Swahilšćina

**Swahilšćina** (**Kiswahili**) je rěč, kiž so we wuchodnej Africe wužiwa. Wona ma wjele narěčow. Mjeno rěče pochadźa wot pluraliskeje formy (*sawahil*) arabskeho słowa *sahil* "pobrjóh".

## Rozšěrjenje

Wužiwa so w tutych krajach: Tanzanija, Burundi, Kenia, Mayotte, Mosambik, Somalia, Južna Afrika a Uganda.
W někotrych z nich je samo jako hamtska rěč.

## Fraze
Jedna z najbóle znatych frazow we swahilšćinje je „hakuna matata“ z trikoweho filma Walta Disneyja *[[Kral lawow]]*. To woznamjenja „žadyn problem“ abo „nječiń sej žane starosće“. 

Ale tež znatej mjenje *Simba* a *Rafiki* stej z tuteje rěče, dokelž tej słowje woznamjenjatej law resp. přećel.

## Alfabet
Za pisanje swahilšćiny dźensnišeho dnja so łaćonski alfabet wužiwa. 
a, b, ch [č], d, dh (jendź. *th* kaž we słowje *that*), e, f, g, gh, h, i, j [dź], k, l, m, n, ng’, ny [ń], o, p, r, s, sh [š], t, th (jendź. *th* kaž we słowje *thin*), u, v (něm. *v* we słowje *Vase*), w, y [j], z

## Gramatika
### Fonologija
#### Wokale
Standardna swahilšćina ma pjeć wokalnych fonemow: /a/, /e/, /i/, /o/ a /u/, kaž španišćina, japanšćina a esperanto. Wotpowěduja němske krótke wokale a so tež w njepřizwučnych złóžkach nic redukowanje wurjekuja. Předposledni Wokal je dołhi, ale tež wotewrjeny, dokelž přizwuk přeco je na předposlednjej złóžku.
:Wurjekowanje:

* /a/ kaž „a“ w němski „hat“; 
* /e/ kaž „e“ w němski „Fett“; 
* /i/ kaž „i“ w němski „in“; 
* /o/ kaž „o“ w němski „hoffen“; 
* /u/ kaž „u“ w němski „Kuss“; 
Swahlšćina nima diftongi. Słowo za „leopard“, *chui*, so tohodla *chu’i* wurjekuje.

#### Konsonanty
Slědowaca tabela wobsahuje konsonanty swahilšćiny w formje jich pisomneje realizacije. W róžkatych spinkach je přeco zwuk we fonetiskej transkripciji podawany. Nimo mjenowanych tež eksistuje pismikowa kombinacija  (wurjekuj: []). Rozeznawa so wot  přez falowanje  kluzila [ɡ].  na spočatk słowa před konsonantom k [] nastanje. Wosebitosć w zwukowym inwentarje swahilšćiny su implosiwy, kotrež na městno spěwnych plosiwow [], [] a [] stupaja.

Přispomnjenje: Jeli stej dwaj zwukaj w kašćiku, potom je prěni njespěwny a druhi spěwny.

Někotři rěčnicy njespěwny wotpowědnik wot konsonanta gh [] wužiwaja. To so jako kh [] pisa, kaž na př. *khabari* (město *habari*) "powěsć; nowinka".

### Klasowy system
Swahilšćina ma klasowy system kaž wšě Bantuske rěče. Su cyłkownje wósom klasow (po *Kauderwelsch*, na stronach 12-14). Někotři awtorojo liča singular a plural po jednym, tak zo po nich swahilšćina ma samo pjatnaće abo sydomnaće klasow. Klasa z prefiksom *ku-* ma jenož singular.

Tu slěduje připis po *Kauderwelsch* 10, 6. nakłada wot lěta 1997.

Adjektiwy a numerale maja samsne prefiksy kaž substantiwy, ale werby, genitiwne partikle a někotre druhe słowne družiny maja zdźěla druhe.

1. klasa wobsahuje słowa za žiwochow. W singularje so substantiwy započinaja z *m* abo *mw*, w pluralu z *wa*.

2. klasa wobsahuje rostliny, dźěle přirody a někotre dźěle ćěła. W singularje so substantiwy započinaja z *m* abo *mw*, w pluralu z *mi*.

3. klasa wobsahuje słowa, kotrež daja so ćežko zarjadować. W singularje so substantiwy započinaja z *ki* abo *ch*, w pluralu z *vi* abo *vy*.

4. klasa wobsahuje předewšěm płody, dźěla rostlinow a wjele cuzych słowow. W singularje nima prefiks, w pluralu ma prefiks *ma*.

5. klasa je najjednoriša klasa, kotrež wobsahuje najwjace słowow. Singular a plural stej samsnej.
* *ngoma* "bubon, bubony"
* *baba* "nan, nanojo"

6. klasa wobsahuje słowa, kotrež započinaja w singularje z *u* abo *w*, w pluralu z *n*. N jenož so pokaza, jeli slědowacy konsonant je jedyn z *d*, *g*, *j*, *ch* a *z*. Před jednym z slědowacych *n*, *v* a *b* nastanje *m*. Před wokale nastanje *ny*.

7. pa-klasa wobsahuje jenož jedne słowo, *mahali* "městno".

8. klasa wobsahuje wšě werby. Započina so na *ku* abo *kw*. Plural njeje.
* *kucheka* "smjeć so"
* *kupika* "warić"

#### Změna klasow
Z samsneje korjenja móžeja so přez wužiwanje rozdźělnych klasowych prefiksow wotwodźenki tworić: čłowjeske (1.) *mtoto* (*watoto*) „dźěćo, dźěći“; abstraktne (6.) *utoto* „dźěćatstwo“; pomjeńšowanje (3.) *kitoto* (*vitoto*) „embryjo“; powjetšenje (4.) *toto* (*matoto*) „wulke dźěćo/wulke dźěći“.

Tež móžne: rostliny (2.) *mti* (*miti*) „štom(y)“; graty (3.) *kiti * (*viti*) „blido/blida“; powjetšenje (4.) *jiti* (*mati*) „wulki štom“; pomjeńšowanje (3.) *kijiti* (*vijiti*) „kij/kije“; ? (6.) *ujiti* (*njiti*) „šwižny, wulki štom/šwižne, wulke štomy“.

*Afrika* "Afrika"; (1.) *Mwafrika* "Afričan", *Waafrika* "Afričenjo"

### Pronomeny
#### Wosobowe pronomeny
Swahilšćina ma rozdźělne pronomeny, a to samostatne ale tež afiksowe.

Přikłady: 
* ***mimi''' ni mgonjwa'' "('''ja''') sym chory"
* ***wao** ni tajiri'' "(**wone**/**woni**) su bohate"
* ***wewe*' si msafari* "(*'ty**) njejsy turist"
* ***a*'nacheka* "(*'wón**/**wona**) so směja"
* ''mkate w**ako**'' "**mój** chlěb"
* ''Rafiki yako ali**tu**ona.'' "twój přećel **nas*' widźeše."

== Słowoskład ==
Swahilšćina wobsahuje słowa z paralelemi w druhich bantuskich rěčach, na př. *baya* "špatny", *mtoto* "dźěćo". [[Arabšćina]] je wot 10. lětstotka swahilšćinu wobwliwowała. Pochadźe nic jenož słowa z nabožneho wobwoda, kaž na př. *baraka* "žohnowanje", *imani* "wěra", ale tež wjele słowow maritimneho wikowanja na př. *fedha* "pjenjezy", *hesabu* "ličbowanka", z prawnistwa na př. *kadhi* "sudnik", *sheria* "zakoń", pisanskeje kultury na př. *kitabu* "kniha", *nahau* "gramatika" a słowa wšědneho dnja na př. *sabuni* "mydło", *wakati* "čas", *mshahara* "mzda".

W słowoskładźe tež su słowa z [[persišćina|persišćiny]], na př. *bagala* "płachtata łódź", *teli* "złoty pask". Ale tež su słowa z [[hindišćina|hindišćiny]], na př. *bali* "nawušnica".

Tež kolonialne stawizny je słowoskład wobwliwował. Z [[portugalšćina|portugalšćiny]] ma swahilšćina słowa kaž na př. *gereza* "twjerdźizna", *bendere* "chorhoj", *meza* "blido". Z [[němčina|němčiny]] su słowa kaž na př. *daktari* "doktor", *aparati* "aparat" a *shule* "šula". Jara wažne su słowa z [[jendźelšćina|jendźelšćiny]], kaž na př. *motokaa* "awto", *eropleni* "lětadło", *kampuni* "firma", *redio* "radijo", *dansi* "europska reja", *klabu* "klub", ale tež mjena měsacow: *Januari, Februari, Machi''.

## Nóžki


## Žórła
* Brauner/Herms: Lehrbuch des modernen Swahili, ISBN 3-324-00106-4, 4. Auflage, 1990 
* Christoph Friederich: Kauderwelsch Band 10, Kisuahili Wort für Wort, ISBN 3-89416-074-8 
* Harald Haarmann: Kleines Lexikon der Sprachen, ISBN 3-406-47558-2, strony 369-372 
* Jan Knappert: vortaro esperanto svahila, kamusi kiesperanto kiswahili, 1983, ISBN 92-9017-027-1 

## Wotkaz
* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary 
* Wikikniha wo swahilšćinje