Astronomiska šěrokosć

**Astronomiska šěrokosć** – často tež **„čopowa wysokosć“** pomjenowana – je wysokostny kut sewjerneho (resp. južneho) njebjeskeho čopa na stejnišću wobhladowarja.

Njepoćahuje so direktnje na zemsku kulu resp. zemski elipsoid, ale na woprawdźity (fyzikaliski) lotowy směr a wotpowěduje deklinaciji cenita.

## Astronomiske koordinaty a lotowe wotchilenje
Při blišim wobhladowanju njesmě so *astronomiska* šěrokosć z *[[Geografiska šěrokosć|geografiskej šěrokosću]]* runja stajić, hačrunjež so to wot ekspedicijow 15. lětstotka často stawa. Wobě šěrokosći rozeznawatej so wo lotowe wotchilenje – t.&nbsp;r. wo tón mały kut *&xi;*, wo kotryž *woprawdźity* lotowy směr wot *teoretiskeje* normale na zemski elipsoid wotchila. We formlach so tutón rozdźěl zwjetša přez formlowe znamjo *&phi;' * (resp. *B' * ) wuzběhuje, porno *&phi;* (resp. *B*) za geografisku šěrokosć. Jako sćěh lotoweho wotchilenja płaći potajkim za astronomisku šěrokosć a jeje pendant, astronomisku dołhosć:
:*<math>\varphi' = \varphi + \xi</math>*
:*<math>\lambda' = \lambda + \eta \cos\varphi</math>* 
Wobě komponenće lotoweho wotchilenja (*&xi;, &eta;*) wuměnjatej so přez masowe njeprawidłownosće zemskeho ćělesa. Na dypku w mórskim niwowje je *&xi;* kutowa diferenca mjez woprawdźitym wobzorom (geoid) a elipsoidiskim wobzorom.

Astronomiska šěrokosć je tuž z jedneje strony *fyzikaliski* fakt zemskeho pola ćežitosće, da so wšak tež z druheje strony *geometrisce* – jako kut mjez lotowym směrom a  njebjeskim ekwatorom – interpretować. Porno tomu je „geografiska“ šěrokosć fyzikaliska fikcija – tuž kut, kotryž je jenož na idealizowanym zemskim elipsodźe definowany a wot jeho formowych parametrow wotwisuje.

Zo by wjacewoznamowosć zapřijeća „šěrokosć“ wobkedźbowało, rěči so w geodeziji lěpje wo „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šěrokosći hač wo „geografiskej“ šěrokosći. Zemskeho wopłonjenja dla (wotchilenje idealneje zemskeje podoby wot kuloweje formy) je w geowědach samo třeće zapřijeće šěrokosće, „geocentriska šěrokosć“.

## Zjeće
;Astronomiska šěrokosć &phi;: kut mjez woprawdźitym lotowym směrom a ekwatorowej runinu (njebjeski ekwator). Diferenca k elipsoidiskej šěrokosći je sewjero-južna komponenta (*&xi;*) lotoweho wotchilenja.
;Elipsoidiska šěrokosć &phi;: Wužiwa so jako zemski model rotaciski elipsoid, tak wotpowěduje kutej mjez ekwatorowej runinu a elipsoidowej normalu. Rěka tež *geodetiska šěrokosć* a wužiwa so w krajměrjenstwje a kartografiji. Při postajenjach pozicije z GPS dobywaja so tež elipsoidiske koordinaty (šěrokosć a dołhosć). 
;Geocentriska šěrokosć &psi;: směr k zemskemu srjedźišću. Lotowy směr a elipsoidowa normala njeběžitej – nimo na ekwatorje a na čopomaj – přez zemske srjedźišćo. Geocentriska šěrokosć rozeznawa so wot *geodetiskeje  resp. elipsoidiskeje* šěrokosće wo hač k 0,2°.

## Měrjenske metody a instrumenty
Měrjenje astronomiskeje šěrokosće (pomjenowaneje hromadźe z dołhosću prjedy mylnje jako *astronomiske [[postajenje pozicije]]*) móže so z wjacorymi metodami astrogeodezije abo astrometrije přewjesć. Při znatych koordinatach wobkedźbowanych hwězdow su najdokładniše metody (po nałožku 0,3″ hač 0,05″ na wječor):
* Postajenje šěrokosće přez měrjenje cenitowych distancow
** při hwězdnym přechodźe w meridianje wobkedźbowarja: Sterneckowa metoda a Horrebow-Talcottowa metoda
** w prěnim wertikalu (wužaduje sej tež dokładne časowe měrjenje, štož jako druhi produkt astronomisku *dołhosć* abo hwězdny čas dodawa)
* Postajenje šěrokosće z horicontalnych směrow
** w najwjetšej digresiji (maksimalny sewjerny wotstawk) hwězdy: Embachska metoda
** we wertikalu terestriskeho cila: Döllenowa metoda a Niethammerowa metoda
** (tute 3 metody su přihódne, hdyž dyrbja so tež astronomiske acimuty resp. dokładna orientacija instrumenta postajić. Hewak měli so horjeka a deleka podate preferować)
* Simultane postajenje šěrokosće a dołhosće: Metoda samsneje wysokosće
* Fotografije cenita do dweju napřećiwneju směrow:
** z astrografom a připinjenym Horrebow-niwowom
** z cenitowej kameru (fotografisce abo z pomocu CCD-sensora).

3 poslednje naspomnjene metody su dźensa (z modernymi instrumentami) najspěšnišo přewjedźomne. Jeli stej *wobě* komponenće lotoweho směra (nimo B tež L) požadanej, je metoda jenakich wysokosćow z Ni2-astrolabom najbóle ekonomiska, a najdokładniša z Danjonowym astrolabom.

Přihódne měrjenske instrumenty kutowych metodow su uniwersalny instrument (abo dokładny teodolit z cenitowej prismu), transitowy abo pasažowy instrument. Najwyša preciznosć je z cenitowym teleskopom docpějomna – wizuelnje něhdźe 0,1″, fotografisce abo fotoelektrisce samo dokładnišo.