Sewjerosamiska rěč

**Sewjerosamišćina** (často jednorje *samišćina*, sewjerosamisce *davvisámegiella* abo *sámegiella*) je rěč samiskeje hałuzy finougriskich rěčow. Z dźensa hišće žiwych samiskich rěčow ma sewjerosamišćina najwjetšu ličbu rěčnikow (něhdźe 30.000) a płaći husto kaž poprawna samiska rěč. Sewjerosamišćina je přiwuzna k druhim rěčam samiskeje hałuzy, ale podobna tež baltofinskim rěčam.

Sewjerosamišćina je hamtska mjeńšinowa rěč w gmejnach Kåfjord *(Gávkevuotna)*, Karasjok *(Kárášjohka)*, Kautokeino *(Guovdageaidnu)*, Lavangen *(Loabát)*, Nesseby *(Unjárga)*, Porsanger *(Porsáŋgir)* a Tana *(Deatnu)* w Norwegskej; Arjeplog *(Árjepluovve)*, Gällivare *(Jiellevárri)*, Jokkmokk *(Johkamohkki)* a Kiruna *(Giron)* w Šwedskej a Enontekiö *(Eanodat)*, Inari *(Anár)*, Sodankylä *(Soađegilli)*, Utsjoki *(Ohcejohka)* w Finskej.

## Alfabet a wurjekowanje

W sewjerosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami *á* [], *č* [], *đ* [], *ŋ* [], *š* [], *ŧ* [], *ž* [].

### Wokale

Dołhosć wokalow wotwisuje wot jich pozicije w słowje a wot stopnjoweje změny. W prawopisu dołhosć so njewoznamjenja. Dwójne *ii* njeje dołhi wokal ale wjazanje [].

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy *ea* [], *ie* [], *oa* [] a *uo* []. Te móža měnić so z dołhimi wokalami *e* [], *i* [], *o* [] a *u* [], na př. *geassit* ‘ćahnyć’ > *gesset* ‘ćahnu’, *giehta* ‘ruka’ > *gihtii* ‘w ruce’, *oastit* ‘kupić’ > *ostet* ‘kupja’, *čuorvut* ‘wołać’ > *čurvot* ‘wołaja’.

### Konsonanty

W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [], [] a []: *páhkka* ‘paket’, *telefuvdna* ‘telefon’, *kapihtal* ‘kapitl’.

Kaž tež estišćina znaje sewjerosamišćina rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho), na př. *oađán* [] ‘spju’, *oađđit* [] ‘spać’ a *oađđi* [] ‘spjacy’. Tabela wšelake dołhosće njepokazuje. W prawopisu rozdźěl mjezy dołhimi a předołhimi konsonantami husto njeje widźeć.

Pola předołhich konsonantow *bb, dd, gg* je prěni dźěl dołhi a spěwny, druhi krótki a połspěwny: *oabbá* [] ‘sotra’, *loddi* [] ‘ptačk’, *čoggot* [] ‘so zhromadźić’.

Pismik *t* na koncu słowa so wurjekuje kaž [], hdyž w sadzé slěduje hišće slówo, hewak (t. r. před přestawku) kaž [].

### Stopnjowa změna

Na rozdźěl wot finšćiny je stopnjowa změna w sewjerosamišćinje jara komplikowana a zapřijmje wšě konsonanty a konsonantiske zwiski.

Stopnjowa změna wosahuje dohromady 141 padow móžnych přeměnjenjow konsonantow a kombinacijow z nich. Tabela pokazuje jenož jedyn přikład za wšelake typy.

## Gramatika

### Substantiwy

Sewjerosamišćina ma šěsć padow: nominatiw, genitiw, ilatiw, lokatiw, komitatiw a esiw. Dokelž stary akuzatiw (kóncowka **-m*) je spadnył ze starym genitiwom (kóncowka *-n*) słuži genitiw dźensa tež jako pad njeposrědneho objekta. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.

Samiska gramatika rozeznawa mjezy runozłóžkowym a njerunozłóžkowym zdonkam. Třeća skupina substantiwow su t. mj. kontrahowace zdónki.

### Posesiwowe sufiksy

Wobsydstwo zwuraznje sewjerosamiska rěč z pomocu posesiwowych sufiksow, kiž sćěhuja kóncowkam pada. Kombinacija teju kóncowkow wučinja komplikowane wjazanja. Tu so pokazuje jenož padowe formy singulara (*eallu* ‘stadło’):

### Adjektiwy

Adjektiwy ma w sewjerosamišćinje dwě zakładnej formje – *atributiwnu* a *predikatiwnu*. Atributiwna forma so njedeklinuje: *Son lea čeahpes bárdni* ‘Wón je wušikny hólc’, *Dáppe leat ollu čeahpes bártnit* ‘Tu su mnoho wušiknych hólcow’.

Hdyž adjektiw wužiwa so jako predikat, tón so deklinuje po numerusu: *Bárdni lea čeahppi* ‘Hólc je wušikny’, *Bártnit leat čeahpit* ‘Hólcy su wušikni’.

### Werby

Sewjerosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Na rozdźěl wot substantiwow a adjektiwow maja werby w sewjerosamišćinje tež formy duala.
Kaž pola substantiwow eksistuje tež pola werbow rozeznawanje mjezy runozłóžkowym, njerunozłóžkowym a kontrahowacym typami.

Za negaciju werbow wužiwa so wosebity negacijowy werb. W prezensu sćěhuje negacijowemu werbej forma bjez kóncowki (runozłóžkowe a kontrahowace werby) abo z kóncowku *-t* (njerunozłóžkowe werby), na př. *mun boađán* ‘ja přińdu’ : *mun in boađe* ‘ja njepřińdu’, *doai veahkeheahppi* ‘wój pomhatej’ : *doai eahppi veahket* ‘wój njepomhatej’, *sii čohkkájit* ‘woni sedźa’ : *sii eai čohkká* ‘woni njesedźa’.

Zestajane formy eksistuja za perfekt a pluskwamperfekt (*Mun lean boahtán* ‘Ja sym přišoł’), za progresiw (*Son lea borramin* ‘Wón jě’, posłownje „wón je jědźacy“).

## Syntaks

Normalny słowoslěd w sewjerosamišćinje je subjekt – werb – objekt, na př. *Mun jugan gáfe* ‘Ja piju kofej’. W prašacych sadach sćěhuje werbej partikla *go*, a werb steji na spočatku sady: *Jugan go mun gáfe?* ‘Piju ja kofej?’.

## Słowoskład

Najwjetši dźěl słowoskłada sewjerosamišćiny je uralskeho abo finougriskeho pochada. Rěč je tola južo zahe přewzała słowa wot susednych germanskich rěčow, na př. *buoidi* ‘tuk’ (< germ. **faita*), *gussa* ‘kruwa’ (< sk. **kūz*) abo *lavkkis* ‘tcha’ (< **flauhaz*). Nowše požčonki su mj. dr. *gáffe* ‘kofej’, *(k)ruvdnu* ‘króna’ abo *skuvla* ‘šula’.

Sewjerosamišćina je zhromadnje z druhimi rěčemi samiskeje hałuzy w běhu časa přewzała jara mnoho słowow z baltofinskich rěčow. K tym słušeja na př. *addit* ‘dać’ (fi. *antaa*), *girji* ‘kniha’ (fi. *kirja*), *loahppa* ‘kónc’ (fi. *loppu*), *haddi* ‘płaćizna’ (fi. *hinta*), *šaldi* (fi. *silta*), *oahppat* ‘wuknyć’ (fi. *oppia*) abo *bánnogáhkku* ‘pampuch' (fi. *pannukakku*, to zaspět z skandinawiskich rěčow).

Nowe požčonki so přiměrjeja samiskej fonetice, na př. *parlameanta* ‘parlament‘, *kultuvra* ‘kultura’ abo *tradišuvdna* ‘tradicija’.

## Narěče

Sewjerosamišćina ma tři hłowny narěče – mórski narěč, Tornioski narěč a finmarkski narěč. Posledni dźěli so do dweju skupinow (zapadna a wuchodna). Najnapadniši rozdźěl mjezy tymaj skupinomaj wobsteji w tym, zo na wuchodźe kajkosć diftongow wotwisuje wot dołhosće slědowaceho konsonanta, na př. *geahččat* [] ‘hladać’, ale *geahčan* [] ‘hladam’.

## Prawopisy

Přitomny prawopis sewjerosamišćiny pochadźa z lěta 1979. Před tym buchu wužiwane rozdźělne systemy w třoch skandinawiskich krajach. Wosebje finougriski rěčespyt wužiwaše hač do započatka 21. lětstotka prawopis, kotryž norwegski slědźer Konrad Nielsen wuwi za swóju wučbnicu samišćiny (*Lærebok i lappisk*, 1926) a kotryž bu tež wužiwany w jeho wulkim samisko-norwegskim słowniku (*Lappisk ordbok*, 1932–1962).

Nielsenowy prawopis je stawizniski a pokazuje formy słowow, kiž w dźensnišej rěče bóle njeeksistuja. Za wšědne nałožowanje běše ta ortografija njewužijomna.

### Přikład

## Stawizny

Najstarše dokłady sewjerosamišćiny pochadźa z 1648, hdyž šwedski farar Johannes Jonae Tornaeus přełoži cyrkwinsku přiručku *Manuale sueticum* ze šwedšćiny do samišćiny *(Manuale Lapponicum)*. Prěni katechizm wuńdźe 1728 w Kopenhagenje (*Dokter Marten Lutter Utza Katekismusaz*, přełožowar Morten Lund). Tym slědowachu gramatika Knuda Leema (*En Lappisk Grammatica Efter den Dialect som bruges af Field-Lapperne udi Porsanger-Fiorden*, 1748) a jeho dansko-samiski słownik (*En Lappesk Nomenclator efter Den Dialect, som bruges af Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden*, 1756). 1840 wuńdźe prěni přełožk Noweho Zakonja (*Hærramek ja bæstamek Jesus Kristus åđđa testament*, přełožowar Nils Vibe Stockfleth), cyła Biblija prěni raz 1895 (přełožowar Jens Andreas Friis). Friisowy słownik sewjerosamišćiny (*Ordbog over det Lappiske Sprog*, 1887) bě zakładny za wuwiće prawopisa.

1910 wuńdźe prěna samiskorěčna kniha, kotrejež awtor bě Sam – Johan Turi’a *Muitalus sámiid birra* (‘Rozprawa wo Samach’). Druhe wažne twórbe za počinace samiske pismowstwo běchu *Sámi soga lávlla* (‘Spěw samiskeho roda’, 1906) wot Isaka Saby, kiž je dźensa samiska narodna hymna, a Pedar Jalvi’a *Muohttačalmmit* (‘Sněženki’, 1915).

## Medije

Prěnje sewjerosamiske nowiny běchu *Muitalægje* (‘Powědar’, 1873–1875), tym slědowa *Nuorttanaste* (‘Sewjernička’), kiž wuńdzé hač do dźensnišeho. Druhe nowiny běchu *Sami Usteb* (‘Samiski Přećel’, 1899–1903) a *Saǥai Muittalæggje* (‘Powědar Powěsćow’, 1905–1911). Dźensa wuńdźa mjez druhim časopis *Sápmelaš* (‘Sam’, měsacnje) a nowiny *Min Áigi* (‘Naš Čas’, dwójce w tydźenju) a *Ávvir* (‘Kedźbnosć’, pjeć razow w tydźenju).

Telewizijne wusyłanja poskićeja *NRK Sápmi* (Norwegska) za cyły samiskorěčny teritorij. Statny finski radijowy sćelak *YLE* ma tež sewjerosamiski program (*YLE Sámi Radio*).

## Eksterne wotkazy

* Giellatekno – *Giellatekno*: Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
* Sámi instituhtta ja Sámi allaskuvla – Samiski Institut a Samiska Wysoka Šula
* NRK Sápmi – Samiski program norwegskeho statneho sćelaka NRK
* YLE Sámi Radio – Samiski program finskeho statneho sćelaka YLE

## Žórła

* 

* 

* 

* 

*