open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bukowka (Radwor)

**Bukowka** ( *Bocka*) je małe sydlišćo pola Łupoje w Radworskej gmejnje, kotrež jako swójski gmejnski dźěl njepłaći. Wone leži něhdźe 1,2 kilometraj sewjerowuchodnje Łupoje w lěsu Kaponicy a wobsteji dźensa hišće z jeničkeje wobydleneje ležownosće (Łupoj čo. 32). 

Sydlišćo naspomni so prěni raz hižo w lěće 1353 jako *Buckow* a słušeše w 16. lětstotku jako wudwór Radworskemu ryćerkubłu, we 18. pak Minakałskemu. Wot tehdyšeho časa bě stejišćo jedneje z Minakałskich hajnkownjow wokoło Kaponicy. Cyrkwinsce bě hižo za čas reformacije w 16. lětstotku dźěl Minakałskeje wosady.

1777 bydlachu tu tři chěžkarjo ze swójbami, tež na karće ze zažneho 19. lětstotka su hišće znajmjeńša tři wobtwarjene ležownosće zapisane.

Wot wutworjenja politiskich gmejnow hač do jeje zagmejnowanja do Radworja lěta 1994 přisłušeše Bukowka Łupjanskej gmejnje. Dźensa je wobstatk gmejnskeho dźěla Łupoj.

## Wotkaz
Jurij Wuješ

**Jurij Wuješ** (pseudonym *Mandawski*;  *Georg Wujesch*; * 15. januara 1905 w Njebjelčicach, † 22. decembra 1968 w Budyšinje) bě serbski wučer, basnik, redaktor a dźiwadźelnik.

Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja a młynka w Njebjelčicach a wopytowaše wot 1919 do 1926 Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1926 do 1929 běše z wučerjom w Chrósćicach a wot 1929 do 1940 w ródnych Njebjelčicach. Mjez 1940 a 1945 słužeše jako němski wojak w Druhej swětowej wójnje. Po załoženju Serbskeho gymnazija w Čěskej Lipje skutkowaše tam a pozdźišo hač do lěta 1949 we Warnoćicach.

Wot 1949 do 1954 běše Wuješ šefredaktor Noweje doby a wot 1954 do 1958 šeflektor Ludoweho nakładnistwa Domowina. W lěće 1958 přiwobroći so dźiwadłu a skutkowaše hač do lěta 1963 jako intendant tehdy hišće samostatneho Serbskeho ludoweho dźiwadła kaž tež po jeho zjednoćenju z měšćanskim dźiwadłom hač do swojeje smjerće jako naměstnik intendanta a šefdramaturg w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle.

W młodych lětach bě Jurij Wuješ angažowany w studentskim a sokołskim hibanju. 1948 zastupi do Komunistiskeje strony Čěskosłowakskeje a bě čłon Centralneho akciskeho wuběrka Serbow w ČSR. W samsnym lěće wusyłachu so jeho basnje prěni raz w serbskej połhodźince Praskeho rozhłosa, dalše so ćišćachu w *[[Naš puć|Našim puću]]*, časopisu serbskich šulerjow a wučerjow w Čěskosłowakskej. 1958 wuńdźe zběrka basnjow *Hdyž rěči wutroba*. Jako powědančkar wozjewi Wuješ awtobiografiske skicy a wěnowaše so tež politiskim a towaršnostnym změnam na serbskej wsy z jasneje politiskeje perspektiwy. W samsnym zmysle přełoži 1954 awtobiografisku knihu sakskeho politikarja Otto Buchwitz pod titulom *50 lět funkcionar němskeho dźěłaćerskeho hibanja*.

Za serbske jewišćo přełožowaše twórby ze swětoweje dramatiki a skutkowaše zdobom sam jako hrajer.

W lěće 1966 spožči so jemu Myto Ćišinskeho. Wuješowy row nadeńdźe so na Budyskim Mikławšku.

## Literatura
* *Serbska poezija – Jurij Wuješ.* Budyšin 1980
* Kito Lorenc: *Woheń postupa. Epilog basnika Jurja Wuješa.* W Nd dnja 8. februara 1969 (lětnik 23, čo. 33).
* Jurij Młynk: *Muzy dyrbjachu čakać.* W Protyce 1970, str. 61–64

## Žórło

## Wotkaz
* Krótkobiografija na webstronach Njebjelčanskeje gmejny
Bad Cat

**Bad Cat** ( ) je turkowski animaciski film z lěta 2016 pod režiju Mehmeta Kurtuluşa a Ayşe Ünal, kotryž pokazowaše so wot 5. meje 2016 w němskich kinach. Zakład filma bě turkowska comicowa serija ze samsnym mjenom.

## Wotkaz
* Oficialna strona
*
Toni Bruk

**Toni Bruk** (* 11. septembra 1947 w Kubšicach; † 17. decembra 2020) bě serbski filmowc a płaći jako pućrubar za serbski film.

Narodźi so jako syn serbskeje Brukec swójby w Kubšicach. W Lipsku a Praze studowaše literarne wědomosće a bě aktiwny we wysokošulskej župje Domowiny "Jan Skala". 

1972 napisa Bruk scenarij za film Konrada Herrmanna *Struga – wobrazy jedneje krajiny*, w kotrejž jewjachu so negatiwne wuskutki brunicy za ludnosć a přirodu wokoło Slepoho. W lěće 1979 namjetowachu někotři Serbja, mjez nimi Bruk a Alfred Krawc ministrej za kulturu NDR wutworjenje serbskeje filmoweje skupiny, zo by so serbski film profesionalizował. Lěto pozdźišo bu tuta załožena. Lětnje nastachu dwě do tři produkcije, mjez nimi tež portretaj wo Mari Grólmusec a Mari Kubašec; w lěće 1984 slědowaše *Da sym ja ta poslednja* po powědančku Bena Budarja. Tež hromadźe z DEFA-studijom za trikowe filmy w Drježdźanach realizowachu so serbske projekty. Zhromadnje dźěłachu tež ze studijami we wukraju, tak w Čěskosłowakskej, Pólskej, w Sowjetskim zwjazku a w Juhosłowjanskej.

Po přewróće wuchadźa z filmoweje skupiny filmowe studijo *SORABIA*, kotrež běše dlěši čas tež zamołwite za delnjoserbske telewizijne wusyłanje *[[Łužyca]]*.

Wón zemrě w decembrje 2020 na sćěhi infekcije z koronawirusom.

## Filmografija (wuběr)
* 1981: Njepřetrachu jenož wobrazy/Es blieben nicht nur Bilder (dokumentacija)
* 1983: Korjenje zeznawanja/Wenn die Spuren sichtbar werden (dokumentacija)
* 1984/85: Gaž wětšyk dujo .../Und auf steht die Wahrheit (dokumentacija)
* 1985: Listy/Briefe – In Gedenken an Dr. Maria Grollmuss (dokumentacija)
* 1985: Zornowc/Granit (dokumentacija)
* 1986: Stara fotografija/Das alte Foto (dokumentacija)
* 1987: Zetkanje/Die Begegnung (dokumentacija)
* 1989: Sokoł – P.S. Ke kapitlej našich stawiznow/Sokoł – P.S. Zu einem Kapitel unserer Geschichte (dokumentacija)
* 2002: Drei Ringe (hrajny film)

## Žórła
* Sieghard Kozel: *Nowotar a pućrubar* [nekrolog]. W Serbskich Nowinach dnja 21. decembra 2020, str. 1
* *[https://www.mdr.de/kultur/kino-und-film/toni-bruk-sorbischer-filmemacher-gestorben-100.html Sorbischer Filmemacher Toni Bruk gestorben.]* Na: mdr.de, 22. decembra 2020 
* ''Nekrolog'' na webstronach filmoweje syće *Łužycafilm*

## Wotkaz
*
Ewa Siatkowska

**Ewa Magdalena Siatkowska** (* 18. julija 1930, † 27. decembra 2020) bě pólska slawistka a sorabistka.

Čas swojeho powołanskeho žiwjenja skutkowaše při Waršawskej uniwersiće, hdźež bě nastupiła 1952 městno w Slawistiskim seminarje. Pozdźišo bě přistajena  w Katedrje słowjanskeje filologije, w Instituće słowjanskeje filologije a w Instituće zapadneje a južneje slawistiki. 1965 bu promowowana a w lěće 1976 je so habilitowała na zakładźe dźěła *Zachodniosłowiańskie zawołania na zwierzęta. Stan obecny, funkcje historyczne, stosunek do systemu językowego*. W lěće 1990 dósta titul wědomostneje profesorki.

Ewa Siatkowska spisa wjace hač 100 publikacijow, kotrež so hłownje ze zapadosłowjanskimi rěčemi zaběraja, wosebje z čěšćinu a serbšćinu. Wona bě załožerka časopisa *[[Zeszyty Łużyckie]]*.

## Wotkaz
* Ewa Siatkowska na webstronach Instituta zapadneje a južneje slawistiki
Prespaw

**Prespaw** ( Преспав/*Prespav*; hybridne słowo wutworjene z mjena Prespanskeho jězora a prěnjeje preteritumoweje formy werba *prespie*) je makedonska serija z elementami satiry. Režiser je Igor Ivanov a scenarije su spisali Eleonora Veninova, Sašo Kokalanov, Venko Andonovski a Dimitar Banov. W dobje mjez 31. oktobrom a 15. januarom 2020 su byli štyri štafle. Wot decembra 2020 do januara 2021 wusyła so pjata štafla tuteje serije, kotraž docpě w Sewjernej Makedonskej wulki wuspěch. 2020 pokazachu so prěnje štafle tuteje serije w Bołharskej. 

W seriji předstaja so swójbna stawizna bratrow Buzalevski, kiž su pensiju w Prespanskim regionje załožili a to dźakowano fondam Europskeje unije. Pensija Prespav je metafra realnych činitosćow w Makedonskej, w kotrejž so předstaja balkanska mentalita a žedźba wosobinow za respektowanjom europskich standardow. Tuta situacija da protagonistam ze serije přińć do wšelkich konfliktow. Kóžde wusyłanje ma nowu temu, nowy problem, nowy konflikt a rozrisanje. Serija hraje so hłownje w makedonskej rěči, ale někotre sceny su tež w druhich rěčach, mjez kotrymiž su jendźelšćina, němčina, albanšćina, bołharšćina, serbišćina a druhe. W času wudyrjenja koronapandemije je Prespawowe mustwo nawjerćeło wosebitu epizodu, kotruž su koronje wěnowali.
Ewa

**Ewa** je žónske předmjeno a pólska kaž tež šwedska warianta mjena Jěwa.

## Nošerki mjena
* Ewa Demarczyk (1941–2020) – pólska hudźbnica a dźiwadźelnica
* Ewa Kopacz (* 1956) – pólska lěkarka a politikarka, ministerska prezidentka
* Ewa Rzetelska-Feleszko (1932–2009) − pólska slawistka a sorabistka
* Ewa Siatkowska (1930–2020) – pólska slawistka a sorabistka
2021

**2021** bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.

## Podawki
### W Serbach
* 12. junija: 20. hłowna zhromadźizna Domowiny w Slepom

### Druhdźe
* 20. januara: W Zjednoćenych statach Ameriki přewza Joe Biden zastojnstwo prezidenta wot Donalda Trumpa.
* 14. měrca: Wólby do krajneju sejmow w Porynsko-Pfalcy a Badensko-Württembergskeje
* 6. junija: Wólby do krajneho sejma Saksko-Anhaltskeje
* 26. septembra: Wólby do zwjazkoweho sejma, do Berlinskeho senata a do krajneho sejma Mecklenburgsko-Předpomorskeje.
* 8. decembra: Po dobyću SPD při wólbach a wuspěšnych koaliciskich jednanjach ze Zelenymi a FDP woli zwjazkowy sejm Olafa Scholza z 395 wot 707 hłosow za noweho zwjazkoweho kanclera.

## Róčnicy
* 1. februara: 100. posmjertniny Jana Arnošta Holana
* 21. apryla: 200. narodniny Michała Rostoka
* 30. meje: 150. narodniny Mikławša Andrickeho
* 24. junija: Wutworjenje Domowinskich župow (1921)
* 26. junija: Wobnowjenje Mišnjanskeho biskopstwa (1921)
* 3. awgusta: 200. narodniny Jakuba Nowaka
* 12. septembra: 200. narodniny Jana Bohuwěra Mučinka
* 17. septembra: 100. posmjertniny Filipa Rězaka
* 12. nowembra: 400. posmjertniny Jana Boka

## Wumrěće
* 23. januara: Larry King – US-ameriski žurnalist a moderator (* 1933)
* 9. februara: Chick Corea – US-ameriski jazzowy hudźbnik (* 1941)
* 10. februara: Larry Flynt – US-ameriski nakładnik, publicist a awtor (* 1942)
* 10. februara: **[[Hinc Šewc]]** – serbski slawist, sorabist a wysokošulski profesor (* 1927)
* 18. februara: **[[Pětš Janaš]]** – serbski wučer, publicist a Maćicar (* 1933)
* 9. apryla: Princ Philip – mandźelski britiskeje kralowny Hilžbjety II. (* 1921)
* 20. apryla: Idriss Déby – čadski politikar, statny prezident (* 1952)
* 9. meje: Clemens Hrjehor – serbski katolski farar (* 1953)
* 17. junija: Kenneth Kaunda – sambiski politikar, prěni statny prezident (* 1924)
* 29. junija: Donald Rumsfeld – US-ameriski politikar, zakitowanski minister (* 1932)
* 7. julija: Siegfried Albert – farar a publicist, serbski superintendent; Maćicar (* 1937)
* 19. julija: **[[Juraj Kubánka]]** – słowakski choreograf (* 1928)
* 23. julija: Alfred Biolek – němski telewizny moderator a producent, zabawjer a awtor (* 1934)
* 24. julija: Herbert Köfer – němski dźiwadźelnik, synchrony rěčnik a moderator (* 1921)
* 12. awgusta: Kurt Biedenkopf – němski politikar (CDU), ministerski prezident Sakskeje (* 1930)
* 24. awgusta: Charlie Watts – britiski rock'n'rollowy bubonar (* 1941)
* 11. septembra: Gerald Stone – britiski slawist a sorabist (* 1932)
* 17. septembra: Abd al-Aziz Bouteflika – algeriski politikar a statny prezident (* 1937)
* 15. oktobra: Gerd Ruge – němski žurnalist (* 1928)
* 18. oktobra: Colin Powell – US-ameriski general a politikar (* 1937)
* 6. decembra: **[[Pawoł Kindermann]]** – serbski braška (* 1936)
* 26. decembra: Desmond Tutu – južnoafriski biskop a prócowar za čłowjeske prawa (* 1931)

## Myta
* Myto Ćišinskeho: Trudla a Jan Malinkec (hłowne myto) a Jadwiga a Fabian Kaulfürstec (spěchowanske myto)

## Dalše
* Kulturne stolicy Europy: Timișoara (Rumunska), Eleusis (Grjekska), Novi Sad (Serbiska)

## Wotkaz
Ernst Bohuwěr Sommer

**Ernst Bohuwěr Sommer** ( *Ernst Traugott Sommer*; * 20. januara 1826 na Židowje, † 2. januara 1878 w Drježdźanach) bě serbski wučer, dr. phil., spisowaćel a prócowar w studentskim času.

Narodźi so jako syn Židowskeho chěžkarja a wopytowaše wot 1840 do 1847 Budyski gymnazij. Wot 1847 do 1851 studowaše teologiju a filozofiju w Lipsku. Po studiju běše hač do lěta 1856 z wučerjom při měšćanskej šuli w Budyšinje, po tym pak na wšelakich městnach zwonka Łužicy, tak bě wot 1865 do 1871 z wikarom w Limbachu a wot 1871 direktor papjernika we Weesensteinje.

Jako gymnaziast bě Sommer z čłonom a 1846/47 tež starši wot Smolerja załoženeho towarstwa Societas Slavica Budissinensis a jako student wot 1848 sobustaw Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku. 1849 bě sobuzałožer prěnjeho wšostudentskeho serbskeho towarstwa Lipa Serbska w Budyšinje. Dopisowaše do *[[Tydźenska nowina|Tydźenskeje nowiny]]* a do *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowin]]*.

Sommer bě wot załoženskeho lěta 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1853 do 1856 jeje wuběrkownik.

## Spisy
* *Krystof Kolumbus abo namakanje Ameriki, serbskemu ludej powědane.* Budyšin 1853.

## Žórło
*
Sommer

**Sommer** je swójbne mjeno slědowacych wosobinow:

* Adolf Sommer (tež *Žemr*; 1862–1909) – serbski wučer, spisowaćel a kulturny prócowar
* Ernst Bohuwěr Sommer (1826–1878) – serbski wučer, spisowaćel a studentski prócowar
Karlowy móst

**Karlowy móst** ( *Karlův most*,  *Karlsbrücke*) je stary kamjentny wobłukowy móst přez Wołtawu w centrumje čěskeje stolicy Prahi, kotryž zwjazuje Stare město na prawym brjoze z Małej stronu a Hradčanami na lěwym brjoze rěki. W 14. lětstotku natwarjeny móst je najstarša zdźeržana přez Wołtawu a słuša k najstaršim kamjentnym mostam Europy. Wón dósta swoje dźensniše mjeno hakle w lěće 1870, do toho rěkaše prosće *Kamjentny móst* abo *Praski móst*. Je jedna z najznaćišich twarjenjow města a zapisany jako narodny kulturny pomnik.

Karlowy móst je 516 metrow dołhi a dźesać metrow šěroki. Twar započa so w lěće 1357. Do toho běše tu znajmjeńša wot 10. lětstotka drjewjany móst přez rěku, kotryž bu pak přez wulku wodu přeco zaso wobškodźeny a 1157 abo 1158 doskónčnje zničeny. Mjez 1158 a 1170 nasta prěni Praski kamjentny móst w romaniskim stilu, Judićiny móst, kotryž bu přez wulku wodu lěta 1342 skóncowany.

Někotre z wulkich pěskowcowych postawow na mosće buchu wuhotowane wot serbskeho rězbarja Maćija Wjacława Jakule. Njedaloko Karloweho mosta na Małej stronje nadeńdźe so Serbski seminar.

## Wotkaz
Jan Krušwica

**Jan Krušwica** ( *Johann Kruschwitz*; * 22. awgusta 1811 w Radšowje, † 2. januara 1882 w Dołhej Boršći) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskich spisow.

Wón narodźi so jako syn wowčerja a wopytowaše wot 1827 do 1835 Budyski gymnazij. Wot 1835 studowaše w Lipsku teologiju. Po nawróće do Łužicy běše najprjedy raz z domjacym wučerjom w Křišowje a wot 1844 hač do swojeje smjerće 1882 farar w Dołhej Boršći.

W Lipsku bě Krušwica čłon Serbskeho prědarskeho towarstwa a zezna słowakskeho rěčespytnika Ľudovíta Štúra. Zhromadnje ze Slepjanskim fararjom Juliusom Eduardom Wjelanom wojowaše wo serbšćinu w šuli a cyrkwi na teritoriju pruskeje Hornjeje Łužicy. Wuda tež někotre přełožene wučbnicy, kaž *Bibliske stawizny Stareho a Noweho zakonja* (Lipsk 1864). Nimo toho přełoži a wuda wjacore traktaty towarstwa nutřkowneho misionstwa. Do *[[Misionske powěsće|Misionskich powěsćow]]* a *[[Misionski Posoł|Misionskeho Posoła]]* podawaše kěrluše a do *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowin]]* dopisowaše pod titulom *Z wječorneje strony [[Wysoka dubrawa|Dubrawow]]*. W lěće 1854 wuda knižce z hrónčkami za dźěći.

Jeho syn bě farar a kěrlušer Jan Bjarnat Krušwica (1845–1919).

## Dalše wozjewjenja
* *Pój k Jězusej.* Barmen 1857
* *Sy ty herba?* Barmen 1859
* *Hišće wo molerju [[Hendrich Božidar Wjela|Wehli]].* We Łužičanje 4 (1863), str. 141sl.

## Žórle
* 
* Ota Wićaz: *Jan Krušwica a jeho syn Bjarnat*. We Łužicy 43 (1928), str. 3–4 a 18–19
Jurij Józef Šimon

**Jurij Józef Šimon** ( *Georg Josef Schimon*; * 1646 w Ćemjercach, † 18. decembra 1729 w Praze) bě serbski katolski duchowny a sobuzałožer Serbskeho seminara w Praze.

Wón a jeho bratr Měrćin Norbert Šimon běštaj synaj roboćana z Ćemjerc pola Budyšina a studowaštaj w Čechach teologiju. Jurij Józef Šimon měješe jako młody duchowny wot 1668 do 1673 farske městno w Hodkovicach a bě wot 1673 spowědnik karmelitkow a administrator jich cyrkwje swj. Józefa na Małej stronje w Praze.

W lěće 1694 kupi mały dom njedaloko cyrkwje swj. Pětra a Pawoła na Małej stronje a 1704 k tomu kruch zahrody njedaloko Karloweho mosta, hdźež natwari chěžu. Tuta pak so jako přemała wopokaza, tak zo přikupi 1716 susodnu chěžu. Na hromadźe połoženej ležownosći nasta hač do dźensnišeho zdźeržane twarjenje Serbskeho seminara, do kotrehož zaćahnychu nazymu 1727 prěni serbscy studenća. Jurij Józef Šimon bě prěni prezes seminara.

## Žórło
John Paul Jones

**John Paul Jones** (* 3. januara 1946 w Sidcup, Kent jako *John Richard Baldwin*) je britiski rockowy hudźbnik, kotryž je předewšěm znaty jako basist hardrockoweje skupiny Led Zeppelin. Nimo basgitary hraješe tam tež keyboard a mandolinu. Po rozpušćenju skupiny wozjewješe tež albumy jako solist. Hewak je wuspěšny aranžer, hudźbny producent a woblubowany studijowy hudźbnik, mjez druhim za R.E.M. (1992), Petera Gabriela (1992), a Foo Fighters (2005).

## Diskografija (solo)
* *Zooma* (1998)
* *The Thunderthief* (2001)

## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Mikławš Hicka

**Mikławš Hicka** ( *Nikolaus Hitzke*; * 13. januara 1821 w Hórkach, † 14. decembra 1899 w Špitlu) bě serbski wučer, publicist a towarstwowy prócowar.

Narodźi so jako syn zahroniskeho žiwnosćerja Jana Hicki a jeho mandźelskeje Hańže w Hórkach a běše wot 1835 do 1838 preparandist pola wučerja Handrija Brojerja w Chrósćicach. Wot 1838 do 1841 wopytowaše Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje, hdźež běše 1841–42 z pomocnym wučerjom. Prěnje wučerske městno měješe 1842 do 1845 w Špitlu, doniž njenastupi słužbu w Ralbicach, hdźež hač do lěta 1889 wučerješe. W tutym lěće poda so na wuměnk a přesydli so do Kukowa a po smjerći mandźelskeje k swojemu synej Bjarnatej Hicce (1867–1923) do Kamjenca.

Za čas rewolucije 1848/49 angažowaše so Hicka w towarstwowym hibanju a bě pismawjedźer Ralbičanskeho serbskeho towarstwa. Na zhromadźiznach žadaše sej wjace politiskich, socialnych a narodnych prawow za Serbow. Nimo toho podpěrowaše pólski bój za statnu njewotwisnosć a pomhaše po rewoluciji přesćěhowanym Polakam. Wjele lět bě městopředsyda Kukowskeje serbskeje Bjesady.

Prawidłownje dopisowaše do *[[Tydźenska Nowina|Tydźenskeje Nowiny]]* a do *[[Jutnička|Jutnički]]*. Wón namołwješe čitarjow, jako Serbja sebjewědomje wustupować, žadaše sej mjez druhim zjawne serbske napisma a rozprawješe wo žiwjenju w klóšterskich kónčinach. Tež do němskich nowin kaž *Der deutsche Schulbote*, *Der Erzähler an der Spree*, *Der katholische Jugendbildner* abo *Die sächsische Schulzeitung* pisaše nastawki z pedagogiskim a nabožinskim wobsahom.

Mikławš Hicka bě wot załoženskeho lěta 1847 z čłonom Maćicy Serbskeje.

Wón naspomni so jako pódlanska figura w romanje *[[Lěto wulkich wohenjow]]* Marje Kubašec.

## Literatura
* Jurij Młynk: *Mikławš Hicka – wučer z časa narodneho wozrodźenja w Delanach.* W: Protyce 1966, str. 109–112

## Žórło

## Nóžki
Karlo Kito Dalej

**Karlo Kito Dalej** ( *Carl Christian Dahle*; * 1806 w Dešanku, † 3. januara 1892 w Choćebuzu) bě serbski sudniski tołmačer a wučer delnjoserbšćiny na Choćebuskim gymnaziju.

Dalej běše burskeho pochada a studowaše po wotzamknjenju gymnazija w Choćebuzu w Hali teologiju, njedósta pak po studiju žane farske městno. Tak sta so ze serbskim tołmačerjom při Choćebuskim sudnistwje a běše po dowolnosći statnych instancow wot 1856 do 1886 tež wučer serbšćiny na Choćebuskim gymnaziju. Tam rozwučowaše šulerjow tydźensce šěsć hodźin w serbskej rěči. Za tutu potrjebu spisa tež mału wučbnicu *Kleines Lehrbuch zur leichten Erlernung der niederlausitz-wendischen Sprache* (Choćebuz 1857), kotraž dožiwi štyri nakłady, posledni 1891. Nimo toho móžeše přesadźić, zo sta so serbšćina z předmjetom maturitnych pruwowanjow. 1886 poda so na wuměnk.

## Literatura
* Bogumił Šwjela: *Nekrolog.* We Łužicy 11 (1892), str. 16.

## Žórło
Lěto wopicy

**Lěto wopicy** ( Година на мајмунот/*Godina na majmunot*) je makedonska komedija a drama z lěta 2018 a třeći film makedonskeho režisera Vladimira Blaževskeho, kiž je zdobom scenarist tutoho filma.

Film je stawiznička wo přećelstwje zwěrjencoweho hladarja Cobe a wopicy (gorila) Koko, přetorhnjenym přez to, zo Koko ze swojeje wuskeje klětki w zwěrjencu ćeknje. Kokowe ćěkanje polěkuje prawemu chaosej w cyłym kraju, kotremuž sćěhuje afera „Koko“, wo kotrejž budu telewizne sćelaki zjawnosć dokładnje informować. Film traje 112 mjeńšin. Lěta 2019 bu tutón makedonski film na Choćebuskim filmowym festiwalu pokazany, po čimž je Vladimir Blaževski wotmołwjał na prašenja publikuma.
Michał Wincar

**Michał Wincar** ( *Michael Winzer*; * 4. januara 1854 we Worklecach, † 21. septembra 1937 runje tam) bě serbski žiwnosćer a znaty braška.

Narodźi so jako syn Worklečanskeho žiwnosćerja Jakuba Wincarja a jeho mandźelskeje Hany, rodź. Brojerec z Wotrowa a běše ćěsla a rěznik w ródnej wsy. Wón bě znaty braška Chróšćanskeje wosady. Pola Jakuba Bryla nawuknjene zastojnstwo wukonješe na něhdźe 2000 kwasach a nošeše z nim stare ludowe basnistwo do ludu. Wincar bě sobustaw Chróšćanskeho muskeho spěwarskeho towarstwa Jednota a je dale znaty jako jedyn z prěnich wobhladowarjow mjasa w katolskich Serbach.

## Literatura
* *M. Wincar 80 lět.* W Serbskich Nowinach 93 čo. 2, 3. januara 1934
* *Nekrolog.* W Krajanu 1938, str. 44
* Siegmund Musiat: *Hochzeitsbitter.* 1980, str. 44–45

## Žórło

## Nóžki
Hicka

**Hicka** je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Bjarnat Hicka (1867–1923) – farar, kanonik
* Diana Hickec – literarna wědomostnica
* Mikławš Hicka (1821–1899) – wučer, awtor, towarstwowy prócowar
Jan Kokla

**Jan Kokla** (tež *Kokula*;  *Johann Kockel*; * 26. decembra 1798 w Njebjelčicach, † 3. januara 1865 runje tam) bě serbski wulkobur a gmejnski předstejer w Njebjelčicach kaž tež wjednik burskeho hibanja za čas rewolucije 1848/49.

Narodźi so jako syn Njebjelčanskeho bura Mikławša Kokle a jeho mandźelskeje Madleńki. Wot 1835 do 1851 skutkowaše jako zapósłanc burskeho stawa w Hornjołužiskim prowincionalnym sejmiku w Budyšinje a zasadźowaše so za prawa burskeje ludnosće. Za čas rewolucije běše wjednik serbskich klóšterskich burow a 4. nowembra 1848 wuzwolichu jeho za předsydu Njebjelčanskeho serbskeho towarstwa. Pod jeho wjednistwom přistupi tute Zjednoćenym serbskim towarstwam, kotrež dyrbjachu so pak krótko po tym zaso rozpušćić.

Kokla bě wot 1850 z čłonom Maćicy Serbskeje.

## Žórło

## Nóžki
Jurij Šołta (1888)

**Jurij Šołta** ( *Georg Scholze*; * 4. januara 1888 we Wotrowje, † 28. julija 1968 w Drježdźanach) bě serbski překupski zarjadnik, słownikar a dr. phil.

Narodźi so jako syn Wotrowskeho klamarja Mikławša Šołty a bě młódši bratr Bena Pětra a Pawoła Šołćic. Wukubłany překupski zarjadnik bě wot 1925 do 1934 zarjadnik Janskich kupjelow w Smječkecach a wot 1934 do 1937 přistajeny we wobchadnistwje a wjednistwje ćišćernje Towarstwa swj. Cyrila a Metoda w Budyšinje. Wot 1938 do 1958 bě přistajeny w Komorje za industriju a rjemjesło w Drježdźanach.

W lěće 1938 poradźi so Šołće hišće po zakazu serbskeho pismowstwa přez nacionalsocialistow, wudawać protyku Krajan, přichodny lětnik 1939 bu pak doćišćany skonficěrowany, kaž wopisa Šołta w nastawku *Zrudne dopomnjenki* (KP 1963). Po Druhej swětowej wójnje je jako eksterny sobudźěłaćer Instituta za serbski ludospyt ekscerpciju serbskeje literatury do słowneje kartaje za słownik serbskeje přitomnostneje rěče přinošował.

Jurij Šołta bě wot 1915 z čłonom Maćicy Serbskeje.

## Žórło
Jan Handrij Wyrgač

**Jan Handrij Wyrgač** ( *Johann Andreas Wirgatsch*; * 15. decembra 1740 w Delnim Wujězdźe, † 4. januara 1799 w Stockholmje) bě serbski presbyter Ochranowskeje bratrowskeje wosady.

Narodźi so jako syn kowarja a šołty a běše wot 1750 chowanc wustawa Friedricha Caspara von Gersdorfa we Wujězdźe, kotryž pozdźišo do Niskeje přećahny. Wot 1757 běše na pedagogikumje w Großhennersdorfje a po tym na seminarje w Barby. Tu zastupi do bratrowstwa a bě krótki čas wučer. Přesydliwši so do Ochranowa, pomhaše w redakciji nowin bratrowstwa. 1780 bu pomjenowany na presbytera a skutkowaše krótki čas w serbskej koloniji w Małym Wjelkowje. Wot 1790 běše w Stockholmje jako presbyter tamnišeje bratrowskeje wosady. Wyrgač bě nawuknył šwedšćinu, pisaše a basnješe w tutej rěči a wobstara swojej wosadźe sam spěwarske.

## Literatura
* *Nekrolog.* W: Lausitzische Monatsschrift 1800, 2, str. 451–456
* Ota Wićaz: *Presbyter Jan Handrij Wyrgač w Stockholmje.* W Serbskich Nowinach 93, čo. 13, 16. januara 1934 (přiłoha)

## Žórło
Ludmila Budarjowa

**Ludmila Budarjowa** (rodź. Nawkec; * 7. apryla 1949 we Wotrowje) je serbska slawistka a sorabistka, rusistka a pedagogowka. Wona bě wot załoženja Serbskeho šulskeho towarstwa w lěće 1991 hač do januara 2021 jeho předsydka.

Wona studowaše wot 1967 do 1971 slawistiku, sorabistiku, rusistiku a pedagogiku při Karla Marxowej uniwersiće w Lipsku kaž tež we Woronježu. Po studiju dźěłaše wot 1971 do 1974 jako wučerka w Hodźiju. Za čas přewróta angažowaše so hromadźe z Janom Nukom, Benediktom Dyrlichom, Janom Malinkom a druhimi w iniciatiwnej skupinje za Serbsku narodnu zhromadźiznu za přestrukturowanje a demokratizaciju serbskich institucijow. Wot 1990 běše zastupowaca jednaćelka a wotrjadnica w Ludowym nakładnistwje Domowina a wot 1995 do 2003 jeho jednaćelka. Wot 2004 hač do 2012 dźěłaše jako wědomostna sobudźěłaćerka w rěčespytnym wotrjedźe Serbskeho instituta a zaběraše so hłownje z temami dwurěčnosće, stawiznow serbskeho šulstwa po 1989 a wuknjenskimi cilemi za serbšćinu porno němčinje.

Budarjowa je wot 1971 čłonka hornjoserbskeje rěčneje komisije, bě wot 1991 do 1995 předsydka załožboweje rady a wot 2010 do 2015 čłonka Rady za serbske naležnosće w Sakskej.

Wona bě zmandźelena ze serbskim spisowaćelom Benom Budarjom (1946–2023); jeju syn je direktor Załožby za serbski lud Jan Budar.
Serbska narodna zhromadźizna

**Serbska narodna zhromadźizna** ( *Sorbische Volksversammlung*) bě reformistiske byrgarske hibanje za čas přewróta w NDR w lětach 1989–1991.

## Stawizny
Nazymu 1989 zetkachu so prěni raz někotři Serbja z wotpohladom załožić skupinu, kotraž měješe za čas přewróta zajimy a žadanja serbskeho ludu zwuraznjeć. Prěnje zetkanje wotmě so dnja 11. nowembra 1989. Serbska narodna zhromadźizna Delnjeje Łužicy zeńdźe so 2. februara 1990 w Choćebuzu prěni raz. Na nimorjadnej hłownej zhromadźiznje Domowiny 17. měrca 1990 nastupi Jan Malink jako kandidat SNZ za předsydu narodneje organizacije, podleži pak Bjarnatej Cyžej z 233 přećiwo 302 hłosomaj. Hač dosrjedź lěta 1991 wobroćichu so čłonojo zhromadźizny prawidłownje na zjawnosć.

Serbska narodna zhromadźizna wobhladowaše so jako reformowe hibanje k statej a stronje SED blisko stejacej Domowinje a mjenje jako konkurenca k tutej. Jich wotpohlad bě, Domowinje k nowemu programej kaž tež personelnej a strukturelnej změnje dopomhać.

Dalše žadanja poćahowachu so na přikład na skrućenje serbskeho šulskeho kubłanja a na teritorialne přerjadowanje administratiwnych hranicow Łužicy jako zwisowacy teritorij.

K hłownym akteram SNZ słušachu mjez druhim Jan Nuk, Ludmila Budarjowa, Benedikt Dyrlich, Jan Malink a Franc Šěn.

## Serbske kulojte blido

Serbske kulojte blido bě prawidłownje so wotměwace zetkanje po přikładźe powšitkownych kulojtych blidow w NDR, kotrež bu přewažnje přez Serbsku narodnu zhromadźiznu iniciěrowane.

Na prěnim schadźowanju dnja 19. decembra 1989 wobdźělichu so zastupjerjo Domowiny, Serbskeje narodneje zhromadźizny, Zjednoćenstwa Cyrila a Metoda a redakcije dźenika *[[Nowa doba]]*, kiž spytachu, so na zhromadne žadanja dojednać.

Jedyn z hłownych zaměrow bě – kaž wot SNZ žadane – noworjadowanje Łužicy, při čimž so wo wjacorych móžnosćach diskutowaše, mjez druhim wo awtonomnym serbsko-łužiskim teritoriju (Serbska Łužica) abo wo přizamknjenju cyłeje Łužicy Sakskej. Nimo toho měješe so serbšćina z druhej hamtskej rěči regiona stać. Wobě žadani so njezwoprawdźištej.

Zastupjer Serbskeho kulojteho blida Jan Malink měješe wot 3. januara 1990 status wobkedźbowarja za Kulojtym blidom NDR.

## Žórło
* Martin Kasper: *Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.* LND, Budyšin 2000.
Jan Boguměr Rychtar

**Jan Boguměr Rychtar** ( *Johann Gottfried Ohnefalsch Richter*; * 11. měrca 1703 w Choćebuzu, † 8. januara 1765 w Rampicach) bě serbski farar, historikar, ludowědnik a rozswětler.

Wón narodźi so jako syn předměšćanskeho šewca Mjertyna Rychtarja a jeho mandźelskeje Anny Dorotheje w Choćebuzu a wopytowaše Budyski gymnazij. Wot 1724 studowaše ewangelsku teologiju w Hali a wokoło 1726 nastupi wikarske městno w Janšojcach. Tam a w druhich serbskich wosadach skutkowaše do lěta 1734. Wot tutoho lěta hač do swojeje smjerće 1765 běše z fararjom w Rampicach (Rampitz, dźensa pólsce Rąpice) za Wódru sewjernje Gubina.

Po smjerći nana w lěće 1709 wotrosće Rychtar na farje w Tśěšojcach pola maćerneho nana Mjertyna Fabriciusa, hdźež so jeho sorabistiske zajimy zbudźichu. Jako student w Hali měješe styki z Heinrichom Mildu, wotrjadnikom Franckoweje syrotownje za słowjanske naležnosće. Po nawróće do Łužicy zběraše w swojej blišej domiznje historiski material a chcyše tutón wozjewić. Prěni dźěl wuńdźe pod titulom *Sammlung einiger Nachrichten von der ... Stadt Cottbus in Niederlausitz und denen herumliegenden Orten* (Choćebuz 1730). Pokročowanje projekta pak zwrěšći. Po tym zo njebě w Choćebuskich kónčinach žane swobodne farske městno namakał, stupi do słužbow nowomarkowskeho rjada Johanitarjow a přewza wosadu w Rampicach, kotraž bě něhdy serbska, tehdy pak hižo dlěši čas přeněmčena. Tam wěnowaše so pod chudobnymi wuměnjenjemi dale wutrajnje slědźenjam na polach archeologije, stawiznow, literatury, etnografije, rěčespyta a onomastiki a spytaše so tež w basnjenju. Jenož snadny dźěl jeho wuslědkow bu wotćišćeny, mjeztym zo so najskerje wjetši dźěl při wulkim wohenju w Rampicach lěta 1772 zhubi.

## Wozjewjenja
* *Gedanken von gelehrten Niederlausitzern und besonders von gelehrten Wenden.* Destinata Litteraria et Fragmenta Lusatica, Lubin 1738.
* *De mathesi Serborum.* Tež tam. Digitalizat pola Google Books.
* *[https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/114022/5/0/ Historische Nachricht von dem Ordensamt Rampitz an der Oder.]* Frankobrod n. W. 1746.

## Žórło
Rampice

**Rampice** ( *Rąpice*,  *Rampitz*) su delnjołužiska wjes na wuchodnym brjoze Wódry w pólskim Lubušskim wojewódstwje, kotraž měješe w lěće 2011 532 wobydlerjow. Hač do lěta 1945 słušeše wosadna wjes k pruskemu wokrjesej Weststernberg.

## Geografija
Wjes leži při wuchodnym brjoze Wódry njedaloko wuliwa Łužiskeje Nysy a něhdźe šěsć kilometrow juhowuchodnje Eisenhüttenstadta, jědnaće kilometrow juhozapadnje Cybinki a 25 kilometrow sewjerozapadnje Krosna.

## Stawizny
1448 kupi rjadniski mišter Nickel von Thierbach wjes Rampice za rjad Johanitarjow wot markhrabje Johanna. Rampice stachu so ze sydłom rjadniskeho hamta, ke kotremuž słušeštej tež wsy Kloppitz (dźensa Kłopot) a Melschnitz (Mielesznica).

1804 zhubi rjad swoje wobsydstwo. W Rampicach so znajmjeńša hač do zažneho 18. lětstotka tež delnjoserbsce rěčeše.

Wot lěta 1945 leži wjes při pólsko-němskej hranicy.

## Wosobiny
* Jan Boguměr Rychtar (1703–1765), serbski farar, domiznowědnika a stawiznar; farar w Rampicach 1734–1765

## Nóžki
Bogumił

**Bogumił** je delnjoserbska a pólska warianta słowjanskeho muskeho předmjena *Bogumil*, zestajeneho ze słowow *Bog* (Bóh) a *miłosć* (lubosć).

Znaći nošerjo tutoho mjena běchu:

* Matej Bogumił Broniš (1868–1937) – farar, rěčespytnik, wodźićel Delnjołužiskich Młodoserbow 
* Jan Bogumił Fabricius (1681–1741) – superintendent, pietist, pućrubar delnjoserbskeje spisowneje rěče
* Jan Bogumił Nytška (1825–1904) – wučer, spisowaćel
* Bogumił Šwjela (1873–1948) – farar, rěčespytnik, sobuzałožer Domowiny
Ludmila Nawka

**Ludmila Nawka** (tež *Ludmila Nawkec*, *Nawkec-Šołćina*; * 24. januara 1929, † 8. decembra 2020) bě serbska dźiwadźelnica.

Dźowka Michała Nawki a Hany, rodź. Andrickec steješe po maturje we Wrócławju wot lěta 1949 na jewišću nowozałoženeho Serbskeho ludoweho dźiwadła a bě wot 1962 čłon ansambla zjednoćeneho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła w Budyšinje. W lěće 1976 hraješe w Šwikawje a Erfurće, 1979 nawróći so pak do Łužicy.

Mjez jeje bratrami běštaj Anton a Błažij Nawka.

## Literatura
* Dietrich Šołta/Benedikt Dyrlich/Bosćan Nawka: *In memoriam Ludmila Nawka.* W Serbskich Nowinach dnja 13. januara 2021, str. 4
Ludmila

**Ludmila** je słowjanske žónske předmjeno, kotrež je tež w Serbach rozšěrjene.

Znate nošerki mjena su:

* Ludmila Brězanowa (rodź. *Hajnec*; 1922–1993) – wudawaćelka
* Ludmila Budarjowa (rodź. *Nawkec*; * 1949) – slawistka a sorabistka, rusistka a pedagogowka
* Ludmila Mětškowa (rodź. *Holanec*; 1923–1999) – wučerka, awtorka a redaktorka
* Ludmila Nawka (1929–2020) – dźiwadźelnica
Cyril

**Cyril** je słowjanske muske předmjeno, kotrež je tež w Serbach rozšěrjene. Wone poćahuje so na swjateho Cyrila, japoštoła Słowjanow.

Znaći nošerjo mjena su:

* Cyril Kola (1927–2026) – publicist, spisowaćel a kulturowědnik
* Cyril Nawka (1924–1999) – wučer a kantor
* Cyril Pjech (* 1938) – farar a posledni předsyda Němsko-sowjetskeho přećelstwa
Měrćin Wałda

**Měrćin Wałda** ( *Martin Walde*; * 14. januara 1951) je serbski kulturny wědomostnik, kiž zaběra so předewšěm z prašenjemi serbskeje identity a jeje přeměnjenja. Wón skutkowaše wjace hač 30 lět při Instituće za serbski ludospyt resp. Serbskim instituće.

W lěće 2011 słušeše Wałda k iniciatoram skupiny „Serbski sejmik“, kotraž zasadźuje so za wutworjenje demokratisce woleneho ludoweho zastupnistwa w Serbach. Do toho běše wón wěsty čas čłon zwjazkoweho předsydstwa Domowiny. Swoje mysle k tuchwilnej situaciji serbskeje towaršnosće podawaše tež w mnohich nastawkach w *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]]* a *[[Rozhlad|Rozhledźe]]*.

Měrćin Wałda je woženjeny a bydli w Njeswačidle.

## Wubrane spisy
* *Vielfalt ist Sache eines Ganzen. Überlegungen zum Miteinander der Kulturen.* [z Robertom Langnerom] Dresden 2011, 136 str.
* *Wie man seine Sprache hassen lernt. Sozialpsychologische Überlegungen zum deutsch-sorbischen Konfliktverhältnis.* LND, Budyšin 2010, 182 str.
* *Gestaltung sorbischer katholischer Lebenswelt. Eine Diskursanalyse der religiösen Zeitschrift "[[Katolski Posoł|Katolski posoł]]" zwischen 1863 und 1939.* Lusatia, Budyšin 2000
* *Wałpora a meja – nałožki nalěća.* Budyšin 1996, 84 str.
* *Serbske hody.* Budyšin 1994, 92 str.
Handrij Suška

**Handrij Suška** ( *Andreas Suschke*; * 12. apryla 1795 w Tranjach, † 11. januara 1843 w Drježdźanach) bě serbski wučer a organizator ludoweho šulstwa.

Narodźi so jako syn kublerskeho najenka w Tranjach a wopytowaše wot 1803 do 1804 najprjedy wjesnu šulu w Lipiču a wot 1804 we Wulkim Wjelkowje. Na wustawje hrabje zu Dohna w Delnim Wujězdźe bu na wučerja wukubłany. Po wotchadźe kantora Johanna Georga Eckharta skutkowaše wot 1816 do 1825 jako načolnik tutoho wustawa. Po rozpušćenju seminara poda so do Drježdźan, hdźež bě 1825–27 a znowa 1832/33 nawoda na nowozałoženym Fletcherowym wučerskim seminarje.

Suška wučeše spěwanje, huslowanje, matematiku, zemjepis, přirodopis a pisanje. W Delnim Wujězdźe staraše so nimo wustawa tež wo přizamknjenu šulu, kotraž płaćeše jako přikładna. Nimo toho załoži při wustawje hudźbne towarstwo wučerjow. Z Drježdźan wudźeržowaše jako čłon komiteja tamnišeho misionskeho towarstwa styki k misionstwam w Grönlandskej, Labradorje, Zapadnej a Wuchodnej Indiskej, při Złotym brjoze, w Konstantinopelu a w Kawkazu. Po jeho smjerći załožichu wučomnicy a přećeljo Suškowu załožbu.

## Literatura
* Friedrich Steglich: *Leben des Seminarlehrers Andreas Suschke.* Dresden 1899 (digitalizat).
* Arnošt Holan: *Žiwjenjoběh seminarskeho wučerja Handrija Suški.* We Łužicy 32 (1913), str. 51–53.

## Žórło
Matej Bogumił Broniš

**Matej Bogumił Broniš** ( *Mathias Gotthelf Bronisch*; * 3. junija 1868 w Lutolu, † 12. januara 1937 w Berlinje-Wilmersdorfje) bě serbski farar, rěčespytnik a wodźićel delnjoserbskich Młodoserbow.

Narodźi so jako štwórty syn Lutolskeho fararja Pawoła Fryca Broniša a jeho mandźelskeje AwgustyKřćenska kniha Lutolskeje wosady, čo. 12/1868 a wopytowaše wot 1877 do 1886 gymnazij w Choćebuzu. Potom studowaše ewangelsku teologiju a slawistiku w Göttingenje, Berlinje a Lipsku. Wot 1900 do 1903 bě pomocny farar při Klóšterskej (serbskej) cyrkwi w Choćebuzu, wot 1903 do 1908 z fararjom w Górjenowje a wot 1908 do 1917 w Barmenje-Elberfeldźe. Wot 1917 do 1937 skutkowaše jako wyši farar a superintendent w Čelichowje (tehdy němsce *Züllichau*, dźensa pólsce *Sulechów*) a bu 1933 po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow na někotre měsacy zajaty.

Po zběhnjenju fakultatiwneje wučby serbšćiny na Choćebuskim gymnaziju w lěće 1888 započa Broniš swojich sobušulerjow w maćeršćinje rozwučować. Z tutoho kruha wutwori so pozdźišo pod Bogumiłom Šwjelu a Wylemom Nowym delnjołužiske młodoserbske hibanje. Broniš wobdźěleše so na zarjadowanju koncertow Młodoserbow a wustupi tež wospjet jako swjedźenski rěčnik. W lěće 1890 wudawaše za někotre tydźenje prěnju delnjoserbsku młodźinsku nowinu *Serbska Wutšoba*. Hromadźe z Kitom Šwjelu a Hendrichom Jordanom přełoži *Robinson Crusoe* do delnjoserbšćiny. Jeho wosebity zajim słušeše rěčespytnym prašenjam. Promowowaše z dźěłom wo kašubskich dialektach a dopisowaše mjez druhim rěčne powučenja do Bramborskeho Casnika.

Matej Bogumił Broniš bě sobustaw serbskeho studentskeho towarstwa *Sorabicum* w Berlinje. 1889 załoži serbske spěwne towarstwa w Chmjelowje, Zaspach a Škódowje.

## Spisaj
* *Die oskischen I- und E-Vocale. Eine statistisch-descriptive und sprachgeschichtlich-vergleichende Untersuchung*. Leipzig: W. Drugulin, 1892 (disertacija)
* *Kaschubische Dialectstudien*. 2 Hefte. Leipzig: Otto Harrassowitz. 1896, 1898 

## Žórło

## Literatura
* Friedhelm Hinze: *Zu Leben und Werk von Gotthelf Matthias Bronisch (1868–1937)*. W: *Zeitschrift für Slawistik* zwjazk 37/2, 1992, str. 283–286 (online)

## Wotkaz
* Twórby a wotkazy wo nim pola Wikisource
Alojs

**Alojs** je serbske muske předmjeno.

## Warianty
* : *Alois*
* : *Aloisius*
* : *Alajos*
* : *Alojzy*
* : *Lojzo*
* : *Alojz*

## Nošerjo mjena
* Alojs Andricki (1914–1943) – duchowny, narodny prócowar, martrar
* Alojs Dej (1940–2015) – ćišćer
* Alojs Mikławšk (* 1958) – politikar (CDU), zapósłanc Sakskeho krajneho sejma
Benedikt

**Benedikt** je muske předmjeno křesćanskeho pochada, kotrež je tež w serbšćinje rozšěrjene. Wone bu wotwodźene wot łaćonskeho *bene dicere* („derje rěčeć“, tež „žohnować“).

## Warianty
* : Bekim
* : Bennett, Bennet
* : Pentti
* : Benoît
* : Baruch בָּרוּךְ
* : Benedetto
* : Benediktas
* : Benedek; skrótka Bence
* : Benedictus, Benedict, Benedikt, Benooit, Benoot, Benooi, Bendiks, Bendix, Bits
* : Benedykt
* : Benedito, Bento
* retoromansce: Banadetg
* skandinawisce: Benedikt, Bendix, Bendik atd.; z krótkimi formami:
**  (wustupuje tež w Norwegskej): Bent
** : Bengt
* : Benedicto, Benito

## Nošerjo mjena
### Bamžojo
Benedikt rěkachu slědowacy bamžojo a napřećiwni bamžojo:
* Benedikt I. 575–579
* Benedikt II. 683–685
* Benedikt III. 855–858
* Benedikt IV. 900–903
* Benedikt V. 964
* Benedikt VI. 972–974
* Benedikt VII. 974–983
* Benedikt VIII. 1012–1024
* Benedikt IX. 1032–1048
* Benedikt X. (napřećiwny bamž) 1058–1059
* Benedikt XI. 1303–1304
* Benedikt XII. 1334–1342
* Benedikt XIII. (napřećiwny bamž) 1394–1423
* Benedikt XIV. (napřećiwny bamž) 1425–1430
* Benedikt XIII. 1724–1730
* Benedikt XIV. 1740–1758
* Benedikt XV. 1914–1922
* Benedikt XVI. 2005–2013

### Dalši
* Benedikt Carpzov (1595–1666), kriminalist a załožer němskeje prawowědy (* 1595)
* Benedikt Cyž (* 1948), serbski zastojnik a stawiznar
* Benedikt Dyrlich (* 1950), serbski basnik, přełožowar, nowinar a politikar
* Benedikt Höwedes (* 1988), němski kopar
* Bohuchwał Benedikt ze Šěrach (1743–1804), serbski uniwersitny profesor, stawiznar, jurist, filolog, wučenc
Hatas

**Hatas** je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:

* Gusta Hatas (1842–1901) – brunicowy dźěłaćer a ludowy basnik
* Korla Benjamin Hatas (1806–1839) – farar a basnik
Pětr Bjedrich Halka

**Pětr Bjedrich Halka** ( *Peter Friedrich Halke*; * 25. januara 1761 w Bobolcach, † 4. meje 1833 w Jabłońcu) bě serbski ewangelski farar a domiznowědnik.

Narodźi so jako syn chudeho ratarja a wopytowaše Budyski gymnazij. Wot 1780 do 1783 studowaše we Wittenbergu ewangelsku teologiju a bě tam z čłonom a w lěće 1782 tež starši Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy bě wot 1783 do 1786 domjacy wučer w Mužakowje a nastupi 1786 farske městno w Jabłońcu, hdźež hač do swojeje smjerće 1833 skutkowaše.

Halka zaběraše so z botaniku, ekonomiju a sadarstwom. Nimo toho wuda chroniku swojeje wosady, kotraž je wažny kulturnostawizniski dokument.

## Žórło
Jan Vogel

**Jan Vogel** ( *Johann Vogel*; * 25. januara 1773 w Hućinje, † po 1800 runje tam) bě serbski přełožer nabožinskeho pismowstwa.

Narodźi so jako syn klamarja Jurja Vogela a wopytowaše Budyski gymnazij. Po studiju ewangelskeje teologije we Wittenbergu njenamaka žane přistajenje a bě w swojej ródnej wsy žiwy.

Vogel přełoži sydom póstnych prědowanjow Ochranowskeho biskopa Georga Heinricha Loskiela, ćišćanych 1798–99 we Wittenbergu, a dalše nabožinske pismowstwo do serbšćiny.

## Literatura
* Korla Awgust Jenč: *Spisowarjo hornjołužiskich ewangelskich Serbow wot 1597 hač do lěta 1800.* W: ČMS 28 (1875), str. 40 (digitalizat)

## Žórło
Ganges

**Ganges** (Sanskrit गंगा abo गङ्गा, *Ganga*) je wulka rěka w južnej Aziji a z přerěznym wotliwom wot 12.000 m³ na sekundu druha najwjetša rěka Indiskeje a Bangladeša. Wjace hač 2600 kilometrow dołha rěka wotwódnja runiny južnje Himalaje a sewjernje Dekkana, jednu z najhusćišo wobsydlenych kónčin na zemi, kaž tež južny bok tutych horin. Ganges je swjata rěka hinduwow, ale tež ćežko zanjerodźena z wotpłóčkami a škódnymi maćiznami.

W Bangladešu wutworitej Ganges a Brahmaputra při Bengalskim golfu ze 56.700 km² najwjetši rěčny delta na zemi, kotryž je nimale 300 kilometrow šěroki. Při Gangesu leži tež město Varanasi, kotrež je hinduwam swjate. Při promjenju Gangesa, rěce Hugli, leži milionowe město Kolkata.

## Wotkaz
Palenc

Jako **palenc** woznamjenja so družina alkoholiskich napojow, spirituozow, kotrež wobsahuja po płaćiwych předpisach Europskeje unije znajmjeńša 15 % alkohola (pola jejkoweho likera 14 %). Dobywanje alkoholiskeho zakłada stawa so přez destilaciju (palenje) přirodnych, kisanych rostlinskich  wupłodow.

K najznaćišim palencam słušeja sliwowica, rum, wódka, whisky, gin a absint.

## Wotkaz
Korla Benjamin Hatas

**Korla Benjamin Hatas** ( *Carl Benjamin Hattas* abo *Hattaß*; * 19. apryla 1806 we Łuću, † 24. januara 1839 w Njeswačidle) bě serbski ewangelski farar a basnik.

Narodźi so jako syn wučerja w holanskej wjesce Łućo pola Delnjeho Wujězda a wopytowaše wot 1819 do 1826 Budyski gymnazij. Wot 1826 do 1829 studowaše w Lipsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. 1830 nastupi městno kapłana w Njeswačanskej wosadźe a po smjerći fararja Hajnika 1831 bě hač do swójskeje zažneje smjerće w lěće 1839 z tamnišim fararjom.

Hižo jako gymnaziast bě Hatas Friedricha Schillerowu baseń „Hektor und Andromache“ na *Miliducha wotsalenje* přebasnił. Do rukopisneje Serbskeje nowiny w Lipsku podawaše basnje w klasiskich metrach a žortniwe pěsnje w ludowym duchu po přikładźe Rudolfa Mjenja, kaž na přikład *Stary Haušk ze swojej Hilžu na Wósporskim hermanku* (Budyšin 1843). W lěće 1827 poda wón prěnju melodiju za spěw swojeho komilitona Handrija Zejlerja *[[Rjana Łužica|Na sersku Łužicu]]*, pozdźišu *Rjanu Łužicu*.

Dnja 7. meje 1833 woženi so w Njeswačidle z Pawlinu, rodź. Canzlerec.

## Dalše wozjewjenje
* *Hdźe ma tón křesćan we jenym swěći, kiž jemu tak wjele z teho pokaže, swoje wuchowanje pytać.* Prědowanje, Budissin 1836 (digitalizat)

## Literatura
* H. J. Richter: *Nekrolog.* Neues Lausitzisches Magazin 18 (1840), str. 36–40.
* Ota Wićaz: *Lipsk jako ródnišćo serbskeje romantiki.* W: ČMS 84 (1931), str. 31–42

## Žórle
Palenc (spěw)

**Palenc** je mjeno woblubowaneho serbskeho piwneho spěwa wo wažnosći palenca, piwa a wina, kotryž so při wjele składnosćach spěwa. Prěnja štučka spěwa nadeńdźe so pod titlom *Pića pšicina* hižo we 1841 wozjewjenym prěnim zwjazku Hauptowych a Smolerjowych *Pěsničkow*.

Za tekst štwórteje štučki su wšelake warianty a sčasami so tež hišće dalše štučki přidružeja, kaž na přikład *Łužica, Łužica, ta dyrbi serbska być* abo *Antifa, antifa, ta dyrbi mócna być* (Berlinska dróha). Wšelake wersije *Palenca* su so na zynkonošakach wozjewili.

## Tekst
**hornjoserbsce:**


Palenc, palenc, tón dyrbi pity być!
Hdyž ja nimam palenca, to mje boli wutroba.
Palenc, palenc, tón dyrbi pity być!

Piwo, piwo, te dyrbi pite być!
Hdyž ja nimam piwo dosć, to mi njem’ža mocy rosć.
Piwo, piwo, te dyrbi pite być!

Winko, winko, te pił je hnadny knjez.
Nětk smy knjeza wuhnali, winko sami wupili.
Winko, winko nětk pije cyła wjes.

Holčka, holčka, ta dyrbi luba być!
Hdyž ja nimam holčičku, to mam zrudnu wutrobu.
Holčka, holčka, ta dyrbi luba być!


**delnjoserbsce**


Paleńc, paleńc, ten musy pity byś!
(Daj mě hyšći jaden)
Paleńc, paleńc, ten musy pity byś!
Gaž ja njamam paleńca, mě ga bóli wutšoba.
Paleńc, paleńc, ten musy pity byś!

Piwo, piwo, to musy pite byś!
(Daj mě hyšći jadno)
Piwo, piwo, to musy pite byś!
Gaž ja njamam piwa dosć njamógu mě mócy rosć.
Piwo, piwo, to musy pite byś!

Winko, winko, to pił jo gnadny kněz.
Winko, winko, to pił jo gnadny kněz.
Něnt smy kněza wugnali, winko sami wupili.
Winko, winko, to pił jo gnadny kněz.

Źowćko, źowćko, to musy lube byś!
Źowćko, źowćko, to musy lube byś!
Gaž ja njamam źowcycku, to mam tužnu wutšobu.
Źowćko, źowćko, to musy lube byś!

Łužyca, Łužyca, ta musy serbska byś!
Łužyca, Łužyca, ta musy serbska byś!
Gaź ja njamam Łužycu,
to ja randalěruju!
Łužyca, Łužyca, ta musy serbska byś!


## Nóžki


## Wotkaz
* Studijowa wersija spěwa wot Berlinskeje dróhi na YouTube
Jězor Plešćejewo

**Jězor Plešćejewo**  ( Плещеево озеро) je jedyn z najwjetšich přirodnych jězorow w centralnej Ruskej. Leži něhdźe 140 kilometrow sewjerowuchodnje Moskwy na juhozapadźe Jaroslawlskeje oblasće a ma maksimalnu hłubokosć wot hač do 25 metrow. Na juhowuchodnym brjoze jězora leži w lěće 1152 załožene historiske město Pjerjeslawl-Zalesskij.

Z 50,8 kwadratnymi kilometrami je jězor něhdźe štyri króć wjetši hač Bjerwałdski jězor we Łužicy. Wón ma wot lěta 1988 status nacionalneho parka.

## Wobrazy

Dataja:Goritsky Monastery yard.jpg|Klóšter Gorickij při jězorje
Dataja:Горицкий-монастырь-шелапутин-2009-4585.jpg|Pjerjeslawl-Zalesskij
Dataja:Веськово-петрова-2014-6136.jpg|Powětrowy wobraz
Dataja:Трубеж-шелапутин-2005-5115.jpg|Rěka Trubjež a jězor Plešćejewo w pozadku


## Wotkazaj

* Strony nacionalneho parka (rusce, jendźelsce)