open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Japanska kryptomerija

**Japanska kryptomerija** (*Cryptomeria japonica*) je rostlina z podswójby (*[[Taxodioideae]]*) znutřka swójby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Wona je jenička družina w rodźe (*Cryptomeria*).

Po staršich žórłach so do swójskeje swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje.

## Wopis
Japanska kryptomerija je štom, kotryž docpěje wysokosć wot 6 hač do 20 m. Stare štomy w Japanskej móžeja wysokosć wot hač do 45 m měć. Kehelojta króna je wuska. Tołsta skora je bruna a njese zrunane, padorune brózdy. Wurosćene štomy su dołhe, kónčkojte a kehelojte. Japanska sorta ma tołše hałuzy hač chinska (*C. japonica* var. *sinensis*).

### Jehły
Jehły su dosrjedźa serpikojće křiwjene a docpěja dołhosć wot 6 hač 20 mm. Wone steja w pjeć šrubikowych rjadach podłu hałuzow.

### Kćenja a hable
Kćěje wot februara hač do měrca. Rostlina je jednodomna. Kćenja njenapadne. Kulowate hable docpěja přeměr wot něhdźe 2 cm.

## Stejnišćo
Rosće jenož w regionach z miłych zymami. Ma radšo hłubokosahace, włóžne a małowapnite pódy.

## Rozšěrjenje
Štom je w Japanskej rozšěrjena.

## Wužiwanje
Štom so w Europje w parkach plahuje, wjetše formy tež w zahrodach.

## Sorty
Eksistuje něhdźe 50 kulturowych formow. Wone su zwjetša mjeńše hač pochadna forma.
* Sorta 'Elegans' docpěje wysokosć wot hač do 10 m. Přeměr docpěje 2,5 m. Jehły su dołhe a mjechke. Zymske barbjenje je bronzowe abo slowkobarbne.
* Sorta 'Elegans Nana' je podobna, ale je mjeńša.
* Sorta 'Araucarioides' njese bicarny šmjatk z hałuzow. Wona docpěje wysokosć wot 3 m.
* Sorta 'Globosa Nana' tworu hustu, zelenu kulu. Čerstwe kónčki w nalěću a lěću su jasnozelene.
* Sorta 'Bandai-Sugi' je na spočatku kulowata, pozdźišo ma wot 2 m njeprawidłowny wobrys. Jehły su tołsty. Zymske barbjenje je błuko bronzowe.
* Sorta 'Jindai-Sudi' je pomału rosćacy kerk. Wón je njeprawidłowny. Jeho kónčk je płony. Jasnozelene jehły steja husto.
* Sorta 'Vilmoniriana' je mólička a docpěje wysokosć wot jenož 30 cm. Wona je přihódna za kamjentnych zahrodach.

## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 294 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 248 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Pražerowc

*Pražerowc* (Metasequoia) je ród ze swójby ćisowcowych rostlinow (Taxodiaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:

*** chinski pražerowc (*Metasequoia glyptostroboides*)
*** prawy pražerowc (*Metasequoia disticha*)
Chinski pražerowc

**Chinski pražerowc** (*Metasequoia glyptostroboides*) je rostlina ze swójby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Wona je jenička recentna družina w rodźe (*Metasequoia*), kotraž bu w namjeznym regionje prowincow Szechuan a Hupeh w lěću 1941 namakana. Ale hižo w lěću 1940 buchu zbytki z terciera namakane.

Po někotrych žórłach so do swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje.

## Wopis
Chinski pražerowc je w lěću zeleny, spěšnje rosćacy štom, kotryž docpěje wysokosć wot 20 hač do 35 (60) m. Króna je prawidłownje kehelojta a čumpata. Wón je přećiwo mrózej kruty. Zdónk je tołsty. Skora je na spočatku ćmowobruna, pozdźišo šěra.

### Jehły
Płone jehły su jasnozelene, kónčkojte, mjechke a steja w dwěmaj rjadomaj na přećiwostejnych krótkich wurostkach. Wone docpěja dołhosć wot 1 hač do 3 cm. Nazymske barbjenje je złote abo zerzawe. Jehły z krótkimi wurostkami w nazymje wotpadnu.

### Kćenja a hable
Kćěje w meji. Rostlina je jednodomna. Muske kćenja steja w hač do 10 cm dołhich pakićach, mjeztym zo žónske kćenja su njenapadne. Wisace hable su kulowate hač jejkojte a docpěja dołhosć wot něhdźe 2 (2,5) cm. Wone wobsteja z jenož małko, jara šěrokich šupiznow. Zrałe hable su ćmowobrune. Wone wot nowembra hač do decembra dozrawja.

## Stejnišćo
Ma radšo słónčne stejnišća a hłubokosahace, wutkate pódy. Nimo toho potrjebuje wunošne dešćiki za čas lětnich měsacow.

## Rozšěrjenje
Štom je w Chinskej domjacy.

## Wužiwanje
Rostlina so w Europje jako parkowy abo zahrodowy štom plahuje.

## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 557 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, strona 82 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 248 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Ćisowcowe rostliny

**Ćisowcowe rostliny** (*Taxodiaceae*) běchu swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophyta*). Dźensa rody słušeja k swójbje cypersowym rostlinam (*Cupressaceae*). Jenož ród sćinowa jědla (*Sciadopitys*) słuša k swójskej swójbje (*Sciadopityaceae*).

Wobsahuje sćěhowace rody:

* ćisowc (*Taxodium*) 
** wšědny ćisowc (*Taxodium distichum*) 
* hlebjojta jědla (*Cunninghamia*) 
** chinska hlebjojta jědla (*Cunninghamia lanceolata*)
* kryptomerija (*Cryptomeria*) 
** japanska kryptomerija (*Cryptomeria japonica*)
* pražerowc (*Metasequoia*) 
** chinski pražerowc (*Metasequoia glyptostroboides*)
** prawy pražerowc (*Metasequoia disticha*)
* sćinowa jědla (*Sciadopitys*) 
** wšědna sćinowa jědla (*Sciadopitys verticillata*)
* žerowc (*Sequoia*) 
** hoberski žerowc (*Sequoia giganteum*) 
** přimórski žerowc (*Sequoia sempervirens*)
Sćinowa jědla

*Sćinowa jědla* (Sciadopitys) je ród ze swójby ćisowcowych rostlinow (Taxodiaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:

*** wšědna sćinowa jědla (*Sciadopitys verticillata*)
Wšědna sćinowa jědla

**Wšědna sćinowa jědla** (*Sciadopitys verticillata*) je rostlina ze swójby (*Sciadopityaceae*). Wona je jenička družina roda (*Sciadopitys*).

Po někotrych žórłach so do swójskeje swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje. 

## Wopis
Wšědna sćinowa jědla je pomału rosćacy, zrunany štom, kotryž docpěje wysokosć wot 10 hač do 15 m. Króna je wuska a kehelojta. Skora je zwjetša načerwjeń bruna. Hałuzy su krótke a ćeńke a w delnim wobłuku dele wisaja.

### Jehły
Łopjena dołhich wurostkow su małke. Dwójne jehły su ćmowozelene a płone a rostu w rozporach krótkich wurostkow. Wone docpěja dołhosć wot 5 hač do 15 cm a su po 20 hač po 40 w mutličkach wokoło wurostkow rjadowane.

### Kćenja a hable
Kćěje w meji. Muske kwětnistwa su žołte a kulowate. Žónske kćenja su njenapadne.

Zrunane hable su jejko-dołhojte a docpěja dołhosć wot 6 hač do 10 cm. Jich šupizny su šěroke a šěroko-kulojte. Hable za čas 2 lětow dozrawja.

## Stejnišćo
Rosće na słónčnych, w młodosći lochko zasćinjenych městnach. Ma radšo wutkate, hłubokosahace, čerstwe hač włóžne, bjezwapnite pódy.

## Rozšěrjenje
Pochadźa z Japanskeje, hdźež docpěje wysokosć wot hač do 30 m.

## Wužiwanje
Štom so při składnosći w parkach ale rědko w zahrodach plahuje.

## Systematika
Swójba Sciadopityaceae bu w lěće 1877 wot Christian Luerssen w *Grundzüge der Botanik*, Leipzig nastajena. Synonym za swójbu Sciadopityaceae je Taxodiaceae subfam. Sciadopityoideae Silba, wona bu tuž jako dźěl swójby Taxodiaceae hódnoćena. Steven J. Brunsfeld et al. pokazowaše w lěće 1994, zo je samostatna swójba .

Ród *Sciadopitys* bu w lěće 1842 wot Philipp Franz von Siebold a Joseph Gerhard Zuccarini w *Flora Japonica*, 2: 1 nastajeny. 
Prěni wopis tuteje družiny činješe hižo w lěće 1784 jako *Taxus verticillata* Carl Peter Thunberg w Johan Andreas Murray: *Systema Vegetabilium*, 14. nakład, S. 895. Dalši synonym za *Sciadopitys verticillata* (Thunb.) Siebold & Zucc. je *Podocarpus verticillatus*(Thunb.) Wall. ex Steud..

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 863 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 266 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Ćisowc

**Ćisowc** (*Taxodium*) je ród z podswójby (*[[Taxodioideae]]*) znutřka cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Ćisowc je tež ludowe mjeno za wšědny ćis.

Po staršich žórłach so do swójskeje swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje.

Wobsahuje sćěhowacej družinje:

* Wšědny ćisowc (*Taxodium distichum*) 
* Mexiski ćisowc  (*Taxodium mucronatum*)

## Nóžki


## Žórła

## Wotkazy
Wšědny ćisowc

**Wšědny ćisowc** (*Taxodium distichum*) je rostlina z podswójby (*[[Taxodioideae]]*) znutřka cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Dalše serbske mjeno je **bahnowa cypresa**.

Po staršich žórłach so do swójskeje swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje.

## Wopis
Wšědny ćisowc je w lěću zeleny, spěšnje rosćacy štom, kotryž docpěje wysokosć wot 20 hač do 35 (40) m. Króna je prawidłowna a na spočatku kehelojta, pozdźišo šěrše a bóle wotewrjena. Zdónk je deleka šěroki a so skoku pomjeńšuje. Načerwjeń bruna skora je hłuboko brózdźena a nitkojta.

Korjenje wutworja tučne "kolena", jeli štom steji we wodźe. Wone najskerje słuža k přewětrjenju korjenjow.

### Jehły
Płone, jasnozelene jehły su linealiske, kónčkojte a docpěja dołhosć wot 8 hač do 15 mm (2 cm). Na krótkich wurostkach steja dwulinkowje wjerškate, mjeztym zo na dołhich wurostkach steja po jednym. Jehły z krótkimi wurostkami w nazymje po čerwjenojtym barbjenju wotpadnu.

### Kćenja a hable
Kćěje wot měrca hač do apryla. Štom je jednodomna. Muske kćenja su žołtojte abo purpurowe a wisaja w 5 hač 12 cm dołhich dwójnych kićach. Žónske kćenja su móličke, zelene a njenapadne. Kulowate hable docpěja wulkosć wot 2 hač do 3 cm. Při zrałosći za čas oktobra hač decembra su brune.

## Stejnišćo
Rosće na bahnojtych brjohowych a přepławjenskich kónčinach blisko rěkow.

## Rozšěrjenje
Štom je w juhowuchodnej sewjernej Americe, wot Floridy hač do Delaware, na zapad hač do Misisipijowych stronach a wuchodneho Texasa  domjacy.

## Wužiwanje
W Europje jako pyšnu drjewiznu w parkach pódla hatnych brjohach plahuje.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 890 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, strona 82 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 248 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Wotkazy
Žerowc

**Žerowc** (*Sequoioideae*) je podswójba ze swójby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Po někotrych žórłach so do swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxodiaceae*) přirjaduje.

Wobsahuje sćěhowace družiny w monotypiskich rodach:

* Hoberski žerowc (*Sequoiadendron giganteum*) 
* Přimórski žerowc (*Sequoia sempervirens*)
* Chinski pražerowc (*Metasequoia glyptostroboides*)

## Žórła
*Podswójba znutřka swójby při conifers.org
Ćisowe rostliny

**Ćisowe rostliny** su swójba symjencowych rostlinow ( *Taxaceae, Spermatophyta*). Wobsahuje sćěhowacej rodaj:

** ćis (*Taxus*) 
*** wšědny ćis (*Taxus baccata*)
Ćis

**Ćis** (*Taxus*) je ród ze swójby ćisowcowych rostlinow (*Taxaceae*). Wobsahuje sćěhowace družiny:

* wšědny ćis (*Taxus baccata*)
Wšědny ćis

**Wšědny ćis** (*Taxus baccata*) je rostlina ze swójby ćisowych rostlinow (*Taxaceae*). Dalše serbske ludowe mjena su smjerdźaty kerk, smjerdźate drjewo a ćisowc.

## Wopisanje

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje
## Žórła
* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Welwićijowe rostliny

**Welwićijowe rostliny** su swójba symjencowych rostlinow ( Welwitschiaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:

** welwićija (*Welwitschia*) 
*** prawa welwićija (*Welwitschia mirabilis*)
Welwićija

*Welwićija* (Welwitschia) je ród ze swójby welwićijowych rostlinow (Welwitschiaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:

*** prawa welwićija (*Welwitschia mirabilis*)
Wijawkowe rostliny

**Wijawkowe rostliny** (*Convolvulaceae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophyta*). 

Wobsahuje sćěhowace rody:

* wijawka (*Convolvulus*) 
** pisana wijawka (*Convolvulus tricolor*)
** rólna wijawka (*Convolvulus arvensis*) 
* płótna wijawka (*Calystegia*) 
** blušćojta wijawka (*Calystegia hederacea*)
** krasna wijawka (*Calystegia pulchra*)
** lěsna wijawka (*Calystegia silvatica*)
** přimórska wijawka (*Calystegia soldanella*)
** wšědna wijawka (*Calystegia sepium*) 
* pyšna wijawka (*Ipomoea*) 
** běła wijawka (*Ipomoea alba*)
** blušćojta pyšna wijawka (*Ipomoea hederacea*)
** čerwjena wijawka (*Ipomoea hispida*)
** hwězdna wijawka (*Ipomoea angulata*)
** indiska wijawka (*Ipomoea indica*)
** kejžorska wijawka (*Ipomoea nil*)
** lapata wijawka (*Ipomoea lobata*)
** pisana pyšna wijawka (*Ipomoea tricolor*)
** słódke dulki, **batata** (*Ipomoea batatas*) 

## Nóžki
Wijawka

**Wijawka** (*Convolvulus*) je ród ze swójby wijawkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Wijawki su zwjetša wijace lězuce rostliny a małke zela. Jednore łopjena su mustrowane a zwjetša wuske. Kćenja su podobne tym pyšneje wijawki. Wone wobsteja z fałdowaneje rołki, kotraž so likojće wočini.

## Družiny
Wobsahuje sćěhowace družiny:
* *[[Convolvulus althaeoides]]*
* Rólna wijawka (*Convolvulus arvensis*)
* *[[Convolvulus cneorum]]*
* Pisana wijawka (*Convolvulus tricolor*)

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 237
Płótna wijawka

**Płótna wijawka** (*Calystegia*) je ród ze swójby wijawkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* blušćojta wijawka (*Calystegia hederacea*)
* krasna wijawka (*Calystegia pulchra*)
* lěsna wijawka (*Calystegia silvatica*)
* přimórska wijawka (*Calystegia soldanella*)
* wšědna wijawka (*Calystegia sepium*) 

## Eksterne wotkazy
Pyšna wijawka

**Pyšna wijawka** (*Ipomoea*) je ród ze swójby wijawkowych rostlinow (*Convolvulaceae*). Hospodarsce najbóle wažna družina je słódke dulki (*Ipomoea batatas*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* běła wijawka (*Ipomoea alba*)
* blušćojta pyšna wijawka (*Ipomoea hederacea*)
* čerwjena wijawka (*Ipomoea hispida*)
* hwězdna wijawka (*Ipomoea angulata*)
* indiska wijawka (*Ipomoea indica*)
* kejžorska wijawka (*Ipomoea nil*)
* lapata wijawka (*Ipomoiea versicolor* syn. *I. lobata, Mina lobata, Quamoclit lobata*)
* pisana pyšna wijawka (*Ipomoea tricolor*)
* słódke dulki, **batata** (*Ipomoea batatas*)

## Nóžki


## Wobrazy

Dataja:Ipomoea leptophylla 1209057 3x2.jpg|*Ipomoea leptophylla*
Dataja:Ipomoea leptophylla 1209058 3x2.jpg|*Ipomoea leptophylla*
Ipomoea magnusiana MHNT.BOT.2021.17.40.jpg|*Ipomoea magnusiana* 


## Eksterne wotkazy
Winowe rostliny

**Winowe rostliny** (*Vitaceae*) je jenička swójba znutřka porjada *Vitales* symjencowych rostlinow (*Spermatophytina*).

## Systematika

Vitales su najbóle bazalny porjad Rosidow a Sotroska skupina klady z Eurosidow I a Eurosidow II.

K swójbje winowych rostlinow (Vitaceae) słuša 16 rodow z 850 družinami :
* *[[Acareosperma]]*
* *[[Ampelocissus]]*: Z 90 hač 100 družinami z dalokim rozšěrjenjom w tropach.
* dźiwje wino (*Ampelopsis*) 
** wuchodne wino (*Ampelopsis orientalis*)
* *[[Cayratia]]*: Z něhdźe 50 hač 60 družinami w Africe, Aziji a Oceaniji.
* Klimme (*[[Cissus]]*): Z 200 hač 350 družinami swětodaloko. 
*  *[[Clematicissus]]*
* *[[Cyphostemma]]*: Z něhdźe 250 družinami.
* *[[Leea]]*: Z něhdźe 24 družinami. Tež jako swójska swójba (Leeaceae Dumort.) wjedźuje.
* *[[Nothocissus]]*
* pomurnik (*Parthenocissus*) 
** wšědny pomurnik (*Parthenocissus inserta*) 
** lěsne wino (Parthenocissus quinquefolia, Syn. Ampelopsis quinquefolia)
** krasny pomurnik (*Parthenocissus tricuspidata*)
* *[[Pterisanthes]]*
* *[[Pterocissus]]*
* *[[Rhoicissus]]*
* Kastanienwein (*[[Tetrastigma]]*): Z něhdźe 90 hač 100 družinami wot Azije hač Oceanije.
* winowc (*Vitis*) 
** dobry winowc (*Vitis vinifera subsp. vinifera*)
** dźiwi winowc (*Vitis vinifera subsp. sylvestris*)
* *[[Yua]]*

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Winowc (ród)

**Winowc** (*Vitis*) je ród ze swójby winowych rostlinow (*Vitaceae*). Z płodow někotrych družinow so wino prasuje. 

Wobsahuje sćěhowace družiny:
* winowy prut (*Vitis vinifera*)
** dobry winowc (*Vitis vinifera subsp. vinifera*)
** dźiwi winowc (*Vitis vinifera subsp. sylvestris*)

## Nóžki
Winowc

**Winowc** móže woznamjenjeć:

* ród rostlinow ze swójby winowych je na stronje winowc (ród) wopisany, mjeztym najwažniša družina je na stronje winowy prut wopisana.
* dalše mjeno za měsac oktober
Dobry winowc

**Dobry winowc** (*Vitis vinifera* subsp. *vinifera*) je rostlina ze swójby winowych rostlinow (*Vitaceae*). Z płodow tuteje družiny so wino prasuje.

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Dźiwje wino

**Dźiwje wino** (*Ampelopsis*) je ród ze swójby winowych rostlinow (Vitaceae). Dźiwje wino je tež serbske ludowe mjeno za wšědny pomurnik. 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* wuchodne wino (*Ampelopsis orientalis*)
Pomurnik

**Pomurnik** (*Parthenocissus*) je ród ze swójby winowych rostlinow (*Vitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* Wšědny pomurnik (*Parthenocissus vitacea*, Syn. *Parthenocissus inserta*) 
* Lěsne wino (*Parthenocissus quinquefolia*, Syn. *Ampelopsis quinquefolia*)
* Krasny pomurnik (*Parthenocissus tricuspidata*)

## Nóžki
Wjazowe rostliny

**Wjazowe rostliny** (*Ulmaceae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophytina*).

## Systematika

W swójbje wjazowych rostlinow je dźensa jenož wjace sydom rodow z něhdźe 35 družinami 
* *[[Ampelocera]]* Klotzsch: Z najmjeńša tři družinami w neotropisu. 
* *Hemiptelea* Planch.: Z jeničkej družinu:
** *[[Hemiptelea davidii]]* (Hance) Planch.: Wona je w Chinskej a Korejskej domjaca.
* *[[Holoptelea]]* Planch.: Z dwěmaj družinomaj w tropiskej Africe.  
* *[[Phyllostylon]]* Capan. ex Benth. & Hook. f.: Z něhdźe dwěmaj družinomaj w neotropisu.
* *Planera* J.F.Gmelin: Z jeničkej družinu:
** *[[Planera aquatica]]* J.F.Gmelin: Domizna je juhowuchod USA. 
* wjaz (*Ulmus*): Z 20 hač 30 družinami. Jich płody su samara, při čimž symjo so w centrumje křidleška namaka. Drjewo so wužiwa, předewšěm k zhotowjenju wot furněra. 
** dołhošiškaty wjaz (*Ulmus laevis*)
** hórski wjaz (*Ulmus glabra*)
** pólny wjaz (*Ulmus minor*)
* :de:Zelkoven (*Zelkova* Spach): Z pjeć hač sydom družinami.

## Nóžki
Wjaz

**Wjaz** (*Ulmus*) je ród ze swójby wjazowych rostlinow (*Ulmaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* dołhošiškaty wjaz (*Ulmus laevis*)
* hórski wjaz (*Ulmus glabra*)
** (*Ulmus glabra 'Pendula*')
* pólny wjaz (*Ulmus minor*) (synonym *U. campestris*, *U. carpinifolia*)

## Nóžki
Wjerbowe rostliny

**Wjerbowe rostliny** (*Salicaceae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophytina*).

Wobsahuje sćěhowace rody:

* topoł (*Populus*) 
** ameriski topoł (*Populus deltoides*)
** běły topoł (*Populus alba*)
** čorny topoł (*Populus nigra*)
** kanadiski topoł (*Populus x canadensis*)
** libotaty topoł (*Populus tremula*) 
** šěry topoł (*Populus x canescens*)
** wonjaty topoł (*Populus balsamifera*)
** zapadny topoł (*Populus trichocarpa*)
* wjerba (*Salix*) 
** alpska wjerba (*Salix alpina*)
** babyduškojta wjerba (*Salix serpillifolia*)
** běła wjerba (*Salix alba*)
** błyšćata wjerba (*Salix pentandra*)
** blěda wjerba (*Salix starkeana*)
** čerwjena wjerba (*Salix purpurea*) 
** čerwjenkojta wjerba (*Salix x rubra*)
** drobna wjerba (*Salix repens*) 
** dwojobarbna wjerba (*Salix bicolor*)
** hlebjojta wjerba (*Salix hastata*)
** kaspiska wjerba (*Salix acutifolia*)
** kerkowa wjerba (*Salix x mollissima*)
** łuhowa wjerba (*Salix myrtilloides*)
** lapska wjerba (*Salix lapponum*)
** lěwanćikowa wjerba (*Salix eleagnos*)
** mandlowa wjerba (*Salix triandra*)
** matowa wjerba (*Salix breviserrata*)
** mnohopružna wjerba (*Salix x multinervis*)
** mólička wjerba (*Salix retusa*)
** naha wjerba (*Salix glabra*)
** pikotata wjerba (*Salix fragilis*)
** plěsnawa wjerba (*Salix daphnoides*)
** rósmarjowa wjerba (*Salix rosmarinifolia*)
** syćojta wjerba (*Salix reticulata*)
** šěra wjerba (*Salix cinerea*)
** štomikojta wjerba (*Salix waldsteiniana*)
** wisata wjerba (*Salix babylonica*)
** witkowa wjerba (*Salix viminalis*) 
** wočornjaca wjerba (*Salix myrsinifolia*)
** wšědna wjerba (*Salix caprea*) 
** wuškata wjerba (*Salix aurita*) 
** wutrobojta wjerba (*Salix eriocephala*)
** wysoka wjerba (*Salix x rubens*)
** zelojta wjerba (*Salix herbacea*)

## Nóžki


## Wotkazy
Topoł

**Topoł** (*Populus*) je ród ze swójby wjerbowych rostlinow (*Salicaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* ameriski topoł (*Populus deltoides*)
* běły topoł (*Populus alba*)
* čorny topoł (*Populus nigra*)
* kanadiski topoł (*Populus x canadensis*)
* libotaty topoł (*Populus tremula*)
* šěry topoł (*Populus x canescens*)
* wonjaty topoł (*Populus balsamifera*)
* zapadny topoł (*Populus trichocarpa*)

## Nóžki
Wuškata wjerba

**Wuškata wjerba** (*Salix aurita*) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (*Salicaceae*). Dalše serbske ludowe mjeno je **rokot**.

## Wopis
Wuškata wjerba je w lěću zeleny kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač 3 m.

Hałuzy su wotstejace a napadnje ćeńke. Wobnohi a pupki su nahe.

### Łopjena
Łopjena su kulojće-jejkojte, zmoršćene, na kromje žołmičkate, zubate, na prědnjej połojcy najšěrše a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 5 cm. Wone njesu na stołpiku wulke pódlanske łopješka, kotrež su jěrchenkojte. Łopjena su na woběmaj bokomaj kosmate. Jich kónčk je šwižny a k bokej wjerćany abo wróćo zhibnjeny. Jich stołpik docpěwa dołhosć wot 1 cm. 

### Kćenje
Kćěje wot apryla hač meje. Kćenja su dwudomnje rozdźělene a so před łopjenami jewja. Micki su sedźace, slěbrojte hač žołtojte a docpěwaja dołhosć wot 2 (wot 0,5 hač do 3) cm. Nošne łopješka kćenjow su dwubarbne. Płódniki su pjelsćojće kosmate. Próšniki su žołte.

## Stejnišćo
Rosće na brjohach, na kromach hrjebjow, na mokrych a włóžnych łukach, na niskich tymjenjach, na kromach tymjenjow a w žumpadłowych lěsach. Ma radšo włóžne, kisałe pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje a w zapadnje Aziji rozšěrjena, při čimž južnje hač do Pyrenejow a Apeninow wustupuje.

## Hybrida
Družina často bastarduje z šěrej wjerbu (*Salix cinerea*), při čimž hybridy a wobnowjene křižowanki ze staršimi formami so njehodźa jednory póznawać.

## Nóžki


## Žórła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, strona 224 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 450 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Wódnjanka

**Wódnjanka** (*Hydrocharis*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* wšědna wódnjanka (*Hydrocharis morsus-ranae*) 

## Nóžki
Jarobrod

**Jarobrod** () je bjezwokrjesne město a krajna stolica Durinskeje. Z wjace hač 200.000 wobydlerjemi na 269 km² je wone na wobydlerjow najbohatše město zwjazkoweho kraja. Jarobrod je duchowno-kulturne srjedźišćo Durinskeje. Přez město běži rěka Gera. 

## Stawizny
Prěni raz naspomni so město hižo w lěće 742. Mjezy lětami 1392 a 1816 je uniwersitu měł. Mjez 1948 a 1952 bě město stolica Durinskeje. Wot lěta 1991 je Jarobrod zaso durinska stolica. Uniwersita je so jako jedna z najstaršich w Němskej w lěće 1392 załožiła, bu 1816 rozpušćena, 1994 znowa załožena a ma dźensa něhdźe 4.500 studentow. Najznaćiši student bě Martin Luther.

## Wobrazarnja

Erfurt_cathedral_and_severi_church-2.jpg|Jarobrodska katedrala a Severiska cyrkej
Erfurt-Collegium_Maius_von_Suedosten-20120901.jpg|*Collegium Maius*, něhdyše sydło uniwersity
2011-05-19-erfurt-by-RalfR-26.jpg|Radnica, sydło wyšeho měšćanosty
2013-04-20 Krämerbrücke.jpg|*Krämerbrücke* nad Geru


## Žórło


## Wotkaz
Wódnjankowe rostliny

**Wódnjankowe rostliny** (*Hydrocharitaceae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophytina*). 

Wobsahuje sćěhowace rody:

* potopka (*Hydrilla*) 
** wšědna potopka (*Hydrilla verticillata*)
* pozdatny wódny mór (*Lagarosiphon*) 
** wulki wódny mór (*Lagarosiphon major*)
* šćipalica (*Stratiotes*) 
** alowejowa šćipalica (*Stratiotes aloides*)
* wódna njerodź (*Elodea*) 
** argentinska wódna njerodź (*Elodea callitrichoides*)
** kanadiska wódna njerodź (*Elodea canadensis*)
** nutalowa wódna njerodź (*Elodea nuttallii*)
* wódna wjerćawka (*Vallisneria*) 
** wšědna wódna wjerćawka (*Vallisneria spiralis*)
* wódnjanka (*Hydrocharis*) 
** wšědna wódnjanka (*Hydrocharis morsus-ranae*) 
* wódny mór (*Egeria*) 
** husty wódny mór (*Egeria densa*)

## Nóžki
Wšědna wódnjanka

**Wšědna wódnjanka** (*Hydrocharis morsus-ranae*) je rostlina ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). Dalše serbske ludowe mjena su **wodźanka**, **žabjacy kał** a **žabjacy kus**.

## Wopis
Wšědna wódnjanka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač do 30 cm. Rostlina je swobodnje płuwaca. Rostlina njesu wuběžki.

### Łopjena
Łopjena su kulojte a docpěwaja wulkosć wot 6 cm. Wone su w rozecé zrjadowane a njesu dołhe stołpiki a dwaj poraj wobłukateju nerwow. Baza łopjencow je hłuboko wutrobojta. 

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Rostlina njese pak žónske pak muske kćenja, kotrež docpěwaja wulkosć wot 1 hač do 1,5 cm. Tři krónowe łopješka su kulojte.

Často mjez rostlinami sedźa žaby, kotrež njejědźa łopjena, ale małe zwěrjata jědźa. 

## Stejnišćo
Rosće w stejacych abo pomału běžacych, wutkatych, w lěće ćopłych hrjebjach, jězorach, často mjez rohodźinami abo kačiznami.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 18 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 130 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy

*
Pozdatny wódny mór

**Pozdatny wódny mór** (*Lagarosiphon*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* wulki wódny mór (*Lagarosiphon major*)
Wódny mór

**Wódny mór** (*Egeria*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* husty wódny mór (*Egeria densa*)

## Noty
Šćipalica

**Šćipalica** (*Stratiotes*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:
* (*Stratiotes acorides*)
* (*Stratiotes alismoides*)
* alowejowa šćipalica (*Stratiotes aloides*)
* (*Stratiotes nymphoides*)

## Nóžki
Alowejowa šćipalica

**Alowejowa šćipalica** (*Stratiotes aloides*; alt: *Str. potamios*, *Str. aquatica*, *Militaris aizoides*, *Sedum aquatile*, *Aloe palustris*) je rostlina ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

## Wopisanje
Alowejowa šćipalca je swobodnje płuwaca a trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 45 cm. Rostliny su pak muske pak žónske a njesu wuběžki.

### Łopjena
Łopjena su mječikojte, wótro zubate, postre, třihranite a mjasne a wutworja rozetu.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač awgusta. Kwětnistwa wobsteja z mało, něhdźe 2 cm wulkych kćenjow. Muske kćenja su stołpikate, mjeztym zo žónske kćenja su sedźace. Zwonkowe kćenjowe łopješka su owalne, zelene, mjeztym zo znutřkowne tři łopješka su kulojte, běłe a docpěwaja šěrokosć wot 2 cm.

## Stejnišćo
Rosće w zwjetša stejacych, bazowych a wutkatych wodźiznach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 18 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 130 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Potopka

*Potopka* (Hydrilla) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:

*** wšědna potopka (*Hydrilla verticillata*)
Wódna njerodź

**Wódna njerodź** (*Elodea*; Syn.: *Anacharis*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* argentinska wódna njerodź (*Elodea callitrichoides*)
* kanadiska wódna njerodź (*Elodea canadensis*)
* nutalowa wódna njerodź (*Elodea nuttallii*)

## Nóžki
Kanadiska wódna njerodź

**Kanadiska wódna njerodź** (*Elodea canadensis*) je rostlina ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

## Wopis
Kanadiska wódna njerodź je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 60 cm. 

### Łopjena
Łopjena su sedźace, owalne a sćeńka rězane, so podnurjeneje rostliny docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 cm a šěrokosć wot 2-5 mm a steja po třoch w mutličkach.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Kćenja płuwaja na wódnym powjerchu a su něhdźe 5 mm wulke. Jich stołpik docpěwa dołhosć wot 10 hač 20 cm. Žónske kćenje su šěsćličbne a běłe.

## Stejnišćo
Rosće w hač 5 m hłubokich, stejacych abo pomału běžacych łužach, hrjebjach a měrnych jězorowych zaliwach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je neofyt z Zjednoćenych statow Ameriki a južneje Kanady, kotryž z lěta 1840 w Europje wustupuje.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 334 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 356 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Wódna wjerćawka

**Wódna wjerćawka** (*Vallisneria*) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (*Hydrocharitaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:
**[[Vallisneria aethiopica]]*
**[[Wild celery|Vallisneria americana]]*
**[[Vallisneria alternifolia]]*
**[[Vallisneria anhuiensis]]*
**[[Vallisneria asiatica]]*
**[[Vallisneria natans]]*
* wšědna wódna wjerćawka (*Vallisneria spiralis*)
Wódrakowe rostliny

**Wódrakowe rostliny** (*Boraginaceae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophyta*). 

## Rody

Wobsahuje sćěhowace rody:

* dopomnička (*Omphalodes*) 
* hrimanka (*Echium*) 
* jěžiki (*Lappula*) 
* kosćadło (*Symphytum*) 
* wódrak (*Borago*) 

## Nóžki
Wódrak

**Wódrak** (*Borago*) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*).

## Wopis
Družiny su jednolětne rostliny abo krótko žiwe trajne zela. Zwjetša zrunane rostliny njesu seršćate kosmy.

Na spódku stejace łopjena su lancetojte a tworja kupy. W nalěću z nich nastanu spěšnje rozhałuzowace stołpiki z kćenjemi.

Wot kónca nalěta njesu poł wisace, hwěžkojte, purpurmódre abo běłe kćenja.

## Systematika
Ród *Borago* je mjeno dawacy ród za swójbu Boraginaceae, podswójbu Boraginoideae a tribus Boragineae. Ród je monofyletiski a sotrowska skupina wot *[[Symphytum]]* .

Ród wobsteji z pjeć družinow w dwěmaj podrodomaj :

* Podród *Borago*: so wuzběhuje přez zrunany róst a módre, kołojte kćenja 
** Prawy wódrak (*Borago officinalis*) 
** *[[Borago trabutii]]*, jedyn endemit z Wysokeho a Anti-Atlasa w Marokku
** *[[Borago longifolia]]*, Endemit w sewjernej Algeriskej a Tuneziskej
* Podród *Buglossites* (Moris) Gusul.: wobmjezowany na Korsiku, Sardiniju a kupu Capraia. Wone su ležace a maja swětłe, zwónčkojte kćenja.
** *[[Borago pygmaea]]*
** *[[Borago morisiana]]*, endemiski na kupje San Pietro w juhozapadźe Sardiniskeje.

Mjeno *Borago* pochadźa wot arabskeho słowa *araq* za pót a so poćahuje na wužinje jako a.&nbsp;d. pót ćěrjacu hojensku rostlinu.

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 172 

## Eksterne wotkazy
Dopomnička

**Dopomnička** (*Omphalodes*) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* japanska dopomnička (*Omphalodes japonica*)
* jasnomódra dopomnička (*Omphalodes scorpioides*)
* njebjomódra dopomnička (*Omphalodes verna*)

## Nóžki
Prawy wódrak

**Prawy wódrak** (*Borago officinalis*) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej **poklate zelo** a **wudrowa kwětka**.

## Wopis
Prawy wódrak je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot něhdźe 75 cm.

Łopjena ma kórkam podobny słód.

Kćěje w nalěću a lěću. Kćenja su purpurmódre a maja formu hwěžki.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje
Čerstwe a młode łopjena so w solotwjach abo za napoje njewarjene wužiwaja, ale tež z zeleninu warja. Jědźne kćenja so hodźa k dekorowanju solotwjow wužiwać.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 172 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Jěžiki

**Jěžiki** su:

* zwěrjata z rjada insektožračkow, hlej jěže

* ród rostlinow ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae), kotryž wobsahuje sćěhowacej družinje:
**ćěłcojte jěžiki (*Lappula squarrosa*)
**wisate jěžiki (*Lappula deflexa*)
Kosćadło

**Kosćadło** (*Symphytum*) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). 

## Družiny

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* bahnowe kosćadło (*Symphytum tanaicense*)
* dulkate kosćadło (*Symphytum bulbosum*)
* kosmate kosćadło (*Symphytum asperum*)
* lěkarske kosćadło (*Symphytum officinale*)
* tołste kosćadło (*Symphytum tuberosum*)
* zahrodne kosćadło (*Symphytum x uplandicum*)

## Nóžki
Hrimanka

**Hrimanka** (*Echium*) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*).

## Wopis
Mediterane a srjedźoeuropske družiny su jednolětne abo wjacelětne zelišćowe rostliny abo kerki.

## Družiny, poddružiny a jich rozšěrjenje
Najwjetše něhdźe 65 *Echium*-družinow so namakaja w Europje, Prědnjej Aziji a Sewjernej Africe. 28 družinow je endemity na Madeira,  Kanarach a Kapverdach.

### Wuzamknjene družiny
Sćěhowaca družina bu w nowšich dźěłach do druheho roda přirjadowana:
* *[[Pontechium maculatum]]* (L.) U.-R.Böhle & Hilger (Syn.: *Echium maculatum* L., *Echium russicum* Gmel.)

## Nóžki




## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 304 

## Eksterne wotkazy
Tołste kosćadło

**Tołste kosćadło** (*Symphytum tuberosum*) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). 

## Wopis
Tołste kosćadło je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač do 30 cm. Rostlina je husto wotstejo kosmata.

Pjenk je sukojće stołstnjeny.

Stołpik je kulojty.

Stołpikowe łopjena su jasnje stołpikate. Wone njewotběžu na stołpiku.

Kćěje wot apryla hač do meje. Nygace, rołkojte kćenja su blědožołte a docpěwaja dołhosć wot 1,5 hač do 2 cm.

## Stejnišćo
Rosće w zahrodach a w parkach, rědko wodrjewjena na lěsnych kromach, we winicach, pod žiwych płotach. Preferuje čerstwe hač włóžne, zwjetša małowapnite pódy w połsćinje.

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Podobnej družinje
* Lěkarske kosćadło (*Symphytum officinale*) ma łopjena, kotrež na stołpiku wotběžu.
* Dulkate kosćadło (*Symphytum bulbosum*) ma ćeńki pjenk z kulowatymi dulkami. Jeho kćenja docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 1,4 cm.

## Nóžki


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 286 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Marek Benda

**Marek Benda** (* 10. nowembra 1968 w Praze) je čěski politikar. Wón je zapósłanc delnjeje komory čěskeho parlamenta za Wobydlersku demokratisku stronu (ODS).

## Eksterne wotkazy

* Webstrona Mareka Bendy
Wšědna hrimanka

**Wšědna hrimanka** (*Echium vulgare*) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). Dalše serbske ludowe mjeno je **módry kosmač**.

## Wopis

Wšědna hrimanka je dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 25 hač do 100 cm. Rostlina je seršćikojće kosmata.

Stołpik je zrunany a lisćaty.

Měnjate łopjena su lancetojte.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač do septembra (wot junija hač do awgusta). Likojte kćenja su wioletne a docpěwaja dołhosć wot 1,5 hač do 2 cm a na spočatku steja w zakulenych skupinach, wijelach, a wone tworja kehelojte, hač 50 cm dołhe kwětnistwo. Jako pupki su čerwjene, pozdźišo róžojte a cyle so pukane módre. Króna je njeprawidłowna a dwuhubkata a docpěwa dołhosć wot 15 hač 20 mm. Jeje wuběh je křiwa. Próškowe łopješka z kćenjow wusahuja.

Tež eksistuja formy z běłymi a róžojtymi kćenjemi. Při małoróstnych formach běłe, módre, róžojte abo purpurowe kćenja wustupuja.

## Stejnišćo
Rosće na pućach, na železniskim terenje, na přistawach, na drjebiznowych městnach, na pustym kraju a na skałach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 305 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, stronje 292, 310 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 238 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy
Lěkarske kosćadło

**Lěkarske kosćadło** (*Symphytum officinale*) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (*Boraginaceae*). 

## Wopis
Lěkarske kosćadło je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 100 cm.

Lancetojte łopjena su wotstejo kosmate a na stołpiku wotběžu. Wone docpěwaja dołhosć wot hač do 25 cm.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Nygace kćenja su nažołć běłe, purpurowe abo čerwjeno-wioletne a docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 2 cm. Wone steja w dwójnych wijelach.

Zemske čmjeły z krótkim rydleškom krónowu rołku wotboka nakusaja, zo bychu nektar docpěwali.

## Stejnišćo
Rosće na brjohach, na pućowach kromach, na mokrych łukach, w hrjebjach a w łučinowych lěsach. Preferuje włóžne hač mokre, wutkate a bazowe pódy.

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Podobna družina
* Tołste kosćadło (*Symphytum tuberosum*) ma lědma wotběžace łopjena.

## Nóžki


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 54 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Gera

**Gera** je bjezwokrjesne město z nimale sto tysac wobydlerjemi we wuchodźe Durinskeje. Je po krajowym hłownym měsće Jarobrodźe a Jenje třeće najwjetše město zwjazkoweho kraja a něhdyše wulkoměsto. Gera leži při Běłym Halštrowje we wuchododurinskej pahórčinje we wysokosći wot něhdźe 200 metrow. Lipsk so něhdźe 60 kilometrow do sewjerneho směra namaka, Erfurt 80 kilometrow zapadnje a Kamjenica něhdźe 70 kilometrow wuchodnje.

## Wobrazarnja

Gera Untermhaus St. Marienkirche (2007).JPG|Měšćanski dźěl *Untermhaus* při Běłym Halštrowje
Gera_Rathaus_2008-2.JPG|Radnica
Gera Theater (2007).JPG|Geraske dźiwadło
BahnhofGera02.JPG|Hłowne dwórnišćo z lěta 1911


## Žórła


## Wotkaz
Daniel Schneidermann

**Daniel Schneidermann** (* 5. apryla 1958 w Parisu) je francoski žurnalist. 

Jeho fachowe polo je zaběranje z medijemi. Wón so zaběra wosebje z analyzu telewizoweho wobraza. Wón wozjewja předewšěm w tydźenskich časopisach. Hač do lěta 2003 bě tež telewizowy kritikar pola *[[Le Monde]]*, kotraž je jemu dla pozdatneho wočornjowanja časopisa w jednej z jeho knihow wupowědźiła. Dźensa pisa za dźenik *[[Libération]]*. Wón prezentuje tež telewizowe wusyłanje *[[Arrêt sur images]]* sćelaka France 5.

## Bibliografija
* *Tout va très bien, monsieur le ministre*, Belfond, 1987, ISBN 2-7144-2069-9 (francosce)

## Wotkaz
* Arrêt sur images renaît sur Internet avec le site ''@rrêt sur images''.
Kyriliski alfabet

**Kyriliski alfabet** (tež *cyriliski*) je alfabet, kotryž so wužiwa zwjetša – ale nic jenož – wot słowjanskich rěčow, z kotrychž je rušćina najbóle rozšěrjena. Kyrilišćinu wužiwa nimo toho wjele mjeńšinowych rěčow Ruskeje kaž tež ukrainšćina, běłorušćina, bołharšćina, kazachšćina, kirgišćina, makedonšćina, mongolšćina a serbišćina (nimo łaćonšćiny). 

Wot přistupa Bołharskeje k Europskej uniji je kyriliski alfabet jedyn z třoch oficialnych alfabetow w EU.

Za čas Sowjetskeho zwjazka wužiwaše so kyrilišćina tež za uzbekšćinu, turkmenšćinu a azerbajdźanšćinu, kotrež běchu do toho zwjetša arabske wužiwali a maja dźensa łaćonske pismo. W Uzbekistanje płaći kyriliske pismo hišće paralelnje k łaćonskemu.

## Stawizny
Alfabet je so pomjenował po Cyrilu (Кирилъ/Κύριλλος) ze Sołuna, kiž pak njeje jón wunamakał, ale město toho glagolitiski alfabet („glagolicu“), předchadnik kyriliskeho. 

Dokładny wunamakar alfabeta je njeznaty. Je pak wěsty, zo wuwiwaše so alfabet w 9. a 10. lětstotku w Bołharskej po modelu grjekskeho. Nimo toho přidachu so za někotre w grjekšćinje njeznate słowjanske zwuki tež glagolitiske pismiki, na přikład *Ш* (Š) a *Ж* (Ž).

## Cyrkwinosłowjanski alfabet

## Běłoruski alfabet

## Bołharski alfabet

:(1) jako *a* w jendźelskim słowje *about*, *e* w němskim słowje *Gabe*

## Makedonski alfabet

## Mongolski alfabet

Kyriliski alfabet so za mongolšćinu wužiwa:

## Ruski alfabet

## Serbiski alfabet

## Ukrainski alfabet

:(1) gutural kaž *y* w pólšćinje a čěšćinje, *ы* w rušćinje
:(2) pokaza zo přechodny pismik je palatalny

## Hlej tež
* Cyril a Metod
* Glagolica
* Jatj

## Wotkaz
Molekul

**Molekul** je dźěl, kotryž wobsteji z dweju abo wjacorych atomow, zwjazanych přez kowalentnu wjazbu. 

Eksistuja molekule, kotrež su z jeničkeho elementa natwarjene (Cl2, S8), ale wjetšina molekulow su zwjazanja njemetalow z druhimi njemetalami abo z połmetalami. 
Pódla tuteje atomistiskeje definicije je hišće kinematisku: Molekul je skupina atomow, kotraž so w płunowej fazy dlěje hač 10^-13s hromadźe pohibuje.
## Formy wjazbow w molekulach

Atomy su w molekulach přez zhromadne elektronowe poriki zwjazane. Tutym wjazbam rěka "atomowe wjazby" abo "kowalentne wjazby". Rozrjaduju so do:

* njepolarnych atomowych wjazbow – diferenca elektronegatiwity leži mjezy 0 a 0,4

* polarnych atomowych wjazbow – diferenca elektronegatiwity leži mjezy 0,4 a 1,7.
## Wopisanje molekulow

Natwar molekulow wopisujemy na wšelakore wašnje. 
Za jednore molekule wužiwamy sumowu formulu, na př. **CH3CH2OH** (Ethanol). 
Předewšěm za kompleksne molekule w organiskej chemiji je sumowa formula njehódna. Eksistuja rozměj molekule ze samsneju sumoweju formulu ale z hinašeju strukturu (konstituciju) – tak pomjenowane izomery. W tym padźe wužiwa so strukturna formula, dokelž natwar grafiski wopisuje.