Hadam Bohuchwał Šěrach

**Hadam Bohuchwał Šěrach** (němsce *Adam Gottlob Schirach*; * 5. septembra 1724 w Nosaćicach; † 3. apryla 1773 w Budyšinku) bě serbski ewangelski farar, rozswětler a jako pčołar tež přirodospytnik mjezynarodneho formata.

## Žiwjenje
Hadam Bohuchwał Šěrach narodźi so 5. septembra 1724 (zdźěla poda so tež 5. nowember 1724) jako syn fararja Hadama Zachariasa Šěracha a wnuk Pětra Šěracha w Nosaćicach. Wot lěta 1737 do 1743 wopyta Šěrach wjerchowsku šulu swj. Afry w Mišnje. W předsłowje swojeje 1767 wuchadźacej *pčołkacej teologiji* (Melitto-theologia) pisa, zo spěchuja hižo tu wučerjo, mjez nimi tež Theophilus Grabener (1685–1750), jeho wobdźiwanje za přirodu a wuzběhnu wosebje dźěła Hamburgskeho radneho knjeza a fyzikoteologu Bartholda Heinricha Brockesa (1680–1747). Wot lěta 1743 do 1746 studowaše Šěrach teologiju, filozofiju a přirodowědy na uniwersiće w Lipsku, hdźež běše tež čłon tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Spočatk lěta 1748 powoła so Šěrach do Budyšinka, hdźež hač do swojeje smjerće jako farar skutkowaše. Wosta tež w Budyšinku, jako so tu za čas Sydomlětneje wójny wójska wotměnjowachu a wokolinu zapusćachu.

Hadam Bohuchwał Šěrach bě woženjeny z Julianu Sofiju, rodźenej Langec (* 1735), z kotrejž měješe tři dźowki a jednoho syna. Dźowki zemrěchu na sćěhach hłodu a rozšěrjenych chorosćow za čas wójny. Syn Korla Bohuchwał sta so pozdźišo ze serbskim fararjom w Rychwałdźe.

### Pčołarstwo
Jako farar w Budyšinku pokroči Hadam Bohuchwał Šěrach ze swojimi wobkedźbowanjemi přirody a wěnuje so nětko tež intensiwnje pčołarstwu. W lěće 1761 wozjewi swoje prěnje pojednanje wo tutej temje w swojim spisu *Die mit Natur und Kunst verknupfte neuerfundene Oberlausitzsche Bienenvermehrung*. Šěrach wuslědźi, zo wuplahuja sebi pčołki z krucha płastow z młodźu nowu matku. Tak hodźi so z kóždeho jejka nowa wotnožka respektiwnje nowy pčołkacy lud tworić. Pčołarjo jemu tole tehdy wěrić nochcychu, dokelž spowali tuta metoda wšitke dotalne dopóznaća přispóznateju René-Antoinea Ferchaulta de Réaumura (1683–1757) a Jana Swammerdama (1637–1680), po kotrychž móžeše so jenož z młodźe matki zaso nowa matka dobyć. Z tuteje přičiny přeńdźe tuta metoda, kotraž so hišće dźensa wužiwa, jako „Schirachscher Betrug“ do literatury.

Hižo w lěće załoženja Hornjołužiskeje pčołarskeje towaršnosće w lěće 1766 so Šěrach wot swojich sobustawow na stajneho pismawjedźerja wuzwoli. Zdobom běše tuta towaršnosć prěnja pčołarska towaršnosć scyła a so 1771 tež wot sakskeho kurwjercha Bjedricha Awgusta I. priwileguje. W tutej funkciji, kotruž hač do swojeje smjerće zaběra, steji Šěrach we wuskim zwisku z mnohimi ekspertami wědomosće a wažnymi towarstwami. Swoje nastawki w prěnim pčołarskim časopisu „Abhandlungen und Erfahrungen der Oeconomischen Bienengesellschaft in Oberlausitz“, kotrehož wudawaćel wón mjez 1766 do 1771 běše, swědča wo jeho dokładnym wobkedźbowanju a bohatej praktiskej nazhonitosći. Dalše knihi, kaž *Der sächsische Bienenmeister* (1769), *Ausführliche Erläuterung der unschätzbaren Kunst, junge Bienenschwärme oder Ableger zu erzielen* (1770) a *Waldbienenzucht* (1774, wudata wot Jana Jurja Vogela) nakładowachu so přeco znowa a so samo do rušćiny, francošćiny a italšćiny přełožowachu. W lěće 1768 załoži Šěrach w Budyšinku prěnju wučbnu pčolnicu, do kotrejež tež carina Katarina II. studentaj ze Smolenska pósła.

### Serbske prócowanja

Hadam Bohuchwał Šěrach wozjewi pak tež wšelake twórby w serbskej rěči. Tak wuda w lěće 1750 *Löscherowe cyrkwine kluče*, w kotrychž tež wo cyrkwinskich nałožkach w serbskich wosadach rozprawi. Hromadźe z Janom Gotttrauom Běmarjom, Janom Bjedrichom Langu a Jurjom Mjenjom přełoži 1751 Lutherowu *Domjacu postilu* a w lěće 1756 wjacekróć nakładźeny přidawk k serbskim Spěwarskim, w kotrymiž běše wón tež stawizny dotal ćišćanych Spěwarskich (pozdźišo doda tež kěrluše) předstajił. Šěrach wuda prěni raz 1755 tež cyłe, wot Jana Běmarja zestajene a pozdźišo rozšěrjene *Duchowne kěrlušowe knihi*. Dokelž wón we wudaću z lěta 1759 kěrlušaj, kotrež za mytiskej a njezrozumliwej dźeržeše wuwostaji, přińdźe ke rozkorje ze serbskimi duchownymi Kühnom, Šołtu a Racu. Woni docpěchu pola wyšnosće, zo so kěrluš zaso do Spěwarskich zapřija.

Přez duchowne wobstejnosće Lipšćanskeho rozswětlerstwa nastachu srjedź 18. lětstotka wšelake spisy k zakitowanju Serbow. W jednej z nich žadaše sebi Šěrach w swojej *Schutzschrift für die alten Slaven und Wenden* 1755 runoprawosć Serbow w regionalnym stawiznopisu. Wón wuzběhnje, zo přisłušeja tež Serbja k starodawnym wobydlerjam Němskeje a sebi tuž hižo strowy patriotizm žada, jich stawizny bjez předsudkow, z česćownjom a respektom wobjednawać a so tež za zdźerženje serbskeje rěče zasadźi. Tak so tež w recensiji k wudaću Jana Bogumiła Hauptmannowych delnjoserbskich Spěwarskich 1769 za pěstowanje serbskeje rěče wupraji a zdźěła ze zawjedźenjom šulskeje winowatosće we Łužicy 1770 *Horne Łužicke serske šulske knižki*.

## Česćowanja
Přez swoje wědomostne zasłužby zdoby sebi Hadam Bohuchwał Šěrach mjezynarodny wuznam na polu pčołarstwa a bu čłon wšelakich towarstwow a akademijow, kaž Kejžorskeje swobodneje ekonomiskeje towaršnosće w Pětrohrodźe,  Kurbayerskeje krajneje towaršnosće, Ekonomiskeje Society w Lipsku, Romsko-kejžorskeje akademije přirodospytnikow, Akademijow wědomosćow w Göttingen a w Haarlemje. Nimo toho spožčichu so jemu złote a slěborne medalje wot ekonomiskeje towaršnosće w Pětrohrodźe, wot zwudowjeneje sakskeje kurwjerchowki Marije Antonije, bayerskeho kurwjercha Maximiliana Józefa a Afriskeje lože w Berlinje.

W Lipsku běše Šěrach sobustaw Serbskeho prědarskeho towarstwa.

## Spisy
* (z Janom Bjedrichom Langu, Janom Gotttrauom Běmarjom a Jurjom Mjenjom): *[https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/?id=5363&tx_dlf%5Bhighlight_word%5D=Veit+Dietrich&tx_dlf%5Bpointer%5D=24&tx_dlf%5Bid%5D=173863&tx_dlf%5Bpage%5D=5 Teho woßebneho Muża Bożeho, D. Mertena Luthera, Domjaza Postilla, aby: Wukladowanja tych Szenjow nawschitke Nedzelje, Roczne Czaße...]*. Serbski přełožk Lutheroweje domjaceje postile, Budyšin, 1749
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/179812/3/0/ Zyrkwine Klucże, aby nusne Roswucżenja. I. Wot tych kscheszijanskich zyrkwinych Waschnjow, a II. Menow tych Nedżelow, a ßwjatych Dnjow]*. Serbski přełožk wot Valentin Ernst Löscher: Nöthige Fragen, von den in der christlichen Kirche üblichen Ceremonien, Dresden, 1727. Budyšin, 1750 
* *[https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/50836/5/0/ Duchomne Kyrluschowe Knihi. Bohu kceszi a Sserbam kwuitku].* Budyšin 1751 a wjacore slědowace nakłady (ewangelske spěwarske)
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/180101/5/0/ Sesbjerane sbotne Kruschki kraßneho Bożeho Dara, aby Pschidawk Woßom Dżesacż Nowych rjanych Duchownych Kyrlischow, a njekotrych krotkich Schtucżkow, kiż ßu k Bożej Cżeszi, a k wużitku tym lubym Sserbam.]* Budyšin, 1756
* *Die ewige Fürbitte des unvergänglichen Hohenpriesters Jesu Christi*. Žarow, 1757
* *[https://web.archive.org/web/20200617142837/http://digitale.bibliothek.uni-halle.de/vd18/content/pageview/3851253 Geheim-Schreiben eines Herrnhuters an einen seiner akademischen Schulfreunde, von Ehelotterien, Eheviertelstunden, Ehechor-Abendmahl, Ehechorfußwäsche u.s.w.]* Lipsk, 1757
* *Von der Klarheit der Körper jener Auserwählten, und woher diese entspringe? bei Gelegenheit des Absterbens seines Vaters.* Žarow, 1758
* *Der Weg zum Himmel*. Žarow, 1759
* *Die Fürbitte Jesu - nicht in alle Ewigkeit, sondern nur bis ans Ende der Welt fortdauernd.* Žarow, 1757. 
* *Christian Weise'ns andächtiger Christ ins Wendische übersetzt*, Lubij, 1760
* *Ohnmaßgeblicher Vorschlag, wie man zu einem baldigen und erwünschten allgemeinen Frieden gelangen könne.* Lipsk, 1760
* *Das betende Zion zur Zeit des Kriegs. worinnen das vorgeschriebene Oberlausitzische Kriegsgebet erklärt worden. nebst noch hinzugethanen anderen Gebeten.* Lipsk, 1760 
* jako wudaćel: *[https://web.archive.org/web/20200617142423/http://digitale.bibliothek.uni-halle.de/vd18/content/pageview/1513996 Die mit Natur und Kunst verknüpfte neuerfundene Oberlausitzsche Bienen-Vermehrung, oder Junge Bienen-Schwärme beym Anfange des May-Monats in Wohnstuben zu machen : Nebst andern nützlichen und erbaulichen Anmerkungen von Bienen / vorzüglich zur Verherrlichung unsers glorwürdigsten Schöpfers]*, David Richter, Budißin 1761
* *Blümlein, die in dem Garten Jesu gepflückt sind, oder kurze Seufzer des Morgens, Abends, beym heil. Abendmahle, in Not und Tod an Jesum gerichtet.* Lipsk, 1762
* *Lobrede auf die klugen Zauderer.* Lipsk, 1763
* *Buchdrucker als geduldige Schaafe.* Lipsk, 1763
* *[https://web.archive.org/web/20200617142423/http://digitale.bibliothek.uni-halle.de/vd18/content/pageview/15674408 Das erhabene Bild jener Mosaischen, Christlichen und Himmlischen Aeltesten.]* Lipsk, 1763
* jako wudaćel: *[http://nbn-resolving.de/urn/resolver.pl?urn:nbn:de:hebis:30-1033136 Sächsischer Bienenvater : oder des Herrn Palteau von Metz neue Bauart hölzerner Bienenstöcke, nebst der Kunst, die Bienen zu warten, und einer Naturgeschichte dieser Insekten.]*, Lipsk 1766
* *[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10298847_00007.html Melitto-theologia : Die Verherrlichung des glorwürdigen Schöpfers aus der wundervollen Biene.]* Drježdźany, 1767
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/182960/7/0/ Neb. Kn. M. Krystijana Wajsy Kraßne Modlerske Knihi, Sa jeneho evangeliskeho Kscheszijana Rano, a Wecżor, w Zyrkwi a w Domi, w Khoroszi, a Strowoszi, na Rejżi, a tejż w ßmertnej Schtundżi.]* Stołpin 1769
* *[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb11110054_00005.html Bayerischer Bienen-Meister : oder deutliche Anweisung zur Bienen-Wartung].* Mnichow, 1770
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/173747/5/0/ Horne Łużiske Schul-Knischki.]* Budyšin, 1770
* *[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10298845_00007.html Ausführliche Erläuterung der unschätzbahren Kunst, junge Bienenschwärme, oder Ableger zu erzielen: nebst einer natürlichen Geschichte der Bienenkönigin, oder Weyselerzeigung, und deren wichtigen Einflusse in die Oekonomie der Bienen].* Budyšin, 1770
* *[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88097#page/5/mode/1up Natürliche Geschichte der Erd-Feld- oder Ackerschnecken : nebst einer Prüfung aller bisher bekannten Mittel wider dieselbigen, wobey viele neue physische Erfahrungen gemacht worden].* Lipsk, 1772
* *[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10298846_00005.html Wald-Bienenzucht, nach ihrer grossen Vortheilen, leichten Anlegung und Abwartung].* Wrócław, 1774

## Žórła

* Nawka, Blasius: *Adam Gottlob Schirach, der Begründer der Oberlausitzischen Bienengesellschaft von 1766*, w Lětopisu, rjad C, 13 (1970), str. 87–97
* Šołta, Jan: *Hadam Bohuchwał Šěrach: k jeho 270tym posmjertnym narodninam*, w Rozhledźe 44 (1994), čo. 9, str. 351sl.
* Malink, Jan: *Serbske skutkowanje Hadama Bohuchwała Šěracha*, w Rozhledźe 52 (2002), čo. 4, str. 126–130

## Nóžki


## Wotkazaj

* Friedrich Pollack: [''Šěrach, Hadam Bohachwał''](https://saebi.isgv.de/biografie/Adam_Gottlob_Schirach_(1724-1773)) w Sakskej bibliografiji (němsce/serbsce)