Etrušćina

**Etrušćina**, rěč antikskich Etrušćanow, je mortwa a mysteriozna rěč: hačrunjež znajemy wurjekowanje rěče, dokelž naš alfabet z etruskeho pochadźa, znajemy jenož woznam mało słowow. Wjele Romjanow znaješe etrušćinu, ale bohužel pisachu jara mało wo tutej rěči.

## Teksty
Etrušćenjo hižo mějachu literaturu, a jich rěč znajmjeńša měšnicy hač do lěta 410 wužiwachu. Ale nětko je jich rěč zwjetša wěc někotrych słowow na rowach a wazach.

Najdlěši tekst, kotryž je nam znaty, je Liber Linteus, kniha z płata z 1300 słowami. Nichtó njemóže ju čitać. Kniha bu jako wobwjaz mumije w Egyptowskej namakana.

Najdlěši dwurěčny tekst su Tafle z Pyrgi w etrušćinje a fenicišćinje. Wobsteji jenož ze 40 słowow a etruski tekst
njeje posłowny přełožk fenicišćiny. Štyrceći słowow jasnje njedosaha, zo by rěč wobknježiło.

## Gramatika
Struktura abo gramatika etrušćiny je zdźěla jasna. Na kóždy pad njeje indoeuropska rěč, ale je snadź daloka kuzina.

### Deklinacija
Po Helmut Rix (→ Lit.) móžeja w Etrušćinje sćěhowace pady rozeznawać (*V* steji w sćěhowacym za wokal):
: Nominatiw: prózdny sufiks (zakładna forma)
: Akuzatiw: při nomenach identiski z nominatiwom; jenož při pronomenach přez *-n(i)* so hodźi woznamjenjeć
: Genitiw : *-(V)s*; *-(a)l*
: Lokatiw: *-i*
: Ablatiw : *-is*; *-(a)ls*
: Pertinentiw : *-(V)si*; *-(a)le*

Plural so při substantiwach z pomocu sufiksa *-(V)r* resp. *-χva/-cva/-va/-ua* markěruje. Pluraliske markěrowadło steji před kazusowym markěrowadłom.

### Konjugacija
Njeeksistuja w Etrušćinje žane wosobowe kóncowki, ani numerus (singular abo plural) subjekta so njewoznamjenjatej.

*ame* woznamjenja na př. „sym, sy, (wón/wona/wono) je; smy, sće, su“.

:Prezens: *-e*
:Preteritum aktiw: *-ce*
:Preteritum pasiw: *-χe*
:imperatiw: = werbalny zdónk
:Konjunktiw: *-a*
:Necesitatiw: *-ri*

Werbalne nomina so přez wutworja: *-u* (rezultat), *-θ* (runočasnosć), *-as* (předčasnosć), *-e* (infinitiw).

## Pochad
Etrušćinu maja za izolowanu rěč: najebać slědźenja wjacorych rěčespytnikow a amaterow, nichtó dotal njenamaka přiwuzne etrušćiny, wothladane wot hišće njeznaćišeje lemnišćiny a
retišćiny. Etrušćina bě snadź čłon 
rěčneje swójby, kotraž bě před
přichadom Indoeuropjanow před 4000 lětami wot Italskeje hač do Anatoliskeje rozšěrjena.

## Stawizny
Etruščenjo něhdy knježachu nad Romjanami (hač do lěta 509 př.n.l.č.), mjeztym toho Romjanam swoje pismiki a cyfry wučachu. Ale naposledk dobychu Romjenjo a knježachu nad Etruščanami (a druhimi krajemi wokoło Srjedźozemskeho morja). Etrušćenjo wuknjechu łaćonšćinu a počasu zabywachu swoju rěč.

Etrušćina bě wšědna rěč hač do lěta 200 př.n.l.č. a bě
liturgiska rěč hač do 5. lětstotka po n.l.č. Poslednje znate wužiće etrušćiny pochadźa z lěta 410, hdyž měšnicy etrušćinu rěčachu, zo bychu błysk přećiwo zapadnym Gotam wołali.

## Słowoskład
Z etrušćiny pochadźeja **slědowace łaćonske słowa:** *antenna, aprilis, arena, scena, taberna, tunica, autumnus, littera, mantissa, mundus, persona, popolus*.

**Přikład:**

   cnl nuthe malec larth cucrina lausisa
   zilathmechl rashnallaris celatinalau
   saclanc arnt luscniarnthal clanc

Cyfry w etrušćinje, prěnje šěsć buchu na kóstkach namakane:

1 *th*u 
                
2 zal 

3 ci 

4 hu*th* 

5 ma*ch*

6 ša

7 sem*ph* 

8 cezp 

9 nur*ph*

10 šar

## Knihi
* Liber Linteus
* złota kniha ze šěsć łopjenow, kotraž je wustajena w měsće Sofija 

## Žórła
* Helmut Rix: *Etruskische Texte*, 2 Bände. Narr, Tübingen 1991. ISBN 3-8233-4476-5
* Helmut Rix: *Rätisch und Etruskisch*. Institut für Sprachwissenschaft der Universität. Innsbruck 1998. ISBN 3-85124-670-5 
* Helmut Rix: *Die Etrusker - Schrift und Sprache.* w: Mauro Cristofani: *Die Etrusker.* Belser Verlag, Stuttgart, Sonderausgabe 2006. ISBN 3-7630-2270-8
* Mauro Cristofani: *Die Etrusker*, *Geheimnisvolle Kultur im antiken Italien*, Belser Verlag, Stuttgart, Sonderausgabe 1995, ISBN 3-7630-2330-5, strony 210-238

## Eksterne wotkazy

* Klub za přełozowanje etrušćiny załoženy wot Stefana Kalba (jendźelsce)