Zebnica (město)

**Zebnica** (tež **Sebnica**, němsce *Sebnitz*) je wot 1. awgusta 2008 wulke wokrjesne město w krajnym wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory a sydło zarjadniskeho zhromadźenstwa Zebnica. Do 31. julija 2008 słušeše ke krajnemu wokrjesej Sakska Šwica, kotryž wot 1. awgusta 2008 hromadźe z něhdyšim krajnym wokrjesom Weißeritzkreis dźensniši krajny wokrjes twori. Je statnje připóznate wočerstwjenišćo we wuchodnej Sakskej na kromje Narodneho parka Sakska Šwica. Zebnica so tež „město kumštnych kwětkow“ abo „město židźanych kwětkow“ mjenuje.

## Geografija
Město Zebnica leži w dole rěki Zebnicy a jeho bóčnych dołach mjez 250 a 460 m nad NN mjez Sakskej Šwicu a Łužiskimi horami. Přirodorumje leži měšćanski wobwod w Zapadołužiskej pahórčinje, mjezuje pak ze samym přirodnym rumom Hornjołužiski hórski kraj. Dokelž přirodny rum Sakska Šwica je tohorunja jara blisko, je krajina wokoło Zebnicy jara wotměnjawa. Domjaca hora Zebnicy je Tanzplan (čěsce: Tanečnice), kotraž leži hižo w Čěskej. Měšćanski dźěl Hinterhermsdorf leži nad dołom rěki Kirnitzsch něhdźe 5 km juhowuchodnje wot hłowneho wobwoda města. Wobaj měšćanskej dźělej stej přez gmejnu Kirnitzschtal dźělenej.

## Stawizny
Zebnica je najskerje słowjanske załoženje. Mjeno dźe najskerje na mjeno *Sebenica* (= *Zybnica, zybjaca rěčka*) wróćo. Najstarši dokumentariski dokład namaka so w Hornjołužiskim hraničnym wopismje z lět 1223/1241, w kotrymž bu hranica mjez kralestwom Čechi a biskopstwom Mišno postajena. Tamniše naspomnjenje mjena Zebnicy poćahuje so jenož na rěčku Zebnicu. W běhu wuchodneje kolonizacije postupuja Frankojo do tutych kónčin a město wuwiwa so k městačku rólnikow a tkalcow. Jako srjedźišćo wičneho sydlišća nastawa w druhej połojcy 12. lětstotka praworóžkate torhošćo jako srjedźišćo hospodarskeho žiwjenja wičneho městna, pozdźišeho města. Měšćanski status so w lěće 1451 prěni raz dokumentarisce jako *stetlin* naspomnja. Radnica, natwarjena w lětomaj 1714/15 w srjedźiznje torhošća, so w lěće 1854 přez woheń zniči. Šupiznojty domčk pódla, jětki jako předawanišća rěznikow, zniči so w lěće 1804 přez wulku wodu. Wosrjedź 19. lětstotka ma město 4.000 wobydlerjow a 375 domow, w lěće 1881 je to 6.354 wobydlerjow a w lěće 1900 8.648 wobydlerjow. 15. septembra 1854 niči wulki měšćanski woheń cyłe měšćanske žro a starozwučeny srjedźowěkowski měšćanski wobraz. Dohromady padny 72 bydlenskich domow, 42 bróžnjow a zadnich domow, radnica a šula płomjenjam za wopor. Ze spadom manuelneho tkalcowstwa, předewšěm přez industrializaciju tuteje industrijneje hałuzy w Jendźelskej zawinowany a přez wulki měšćanski woheń lěta 1854 pospěšeny, při kotrymž su so nimale wšě krosna zničili, nabywa pod wliwom čěskich rjemjeslnikow zhotowjenje kumštnych kwětkow wjetši wuznam. Bě wyše 100 mjeńšich a wjetšich kwětkowych fabrikow z kruće přistajenymi dźěłaćerkami a dźěłaćerjemi a nimo toho z tysacami tak mjenowanych domjacych dźěłaćerjow. 17. měrca 1894 namjetuje domizniski slědźer Alfred Meiche w lokalnej nowinje "Grenzblatt" (Namjezne łopjeno) domizniski muzej załožić. W nalěću 1908 so přemysłowe towarstwo wo tutu wěc stara a prěnje eksponaty buchu w měšćanskej šuli při cyrkwi zaměstnjene. W lěće 1909 so natwar wustajeńcy stawa a 23. meje 1909 bu měšćanski muzej zahajeny, kotryž w lěće 1930 nowe rumnosće dósta. 11. meje 1945 so měšćanosta Dr. Steudner wotsadźa a z nowym měšćanostu sta so lěkar Dr. Muder. 30. septembra 1945 měješe Zebnica 14.500 wobydlerjow. 12. nowembra 1945 so Karl Seewald z nowym měšćanostu sta. 1. junija 1946 měješe Zebnica 13.203 wobydlerjow, 1304 bydlenskich domow a 183 zawodow. 16. februara 1948 wopyta 1.847 dźěći w 47 klasach z 35 wučerjemi zakładnu šulu. Na nowozałoženej fachowej šuli za hospodarstwo a zarjadnistwo bu 12. julija 1948 prěni raz matura złožena. Za časy NDR bě  VEB Kunstblume Sebnitz jedyn z najwjetšich dźěłodawarjow w regionje. Po zasozjednoćenju a wotłamanju wotbytnišćow so wšak zawody nimale dospołnje zhubichu. Dźensa so jenož w snadnej měrje a předewšěm w pokazkich dźěłarnjach *"kwětkuje"*. W lěće 1952 so Zebnica z wokrjesnym městom Zebničanskeho wokrjesa sta. Tutón status so přez wokrjesnu reformu w lěće 1992 zhubi. W lěće 1995 sta so Zebnica z wulkim wokrjesnym městom. W lěće 2003 wuhotowa město Dźeń Saksow.

## Hospodarstwo
### Wobchad

* 1877: Zahajenje železniskeje čary Sebnitztalbahn: Žandow–Zebnica–Budyšin
* 1905: Zahajenje železniskeje čary Zebnica–Dolní Poustevna–Šluknov–Rumburk přez Čěsku sewjernu železnicu, wobchad bu po kóncu wójny w lěće 1945 mjez Zebnicu a hraničnej wjesku Dolní Poustevna na čěskej stronje zastajił, znowawotewrjenje tutoho zwiska je za junij 2014 wotpohladany.
* wot lěta 1995 nadróžny hraničny přechod do Dolneje Poustevny
* wot lěta 2003 wjedźe Oberelbische Verkehrsgesellschaft Pirna-Sebnitz (OVPS) historiski bus, kotryž je po měsće pomjenowany: Rose von Sebnitz
* 2014: Zahajenje železniskeje linije U 28 (''Železnica Narodneho parka Sakskeje a Čěskeje Šwicy'') wot Dźěčina přez Zebnicu do Rumburka

### Tudyše předewzaća

* Robert Bosch Elektrowerkzeuge GmbH Sebnitz, 455 dźěławych
* Tillig Modellbahn GmbH & Co. KG, 180 dźěławych
* Sebnitzer Fensterbau GmbH, 110 dźěławych

## Partnerske města
* Bruntál (Čěska)
* Cascina (Italska)
* Montabaur (Porynsko-Pfalca)

## Měšćanske dźěle
Zebnica dźěli so do 10 měšćanskich dźělow.
* Altendorf
* Hainersdorf
* Hertigswalde
* Hinterhermsdorf
* Lichtenhain
* Mittelndorf
* Ottendorf
* Saupsdorf
* Schönbach
* Zebnica (Sebnitz)

## Prawidłowne zarjadowanja

*Koncertowa serija w Zebničanskej ewangelsko-lutherskej měšćanskej cyrkwi
*Kwětkowy a hudźbny swjedźeń

## Wuwiwanje měšćanskeho terena
### Zagmejnowanja
* 1920: Hofhainersdorf
* 1935: Schönbach
* 1950: Amtshainersdorf, Hertigswalde
* 1997: Hinterhermsdorf

### Wuwiwanje ličby wobydlerjow

* 1772: 1.648 (285 domow)
* 1832: 2.843
* 1871: 5.216 (377 bydlenskich twarjenjow)
* 1892: 8.476 (549 bydlenskich twarjenjow)
* 1900: 8.649 (626 bydlenskich twarjenjow)
* 1905: 9.743
* 1914: 12.000
* 1918: 8.906
* 1990: 11.705
* 1998: 10.203
* 1999: 10.063
* 2000: 9.882
* 2001: 9.670
* 2002: 9.496
* 2003: 9.304
* 2004: 9.159

Žórła: 1444-1871: Meiche 1927 / 1892-1918: Schober 1988 / 1990-2004: Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen

## Kultura a zajimawosće

* Prawěkowy park z 400 plastikami prastawizniskich cycakow a małožiwochow. Załožer tutoho prawěkoweho parka je Franz Gruß, załožer znaćišeho prawěkoweho parka w Małym Wjelkowje
* Muzej modelowych železničkow firmy Tillig
* Westernvillage
* Wudrjeńca rěčki Kyrnicy pola Hinterhermsdorfa z čołmikowanjom na *Wyšim přepławje*
* Rozhladna wěža na horje Weifberg (drjewjena wěža 36,9 m wysoka)

### Muzeje

* Muzej kumštnych kwětkow a domizniki muzej "Prof. Alfred Meiche" w byrgarskim domje natwarjenym w lěće 1731
* Dom Afriki
* Dom "Deutsche Kunstblume Sebnitz"

#### Dom Afriki

Muzej *Afrikahaus* (Dom Afriki) w Sebnitzu je etnografiska zběrka, kotraž stawizny a přitomnosć afriskeho kontinenta předstaja. Wopřijima multimedialnu wustajeńcu a knihownju *Nold-Namibia*.

Stajny dźěl wustajeńcy pokazuje eksponaty ze štyrjoch zběrkow.

Zběrka **Nold** pokazuje eksponaty z doby němskich kolonijow a entografiske objekty z Namibije a Južneje Afriki.
W druhim rumje čaka zběrka **Siegfried NEUKIRCH** na wopytowarjow. Tam widźa maski z Gabuna a fotodokumentaciju wo pralěsnej klinice Alberta Schweitzera.
Ze zběrki **Werner KÜPPER** so etnofrafiske objekty předstajeja, kotrež ze zapadneje a wuchodneje Afriki pochadźeja.
W rumje, hdźež so **Heinrich BARTH** česćuje, kotraž so ze swojimi dyrdomdejstwami  a slědźenjemi w Africe zeznajomi, su objekty ze zběrki towarstwa *Heinrich-Barth-Gesellschaft*.

Stajnu wustajeńcu wudospołnjeja mjeńše wuměłske eksponaty, na př. fota Leni Riefenstahloweje a wo zaznaću Afriki w myslach Němcow.

**Kontakt:**

Afrikahaus SebnitzHertigswalder Str. 1401855 SebnitzTel. 035971 - 80590Faks 035971 - 80830Webstrona: http://www.afrikahaus-sebnitz.de/

### Twary
* Měšćanski wobraz so přez byrgarske domy a produkciske twarjenja natwarjene po měšćanskim wohenju w lěće 1854 ze załožerskeho časa twori. Twarski ansambl torhošća nowonatwarjeneho w pózdnjoklasicistiskim stilu steji pod pomnikoškitom. Chěže ze stołom a stykowane chěže, kotrež prěnjotnje běchu mnoholičbne, su so jenož w nakromnym wobwodźe nutřkowneho města zachowali.
* Wiadukt natwarjeny za Sebnitztalbahn (1874/75) bě prěni wiadukt, kotryž je so we wobłukom (radius 224 m) a w nachilnosći (nachilenje 1:50) w cyłej Němskej natwarił. Je 150 m dołhi a 21 m wysoki. Jeho prěnjotnje dźesać kamjentnych wobłukow buchu kónc 1980ych lět při generalnym saněrowanju přez dźewjeć betonowych stołpow.

### Sportnišća
* Wot 1970ych lět je centrum za modelowy lět na započatku města (na dróze z Neustadta), hdźež so kóžde lěto w juniju *Mjezynarodny Cup Sakska Šwica* lětarjow sputanych modelow wotměwa.

## Wšelčizny
* Zebnica je najwjetše statnje připóznate wočerstwjenišćo (titul wot lěta 1997) w Sakskej.
* W Zebnicy bu najwjetša židźana róža swěta zhotowjena, z wysokosći 3,7 m, jeje kwět ma přeměr 1,5 m a waži 10 kg.
* W Zebnicy nasta započatk 19. lětstotka ludowe wuměłstwo jónkróćne w swěće, Sebničanska sćinohra.
* Měšćanski dźěl Hinterhermsdorf doby w lěće 2002 titul "Najrjeńše sydlišćo Němskeje" a wobsadźi druhe městno w europskim přirunanju.
* W nowembrje 2000 so Zebnica přez „pad Joseph“ do wšěch nowin dósta. Nowina ''Bild'' bě „wotkryła“, zo bu šěsćlětny Joseph Kantelberg-Abdullah pječa 13. junija 1997 w Zebničanskej kupjeli pod hołym njebjom wot rasistiskich młodźencow zatepjeny. Po mało dnjach je so wšak wupokazało, zo ta stawizna bě wot sotry a maćerje hólca wunamakana. 

## Sport
* BSV 68 - BürgerSportVerein 68: ma sekcije kopańca, tenis, blidotenis a kolesobul
* SRV 1897 - Sebnitzer Radfahrerverein 1897: Nadróžny a mountainbikowy sport
* Flugmodell - Club e.V. Sebnitz Centrum lětoweho modeloweho sporta a lětarjow sputanych modelow

## Čestni měšćenjo
*Alfred Meiche, stawiznar - 1946

## Literatura

*Meiche, Alfred (1927): *Historisch-Topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna*, Dresden
*Schober, Manfred (1988): *Faktensammlung zur Geschichte von Sebnitz in den Jahren 1891-1918*. in: Heimatmuseum Sebnitz [Hrsg.] (1988): Die Stadt und der Kreis Sebnitz in Vergangenheit und Gegenwart. Beiträge zur Heimatgeschichte Heft 5, Sebnitz, S. 10-27

## Žórła


## Wotkazy

* Oficialna webstrona
*