Stara Nowgorodska narěč

**Stara Nowgorodska narěč** (rusce: *Древненовгородский диалект*) mjenuje so słowjanska narěč, kotraž wužiwaše na rěčnych pomnikach z brězoweje skory, kotrež su so w Nowgorodskim regionje Ruskeje wotkryli. Narěč wužiwaše so hač do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice. Zapřijeće stworił je Andrej Zaliznjak. Staronowgorodska narěč wotchila so we wjele pozicijach wot starorušćiny. W dokumentach wužiwana rěč ma wjele znamjenjow, kotrež njejsu typiske za druhe wuchodosłowjanske narěče (a tež hewak za druhe słowjanske rěče).

Stara Nowgorodska zhubi so po dobyću Nowgoroda přez Moskowitow w lěće 1478. Někotre narěčne wosebitosće pak so hišće dołho na Nowgorodskim teritoriju dźeržachu (cokanje, pismik *ять* () město *ы* w genitiwje sg. a-kmjenow atd.).

__TOC__

## Rěčne přiznamjenja
Staronowgorodska narěč wuznamjenja so mjez druhim přez sćěhowace rěčne wosebitosće:
**Modus relativus*, kotryž eksistuje hewak jenož w juhowuchodnej skupinje južnosłowjanskich rěčow.

**Morfologiske přiznamjenja**
*nominatiw singular o-zdónkow ma kóncowku -*e* (město staroruskeho -*ъ*), na př. *brate* "bratr" (přir. rusce *брат* (brat)), *Иване* (rusce: 'Иван', přir. staroruski *Иванъ*), *старе* "stary" (rusce: 'старый', přirunaj staroruski *старъ*), *кето* "štó" (rusce: 'кто', přirunaj staroruski *к-ъ-то*);
*genitiwje singular а-deklinacije měješe kóncowku - město staroruskeho -ы (*у жен* město ruskeje formy *у жены* "pola žony").
*Podawanje směra z pomocu datiwa bjez předłožki, na př. *idi Pliskovu* "dźi do Pskowa".

**Fonologiske přiznamjenja**
*njepřewjedźena druha palatizacija, kotraž je hewak přiznamjo wšitkich słowjanskich rěčow, (w zdónkach — *кле* 'cyły' (přir. rusce целый, starorusce: цлъ), *хде* 'šědźiwy' (přir. rusce седой, starorusce: сдъ), před kóncowkami — na př. datiw sg. *rěkě* "(k) rěce" (přir. rusce (к) реке), *ног* "noze" (přir. rusce ноге, starorusce: ноз), *рук* "ruce" (přir. rusce руке, starorusce: руц) atd.);
*zdźerženje protosłowjanskeho **kv*, **gv* (kaž w zapadosłowjanskich rěčach). Tutej skupinje njejstej potajkim před prědnimi wokalemi do *cv* resp. *zv* přešłoj. Na př. *květ* "barba", *гвзда* [gvězda] "hwězda" (přirunaj rusce *цвет* [cvet], *звезда* [zvezda], starorusce: звзда);
*dźělne njepřewjedźenje třećeje palatizacije /x/, na př. *vьx*- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšitko, wšě), přirunaj *вс*- w modernej rušćinje a staroruske *вьс*);
*Wotstronjenje fonologiskeho rozdźěla mjez *c* a *č*, na př. *ноць* "nóc" (přirunaj staroruske *ночь*).
*Změna *tl a *dl na *кл, гл*, na př. *клещь* (rusce: 'лещ'), *привегле* (rusce: 'привёл', přirunaj staroruski *привелъ*). W rušćinje stej so skupinje, kaž pokazuja hornje přikłady, hewak na *l* zjednoriłoj. Podobne wuwiće kaž w Starej Nowgorodskej narěči eksistuje w delnjoserbskich narěčach: tłušty > kłusty, přir. tež hornjoserbske *klama* pódla *tlama*.

## Přikładaj
### Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brězowej skorje, čo. 109

(Mjez kóncom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
#### Originalny tekst (z přidatnymi mjezotami mjezy słowami)

#### Přełožk

'Pismo (wot) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to je mje Knjeni (za)jała. *[Najskerje bě wona njewólnicu spóznała jako jednu, kotraž bě so jej kradnyła a Žiznoměr je někak do teje wěcy splećeny, snano jako swójbny Mikule abo jeho wikowanski partner.]* Ale potom je družina (swójba, žona) za mnje rukowała. A nětko pósćel tomu mužej *[wot kotrehož sy njewólnicu kupił]* list, hač ma (dalšu) njewólnicu. *[Tuta druha njewólnica by so dyrbjała přepodać knjeni za čas, w kotrymž by rubjena njewólnica jako "corpus delicti" trěbna była, doniž njeje wujasnjene, štó bě paduch.]* A chcu, kupiwši kóń a sadźiwši muža knjeza na njeho, k napřećostajenju přińć. A ty, jeli hišće njejsy pjenjezy wzał, njewzmi ničo wot njeho *[wot wikowarja njewólnikow, hewak móhł so plan nimo kulić.]*.'

### Přeprošenje: Nowgorodne wopismo na brězowej skorje čo. 497

(mjezy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
#### Originalny tekst (z přidatnymi mjezotami mjezy słowami)

#### Přełožk
Postrow wot Gawrile Posenje mojemu swakej, kmótrej Grigori a mojej sotře Ulita. Jeli wój tola k mojej radosći byštaj do města jěłoj, a byštaj naše słowo (*abo* našu rozmołwu?) njezabyłoj. Njech Bóh wam radosć da. My wšitcy njezabudźemy waše słowo (*abo* wašu rozmołwu?).

## Stawizny

Stara Nowgorodska narěč wjace njewužiwaše po dobyću Nowgoroda přez Moskowitow w lěće 1478. (Při tym zhubi někotre wosebitosće hižo prjedy. Na přikład je woteběrał hustosć wužića kóncowki -e, při nominatiwje muskeho genusa.).

Někotre narěčne wosebitosće pak so hišće dołho w sewjernej ruskej narěči dźeržachu (cokanje, pismik *ять* () město *ы* w genitiwje atd.).

Znate su předewšěm wopisma na brězowych skorach (rusce: берестяные грамоты), kotrež su zwjetša w čistej narěči napisane a jenož druhdy jewi so naddialektalny wliw a wotbłyšć cyrkwinosłowjanskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běrcow. Někotre stare Nowgorodske dialektizmy so su tež do ćišćanych rěčnych pomnikow dóstali. Pomocliwe při rekonstrukciji narěče bě wobkedźbowanje a přeslědźenje načasnych sewjeroruskich narěčow k přirunowanju.

## Nóžki


## Žórła
Wědomostna literatura wo Starej Nowgorodskej narěči eksistuje dotal jenož w Rušćinje:
*А. А. Зализняк. Древненовгородский диалект. М., 1995 (2-е изд., М., 2004).
*Janin, Walentin Lawrentjevič. Я послал тебе бересту... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebi wopismo na brězowej skorje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wot A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
*Древнерусские берестяные грамоты Strona wo wopismach na brězowej skorje