open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saar

**Saar** ( *la Sarre*) je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez francoskej regionaj Elsasku a Lothringsku kaž tež přez němskej zwjazkowej krajej Posaarsku a Porynsko-Pfalcu. Wona je z 235 kilometrami najdlěši přitok Mosele a ma přitočnišćo wot 7431 km², wot toho 3.826 km² we Francoskej a 3.605 km² w Němskej.

Wona nastawa južnje města Sarrebourg we francoskej Lothringskej z Čerwjeneje a Běłeje Saary (*la Sarre rouge* a *la Sarre blanche*) a běži najprjedy na něhdźe 121 kilometrach přez francoski teritorij. Mjez městačkomaj Saargemünd a Saarbrücken-Güdingen twori na jednaće kilometrach němsko-francosku mjezu, běži dale 68 kilometrow přez Posaarsku a wuliwa so po dalšich 31 kilometrach w Porynsko-Pfalcy blisko Konza do Mosele. W Porynskich šćěpjelowych horinach běži rěka we wuskim, hłubokim dole a twori charakteristiske meandery.

Wot Saargemünd sem je rěka pławna. Přez Saarski kanal je z francoskim kanalowym systemom zwjazana. Najwjetše město při jeje brjohach je Saarbrücken, krajna stolica Posaarskeje. Přitočnišćo Saary je sławne za plahowanje wina.

## Wotkaz
Meter

**Meter** je zakładna měrjenska jednotka dołhosće w mjezynarodnym systemje jednotkow a druhich metriskich systemach. Jedyn meter je definowany jako čara, kotruž přeprěčuje swětło w času 1/299 792 458 sekundy. Jednotkowe znamjo metra je mały *m*.

Za decimalne množiny a dźěle metra wužiwaja so mjezynarodne předstawy za měrjenske jednotki (n.př. kilometer, decimeter, centimeter). Wotwodźene su tež měrjenske jednotki přestrjenje a wolumena kaž kwadratny meter (m²) a kubikny meter (m³).

Tak mjenowany „prameter“ je so w lěće 1799 we Francoskej definował jako dźesatmilionty dźěl zdalenosće wot sewjerneho pola k ekwatorej. Tuchwilna dokładniša definicija płaći wot lěta 1983.

## Słowo
Słowo pochadźa z grjekskeho μέτρον/*metron* („měra, měridło, dołhosć“) a je přez łaćonske *metrum* a francoske *mètre* do němčiny a dalšich rěčow přišło.

## Dźěle a množiny

## Poměr k njemetriskim jednotkam

## Wotkaz
Mosela

**Mosela** ( *la Moselle*,  *Musel*,  *Mosel*) je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez Francosku, Luxemburgsku a Němsku. Z 544 kilometrami je wona po Mohanje druhi najdlěši a zdobom najsylniši přitok Ryna w Němskej. Jako zwisk mjez Rynom a francoskim kanalowym systemom słuša wona k najwažnišim wodowym pućam srjedźneje Europy. Přitočnišćo rěki wobjimuje cyłkownje 28.286 km², z toho 15.360 km² w Francoskej, 9.637 km² w Němskej, 2.521 km² w Luxemburgskej a 767 w Belgiskej.

Wužórli so na juhu francoskich Vogesow při horje *Col de Bussang* we wysokosći wot 715 m nad mórskej hładźinu a běži přez Lothringsku a jeje krajnu stolicu Metz k francosko-luxemburgsko-němskemu třiróžkej pola Schengena. Potom twori hranicu mjez Luxemburgskej a němskim zwjazkowym krajom Posaarskej. Krótko před Trierom, najznaćišim a zdobom najstaršim němskim městom při Moseli, so Saar jako najdlěši přitok wotprawa do njeje wuliwa. Za Trierom sćěhuje charakteristiski Moseliny doł z meanderami a chětro nahłymi skłoninami, při kotrychž so wino plahuje. Na woběmaj brjohomaj steji tójšto hrodow, pokazujo na wulki wuznam rěki jako wobchadneho puća hižo ze starodawna. Horiny při lěwym brjoze rěki su Eifel, při prawym brjoze nadeńdźe so Hunsrück. Znate městačka při tutym wotrězku su Bernkastel-Kues, Traben-Trarbach a Cochem. Při tak mjenowanym „Němskim róžku“ w Koblenzu so Mosela wotlěwa do Ryna wuliwa.

## Wotkaz
Weimar

**Weimar** je durinske město z wjace hač 60.000 wobydlerjemi, kotrež je předewšěm za swoje kulturne herbstwo nadregionalnje znate. Leži wosrjedź zwjazkoweho kraja při rěce Ilm juhowuchodnje Ettersberga, z 478 metrami najwyšeje hory Durinskeje žłobiny. Město je po Jarobrodźe, Jenje a Gerje štwórte najwjetše w zwjazkowym kraju a nadeńdźe so poł puća mjez Jarobrodom na zapadźe a Jenu na wuchodźe.

Nimo Bauhausoweje uniwersity je Weimar stejišćo Wysokeje šule za hudźbu „Franz Liszt“ a sławneje biblioteki Anny-Amalije. Město je tež sydło wjacorych krajnych zarjadow, tak Durinskeho wyšeho zarjadniskeho sudnistwa, Durinskeho wustawoweho sudnistwa a krajneho zarjada za pomnikoškit a archeologiju.

Ke kulturnemu herbstwu Weimara słušeja nimo Weimarskeje klasiki wokoło Wielanda, Goethy, Herdera a Schillera tež Bauhaus a Weimarska narodna zhromadźizna, po kotrejž bu pomjenowana Weimarska republika (1919–1933). „Klasiski Weimar“ słuša wot lěta 1999 do lisćiny kulturneho herbstwa UNESCO.

Politisce bě Weimar wot 1572 stolica Saksko-Weimarskeje, pozdźišeje Saksko-Weimarsko-Eisenachskeje, prěnjeho němskeho stata z wustawu (1816). Wot 1920 do 1948 bě Weimar ze stolicu Durinskeje, w lěće 1999 z kulturnej stolicu Europy.

Za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa namakaše so na bliskim Ettersbergu koncentraciske lěhwo Buchenwald.

## Wobrazarnja

Weimar_City_hall.jpg|Weimarska radnica
Weimar_-_Blick_zu_Herderkirche_&_Stadtschloss.jpg|Nutřkowne město z Herderowej cyrkwju a měšćanskim hrodom
Goethe Schiller Weimar.jpg|Němske narodne dźiwadło z pomnikom Goethy a Schillera
Buchenwaldmemorial.jpg|Wopomnišćo w Buchenwaldźe


## Žórła


## Wotkaz
UNESCO

**UNESCO** ( **''U**nited **N**ations **E**ducational, **S**cientific and **C**ultural **O**rganization*, serbsce *Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija Zjednoćenych narodow'') je mjezynarodna organizacija a zdobom jedna wot 17 dźělnych organizacijow Zjednoćenych narodow (UN). Ma swoje sydło we francoskej stolicy Parisu. Tuchwilu ma wona 195 čłonskich statow – nimo 193 njewotwisnych čłonow Zjenoćenych narodow z wuwzaćom Liechtensteina su to Cookowe kupy, Niue a Palestinske awtonomne teritorije. Zwjazkowa republika Němska je wot lěta 1951 z čłonom.

UNESCO je so dnja 16. nowembra 1945 wot 37 załoženskich statow w Londonje załožiła a spěchuje mjezynarodnje kubłanje, wědomosć a kulturu kaž tež komunikaciju a informaciju. Prěni generalny direktor bě Julian Huxley, tuchwilna direktorka je wot oktobra 2017 Francozowka Audrey Azoulay.

W preambli zrěčenja rěka: „Přetož nastawaja wójny w myslach ludźi, dyrbi so tež měr w myslach zakótwjeć.“

Jedne z najznaćišich skutkowanskich polow organizacije je škit a zarjadowanje kulturneho, přirodneho a imaterielneho herbstwa čłowjestwa. Za tutón zaměr hlada wona lisćinu swětoweho herbstwa.

## Wotkazaj

* Webstrony organizacije
Neckar

**Neckar** je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez němskej zwjazkowej krajej Badensko-Württembergsku a Hessensku. Wón je z 362 kilometrami po Aary, Maas, Moseli a Mohanje pjaty najwjetši přitok Ryna a dwanata najwjetša rěka cyłeje Němskeje.

Wužórli so blisko Villingena-Schwenningena na juhu Badensko-Württembergskeje, mjez Čornym lěsom na zapadźe a Šwabskej albu na wuchodźe. Jeho něhdźe 14.000 km² wulke přitočnišćo wobjimuje srjedźny dźěl zwjazkoweho kraja. Neckar běži mjez druhim přez Rottweil, Tübingen, Esslingen, krajnu stolicu Stuttgart, Heilbronn a Heidelberg, před tym zo so w Hornjorynskej nižinje pola Mannheima wotprawa do Ryna wuliwa. Na něhdźe 15 kilometrow dołhim wotrězku w Odenwaldźe wuchodnje Heidelberga twori hranicu mjez Badensko-Württembergskej a Hessenskej.

Neckar je wot Plochingena hač k wuliwej wutwarjeny wodowy puć a přez kanal z Dunajom zwjazany.

## Wobrazarnja

Neckar bei Hedelfingen und Obertürkheim.jpg|Powětrowy wobraz Stuttgartskeho přistawa
Tübingen 2014 -Neckarfront- by-RaBoe 102.jpg|W Tübingenje
Altstadt Heidelberg nach Neuschnee.JPG|W Heidelbergu
Neckar Fernmeldeturm Mannheim 2.JPG|Neckar w Mannheimje


## Wotkaz
Dortmund

**Dortmund** (westfalsce *Düörpm*) je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Leži při wuchodnej kromje metropoloweho regiona Ryn-Ruhr w Sewjerorynsko-Westfalskej. Z 590.000 wobydlerjemi je město hospodarske a wikowanske srjedźišćo Westfalskeje a zdobom po Kölnje a Düsseldorfje třeće najwjetše město zwjazkoweho kraja a dźewjate najwjetše cyłeje Němskeje. W lěće 2010 bě zhromadnje z druhimi městami Ruhrskeho kraja z kulturnej stolicu Europy.

Něhdy wažne mócnarstwowe a hansowe město při Hellowym puću je so w zašłymaj lětstotkomaj přez industrijnu metropolu wuwiło k wuznamnemu stejišću posłužbow a technologije. Po tym zo bě wot druheje połojcy 19. lětstotka předewšěm znaty za wuhlo, wocl a piwo, je Dortmund po dołhej strukturnej změnje dźensa srjedźišćo drobneho wikowanja a zawěsćenskeho hospodarstwa a stejišćo šěsć wysokich šulow, mjez druhim Techniskeje uniwersity, a 19 dalšich wědomostnych institucijow. Daloko znate je nimo toho koparske towarstwo Borussia Dortmund, kotrež słuša k najlěpšim w Němskej.

Ze swojim hłownym dwórnišćom a lětanišćom je Dortmund tež regionalne a nadregionalne wobchadne křižowanišćo we wuchodnym Ruhrskim kraju.

## Wobrazarnja

Dortmund Panorama.jpg|Napohlad nutřkowneho města
Westfalenpark-100818-16757-Florian-Turm-cor.jpg|Powětrowy wobraz centruma
DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|Panorama města z industrijnymi ležownosćemi
Probsteikirche-Baegert-Altar-1470-Marien-Reinoldi.jpg|Najstarši znaty wobraz města z lěta 1470


## Wotkaz
Essen

**Essen** je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Leži při rěce Ruhr w srjedźišću Ruhrskeho kraja w Sewjerorynsko-Westfalskej a je z wjace hač 580.000 wobydlerjemi po Kölnje, Düsseldorfje a Dortmundźe štwórte najwjetše město zwjazkoweho kraja a dźesate najwjetše cyłeje Němskeje.

Jako wuznamne industrijne stejišćo je Essen sydło wjacorych wulkich předewzaćow a z uniwersitu Duisburg-Essen tež wysokošulske stejišćo. W lěće 1958 bu sydło nowozałoženeho Essenskeho biskopstwa.

Město wuwiwaše so wokoło 845 załoženeho žónskeho wustawa, bě wot 14. lětstotka swobodne mócnarstwowe město a bu w druhej połojcy 19. lětstotka wažny industrijny centrum Ruhrskeho kraja. W lěće 2010 bě – cyły Ruhrski kraj reprezentujo – kulturna stolica Europy. Něhdyša cecha „Zollverein“ słuša jako symbol města a industrijnych stawiznow Ruhrskeho kraja k swětowemu herbstwu UNESCO. Po dołhej strukturowej změnje je Essen dźensa hłownje wot posłužboweho sektora žiwy.

## Wobrazarnja

Zeche Zollverein abends.jpg|Symbol města: něhdyša cecha „Zollverein“
Essen-Südviertel_Luft.jpg|Powětrowy wobraz centruma
Villa_Krupp.jpg|Wila swójby Krupp, symbol industrializacije
River-ruhr-essen-kettwig.jpeg|Rěka Ruhr blisko Essena


## Wosobiny
* Jan Bogumił Nytška (1825–1904), serbski wučer a spisowaćel; 1858–1894 měšćanski wučer w Essenje

## Žórła


## Wotkaz
Branibor

**Branibor** ( *Brandenburg an der Havel*) je bjezwokrjesne město we wuchodnej Němskej a jedyn ze štyrjoch wyšich centrow po nim pomjenowaneho zwjazkoweho kraja Braniborskeje. Je po wobydlerstwje třeće najwjetše a po přestrjeni najwjetše bjezwokrjesne město kraja a ma wjace hač tysaclětne stawizny. We wopismje z lěta 1170 naspomni so Branibor jako město, tuž běše prěnje braniborske sydlišćo z měšćanskimi prawami.

## Geografija
Branibor leži při Haboli na zapadźe Braniborskeje mjez Berlinom a Dźěwinom, něhdźe 70 kilometrow zapadnje němskeje stolicy. Na měšćanskim teritoriju rozhałžkuje so rěka do wjacorych mjeńšich promjenjow, čehoždla su kupy typiske za město. Nimo toho namaka so we wokolinje dźesać přirodnych jězorow, kotrež su zwjetša z Habolu zwjazane. Habola twori hranicu mjez historiskimaj krajinomaj Habolski kraj w sewjeru a Zauche w juhu. Dalše běžace wodźizny nimo Habole stej w Flemingu so wužórlacej rěce Plane a Buckau.

Najwyša hórka na měšćanskich honach je 70 metrow wysoka a namaka so zady awtodróhi při južnej kromje města. Marijina hora wosrjedź města je 69 metrow wysoka. Pódy wokoło Branibora su zwjetša pěskojte a lědma płódne.

Branibor je wobdaty wot wokrjesow Podstupim-Srjedźna marka (na sewjeru, wuchodźe a juhu) a Habolski kraj (na sewjerozapadźe).

Centralne měšćanske dźěle su Stare město při prawym brjoze Habole, Nowe město při lěwym a Tachantska kupa wosrjedź rěki.

## Stawizny
Najstarše naspomnjenje mjena Branibor nadeńdźe so w załoženskim wopismje Braniborskeho biskopstwa, hdźež je załoženje biskopskeho sydła w *civitate Brendanburg* wopisane. Tute wopismo pochadźa najskerje z lěta 948. W chronikach jewi so mjeno k prěnjemu razej nimale 20 lět po tym, a to w zwizku ze zdobywanjom hroda *Brennaburg* přez Němcow. Pochad mjena njeje jasny, móžnosći stej mjez druhim wotwodźenje wot słowjanskeho słowa *bran* (bahno) abo wot germanskeho *branda* (woheń). Dalša móžnosć je wotwodźenka wot (hypotetiskeho) indogermanskeho rěčneho mjena *brendh* za so wužórlacu wodu. Serbske mjeno z kóncowku *-bor* je sekundarna forma.

Wot 6. lětstotka zaćahnychu słowjanske kmjeny do nimale prózdnych teritorijow mjez Wódru a Łobjom, hdźež běchu znajmjeńša hač do 5. lětstotka germanske kmjeny žiwe, wot kotrychž pak nimale žane archeologiske powostanki nimamy. Na dźensnišej Tachantskej kupje bě hłowny hród słowjanskich Habolanow, kotryž so w lětomaj 928/929 přez Hendricha I. zdoby. W běhu słowjanskeho zběžka zdobychu Habolenjo w lěće 983 swój hród wróćo.

Posledni słowjanski wjerch Přibisław měješe swoje sydło w hrodźe na Tachantskej kupje. Po jeho smjerći 1150 přeńdźe kraj do wobsydstwa markhrabje Albrechta I., kotryž po krótkim zběžku pod nawodom wjercha Jaksa z Kopjenika hród zdoby a Braniborske markhrabinstwo załoži.

## Wobrazarnja

Brandenburg_an_der_Havel_Stadtansicht.JPG|Napohlad nutřkowneho města
Branibor Rathenowska wěža 2.JPG|Rathenowska wěža, dźěl měšćanskeho wobtwjerdźenja
Brandenburg an der Havel Teichgräber.jpg|Branibor w lěće 1838
BRBHavel asv2022-07 img13 Rathaus.jpg|Staroměšćanska radnica


## Wotkaz
Duisburg

**Duisburg** je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Leži na zapadnej kromje Ruhrskeho kraja při wuliwje rěki Ruhr do Ryna. Je z poł milionom wobydlerjow po Kölnje, Düsseldorfu, Dortmundźe a Essenje pjate najwjetše město Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji na 15. městnje najwjetšich městow Němskeje. W lěće 2010 bě zhromadnje z dalšimi městami Ruhrskeho kraja kulturna stolica Europy.

Susodne města su Hamborn na sewjeru, Oberhausen na sewjerowuchodźe, Mülheim/Ruhr na wuchodźe, krajna stolica Düsseldorf na juhu a Moers na tamnym brjoze Ryna na zapadźe.

Duisburg bě so dla połoženja při Ruhrskim wuliwje hižo w srjedźowěku k wažnemu wikowanskemu srjedźišću wuwiło, zhubi pak přez přeměnjenje Rynskeho běha nachwilnje swój wuznam. Hakle za čas industrializacije Ruhrskeho kraja w 19. lětstotku zdoby sej jako najwažniši Rynski přistaw nadregionalny wuznam wróćo. Duisburgski rěčny přistaw ze srjedźišćom w měšćanskim dźělu Ruhrort płaći jako najwjetši nutřkokrajny přistaw cyłeho swěta. Z Duisburgskich wysokich pjecow pochadźa třećina hrubeho železa w Němskej. W zašłych lětstotkach je so hospodarstwo kaž w cyłym regionje přestrukturowało a je dźensa bóle na posłužbowy sektor wusměrjene.

## Wobrazarnja

Duisburg im Mittelalter, Modell.jpg|Model srjedźowěkowskeho města
Duisburg_-_Schwanentorbrücke_1.jpg|W Duisburgskim přistawje
Bundesarchiv Bild 102-12562, Duisburg, Binnenhafen.jpg|Powětrowy wobraz přistawa z 1930tych lět
Landschaftspark_Duisburg-Nord_green-lights.jpg|Stary industrijne zběhadło w krajinowym praku Duisburg-sewjer


## Žórła


## Wotkaz
Bochum

**Bochum** (westfalsce *Baukem*) je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Je z něhdźe 360.000 wobydlerjemi šeste najwjetše město Sewjerorynsko-Westfalskeje, druhe najwjetše Westfalskeje a steji na 16. městnje najwjetšich městow Němskeje.

Bochum je centrum srjedźneho Ruhrskeho kraja a jedne z jeho industrijnych a hospodarskich srjedźišćow. Susodne města su Herne na sewjeru, Dortmund na wuchodźe, Essen na zapadźe a Gelsenkirchen na sewjerozapadźe. Přez južny dźěl měšćanskeho teritorija běži rěka Ruhr.

Za čas industrializacije Ruhrskeho kraja w 19. lětstotku wuwi so Bochum k wažnemu industrijnemu stejišću. W zašłych lětstotkach je so hospodarstwo kaž w cyłym regionje přestrukturowało a je dźensa bóle na posłužbowy sektor wusměrjene. Město je zdobom z dźewjeć wysokich šulow resp. wotnožkow wysokich šulow tež wažne uniwersitne stejišćo. Ruhrska uniwersita słuša z wjace hač 40.000 studowacymi k najwjetšim wysokim šulam Němskeje. Nadregionalnje znaty je Bochum tež za *Schauspielhaus*, jedne z najwuznamnišich dźiwadłow Němskeje a za musical *Starlight Express*. Hudźbnik Herbert Grönemeyer je swojemu ródnemu městu z albumom *Bochum* pomnik stajił.

## Wobrazarnja

Bundesarchiv Bild 183-2008-0312-503, Bochum, Stadtansicht.jpg|Nutřkowne město w lěće 1939
Schauspielhaus Bochum, Nachtaufnahme.JPG|Dźiwadło „Schauspielhaus“
Bergbaumuseum.jpg|Němski hórnistwowy muzej
Bochum - Willy-Brandt-Platz + Rathaus 03 ies.jpg|Bochumska radnica


## Žórła


## Wotkaz
Wuppertal

**Wuppertal** je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Je z wjace hač 350.000 wobydlerjemi sedme najwjetše město Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji zdobom na 17. městnje najwjetšich městow Němskeje. Wuppertal leži we hłubokej dolinje rěki Wupper w pahórkatym Bergiskim kraju něhdźe 30 km wuchodnje Düsseldorfa, 40 km sewjerowuchodnje Kölna a 20 km južnje Ruhrskeho kraja.

Město same je so hakle dnja 1. awgusta 1929 přez zjednoćenje městow Elberfeld a Barmen jako *Barmen-Elberfeld* załožiło a dósta po byrgarskim naprašowanju w lěće 1930 swoje dźensniše mjeno. Region wokoło Barmena a Elberfelda bě srjedź 19. lětstotka hromadźe z wokolinu Aachena a dźělemi Sakskeje prěnje industrijowa kónčina Němskeje. Zažna industrializacija bazowaše na wobstaću wažnych faktorow železo, wuhlo, drjewo a woda we Wupperskim dole. Hač do kónca 19. lětstotka běštej Barmen a Elberfeld wjetšej a wuznamnišej hač Ruhrske města Essen, Dortmund abo Duisburg.

Uniwersitne město je nadregionalnje předewšěm znate za swoju wisatu železnicu a płaći jako němske wulkoměsto z najwjetšim podźělom zelenišćow na měšćanskim teritoriju.

## Wobrazarnja

Wuppertal ansicht.jpg|Napohlad měšćanskeho dźěla Elberfeld
Wuppertal Hardt 0265.jpg|Měšćanski dźěl Barmen
Wuppertal-100508-12833-Uferstraße.jpg|Wisata železnica
Wuppertal Friedrichstraße 0003.jpg|Typiska dróha w měsće


## Žórła


## Wotkaz
Ruhr

**Ruhr** je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez němski zwjazkowy kraj Sewjerorynsko-Westfalsku. Prawy a po mnóstwje wody šesty najwjetši přitok Ryna je 219,3 kilometrow dołhi a běži na něhdźe 130 kilometrach přez industrijnu kónčinu Ruhrskeho kraja. W 19. lětstotku bě sčasami najsylnišo wužiwany wodowy puć cyłeje Němskeje.

Wužórli so blisko hessenskeje hranicy w sauerlandskim dźělu Rothaarskich horin na wuchodźe Sewjerorynsko-Westfalskeje a běži potom hłownje do zapadneho směra, mjez druhim přez Arnsberg, Witten, južne dźěle Bochuma a Essena, Mülheim a Duisburg, hdźež so wotprawa do Ryna wuliwa. Při Ruhrskim wuliwje w měšćanskim dźělu *Ruhrort* nadeńdźe so najwjetši nutřkokrajny přistaw swěta.

Ruhr zastaruje wjacore spjate jězory z wodu a wužiwa so tež za dobywanje energije.

## Wobrazarnja

Hengsteysee Panorama.jpg|Spjaty jězor při Ruhrje
River-ruhr-essen-kettwig.jpeg|Rěka blisko Essena
Muelheim-Teilpanorama-von-Styrumer-Bruecke-Nordosten-2013.jpg|Ruhr w Mülheimje
Ruhrmündung Duisburg Luftaufnahme 2014.jpg|Wuliw Ruhry do Ryna w Duisburgu


## Wotkaz
Augsburg

**Augsburg** je wulkoměsto na juhu Němskeje. Je z nimale 300.000 wobydlerjemi po Mnichowje a Nürnbergu třeće najwjetše město Bayerskeje a steji zdobom na 23. městnje najwjetšich městow Němskeje.

Uniwersitne město leži něhdźe 70 km sewjerozapadnje krajneje stolicy Mnichowa při rěkach Lech, Wertach a Singold a je sydło knježerstwoweho wobwoda Šwabska. Wone je so w lěće 15 do Chr. jako romske wojerske lěhwo *Augusta Vindelicorum* załožiło a po romskim kejžorje Augustusu pomjenowało a słuša tuž k najstaršim městam Němskeje. Bě prawdźepodobnje hižo w 5. lětstotku sydło biskopa. W 13. lětstotku sta so ze swobodnym mócnarstwowym městom a steješe pod mócnym knježerstwom bohatych překupcowych swójbow.

Augsburg je jeničke němske město ze swójskim statnym swjatkom, Augsburgskim měrowym swjedźenjom, kotryž so přeco 8. awgusta swjeći. 

## Wobrazarnja

Augsburg - Markt.jpg|Torhošćo z radnicu a cyrkwju swj. Pětra
Lech Augsburg.jpg|Rěka Lech w Augsburgu
Augsburg_-_st_ulrich_u_afra.jpg|Ewangelska cyrkej swj. Ulricha a Afry
Nuremberg_chronicles_-_Augusta_vendilicorum.png|Napohlad města z lěta 1493


## Žórła


## Wotkaz
Bielefeld

**Bielefeld** je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Je z něhdźe 330.000 wobydlerjemi najwjetše město a hospodarske srjedźišćo regiona Wuchodna Westfalska-Lippe, wosme najwjetše Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji zdobom na 18. městnje najwjetšich městow Němskeje.

Bielefeld leži na sewjerowuchodźe zwjazkoweho kraja při wuchodnych wuběžkach Teutoburgskeho lěsa a wódnym rozwodźe mjez přitočnišćomaj Wesery a Ems. Susodne wulkoměsta su Osnabrück na sewjerozapadźe a Paderborn na juhu.

Sydlišćo naspomni so prěni raz hižo spočatk 9. lětstotka a mjenuje so w lěće 1214 prěni raz jako město. Přez lětstotki bě z wažnym stejišćom płatoweje industrije. Nadregionalnje znatej stej zhotowjer žiwidłow Dr. awgusta Oetker KG a koparske towarstwo Arminia Bielefeld.

## Wobrazarnja

Bielefeld um 1895.jpg|Bielefeld wokoło 1895
Bielefeld Sparrenburg 2.jpg|Hród *Sparrenburg* wosrjedź města
Bielefeld_Altes_Rathaus.jpg|Stara radnica
Bi Jahnplatz.jpg|Jahnowe naměsto w nutřkownym měsće


## Žórła


## Wotkaz
Münster

**Münster** (westfalsce *Mönster*) je bjezwokrjesne wulkoměsto na zapadźe Němskeje a zarjadniske sydło knježerstwoweho wobwoda. Je z něhdźe 300.000 wobydlerjemi dźesate najwjetše město Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji zdobom na 20. městnje najwjetšich městow Němskeje.

Město leži na sewjeru zwjazkoweho kraja při rěce Aa mjez Dortmundom a Osnabrückom a je hospodarske srjedźišćo Münsterlanda.

Měšćanske mjeno pochadźa wot łaćonskeho słowa *monasterium* („klóšter“). Hižo z lěta 799 je město tež biskopske sydło. W lěće 1648 skónčichu tu z Westfalskim měrom Třicećilětnu wójnu. Wot 1815 do 1946 bě Münster ze stolicu pruskeje prowincy Westfalskeje. Wot lěta 1915 ma status wulkoměsta a 2014 překroči prěni raz hranicu 300.000 wobydlerjow. Něhdźe połojca wobydlerstwa je katolska.

Z něhdźe 55.000 studentami słuša Münster k najwjetšim uniwersitnym městam Němskeje. Je nimo toho sydło wustawoweho sudnistwa a wyšeho zarjadniskeho sudnistwa Sewjerorynsko-Westfalskeje. Město je zdobom znate jako skutkowanišćo telewizneje serije *Tatort*.

## Wobrazarnja

Muenster Innenstadt.jpg|Powětrowy wobraz nutřkowneho města
RathausMünster.jpg|Historiska radnica
AltNeuMS.jpg|Moderna a stara architektura w starym měsće
Muenster St Paulus-Dom.jpg|Tachantska cyrkej swj. Pawoła


## Žórła


## Wotkaz
Syzrań

**Syzrań** () je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při prawym brjoze Wolgi w Samarskej oblasći něhdźe 120 kilometrow zapadnje Samary a ma něhdźe 175 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1683 załožiło a ma wot lěta 1796 měšćanske prawa.

## Literatura
*  Сызрань, уездный город Симбирской губернии// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Pochwistnjewo

**Pochwistnjewo** () je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Samarskej oblasći. Ma něhdźe 28 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1888 załožiło a ma wot lěta 1947 měšćanske prawa.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Prezident

**Prezident** („předsyda“; z łaćonskeho *praesidens* wot werba *prae-sidere*, „měć předsydstwo“) steji za:

* statnu hłowu wjele njewotwisnych krajow (předewšěm republikow) abo dźělnych statow, n.př. *statny prezident* abo tež *[[ministerski prezident]]*
* předsydu organa we wěstym zwjazku statow, kaž n.př. *[[Prezident Europskeje rady]]*
* předsydu druhich gremijow, zwjazkow abo druhich organizacijow

## Hlej tež
* Prezident Zwjazkoweje republiki Němska
* Němskostatny prezident
Agryz

**Agryz** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži w Republice Tatarstan něhdźe 300 kilometrow  wuchodnje Kazanja a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1646 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa. 

## Literatura
* Агрыз// Города России: энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 13. — 559 с. —50 000 экз. — ISBN 5-85270-026-6.
## Žórło
Milčo Mančevski

**Milčo Mančevski** (kyrilisce Милчо Манчевски, často tež transkribowane jako *Milcho Manchevski*; * 18. oktobra 1959 w Skopju) je mjezynarodnje najznaćiši makedonski režiser a scenarist.

Swój prěni studij zabsolwowa na Fakulće wuměłstwa a archeologije při Uniwersiće Skopje. Potom zakónči wón 1983 swój druhi studij we wobłuku filmografije w Južnym Illinoisu. Po skutkowanju jako kameramuž sta so z awtorom někotrych hudźbnych widejow kaž *Hot day in Mexico* (1985) abo *Tennessee* (1992). Mjezynarodnje zdoby sej sławu přez film *Pred doždot* („Před dešćom“), kotremuž spožči so Złoćany law na Mjezynarodnym filmowym festiwalu w Bjenatkach.

## Filmografija
* 1985: Opasna baba (krótkofilm)
* 1994: Před dešćom (Пред дождот)
* 2001: Dust (Proch)
* 2007: Bones (Sćiny, mk. Сенки)
* 2010: Mothers (Maćerje)

## Wotkazaj
* Milčo Mančevski w Internet Movie Database 
* Webstrona Milča Mančevskeho
Svetozar Ristovski

**Svetozar Ristovski** (* 26. januara 1972) je makedonski režiser, bydlacy w Kanadźe. Jeho prěni film bě *Hunter* („Hońtwjer“) z lěta 2000. Jeho najznaćiši film je Iluzija (jendźelsce *Mirage,* makedonsce Илузија). 

## Filmografija
* *Dear Mr. Gacy* (2010)
* *Mirage* (2004)
* *Joy of Life* (2001)
* *Hunter* (2000)
Achty

**Achty** (; lezgince *Ахцегь*) je wjes w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w republice Dagestan něhdźe 250 kilometrow južnje  Machačkale. Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow. 
 
Sydlišćo je so w lěće 1839 załožiło.

## Literatura
* Ахтынское укрепление// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Čapajewsk

**Čapajewsk** (, 1909–1927 *Iwašćenkowo*/Иващенково, 1927–1929 *[[Lew Dawidowič Trockij|Trock]]*/Троцк) je město w Ruskej federaciji. Leži w Samarskej oblasći něhdźe 40 kilometrow  južnje Samary a ma něhdźe 72 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1909 jako městačko Iwašćenkowo załožiło a ma wot lěta 1927 měšćanske prawa. 

## Žórło


## Wotkaz
* Oficielne webstrony
Lesogorskij

**Lesogorskij** (; do 1948  *Jääski*) je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji. Leži při finskej hranicy
něhdźe 180 kilometrow sewjerozapadnje Pětrohroda w Leningradskej oblasći a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.  

Mjez Prěnjej a Druhej swětowej wójnje słušeše Jääski k Finskej.

## Žórło
Gunib

**Gunib** () je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 170 kilometrow zapadnje  Machačkale. Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w lěće 1862 załožiło.
 
## Literatura
* Гуниб// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkaz
Akuša

**Akuša** (; darginsce *Ахъуша*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 130 kilometrow zapadnje  Machačkale. Ma něhdźe 4600 wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w 6. lětstotku załožiło.
 
## Žórło


## Wotkaz
* Oficielne webstrony
Gergebil

**Gergebil** (, awarsce *Хьаргаби*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 100 kilometrow zapadnje Machačkale. Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. 
 
Sydlišćo je so w 13. lětstotku załožiło.

## Žórło
Kumuch

**Kumuch** (, laksce *Гъумучи, Гъумук*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 70 kilometrow južnje Machačkale. 

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w 6. lětstotku załožiło.
 
## Žórło
Ilija Dźuvalekovski

**Ilija Dźuvalekovski** ( Илија Џувалековски; * 20. decembra 1915 w Prilepje, † 18. oktobra 2004 w Skopju) běše makedonski dźiwadźelnik, režiser a pedagoga. 

Do Druheje swětoweje wójny zabsolwowa studij na Hudźbnej akademiji w Běłohrodźe. W awgusće 1944 wupućowa do Visa, hdźež wustupowaše pod nawjednistwom Vjekoslava Afrića w Dźiwadle Narodneho wuswobodźenja. Po krótkim času wotjědźe do Moskwy, hdźež sta so ze sobustawom přirady rozhłosoweho sćelaka *Slobodna Jugoslavija*. 1945 wróći so do Makedonskeje, hdźež započa swoju dźiwadźelnisku karjeru. Prěnje wuspěchi docpě wón w Makedonskim narodnym dźiwadle w Skopju.

1964 wustupowaše za Chorwatske ludowe dźiwadło, a wot 1967 nawjedowaše katedru za dźiwadźelenje w makedonskej rěči při Akademiji za dźiwadło, film a telewiziji. 1972 pokročowa swoje skutkowanje na Fakulće dramatiskich wuměłstwow a zdobom tež jako dźiwadźelnik.

## Filmy
Prěnju filmowu rólu doby wón 1952 we filmje „Frosina“. Ludźo jeho derje wot róle Baby Mulona w seriji *Běłe cyganjatko* znaja, kotraž bu po romanje Vidoe Podgoreca nawjerćana.

## Myta
1977 doby myto „АВНОЈ“ a 1983 spožčichu jemu myto „11. Oktobra“.

## Wotkaz
* Ilija Dzuvalekovski
Kaliopi

**Kaliopi** abo **Kaliopi Bukle** (* 28. decembra 1966 w Ohridźe jako *Kaliopi Bukleska*,  Калиопи Букле) je znata makedonska spěwarka, komponistka a tekstospisaćelka. W swojej domiznje rěka wona husto „Pop diwa“ abo „Kralowna makedonskeje pophudźby“. W krajach něhdyšeje Juhosłowjanskeje je wona tohorunja dosć derje znata.

Kaliopi narodźi so w Ochridźe a wotrosće w Kičewje. Jeje nan je aromunskeho, mać makedonskeho pochada. Kaliopi pak njemóže aromunsce rěčeć.  
 
Skupina Kaliopi bě band, ke kotremuž słušeštej wona a jeje mandźelski Romeo Gril. W času najwjetšeje popularnosće woteńdźeštaj Kaliopi a Romeo do Šwicarskeje, z čim přińdźe do rozpada skupiny. Wot časa oficialneho rozpušćenja skupiny 1988 je Kaliopi jenož jedyn solokoncert zorganizowała.

K swojej solokarjerje wróći so Kaliopi 1996.

Kaliopi wobdźěli so dwójce na Eurosongu, jónu ze spěwom Crno i belo, z kotrymž přińdźe do finala a ze spěwom Dona, z kotrymž je z połfinana wupadnyła. 

## Wotkaz
* Oficielna webstrona
Zrych

**Zrych** (, lezginsce *Цуругъ*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 270 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe 1600 wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w lěće 1839 załožiło.

## Žórło


## Wotkaz
Rutul

**Rutul** (, rutulsce *МыхІа*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 280 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow. 

Je centrum rutulskeho ludu. 

Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło.

## Žórło


## Wotkaz
Arsk

**Arsk** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan něhdźe 65 kilometrow sewjernje Kazanja a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w 13. lětstotku załožiło a ma wot lěta 2008 měšćanske prawa. 

## Literatura
* Арск// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkaz
Bawly

**Bawly** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan něhdźe 65 kilometrow wuchodnje Kazanja a ma něhdźe 22 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1755 załožiło jako wjes *Bawly-Musljumowo* a ma wot lěta 1997 měšćanske prawa. 

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Bolgar

**Bolgar** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži při lěwym pobrjoze Wolgi w republice Tatarstan něhdźe 200 kilometrow  južnje Kazanja a ma něhdźe wosom tysac wobydlerjow.

## Stawizny

Bolgar bě wot 8. hač do 15. lětstotka stolica Wolgaskich Bołharow. W lěće 922 měješe po arabskim pućowacym Ibn Fadlan něhdźe 10.000 wobydlerjow a 500 chěžow. Město słužeše jako wuznamne wikowanske stejišćo mjez Ruskej, Srjedźnej Aziju a Kawkazom.

Wot lěta 1781 měješe Bolgar měšćanske prawa. Pod ruskim resp. sowjetskimknjejstwom rěkaše wot 1781 do 1926 *Spassk* (Спасск), wot 1926 do 1935 *Spassk-Tatarskij* (Спасск-Татарский) a wot 1935 do 1991 *Kujbyšew* (Куйбышев). Po rozpadźe Sowjetskeho zwjazka dósta swoje prěnjotne mjeno wróćo.


## Žórło


## Wotkazaj
Čoch

**Čoch** (; awarsce *ЧIохъ*) je wjes w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w republice Dagestan něhdźe 150 kilometrow južnje  Machačkale. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. 
 
Sydlišćo je so w 14. lětstotku załožiło.

## Literatura
* Чох, аул в Дагестане// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkazaj

* Аул Чох — "Родовое Гнездо" или "Музей под открытым небом"
Zelenodolsk (Tatarstan)

**Zelenodolsk** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan při lěwym brjoze Wolgi něhdźe 40 kilometrow zapadnje Kazanja a ma něhdźe 98 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1865 jako wjes Kabačišće załožiło a ma wot lěta 1932 měšćanske prawa. 

## Žórło


## Wotkazaj
Innopolis

**Innopolis** () je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan při prawym brjoze Wolgi zapadnje Kazanja a ma něhdźe wosom stow wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 2012 załožiło a ma wot lěta 2015 měšćanske prawa . 

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Laišewo

**Laišewo** (, ) je městačko w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Tatarstan při Kujbyšewskim spjatym jězorje Wolgi a Kamy něhdźe 50 kilometrow južnje Kazanja a ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1557 załožiło a ma wot lěta 2004 měšćanske prawa. 

## Literatura
* Лаишев// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkaz
Chunzach

**Chunzach** (, awarsce *Хунзахъ*) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 160 kilometrow zapadnje Machačkale. Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło. Bě centrum Awarskeho chanstwa (XII – 1864). 

## Literatura
* Хунзах// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 
## Žórło
Mamadyš

**Mamadyš** (, ) je město w Ruskej federaciji. Leži při Wjatce w republice Tatarstan něhdźe 160 kilometrow wuchodnje Kazanja a ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1391 załožiło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa. 

## Žórło


## Wotkaz
Nabjerežnyje Čelny

**Nabjerežnyje Čelny** (, ) je wulkoměsto w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan při Kamje něhdźe 230 kilometrow wuchodnje Kazanja a je z něhdźe 524 tysac wobydlerjemi druhe najwjetše město republiki.

Sydlišćo je so w lěće 1626 prěni raz w ruskich zapisach naspomniło a ma wot lěta 1930 měšćanske prawa. Je nadregionalnje znate dla awtozawoda *KAMAZ*, kotryž so w lěće 1976 załoži.

## Žórło


## Wotkaz
Kubači

**Kubači** () je wjes w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w republice Dagestan něhdźe 170 kilometrow južnje  Machačkale. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. 
 
Sydlišćo je so w 5. lětstotku załožiło. Bě centrum Zirichgerana (v - XV).

## Žórło


## Wotkazaj
Jan Andricki

**Jan Andricki** ( *Johann Andritzki*; * 22. oktobra 1880 w Pančicach, † 14. oktobra 1955 w Radworju) bě serbski wučer, kantor, dirigent a kulturny prócowar.

Narodźi so jako syn Pančanskeho žiwnosćerja-šewca Jana Andrickeho a młódši (poł)bratr Mikławša Andrickeho a wopytowaše wot 1894 do 1899 Tachantsku šulu a Katolski wučerski seminar w Budyšinje. W lěće 1899 bě z wikarom a wot 1900 do 1908 z wučerjom w Radworju. 1908 sta so z nawodu Radworskeje šule. Dla swojeho serbskeho nastajenja bu 1937 wot nacionalsocialistiskeje wyšnosće suspendowany, kotraž jeho jako „radikalneho Serba“ posudźowaše. Po kóncu fašistiskeho knjejstwa so pak w lěće 1945 zaso do zastojnstwa nawróći. 1948 poda so na wuměnk.

Jako Radworski wučer nazwučowaše w lěće 1904 z towarstwom „Meja“ činohru *Na hrodźišću* Jakuba Barta-Ćišinskeho, štož bě zdobom prěnje dospołne předstajenje hry. Za swoje zasłužby při zběranju pjenjez za twar Serbskeho domu dósta čestny diplom. We swojej wučbje a swójskich spisach mjez druhim za Serbske Nowiny a Katolski Posoł prócowaše so wo čistu serbšćinu bjez zbytnych cuzych wobrotow. W fašistiskim času mjez 1937 a 1945 nawjedowaše Radworsku Meju dale jako cyrkwinski chór a staraše so na te wašnje wo dalewobstaće towarstwa. Wot lěta 1898 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.

Jan Andricki bě zmandźeleny z Madlenu, rodź. Cyžec (1887–1962) a nan serbskeho martrarja Alojsa Andrickeho. Cyłkownje měještaj Andrickec mandźelskaj šěsć dźěći, dwě dźowce (Marja a Marta) a štyrjoch synow (Jan, Gerard, Alojs, Alfons).

## Žórła
Mikławš Čórlich

**Mikławš Čórlich** ( *Nikolaus Czorlich*; * 1. nowembra 1784 w Dubrjenku, † 1. awgusta 1858 w Radworju) bě serbski katolski farar a prócowar w dobje narodneho wozrodźenja.

Narodźi so jako syn žiwnosćerja a běše wot 1806 do 1812 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Tam wopytowaše wot 1806 do 1808 němskorěčny Małostronski gymnazij, wot 1809 do 1812 studowaše filozofiju a teologiju. Po nawróće do Łužicy bě wot 1813 do 1820 z kapłanom a potom hač do swojeje smjerće w lěće 1858 z fararjom w Radworju.

Čórlich spěchowaše w rewoluciskej dobje lětow 1848/49 narodne wozrodźenje Serbow a wustupowaše w Radworskim serbskim burskim towarstwje jako zakitowar konstitucionalneje monarchije w Sakskej. Dźěłaše sobu na časopisu Jutnitžka Jakuba Kućanka.

## Spisy
* *Rěč w Radworskim serbskim towarstwje.* Jutnitžka 2, 2, 18. januara 1849

## Žórło
Jakub Nowak

**Jakub Nowak** ( *Jacob Noack*; * 3. awgusta 1821 we Wotrowje, † 20. junija 1875 w Radworju) bě serbski katolski farar a kulturny prócowar.

Narodźi so jako syn Wotrowskeho bura Mikławša Nowaka a jeho mandźelskeje Madleńki a běše wot 1834 do 1846 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše němskorěčny Małostronski gymnazij (1834–42) před tym zo studowaše wot 1842 do 1846 filozofiju a teologiju.

Po nawróće do Łužicy skutkowaše wot 1846 do 1858 při Budyskej Serbskej cyrkwi, a to do 1855 jako druhi a potom jako prěni kapłan a wobstaraćel božich słužbow w Zdźěri. Wot 1858 hač do swojeje smjerće na zahorjenje płucow w lěće 1875 bě z fararjom w Radworju.

W rewoluciskej dobje lětow 1848/49 wozjewi w *[[Jutnitžka|Jutnitžce]]* rjad politiskich powěsćow a namołwješe k hajenju serbšćiny. Nimo kapłanskeho dźěła skutkowaše wot 1854 do 1858 jako wučer serbšćiny na Katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje.

Nowak bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1850 do 1858 sobustaw jeje wuběrka. Tohorunja bě z čłonom Budyskeje Bjesady a Towarstwa swj. Cyrila a Metoda.

## Spisy
* *Hłós do Serbow.* Jutnitžka 1, 2, 18. nowembra 1848

## Žórła
Beno Pětr Šołta

**Beno Pětr Šołta** ( *Benno Peter Scholze*; * 29. apryla 1851 we Wotrowje, † 25. januara 1908 w Radworju) bě serbski wučer a towarstwowy prócowar.

Narodźi so jako prěnje dźěćo Wotrowskeho klamarja Mikławša Šołty a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Cyžec z Kašec a bě starši bratr Jurja a Pawoła Šołćic. Wot 1866 do 1870 wopytowaše Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1870 do 1872 běše ze šulskim wikarom w Drježdźanach a wot 1872 hač do swojeje smjerće w lěće 1908 z wučerjom w Radworju.

W lěće 1872 běše mjez sobuzałožerjemi Radworskeho towarstwa „Bjesada“ a w lěće 1895 tež spěwarskeho towarstwa „Meja“, kotrehož předsyda bě přez dźesać lět.

Šołta bě wot 1878 čłon Maćicy Serbskeje a podpěraše aktiwnje zběrki za twarjenje Serbskeho domu.

## Žórło

## Nóžki
Jacob Noack

**Jacob Noack** bě němske mjeno slědowacych serbskich wosobinow:

* Jakub Nowak (1821–1875), farar a kulturny prócowar
* Jakub Nowak-Horjanski (1864–1938), farar, domiznowědnik a spisowaćel
* Jakub Nowak-Kašćanski (1864–1920), farar a powědančkar
Serbski kulturny leksikon

**Serbski kulturny leksikon** ( *Sorbisches Kulturlexikon*) je dotal najwjetša němskorěčna přiručka wo serbskich temach. Wuńdźe jako projekt Serbskeho instituta w prěnim nakładźe 2014 w Ludowym nakładnistwje Domowiny. Pod nawodom wudawarjow Dietricha Šołty a Franca Šěna a ze sobudźěłom Susanny Hozyneje, Marije Měrćinoweje a Anje Pohončoweje nastachu 230 zapisow z pjera něhdźe 80 awtorow. 

Leksikon zaběra so na mjezydisciplinarne wašnje ze wšěmi móžnymi aspektami sorabistiki, wot alfabeta přez literaturu, hudźbu, stawizny wšelakich łužiskich regionow, dwurěčnosć, rěčnu politiku hač k nałožkam a wosebitym geografiskim městnam.

Awtorojo maja SKL za zwoprawdźenje hižo w 1930tych lětach wot Josefa Páty planowaneho a po Druhej swětowej wójnje pod nawodom Oty Wićaza znowa zahajeneho projekta serbskeje přiručki.

## Literatura
* Franz Schön, Dietrich Scholze (wud.): *Sorbisches Kulturlexikon.* Domowina-Verlag, Bautzen 2014 (ISBN 978-3-7420-2229-5).
* C. Ratajczakowa, Inwentura serbskeje wědy, Po lětdźesatk trajacym dźěle wuńdźe Serbski kulturny leksikon, Serbske Nowiny,  23. JANUARA 2014
Mič

**Mič** (zněmčene zwjetša *Mietsch*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Achim Mič (* 1955), wučer, krosnowar a awtor
* Michał Mič (1879–1946), farar a domiznowědnik

Mjeno pochadźa kaž Mička a Mitaš wot starosłowjanskeho předmjena *Mětislav* (wot **mětati* = „mjetać“).
Mička

**Mička** (zněmčene zwjetša *Mitschke*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Bjedrich Wylem Mička (1789–1839), farar a stawiznar
* Korla Mička (1853–1932), muler, narodny prócowar a ludowy basnik

Mjeno pochadźa kaž Mitaš a Mič wot starosłowjanskeho předmjena *Mětislav* (wot **mětati* = „mjetać“).
Michałk

**Michałk** (zněmčene zwjetša *Michalk*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Frido Michałk (1927–1992), slawist
* Maks Michałk (1905–1980), wučer a spěchowar serbskeho šulstwa
* Marja Michałkowa (* 1949), politikarka, zapósłanča zwjazkoweho sejma

Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena *[[Michał]]*.
Mitaš

**Mitaš** (zněmčene zwjetša *Mittasch*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Alfred Mitaš (1890–1956), wučer a słownikar
* Alwin Mitaš (1869–1953), wědomostnik a slědźer na polu analytiskeje chemije

Mjeno pochadźa kaž Mič a Mička wot starosłowjanskeho předmjena *Mětislav* (wot **mětati* = „mjetać“).
Młynk

**Młynk** (zněmčene zwjetša *Müller* abo *Möller*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Młynk (1821–1892), blidarski mišter, wjesnjanosta, wjesny sudnik, narodny prócowar a ludowy dopisowar
* Jurij Młynk (1927–1971), literarny wědomostnik, kulturny organizator, basnik a bibliograf
* Křesćan „James“ Młynk (1957–2003), hudźbnik
* Marja Młynkowa (1934–1971), lektorka, spisowaćelka a literarna kritikarka
Nuk

**Nuk** ( *Nuck*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hilža Nukowa (1941–2023), wučerka, awtorka wučbnicow a kolumnow
* Jan Nuk (* 1946), předewzaćel, předsyda Domowiny 2000–2011
* Jan Měrćin Nuk z Lichtenhofa (1720–1780), biskop a spěchowar šulstwa
* Jurij Nuk (1934–2025), wučer a Maćicar
* Roman Nuk (* 1979), žurnalist

Mjeno pochadźa wot serbskeho słowa *wnuk*.
Pank

**Pank** je delnjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Herman Kito Pank (1850–po 1900), chěžkar a ludowy powědar
* Kito Pank (1808–1895), farar, redaktor a spisowaćel
* Oskar Pank (1838–1928), farar a kulturny prócowar w młodych lětach
Raca

**Raca** (zněmčene zwjetša *Rätze*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Daniel Bohačesć Raca (1731–1762), diakon a awtor polemiskeho spisa
* Michał Raca (1657–1730), diakon a přełožer serbskich cyrkwinskich knihow
Rachel

**Rachel** je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Bjarnat Rachel (1907–1973), wučer, redaktor a lektor
* Mikławš Rachel (1855–1930), lěkar a spěchowar lajskeho dźiwadła
Rawp

**Rawp** (zněmčene zwjetša *Raupp*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Rawp (1928–2007), hudźbny wědomostnik a komponist
* Lubina Rawpowa-Holanec (1927–1964), koncertna organistka
* Rut-Marka Rawpowa (1900–1979), operowa a koncertna spěwarka, hudźbna pedagogowka za spěw a husle
Rězak

**Rězak** (zněmčene zwjetša *Resag* abo *Resak*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Filip Rězak (1859–1921), duchowny, słownikar a spisowaćel
* Jan Rězak (1863–1934), wučer, redaktor a spisowaćel
* Jan Juro Rězak (1703–1771), farar a chronist
* Kito Rězak (1806–1871), wučer a powědančkar
* Hana Rězakec (1872–1951), kontoristka w redakciji Katolskeho Posoła
Rizo

**Rizo** (zněmčene zwjetša *Riese*) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Hajno Rizo (1873–1917), farar a składnostny basnik
* Mato Rizo (1847–1931), wučer, składnostny basnik a mnohostronski kulturny prócowar
Rocha

**Rocha** (zněmčene zwjetša *Rocho*) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Fryco Rocha (1863–1942), wučer, basnik, spisowaćel a kulturny prócowar
* Mjertyn Rocha (1837–1913), farar a składnostny basnik
Rychtar

**Rychtar** ( *Richter*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Ernst Rychtar (1810–1872), rěčnik, narodny prócowar
* Ernst Bohachwał Rychtar (1767–1848), farar a nabožinski prócowar
* Helmut Rychtar (1942–2022), dramaturg, awtor a rozhłosownik
* Hync Rychtaŕ (* 1951), rěčespytnik, spisowaćel a přełožowar
* Jan Rychtar (1732–1802), farar, wučer a pedagogiski prócowar
* Jan Boguměr Rychtar (1703–1765), farar, stawiznar, ludowědnik a rozswětler
* Jan Křesćan Rychtar (1793–1856), farar a radikalny germanizator
* Mjertyn Rychtar (1500–1585), farar a spisar rukopisneje serbskeje kršćeńskeje agendy
Symank

**Symank** (zněmčene zwjetša *Symmank* abo *Simank*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Beno Symank (1890–1980), sudnik a narodny prócowar
* Jan Symank (1860–1941), wučer a kulturny stawiznar

Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena *[[Syman]]*.
Šěrc

**Šěrc** (zněmčene zwjetša *Scherz* abo *Schierz*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Jurij Šěrc (1634–1674), farar, kěrlušer
* Hanamarja Šěrcec (1918–1943), „Židowka Hana“; ratarska dźěłaćerka, wopor fašizma
Šimon

**Šimon** (zněmčene *Schimon*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Jurij Józef Šimon (1646–1729), duchowny, sobuzałožer Serbskeho seminara
* Měrćin Norbert Šimon z Willenberga (1637–1707), duchowny, sobuzałožer Serbskeho seminara

Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena *[[Syman]]* abo *[[Simon]]*.
Tešnaŕ

**Tešnaŕ** (zněmčene zwjetša *Teschner*) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Jan Bjedrich Tešnaŕ (1829–1898), farar, zakitowar serbstwa, prócowar na polu serbskeje rěče a literatury
* Mjertyn Tešnaŕ (1820–1890), nawoda skupiny serbskich wupućowarjow z Delnjeje Łužicy
Völkel

**Völkel** je swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jurij Völkel (1922–1981), wučer a dołholětny předsyda Domowinskeje skupiny
* Měrćin Völkel (1934–2007), kulturny wědomostnik a publicist
* Pawoł Völkel (1931–1997), slawist, słownikar, wudawaćel a přełožowar
Wjenka

**Wjenka** abo **Wjeńka** (zněmčene zwjetša *Wenke*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Cyril Wjeńka (* 1885–????), přełožowar, inženjer, sobuzałožer Čěsko-serbskeho towarstwa "Adolf Černý" w Praze
* Franc Wjenka (1929–1992), wučer a kulturny prócowar
* Jan Wjenka (1882–1971), duchowny, městopředsyda Domowiny
* Pětr Wjeńka (1960–1988), spisowaćel
Wyrgač

**Wyrgač** (zněmčene zwjetša *Wirgatsch*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:

* Jan Handrij Wyrgač (1740–1799), presbyter bratrowskeje wosady
* Korla Wyrgač (1883–1956), farar, redaktor
Wawrik

**Wawrik** (zněmčene zwjetša *Waurick*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Albert Wawrik (1912–1988), nakładnistwowy lektor a spisowaćel
* Bjarnat Wawrik (1889–1979), jurist, diplomat, hospodarski poradźowar a awtor etnografiskich studijow
* Jurij Wawrik (1816–1878), młynk a ludowy spisaćel

Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena Ławrjenc.
Warko

**Warko** je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Jan Awgust Warko (1821–1862), farar, spisowaćel a narodny prócowar
* Korla Hendrich Warko (1837–1897), wučer, spisowaćel, basnik a narodny prócowar
Wanak

**Wanak** (zněmčene zwjetša *Wannack*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Jurij Wanak (1764–1837), wučer a přełožowar
* Jurij Arnošt Wanak (1817–1887), farar a spisowaćel
Wałda

**Wałda** (zněmčene zwjetša *Walde*) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Judith Wałdźic (* 1979), městopředsydka Domowiny, nawodnica mjeńšinoweho sekretariata
* Měrćin Wałda (* 1951), kulturny wědomostnik a awtor, rěčnik iniciatiwy „Serbski sejm“
* Michał Jan Wałda (1721–1794), duchowny, spisowaćel a hymnolog
Bolotnoje

**Bolotnoje** () je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskej železnicy sewjerowuchodnje Nowosibirska w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.  

Sydlišćo je so w lěće 1805 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Bjerdsk

**Bjerdsk** (, do 1783 Бердский Острог/*Bjerdskij Ostrog*, 1783–1797 Колывань/*Kolywań*, 1797–1929 Бердское/*Bjerdskoje*) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při wuliwje rěki Bjerd do Nowosibirskeho spjateho jězora w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 102 tysac wobydlerjow.  

Sydlišćo je so w lěće 1716 załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Kargat

**Kargat** () je městačko w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskej železnicy mjez Nowosibirskom a Omskom w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow. 

Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.

## Žórło


## Wotkaz