open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prěčecy

**Prěčecy** ( *Prischwitz*) su hornjołužiska wjes  při přechodźe přez Čornicu, kotraž słuša k Hodźijskej gmejnje. Wone leža w Hornjołužiskich honach sewjerozapadnje Budyšina.

## Stawizny
Naspomnichu so prěni raz w lěće 1292 jako *Prischewicz* a stejachu pod ležownostnym knjejstwom klóštra Marijina hwězda. Porno susodnym Myšecam a Běčicam, kiž běchu we wobsydstwje Mišnjanskeho biskopstwa a wot 1559 dźěl sakskeho kurwjerchowstwa, słušachu Prěčecy do Hornjołužiskeho markhrabinstwa.

W lěće 1963 załožichu w Prěčečanskej gmejnje Ludowy zawod za melioraciju Drježdźanskeho wobwoda. Na ležownosći něhdyšeho zawoda mjez Myšecami a Sulšecami dźěła dźensa spedicija. 1976/77 bu Čornica před a za Prěčecami zrunana a přetwarjena do kanala. Hakle 2023 je so rěčnišćo renaturěrowało.

Hač do lěta 1994 běchu Prěčecy samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Myšecy, Sulšecy (wobě wot 1936) a Baćoń (wot 1962). Posledni wjesnjanosta Prěčečanskeje gmejny bě Peter Beer, kiž skutkowaše po zagmejnowanju hišće hač do lěta 2015 jako Hodźijski wjesnjanosta.

### Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice mějachu Prěčecy we 1880tych lětach cyłkownje 131 wobydlerjow, z nich 117 Serbow (89&nbsp;%) a 14 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 13,4&nbsp;%.

W lěće 1925 běchu mjez 132 wobydlerjemi 116 ewangelskich a 16 katolskich.

## Wobchad
Prěčecy leža při statnej dróze S100 (Budyšin–Kamjenc) a njedaloko awtodróhi A 4. Přez wjes wjedźe busowa linija 530, kotraž zwjazuje Prěčecy hodźinsce z Budyšinom a Kamjencom.

## Žórła


## Wotkaz
Kałalc

**Kałalc** (*Ulex europaeus*) je rostlina ze swójby łušćinowcow. Dalše serbske mjeno je **kałaty pócćiw**.

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Wobrazy


Wobraz: Ulex_europaeus kalalc.jpg|Kałalc (Ulex europaeus)
Wobraz:308_Stechginster.JPG|Kałalc w Šotiskej


wobraz:Ulex_europaeus.jpg|Kwěty
wobraz:Ulex_europaeus_lithograph.jpg|Litografija kałalca


wobraz:Ulex_europaeus4.jpg|Kwěty
wobraz:Ulex_europaeus13.jpg|Kwěty


wobraz:Illustration_Ulex_europaeus0.jpg|Ilustracija


## Nóžki


## Žórła

* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Złoty kitkowc

**Złoty kitkowc** (*Laburnum anagyroides*, syn. *Cytisus laburnum*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). Dalše serbske mjena su **złote wisawki**, **žołta kićina** a **złote kitki**.

## Wopis
Złoty kitkowc je kerk abo štom, kotryž docpěje wysokosć wot 8 m.

Młode hałuzy, łopjenowe stołpiki, łopješkowe delnje boki a płody su přilěhawje kosmate.

Łopjena su třiličbne.

Kćěje wot meje hač junija. Złotožołte kćenja steja we wisacych kićach z dołhosću wot 10 hač 25 cm.

Płody su łušćiny.

Drjewa wobsahuja jědojte alkaloidy, kotrež ke krawnemu bluwanju, widlišćam a smjerći přez dychanske zlemjenje wodźa. Dla hrochojteho wonja dźěći jara wohrožene, jeli na płodach kusaja.

## Rozšěrjenje a stejnišćo
Rostlina je domjaca w horinach wuchodneje Europy, ale tež je časty wozdobny štom. Rosće hdys a hdys wodźiwjeny we swětłych lěsach a na słónčnych zwisach.

## Nóžki


## Žórła
* Lehrbuch der Botanik für Hochschulen, Jena 1921, strona 517  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 418 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)
Běły komonc

**Běły komonc** (*Melilotus albus*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). 

## Wopis
Běły komonc je dwulětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 30 hač 120 cm.

Stołpik je zrunany a rozhałuzowany.

### Łopjena
Łopjena su třiličbne. Łopješka su owalne abo linealne a zubate, mjeztym zo srjedźne maja dlěše stołpiki.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Wisace, běłe kćenja docpěja dołhosć wot 4 hač 5 mm a steja we dołhich, jara wuskich kićach z dołhosću wot 4 hač 6 cm a z 40 hač 80 kćenjemi.

### Płody
Łušćinowy płód docpěje dołhosć wot 3 hač 5 mm a je nahi, syćonerwowy, zmoršćeny a po zrałosći čorny.

## Stejnišćo
Rosće w słónčnych njerodźowych zhromadnosćach, na pućach, nasypach, železniskich terenach, skałach, drjebiznowych městnach a pustych płoninach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.

## Wobrazy


Wobraz:Melilotus_alba_bgiu.jpg|Běły komonc
Wobraz:Melilotus_albus_2004-07-01.jpg|Běły komonc
Wobraz:Melilotus albus MHNT.BOT.2008.1.31.jpg|Płody a symjenja běłeho komonca (*Melilotus albus*), Museum specimen
Apis mellifera - Melilotus albus - Keila.jpg|


## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 188 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Łučny ledźbjenc

**Łučny ledźbjenc** (*Lotus corniculatus*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). 

## Wariety

* (L. corniculatus var. maritimus)
* (L. corniculatus var. borealis)
* (L. corniculatus var. sativus)
* (L. corniculatus var. corniculatus)
* (L. corniculatus var. arenosus)

## Wopis
Łučny ledźbjenc docpěje wysokosć wot 5 hač do 40 cm. 

Stołpiki su róžkate, wobłukaće postupowace abo zrunane, najčasćišo nimale nahe, zrědka wotstejace kosmate. 

### Łopjena
Łopjena su 5-ličbowe. Hornje 3 łopješka su krótkostołpikowe, owalne hač do lancetojte, nahe, na kromje mikawčkate, abo na woběmaj bokomaj wotstejace kosmate. Delni por steji direktnje na stołpiku. Delni bok łopjenow je módrozelene.

### Kćenja
Wón kćěje wot meje hač do oktobra (wot junija hač do awgusta). Kćenja su ćmowožołte (často čerwjenojće přeběhane), docpěja dołhosć wot 15 mm a steja we wokołkojtych, dołhostołpikowych hłójčkach. Kćenjowe łopjena často wobchowaja jich barbu tež po překćěću. Króna je dwójce tak dołho kaž keluch. Wokołki wobsahuja 2-7 (3-8) kćenjow.

### Płody
Płody docpěja dołhosć wot 2 cm (wot 1,5 hač 3 cm), su kulojte, runy a zrale kastanijobrune.

## Stejnišćo
Wón rosće na suchim trawniku, na syčołukach, pućnych kromach a swětłych lěsach. Ma radšo ćopłe, w prawej měrje suche pódy.

## Rozšěrjenje
Łučny ledźbjenc je w nimale cyłej Europje, dźělach Azije, sewjernej a wuchodnej Africe rozšěrjeny.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 56 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, stronje 60-61 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 46-47 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 324 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Wotkazaj

* Botanický herbář 
* ARKive 
* USDA plants database 
* Gartendatenbank 
* Plants for a Future
Běła robinija

**Běła robinija**  (*Robinia pseudoacacia*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). 

## Wopis


wobraz:Flower_of_locust_tree.jpg|
wobraz:Robinia-pseudoacacia.JPG|


Běła robinija je lěćozeleny, spěšnje rosćacy štom, kotryž docpěje wysokosć mjezy 20 a 25 m. Jeje hałuzy njesu ćernje a jeje skora je hłuboko brózdźena. Wšědna robinija bu jako wozdobna rostlina do Europy zawjedźena.

### Łopjena
Łopjena su hač do 23 razow pjerite. Nazymske barbjenje łopjenow je žołte.

### Kćenja a symjenja
Wona kćěje wot meje hač do junija. Płody su čerwjenojće brunetruki, kotrež čorne symjenja wobsahuja.

Běła robinija bohaty nektar dodawa a je tohodla zajimawa jako pčolaca nanoškowa rostlina za pčołarstwo.

## Stejnišćo
Wona rosće na małowutkatych hač do w měrach wutkatych, najčasćišo hłuboko sahacych, pěskowych abo pěskohlinowych pódach. Wona lubuje ćopłosć lěća.

## Rozšěrjenje
Běła robinija je spočatnje we wuchodnej a srjedźnej sewjernej Americe wot Pensilwaniskeje hač do Georgiskeje rozšěrjena. Wot 17. lětstotka tež w Europje.

## Sorty
* 'Frisia' njese złotožołte łopjena.
* 'Rozynskiana' je kerk abo štom z wisacymi hałuzami a łopjenami.
* 'Tortuosa' njese krótke a wijace hałuzy.
* 'Umbraculifera' rědko kćěje.

## Druhe wobrazy


Wobraz: robinija.jpg| Běła robinija (Robinia pseudoacacia)
wobraz:Robinia_pseudacadia_(Cortex).jpg|Skora běłeje robinije
wobraz:Robinia_pseudacacia_seeds.jpg|Truki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 780 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, strony 138-139, 152, 171, 185 
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy

* NeoFlora 
* garten.cz
Chošćowc

**Chošćowc** (*Cytisus scoparius*, syn.: *Spartium scoparium* L., *Genista scoparia* (L.) Lam.; *Sarothamnus scoparius* (L.) Wimm. ex W.D.J. Koch) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*).

## Wopis
Chošćowc je w lěću zeleny kerk, docpěje wysokosć wot 1 hač do 2 m. Jeho hałuzy su hranite, prutojte a zwjetša zrunane. Młode hałuzy su tróšku židźane kosmate, pozdźišo nahe.

### Łopjena
Měnjate łopjena su třiličbnje pjerite. Łopješka su owalno-lancetojte, přilěhawje kosmate a docpěja dołhosć wot něhdźe 1 cm.

### Kćenja
Wón kćěje wot meje hač do junija (julija). Kćenja su złotožołte, steja na 1 cm dołhich stołpikach po jednym abo po dwěmaj w łopjenowych rozporach a docpěja dołhosć wot hač do 2,5 cm. Jich kćenjowe łopješka su 4 cm dołhe, płone, na kromje kosmate, hewak nahe. Próškowe łopješka su kaž časnikowe pjera zakulene.

### Płody
Płody su wopłonjene łušćiny, kotrež docpěja dołhosć wot hač do 5 cm. Jeli zrałe su čorne.

## Stejnišćo
Wón rosće na holach, lěsowych zahonach, pod kerčinami a na nadróžnych kromach. Nimo toho wón so wostaji wapno.

## Rozšěrjenje
Chošćowc je w zapadnej, južnej a srjedźnej Europje rozšěrjeny. We wuchodźe a sewjerje su rědki, dokelž wón ma mału twjerdosć přećiwo mrózej.

## Wužiwanje
Prjedy jeho hałuzy buchu za wjazanje chošćow wužiwane.

## Wobrazy

Wobraz:Cytisus_scoparius1.jpg|Kćenjowe pupki, wotewrjene kwěty a młode płody krótko po wopłodźenju
Wobraz:XN_Cytisus_scoparius_00.jpg|Chošćowc na eksponowanej ekstensiwnej pastwje
Wobraz:Cytisus scoparius - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-200.jpg|Ilustracija
Wobraz:Cytisus_scoparius3.jpg|Kwěty
Wobraz:Cytisus_scoparius.jpg|Kwěty


## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 54 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 320 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy

*
Čerwjeny dźećel

**Čerwjeny dźećel** (*Trifolium pratense*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*).
 
## Wopis

Čerwjeny dźećel je přilěhawje abo wotstejace kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 15 hač 60 cm.

Stołpik najčasćišo je rozhałuzowany, nosy łopjena.

### Łopjena
Łopjena zwjetša su 3-ličbne. Pjerkowe łopješka su nawopačnje owalne hač do eliptiske a docpěwaja dołhosć mjezy 1 a 3 cm. Znajmjeńša na delnim boku wone su kosmate, na hornim boku často maja swětłe mustrowanje.

### Kćenja
Wón kćěje wot meje hač do oktobra. Kćenja su čerwjene abo jasnopurpurowe (w Alpach tež běłojte) a steja w hustych, kulojtych abo owalnych, wot najhornišich łopjenow wobdatych hłójčkach. Hłójčki docpěwaja wulkosć wot 1,5 hač 3,5 cm. Króna docpěwa dołhosć mjezy 1,3 a 1,8 cm. Keluch je 10-nerwny a wonka kosmaty. 

Kćenja buchu wot čmjełow wopróšene.

### Płody
Symjenja rozšěrjeja so wot mrowjow a rostliny žerjacych cycakow.

## Stejnišćo
Wón rosće na syčołukach pastwach a pućowych kromach, wosebje na wapnu.

## Rozšěrjenje
Čerwjeny dźećel  je w cyłej Europje, Aziji hač do Altaja rozšěrjeny. Přez plahowanje wón je nimale swětodaloko rozšěrjeny.


Dataja:Cleaned-Illustration_Trifolium_pratense.jpg|Ilustracija
Dataja:Rotklee_Trifolium_pratense.jpg|Kćenje
Dataja:Trifolium_pratense1.jpg|Kćenje


Dataja:Red_clover_close_800.jpg|Kćenje
Dataja:Trifolium pratense ssp nivale3.JPG|Kćenje poddružiny *Trifolium pratense* ssp. *nivale*
Dataja:TrifoliumPratense.jpg|Kćenja w rozdźělnych barbach


## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 874 
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 110 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 254 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 160-161 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 80 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Złoty dźećel

**Złoty dźećel** (*Trifolium aureum*) je rostlina ze swójby łušćinowcow  (*Fabaceae*). 

## Wopis
Złoty dźećel je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 cm. 

Stołpik je zrunany abo stupacy.

### Łopjena
Łopjena su třiličbne a wobsteja z eliptiskych abo šwižnje jejkojtych łopješkow z dołhosću wot 25 mm.

### Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do julija. Kćenja su žołte, docpěwaja dołhosć wot 5 hač 7 mm a steja po dwacećoch hač po štyrcećoch w kulojtych abo jejkojtych hłójčkach, kotrež docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 1,5 cm. Zwjadnjena krónu njewotpada a je swětłobruna. 

## Stejnišćo
Wón rosće na suchich łukach, pućnych kromach, pod kerčinami, we swětłych lěsach; na ćopłych, zwjetša małowapnitych pódach. 

## Rozšěrjenje
Złoty dźećel je we wulkich dźělach Europy rozšěrjeny, ale w juhu jenož w horach. Nimo toho w Kawkazu a Małoaziji.

## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 58 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 322 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)
Ptača woka

**Ptača woka** (*Vicia cracca*) je rostlina ze swójby łušćinowcow. Dalše ludowe mjena su: **sočk**, **foglica**, **dźiwja woka** a **wočka**.

## Wopis
Ptača woka je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 1,5 m. Rostlina je zwjetša krótko přilěhawje kosmate a ležaca, postupowaca abo lězuca.

### Łopjena
Łopjena wobsteja ze 6 do 10 pjerowych porow. Łopješka docpěja dołhosć wot 1 hač 3 cm a šěrokosć wot 3 hač 5 mm.

### Kćenja
Wona kćěje wot junija hač do awgusta (septembra). Kćenja steja po wosmych hač po štyrcećoch we wuskich stołpikatych kićach, docpěja dołhosć wot 0,8 hač 1,2 cm a su zwjetša módrowioletne abo čerwjenowioletne a po kćěwje k módrej barbje změnja. Króna docpěje dołhosć wot 8 hač 12 mm.

### Płody
Łušćina docpěje dołhosć wot 10 hač 25 mm a šěrokosć wot 4 hač 6 mm.

## Stejnišćo
Wona rosće na łukach, pastwach, rolach, pustych płoninach, pod kerčinami, na lěsowych kromach a rěčnych brjohach.

## Rozšěrjenje
Ptača woka je w Europje a Aziji rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 116 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 236 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 236 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Wotkazy
Nalětni hróšik

**Nalětni hróšik** (*Lathyrus vernus*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*).

## Wopis
Nalětni hróšik dosahuje wysokosć wot 30 cm. Wón kćěje wot apryla hač do meje.

## Stejnišćo
Wón rosće w lisćowych lěsach; na wapnu.

## Rozšěrjenje
Nalětni hróšik je w nimale cyłej Europje, k wuchodźe hač do Kawkaza, a  w Sibirskej rozšěrjeny.

## Wobrazy


Wobraz:lathyrus vernus.jpg|Nalětni hróšik
wobraz:Illustration_Lathyrus_vernus0.jpg|Ilustracija


wobraz:Lathyrus_vernus_Frankenwald_BavariaMay2005a.jpg|Kwěty wšelakeje staroby wšelakeje barby, *Frankenwald* we Bayerskej.
wobraz:Lathyrus_vernus_in_natural_environment.jpg


wobraz:Lathyrus_vernus_bialowieza_forest_beentree.jpg


## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 118 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Čerwjeny naporst

**Čerwjeny naporst** (*Digitalis purpurea*) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (*Plantaginaceae*).

Po druhich žórłach słuša naporst k trudownikowym rostlinam (*Scrophulariaceae*).

## Wopis
Čerwjeny naporst je dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 1 hač do 1,5 m a šěrokosć wot něhdźe 60 cm. Rostlina je smjerćonošnje jědojta a zmjerzkokruta.

Stołpik je zrunany, šěropjelsćojće kosmaty a njerozhałuzkowane.

### Łopjena
Łopjena su owalne hač do lancetojte, zubate, delnje stołpikate w rozeće, za čas kćeće často hižo wuschnjene, na hornim boku ćěmnozelene a na delnim boku šěropjelsćojte. Hornje su sedźace.

### Kćenja

Wón kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su purpurčerwjene, róžojte, karminčerwjene běłe abo swětłožołte, stołpikate, steja po stach w kići a docpěwaja dołhosć wot 3,5 hač do 5 cm. Keluchowe łopješka su owalne, žałzojće kosmate kaž kćenjowe stołpiki a horni stołpikodźěl. Króna je dele pochilena, docpěwa dołhosć wot 5 cm a ma dołhe, brjuchatu rołku a krótko 2-lapatu kromu. Delnja hubka je 3-lapata a dlěša hač hornja hubka. Nutřka su ćěmnočerwjene, jasnje wobkromowane blečki. Keluch je 5-dźěleny.

Rołkowe kćenja su typiske čmjełowe kćenja. Symjenja buchu wot wětra rozšěrjene.

## Stejnišćo
Wón rosće w swětłych lěsach, na pućowych kromach; na małowapnatych pódach.

## Rozšěrjenje
Čerwjeny naporst we wulkich dźělach Europy rozšěrjeny. Často wón je kultiwěrowany a wodźiwił. Wuchodna hranica areale leži w juhozapadnje Pólskeje.

## Synonymy
* *Digitalis minor* Linné, 1767 
* *Digitalis alba* Schrank, 1789 
* *Digitalis nevadensis* G. Kunze, 1846 
* *Digitalis purpurascens* Lejeune, 1813, non Roth, 1806 
* *Digitalis libertiana* Dumortier, 1829 
* *Digitalis gyspergerae* (Rouy) Rouy, 1903 
* *Digitalis miniana* Sampaio, 1905 
* *Digitalis speciosa* Salisbury, 1796 

## Wužiwanje
Z łopjenow bu digitalin (wutrobny a krejowobtokowy srědk) produkowany.

## Nóžki


## Terminusy
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* 

## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 281 
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 139 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, stronje 142-143 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 154-155 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 98 
* česka wikipedija

## Eksterne wotkazy

*
Dypkokóžka

**Dypkokóžka** je alga (mokrica). Łaćonske mjeno je *Oncobyrsa rivularis* abo *Hydrococcus rivularis* (Cyanobacteria, swójba: Hydrococcaceae).

## Žórła

* 
* 

## Eksterne wotkazy

* algaebase.org (jend.)
* cyano database] (jend.)
Dźenička

**Dźenička** (łaćonsce: *Ephemerum*) je družina mocha.

## Wopisanje

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Žórła

* 
*
Lipsk

**Lipsk** ( *Leipzig*, w sakskej narěči *Leipzsch*) je bjezwokrjesne město a ekonomiske srjedźišćo w sewjerozapadnej Sakskej. Z wjace hač 600.000 wobydlerjemi na 298&nbsp;km² je wone před Drježdźanami na wobydlerjow najbohatše město zwjazkoweho kraja kaž tež wosme najwjetše město cyłeje Němskeje a twori zhromadnje ze susodnej Halu a dalšimi městami metropolowy region „Srjedźna Němska“. Přez Lipsk běžitej rěce Plesna a Běły Halštrow. Lipsk ma uniwersitu z něhdźe 30.000 studentow. Prěni raz naspomni so město w lěće 1015 jako "urbs Libzi". 

Lipšćanskej uniwersiće přisłuša jenički institut za sorabistiku na swěće. Nawuknje tam wjele serbskich a wuchodoeuropskich studentow wědomosć serbskeje rěče.

Jako centralne město srjedźneje Němskeje je Lipsk mjez druhim sydło Němskeje narodneje biblioteki, Zwjazkoweho zarjadniskeho sudnistwa a Srjedźoněmskeho rozhłosa (MDR).

## Galerija

Völkerschlachtdenkmal Nacht.jpg|Pomnik Bitwje narodow w Lipsku
Neues_Rathaus_Leipzig_2010.jpg|Nowa radnica při měšćanskim wobkruhu
Leipzig 1632-2.jpg|Lipsk w lěće 1632
Eingang Deutsche Nationalbibliothek Leipzig.jpg|Hłowne twarjenje Němskeje narodneje biblioteki


## Žórła


## Wotkaz
Běły klon

**Běły klon** (*Acer saccharinum*) je štom ze swójby mydłowcowych rostlin (*Sapindaceae*). 

Po druhich žórłach zarjaduje so do swójskeje swójby klonowych rostlinow (*Aceraceae*). 

## Wopis
Běły klon je w lěće zeleny štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 15 hač do 20 (30) m.

Wustupowaca króna njesu přewisowace hałuzy.

### Łopjena
Přećiwostejne łopjena su hłuboko pjećlapate a docpěwaja dołhosć a šěrokosć wot 8 hač do 15 cm. Wone su wótro rězane, na hornim boku čerstwozelene a na delnim boku slěbrošěre. Nazymske barbjenje je žołte.

### Kćenja
Kćěje w měrcu. Zelene hač čerwjenojte kćenja so dołho před zazelenjenju lisća jewja. Wone steja w hustych promjenjach. Žónske kćenja su dołho stołpikate a njesu čerwjene pěsty. Muske kćenja su krótko stołpikate.

Kćenja so wot wětra wopróša.

### Płody
płodysu křidłate worjechi. Jich křidleška su zhibnjene a tupokućikaće jedyn k druhemu steja. Płody w juniju zezrawja.

### Staroba a drjewo
Štom móže starobu wot maksimalnje 125 lět, při čimž wón so z přiběracej starobu jara łamliwy stanje. Nimo toho jeho drjewo je porno drjewu druhich klonowych družinow wot złeje kajkosće, dokelž je lochke a chětro mjechke.

## Stejnišćo a rozšěrjenje
Pochadźa z sewjerneje Ameriki, hdźež wot wuchodneje a centralneje sewjerneje Ameriki a wulkich jězorow hač do Texasa wustupuje. Štom so w Europje w zelenišćach, parkach a zahrodach plahuje.  

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, strona 146 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 76 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, strona 135 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Prawy kobołk

**Prawy kobołk** (*Allium sativum*) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutřka amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*). 



## Wopis
Prawy kobołk je wutrajne zelo, kotrež sylnje wonja. Łopjena su płone a docpěja šěrokosć wot něhdźe 1 cm. Kćenja steja we wokołkojtych kwětnistwach. Cyblička je kulowata a wot wjele skupinow małkich lehnjenskich cybličkow wobdate.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje
Pochadźa z Azije.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 89 
* 
* 
* 

## Eksterne wotkazy
Hrab

**Hrab** (*Carpinus*) je ród z podswójby lěskowych rostlinow (*Coryloideae*) znutřka swójby brězowych rostlinow (*Betulaceae*). 

Po druhich žórłach su lěskowe rostliny swójska swójba (*Corylaceae*). 

## Wopis
Hraby su štomy abo kerki.

Zdónki a hałuzy su hładke a mustrowane.

### Łopjena
Małke łopjena su w lěće zelene a rězane. 

### Kćenja
Kćenja steja we wisacych mickach, kotrež so zwjetša z łopjenami pokazuja. Muske kćenja nimaja žadyn perigon a předłopjeno  a sedźa po jednym w pažach njesaceho łopjena . Žónske kćenja sedźa  po porach w rozporach njesaceho łopjena; jich perigon je njenapadny, maja dwě nitkoformowej, čerwjenej pěsće. Kóžde žónske kćenje je wot jejoformoweho abo třilapateho přikrywa wobdawane, kotryž z njesaceho łopjena a dweju předłopjenow wobsteji.

### Płody
Płody su jednosymjenjowe, křidłate worjechi, kotrež steja w promjenjach.

### Chromozomy
Chromozomowa ličba je n=8.

## Rozšěrjenje
Hraby su wot Europy hač do wuchodneje Azije rozšěrjene, při čimž leži rozšěrjenske ćežišćo we wuchodnej Aziji. Jedna družina (Ameriski hrab) je w sewjernej Americe domjaca.

## Systematika
Znutřka brězowych rostlinow tworja hraby hromadźe z blisko přiwuznymi rodami :de:Hopfenbuchen (*Ostrya*) a lěskami  (*Corylus*) podswójbu   Lěskowych rostlinow (*Coryloideae*), kotrež bu wot někotrych awtorow tež jako swójska swójba wjedźena. Do roda *Carpinus* słuša 30 hač 35 družinow.

Wobsahuje sćěhowace družiny (wuběr):

* wšědny hrab (*Carpinus betulus*)
* ameriski hrab (*Carpinus caroliniana* Walter)
*  *[[Carpinus cordata]]* Blume
* *[[Carpinus coreana]]* Nakai
* *[[Carpinus faginea]]* Lindl.
* *[[Carpinus fargesiana]]* H. J. P. Winkl.
* *[[Carpinus henryana]]* (H. J. P. Winkl.) H. J. P. Winkl.
* japanski hrab (*Carpinus japonica*)

* *[[Carpinus kawakamii]]* Hayata
* *[[Carpinus laxiflora]]* (Siebold & Zucc.) Blume
* Orientaliski hrab (*Carpinus orientalis* Mill.)
* *[[Carpinus polyneura]]* Franch.
* *[[Carpinus tschonoskii]]* Maxim.
* *[[Carpinus turczaninovii]]* Hance
* *[[Carpinus viminea]]* Wall. ex Lindl.

## Nóžki


## Literatura
* Schück, Schuck, Stimm: Lexikon der Baum- und Straucharten. Nikol, Hamburg 2002, S. 95ff. ISBN 3-933203-53-8 (z němskeje wikipedije)

## Žórło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 199 

## Wotkazy
Čerwjeny dub

**Čerwjeny dub** (*Quercus rubra*) je štom ze swójby bukowych rostlinow (*Fagaceae*), z roda dubow. 


Wobraz:Quercus rubra @ Tortworth Court.jpg|Za čas nazymy 
Wobraz:Quercus rubra 1.jpg|Łopjenka


## Wopis
Čerwjeny dub je spěšnje rosćacy a w lěće zeleny štom, kotryž docpěje wysokosć wot 10 hač 25 (27) m. Wón je zymokruty.

Skora je šěra a płonobrózdata, kotraž so po chwili ćmowobrunje zbarbi.

### Łopjena
Łopjena maja 2-6 wótrych lapow a su w nazymje swětło-oranžowe hač šarlachčerwjene. Wone docpěja dołhosć wot hač do (20) 24 cm. Kónčki lapow su dołho wućehnjene.

Při sorće 'Aurea' młoda łopjena su swěćace žołte.

### Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja so z lisćom jewja. 

### Płody
Žołdźe su kulojte hač jejkojte, w płonym kelušku sedźa a docpěwaja dołhosć wot 3 cm.

## Stejnišćo
Rostlina je lěsniski a parkowy lěs. Preferuje stejnišća w słóncu abo w połsćinje.

## Rozšěrjenje
Štom je we wuchodźe sewjerneje Ameriki domjacy.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 709 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 398 
* 
* 
* 

## Eksterne wotkazy
Šiškaty dub

**Šiškaty dub**  (*Quercus robur*) je štom ze swójby bukowych rostlinow (*Fagaceae*), z roda dubow (*Quercus*). 

## Wopis
Šiškaty dub je lětozeleny štom, kotryž ma najčasćišo krótki, sylny kmjen a docpěje wysokosć wot 30 hač do 40 m. Móže starosć wot 600 hač do 700 lět docpěwać. Šiškaty dub je zymokruty.

Ma sylne hałuzy a hustu, šěroku krónu. Młode hałuzy su šěrozelene abo šěrobrune.

Skora je tołsta, po dołhosći hłuboko rozpukana a ćěmnošěra. Kmjen docpěje tołstosć wot 2 m.

### Łopjena
Zymske pupki su jejojteje formy, docpěja dołhosć wot 5 hač do 8 mm. Nakónčny pupk je husto wot bóčnych pupkow wobdaty.

Łopjena su lapate, měnjate, jara krótko stołpikate (wot 2 hač do 7 mm). Łopjency su wopak jejkojte a docpěja dołhosć 10 hač do 15 cm a šěrokosć wot 5 hač do 8 cm, na wšěm boku z 5-6 kulojtymi buchtami a cyłokromnymi lapami. Zwjercha su ćmowozelene, błyšćate, wot spody jasniše a na žiłkach kosmate. 

### Kćenja
Šiškaty dub kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja su njenahladne a steja w jednosplažnych kwětnistwach. Rostlina je jednodomna. Muske micki steja kopate na spódku młodych wurostkow w čumpatych, wisacych kłosach, docpěja dołhosć wot 2 hač do 4cm, su žołtozelene. Žónske kćenja steja na kónčku młodych wurostkow w dołho šiškatych, 1- hač do 3-kćenjowych kłóskach. Młode duby počinaja hakle w starosći wot 15-20 lět za kćeće zrałe być. 

### Płody
Dołho šiškate žołdźe su jejkojte abo dołhojte a docpěja dołhosć wot 2 hač do 3,5 cm a su w delnjej třećinje wot płodoweho keluška zawalowane. Wobsahuja hač do 30% škroba a tohodla su hódnotne za čerwjenu dźiwinu kaž picu.

Šiškaty dub je runja druhim dubam wětrny kćějak.

### Płody
Płody buchu předewšěm wot sojow a wjewjerčkow rozšěrjene.

## Stejnišćo
Šiškaty dub rosće na hłubokosahacych, włóžnych a wutkatych, hlinjanych a pěskowych pódach. 

## Rozšěrjenje
Šiškaty dub je w Europje, sewjernej Anatoliji, Kawkazu rozšěrjeny; w srjedźnej Europje wot nižiny hač do wysokosće wot 1000 metrow w Alpach. 

Wobraz:Quercus robur acorn - Keila.jpg|Płód
wobraz:Illustration_Quercus_robur0.jpg|Ilustracija
wobraz:Quercus_robur.jpg|Łopjena a płody
wobraz:Duby_nad_Pozorkou_I.jpg|Šiškaty dub
File:Quercus robur MHNT.BOT.2010.6.75.jpg|Quercus robur - Museum specimen


## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 708 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 432 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 398 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, strony 20, 106-107, 154, 172, 183 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy

*Oaks from Bialowieza Forest (biggest oak cluster with the monumental sizes in Europe
Bahnowa chójna

**Bahnowa chójna** (*Pinus palustris*) je štom ze swójby chójnowych rostlinow (*Pinaceae*). 

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Wobrazy

Wobraz:Longleaf_Pine01.jpg|Jehlička 
Wobraz:Longleaf 8246.jpg|Lěs  
Wobraz:Grassstage 8236.jpg|Mała rostlina


## Nóžki


## Žórła
* 
* 
* 

## Wotkazy
* wopisanje a systematika 
* fair use wobrazy
Pěskowa chójna

**Pěskowa chójna** (*Pinus sylvestris*) je štom ze swójby chójnowych rostlinow  (*Pinaceae*). Dalše ludowe mjena su **šlejsa**, **holanska borojca** a **łučwowy štom**. 

## Wobrazy

Illustration_Pinus_sylvestris0.jpg|ilustracija
La-maliciosa1.jpg|lěs (Sierra de Guadarrama, Španiska)


Pinus-sylvestris-01.jpg|lěs (Braniborska, Němska)
Pinus sylvestris Herzogstand-Heimgarten 006.jpg
Pinus sylvestris MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|


## Wopis
Pěskowa chójna je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 40 m. Jeje króna ma kehelojty abo předešćnikojty  zróst.

Skora je zmjeńša w krónje zerzawočerwjena a delnim dźělu zdónka je ćěmno-bruna. 

Jehły su zwjetša jedyn raz wokoło wóski wjerćane. Jich znutřkowny bok je módrozeleny. A wone steja po dwěmaj na krótkich wurostkach a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 7 cm.   

Kćěje wot meje hač junija, mjeztym kćěw w starobje wot 30 hač 70 lět započina. Njeličomne próški maja dwaj powětrowej měchaj, a tohodla su jara lochke.

Hable su kulojte hač jejkojte, na bazy zwjetša křiwe a docpěwaja dołhosć wot 2,5 hač 6 (7) cm. Symjenja hakle w druhim lěću po kćěwje dozrawja.

## Stejnišćo
Rosće w přirodźe na skałach, łukach, w nahłych zwisach a tymjenjach. Preferuje skerje ćopliše, suche pódy a potrjebuje wjele swětła.

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 430 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 390 
* 
* 
* 

## Eksterne wotkazy

* wopisanje a systematika
Wšědny šmrěk

**Wšědny šmrěk** (*Picea abies*) je štom ze swójby chójnow (*Pinaceae*). 

## Wopis
Wšědny šmrěk je štom, kotryž docpěje wysokosć wot 50 m.

Skora je čerwjenobruna.

Króna je kehelojta a jehły su přecozelene, štyrihranite, błyšćace zelene, proste, wotstejo ke kóždym bokam a docpěja dołhosć wot 1 hač 2,5 cm.

Hałuzy zu po wotpadanju hablow hrube.

### Kćenja
Kćěje wot apryla hač junija, při čimž to w starobje wot 30 hač 60 lět započina. Žónske kwětnistwo je čerwjenojte, mjeztym zo młode muske kwětnistwo je čerwjene.

### Hable
Wisace hable docpěja dołhosć wot 10 hač 15 cm a jako cyłk wotpada.

## Stejnišćo
Rosće w přirodźe we wysokosćach wot wyše hač 800 m a je časty lěsniski štom. Ma radšo skerje włóžne pódy na chłódnych, powětrowłóžnych, zymozymnych kónčinach. Dźensa je přez sadźenje daloko rozšěrjena a narunuje druhe družiny štomow.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje rozšěrjena.

## Wužiwanje


Wobraz:Picea abies.JPG|Štom
Wobraz:Snow Scene at Shipka Pass 1.JPG|Zymička 
Dataja:Picea abies young female cone - Keila.jpg|Njezrała habla wšědneho šmrěka (*Picea abies*)
File:Picea abies MHNT.BOT.2010.6.79.jpg|Picea abies - Museum specimen


## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 428 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 390 
* 
* 
* 



## Eksterne wotkazy
Wšědna jaseń

**Wšědna jaseń** (*Fraxinus excelsior*) je štom ze swójby wolijowcow (*Oleaceae*). 

## Wopis
Wšědna jaseń je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 10 hač do 40 m.

### Łopjena
Jeje zymske pupki su načorń pjelsćate.

Łopjena su přećiwostejne, njeporowje pjerite z 9 hač 15 zubatymi łopješkami. 

### Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. W pakićach stejace mnoholičbne kćenja so před łopjenami jewja. Kćenja nimaja kćenjowy přikrywny kelušk. 

### Płody
Wisace płody dołhosć wot 5 cm docpěwaja a jednobóčne křidła njesu.

## Stejnišćo
Rosće w niwowych, wudrjeńcowych a měšanych lěsach, na rěčkach, rěkach, skałach a kamjentnych zwisach, na čerstwych abo włóžnych pódach, ale tež na sušišich stejnišćach. 

## Wobraza

Wobraz:Es geveerd blad Fraxinus excelsior.jpg|Rjepik
Wobraz:AskarVinter.jpg|Zymička  
File:Fraxinus excelsior MHNT.BOT.2007.40.58.jpg|Fraxinus excelsior - Museum specimen


## Mytologija
Po germanskej mytologiji wulka jaseń, swětowa jaseń "Yggdrasil" wot zemje hač do njebjeskeho wjelba.

## Podobna družina
* Kćenjowa jaseń (*Fraxinus ornus*) njese wonjace, napadnjace, běłojte, pjerite kćenjowe promješka. Jeje łopjena wobsteja ze 7-9 łopješkow. Wona rosće w južnej Europje dźiwja a při nas w parkach.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 444 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 430 
* 
* 
*
Běły jěrowc

**Běły jěrowc** (*Aesculus hippocastanum*) je štom ze swójby mydłowcowych rostlinow. Prjedy słušeše do swójby jěrowcowych rostlinow (*Hippocastanaceae*), kotraž nětko je podswójba (*Hippocastanoideae*).

## Wopis
Běła jěrowc je lěćozeleny štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 25 m z krótkim zdónkom, sylnymi hałuzami a njesymetriskej krónu. Jeho pupki su tołsty a lěpjate.

Króna je kulojta.

### Łopjena
Łopjena su porstate a wobsteja z 5 hač 7 łopješkow.

### Kćenja
Wón kćěje wot apryla hač do meje; po někotrych žórłach wot meje hač do junija. Krónowe łopješka su běłe, hornje z žółtym abo čerwjenym blečkom.

Njewopróšene kćenja maja žołte blečki, mjeztym starše abo wopróšene kćenje oranžowe a čerwjene blečki.

### Płody
Kałačojty płód wobsahuje błyšćaće brune symjenja. Symjenja wobsahuja saponiny a hórke maćizny.

## Škódnicy
Často hižo za čas lěća so łopjena přebarbja. Za to stej dwě hłownej přičinje.
* Wot někotrych lětow so (*Cameraria ohridella*) wupřestrěwa. Jeho larwy jědźa w nutřkownym łopjenow.
* (*Guignardia aesculi*) tež je časty.

## Stejnišćo
Wón rosće na wutkatych, hłuboko sahacych, humoznych, pěskowych a hlinowych pódach.

## Rozšěrjenje
Běła jěrowc je na sewjernej balkanskej połkupje rozšěrjeny. Nimo toho bu wón w srjedźnej Europje nasadźany.

## Sorty
Sorta 'Baumannii' njese dospołnje kćějace kćenja a docpěwa wysokosć wot 20 hač do 25 m. Wona kćenja su šikwane a běłe.

Sorta 'Pyramidalis' rosće šěroko pyramidalnje a docpěwa wysokosć wot hač do 8 m.

Sorta 'Globosum' docpěwa wysokosć wot 8 m.

## Nóžki


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 426 
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, ISBN 978-3-440-11331-8, strona 15 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-403-13737-3, strony 68-69, 153, 168, 186 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy

* Botanický herbář 
* garten.cz 
* ARKive 
* USDA plants database
Wokrjes Budyšin

**Wokrjes Budyšin** ( *Landkreis Bautzen*) we wuchodnej Sakskej je najwjetši wokrjes Swobodneho stata. Ma něhdźe 296.000 wobydlerjow (2021). Wulke wokrjesne města su Budyšin, Biskopicy, Kamjenc, Radeberg a Wojerecy. Najwjetši dźěl wokrjesneho teritorija – nimo zapadneje kromy a města Łutow – słuša historisce do Hornjeje Łužicy.

Budyski wokrjes přisłuša euroregionej Nysa.

## Geografija
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe ze Zhorjelskim wokrjesom, na juhu z Čěskej a wokrjesom Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhozapadźe z Drježdźanami, na zapadźe z Mišnjanskim wokrjesom a na sewjerozapadźe z wokrjesom Hornje Błóta-Łužica (Braniborska).

Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju stej Sprjewja a Čorny Halštrow. Tamne naspomnjenja hódne rěčki su Čornica, Klóšterska woda, Lubata, Połčnica a Wjazońca. Najwyša hora je Sokolnik (587 m) blisko Wjazońcy. Dubrjenske bahno pola Kulowa słuša k najwjetšim přirodoškitnym pasmam Sakskeje.

Po wobydlerstwje najwjetše město wokrjesa je Budyšin (), najmjeńše je Halštrow (). Gmejna z najmjenje wobydlerjemi su Bóšicy (). Po přestrjeni najwjetša gmejna je Łaz ze 134,5nbsp;km², najmjeńša pak Frankenthal z 9,43nbsp;km².

## Wobydlerstwo

Po censusu 2022 měješe Budyski wokrjes w tutym lěće 296.168 wobydlerjow, z kotrychž mějachu 96,8&nbsp;% němske staćanstwo. Z tym je podźěl wukrajnikow niši hač w sakskim přerězku, kiž wučini 6,3&nbsp;%. Dnja 31. decembra 2024 běše podźěl wobydlerstwa z němskim staćanstwom 95,9&nbsp;%.

Po konfesiji je mjez ludnosću Budyskeho wokrjesa po censusu 2022 8,4&nbsp;% katolskich a 19,3&nbsp;% ewangelskich křesćanow. Podźěl katolikow je wosebje dla katolskich Serbow tuž jasnje wyši hač w cyłej Sakskej (3,5&nbsp;%); tež podźěl protestantow je kusk wyši (16,4&nbsp;%).

## Města a gmejny

W Budyskim wokrjesu wobsteji šěsć zarjadniskich zhromadźenstwow a jedyn zarjadniski zwjazk:

* Zarjadniske zhromadźenstwo Biskopicy z městom Biskopicy a gmejnu Ramnow
* Zarjadniske zhromadźenstwo Budestecy-Hornja Hórka z gmejnomaj Budestecy a Hornja Hórka
* Zarjadniske zhromadźenstwo Großharthau z gmejnomaj Großharthau a Frankenthal
* Zarjadniske zhromadźenstwo Kinspork z městom Kinspork a gmejnomaj Łužnica a Neukirch
* Zarjadniske zhromadźenstwo Njeswačidło z gmejnomaj Bóšicy a Njeswačidło
* Zarjadniske zhromadźenstwo Połčnica z městom Połčnica a gmejnami Großnaundorf, Ohorn, Sćenjow a Swětła
* Zarjadniski zwjazk Při Klóšterskej wodźe z gmejnami Chrósćicy, Njebjelčicy, Pančicy-Kukow, Ralbicy-Róžant a Worklecy

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony Budyskeho wokrjesa
Wóspork

**Wóspork** ( *Weißenberg*) je městačko z něhdźe tři tysac wobydlerjemi na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Namaka so w Hornjołužiskich honach na wuchodnej kromje serbskeho sydlenskeho ruma při Lubaće a zwjazkowej awtodróze 4. Južnje stareho města zběha so 264 metrow wysoka Wósmužowa hora.

Město Wóspork słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Stawizny
Město naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1217 jako *Wisenburc* a dósta swoje němske mjeno najskerje wot susodneje wsy (a hrodźišća) Běła Hora.

Wot lěta 1895 měješe město dwórnišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe Wóspork po Mukowej statistice 1242 wobydlerjow, mjez nimi 300 Serbow (24&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 jenož hišće snadny serbski podźěl wobydlerstwa wot 5,8&nbsp;%.

Prawidłowne serbske Bože słužby we Wósporskej cyrkwi buchu w lěće 1893 wotstronjene.

## Měšćanske dźěle
K městu słušeja slědowace wsy:

Do měšćanskeho dźěla Běła Hora słuša sydlišćo Nowa Běła Hora.

## Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

## Wosobiny
* Jan Bjedrich Langa (1709–1757) – farar a přełožowar; 1734–39 we Wósporku
* Jan Bjedrich Langa (1738–1770) – diakon a cyrkwinski stawiznar; narodźeny we Wósporku
* Jan Bohumił Junghänel (1753–1810) – farar a ludowědnik; narodźeny we Wósporku

## Žórła


## Wotkazaj

* Wobrazy z Wósporka
Nosaćicy

**Nosaćicy** ( *Nostitz*) su hornjołužiska wosadna wjes we wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin a słušeja z lěta 1994 k městu Wóspork. 

Leža w Hornjołužiskich honach mjez Wósporkom a Lubijom, juhowuchodnje Wósmužoweje hory. Susodne wjeski su Malećicy w sewjeru, Łuwoćicy we wuchodźe, Hłušina w juhowuchodźe, Chrapow w juhozapadźe a Žarki w sewjerozapadźe.

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1280 jako knježe sydło *Noztizc* a bě swójbne sydło wažneho łužiskeho zemjanskeho rodu. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 107 wobydlerjow, mjez nimi 70 Serbow (65&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 12,8&nbsp;%. Posledni serbski farar we wsy bě Korla Wyrgač, kiž tule wot 1913 do 1956 w Nosačanskej wosadźe skutkowaše.

W Nosaćicach namakaja so hišće někotre serbske slědy, tak znajmjeńša dwaj dwurěčnej narownej kamjenjej na kěrchowje a w cyrkwi samej dupa z lěta 1866 ze serbskim napismom, dwurěčny dawkowy kašćik „Missionstwu / Zur Mission“ při zadnjej stronje wołtarja a serbskej chorhoji w knježej loži, jedna z napismom „Česć budź Bohu we wysokosći“. Při něhdyšej šuli we wjesnym dźělu Trušecach je serbsce napisane „Paß moje Jehnjata“.

Do Nosačanskeje wosady słušeja wjeski Trušecy, Špikały, Chrapow a Jama.

## Wosobiny
* Křesćan Bohuchwał Šěrach (1709–1776) – farar a stronjan pietistow; 1737–1742 farar w Nosaćicach
* Jan Rychtar (1720–1802) – farar, wučer a pedagogiski prócowar; 1760–1802 Nosačanski farar
* Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) – farar, awtor a přirodospytnik z Nosaćic
* Ernst Bohachwał Rychtar (1767–1848) – farar, nabožinski prócowar; rodźeny w Nosaćicach
* Michał Domaška (1820–97) – wot 1849 do 1892 Nosačanski farar; pochowany w Ketlicach
* Jan Bartko (1821–1900) – wučer, spisowaćel a basnik; 1857–90 w Nosaćicach
* Franc Moric Domaška (1862–1931) – farar, składnostny spisowaćel; rodźeny w Nosaćicach
* Korla Wyrgač (1883–1956) – farar a redaktor; 1913–56 w Nosaćicach

*Za dalšich fararjow hlej zapisk wo [[Nosačanska cyrkej|Nosačanskej cyrkwi]].*

## Wobrazy

Nosaćicy Ewangelska cyrkej 1.jpg|Ewangelska cyrkej w Nosaćicach
Nosaćicy Ewangelska cyrkej 14.jpg|Serbski napis při dupje w Nosačanskej cyrkwi
Nostitz Weissenberg Castle2.jpg|Powostanki stareho hrodu
Nostitz Weissenberg Monumentsbusch.jpg|Pomnik w tak mjenowanym "Monumentowym haju"
Nosaćicy Trušecy – Serbski napis.jpg|Serbski napis při starej šuli w Trušecach


## Žórła
* Marko Grojlich: *Nosaćicy – na rańšej kromje Budyskeho wokrjesa.* W: *Mjez horami a holu.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1998, str. 33slsl.


## Wotkazaj

*
Kosmačkowa čornoběłka

**Kosmačkowa čornoběłka** (*Abraxas grossulariata*) je mjetel ze swójby pjedźakow (*Geometridae*). 

## Žórła

* 
*
Damowka

**Damowka**  (łaćonsce: *Melanargia galathea*, Agapetes galathea) je mjetel. 

(MHNT) Melanargia galathea - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|♂  
(MHNT) Melanargia galathea - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|♂ △
(MHNT) Melanargia galathea - Tarabel, France - female dorsal.jpg|♀ 
(MHNT) Melanargia galathea - Tarabel, France - female ventral.jpg|♀ △


## Žórła

* Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče / / Rězak, Filip. - Bautzen : Donnerhak, 1920
* Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče zestajał Jurij Kral / / Kral, Jurij. - Budyšin: Maćica serbska, 1927
Worcyn (Wóspork)

**Worcyn** ( *Wurschen*) je hornjołužiska wjes  na wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin, kotraž słuša z lěta 1994 k městu Wóspork a je po wobydlerstwje jeho druhi najwjetši gmejnski dźěl.

## Geografija

Wjes leži we łučinje Kotołki južnje rěčki sameje. Z juha přiběžitej jej Droždźijska woda na zapadnej a Rodečanska na wuchodnej kromje wsy. Stara wjes z wodowym hrodom leži sewjernje statneje dróhi S111 (Budyšin–Wóspork), mjeztym zo nadeńdźe so nowše sydlišćo južnje dróhi. Susodne wjeski su Njechorń na wuchodźe, Rodecy na juhu, Droždźij na juhozapadźe a Běła Hora na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Domski hat (=*Hausteich*), Chopel-hat [Koppelteich], Zadwórnica, Ferštaŕska łuka, Wósporska łuka, Mała Symanca, Wulka Symanca, Wulka łuka, Běłohorska sucha łuka, Psowa hora, Nowakec kerčk, Wišnjowa zahroda, Wulke hona, Srěnje hona, Druholny, Hórki, Pola Šosarjec kerkow, Tórnow, Wumjeńc, Droždźijska hora, Wyše hata, Gruntec hora.

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1359 jako *Wursyn* abo *Wursin*. Ležownostne knjejstwo wukonješe wulke ryćerkubło we wsy samej. W běhu bitwy pola Budyšina w meji 1813 mějachu zwjazkarjo přećiwo Napoleonej swój hłowny kwartěr we Worcynje. Z teje přičiny je wjesne mjeno při triumfowym wobłuku w Parisu zwěčnjene.

W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 242 wobydlerjow, mjez nimi 216 Serbow (89&nbsp;%). Ewangelscy Worcynjenjo přisłušachu hižo w 16. lětstotku Hrodźišćanskej wosadźe. We Worcynje běše pódlanska šula Hrodźišćanskeje cyrkwinskeje šule, do kotrejež chodźachu nimo Worcynskich tež Běłohórske a Droždźijske dźěći.

## Wosobiny
Měrćin Nowak-Njechorński je tu do ludoweje šule chodźił.

## Žórła


## Wotkaz