open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coologija

**Coologija** je wědomosć, kotraž analyzuje zwěrjata, kaž na přikład bjezrjapowkowe zwěrjata, paryby, ryby, łažaki, ptaki a cycaki.

## Discipliny coologije

* anatomija – wěda wo nutřkownym dźělu žiwych organizmow. 
* cytologija – zaběra so z jednorymi dźělčkami.
* embryologija – zaběra so z embryonami. 
* etologija – zaběra so ze zachowanjom widow. 
* fyziologija – studuje žiwotne procesy w organizmach. 
* histologija – studuje tkanje. 
* Morfologija – zaběra so z dźělemi ćěła žiwych organizmow. 
* organologija – zaběra so z organami.
* taksonomija (systematika) – zaběra so z klasifikaciju a systematizaciju žiwych organizmow. 

Specializowane coologiske discipliny:

* helmintologija – wěda wo čerwjach
* Entomologija – wědomosć wo insektach
* herpetologija – wědomosć wo łažakach
* ichtyologija – wědomosć wo rybach
* malakologija (malakozoologie)
* ornitologija – wědomosć wo ptakach
* parazitologija – wěda wo parazitach
* pedocoologija – wěda wo pedocoach
* protocoologija – wěda wo protocoach
* mamaliologija – wědomosć wo cycakach
Cycaki

**Cycaki** su klasa rjapnikow. K jich charakteristiskim znamjenjam słušatej koža a cycanje dorosta z mlokom. Po cyłym swěće so dźensa wokoło 5.500 recentnych družinow rozeznawa, kotrež so do třoch podklasow dźěla: jeja njesuce pracycaki (*Protheria*), měchawcy (*Metatheria*) a wyše cycaki abo placentawcy (*Eutheria*), ke kotrymž tež čłowjek słuša.

## Systematika

Cycaki buchu do třoch podrjadownjow z něhdźe 25 do 30 rjadami rozdźělene, kotrež buchu pola měchawcow a wyšich cycakow hišće dwěmaj resp. štyrjom nadrjadowanym skupinam přirjadowane. Dokładniša systematika ze wšěmi swójbami namaka so w systematice cycakow.

* podrjadownja: Pracycaki (*Protheria*)
** Kloakowcy *Monotremata*
* podrjadownja: Měchawcy (*Marsupialia*)
** nadrjad Ameridelphia
*** rjad (*Didelphimorphia*)
*** rjad (*Paucituberculata*)
** nadrjad Australidelphia
*** rjad Microbiotheria (z jeničkej družinu Chiloé-měchawica (*Dromiciops gliroides*))
*** rjad (Notoryctemorphia)
*** rjad (Dasyuromorphia)
*** rjad (Peramelemorphia)
*** rjad Diprotodontia
* podrjadownja: Wyše cycaki (*Eutheria*)
** nadrjad Afrotheria
*** rjad Tenrekartige (Afrosoricida)
*** rjad Rüsselspringer (Macroscelidea)
*** rjad Röhrenzähner (Tubulidentata, z jeničkej družinu Erdferkel (*Orycteropus afer*))
*** rjad Bibymalagasia †
*** rjad Schliefer (Hyracoidea)
*** rjad Rydłače (Proboscidea, z jeničkej swójbu słony (Elephantidae))
*** rjad Sireny (Sirenia)
** nadrjad Nebengelenktiere (Xenarthra)
*** rjad Gepanzerte Nebengelenktiere (Cingulata)
*** rjad Zahnarme (Pilosa)
** nadrjad Euarchontoglires
*** rjad Spitzhörnchen (Scandentia)
*** rjad Riesengleiter (Dermoptera)
*** rjad Primaty (Primates)
*** rjad Hrymzaki (Rodentia)
*** rjad Zajacy (Lagomorpha)
** nadrjad Laurasiatheria
*** rjad Insektožrački (Eulipotyphla)
*** rjad Fledertiere (Chiroptera)
*** rjad Šupiznaki (Pholidota)
*** rjad Rubježne zwěrjata (Carnivora, inkluziwnje ćulenje (Pinnipedia))
*** rjad Jednokopytače (Perissodactyla)
*** rjad Dwukopytače (Artiodactyla)
*** rjad Wjelryby (Cetacea)

## Žórło
* :de:Säugetiere

## Wotkaz
Łažaki

**Łažaki** (*Reptilia*) su klasa rjapnikow a so dźěli na

* krokodile (aligatore a krokodile): 23 družinow
* haterije (tuatary z Noweho Zelandu): 2 družinaj
* šupiznate (hadi, ješćełcy a dwajłažakaj): wokoło 7,600 družinow
* nopawy: wokoło 301 družinow
Ryby

**Ryby**, wědomostnje ***Pisces*** (wot łaćonskeho piscis = ryba), je rozšěrjene pomjenowanje za zymnokrejne, přeco abo nimale přeco we wodźe žiwych rjapnikow. Dokelž ryby w zmysle kladistiki pak žadyn monofyletiski (z zhromadneho pochada nastaty) takson njepředstaja, wone buchu w coologiskej systematice často z pazorkami pisane („ryby“, „pisces“), zo by je z tym jako tak mjenowany parafyletiski takson poznamjenili.

Na swěće je wokoło 24 - 30 tysac družinow rybow. 

## Wotkazy

* Taxonomija rybow na BioLibu
Ptaki

**Ptaki** (*Aves*) su klasa znutřka podkmjena rjapnikow (*Vertebrata*). Na swěće je wokoło 9.600 družinow ptakow.

Město prědnjeju nohow maja křidle. Ale někotre ptaki njemóžeja z křidłomaj lětać, kaž na př. štrus, emu abo pinguin.

## Wobrazy

wobraz:HouseSparrow23.jpg|Wrobl (*Passer domesticus*)
wobraz:Columba_livia.jpg|Hołb


wobraz:Galloanseri2.png|Ewolucija
wobraz:Eagle.owl.arp.750pix.jpg|Sowa


wobraz:Autruche_male,_réserve_africaine_de_Sigean.jpg|Štrus


## Wotkaz
Arabska połkupa

**Arabska połkupa** so wupřestrěwa na Bliskim Wuchodźe mjez Aziju a Afriku. Wona je z 2,73 milionami kwadratnych kilometrow najwjetša połkupa na swěće. Najwjetši stat na połkupje je Sawdi-Arabska.

## Geografija

Na zapadźe mjezuje ze Čerwjenym morjom a Zaliwom Akaby, na juhowuchodźe z Arabskim morjom a na sewjerowuchodźe ze Zaliwom Omana a Persiskim zaliwom. Jeho přestrjeń je 2&nbsp;780&nbsp;000&nbsp;km².

## Staty
* Sawdi-Arabska
* Zjednoćene Arabske Emiraty
* Jemen
* Oman
* Katar
* Kuwait

## Wotkaz
Nilosaharske rěče

**Nilo-saharske rěče** su rěče w Africe. Eksistuja wšelake klasifikacije.

## Dźělenje

### Bender 1997

Lionel Bender 

# Songhajske rěče
# Saharske rěče
# Kuliak rěče
# Satellite-Core:
## Maban rěče
## Fur rěče
## Berta(rěč)
## Kunama(rěč)
## Core Nilosaharske rěče
### Wuchodosudanske rěče
### Centralne sudanske rěče
### Komuz rěče
### Kadu rěče

### Ehret 2001

* Koman rěče
* Sudanske rěče
** Centralne Sudanske rěče
** Sewjerne Sudanske rěče
*** Kunama(rěč)
*** Saharsko-Sahelske rěče
**** Saharske rěče
**** Sahelske rěče
***** For rěče
***** Transsahelske rěče
****** Zapadne Sahelske rěče
******* Songhay rěče
******* Maban rěče
****** Wuchodne Sahelske rěče
******* Astaborske rěče
******** Nara(rěč) (= Barea)
******** Zapadne Astaborske rěče
********* Nubijske rěče
********* Taman rěče
******* Kir-Abbaiske rěče
******** Jebel rěče
********* Wuchodne Jebel rěče (= Tabi)
********* Berta(rěč)
******** Kir rěče
********* Nuba Hills (= Temein) (including Nyimang)
********* Daju rěče
********* Surma-Nilotske rěče
********** Surmic rěče
********** Nilotske rěče
******* Rub rěče (= Kuliak, Teuso) (Ik et al.)
Afroaziske rěče

**Afroaziske rěče** (prjedy *hamito-semitiske rěče*) je rěčna swójba z něhdźe 375 rěčemi (SIL estimate) a wjace hač 400 milionami rěčnikami w Sewjernej Africe, Wuchodnej Africe, Sahelu, a Juhozapadnej Aziji. Z tutych rěča wjace hač 300 milionow ludźi arabsce).  

Afroaziske rěče je jedna ze štyrjoch wulkich hałuzow afriskich rěčow, kotrež je Joseph Greenberg w swojich dźěłach wot 1949 do 1963 etablěrował a kotrež tworja dźensa bazu wšěch linguistiskich klasifikacijow w Africe.

## Skupiny
Tuta swójba ma tute podswójby:
* Afroaziske: > 354 rěčow, z toho 43 mortwych, 347 mio. rěčnikow: Sewjerna Afrika, Bliski wuchod
* Berberske rěče > 24 rěčow, z toho 5 mortwych, 13,5 mio. rěčnikow: Sewjerozapadna Afrika
* Čadske rěče > 193 rěčow, z toho 7 mortwych, 31 mio. rěčnikow: Juhozapadny Čad, Južny Niger, Sewjerna Nigerija
* Egyptowska rěč (rěče) † > 1 rěč, mortwa: Egyptowska
* Semitiske rěče > 62 rěčow, z toho 28 mortwych, 261 mio. rěčnikow: Sewjerna Afrika, Bliski wuchod, Arabska, Malta, Etiopiska
* Kušitske rěče > 47 rěčow, z toho 2 mortwej, 38 mio. rěčnikow: Sewjerowuchodna Afrika
* Beja(rěč) (něhdy dźěl Kušitskich rěčow)
* Omotiske rěče > 27 rěčow, 4 mio. rěčnikow: Etiopiska, Sudan
Tansanija

**Zjednoćena republika Tansanija** (suahelsce a jendźelsce *Tanzania*) je njewotwisny stat mjez wuchodnym pobrjohom srjedźneje Afriki a Tanganjikaskim jězorom. Je nastała w lěće 1964 z něhdyšeju britiskeju kolonijow Tanganjika a Zanzibar, kotrejž běštej so hižo 1961 zesamostatniłoj. Leži při Indiskim oceanje a mjezuje z Burundijom, Keniju, Malawijom, Mosambikom, Ruandu, Ugandu, Sambiju a Demokratiskej republiku Kongo. K Tansaniji słušatej tež kupje Pemba a Unguja (wobě tworitej dźěl Zanzibara), kaž tež kupa Mafia. 

Stolica Tansanije je Dodoma wosrjedź kraja, najwjetše město a sydło knježerstwa pak Daressalam při morju.

Najwyši dypk Tansanije a zdobom cyłeje Afriki je Kibo w masiwje Kilimandźaro (5895 m).

## Wotkaz
Radijo Satkula

**Radijo Satkula** je tydźenske młodźinske wusyłanje Serbskeho rozhłosa, kotrež wusyłaše prěni raz dnja 12. apryla 1999 z Budyskeho studija. Wusyła so kóždu póndźelu wot 20.00 do 22.00 hodź.

Mjeno je wotwodźene wot rěčki Satkule.

W oktobrje 2019 spožči so redakciji Radija Satkule spěchowanske myto Myta Ćišinskeho.

## Wotkaz
* Radijo Satkula
Nigerokongoske rěče

Swójba **Nigerokongoskich rěčow** je jedna ze 4 afrikanskich rěčowych swójbow a twori tute rěčowe skupiny: 

* Nigerokongoske rěče
** Atlantiske rěče
** Mande-rěče
** Volta-Kongo-rěče
*** Benué-Kongo-rěče
**** Bantuske rěče
*** Kru-rěče
*** Kwa-rěče
*** Gur-rěče
*** Adamawa-Ubangi-rěče
*** Dogon(rěč)
* Kordofanske rěče

K **Nigerokongoskim rěčam** słušeja:
* Swahili 
* Shona 
* Wolof (Senegal) 
* Yoruba (Nigeria) 
* Zulu

W někotrych klasifikacijach je była swójba Nigerokongoskich rěčow tež jako „Nigerokordofanska rěčna swójba“ woznamjenja.
Słony

**Słony** ( *Elephantidae*) su swójba rydłojtych cycakow, kotraž je přirodnje jenož hišće w Africe a Aziji domjaca. Wone su najwjetše zwjěrjata na kraju, kiž su hač do dźensnišeho žiwe. Hižo při porodźe waži słonowe ćelo wokoło 100 kilogramow. Čas sućelnosće je z 20 do 22 měsacami najdlěši wot wšěch krajnych cycakow. Wotwisne wot družiny docpěja słony wahu ćěła wot 2 do 5 tonow a wulkosć wot hač do štyrjoch metrow. Dotal najstarši znaty słon bě w coo na Taiwanje žiwy a zemrě w starobje 86 lět.

Tuchwilu eksistuja jenož tři družiny: afriski, pralěsny a indiski słon.

## Wotkaz
Rubježne zwěrjata

**Rubježne zwěrjata** (*Carnivora*) su porjad cycakow z wokoło 260 družinow.

## Dźělenje

* **Psykojte** (*Caniformia*)
** Psy *(Canidae)*
** Kuny *(Mustelidae)*
** Skunki, **smjerduši** *(Mephitidae)*
** Bariki *(Procyonidae)*
** Mjedwjedźe *(Ursidae)*
** Wuchowe ćulenje *(Otariidae)*
** Morže *(Odobenidae)*
** Psyče ćulenje *(Phocidae)*
* **Kóčkojte** (*Feliformia*)
** Kóčki *(Felidae)*
** Hyeny *(Hyaenidae)*
** Cybetki *(Viverridae))*
** Mangusty *(Herpestidae)*

## Nóžki
Zajacy

**Zajacy** su porjad cycakow. Su małe, hrymzakopodobne zwěrjata, kotrež maja dołhej wuši a   zadnjej noze a krótku wopušku.

Najznaćišej družinje stej zajac a nukl.

## Dźělenje

* swójba : *Ochotonidae* (14 družinow)
** ród : † *Prolagus*
*** družina : † *Prolagus oeningensis*
*** družina : † *Prolagus vasconiensis*
** ród : † *Lagopsis*
** ród : *Ochotona*
*** družina : *Ochotona macrotis*
*** družina : *Ochotona rufescens*
*** družina : *Ochotona roylei*
*** družina : *Ochotona rutila*
*** družina : *Ochotona pallasi*
*** družina : *Ochotona daurica*
*** družina : *Ochotona pusilla*
*** družina : *Ochotona alpina*
*** družina : *Ochotona hyperborea*
*** družina : *Ochotona wollastoni*
*** družina : *Ochotona princeps*

*swójba : † *Palaeolagidae*
** ród : † *Eurymylus*
** ród : † *Mytonolagus*

* swójba : *Leporidae* (50 družinow)
** ród : † *Alilepus*
** ród : † *Pliopentalagus*
***  družina : † *Pliopentalagus dietrichi*
** ród : † *Hypolagus*
** ród : zajac - *Lepus*
*** družina : pólny zajac *Lepus europaeus* 
*** družina : *Lepus timidus*
**** poddružina : *Lepus timidus timidus*
**** poddružina : *Lepus timidus varronis*
**** poddružina : *Lepus timidus ainu*
**** poddružina : *Lepus timidus arcticus*
***  družina : *Lepus californicus*
*** družina : *Lepus arabicus*
*** družina : *Lepus tibetanus*
*** družina : *Lepus capensis*
*** družina : *Lepus tolai*
*** družina : *Lepus townsendii*
*** družina : *Lepus americanus*
*** družina : *Lepus brachyurus*
*** družina : *Lepus alleni*
** ród : nukl - *Oryctolagus*
*** družina : dźiwi nukl *Oryctolagus cuniculus*
:: vario : domjacy nukl - Oryctolagus cuniculus var. edulis
** ród : *Sylvilagus*
*** družina : *Sylvilagus brasiliensis*
*** družina : *Sylvilagus floridianus*
*** družina : *Sylvilagus aquaticus*
** ród : *Nesolagus*
*** družina : *Nesolagus netscheri*
** ród : *Caprolagus*
*** družina : *Caprolagus hispidus*
** ród : *Romerolagus*
*** družina : *Romerolagus diazi*
** ród : *Pronolagus*
*** družina : *Pronolagus crassicaudatus*

## Wobrazy

Wobraz:Lepus americanus.jpg|
Wobraz:Tochtli-Rabbit-Conejo.jpg|
Wobraz:Jackrabbit sitting.jpg|
Wobraz:Mountain Hare Scotland.jpg|

## Eksterne wotkazy
Law

**Law** (*Panthera leo*) je rubježne zwěrjo. Wón je žiwy w Africe a w dźělu južneje Azije.

## Poddružiny
* Law sewjerokonžski (*P. l. azandica*)
* Law konžski (*P. l. bleyenberghi*)
* Law indiski (*P. l. goojratensis*)
* Law južnoafriski (*P. l. krugeri*)
* Law berberski (*P. l. leo*)
* Law kapski (*P. l. melanochaita*)
* Law nubijski (*P. l. nubica*)
* Law perziski (*P. l. persica*)
* Law senegalski (*P. l. senegalensis*)
* Law wuchodoafriski (*P. l. somaliensis*)
* Law masajski (*P. l. massaica*)

## Nóžki


## Wotkaz
Tiger

**Tiger** (*Panthera tigris*) je najwjetše kóčkowite rubježne zwěrjo, kotrež bydli w Aziji. Po trochowanjach bydla tuchwilu 3 000 do 5 000 tigrow w dźiwiznje, zwjetša w narodnych parkach abo rezerwatach. Je třeće najwjetše žiwe zwěrjo (po běłym a brunym mjedwjedźu). Dołhosć ćěła móže wjetša hač 2 metraj być, wopuš je hač do 90 centimetrow dołha a dorosćeny mužik móže přez 200 kilogramow wažić.

## Poddružiny
* Tiger ussurijski (*Panthera tigris altaica*): w přirodźe 350–400 tigrow, w zajeću 1000 tigrow
* Tiger južnochinski (*Panthera tigris amoyensis*): 72 tigrow, jenož w chinskich zoologiskich zahrodach.
* Tiger bengalski (*Panthera tigris tigris*): 2000–4900 tigrow, najwjace ze wšitkich poddružinow
* Tiger indochinski (*Panthera tigris corbetti*): 350 tigrow
* Tiger malaysiski (*Panthera tigris jacksoni*): 250 tigrow
* Tiger kaspiski (*Panthera tigris virgata*): wón je był wutupjeny w lěće 1968
* Tiger sumaterski (*Panthera tigris sumatrae*): 400 tigrow
* Tiger jawski (*Panthera tigris mondaica*): wón je był wutupjeny w lěće 1979
* Tiger balijski (*Panthera tigris balica*): wón je był wutupjeny w lěće 1937

## Galerija

Panthera tigris sumatran subspecies 3.jpg|Detail mjezwoča tigra sumaterskeho
Siberian_Tiger_by_Malene_Th.jpg|Siberiski tiger
A walk with the Tigress.webm|Tiger w pohibje


## Žórła
Mjedwjedźe

**Mjedwjedźe** (*Ursidae*) su cycakowa swójba z porjada rubježnych zwěrjatow (*Carnivora*). K swójbje słuša 8 družinow.

## Wopis
Mjedwjedźe su rubježne zwěrjata, kotrež docpěja dołhosć wot něhdźe 1 m hač do nimale 3 m. Sančki su mjeńše hač sancy. Ćěło je masiwny, ale nohi su relatiwnje krótke a jara sylne. Jich wopuš je jara krótki a tohodla lědma widźomny. Mjedwjedźe maja małke wóčki a małke, kulojte wuši. Jich koža je dołha a wiwlata. Pjeć palcow njese dołhe pazory.

Mjedwjedźe su wšožrački, z wuwzaćom wulkeho pandy.

Traće nošnosće docpěje něhdźe 6 hač do 9 měsacow, z wuwzaćom malajiskeho mjedwjedźa (96 dnjow). Młodźata so jara małke porodźa z wažu mjez 230 a 450 g. Wone so 1 hač 1,5 lět cycaja a w starobje wot 2 hač 3 lět maćerju wopušća. W starobje wot 2,5 hač 5 lět bywaja ródnje zrałe.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Wone su žiwe w lěsach, tundrach a połpušćinach Eurazije a sewjerneje Ameriki. Tam su wodnjo, w switanju abo směrkanju aktiwne. Jich rewěry su wulke. Jich lěhančko je w sam twarjenych twarach, pod wuwrótom, w skalnych jamach abo w hustym podrosće.

## Klasifikacija
* Podswójba: **pandy** (*Ailuropodinae*)
** Ród *Ailuropoda*
*** Wulki panda, **wulki pandamjedwjedź** (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Podswójba: **krótkohłowne mjedwjedźe**?? (*Tremarctinae*)
** *Arctodus*
*** Krótkonosny mjedwjedź (*Arctodus simus*) †
** *Tremarctos*
*** Brylaty mjedwjedź (*Tremarctos ornatus*)
* Podswójba: **mjedwjedźe** (*Ursinae*)
** *Helarctos*
*** Malajiski mjedwjedź (*Helarctos malayanus*)
** *Melursus*
*** Hubkowy mjedwjedź (*Melursus ursinus*)
** *Ursus*
*** Baribal, **corny mjedwjedź** (*Ursus americanus*)
*** Bruny mjedwjedź (*Ursus arctos*)
*** Běły mjedwjedź (*Ursus maritimus*)
*** Wuwlak (*Ursus thibetanus*)

Po nowšich žórłach čerwjeny panda (*Ailurus fulgens*) so nětko do swójskeje swójby zarjaduje. W někotrych žórłach słuša k swójbje barikow (*Procyonidae*) abo hromadu z wulkim panda k swójbje (*Ailuridae*).

## Galerija

wobraz:Polar-bear.jpg| Běły mjedwjedź (*Ursus maritimus*) je jenički mjedwjedź, kotryž přewažnje mjaso žerje
wobraz:Panda-AnAn.jpg| Wulki panda (*Ailuropoda melanoleuca*) je jedna najbóle rědkich družinow mjedwjedźow


## Nóžki


## Žórła
* , strona 30 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwjazk, ISBN 3-411-12013-4, strona 81 

## Eksterne wotkazy
Bruny mjedwjedź

**Bruny mjedwjedź** (*Ursus arctos*) je družina mjedwjedźow (*Ursidae*), kotryž waži wot 105 do hač do 780 kg.

## Wopis
Bruny mjedwjedź docpěje we wuchodźe wjetši wulkosć hač w zapadźe. Jeho wulkosć a waža wot poddružiny wotwisuje.

## Rozšěrjenje a poddružiny
Družina we wjacorych poddružinach w dźělach Eurazije a sewjerneje Ameriki wustupuje, při čimž we wuchodnej a juhowuchodnej Europje, w Skandinawiskej, na Pyrenejach a juhozapadnej Španiskej wustupuje. Wón bě prěnjotnje w cyłej sewjernej Americe, Europje a Aziji domjacy.
* *U. a. arctos* (němsce *Europäische Braunbär*) bě prjedy tež w srjedźnej Europje domjacy, ale nětko jenož w sewjernej Skandinawiskej, wuchodnej Europje, w Pyrenejach a Karpatach wustupuje. Wón docpěje dołhosć wot 1,70 hač do 2,50 m a wažu wot 105 hač do 400 kg. To je najmjeńša poddružina.
* *U. a. beringianus* (němsce *Kamtschatkabär*) je ćmowobruny a žiwy w Kamčatce a sewjerowuchodnej Aziji.
* *U. a. californicus* 
* *U. a. gyas* 
* *U. a. horribilis* (němsce *Grizzlybär*) je blědźe brunožołty hač slěbrošěry abo samo nimale čorny. Wón je w horach Montany domjacy, ale pak bě tež zapadnej Americe domjacy. Wón docpěje dołhosć wot hač do 2,3 m. Jeho waža móže wjace hač 350 kg docpěć.
* *U. a. isabellinus* 
* *U. a. jeniseensis* 
* *U. a. lasiotus* 
* *U. a. meridionalis* 
* *U. a. middendorffi* (němsce *Kodiakbär, Alaskabär*) je zwjetša swětłobruny a najwjetši mjedwjedź na swěće. Wón docpěje dołhosć wot hač do 3 m, wysokosć ramjenjow wot 1,20 m a wažu wot 780 kg. Jeho wobstatk je wohroženy. Wón je na kupje lodoweho morja Kodiak a w regionach Alaskeje domjacy.
* *U. a. pervagor* 
* *U. a. pruinonsus* 
* *U. a. syriacus* (němsce *Syrischer Braunbär*) předewšěm w połpušćinach wustupuje.
* † *U. a. crowtheri* 
* † *U. a. nelsoni* 

## Žórła
* , strona 55 
* , strony 21 (Alaskabär), 125 (Braunbär), 202 (Eurasischer Braunbär), 300 (Grizzlybär) 

## Eksterne wotkazy
Běły mjedwjedź

**Běły mjedwjedź** (tež **polarny mjedwjedź**, *Ursus maritimus*) je najwjetša družina mjedwjedźow. W někotrych žórłach je swójskemu rodej (*Thalarctos*) zarjadowany a tam ma wědomostne mjeno *Thalarctos maritimus*.

## Wopis
Běły mjedwjedź docpěje wysokosć wot hač do 1,6 m, dołhosć ćěła wot 1,8 m (sančki) hač 2,5 m (sancy). Sancy maja 400–600 kg, sančki 300–400 kg. Hłowa je relatiwnje małka a wuska. Wuši stej napadnje krótkej a skulojćenej. Koža je husta a běła hač nažołć běła. Ma krótke płuwanske kože mjez palcami.

Žerje předewšěm mjaso wot ćulenjow, w lěće tež je wšožračk. Za hońtwow ćulenjow daloke pućuje.

Młodźata so w sněhowej jamje porodźa a maja wažu wot jenož 600 g. Po 4 měsacach sančka z młodźatami jamu wopušći.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Tuta družina mjedwjedźa je typiska za sewjerne polarne kónčiny. Wón je žiwy w Grönlandskej, na sewjernym pobrjoze Sewjernej Ameriki a Aziji. Na wšitkich tutych teritorijach je škitany a jeho hońtwa so kontroluje. Ma so za to, zo je žiwych něhdźe 40&nbsp;000 tutych mjedwjedźow.

## Wažne kajkosće

## Nóžki


## Žórła
* , stronje 85-86, z wědomostnym mjenom *Thalarctos maritimus* 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12013-4, strona 183, z wědomostnym mjenom *Ursus maritimus* 

## Eksterne wotkazy
Psy

**Psy** (*Canidae*) su swójba znutřka nadswójby (*Canoidea*).

## Klasifikacija
* Tribus *Vulpini*
** Ród *Vulpes*
*** bengalska liška (*Vulpes bengalensis*)
*** afghaniska liška (*Vulpes cana*)
*** kapowa liška (*Vulpes chama*)
*** korsak (*Vulpes corsac*)
*** tibetska liška (*Vulpes ferrilata*)
*** blěda liška (*Vulpes pallida*)
*** pěskowa liška  (*Vulpes rueppelli*)
*** šěrobruna liška (*Vulpes velox*)
*** wšědna liška (*Vulpes vulpes*)
*** fenek (*Vulpes zerda*)
** Ród *Alopex*
*** polarna liška (*Alopex lagopus*)
** Ród *Urocyon*
*** šěra liška (*Urocyon cinereoargenteus*)
*** kupowa liška (*Urocyon littoralis*)
** Ród *Otocyon*
*** :de:Löffelhund (*Otocyon megalotis*)
* Tribus *Canini*
** Ród *Atelocynus*
*** :de:Kurzohrfuchs (*Atelocynus microtis*)
** Ród *Canis*
*** smuhaty šakal (*Canis adustus*)
*** złoty šakal (*Canis aureus*)
*** kojota (*Canis latrans*)
*** wjelk (*Canis lupus*), inkluziwnje domjacy pos a dingo
*** šabrakowy šakal (*Canis mesomelas*)
*** čerwjeny wjelk (*Canis rufus*)
*** etiopiski wjelk (*Canis simensis*)
** Ród *Cerdocyon*
*** majkong (:pl:Majkong) (*Cerdocyon thous*)
** Ród *Chrysocyon*
*** :de:Mähnenwolf (*Chrysocyon brachyurus*)
** Ród *Cuon*
*** :de:Rothund (*Cuon alpinus*)
** Ród *Dusicyon* 
*** :de:Falklandfuchs (*Dusicyon australis*) †
** Ród *Lycaon*
*** :de:Afrikanischer Wildhund (*Lycaon pictus*)
** Ród *Nyctereutes*
*** kunjacy pos :de:Marderhund (*Nyctereutes procyonoides*)
** Ród *Lycalopex* (syn. *Pseudalopex*)
*** andski šakal (*Lycalopex culpaeus*)
*** liška Darwina (*Lycalopex fulvipes*)
*** argentinska liška (*Lycalopex griseus*)
*** pampowa liška (*Lycalopex gymnocercus*)
*** sechuranowa liška (*Lycalopex sechurae*)
*** brazilska liška (*Lycalopex vetulus*)
** Ród *Speothos*
*** pralěsny pos (*Speothos venaticus*)

## Nóžki


## Žórła

## Eksterne wotkazy
Katowice

**Katowice** (šlesce *Katowicy*) su město w Pólskej, kotrež leži w šleskim wojewódstwje w južnym dźělu kraja. Jeho němske mjeno je *Kattowitz*.

Město je wažny industrijny centrum šleskeho regiona.

## Žórła


## Wotkaz
Łužiska Nysa

**Łužiska Nysa** ( *Lausitzer Neiße*‚  *Łužyska Nysa*,  *Lužická Nisa*,  *Nysa Łużycka*) je 256 km dołha rěka w srjedźnej Europje a lěwy přitok Wódry. Łužiska Nysa je najdlěša z třoch rěkow z mjenom Nysa a twori, we wuslědku Druheje swětoweje wójny, dźěl hranicy mjez Němskej a Pólskej. Jednozmyslnosće dla w nastupanju na Němsku mjenuje so tohodla často jenož **Nysa** (němsce: Neiße).

Łužiska Nysa wužórli so w čěskich Jizerskich horinach w Nová Ves nad Nisou *(Neudorf an der Neiße)* sewjerowuchodnje wot Jablonca nad Nisou a njedaloko pólskeje mjezy. Ćeče tam přez Jablonec a Liberec do Hornjeje Łužicy a twori wot třikrajoweho róžka, kotryž docpěje na juhu Žitawy, pomjeznu rěku mjez Němskej a Pólskej. Do sewjera ćeče dale přez Zhorjelc, hoberski Park wjercha Pücklera pola Mužakowa a Delnju Łužicu. Pola Radšowa, w gmejnje Neißemünde mjez Gubinom a Eisenhüttenstadtom, so Łužiska Nysa wotlěwa do Wódry wuliwa.

*Hlej tež:* Nastawki wo při Nysy ležacych sydlišćach


Image:NeisseHartau.jpg|Łužiska Nysa při přestupjenju z Čěskeje do Němskeje
Image:Altstadtbruecke_goerlitz_gnu_photo_behrendt.jpg| Staroměšćanski móst w Zhorjelcu
Image:Oder_Fluss.jpg|Wuliw Łužiskeje Nysy do Wódry


## Wotkaz
Kóčki

**Kóčki** (*Felidae*) su swójba rubježnych zwěrjatow (*Carnivora*).

## Systematika
Rozeznawaju so znajmjeńša 37 družinow kóčkow, kotrež su sej w ćělnym twarje relatiwnje podobne a wonkownje předewšěm w barbjenju a wulkosći wariěruja. Jeničce gepard so nastupajo to jasnišo wot druhich kóčkow wotchiluje. Jednotny ćělny twar wobćežuje rozrjadowanje swójby na zakładźe morfologiskich kriterijow. Tradicionelnje buchu tři žiwe podswójby, wulke kóčki, małke kóčki a gepardy rozeznawane. Dalšu podswójbu, dźensa wotemrětu, předstaja tesakozubate kóčki. Do teje skupiny ličachu so prjedy tež Metailurini, kotrež so dźensa často felinym kóčkam přirjaduja. 

Přez wuwiće molekulargenetiskich metodow, z kotrychž pomocu hodźa so DNA-sekwency přirunać, je so wukopało, zo starodawne trojodźělenje kóčkow woprawdźite poměry přiwuznośce njewotražuje. Tež jeli eksistuja lědma dwěla na monofyliju kóčkow (wšě podskupiny pochadźeja wot jedneje praformy), wostanje znutřkowna systematika kóčkow diskutowana. Sćěhowace rody a družiny so ke kóčkam liča:
* ród *Acinonyx*
** Gepard (*Acinonyx jubatus*)
* ród *Caracal*
** Karakal (*Caracal caracal*)
* ród *Pardofelis*
** Marmorowa kóčka (*Pardofelis marmorata*)
** Bornejska kóčka (*Pardofelis badia*)
** Aziska złota kóčka (*Pardofelis temminckii*)
* ród *Felis*
** Šěra kóčka (*Felis bieti*)
** kóčka bažinná?? (*Felis chaus*)
** Manul (*Felis manul*)
** Pěskowa kóčka (*Felis margarita*)
** Čornonohowa kóčka (*Felis nigripes*)
** Dźiwja kóčka (*Felis silvestris*), inkluziwnje domjaca kóčka (*Felis silvestris catus*)
* ród *Leopardus*
** Pampowa kóčka (*Leopardus colocolo*)
** Geoffroyi-kóčka (*Leopardus geoffroyi*)
** Chilska kóčka (*Leopardus guigna*)
** Hórska kóčka, tež **Andska kóčka** (*Leopardus jacobita*)
** Ocelot (*Leopardus pardalis*)
** Tigrowa kóčka (*Leopardus tigrinus*)
** Margaj, tež **Dołhowopuškowa kóčka** (*Leopardus wiedii*)
* ród *Leptailurus*
** Serwal (*Leptailurus serval*)
* ród Rys (*Lynx*)
** Kanadiski rys (*Lynx canadensis*)
** Euraziski rys (*Lynx lynx*)
** Pardelowy rys (*Lynx pardinus*)
** Čerwjeny rys (*Lynx rufus*)
* ród *Prionailurus*
** Bengalska kóčka (*Prionailurus bengalensis*)
*** Iriomote-kóčka (*Prionailurus bengalensis iriomotensis*)
** Płonohłowna kóčka (*Prionailurus planiceps*)
** Zerzawa kóčka (*Prionailurus rubiginosus*)
** Rybarska kóčka (*Prionailurus viverrinus*)
* ród *Profelis*
** Złota kóčka (*Profelis aurata*)
* ród Puma (*Puma*)
** Puma (*Puma concolor*)
** Jaguarundi (*Puma yaguarondi*)
* ród *Neofelis*
** :de:Nebelparder (*Neofelis nebulosa*)
** :de:Sunda-Nebelparder (*Neofelis diardi*)
* ród *Panthera*
** Law (*Panthera leo*)
** Jaguar (*Panthera onca*)
** Leopard (*Panthera pardus*)
** Tiger (*Panthera tigris*)
** Irbis, tež **Sněhowy leopard** (*Pathera uncia*)

## Nóžki

## Eksterne wotkazy
Alexej Pludek

**Alexej Pludek** (* 29. januara 1923 w Prostějovje; † 7. septembra 2002 w Praze) bě čěski spisowaćel a komunistiski politikar.

## Twórby
* *Slunce v údolí* (1955) (hornjoserbsce: Słónce w dole)
* *Dvě okna do dvora* (1959)
* *Hromotlucká historie* (1961)
* *Ženy nemají pravdu* (1963) (Žony nimaja prawdu)
* *Faraónův písař* (1966)
* *Vabank* (1974)
* *Rádce velkých rádžů* (1975)
* *Český král Karel* (1979) (Čěski kral Karel)
* *Nepřítel z Atlantidy* (1981)
* *Takových tisíc let* (1988)
* *Česká pře* (1989)
* *Ptačí pírko aneb Jak Vítek o všechno přišel* (1959)
* *Pověsti dávných časů*

## Eksterne wotkazy
* Alexej Pludek w ''KDO BYL KDO v našich dějinách ve 20. století''
Němsko-hornjoserbska lisćina městnych mjenow

Tuta lisćina wobsahuje němske městne mjena a jich serbske přełožki. Žórła su we hłownym Serbski prawopisny słownik, słowniki Arnošta Muki, Filipa Rězaka a Jurja Krala a datowa banka Serbskeho instituta.

Městna, kotrež so (dźensa) zwonka serbskeho sydlenskeho ruma namakaja, pokazaja so *kursiwnje*.

## Žórła


## Hlej tež
* Lisćina serbskich wsow 1884/85
Babyduška

**Babyduška** (*Thymus*) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow  (*Lamiaceae*).

## Wopis
Ród wobsahuje přeco zelene družiny wjacelětnych, zelišćowych rostlinow a połkerkow. Rostliny móžeja deleka ležace być abo docpěć wysokosć wot hač do něhdźe 20 cm. Jich małke, cyłokromne łopjena aromatisce wonjeja. Małke kćenja steja w pozdatnych mutličkach.

## Rozšěrjenje
Družiny su w južnej Europje a Aziji domjace, při čimž wjace hač 30 družinow w Europje a sewjernej Africe wustupuja.

## Systematika
Ród *Thymus* so do wósom sekcijow rozrjaduje, kotrež su zdźěla do podsekcijow podrjadowane. Cyłkownje so 214 družinow rozeznawa:

## Wobrazy


Wobraz:Thymus vulgaris0.jpg|Prawa babyduška (*Thymus vulgaris*)
Wobraz:Thymus moroderi03-800.jpg|Thymus moroderi
Wobraz:Thymus zygis L11.jpg|Thymus zygis


## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 855 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 210 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Wotkazy

* blumeninschwaben.de
Běła cycawka

**Běła cycawka** (*Lamium album*) je rostlina z roda cycawkow a swójby cycawkowych rostlinow. 

## Wopis
Běła cycawka je wjacelětna, zelišćowa, zymokruta rostlina. Wona docpěje wysokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma podzemske wuběžki.

Stołpiki su najčasćišo jednore a štyrihranite. 

### Łopjena
Łopjena su napřećostejne, stołpikate, třiróžkate-owalne, na spódku słabje wutrobojte, na kromje hrubje rězate, dołho kónčkojte a docpěja dołhosć mjezy 3 a 7 cm. 

### Kćenja
Rostlina kćěje wot apryla hač do awgusta (oktobra). Kćenja su běłe, sedźace w mutličkojtych, 6- hač do 16-kćenjowych dźělokwětnistwach w rozporach hornich stołpikate łopjenow a docpěja dołhosć mjezy 20 a 25 mm (2-3cm). Keluch je likojty z njerunymi wótrymi zubkami. Króna docpěje dołhosć mjezy 2 a 2,5 cm a ma horje zhibowanu rołku, je 2-hubowa z wjelbowanej hornjej hubu a 3-lapatej dele fałdowanej delnjej hubu a je dlěša hač keluch. Hornja huba ma dołhe kosmy. Bóčne wotrězki delnjeje huby maja po 1 šwižnolancetojtym zubje. Srjedźne lapy su nutř rězane a 2-kónčkate. 4 stameny maja brune, běłošešerjaće brodate, husto pod hornjej hubu ležace próšniki.

### Dalše informacije
Kćenja ze jara cokorowym nektarom buchu wosebje wot čmjełow wopróšene. Čmjeły z dołhim rypačkom nektar wotprědka docpěja, mjeztym zo čmjeły z krótkim rypačkom kćenja deleka nakusnju.

Běła cycawka je picowanska rostlina za pčoły a za čmjeły.

## Stejnišćo
Běła cycawka rosće pod kerčinami, (žiwymi) płotami, na pućowych kromach, na smjećišćach, lěsnych kromach, w přirowach, na murjach, hnójnych hromadach, w juchowych jamach. Preferuje čerstwe, wutkate pódy.

## Rozšěrjenje
Běła cycawka je we wulkich dźělach Europy, sewjernej a wuchodnej Aziji rozšěrjeny.

## Wužiwanje
Kćenja hižo za čas srjedźowěka  bu k hojenskim zaměram wužiwane, kaž na při. přećiwo tuberkulozy, infekcijam dychanskich pućow atd.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 201 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, stronje 202-203  
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 74 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 104-105  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 192 
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)

## Eksterne wotkazy

* Botanický herbář 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* Flora of Northern Ireland 
* USDA plants database 
* Plants for a Future
Płótna cycawka

**Płótna cycawka** (*Lamium  maculatum*) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow. Dalše serbske mjeno je **blakata cycawka**.

## Wopis
Płótna cycawka je wjacelětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 50 cm (wot 15 hač do 60 cm). 

Stołpik je štyrihranity a njerozhałuzowany. 

### Łopjena
Łopjena su stołpikate, přez křiž napřećostejne, wutrobojte-owalne, njeprawidłownje   zubate, docpěja dołhosć wot 8 cm. Łopjenowa šiška docpěje dołhosć wot 4 cm.

### Kćenja
Wona kćěje wot septembra hač do oktobra, druhdy wot apryla hač do septembra. Kćenja su purpurčerwjene, docpěja dołhosć mjezy 20 a 30 mm, maja 2 hubce a sedźa po šesćoch hač po šěsnaćoch w rozporach hornich łopjenow. Keluch je šwižnje zwónčkoformowy a 5-nerwny. Króna docpěje dołhosć mjezy 2 a 3 cm. Krónowa rołka je horje zhibowana a ma runu purpurowu kosmičkowu rynčku. Delnja huba je 3-dźělena a běło a čerwjenje blakata, mjeztym hornja hubka ma formu helma.

Kćenja buchu wot insektow wopróšene. 

### Płody
Płody buchu kaž pola druhich cycawkow wot mrowjow rozšěrjene.

## Stejnišćo
Wona rosće w (łučinowych) lěsach, pod kerčinami, pod žiwych płotach, na lěsnych a pućowych kromach, na smjećowych městnach, w hrjebjach, w njerodźowych wobrostach.

## Rozšěrjenje
Płótna cycawka je w nimale cyłej Europje, zapadnej a małej Aziji rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 136 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 158-159 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 92 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Dwojołopjenaty pstruhačk

**Dwojołopjenaty pstruhačk** (*Maianthemum bifolium*) je rostlina ze swójby całtkowych rostlinow (*Convallariaceae*), kotraž je nětko dźěl podswójby ruskusowych rostlinow (*Nolinoideae*) znutřka swójby hromakowych rostlinow (*Asparagaceae*). Dalše serbske mjena su **dwěnka** (wobkedźbuj zo je dwěnka tež mjeno orchideje), **mužik** a **žónka**, **dwułopješko** a **dźiwje całtki**.

## Wopis
Dwojołopjenaty pstruhačk je wjacelětna rostlina, kotraž dosahuje wysokosć wot 5 hač do 20 cm. 

### Stołpik a łopjena
Stołpik je horjeka cunje seršćikaće kosmaty a ma nad stołpikowym srjedźišćom najčasćišo dwě krótkošiškatej, wutrobojtej łopjenje, kotrejž docpěwatej dołhosć wot 10 cm a šěrokosć wot 5 cm a stej na delnim boku kiwkaće kosmatej. 

### Kćenja
Kćěje wot meje hač do junije. Kwětnistwo je wjelekćenjowa, na kóncu stejaca kić, kotraž docpěwa dołhosć wot 5 cm. Kćenja su běłe, štyriličbne, małe, šiškate, docpěwaja dołhosć wot 5 mm a steja po jednym w pažach šupiznojtych nošnych łopjenow. Kćenjowy stołpik je łopjenaty. Kćenjowe łopješka su swobodne, owalne, wróćozhibowane a docpěwaja dołhosć wot 3 mm. Kćenja ma šěsć próškowych łopješkow. Płódnik je horje stejacy. 

### Płody
Płód je kulojta, žołta hač do čerwjena jahoda z najčasćišo jenož 1 symjenjom a dosahuje wulkosć wot 6 mm.

Rostlina je jědojta. Młode rostliny ćěrja w prěnich lětach jenož jedne łopjeno, bjez toho zo bychu kćěłe. Po prěnim kćenju rostlina dale rosće z bóčnym pupkom z paže podzemskeho šupiznojteho łopjena. Kćenja wonjeja něžnje a wotdźěluja něšto nektara, z tym předewšěm přiwabjuja muchi.

Dwojołopjenaty pstruhačk je typiska sćinowa rostlina, kotraž bu wot insektow wopróšowana.

## Stejnišćo
Wón rosće w lisćowych a jehłowych lěsach a so wostaji wapno.

## Rozšěrjenje
Dwojołopjenaty pstruhačk je we wulkich dźělach Europy z wuwzaćom iberiskeje połkupy, Islandskeje, Irskeje, južneho Balkana a Małeje Azije, w sewjernej Aziji, hač do Japanskeje rozšěrjeny.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 157 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 158 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 96-97 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 130 
* 
*  

## Eksterne wotkazy

*
*
Smjerdnička

**Smjerdnička** (*Calendula officinalis*) je rostlina ze swójby zestajenkow (*Asteraceae*). Druhe serbske mjena su **smjertna róža**, **brune wóčko** a **křiwe symjo**.

## Wopis
Smjerdnička je w lěće zelena a docpěje wysokosć wot hač do 60 cm abo hač do 30 cm wotwisnje sorty. Ma kerčinaty róst.

Blědozelene, kosmate łopjena su lancetojte, měnjate a sylnje aromatisce wonjeja.

Kćěje wot nalěća hač do nazymy, wot junija hač do oktobra. Kćenja su žołte abo oranžowe a steja w jednorych abo pjelnjenych hłójčkach. Wone wobsahuja eteriske wolije a hórke maćizny. Někotre sorty njesu pjelnjene kćenja.

Płody su kaž husańcy so skudźelene nažki.

## Stejnišćo
Rosće w zahrodach a na pustych płoninach.

## Rozšěrjenje
Pochadźa z južneje Europy.

## Wužiwanje
Rostlina so jako pyšnu rostlinu plahuje. Jeje kćenja so přećiwo žołčowym chorosćam a črjewowym bolosćam ale tež wotwonka při chorosćach kože a ranach wužiwaja.

## Galerija

Wobraz:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|Smjerdnička
Wobraz:Calendula_officinalis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-024.jpg|Ilustracija


## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 188 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 367 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy

* Zapisk a wobrazy při awl.ch 
* Zapisk w hortipediji 
* Zapisk w ''pflanzen-portal''
Wulka kopřiwa

**Wulka kopřiwa** (*Urtica dioica*) je rostlina ze swójby kopřiwowych rostlinow. Dalše serbske mjeno je **wjelelětna kopřiwa**.

## Wopis
Wulka kopřiwa je dwudomna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 1,5 m (30 hač 150 cm). Rostlina njese krótke seršćate a dołhe palne kosmy.

Stołpiki su hranite, zrunane a móškaće kosmate.

### Łopjena
Łopjena docpěwaja dołhosć wot wjace hač 5 cm a su přećiwostejne, dołhojte, na spódku wutrobojte, hrubje rězane a ćmowozelene. 

### Kćenja
Wona kćěje wot julija hač do oktobra. Muske a žónske kćenja steja na rozdźělnych rostlinach. Pakiće su dlěše hač łopjenowy stołpik.

## Stejnišćo
Wona rosće na pućnych kromach, smjećišćach a brjohach rěkow.

## Rozšěrjenje
Wulka kopřiwa je swětodaloko we měrnych klimowych pasmach rozšěrjena.

## Wužiwanje
Młoda rostlina so móže jako spinatojtu zeleninu přihotować. Prasowany wutk pomha přećiwo nalětnjej mučnosći.

## Podobna družina
* Mała kopřiwa (*Urtica urens*) je jednodomna rostlina, kotrejež łopjena su jejkojte, tupe, swětłozelene a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 4 cm. Pakić je krótša hač łopjenowy stołpik. Rosće w zahrodźe, na rolach a njerodźowych honach.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 220 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 218 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 350 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 342 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)
SeaMonkey

**SeaMonkey** (serbsce „Salinowy rak“ [*Artemia salina*]) je swobodna zběrka programowych komponentow (jendźelsce "Application Suite", kotraž wobsteji z weboweho wobhladowaka, e-mejloweho programa, adresnika, HTML-editor, programa za bjesadowanje a dalšich nastrojow a so přez skupinu wuwiwarjow pod *[[:de:Mozilla Public License]]*, *[[:de:GNU General Public License]] (GPL)* a *[[:de:GNU Lesser General Public License]] (LGPL)* wuwiwa.

## Podrobnosće

SeaMonkey je dalewuwiće programoweje suity Mozilla Application Suite wot załožby Mozilla Foundation. Hdyž tuta rozsudźi, zo hižo njeby tutón produkt dale wuwiwała, zo by so na wuwiwanje na webowy wobhladowak Firefox a e-mejlowy program Thunderbird koncentrowała, namaka so skupina dobrowólnych wuwiwarjow, kotraž wuwiće tuteje softwary přewza.
 
Prěnja oficielna wersija (1.0) je 30. januara 2006 wušła.

SeaMonkey skića přez swoju syćowu funkciju móžnosć (jendźelsce: roaming), zo bychu so 
hesła, zapołožki, placki a druhe wužiwarske daty na serwerje składować, zo bychu so z rozdźělnych městnow wužić dali.

W linuksowej distribuciji Debian najnowša wersija (dla mjenoweje zwady mjez Debianom a Mozillu) hižo *SeaMonkey* njerěka, ale *Iceape*.

Wot wersije 1.1 (wot 19. januara 2007) je SeaMonkey tež jako portabelna wersija.

## Komponenty

* Navigator: webowy wobhladowak
* MailNews: e-mejlowy program
* Composer: HTML-editor z WYSIWYG
* Adresnik
* Chatzilla: Bjesadowanski program za IRC
* Nastroje za webowych wuwiwarjow: Venkman (programowa komponenta za wuporjedźenje zmylkow) a DOM Inspector, kotryž strukturu weboweje strony pokazuje.

## Hlej tež

Syćowy wobhladowak

## Eksterne wotkazy

* SeaMonkey hornjoserbsce
* SeaMonkey němsce
* Oficielne webowe sydło (jendźelsce)
* Wersije za OS/2 a eComStation (jendźelsce)
Čerwjena cycawka

**Čerwjena cycawka** (*Lamium purpureum*) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow  (*Lamiaceae*). 

## Wopis
Čerwjena cycawka je jednolětne trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 cm (wot 15 hač do 45 cm). Rostlina často je wioletnje přeběžana.

Stołpik je často wot deleka rozhałuzowany a štyrihranity. 

### Łopjena
Łopjena sedźa přez křiž přećiwostejne na stołpiku, su na spódku wutrobojte a tupje zubate a docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 1,5 cm.

### Kćenja
Wona kćěje wot apryla hač do oktobra. Kćenja su róžojte a docpěwaja wulkosć wot 1 hač do 1,5 cm. Hornja hubka ma formu helma. Kćenja sedźa po šesćoch hač po šěsnaćoch w rozporach hornich łopjenow. 

Rostlina rosće jara spěšnje a móže na lěto hač do štyri generacijow wupłodźować. Při přihódnych wuměnjenjach kćěje samo w zymje.

## Stejnišćo
Wona rosće na rolach, w zahrodach, we winicach, na smjećišćach, na pućach a w hlinjanych jamach. Preferuje čerstwe, wutkate pódy. 

## Rozšěrjenje
Čerwjena cycawka je w Europje a Aziji rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 136 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 90 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)

## Eksterne wotkazy
Mała cycawka

**Mała cycawka** (*Lamium amplexicaule*) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow. 

## Wopis
Mała cycawka je jednolětna zelišćowa rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač do 25 cm (hač do 30 cm). W rozhałuzowanym spódku postupuje zwjetša wjacore stołpiki.

### Łopjena
Rostlina ma stołpik napoł wobpřimowace, šěroke nošne łopjena, kotrež w hornim kćenja njesacym dźělu často jara husto sedźa. Napřećostejne lisćowe łopjena w delnim stołpikowym dźělu su porno tomu často tež stołpikate a łopjency ma přeměr wot 2 hač do 3 cm. Łopjena sedźa přez křiž přećiwostejne na stołpiku.

### Kćenja
Rostlina kćěja wot meje hač do julija (wot apryla hač do awgusta). Dwusplažne, zygomorfowe kćenja su jasnopurpurowe, docpěwaja dołhosć mjezy 12 a 18 mm a sedźa po wosmoch hač po šěsnaćoch po rozporach hornich łopjenow. Někotre kćenja so njepukaja a so wopłodźuja sam (Kleistogamija). Delnja hubka ma běło-purpurne rysowanku.

## Stejnišćo
Mała cycawka rosće kaž "njerodź" na hlinjanych,  rady dusykojtych městnach kaž rólnych kromach, zahrodźe, winicach abo ruderalnych městnach.

## Rozšěrjenje
Prěnjotny přestrjeń rozšěrjenja su cyłu Euraziju a sewjernu Afriku. Přez čłowjek bu tež do sewjerneje Ameriki  nutř njesł. 

## Nóžki


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 92 
* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Eksterne wotkazy
Otakar Theer

**Otakar Theer** (* 16. februara 1880 w Černowicach na dźensnišej Ukrainje; † 20. decembra 1917 w Praze) bě čěski basnik a dramatikar.

## Twórby

* *Háje, kde se tančí*, 1897
* *Výpravy k Já*, 1900
* *Pod stromem lásky*, 1903
* *Úzkosti a naděje*, 1911
* *Faëthón*, 1916
* *Všemu navzdory*, 1916

## Eksterne wotkazy

* Otakar Theer
* Otakar Theer
Rudolf Medek

**Rudolf Medek** (* 8. januara 1890 w Hradcu Králové; † 22. awgusta 1940 w Praze) bě čěski spisowaćel, basnik, dramatikar, publicist a general.

## Twórba
* *Půlnoc bohů*, 1912
* *Prsten*, 1914
* *Lví srdce*, 1919
* *Ohnivý drak*, 1921
* *Veliké dny*, 1923
* *Ostrov v bouři*, 1925
* *Mohutný sen*, 1926
* *Anabase*, 1927
* *[[Plukovník Švec]]*, 1928
* *Legenda o Barabášovi*, 1932
Kamjenica

**Kamjenica** ( *Chemnitz*) je bjezwokrjesne město w juhozapadnej Sakskej a z wjace hač 240.000 wobydlerjemi třeće najwjetše město w swobodnym staće. Mjez 1953 a 1990 měješe oficielne mjeno „Karl-Marx-Stadt“ *(Karla Marxowe město)*.

Město je so w lěće 1143 jako *Kameniz* prěni raz naspomniło. Mjeno *Kamjenica* je serbskeho pochada a bu wot přez město ćečaceje rěki wotwodźene. Z industrijnej rewoluciju wuwi so Kamjenica na wažne industrijne stejišćo a słuša dźensa k 30 najwjetšim městam Němskeje. Nimo toho je sydło Techniskeje uniwersity.

W lěće 2025 budźe Kamjenica jedna z dweju kulturneju stolicow Europy.

## Wobchad
Kamjenica je jedne z centralnych wobchadnych křižnišćow w Sakskej. Zwjazkowe awtodróhi wjedu wottam do Drježdźan a Zhorjelca (A 4), Frankobroda (A 4), Lipska (A 72) a Dwórca (A 72). Železniske čary zwjazuja Kamjenicu z Lipskom, Drježdźanami a přez Wikow z Berlinom.

## Partnerske města
*  Akron, USA 
*  Arras, Francoska 
*  Düsseldorf, Němska
*  Kirjat Bialik, Israel
*  Ljubljana, Słowjenska 
*  Manchester, Zjednoćene kralestwo 
*  Mulhouse, Francoska 
*  Taiyuan, China 
*  Tampere, Finska 
*  Timbuktu, Mali 
*  Ústí nad Labem, Čěska 
*  Wolgograd, Ruska 
*  Łódź, Pólska

## Wobrazarnja

Altes_und_Neues_Rathaus_am_Chemnitzer_Marktplatz_2015.jpg|Stara a nowa radnica při torhošću
Das ehemalige Karl-Marx-Forum in Chemnitz 2015.jpg|Něhdyši Karla Marxowy forum z pomnikom
Ansicht Chemnitz um 1850.jpg|Kamjeničanske torhošćo wokoło lěta 1850
Chemnitz Innenstadt 2015.jpg|Centrum města w lěće 2015


## Žórła


## Wotkaz
Wulki Wosyk

**Wulki Wosyk** ( *Großhänchen*) je hornjołužiska wjes  blisko Tuchorja, kotraž słuša k Porchowskej gmejnje. Je ródna wjes serbskeho wědomostnika Arnošta Muki a měješe hač do zažneho 20. lětstotka serbskorěčnu wjetšinu, njesłuša pak dźensa hižo do oficielneho serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija
Wjes nadeńdźe so w hornjołužiskich honach sewjerozapadnje Tuchorskeho lěsa we wysokosći 230&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu. Susodne wjeski su Dobranecy na sewjerowuchodźe, Lutyjecy na juhowuchodźe, Horni Wujězd na sewjerozapadźe a Panecy na sewjeru.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Na hórkach, Na dołkach, Pola Wujezda, Pola Tuchorja, Pola přesadničkow, Pola wjerbkow, Pola Panec, Pola Dobranec, Pola młyna, Kudźołk, Pola Njezdašec, W Křižeńkach, Pola pěskowej jamy.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje wsy jako *Maior Heynichin* pochadźa ze 14. lětstotka. Hač do lěta 1923 wobsteješe wjeska z dweju politiskeju gmejnow, *[[Mišnjanske markhrabinstwo|Mišnjanskeho]] boka* na sewjeru a *Hornjołužiskeho boka* na juhu, dokelž běžeše hranica mjez woběmaj krajomaj hač do 17. lětstotka přez samu wjesku. 

### Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Wulki Wosyk we 1880tych lětach cyłkownje 222 wobydlerjow, z nich 182 Serbow (82 %) a 40 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1954 hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 10,7 %, mjez nimi štyrjo serbscy młodostni. Posledni serbskorěčny wobydler zemrě w lěće 1983.

Wulki Wosyk słuša wot 1830 k Hornjowujězdźanskej ewangelskej wosadźe. Prjedy běchu Wosčenjo do Hodźija zafarowani.

## Žórła


## Wotkaz
Chemnitz

**Chemnitz** je pomjenowanje:

* bjezwokrjesneho města w Sakskej, hlej Kamjenica
* rěki w Sakskej, hlej Kamjenica (rěka)
Ghana

**Ghana** (hamtsce *Republika Ghana*) je njewotwisny stat při Ginejskim golfu w zapadnej Africe. Mjezuje z Burkinu na sewjeru, z Togom na wuchodźe a ze Słonowinowym pobrjohom na zapadźe. Stolica a najwjetše město je Accra, kotrež so při pobrjoze Atlantiskeho oceana w juhu kraja nadeńdźe.

Hač do lěta 1957 běše Ghana jako *Złoty pobrjóh* britiska kolonija. Hač do dźensnišeho je z čłonom Commonwealtha.

## Geografija
Najwyše městno je *Mount Afadjato* (880 m nad normalnej nulu). Spjaty jězor při rěce Volta je najwjetša wodźizna Ghany a wot swojeho zahajenja w lěće 1966 zdobom najwjetši kumštny jězor na cyłym swěće.


## Žórła


## Wotkaz

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada