open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gabun

**Gabun** (francosce *Gabon*, hamtsce *République gabonaise*) je njewotwisny, rědko wobsydleny stat při Ginejskim golfu Atlantiskeho oceana w centralnej Africe. Mjezuje z Ekwatorialnej Gineju a Kamerunom w sewjeru, a z republiku Kongo we wuchodźe a w juhu. Stolica je město Libreville, kotrež so namaka w sewjerozapadźe Gabuna při atlantiskim pobrjoze. Ekwator přeběži kraj ze zapada do wuchoda. Najwjetši dźěl teritorija leži na južnej połkupje, stolica pak na sewjernej.

W Gabunje knježi włóžna tropiska klima. Najwyše městno kraja je najskerje *Mont Iboundji* (1.575 m) blisko kongoskeje hranicy, daty su wšak zwadne. Wulki dźěl teritorija je zarosćeny z dešćowym lěsom.


## Žórła


## Wotkazaj

* Webstrony gabunskeho wulkopósłanstwa w Němskej
Piratska strona Němska

**Piratska strona Němska**, skrótka **PIRATOJO** ( *Piratenpartei Deutschland*, *PIRATEN*) je politiska strona w Němskej, kotraž bu dnja 10. septembra 2006 załožena. Předsyda je Stefan Körner.

## Wotkaz
* piratenpartei.de

## Nóžki
Nha Trang

**Nha Trang** je město w Vietnamskej, w regionje Nam Trung Bộ, w prowincy Khanh Hoai. Nadeńdźe so při brjoze Južnochinskeho morja.

## Wotkaz
Jamaika

**Jamaika** ( *Jamaica*) je njewotwisny kupowy stat w zapadnej Karibice a čłon Commonwealtha. Leži w Karibiskim morju južnje Kuby a zapadnje Hispaniole. Stolica je Kingston při južnym brjoze kupy.

Na třećej najwjetšej kupje Karibiki knježi włóžna, tropiska klima, husto z mócnymi dešćemi abo samo hurrikanymi. Dešćowej časaj stej w meji a juniju kaž tež wot septembra do nowembra. Přerězna temperatura w Kingstonje leži cyłolětnje mjez 25 a 27 °C. Najwyše městno horateje kupy je *Blue Mountain Peak* (2.256 m) na wuchodźe Jamaiki.

## Wotkazaj

* Oficialne webstrony jamaiskeho wulkopósłanstwa w Berlinje
Kamerun

**Kamerun** ( *Cameroun*,  *Cameroon*) je njewotwisny stat w srjedźnej Africe. Leži při ginejskim golfu Atlantiskeho oceana a mjezuje z Čadom w sewjerowuchodźe, z Centralnoafriskej republiki we wuchodźe, z republiki Kongo, Gabunom a Ekwatorialnej Gineju w juhu kaž tež z Nigeriju w zapadźe. Stolica je Yaoundé w južnym dźělu kraja.

W juhu Kameruna knježi włóžna, tropiska klima z cyłolětnej přerěznej temperaturu wot 25 °C. Klima w sewjernym Kamerunje je sucha a horcyša, z dešćowym časom wot meje do septembra. Najwyše městno kraja je aktiwny wulkan *Mont Cameroun* (4.095 m) blisko atlantiskeho pobrjoha, kotryž je tež najwyša hora cyłeje zapadneje Afriki.

Kamerun běše wot 1884 do 1916 němska kolonija a potom do 1960 resp. 1961 pod britiskim a francoskim zarjadnistwom. Přisłuša hač do dźensnišeho Commonwealthej.


## Žórła


## Wotkazaj

* Dalše informacije wo kraju
Kap Verde

**Kap Verde** (portugalsce *Cabo Verde*) je njewotwisny kupowy stat w Atlantiskim oceanje před zapadnym pobrjohom Afriki. Stolica je Praia na kupje Santiago w juhu archipela. Dźewjeć z 15 kupow su wobsydlene.

Na kapverdiskich kupach knježi ćopła, sucha klima ze słabym dešćowym časom wot awgusta do nowembra. Najwyše městno wulkaniskich kupow je *Pico do Fogo* (2.829 m) na kupje Fogo, kotryž je tež druha najwyša hora cyłeho Atlantika.

Kap Verde běše wot 1461 hač do 1975 portugalska kolonija.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony kapverdiskeho knježerstwa
Kiribati

**Kiribati** je njewotwisny kupowy stat wosrjedź Ćicheho oceana a čłon Commonwealtha. Leži mjez Hawaiiom a Awstralskej a zestaja so ze třoch kupowych skupinow z 32 atolemi. Stolica je South Tarawa na hłownej kupje Tarawa.

Na kupach knježi włóžna, tropiska klima. Najwyše městno stata namaka so na wotležanej kupje *Banaba* (81 m).

Kiribati běše wot 1916 do 1979 britiska kolonija.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony kiribatiskeho parlamenta
Republika Kongo

**Republika Kongo** (mjez 1969 a 1991 *Ludowa republika Kongo*, tež *Kongo-Brazzaville*) je njewotwisny, rědko wobsydleny stat w srjedźnej Africe. Namaka so na prawym boku rěki Kongo a mjezuje z Kamerunom a Centralnoafriskej republiku w sewjeru, z Demokratiskej republiku Kongo we wuchodźe, z angolskej eksklawu Cabinda w juhu, z Atlantiskim oceanom w juhozapadźe kaž tež z Gabunom w zapadźe. Stolica je Brazzaville, kotrež so namaka při rěce Kongo w juhu kraja. 

W Republice Kongo knježi włóžna tropiska klima z dešćowymaj časomaj mjez januarom a meju a mjez oktobrom a decembrom. Přewažaca krajinowa forma je dešćowy lěs. Najwyše městno přewažnje płoneho kraja je bjezmjenita hora (1.040 m) blisko gabunskeje hranicy.


## Žórła


## Wotkaz

* Dalše informacije na stronach němskeho wonkowneho zarjada
Kongo

**Kongo** móže być:

* Kongo, druha najdlěša rěka Afriki
* Demokratiska republika Kongo, stat w Africe (1971-1997 *Zaïre*, tež *Kongo-Kinshasa*)
* Republika Kongo, mjeńši susodny stat Demokratiskeje republiki w Africe (tež *Kongo-Brazzaville*)
Komory

**Komory** ( *Comores*) su njewotwisny kupowy stat w Indiskim oceanje před afriskim pobrjohom. Leža mjez Madagaskarom w juhowuchodźe a Tanzaniju w sewjerozapadźe. Stolica je Moroni při zapadnym pobrjoze hłowneje kupy Grande Comore. Dalše wulke kupy archipla su Anjouan, Mohéli a Mayotte, při čimž słuša poslednja hišće k Francoskej.

Na kupach knježi maritimna tropiska klima z cyłolětnymi přerěznymi temperaturami mjez 22 a 27&nbsp;°C. Dešćowy čas je mjez nowembrom a aprylom. Najwyše městno horjatych wulkaniskich kupow je *Karthala* (2.361 m) njedaloko stolicy.


## Wotkazy

* Dalše informacije
Demokratiska republika Kongo

**Demokratiska republika Kongo** (mjez 1971 a 1997 *Zaïre*) je njewotwisny stat w srjedźnej Africe. Druhi najwjetši kraj kontinenta wupřestrěwa so na woběmaj bokomaj ekwatora mjez Atlantiskim oceanom w zapadźe a Tanganjikaskim jězorom we wuchodźe. Mjezuje ze Centralnoafriskej republiku w sewjeru, z Južnym Sudanom w sewjerowuchodźe, z Ugandu, Ruandu, Burundijom a Tanzaniju we wuchodźe, ze Sambiju a Angolu w juhu kaž tež z republiku Kongo w zapadźe. Stolica je wulkoměsto Kinshasa, kotrež so namaka při rěce Kongo w zapadźe kraja. 

W Demokratiskej republice Kongo knježi włóžna tropiska klima z přerěznymi temperaturami wokoło 20&nbsp;°C w suchim času a 30&nbsp;°C w dešćowym času. We wjetšim dźělu kraja dešćuje so pak cyłolětnje. W horinach blisko wuchodnej hranicy so druhdy tež sněhuje. Najwyše městno kraja je *Margherita Peak* (5.109 m) blisko ugandiskeje hranicy w horinach Ruwenzori, kotrež je tež třeća najwyša hora Afriki.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne strony prezidenta Demokratiskeje republiki Kongo
Lesotho

**Kralestwo Lesotho** (prjedy *Basutoland*) je njewotwisny nutřkokrajny stat w južnej Africe. Namaka so wosrjedź republiki Južneje Afriki w Drakenskich horach. Stolica je Maseru, kotrež so namaka při južnoafriskej hranicy w zapadźe kralestwa. 

W Lesothu knježi měrna, ćopła klima z dešćowym časom w lěću, potajkim mjez oktobrom a měrcom. We wuchodnych wysokich horinach móže so cyłolětnje sněhować. Najwyše městno horjateho kraja je *Thabana Ntlenyana* (3.482 m), kotrež je tež najwyša hora cyłeje južneje Afriki. We wuchodźe wužórli so tež rěka Oranje. Lesotho je jenički njewotwisny stat na swěće z teritorijom, kotryž leži dospołnje wjac hač 1.000&nbsp;m nad mórskej hładźinu.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony lesothskeho knježerstwa
Kongo (rěka)

**Kongo** (tež *Zaire* abo *Congo*) je wulka rěka w srjedźnym Africe. Žórło druheje najdlěšeje rěki kontinenta leži w žórlišću Chambeshi w horinach blisko Tanganjikaskeho a Malawiskeho jězora. Rěka Kongo běži přez stolicy Demokratiskeje republiki a republiki Kongo – Kinshasa a Brazzaville – a wuliwa so po wokoło 4.835 km do Atlantiskeho oceana.

Z přerěznym přeliwom wot 41.800 m³/s je Kongo najmócniša rěka afriskeho kontinenta a z hač do 220 metrami najhłubša rěka na zemi.

## Wotkaz
Liberija

**Liberija** (jendźelsce *Liberia*, wotwodźene ze słowa *liberty*, „swoboda“) je njewotwisny stat při Atlantiskim oceanje w zapadnej Africe. Mjezuje z Gineju w sewjeru, ze Słonowinowym pobrjohom we wuchodźe a ze Sierra Leone w zapadźe. Stolica je Monrovia, kotraž so namaka při atlantiskim pobrjoze w zapadźe kraja. 

W najwjetšim dźělu Liberije knježi horca, włóžna, tropiska klima z přerěznymi temperaturami mjez 24 a 30&nbsp;°C. W sewjernym dźělu maja suchi čas mjez oktobrom a měrcom. Najwyše městno je *Mount Wuteve* (1.440 m) w sewjeru kraja. Přewažaca krajinowa forma je dešćowy lěs.

Liberija bě jedyn z prěnich njewotwisnych statow na afriskim kontinenće.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Strasbourg

**Strasbourg** () je stolica a najwjetše město Elsaskeje. Z nimale 300 tysacami wobydlerjow je tež sedme najwjetše město cyłeje Francoskeje. Leži na lěwym brjoze Ryna při wuchodnej kromje Elsaskeje a tohodla tež při hranicy mjez Francoskej a Němskej.

Strasbourg je wažne stejišćo institucijow Europskeje unije a Europskeje rady.

## Wotkaz

* oficialne stronki
Ubuntu

**Ubuntu** je swobodny dźěłowy system, distribucija Linuxa. 

Ubuntu je wutwarjene na zakladźe distribucije Debian a wobsahuje wjele programow (přewažnje z licencu GNU General Public License), na přikład grafiske wužiwarske powjerchi Gnome a KDE, webowy wobhladowak Iceweasel, emejlowy program Icedove a ličakowe hry FreeCol a Wesnoth.

## Eksterne wotkazy

* oficialne stronki
São Tomé a Príncipe

**São Tomé a Príncipe** (portugalsce *São Tomé e Príncipe*, „Swj. Tomaš a princowa kupa“) je njewotwisny kupowy stat w Ginejskim golfu před pobrjohom Afriki. Kupy leža něhdźe 200 km zapadnje gabunskeho resp. ekwatorialnoginejskeho pobrjoha. Stolica druheho najmjeńšeho stata Afriki je São Tomé, kotrež so namaka w sewjeru hłowneje kupy. 

Na kupach knježi horca, włóžna, tropiska klima z přerěznymi temperaturami mjez 20 a 28&nbsp;°C a dešćowym časom wot oktobra do meje. Najwyše městno je *Pico do São Tomé* (2.024 m), kotryž namaka so na horjatej hłownej kupje ze samsnym mjenom.

São Tomé a Príncipe bě hač do lěta 1975 portugalska kolonija.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Sambija

**Sambija** ( *Zambia*, po rěce Sambesi) je nutřkokrajny stat w južnej Africe. Mjezuje z Demokratiskej republiku Kongo w sewjeru, z Tansaniju w sewjerowuchodźe, z Malawijom we wuchodźe, z Mosambikom a Simbabwe w juhu, z Namibiju w juhozapadźe a z Angolu w zapadźe. Stolica je Lusaka, kotraž leži w juhu kraja. 

W Sambiji knježi wysokosće dla miła, tropiska klima ze třomi počasami: chłódnišim suchim časom wot meje do septembra a přerěznymi temperaturami mjez 15 a 27&nbsp;°C, horcym suchim časom w oktobru a nowembru (24–32&nbsp;°C) a horcym, tužnym dešćowym časom wot decembra do apryla (27–38&nbsp;°C). Najwyše městno leži w horinach Mafinga (2.301&nbsp;m) blisko tanzaniskeje hranicy. Swětadaloko znate su 1,7&nbsp;km šěroke a 100&nbsp;m wysoke Victoriaske wodopady při Sambesiju na južnej hranicy.

Sambija běše hač do lěta 1964 jako *Sewjerna Rhodeziska* britiska kolonija.


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony sambiskeho knježerstwa
Senegal

**Senegal** ( *Sénégal*) je njewotwisny stat při Atlantiskim oceanje w zapadnej Africe. Stolica a najwjetše město je Dakar, kotryž so namaka na połkupje Kap Verde při atlantiskim pobrjoze na zapadźe kraja.

## Geografija
Mjezuje z Mawretanskej na sewjeru, z Malijom na wuchodźe kaž tež z Gineju a Gineju-Bissauwom na juhu. Nimo toho wobdawa Senegal cyły teritorij Gambije.

W Senegalje knježi ćopła subtropiska klima z horcym suchim počasom wot oktobra do apryla a dešćowym počasom wot meje do septembra. Najwyše městno płoneho kraja je hora bjez mjena blisko ginejskeje hranicy (581 m). Najwažniša rěka je Senegal, kotryž je tež namjezna rěka mjez Senegalom a Mawretanskej.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony senegalskeho knježerstwa
Sierra Leone

**Sierra Leone** („Lawjacy pobrjóh“) je njewotwisny stat při Atlantiskim oceanje w zapadnej Africe. Mjezuje z Gineju na sewjeru a z Liberiju na juhowuchodźe. Stolica je Freetown, kotryž so namaka při atlantiskim pobrjoze na zapadźe kraja. 

W Sierra Leone knježi włóžna, tropiska klima z lětnymi spadkami wot circa 5000 mm. Suchi čas z horcymi wětřikami ze Sahary traje wot oktobra do meje. Dešćowy čas započnje so srjedź meje a traje hač do oktobra, při čimž stej awgust a september na dešćik najbohatšej měsacaj. Najwyše městno je *Loma Mansa* (1.948 m) na sewjeru kraja blisko ginejskeje hranicy. Přewažaca krajinowa forma je dešćowy lěs.

Sierra Leone běše hač do lěta 1961 britiska kolonija.


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony prezidenta
Simbabwe

**Simbabwe** ( *Zimbabwe*) je nutřkokrajny stat w južnej Africe. Mjezuje z Mosambikom we wuchodźe, z Južnej Afriku w juhu, z Botswanu w juhozapadźe a ze Sambiju w sewjerozapadźe. Stolica je Harare, kotrež so namaka w sewjerowuchodnym dźělu kraja. 

W Simbabwe knježi ćopła subtropiska klima z dešćowym počasom wot nowembra do měrca a horcym suchim počasom z temperaturami wokoło 35&nbsp;°C. Přerězna temperatura w stolicy je 20&nbsp;°C. Najwyše městno je *Inyangani* (2.592 m) při mosambikskej hranicy we wuchodźe kraja. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

Simbabwe je jedyn z najchudšich krajow na swěće. Po 37 lět trajacym knjejstwu bu prezident Robert Mugabe, kotryž bě z 93 lětami zdobom najstarši hłowa stata na swěće, w nowembrje 2017 přez wojerski puč wotsadźeny.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Słonowinowy pobrjóh

**Słonowinowy pobrjóh** ( *Côte d’Ivoire*) je njewotwisny stat při Atlantiskim oceanje w zapadnej Africe. Stolica je Yamoussoukro w srjedźišću kraja, najwjetše město, sydło knježerstwa a hospodarski centrum je pak při atlantiskim pobrjoze so namakacy Abidjan.

## Geografija

Mjezuje z Malijom a Burkinu na sewjeru, z Ghanu na wuchodźe a z Liberiju a Gineju na zapadźe. Na juhu Słonowinoweho pobrjoha knježi ćopła, włóžna tropiska klima z dešćowymaj počasomaj wot meje do julija kaž tež w oktobru a nowembru. W sewjernym dźělu maja suchu sawanowu klimu z dešćowym počasom wot julija do oktobra a horcym, ze Sahary pochadźacym wětřikom Harmattan wot decembra do februara. Najwyše městno je *Mont Nimba* (1.752 m) při ginejskej a liberiskej hranicy w zapadźe kraja. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

## Stawizny
Hač do lěta 1960 bě Słonowinowy pobrjóh z francoskej koloniju. Po njewotwisnosći knježeše přez 33 lět prěni prezident Félix Houphouët-Boigny. W lěće 2002 dóńdźe pod prezidentom Laurent Gbagbo k byrgarskej wójnje mjez muslimskim sewjerom a křesćanskim juhom. Při wólbach lěta 2010 zhubi Gbagbo móc a bu pozdźišo zajaty a dla pozdatnych wójnskich złóstnistwow wobskorženy.


## Žórła


## Wotkaz

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Mosambik

**Mosambik** ( *Moçambique*) je njewotwisny stat při Indiskim oceanje w juhowuchodnej Africe. Mjezuje z Malawijom a Tansaniju w sewjeru, z Južnej Afriku a Swaziskej w juhu, ze Simbabwe w zapadźe a ze Sambiju w sewjerozapadźe. Stolica je Maputo, kotraž so namaka při pobrjoze w juhu kraja. 

W najwjetšim dźělu Mosambika knježi ćopła, sawanowa klima z horcym dešćowym časom wot nowembra do apryla. W suchim času su předewšěm nocy zymniše. Přerězne dnjowe temperatury leža cyłolětnje mjez 25 a 30 °C. Najwyše městno je *Monte Binga* (2.436 m) při simbabweskej hranicy. Najwažniša rěka w kraju je ze Simbabwe pochadźacy Sambesi, kotryž so blisko města Quelimane z deltu do oceana wuliwa. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

Mosambik bě hač do lěta 1975 portugalska kolonija, je pak wot 1995 čłon Commonwealtha.

## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Ruanda

**Ruanda** (,  a  *Rwanda*) je husće wobsydleny nutřkokrajny stat při Kiwuskim jězorje we wuchodnej Africe. Mjezuje z Ugandu na sewjeru, z Tansaniju na wuchodźe, z Burundijom na juhu a z Demokratiskej republiku Kongo na zapadźe. Stolica je Kigali, kotryž so w srjedźišću małeho kraja při rěce Kagera nadeńdźe. 

W Ruandźe knježi wysokosće dla miła, włóžna klima z přerěznymi temperaturami wokoło 18&nbsp;°C bjez wulkich přeměnjenjow. Dešćowej časaj trajetej wot septembra do decembra *(umuhindo)* a wot februara do spočatka junija *(itumba)*. Najwyše městno tak mjenowaneho „kraja tysac kopcow“ je wulkan *Karisimbi* (4.519 m) při kongoskej hranicy na sewjerozapadźe Ruandy. Ruanda je tež žórlišćo najdlěšeje rěki swěta; najwjetši přitok Nila, rěka Kagera, je najwažniša rěka w kraju.

Ruanda je nimo toho předewšěm znata za najhórše ludomordarstwo po Druhej swětowej wójnje, kotrež je so stało w lěće 1994.

Hačrunjež ženje z britiskej koloniju njebě, přisłuša Ruanda wot lěta 2009 Commonwealthej.


## Wotkazaj

* Webstrony ruandaskeho wulkopósłanstwa w Němskej
Madagaskar

**Madagaskar** ( *Madagascar*) je wulki kupowy stat na juhozapadźe Indiskeho oceana před afriskim pobrjohom. Mjez Madagaskarom a kontinentom namaka so něhdźe 420 km šěroki Mosambikski přeliw. Stolica je Antananarivo, kotrež so namaka w srjedźišću kupy.

Na Madagaskarje knježi ćopła, tropiska klima z přerěznymi temperaturami wokoło 25 °C. We wuchodnym dźělu kupy je włóžnišo z lětnymi spadkami hač do 4000 mm, na zapadźe sušišo z jenož 500 mm. Kupa leži tež we wliwowym wobwodźe tropiskich cyklonow, kiž nimale kóždolětnje přińdu. Najwyše městno je wjeršk hory *Maromokotro* (2.876 m) na sewjeru Madagaskara.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Malawi

**Malawi** je nutřkokrajny stat při Malawiskim jězoru w južnej Africe. Mjezuje z Tansaniju w sewjeru, z Mosambikom we wuchodźe a juhu a ze Sambiju w zapadźe. Stolica je Lilongwe, kotraž so namaka w srjedźišću kraja blisko sambiskeje hranicy. 

W Malawiju knježi ćopła subtropiska klima ze štyrjomi počasami:
* chłódny počas wot meje do srjedźa awgusta z temperaturami mjez 14 a 24 °C
* horcy počas wot awgusta do nowembra
* dešćowy počas wot nowembra do apryla z temperaturami mjez 19 a 32 °C
* podešćowy počas w aprylu a meji

Najwyše městno je *Sapitwa* (3.002 m) blisko mosambikskeje hranicy w juhu kraja. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

Malawi běše hač do lěta 1964 jako *Njasaland* britiska kolonija.


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Mauritius

**Mauritius** je husće wobsydleny kupowy stat na juhozapadźe Indiskeho oceana a słuša geografisce k Africe. Leži něhdźe 750 km wuchodnje kupy Madagaskar. Stolica je Port Louis, kotraž so namaka w sewjerozapadźe hłowneje kupy. K statej słuša tež mała kupa Rodrigues, kotraž leži něhdźe 600 km wuchodnje Mauritiusa. 

Na Mauritiusu knježi ćopła, włóžna tropiska klima z přerěznymi temperaturami mjez 19 a 24&nbsp;°C. Suchša zyma traje wot meje do nowember, w lěću je włóžnišo. Najwyše městno je *Piton de la Petite Rivière Noire* (828 m) w juhu kupy.

Mauritius běše hač do lěta 1968 britiska kolonija.


## Wotkazaj

* Oficialne turistiske webstrony
Mawretanska

**Mawretanska** ( *Mauritanie*,  الجمهورية / *al-mūrītāniyya*) je wulki, rědko wobsydleny stat při Atlantiskim oceanje w sewjerozapadnej Africe. Stolica je Nouakchott, kotraž so namaka při atlantiskim pobrjoze na zapadźe kraja.

## Geografija
Mjezuje ze Zapadnej Saharu resp. Marokkom na sewjeru, z Algeriskej na sewjerowuchodźe, z Malijom na wuchodźe a juhu kaž tež ze Senegalom na juhozapadźe. 

W Mawretanskej knježi horca, sucha pusćinowa klima z přerěznymi temperaturami mjez 20 a 24&nbsp;°C w januaru resp. 30 a 34&nbsp;°C w juliju. Lětne temperatury wot 50&nbsp;°C njejsu rědke. Najwyše městno je *Kediet Ijill* (915 m) w Saharje. Přewažaca krajinowa forma je pusćina; jenička rěka wulkeho kraja je Senegal, kotryž je z južnej hranicu.

## Stawizny
Mawretanska běše hač do lěta 1960 francoska kolonija.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Nigerija

**Nigerija** ( *Nigeria*, igbo *Naíjíríà*, joruba *Nàìjíríà*, hausa *Nijeriya*) je wulki a husće wobsydleny stat při Ginejskim golfu w zapadnej Africe. Stolica je Abuja w srjedźišću kraja, mjeztym zo je při atlantiskim pobrjoze ležacy Lagos najwjetše město. 

## Geografija

Kraj mjezuje z Nigerom na sewjeru, z Čadom na sewjerowuchodźe, z Kamerunom na wuchodźe a z Beninom na zapadźe. 

W južnym dźělu Nigerije knježi horca, włóžna, tropiska klima z dešćowym počasom wot apryla do oktobra a přerěznymi temperaturami wokoło 30&nbsp;°C. W sewjernym dźělu maja sušišu pusćinowu klimu ze słabym dešćowym počasom a horcym wětřikom Harmattan w suchim počasu. Potom njejsu temperatury wokoło 50&nbsp;°C rědke. Najwyše městno je *Chappal Waddi* (2.419 m) při kamerunskej hranicy we wuchodźe kraja. Typiske krajinowe formy su laguny při pobrjoze, włóžna sawana w srjedźišću a sucha sawana w sewjeru.

Nigerija je po ličbje wobydlerstwa z wulkim předskokom najwjetši stat Afriki. Tam rěči so wokoło 500 rěčow.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Ekwator

**Ekwator** je teoretiska linija na zemi, kotraž ma samsnu zdalenosć z wobeju polow a rozdźěluje zemju do sewjerneje a južneje połkule. Ma geografisku šěrinu wot 0° a teoretisku dołhotu wot 40.075,016686 km.

Zemski ekwator přeprěkuje Afriku, Indiski ocean, juhowuchodnu Aziju, Ćichi ocean, Južnu Ameriku a Atlantiski ocean. Mjez ekwatorom a wobrotnikomaj so tropy namakaja. Tam steji słónco dwójce w lěće w ceniće, štož wobwliwuje tež tropiske počasy.

Ekwator direktnje přeprěkuje 11 statow:

* Ekwador (kotryž ma swoje mjeno wot ekwatora)
* Kolumbisku
* Brazilsku
* São Tomé a Príncipe
* Gabun
* republiku Kongo
* Demokratisku republiku Kongo
* Ugandu
* Keniju
* Somaliju
* Indonesku

Nimo toho přeprěkuje wjacore skupiny kupow mjez jednotliwymi kupami, na přikład Malediwy. Slědowace stolicy namakaja so blisko ekwatora:

* Quito (20 km južnje ekwatora) - Ekwador
* Kampala (35 km sewjernje ekwatora) - Uganda
* São Tomé (35 km sewjernje ekwatora) - São Tomé a Príncipe
* Libreville (40 km sewjernje ekwatora) - Gabun

## Wotkaz
Cenit

**Cenit** je teoretiski dypk na njebju, kotryž namaka so direktnje padorunje nad stejnišćom wobhladowarja. Jeho přećiwny pol so mjenuje nadir. Mjeno pochadźa z arabskeho słowa سمت‎ / *samt* / *„puć, dróha, směr“* abo dokładnišo wot سمت الرأس / *samt ar-raʾs* / „směr hłowy, wjerškowy dypk“.

Na zemi móže słónco jenož mjez wobrotnikomaj, potajkim w tropach, w ceniće stać.
Wobrotnik

**Wobrotnik** je jedyn z dweju geografiskeju šěrokostnikow, kotrejž so namakatej na 23°26'16" sewjerneje respektiwnje južneje šěriny a kotrejž stej hranicy za słónčnu čaru na zemi. Wobrotnikaj běžitej 2600 kilometrow sewjernje respektiwnje južnje ekwatora. Mjez wobrotnikomaj leža tropy, potajkim tute kónčiny zemje, kotrež buchu klimatisce wobwliwowane přez cenit słónca.

Přeco na dnju zawróta słónca (20./21. junija resp. 20./21. decembra) docpěje słónco na sewjernej resp. južnej połkuli při wobrotnikomaj cenit. Tuž steji słónco na najwyšim dypku a padorunje stejacy kij njeby ničo zaćěmnił. Zwonka tropow – na přikład w Europje – słónco ženje w ceniće njesteji.

Sewjerny wobrotnik rěka po codiakalnym znamjenju tež „wobrotnik raka“, južny wobrotnik wotpowědnje tomu „wobrotnik skalneho kozoła“.

Tropiskej počasaj – dešćowy a suchi čas – stej wotwisnej wot stejnišća słónca na njebju.
Tropy

**Tropy** su wobłuk na zemi, kotryž so namaka na woběmaj bokomaj ekwatora mjezy wobrotnikomaj słónca. Na kóždym dypku w tropach steji słónco dwójce w lěće w ceniće, tuž njejsu tam wulke přeměnjowanja temperatury abo dołhoty dnja, kaž je to zwonka tropow, na přikład w Europje. Tež počasy w našim zmysle njejsu, město toho maja tam dešćowy a suchi čas. Cyłolětna přerězna temperatura leži wokoło 25&nbsp;°C.

W tropach su wšelakore wegetaciske pasma, kotrež su wotwisne wot mnóstwa a dołhoty spadkow:
* 12 do 9½ humidnych měsacow = tropiski dešćowy lěs
* 9½ do 7 h.m. = włóžna sawana
* 7 do 4½ h.m. = sucha sawana
* 4½ do 2 h.m. = ćernjojta sawana
* 2 do 0 h.m. = pusćina

W kónčinach blisko ekwatora so nimale cyłolětnje dešćuje, tuž namaka so předewšěm tam (na přikład w Amaconasowej nižinje abo w Kongowej žłobinje) dešćowy lěs.

## Wotkaz
Sawana

**Sawana** je tropiski abo subtropiski typ wegetacije, při čimž namakamy zwisowacu kerčinu a skerje wotewrjenu a dźěratu drjewinu. Sawana je tuž zhromadne zapřijeće za wegetaciske pasmo mjez tropiskim dešćowym lěsom a pusćinu. Słowo *sawana* woznamjenja přibližnje „daloka runina“. Rozeznawamy po wegetaciji a mnóstwje spadkow włóžnu, suchu a ćernjojtu sawanu. 

Swětoznate su sawany Afriki, wosebje Serengeti w Tansaniji. Sawany namakamy pak tež w Indiskej, Južnej Americe a Awstralskej.

## Wotkaz
Ginejski golf

**Ginejski golf** je tutón dźěl Atlantiskeho oceana, kotryž mjezuje z pobrjohom zapadneje Afriki w sewjeru a srjedźneje Afriki we wuchodźe. Stawiznisce rěka region při sewjernym pobrjoze *[[Hornja Gineja]]* a při wuchodnym pobrjoze *[[Delnja Gineja]]*. Přimórske staty su Ghana, Togo, Benin a Nigerija w Hornjej Gineji kaž tež Kamerun, Ekwatorialna Gineja, Gabun a republika Kongo w Delnjej. 

Najwjetše kupy w golfu su k Ekwatorialnej Gineji słušace Bioko, São Tomé a Príncipe a Annobón. Nastachu - kaž tež Kamerunska hora na afriskej twjerdźi - wulkaniskeho hot spota dla.

W Ginejskim golfu překřižuje nulowy meridian ekwator.
Dešćowy čas

**Dešćowy čas** je w tropiskich a subtropiskich kónčinach swěta tón čas, hdyž so wjetšina lětnych spadkow dźe. Mjez sewjernym a južnym wobrotnikom so přibližnje potom dešćuje, hdyž steji słónco tam w ceniće, potajkim w sewjernych tropach mjez aprylom a oktobrom a w južnych tropach mjez oktobrom a aprylom. W někotrych krajach blisko ekwatora maja tuž dwaj dešćowaj časaj w jednym lěće. 

Počasy so potajkim w tropach na temperaturach njeorientuja. Město zymy a lěća maja tam dešćowy a suchi čas.

## Hlej tež
* Suchi čas
Sahara

**Sahara** je z dźewjeć milionami kwadratnych kilometrow najwjetša pusćina na zemi. Wupřestrěwa so w sewjernej Africe mjez Atlantiskim oceanom a Čerwjenym morjom a je ze zapada do wuchoda wokoło 5000 km šěroka, ze sewjera do juha wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaći Sahara kaž jako wobrotnikowa pusćina. Rěčna oaza Nila přetorhuje Saharu w Egyptowskej.

Sewjernje Sahary namaka so Maghreb (arabsce za „zapad“), južnje tak mjenowany sahel („pobrjóh“). Staty w Saharje su Egyptowska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Zapadna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.

Najwjetši dźěl Sahary zestaje so z kamjentneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo tež ze šćerkoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twori jenož pjećinu cyłeje přestrjenje. Najwyše městno w Saharje je *Emi Koussi* w horinach Tibesti (3.415 m). Jenička stajna rěka je Nil.

Klima w Saharje je sucha a wodnjo horca, cyłolětnje z pasatowym wětrom. Nocy pak móža być jara zymne, w zymje samo z temperaturami pod nul stopnjemi. Přerězne mnóstwo spadkow je jenož 45 mm; w někotrych lětach so scyła njedešćuje.

## Wotkaz
Malediwy

**Malediwy** su mały, husće wobsydleny kupowy stat w Indiskim oceanje blisko južneho kónca Indiskeje. Zestaja so z 1.196 kupow, z kotrychž su 220 stajnje wobsydlene. Stolica je Malé, kotraž so namaka na kupje ze samsnym mjenom. 

Na kupach knježi stajnje horca, tropiska klima ze sylnymi spadkami předewšěm w juniju a juliju a cyłolětnymi přerěznymi temperaturami wokoło 27 °C. Najwyše městno kupow leži jenož 2,4 metry nad mórskej hładźinu.

Malediwy běchu hač do lěta 1965 britiska kolonija. Dźensa su woblubowany turistiski cil, kotryž bu pak wosebje z klimoweje změny wohroženy.

## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Nauru

**Nauru** je mały, husće wobsydleny kupowy stat w Ćichim oceanje juhowuchodnje Awstralskeje, kotryž słuša k Oceaniji. Je po ličbje wobydlerstwa druhi a po přestrjeni třeći najmjeńši stat na swěće. Přestrjeń Nauruwa wotpowěduje třećinje teritorija města Budyšina. Inoficielna stolica je Yaren, kotraž so namaka při zapadnym pobrjoze. 

Na kupje knježi stajnje tropiska klima z přerěznej temperaturu wokoło 27&nbsp;°C. Najwyše městno kupy leži jenož 61 metrow nad mórskej hładźinu.

Nauru běše hač do lěta 1968 dźěl Awstralskeje a je čłon Commonwealtha.


## Žórła


## Wotkazaj

* Informacije němskeho wonkowneho zarjada
Kassel

**Kassel** (hač do lěta 1926 *Cassel*) je wulkoměsto na sewjeru Hessenskeje a po Frankobrodźe a Wiesbadenje třeće najwjetše město zwjazkoweho kraja. Leži při rěce Fulda blisko delnjosakskeje a durinskeje hranicy a ma nimale dwě sćě tysac wobydlerjow.

Kassel je wot lěta 1955 kóžde pjate lěto stejišćo wuznamneje wustajeńcy documenta.

## Wobrazarnja

Kassel-merian.jpg|Plan města z lěta 1648
Kassel asv2022-02 img37 StMartin Church.jpg|Cyrkej swj. Měrćina w nutřkownym měsće
Kassel asv2022-02 img20 Rathaus.jpg|Kasselska radnica
WasserspieleKasselNachts kasselgalerie de.jpg|W hórskim parku „Wilhelmshöhe“


## Wotkazaj

* &nbsp;Oficialna webstrona
Małe Rědorjecy

**Małe Rědorjecy** () su sydlišćo w Hornjej Łužicy a wot 1998 měšćanski dźěl Wulkich Rědorjec. Leža při Rědorje něhdźe kilometer na juhozapad wot centruma Wulkich Rědorjec a maja dźewjeć stow wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Cookowe kupy

**Cookowe kupy** ( *Cook Islands*, maorisce *Kūki 'Āirani*) su samostatny nowoseelandski kupny teritorij w Ćichim oceanje, kotryž leži na južnej zemskej połkulje něhdźe 3&nbsp;000 - 5&nbsp;000 km na wuchod wot Awstralskeje a Indoneskeje.

## Žórła


## Wotkaz
Wotšěrjenje

**Wotšěrjenje** (němsce *[[:de:Abweitung|Abweitung]]*, jendź. *departure*) woznamjenja dołhosć šěrokostnikoweho kružneho łuka mjez dwěmaj dypkomaj samsneho šěrokostnika geografiskeje šěrokosće \, \phi na zemskim powjerchu. Wotšěrjenje je (za \, \phi njerunja 0°) wjetše hač ortodroma (najkrótša zdalenosć mjez woběmaj dypkomaj). (Pola \, \phi = 0°, tuž na  ekwatorje, wotpowěduje wotšěrjenje najkrótšej zdalenosći, dokelž ekwator jako jenički šěrokostnik je wulki kruh a wotšěrjenje potajkim je ortodroma).

W nawtice je wotšěrjenje potajkim kateta w kursowym třiróžku, kotraž z paralelnym kruhom hromadźe pada.

Často tež wobmjezuje so definicija wotšěrjenja na wotstawk podłu šěrokostnika mjez dwěmaj meridianomaj, kotrejž stej dokładnje 1° jedyn wot druheho zdalenej.

## Hódnoty
W zmysle wotstawka 1° mjez šěrokostnikami je wotšěrjenje na ekwatorje 111,319491&nbsp;km (z wulkej połwósku z WGS84 ličene). K čopam so wotšěrjenje pomjeńšuje, na čopomaj je wono nul.

Geografiske koordinaty dokładne na sekundy su tuž w srjedźnej Europje (na něhdźe 49° šěrokosće) w dołhosći na 20&nbsp;metrow, w šěrokosći přeco na  30&nbsp;metrow doładne (dołhostniki, hdźež so šěrokosć liči, su přeco wulke kruhi, w šěrokosći je to jenož ekwator, pola 0°&nbsp;šěrokosće). Pozicija dokładna na metry trjeba potajkim znajmjeńša druhe komowe městno decimalnych sekundow.

## Powšitkowne wobličenje za kulojtu zemju

Dypk A ma koordinaty (\, \phi, \lambda_A),
dypk B ma koordinaty (\, \phi, \lambda_B).
K směrej zapad je \, \lambda pozitiwny, k směrej wuchod negatiwny; \, \phi je pozitiwny za šěrokosće sewjerneje hemisfery a negatiwny na južnej połkuli.

Potom płaći:
Wot\check{s}\check{e}rjenje = U \cdot \frac{\lambda_B - \lambda_A}{360},

při čimž U wopisuje wobjim šěrokostnika \, \phi, kotryž wuchadźa z:

 U = 2 \cdot \pi \cdot zemski\ radius \cdot \cos \phi

Zjednorjene, za wobličenje wotstawka mjez dwěmaj meridianomaj wuchadźa:

Wot\check{s}\check{e}rjenje = \frac{zemski\ wobjim}{360} \cdot cos(\phi) 

## Wobličenje za zemju jako referencny elipsoid

Za dokładniše wobličenje so město zemskeho wobjima wotpowědowaca hódnota wužiteho referencneho elipsoida wužiwa: 

Wot\check{s}\check{e}rjenje = N(\phi) \cdot cos(\phi) \cdot \delta \lambda 

z  N(\phi)  jako radius prěčneje křiwizny wotpowědneje geografiskeje šěrokosće  \phi  a  \delta \lambda  jako diferenca geografiskich dołhosćow ciloweho a wuchadneho městna.

## Žórła
Šěrokostnik

**Šěrokostniki** su kruhi na (idealizowanym) zemskim powjerchu z konstantnej geografiskej šěrokosću *β*, kotrež paralelnje k ekwatorowej runinje k wuchodo-zapadnemu směrej běža.

Mjeztym zo wšě dołhostniki, kotrež běža padorunje k šěrokostnikam, su wulke kruhi, su šěrokostniki powšitkownje małe kruhi – nimo ekwatora, kotryž jako *nulowy šěrokostnik* zemju do sewjerneje a južneje hemisfery dźěli. Dalše wosebite šěrokostniki su wobrotnikaj a polarnej kruhaj, kotrež dobywaja wuznam za słónčny staw w běhu počasow přez křiwosć ekliptiki. Tež definicija klimowych pasmow poćahuje so na wěste šěrokostniki.

Wotstawk dweju šěrokostnikow z rozdźělom jednoho stopnja šěriny je přerěznje něhdźe 111&nbsp;km, je wšak zemskeho wopłonjenja dla w bliskosći ekwatora mjeńši hač w ekstremnje sewjernych a južnych šěrinach. Podobny zmylk by wobličenje dołhosće šěrokostnikow jako *2[[Kružna ličba|π]]R·[[Kosinus|cos]]&nbsp;β* z konstantnym zemskim radiusom *R* było.

## Šěrokostniki jako hranicy
Šěrokostniki wužiwaja so často jako hranicy mjez krajemi abo regionami, předewšěm w Sewjernej Americe a Africe.

* 49 stopnjow sewjer: Dźěl hranicy mjez USA (J) a Kanadu (S)
* 45 stopnjow sewjer: Hranica mjez Vermontom (J) a Kanadu (S), hranica mjez Wyomingom (J) a Montanu (S)
* 42 stopnjow sewjer: Hranica mjez Kaliforniskej (J) a Oregonom (S), dźěl hranicy mjez Pensylwaniskej (J) a New York (S)
* 41 stopnjow sewjer: Dźěl hranicy mjez Koloradom, Utahom (J), Wyomingom a Nebrasku (S)
* 40 stopnjow sewjer: Hranica mjez Nebrasku (S) a Kansasom (J)
* 38 stopnjow sewjer: Hranica mjez sewjernej a južnej Koreju w lěće 1945
* 37 stopnjow sewjer: Hranica mjez Utahom, Koloradom a Kansasom (S) kaž tež Arizonu, New Mexico a Oklahomu (J)
* 36 stopnjow 30' sewjer: Hranica mjez statami njewólnikarjow na juhu a statami ze zakazom njewólnistwa na sewjer Zjednoćenych statow
* 35 stopnjow sewjer: Hranica mjez Tennessee (S) kaž tež Mississippi, Alabamu a Georgia (J)
* 32 stopnjow sewjer: Dźěl hranicy mjez New Mexico (S) a Teksasom (J)
* 26 stopnjow juh: Dźěl hranicy mjez South Australia (J) kaž tež Northern Territory a Queensland (S)
Kružny łuk

Jeli so na kruhu dwaj někajkejžkuli dypkaj postajetej a so tutej přez čary ze srjedźišćom kruha zwjazujetej, stej wobaj dźělej kružneho přestrjenja, kotrejž so přez tute čary jedyn wot druheho wotdźěla, kružnej wurězkaj (tež kružnej sektoraj mjenowanej). Kružny wurězk *wurězuje so* potajkim móhłrjec přez dwaj radiusaj z kruha. Dźěl kružnicy, kotryž słuša ke kružnemu sektorej, mjenuje so **kružny łuk**; kut mjez woběmaj radiusomaj mjenuje so *[[srjedźišćowy kut]]*. 

## Wobličenje
Dołhosć *b* kružneho łuka ze srjedźišćowym kutom α w kutowej měrje a radiusu r da so přez slědowacu formlu wobličić:

:b = \pi \sdot r \sdot \frac {\alpha} {180^{\displaystyle\circ}}

Přestrjenjowy wobsah wotpowědneho kružneho wurězka wobličuje so takle:

:A = \pi \sdot r^2 \sdot \frac {\alpha} {360^{\displaystyle\circ}}

Jeli so srjedźišćowy kut α we łukowej měrje podawa, wuchadźeja slědowace formle:
:b = r \sdot \alpha  \qquad  A = \frac{r^2 \sdot \alpha}{2} 

Kružna truna dołhosće l dóstanjemy přez slědowacy zwisk z kružneho łuka b a radiusa r:
:l = 2 \sdot r \sdot \sin\left(\frac{b}{2 \sdot r}\right)
Astronomiska dołhosć

**Astronomiska dołhosć** dypka na zemskim powjerchu wotpowěduje jeho *[[geografiska dołhosć|geografiskej dołhosći]]*, njenastupa wšak jeho *poziciju*, ale jeho **[[Lotowy směr|lotowy směr]]**. Je kut mjez meridianowej runinu dypka a meridianowej runinu w Greenwichu, a w samsnej měrje diferenca wobeju hwězdneju časow (městny hwězdny čas minus greenwichowy hwězdny čas).

Mjeno „astronomiska dołhosć“ pochadźa z toho, zo wona – kaž tež astronomiska šěrokosć&nbsp;– da so jenož přez astronomiske měrjenja („astr. postajenje pozicije“) zwěsćić. Astronomiska dołhosć resp. šěrokosć rozeznawa so wot *geografiskeje* dołhosće resp. šěrokosće wo wliw  lotoweho wotchilenja. Lotowe wotchilenje předstaja wotchilenje městneje wertikale wot jeje idealneho (přez hory/dołow njemyleneho) směra.

Lotowe wotchilenje je přez masowych njeprawidłownosćow zemskeho ćělesa wuměnjene a móže we wysokich horach něhdźe 50" (0,005°) docpěć (hlej tež geoid). Jeho komponenće (sewjer-juh a wuchod-zapad) woznamjenjutej so zwjetša z formlowymaj znamjenjomaj *&xi;* a *&eta;*.

Mjez astronomiskej šěrokosću a dołhosću a jeju geografiskimaj (lěpje: *elipsoidiskimaj*) ekwiwalentomaj wobsteji pócah
 
*<math style="padding-left:2em;">\varphi' = \varphi + \xi</math>*
*<math style="padding-left:2em;">\lambda' = \lambda + \eta/cos</math>*\varphi*

Za dokładne [[Geoidowe postajenje|geoidowe postajenje]] so *lotowe wotchilenje* na tak wjele kaž móžno městnach trjeba, a astronomiskej koordinataj *&phi;´, &lambda;´* stej srědk, zo by jo postajiło. Pyta so z [[Uniwersalny instrument|uniwersalnym instrumentom]] (astronomiski [[Teodolit|teodolit]]) abo z [[Cenitowa kamera|cenitowej kameru]] přestorkowanski dypk podlěšeneje lotoweje linije na hwězdnišću („astronomiski“ abo „woprawdźity cenit“); jeho njebjeskej koordinataj ([[Rektascensija|rektascensija]] a [[Deklinacija (astronomija)|deklinacija]]) datej so potom *direktnje* do hódnotow *&phi;´, &lambda;´'' přeličić.
Jakub Cyž (1775)

**Jakub Cyž** ( *Jakob Zoesch*; * 17. hodownika 1775 w Časecach, † 2. małeho róžka 1837 w Šěrachowje) běše serbski katolski farar a awtobiograf. 

Narodźi so jako syn bura w katolskich Serbach a běše mjez 1790 a 1802 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Po studiju filozofije a teologije dźěłaše jako kapłan při Budyskim tachantstwje (1802-13) a wot lěta 1813 skutkowaše jako farar w katolskim Šěrachowje.

Z pjera Jakuba Cyža pochadźeja wobšěrne rukopisne dźeniki, kotrež su nam hódnotne stawizniske žórła.

## Žórło
Jakub Cyž (1901)

**Jakub Cyž** ( *Jakob Ziesche*; * 10. žnjenca 1901 w Žuricach, † 21. róžownika 1955 w Drježdźanach) běše serbski narodny prócowar a podpěrowar antifašistow. 

Narodźi so jako syn žiwnosćerja a wopytowaše najprjedy Wotrowsku šulu, potom ratarsku šulu w Budyšinje. Dźěłaše jako praktikant w Čěskej a běše pozdźišo wobsedźer hospodarstwa w Njebjelčicach.

Skutkowaše aktiwnje za serbske towarstwa w katolskich kónčinach a dopisowaše do Serbskich Nowin a Katolskeho Posoła. W lěće 1923 běše sobuzałožer Serbskeho ratarskeho dorosta.

Za čas nacionalsocializma chowaše Cyž antifašistow w swojim domje w Njebjelčicach, mj.&nbsp;dr. swojeho bratra, dr. Jana Cyža, a zmóžni tam tež pólskim nućenym dźěłaćerjam tajne zetkanja.

## Žórło
Jan Cyž-Hajničanski

**Jan Cyž** (přimjeno **Hajničanski**;  *Johann Ziesch*; * 19. decembra 1883 w Kašecach, † 8. awgusta 1948 w Zhorjelcu) běše serbski katolski farar, narodny prócowar a předsyda Łužiskeje narodneje rady po Druhej swětowej wójnje. 

Narodźi so jako syn žiwnosćerwja a wopytowaše Tachantsku šulu w Budyšinje, potom běše wot 1899 do 1908 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Po studiju teologije skutkowaše jako kapłan w Žitawje, Lipsku a Chrósćicach. Wot lěta 1922 běše wón farar w Hajnicach pola Budestec, bu pak w lěće 1940 ze strony nacionalsocialistiskeje wyšnosće wotsadźeny a zajaty w koncentraciskim lěhwje Dachau.

Jan Cyž bě aktiwny čłon serbskeho towaršnostneho žiwjenja. Dźěłaše mjez 1925 a 1937 jako redaktor Krajana, słušeše do předsydstwa Domowiny a bě tež čłon Maćicy Serbskeje, kotrejež zastupjer běše w Serbskej ludowej radźe.

Wot 1940 do 1945 bě zajaty w koncentraciskim lěhwje Dachau.

Po wuswobodźenju w meji 1945 přewza Cyž předsydstwo Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka w Praze, kotryž najprjedy zastupowaše njewotwisnosć Łužicy, pozdźišo zjednoćenje z byrgarskej Čěskosłowakskej a steješe tak wot lěta 1946 w opoziciji k Domowinje. 1947 złoži Cyž swoju funkciju w narodnej radźe.

Wón bu ze sylnym wobdźělenjom serbskeho ludu na samsnym dnju kaž Pawoł Šołta na Wotrowskim kěrchowje pochowany.

## Nóžki


## Žórło

## Wotkaz

* Zawostajenstwo Jana Cyža-Hajničanskeho w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Meridian (astronomija)

**Meridian** abo dokładnišo tež *njebjeski meridian* (łaćonsce *circulus meridianus* = připołdniši kruh) je w astronomiji wubrany imaginarny wulki kruh na njebjeskej kuli, wotwisny wot pozicije wobkedźbowarja na zemskim powjerchu. Wobsahuje sewjerny a južny dypk wobzora, sewjerny a južny njebjeski čop kaž tež cenit a nadir. Meridian steji nimo toho padorunje na lokalnym wobzoru wobkedźbowarja.

Wobzor wotpowěduje tu, cyle w astronomiskim zmysle, imaginarnej *wobzorowej liniji*, tohorunja wulki kruh na njebjeskej kuli.

W meridianje docpěwaja wšě hwězdy swoju najwjetšu wysokosć (wyša kulminacija) a dwanaće hodźin hwězdneho časa pozdźišo swoju najmjeńšu.
Při tym so z *meridianom* často, zjednorjene, jenož štwórćkruh mjez cenitom a južnym wobzorom (na sewjernej połkuli) resp. sewjernym wobzorom (na južnej połkuli) měni a wobhladuje, kotryž je za kulminaciske wobkedźbowanja wažny.

Měnja-li so stopjeń dołhosće wobkedźbowanskeho stejnišća, da měnja so tež přeběh njebjeskeho meridiana.

## Hlej tež

* Meridian (geografija)
Nadir

Jako **nadir** (z arabšćiny: نظير = naẓīr "nawopačne, podobizna") so w geometriji a w njebjeskej nawigaciji *stopka wyški* woznamjenja, kotraž cenitej napřećo leži. Nadir leži na podlěšenju lotoweho směra dele a móže jako směrowe podaće tež za lotowy směr stać. Nadir je wažny dypk na jednotnej kuli za sferisku astronomiju a trigonometriju.

W geodeziji a fotogrametriji so wysokostne kuty druhdy na nadir poćahuja. Město wo cenitowym kuće abo cenitowej distancy rěci so potom wo nadirowej distancy.

## Hlej tež
* Cenit
Mały kruh

Pod **małym kruhom** rozumja so te kruhi na kulowym powjerchu, kotrychž runiny srjedźišćo kule *nje*wobsahuja.

Mjeno „małe kruhi“ je so jako napřećiwk k „wulkim kruham“ wutworiło, kotrychž runiny kulowy centrum wobsahuja a kotrež wšě tak wulke kaž móžno kruhi na kulowym powjerchu wopřimuja.

Najwažniše **małe kruhi** su
* šěrokostniki (konstantna geografiska šěrokosć) a
* kruhi zdalenosće (kruhi z jenakej zdalenosću k datemu dypkej).
Ale *nje*hodźa so za trigonometriske wobličenja. Za jich formle dyrbja so bjez wuwzaća **wulke kruhi** wužiwać – na přikład meridiany abo „ortodromy (najkrótše zwjazowace linije mjez kulowymi dypkami)“. Třiróžk z tajkich wulkich kruhow rěka po swojich najwažnišich nałoženjach astronomiski abo nawtiski třiróžk, mjenuje so pak tež po swojich róžkowych dypkach *třiróžk čop-cenit-hwězda*.

Sferiska trigonometrija wužiwa małe kruhi jenož za postajenje měrjenskich wulkosćow a kutowych wotstawkow. Wone su geometriske městna jenakich zdalenosćow wot jednoho wuchadneho dypka – na přikład při analyzy žołmow zemjerženjow, w nawigaciji abo za měrjenje wysokostneho kuta hwězdow. Na přikład leža wšitke dypki zemskeho powjercha, na kotrychž so hwězda w samsnej wysokosći *h* jewi, na małym kruhu wokoło „wobrazoweho dypka“ hwězdy (hdźež w ceniće steji). Mały kruh, kotryž k tutej měrjenskej wulkosći *h* słuša ma radius 90°&nbsp;−&nbsp;*h*, štož tež cenitowej distancy wotpowěduje. Tuta wulkosć wustupuje jako *bok* (w stopnjach podata distanca) w nawtiskim třiróžku, a to mjez *hwězdu* a *cenitom* (městno wobkedźbowarja).
Europeada

**Europeada** je europske koparske mišterstwo awtochthonych rěčnych mjeńšinow, kotrež so wot Federalistiskeje unije europskich narodnych skupinow (FUEN) w zhromadnym dźěle z hosćićelskej mjeńšinu wotpowědneho turněra organizuje. Prěnja Europeada wotmě so před europskim koparskim mišterstwom 2008 pola Retoromanow w kantonje Graubünden w Šwicarskej, druha w juniju 2012 pola Serbow we Łužicy a třeća wot 18. hač do 25. junija 2016 w Južnym Tirolu.

Štwórta europeada w Korutanskej bě poprawom za junij 2020 planowana, bu pak dla krizy wokoło koronawirusa na 2021 a pozdźišo na 2022 přestorčena. Pjata Europeada wotmě so wot 28. junija do 7. julija 2024 w němsko-danskim namjeznym kraju.

## Wotkazy
* Webstrona Europeady
* Oficielna strona wo Europeadźe 2012 pola Serbow we Łužicy/Němska
* tagesspiegel.de wo Europeadźe 2012 - Sommermärchen für Europas Minderheiten 
* Oficielna strona wo Europeadźe 2008 pola Retoromanow w Graubündenje/Šwicarska
Młynkec łuka

**Młynkec łuka** (němsce *Müllerwiese*) je najwjetši sportowy stadion w Budyšinje. Namaka so južnje stareho města w sprjewinym dole a je domjace sportnišćo koparskeho mustwa Budissy Budyšin. Stadion na Młynkec łuce wobsteji wot lěta 1929 sem a ma cyłkownje 2.500 přihladowarskich městnow.

Dnja 23. junija 2012 běše Młynkec łuka městno kónčneje hry druheje Europeady.

## Žórło
* Informacije wo Młynkec łuce na webstronje Budyšina
Stopnjowa syć

**Stopnjowa syć** słuži jasnemu postajenju dypkow na rotaciskej płoninje (na př. kula abo elipsoid).

## Stopnjowa syć na kuli

Podobnje kaž da so w runinje prawokutny koordinatowy system definować, da so tež na kulowym powjerchu tajku lěsycu definować. Ta wobsteji z:
* šěrokostnikow: Kruhi, kotrež du paralelnje k ekwatorowej runinje kule. Jedyn z nich je ekwator sam (wulki kruh), druhe leža paralelnje k tomu k sewjerej a juhej přesunjene a budu dale a mjeńše (małe kruhi kule).
* dołhostnikow: Tute du wšitke wot čopa k čopej. Potajkim su wšě dołhostniki wulke kruhi. Nimo toho steja padorunje na wšěch šěrokostnikach.
Předpokład je, zo polaj a srjedźišćo zemje su znate.

Šěrokostniki a dołhostniki liča so w stopnjach:
* Šěrokostniki, započinajo pola nul stopnjow na ekwatorje k sewjerej a juhej **(po 90°)**
* Dołhostniki, započinajo pola woznamjenjeneho, samowólnje postajeneho nuloweho meridiana k zapadej a wuchodej **(po 180°).** Tute ličenske wašnje je na kulowe koordinaty podobne, kotrež su w matematice powšitkownje z wašnjom. Nimo toho ma wono lěpšinu, zo je njewotwisne wot radiusa kule. Přez podawanje *dołhosće* a *šěrokosće* je kóždy dypk na kuli jasnje definowany.

## Stopnjowa syć na karće
*[[Geografiske koordinaty|Stopnjowa syć zemje]]* da so při wutworjenju karty sobu na runej karće zwobraznić. We wotwisnosći wot wubraneje kartoweje projekcije so wóčko stopnjoweje syće jako kwadrat, praworóžk. trapec abo sektor kruha zwobraznja. 

Město stopnjoweje syće móže w kartach tež druhi koordinatowy system jako lěsacowa syć zarysowany być a da so tež za městne podaća wužiwać. Tak so na.&nbsp;př. wot wojerstwa tak mjenowana UTM-lěsyca (MGRS) wužiwa.

## Hlej tež

* Geografiske koordinaty
Geocentriska šěrokosć

Jako **geocentriska šěrokosć** (ψ) so w geowědach ta šěrokosć mjenuje, kotraž  městny wektor wot zemskeho srjedźišća do kruteho dypka na zemskim powjerchu z ekwatorowej runinu zapřijima.

Geografiska šěrokosć wšak (na př. z β abo φ woznamjenjena) je wo hač k 0,19 stopnjow wjetša, dokelž so na lotowy směr respektiwnje normalu k zemskemu elipsoidej poćahuje. Tuta njeńdźe přez centrum zemje, ale dźe na nim wo hač k 20 km nimo.

## Eksterne wotkazy

* Rozdźěl mjez geocentriskej a geografiskej šěrokosću (němsce)