open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Měrćin Kral

**Měrćin Kral** (pseudonym *Zarěčanski*,  *Martin Krahl*; * 15. meje 1872 w Klukšu, † 15. februara 1950 w Małym Wjelkowje) bě serbski wučer, stawiznar a rěčewědnik.

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn Klukšanskeho wučerja a kantora Handrija Krala. Po smjerći staršeju, jako bě Měrćin dźewjeć lět stary, přewza jeju wuj Michał Awgust Kral, wučer w Sokolcy pola Budyšina, zamołwitosć za Měrćina a jeho bratra Jana Božidara (* 1876). Wot 1886 do 1892 chodźeše Měrćin na Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Po wotzamknjenju dźěłaše najprjedy hač do 1895 jako pomocny wučer w Minakale, wot 1895 do 1933 bě potom šulski nawoda w Zarěču pola Njeswačidła. W lěće 1933 poda so na wuměnk a přesydli so do Ochranowskeje kolonije w Małym Wjelkowje.

Měrćin Kral bě woženjeny z dźowku Njeswačanskeho serbskeho lěkarja Kirschnera. Měještaj dweju synow, starši z njeju, Měrćin (* 1899) padny 1918 krótko do kónca Prěnjeje swětoweje wójny blisko Verduna.

## Skutkowanje
Swoje wědomostne studije wěnowaše Kral serbskim stawiznam, wosebje serbskim wsam Hornjeje Łužicy, ale tež słowjanskej ludowědźe, mjenowědźe a serbskemu rěčespytej. Mjez 1924 a 1937 přinošowaše wjele kulturnostawizniskich nastawkow do Serbskich Nowin a Časopisa Maćicy Serbskeje, kaž tež w knižkomaj *Stawizniske powěsće z našich serbskich wsow*. Haješe styki z Historiskej komisiju Sakskeje a z Institutom za slawistiku w Lipsku. Kralowe wobšěrne pisomne zawostajenstwo leži w Serbskim kulturnym archiwje.

Měrćin Kral bě aktiwny Domowinjan a bě wjele lět předsyda Towarstwa pomocy za studowacych Serbow kaž tež Zjednoćenstwa serbskich wučerjow (1919–33), mjeztym zo bě jeho bratr Jan Božidar wot 1920 wyši šulski radźićel w Budyšinje. Nimo toho bě z lěta 1900 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1922 sobustaw jeje wuběrka.

## Spisy
* *Stawizniske powěsće z našich serbskich wsow.* Budyšin, 1935 a 1937

## Žórle
* 
* Jurij Nuk-Wutołčanski: *[https://www.rozhlad.de/index.php/hsb/chronika/item/6924-k-150-narodninam-m-r-ina-krala-zar-anskeho K 150. narodninam Měrćina Krala-Zarěčanskeho.]* W Rozhledźe čo. 5/2022.

## Wotkazaj
* Přehlad wo zawostajenstwje Měrćina Krala w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
* List Měrćina Krala Bogumiłej Šwjeli na serbski-institut.de (digitalizat)
1546

## Podawki
* 19. junija: Korla V. podpisa zrěčenje z protestantiskim wójwodu Moricom ze Sakskeje, hłowu albertinskeje linije sakskich wójwodow, kotrehož kraje maja wulku strategisku hódnotu we wójnje přećiwo Kursakskej. Wójwoda zawjaza so k neutraliće a dóstanje za to škitne knjejstwo nad wustawom Halberstadt a arcybiskopstwom Magdeburg.
* december: W Cambridgu załoži so Trinity College.

## Narodniny
* 27. januara: Joachim Friedrich – kurwjerch Braniborskeje († 1608)
* 4. julija: Murad III. – sultan Osmaniskeho mócnarstwa († 1595)
* 14. decembra: Tycho Brahe – danski astronom († 1601)

## Wumrěće
* 18. februara: Martin Luther – němski reformator (* 1483)

## Wotkaz
1654

**1654** bě normalne lěto z 365 dnjemi. 

## Podawki
* 19. januara: Zaporožscy kosakojo, kotřiž spytaja wot 1648 pólske knjejstwo nad Ukrainu wotbyć, podstajeja w Perejaslawskim zrěčenju swój kraj ruskemu carjej. Krótko po tym započa so Rusko-pólska wójna, kiž traje hač do lěta 1667.
* 5. měrca: Po wotkrywanju wulkich łožišćow cyna załoži so w Rudnych horinach sydlišćo Johanngeorgenstadt.

## Narodniny
* 4. meje: Kangxi – chinski kejžor († 1722)
* 21. nowembra: Gottlob Friedrich Seligmann – němski teologa
* 24. decembra: Handrij Zahrodnik – serbski přirodowědnik a wunamakar

## Wumrěće
* 9. julija: Ferdinand IV. – kral Swjateho romskeho mócnarstwa, kral Čěskeje a Madźarskeje (* 1633)

## Wotkaz
Ĺ

**Ĺ** abo **ĺ** je pismik rozšěrjeneho łaćonskeho alfabeta, kotryž wobsteji z pismika L a akuta. Wón wustupuje we słowakskim alfabeće a woznamjenja dołhi, złóžku wutworjacy konsonant *l*, wosebitostku słowakskeje rěče.

## Na ličakach
Unicode wobsahuje Ĺ w bloku *Latin Extended-A* jako U+0139 (wulki pismik) a U+013A (mały pismik). W HTML pisa so Ĺ jako `&amp;#313;` a ĺ jako `&amp;#314;` abo alternatiwnje `&Lacute;` resp. `&lacute;`.

## Wotkaz
Ľ

**Ľ** abo **ľ** je pismik rozšěrjeneho łaćonskeho alfabeta a 23. pismik słowakskeho alfabeta. Wón pisa so tež jako l z hóčku.

## Na ličakach
Unicode wobsahuje Ľ w bloku *Latin Extended-A* jako U+013D (wulki pismik) a U+013E (mały pismik). W HTML pisa so Ľ jako `&amp;#317;` a ľ jako `&amp;#318;` abo alternatiwnje jako `&Lcaron;` a `&lcaron;`.

## Wotkaz
Ô

**Ô** abo **ô** je pismik rozšěrjeneho łaćonskeho alfabeta. Wón wobsteji z pismika O a třěški a reprezentuje wokal. Pismik wužiwaja słowakšćina, kašubšćina a vietnamšćina kaž tež francošćina, portugalšćina, walizišćina a afrikaanšćina.

## Na ličakach
Unicode wobsahuje Ô w bloku *Latin Extended-A* jako U+00D4 (wulki pismik) a U+00F4 (mały pismik). W HTML pisa so Ô jako `&amp;#212;` a ô jako `&amp;#244;`. Móžno je tež zapodaće jako `&Ocirc;` resp. `&ocirc;`

## Wotkaz
Konrad Zenda

**Konrad Zenda** ( *Konrad Sende*; * 7. februara 1900 we Wojerecach, † 25. septembra 1958 runje tam) bě serbsko-němski rězbar.

Syn direktora Wojerowskeje nalutowarnje wopytowaše wot 1915 wuměłsku šulu w Drježdźanach a studowaše tam hač do lěta 1918 pola Alberta Starka rězbarstwo. 1918 wobdźěli so jako wojak na Prěnjej swětowej wójnje. Wot 1920 dźěłaše w Drježdźanach jako swobodny rězbar, wot 1936 steji w adresowej knize jako *akademiski rězbar*. Při bombowych nadpadach na Drježdźany so jeho bydlenje a wulki dźěl jeho dotalnych twórbow skóncowa.

Po wójnje bydleše zaso w Drježdźanach a sta so z čłonom Zwjazka tworjacych wuměłcow w NDR. W tehdy wot njeho sobu załoženym Kole serbskich tworjacych wuměłcow bě jenički rězbar. Wón stwori w serbskim konteksće mjez druhim połpostawy Handrija Zejlerja, Jakuba Barta-Ćišinskeho (za pomnik w Lipju), Michała Hórnika (za Worklečanski pomnik) a Jurja Winarja kaž tež postawu Pawoła Šenkarja při Serbskim domje w Budyšinje.

## Twórby

Skulptur Postplatz 2 (Bautzen) Pawoł Šenkar&Konrad Sende&.jpg|Postawa Pawoła Šenkarja při Serbskim domje
Lipjo – pomnik Ćišinskeho.jpg|Pomnik Ćišinskeho w Lipju
Worklecy – Michał Hórnik.jpg|Pomnik Michała Hórnika we Worklecach


## Žórło
* 

## Wotkaz

* Portret Konrada Zendy wot Kurta Hajny
Michał Pětranc

**Michał Pětranc** ( *Michael Petrenz*; * 30. decembra 1849 w Čornecach, † 4. decembra 1915 w Budyšinje) bě serbski lěkar a składnostny spisaćel.

Wotrosće jako syn kublerja w katolskich Čornecach a wopytowaše wot 1861 do 1863 Tachantsku šulu w Budyšinje a wot 1863 do 1865 preparandu Katolskeho wučerskeho seminara w měsće. Wot 1865 do 1872 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež chodźeše na němskorěčny Małostronski gymnazij a bě z čłonom *[[Serbowka|Serbowki]]*. Po zahajenju studija mediciny w čěskej stolicy pokročowaše wot 1973 we Würzburgu, hdźež bu 1878 promowowany. Wot 1878 skutkowaše 30 lět jako lěkar w Malešecach. W lěće 1908 poda so na wuměnk a přećahny do města.

Do Kwětkow, rukopisneho časopisa Serbowki, napisa mjez 1865 a 1870 basnje, nastawki a fejetony, wosebje ludowědne. Pětranc bě jedyn z prěnich serbskich wjesnych lěkarjow a jako tajki daloko znaty w Serbach. Wot 1879 bě čłon Maćicy Serbskeje.

## Žórło
Akut

**Akut** (z łaćonskeho *acutus*, „kónčkojty, wótry“) je diakritiske znamješko (akcent), kotrež so we wjele modernych spisownych rěčach z łaćonskim, kyriliskim a grjekskim alfabetom wužiwa.

Wón wobsteji ze smužki, kotraž běži wot deleka nalěwo doprawa horje a steji nad abo před pismikom. Akut signalizuje wosebite wurjekowanje dateho pismika abo přizwuk.

Napřećiwny pendant akuta je grawis.

## Wužiwanje w serbšćinje
Serbskej rěči wužiwatej akut nad wšelakimi pismikami: ć, dź, ń, ó, ŕ (jenož hišće delnjoserbšćina), ś a ź (jenož delnjoserbšćina). Po staršich prawopisach wužiwachu Serbja akut tež za dalše (mjechke) konsonanty (b, m, p, w).
Nexon

**Nexon** je jedne z najwjetšich widejowych hrajnych předewzaćow z Južneje Koreje, kotrež wobsteji z lěta 1994. K najwoblubowanišim online-widejowym hram firmy słušeja *Kingdom of the Winds*, *Kingdom of the Winds: Kite*, *FC Online*, *FC Mobile*, *MapleStory*, *Crazy Arcade BnB*, *KartRider: Drift*, *Blue Archive*, *Sudden Attack* a *KartRider Rush*.

Maćerna towaršnosć je NXC z Južneje Koreje. W lěće 2005 přepołoži předewzaće swoje hłowne sydło do japanskeje stolicy Tokija.

## Wotkazaj

* Oficialna webstrona
Ж (kyrilica)

***' abo ***', wurjekowanje [], je pismik kyriliskeho alfabeta, kotryž wotpowěduje serbskemu **ž**.

Jeho forma dopomina na łaćonski X z wertikalnej smužku srjedźa. Pismik pochadźa wot glagolitiskeho pismika *Žiwete* (Ⰶ), kotrehož zakład je pak dospołnje njejasny, wosebje dokelž pismik žadyn wotpowědnik w druhich alfabetach nima.

## Kody
Městno artikulacije konsonantow

**	Městno artikulacije konsonantow** je wotwisne wot formy zawěranja abo zwuženja organow rěčenja.

* labialne konsonanty: 
** /**'/, /**'/, /**'/
** /**'/, /**'/
** /**'/
* koronalne konsonanty: 
** /**'/, /**'/, /**'/, /**'/, /**'/, /**'/, /**'/, /**'/
** /**'/, /**'/, /**'/
* [[dorsalne konsonanty]]:
** /**'/ 
** /**'/, /**'/, /**'/, /**'/

## Literatura
* *Ladefoged P.*, *Maddieson I.* The Sounds of the World's Languages. — Oxford, Cambridge (Massachusetts): Blackwell Publishers, 1996. — 407 p. — ISBN 0-631-19814-8.
Leo XIV.

**Leo XIV.** (z byrgarskim mjenom **Robert Francis Prevost**; * 17. septembra 1955 w Chicago, Illinois) je wot 2025 bamž romsko-katolskeje cyrkwje. US-ameriski kardinal bu dnja 8. meje 2025 za 267. biskopa Roma a z tym za bamža a hłowu katolskeje cyrkwje a nawodu Vatikanskeho města wuzwoleny.

Do toho bě Prevost wot 2001 do 2013 generalny prior rjadu Awgustinow, wot 2015 do 2023 biskop biskopstwa Chiclayo w Peruwje a naposledk kardinal kurije. Wot lěta 2015 ma nimo US-ameriskeho staćanstwa tež peruske.

## Wotkazaj
Nowy Delhi

**Nowy Delhi** (, ) je hłowne město Indiskeje, sydło knježerstwa, indiskeho parlamenta a najwyšeho sudnistwa. Z někak štwórć milionom wobydlerjow je poměrnje mały dźěl megaměsta Delhi.

Město je so za čas britiskeho kolonialneho knjejstwa nad Indiskej dnja 15. decembra 1911 južnje centruma Delhija załožiło, zo by dotalnu stolicu Kolkata narunało.

## Wotkaz
Afrika-Eurazija

**Afrika-Eurazija** (tež **Afro-Eurazija** abo **třikontinentalny swět**) je superkontinent, kotryž wobsahuje najwjetšu zwisowacu krajnu masu zemje.

W biogeografiji kaž tež w duchownych a socialnych wědomosćach pomjenuje so tuta krajna masa předewšěm jako *[[stary swět]]*.

Afrika-Eurazija njeje identiska z wuchodnej twjerdźu. Tute zestarjene zapřijeće zapřija w normalnym padźe tež Awstraliju.

Afrika-Eurazija zestaja so, mjenu wotpowědujo, z kontinentow Afrika a Eurazija (Europa a Azija). Z přestrjenju něhdźe 85 milionow kwadratnych kilometrow pokrywa Afrika-Eurazija šesćinu zemskeho powjercha a jasnje wjace hač połojcu wšeje twjerdźe na zemi. Z ličbu wobydlerjow 6,1 miliardow ludźi (staw 2013) je wulkokontinent domizna něhdźe 87 % swětoweho wobydlerstwa.

## Rozdźělenje
Kaž w padźe Eurazije argumentuja tež pola Afriki-Eurazije mnozy wědomostnicy, zo njeje rozdźělenje „swětoweje kupy“ do kontinentow woprawnjene a ma jeničce historiske a kulturne přičiny. Tradicionelnje wobhladuje so jako hranica mjez Afriku a Euraziju Sueski istmus.

## Wotkaz
Palm Pilot

**Palm Pilot** bě prěni Wosobinski digitalny asistent (PDA) předewzaća palm z lěta 1996.

Dla markoweje zwady z firmu *Pilot Pen* dósta wot lěta 1997 předata druha generacija mjeno palm pilot. Wot 1998 mějachu nastroje jenož hišće mjeno Palm z romskej cyfru, kaž Palm III. Wulke rozšěrjenje palm pilota na spočatku doby PDA (Palm bě hač do kónca 1996 350.000 nastrojow předało) bě k tomu wjedło, zo sta so *palm pilot* ze synonymom za PDA.

Palm pilot njewobsedźi žanu tastaturu, ale je so bjezwuwzaćnje z pisakom posłužował. Jako procesor zasadźowaše so Motorola Dragonball a jako zawodny system wužiwachu ekstra za pilot wuwity Palm OS.

Pilot mějachu spočatnje we wariantomaj Palm Pilot 1000 (128 kB RAM) a Palm Pilot 5000 (512 kB RAM). Wot 1997 dawaštej modelej PalmPilot Personal (512 kB RAM) a PalmPilot Professional (1 MB RAM). Tohorunja wot 1997 su so palm piloća wot IBM w licency zhotowili a pod mjenom WorkPad předawali.

Wulkosć nastroja běše 120 mm × 80 mm × 15 mm a waha 160 g (z dwěmaj AAA-baterijomaj).

## Wotkaz
Nekrolog (smjertny zapis)

**Nekrolog** (plural *nekrologi*) je zapis zemrětych, kajkiž jón wot srjedźowěka w klóštrach a wustawach wjedźechu. W nowowěku spisachu tež zwonka cyrkwinskeho wobłuka nekrologi, zdźěla z wobšěrnymi biografijemi, zdźěla z krótkimi biografiskimi podaćemi wo zemrětym.

Prěnjotna słowna forma **necrologium** abo **nekrologium** (plural *nekrologije*) so z poćahom na srjedźowěk wužiwa.

## Srjedźowěk
Ze srjedźowěka su zapiski mortwych w klóštrach a wustawach znate. *Necrologium* bě jedne z pomjenowanjow za tajki zapis. W nekrologijach běchu mjena a najwažniše žiwjenske daty tych zapisane, za kotrychž měješe so wosebje na jich smjertnym dnju modlić. To njeběchu jenož zemrěći čłonojo cyrkwinskeho zhromadźenstwa, ale na přikład tež załožerjo a dobroćeljo. Wot pózdnjeho srjedźowěka wjedźechu so zapiski mortwych w najwjace klóštrach, wustawach a wosadnych cyrkwjach.

Bratrowske knihi běchu předchadnicy nekrologijow. Nimo *necrologiuma* běchu dalše pomjenowanja, mjez nimi *mortuarij* a *obituarium* (dźensa tež obituar mjenowane).

Nekrologi běchu wobstatk srjedźowěkowskeje wopomnjenskeje kultury. W nich zapisanych biografiskich datow dla su wone dźensa wažne historiske žórła. Wuznamne nekrologi su so na přikład z klóštrow Fulda, Prüma a Lorcha wobchowali.

## Nóžki
Wosobinski digitalny asistent

**Personal Digital Assistant** (**PDA**, do hornjoserbšćiny přełoženy "*Wosobinski digitalny asistent*", **WDA**), je kompaktny nošny ličak, kotryž je so hłownje za wosobinske rjadowanje protyki, adresow a nadawkow wužiwał. PDAje buchu w 1990tych a 2000tych lětach husto wužiwane. 

Nastroj posłužuje so zwjetša přez čućiwy LCD-display, husto z rukopisnym spóznaćom. 

Spočatk 1990tych lět wužiwaše Apple zapřijeće WDA prěni raz za swój znowa zawjedźeny ''Newton'' *MessagePad*. 

Wot spočatka 2010tych lět so hižo žane klasiske PDAje njeprodukuja; šmóratka a phablety (kotrež maja tohorunja funkcije mobilnych telefonow) kaž tež tablety su na jich městno stupili. Porno PDAjam maja šmóratka a podobne nastroje přeco móžnosć, mobilny internetny přistup wužiwać. Tablety maja znajmjeńša internetny přistup přez WLAN.

T-Mobile mjenowaše někotre ze swojich šmóratkow a podobnych nastrojow wot něhdźe 2003 jako MDA (*Mobile Digital Assistant*).

## Wotkaz
Elon Musk

**Elon Reeve Musk** [Ɉiɐlɒn ʈɹiʐv Ɉmʌsk] (* 28. junija 1971 w Pretoria, Južna Afrika) je južnoafrisko-kanadisko-ameriski předewzaćel a miliardar. Wón je znaty jako załožićel a Chief Technical Officer PayPal předchadnik X.com a powětroweho a swětnišćoweho předewzaća SpaceX kaž tež jako šef a sobuwobsedźer elektroawtoweho zhotowjerja Tesla. Nimo toho załoži wón dalše předewzaća a dźerži wot 2022 wobdźělenje wjetšiny na Microblogging-słužbje X (něhdy Twitter). 

Musk ma zamóženje wjace hač 350 miliardow US-dolarow a je z tym najbohatši čłowjek swěta. Ze swojej financnej a medijowej mocu a jako poradźowar Donalda Trumpa wobwliwuje wón rozsudnje zjawny politiski diskurs po wšěm swěće. Wón zastupuje libertarne nahlady a (wot 2022) přewažnje politisce prawe pozicije. Nimo swojich aktiwitow w USA podpěruje wón prawicarskopopulistike a prawicarskoekstremne strony w Europje a Južnej Americe. Přez swoje přinoški k X bu wón tež za to znaty, zapřisahanske teorije šěrić a prowokantne wuprajenja činić, kotrež buchu jako wědomostnje njedźeržomne, alarmistiske, antisemitisce, transfobne a jako "kubołćiki" kritizowane.

## Wotkaz
Chorhoj Ruskeje

**Chorhoj Ruskeje** je trikolora, kotraž wobsteji z třoch jenak wulkich horicontalnych smuhow w běłej, módrej a čerwjenej barbje. Wona je nižozemskej chorhoji napodobnjena. Na Wšosłowjanskim kongresu lěta 1848 postajichu barby chorhoje jako wšosłowjanske barby. 

Oficialnje wužiwaše so chorhoj prěni raz 1896 na ruskich wikowanskich a wójnskich łódźach. Njeoficialnje bu chorhoj po kóncu carstwa za čas prowizoriskeho knježerstwa Ruskeje a hač do oktoberskeje rewolucije wužiwana. Po tym wužiwaše so hač do lěta 1991 čerwjena chorhoj Sowjetskeho zwjazka resp. Ruskeje socialistiskeje federatiwneje sowjetskeje republiki (RSFSR).

## Wotkaz
Małoróstnosć

**Małoróstnosć** abo **mikrosomija** ( *dwarfism*) pola čłowjeka je pomjenowanje za přerězkej njewotpowědowacy, snadniši rozrost ćěła, kotryž móže so přez wulku ličbu přinarodźenych abo zdobytych mylenjow rozrosta wuwołać.

Něhdźe 100.000 małoróstnych ludźi je w Němskej žiwych, w Awstriskej je jich něhdźe 10.000.

## Pomjenowanje
Jara mały rozrost dołhosće so w medicinje jako małoróstnosć pomjenuje. Prjedawše medicinske pomjenowanje „mjenjeróstnosć“ so negatiwneje konotacije dla hižo njewužiwa. Tohorunja negatiwnje konotěrowane su pomjenowanja kaž „palčik“ abo „liliputaner“, kotrež so sčasami we wobchadnej rěči wužiwaja, hačrunjež je potrjecheni husto jako diskriminowace začuwaja.

## Definicija

Pola dorosćenych woznamjenja małoróstnosć wulkosć ćěła pod 150 cm (pola muži) respektiwnje 140 cm (pola žonow). *Ekstremna małoróstnosć* (prjedy jako *nanosomija* pomjenowana) wjedźe k wulkosći ćěła pod 130 cm w dorosćenej starobje. Tuta definicija móže mjez krajemi lochko wariěrować.

W medicinskim zmysle předleži małoróstnosć pola dźěći hižo potom, hdyž jich wulkosć ćěła třeći percentil křiwki rosćenja za wotpowědnu starobu njedocpěje, respektiwnje hdyž leži wo wjace hač dwě standardnej wotchileni pod srjedźnej hódnotu, to rěka zo su maksimalnje 3 % dźěći samsneje staroby mjeńše. Tuta małoróstnosć pak njeje w najwjace padach žana chorosć, přetož móža tež strowe dźěći tute hranicy podkročić. Wažniše hač absolutna hódnota je tohodla časowe wuwiće dźěsća. Jeho wuwiće rozrosta měło percentilam sćěhować.
 

## Wotkaz

## Nóžki
PayPal

**PayPal** [peɪpæl]   (jendźelsce, po słowje „płaćenski přećel“, złožujo so na *pen pal*, „listowy přećel“) je při bursy notěrowany wobhospodar online-płaćenskeje słužby, kotraž hodźi so za zarunanje srjedźnych a małych sumow na přikład při nakupje a předani w online-wikowanju wužiwać. Po swójskich podaćach ma PayPal wjace hač 277 milionow aktiwnych wužiwarjow we wjace hač 200 wikach z móžnosću płaćenja we wjace hač 100 měnach (staw: měrc 2020). Kónc lěta 2020 bě po cyłym swěće 377 milionow kupcow. Nettodobytk we wobchodnym lěće 2020 wučinješe 4,2 miliardźe US-dolarow. Sydło předewzaća je San José, europske dźowče předewzaće je *PayPal (Europe) S.à r.l. & Cie, S.C.A.* ze sydłom w Luxemburgskej.

Wot lěta 2015 so akcije na NASDAQ wikuja. Předewzaće je wobstatk indeksa S&P 500 a naruna něhdyši maćerny koncern eBay w S&P 100.

## Stawizny předewzaća

PayPal dźe na zjednoćenje firmow Confinity a X.com w měrcu 2000 wróćo. Confinity bu w decembru 1998 wot Maxa Levchina, Petera Thiela a Luke Noseka w Palo Alto, Kaliforniskej, załoženy. Prěnjotnje bě to firma za płaćenske metody ("reconciling beamed payments") a kryptografiju za palm pilot ze zapłaćenjom přez e-mejlku. X.com je so w měrcu 1999 wot Elona Muska załožiło, tohorunja jako internetny financny posłužbnik ze zapłaćenjom přez e-mejlku.

Wobě firmje měještej swojej běrowaj na University Avenue w Palo Alto a wozjewištej swojej webstronje kónc 1999. Pola Confinity běchu mnozy z prěnich přistajenych bywši sobudźěłaćerjo studentskeje nowiny *The Stanford Review*, kotraž bu tohorunja wot Petera Thiela załožena. Najwjace z prěnich wuwiwarjow přińdźe wot University of Illinois at Urbana-Champaign, na kotrejž bě jich Max Levchin nawabił. Za X.com rekrutěrowaše Elon Musk šěroki spektrum techniskeho a wobchodniskeho personala, inkluziwnje mnohich, kotřiž běchu najwuši z wobchodnym wuspěchom firmy zwjazani, kaž na přikład Amy Klement, Sal Giambanco, Roelof Botha, Sanjay Bhargava a Jeremy Stoppelman. Mnoholičbni sobuzałožerjo a zažni sobudźěłaćerjo předewzaća, kotřiž pozdźišo druhe wuspěšne předewzaća (YouTube, SpaceX) załožichu, buchu pozdźišo jako PayPal mafija znaći.

## Nóžki


## Wotkaz
Chorhoj Litawskeje

**Chorhoj [[Litawska|Litawskeje]]** je trikolora z třomi horicontalnymi smuhami w žołtej, zelenej a čerwjenej barbje.
The EVERY Company

**The EVERY Company**, prjedy znate jako *Clara Foods Co.*, je biotechnologiske předewzaće ze sydłom w Zjednoćenych statach, kotrež so na zhotowjenje proteinow a wšelakich produktow koncentruje, kotrež so normalnje ze zwěrjatow wudobywaja. Při tutym procesu přetwori so cokor z pomocu droždźow na proteiny, kotrež su tajkim wot zwěrjatow a jich produktow jara podobne. 

The EVERY Company je so 2015 załožiła a ma swoje sydło w South San Francisco, Kaliforniska. Wona ma zaměr, změnu k naslědnišim žórłam proteinow pospěšić a zdobom metody masoweho dźerženja skotu redukować. Woni poskićuja předewzaćam, kotrež su na zwěrjace produkty pokazane, alternatiwy, kotrež su po słodźe a funkcionaliće podobne.

## Stawizny
The EVERY Company bu wot Arturo Elizondo a Dave Anchel załožena, kotrež so 2014 na konferency zeznaštaj. Bórze na to započaštaj z dźěłom na swojej ideji, mikrobielnu fermentaciju wužiwać, zo bychu jejka stworili, bjeztoho zo by kokoš trjeba była. Wonaj běštaj dźěl prěnjeje skupiny Biotech-acceleratora IndieBio SOSV. 

## Wotkaz

* Oficialna webstrona The EVERY Company
Biografija

**Biografija** je wobšěrna rozprawa wo žiwjenju jedneje wosoby. Dźe wo same naličenje zakładnych detailow kaž kubłanje, dźěło, poćahi a smjerć; posrědkuje nazhonjenja jedneje wosoby z prěnjeje ruki z tutymi wuznamnymi žiwjenskimi podawkami. profilam abo žiwjenjoběham (powěda), biografija žiwjenski puć wosoby, při čimž wuzběhuje wšelake elementy swojeho žiwjenja, inkluziwnje wosobinskich nazhonjenjow, a móže dohlady do charaktera wosoby wopřijeć. 

Hačrunjež so pola biografiskich twórbow přewažnje wo wěcne knihi jedna, je tež móžno, žiwjenje wosoby z fikciskimi powědančkami ilustrować. Nadrobne wašnje biografiskeho zwobraznjenja je tak mjenowany wotkazanje pisanje. Tutón žanr, kotryž so jako biografija pomjenuje, wopřija wšelake formy medijow, mjez nimi literaturu a film. 

**Awtorizowana biografija** so z přihłosowanjom, zhromadnym dźěłom a druhdy wobdźělenjom subjekta abo jeho potomnikow zestaja. Nawopak so njeawtrěrowana biografija bjez tajkeho přihłosowanja abo wobdźělenja zestaja. Awtobiografija so wot wosoby sameje napisa, hdys a hdys z pomocu sobudźěłaćerja abo ghostwritera.

## Knižne płaćizny
Wjace kraje wuchwala lětnje myto za pisanje biografije, mjez nimi sćěhowace: 

* Myto biografije Drainie-Taylor - Kanada 
* Narodne myto biografije – Awstralska 
* Pulitzerowe myto za biografiju abo awtobiografiju – Zjednoćene staty 
* Whitbreadowe myto za najlěpšu biografiju – Zjednoćene kralestwo
* Myto J. R. Ackerleya za awtobiografiju – Zjednoćene kralestwo
* Prix Goncourt de la Biographie – Francoska

## Wotkazy
Frygi

**Frygi** běchu indoeuropski lud, kotryž w 8. lětstotku před Chrystusom w Anatoliskej natwari wulke mócnarstwo. Jeho hłowne město bě Gordion při Sangariosu (dźensniša Sakarya), něhdźe 80 km na zapad wot dźensnišeje Ankary, dalšej urbaniskej centruma běštej Midasowe město a Kelainai.

## Nastaće Frygow

Woni přińdźechu z Balkana wokoło 1200 před Chrystusom při wulkej "pućowanju mórskich narodow". Woni běchu tež přiwuzni z ludom Muški, kotryž je prjedownik armeńskeho ludu. Frygi su naspomnjene w analach Tiglat-pilesera I. (něhdźe 1115-1077 před Chrystusom).

## Eksterne wotkazy
Michał Popko, Völker und Sprachen des Alten Anatoliens, přełožk z pólšćiny do němčiny wot Michaela Wolfa, strony 132-137, kapitl 4.2

## Literatura

* Ekrem Akurgal: *Phrygische Kunst.* Archaeologisches Inst. der Univ., Ankara 1955.

* Ekrem Akurgal: *Anadolu uygarliklari*, 3. Aufl., Istanbul 1990.
* Dietrich Berndt: *Midasstadt in Phrygien*. Zabern, Mainz 2002
* Claude Brixhe: Le Phrygien, Paris 1994 p. 165-178, in Francoise Bader (ed.) Langue Indo-Europeannes CNRS editions
* E. L. Kohler: The Lesser Phrygian Tumuli I. The Inhumations. The University Museum, Philadelphia 1995
* Rodney S. Young: Gordion. Univ. Museum, Philadelphia 1969.
* Rodney S. Young: Three Great Early Tumuli. Univ. Museum, Philadelphia 1981.
* Gustav Körte: Gordion. Ergebnisse der Ausgrabung im Jahre 1904. Berlin 1904.
* Elke und Hans-Dieter Kaspar: PhrygieEkrem Akurgal: Phrygische Kunst. Archaeologisches Inst. der Univ., Ankara 1955.n - ein sagenumwobenes Königreich in Anatolien, Hausen 1990
* Latife Summerer-Alexander von Kienlin: Tatarli. Rückkehr der Farben, Istanbul 2010

Nimale kóžde lěto su krótke rozprawy wo wotběžacych wukopach w Gordionje wudionje wu

* *American Journal of Archeology (AJA)*.
Elektronegatiwita

**Elektronegatiwita** je chemiska kajkosć, kotraž wopisuje, kak mócnje atom elektrony w jednej wjazbje k sebi ćehnje. Z diferency elektronegatiwitow atomow w molekulu hodźi so polarita wjazby abo zwězanja zwěsćić. Elektronegatiwita njemóže so direktnje měrić, ale dyrbi so z druhich atomowych abo molekulowych kajkosćow wobličić. Eksistuja wšelake metody za wobličenje, wobličene hódnoty pak jenož trochu wariěruja. Najbóle rozšěrjena je metoda Paulinga. W periodowym systemje přiběra elektronegatiwita z lěweho delnjeho róžka do praweho hornjeho róžka. Element z najwjetšej elektronegatiwitu je fluor (4,0) a element z najmjeńšej je francium (0,7).

Periodowy system z hódnotami elektronegatiwity po Paulingu:
Lisabonske tramwajki

**Lisabonske tramwajki** (portugalšćina "eléctricos") tworja hromadźe z busami syć zjawneho wosoboweho wobchada w portugalskim hłownym měsće. Předewzaće Carris poruča časowe jězdźenki, kotrež płaća tež w podzemskej železnicy Metropolitano de Lisboa abo w lifće Elevador de Santa Justa. 

Wobchad na prěnjej konjacej měšćanskej železnicy započa so 17. nowembra 1873. Prěnja elektriska linija bě natwarjena 30. awgusta 1901. Jedne lěto pozdźišo bě cyła kolejowa syć z rozpjatom 900 mm přetwarjena a elektrifikowana. Hač do lěta 1959 bě system elektriskich dale rozšěrjeny a docpě swoju maksimalnu hoberskosć. W tutym času je w měsće jězdźiło 27 linijow, šěsć z nich z wokolicnym pućom. Čisła linijow běchu rozdźělene tež po směrje jězby, potajkim jednaše so faktisce jenož wo 24 linijow.

Stagnacija tramwajkowych w Lisabonje započa z twarjenjom syće podzemskeje železnicy. Polytechniska federalna šula w Lausanne a Wobchadniski zawod w Zürichu dyrbještej drje tramwajkowych zdźeržeć a hišće dale rozšěrjeć, ale proces wobtwarjenja kolejow pokročuje hač do dźensnišeho dnja. Je pak plany za znowawotčinjenje linije Carmo-Campolide.

Eksistowaca syć z pjeć linijemi ma drje kruty jězbny plan, praktisce ju pak wužiwaja jenož turisća jako popularnu atrakciju. Wosebje woblubowana je legendarna linija E28.

Wozy Lisabolskich elektriskich wupadaja sylnje zastarske, wšitke pak běchu w lěće 1990 ponowjenje, přetwarjene, technisce lěpje wuhotowane a zawěsćene. Na liniji 15, wjedźacej z centruma do Belém/Algés, jězdźa potom najmoderniše wozy marki Siemens/CAF/Sorefame 10 z niskim zachodom.
Dataja:Electricos-Lisboa-2007-03.JPG|měšćanski dźěl Alfama, linija E28
Dataja:Electricos-Lisboa-2007-01.JPG|banta na naměsće de Camões, linija E28
Dataja:Electricos-Lisboa-2007-04.JPG|šlejfka na naměsće Martim Moniz, linija E28


## Linije

* **12**: Praça da Figueira – Praça da Figueira (wokolicna linija)
* **18**: Cais do Sodré – Cemitério Ajuda
* **15**: Praça da Figueira – Algés-Jardim
* **25**: Campo de Ourique Prazeres – Rua da Alfândega
* **28**: Campo de Ourique Prazeres – Martim Moniz

## Eksterne wotkazy

* Předewzaće Carris
* Fotografije starych wozow elektriskich
* Fotografije wózow Siemens
Ruski nadpad na Ukrainu

**Ruski nadpad na Ukrainu** je nadpadna wójna Ruskeje federacije přećiwo Ukrainje, susodnemu suwerenemu statej. Jako połna inwazija započa so 24. februara 2022. 

24. februara je wójsko Ruskeje Federacije po přikazu ruskeho prezidenta Wladimira Putina Ukrainu napadnyła. Putin je wujasnjował, zo dyrbi ruske wójsko přewjesć – po jeho słowach – „denacifikaciju a demilitarizaciju Ukrainy“. Faktisce je so z tym rusko-ukrainska wójna zahajiła. Ruska propaganda nochce tutón konflikt jako „wójnu“ wopisować, ale wužiwa zapřijeće „specielna wójnska operacija“. 

Hłowny zaměr tuteje operacije bě dobyće Kijewa, stolicy Ukrainy a přeměnjenje ukrainskeho knježerstwa na proruske. To so pak nješlachći, a w měrcu 2022 ruske wójsko poča přimać jenož Donbas, region w južnej a wuchodnej Ukrainje.

Za čas wójny wukonješe ruske wójsko wójnske złóstnistwa, njeskutki a złóstnistwa přećiwo čłowjestwu, dokelž njebombarduje jenož industrijowe objekty a wójnske bazy, ale tež bydlenske domy, chorownje, šule a dźiwadła w Kijewje, Charkiwje, Lwiwje, Mariupolu a druhich městach Ukrainy.

Jako sćěh nadpada podachu so miliony ukrainskich ćěkancow – zwjetša žony, dźěći a starši ludźo – do zapadneho směra, hłownje do Pólskeje, Němskeje a dalšich krajow EU.

## Wotkazaj

* deepstatemap.live z aktualnym wuwićom při frontach
Archiv für slavische Philologie

**Archiv für slavische Philologie** – je najstarši wědomostny časopis, kotryž bě slawistiskim studijam a slawistice wěnowany. Wón jo naglědany ako nejlěpšy slawistiki casopis swojog casa.

Archiv bě załoženy 1875 wot Chorwata Vatroslava Jagića a wudawany wot Weidmannoweje kniharnje w Berlinje. Z pomocu historikarja Theodora Mommsena tutón časopis dósta financielnu podpěru wot Pruskeho Ministarstwa za Kubłanje. Jagić redigowaše časopis chětro dołho, wot spočatka hač do lěta 1920, hdyž wuńdźe 37. zwjazk. Po smjerći Jagića, wuchadźeše Archiv njeprawidłownje hač do 1929, hdyž bě publikowany posledni tym, redigowany wot Erich Bernekera.

W časopisu běchu wozjawjene tež někotre nastawki, serbskej tematice wěnowane, na př.

* August Leskien: *Die Sorbische Neue Testament von 1548*, zwjazk 1 z 1876
* August Leskien: *Bemerkungen über den niedersorbischen Dialekt von Tharaeus*, zw. 2/1876.
* Władysław Nehring: *Ein alter niedersorbischen Text*, zw. 4/1880.

## Wotkazy

* Lisćina zwjazkow časopisa Archiv für slavische Philologie na němskich Wikisource
Departement Taabo

**Departement Taabo** je jedyn ze 109 departementow Přibrjohu Słonoweje kosće, w regionje Agnéby-Tiassa. Hłowne město je Taabo. Departement ma 56 422 wobydlerjow.
Agnéby-Tiassa

**Agnéby-Tiassa** je jedyn ze 31 regionow Přibrjoha Słonoweje kosće. Hłowne město je Agboville. Region ma přestrjeń 9 080 km² a 606 852 wobydlerjow. Wobpředa departementy Agboville, Sikensi, Taabo a Tiassalé.
Departement Agboville

**Departement Agboville** je jedyn ze 109 departementow Přibrjohu Słonoweje kosće, w regionu Agnéby-Tiassa. Hłowne město je Agboville. Departement ma přestrjeń 3 850 km² a 292 109 wobydlerjow.
Politiska strona

**Politiska strona** je organizacija, kotruž kandidatow organizuje, kotřiž so na wólbach we wěstej kónčinje wobdźěleja. Je z wašnjom, zo zastupuja stronjenjo podobne politiske nahlady, a strony móža so za wěste ideologiske abo politiske zaměry zasadźować. 

Politiske strony su so w nimale wšěch krajach z wuznamnym wobstatkom politiskeje krajiny stali, dokelž su so moderne stronske struktury w zašłych lětstotkach dale wuwili a po cyłym swěće přewzali. W někotrych krajach drje njejsu žane politiske strony, ale tajke pady su přewšo rědke. W najwjace krajach su wjacore strony, w druhich jenož jenička. Strony hraja w awtokratiskich kaž tež w demokratiskich politiskich systemach rozsudnu rólu, byrnjež demokratije zwjetša wjetšu ličbu politiskich stronow pokazali hač awtokratije. Awtokratije dźěłaja husto pod jeničkej knježerstwowej stronu, a někotři politiscy teoretikarjo argumentuja, zo je wubědźowanje mjez dwěmaj abo wjacorymi stronami zasadny aspekt demokratije.

Politiske strony móža z wobstejacych towaršnostnych pačenjow, na přikład mjez pod- a wyšimi worštami, wuchadźeć a politiske namakanje rozsuda wolóžić, z tym zo zhromadne dźěło swojich čłonow spěchuja. Zwjetša wobsteji politiska strona ze předsydy strony, kotraž je hłownje za aktiwity strony zamołwita; Stronske předstejićerstwa, kotrež móža předsydu pomjenować a administratiwne a organizatoriske nadawki wukonjeć; A čłonojo strony, kotřiž so čestnohamtsce angažuja, financielnje přinošować a za stronskich kandidatow hłosować. Politiske strony móža organizowane być a na wšelake wašnje z wolerjemi interagěrować. Pjenježne přinoški, kotrež wobydlerjo na politiskich stronach zdokonjeja, podleža husto zakonskemu rjadowanju, a strony móža druhdy na dobro tych knježić, kotřiž je časowje a financielnje podpěruja.

Wjele politiskich stronow so wot ideologiskich zaměrow pohonjuje. Je typiske za demokratiske wólby, zo so liberalne, konserwatiwne a socialistiske strony wobdźěleja. Dalše ideologije wulkich politiskich stronow su komunizm, populizm, nacionalizm a islamizm. Politiske strony we wšelakich krajach wola husto podobne barby (zelene, čerwjene...) a symbole (hwězda, křiž...), zo bychu so wěstej ideologiji přirjadowali. Mnohim politiskim stronam pobrachuje pak ideologiska přisłušnosć a wone koncentruja so hłownje na klientelizm, podpěru wěsteho politiskeho předewzaćela abo funkciju jako „wulki stan“, kotryž so na to wusměrja, wolerjow z rozdźělnymi stejišćemi k wšelakim temam přićahować.

W Němskej je pjeć wulkich politiskich stronow: CDU, SPD, Zwjazk 90/Zeleni, Lěwica a AfD. Mjeńše strony, kotrež njejsu w zwjazkowym sejmje zastupjene, ale we wjacorych krajnych sejmach, su FDP a BSW. Jenož w Bayerskej aktiwna je CSU, kotrejež zastupjerjo tworja w zwjazkowym sejmje zhromadnu frakciju z CDU.

## Wotkaz
Amokowy běh na šuli w Štyrskim Hródku

Dnja 10. junija 2025 wokoło 09:55 hodź. srjedźoeuropskeho lětneho časa wotmě so na srjedźnej šuli Dreierschützengasse, zwjazkowym gymnaziju w Štyrskim Hródku, Awstriskej, masowa třěleńca. 

Policija rozprawješe, zo bu 10 wosobow morjenych a 11 dalšich přez třělca ćežko zranjenych. Nadpadowar zemrě na samo načinjenej třělnej ranje w nuzniku šule a bu jako 21-lětny bywši šuler institucije identifikowany. 

Tutón podawk płaći jako najhórši amokowy běh w młódšich stawiznach Awstriskeje.

## Geografija
Třoch škitaneje hasy BORG nadeńdźe so blisko *Listoweje žurle Helmuta* w Štyrskim Hródkim měšćanskim dźělu Lend.

## Wotkazy
Xochipilli

**Xochipilli** (nahuatl za „wjerch kwětkow“) je actekiski a toltekiski bóh kukuricy, kwětkow a rostlinow.

Wón je dwójniski bratr bohowki Xochiquetzal.
Apsara

**Apsara** je wódna nymfa w hinduistiskej a buddistiskej mytologiji.

Apsary su rjane młode holcy, kotrež derje rejuja a bydla w palasće boha Indry. Wone płaća jako duchi mróčelow a wodźiznow.

## Wotkaz
Air India-lět 171

**Air India-lět 171** bě planowany mjezynarodny pasažěrski lět, kotryž přewjedźe so z Boeing 787-8 Dreamliner a krótko po starće 12. junija 2025 w bydlenskej štwórći Meghani Nagar w Ahmedabadźe spadny, mjeztym zo bě wot lětanišća Ahmedabad w Indiskej na lětanišćo London-Gatwick w Zjednoćenym kralestwje po puću. W lětadle bě 242 ludźi. Policija rozprawješe, zo znajmjeńša 204 ćěła na městnje njezboža namakachu, mjez nimi powostanki pasažěrow kaž tež wopory na zemi. Tute njezbožo je prěnje smjertne njezbožo jednoho 787-8 Dreamlinera.

Britiski wobydler je na kedźbyhódne wašnje njezbožo přežiwił, ale tamni 241 pasažěrow su mortwi.

## Referenca
Matematika

**Matematika** (wot łaćonsce *matematicus*, wot grjeksce μαθηματικός *mathēmatikós*, wot μαθηματ-, μαθημα *mathēmat-*, *mathēma*, „wuknyć, lekcija, wěda“, wot μανθάνειν *manthánein*, „wuknyć, wuslědźić“) je striktnje logisce natwarjena, wot empiriskich dopóznaćow njewotwisna wědomosć. Wona słuži druhim wědomosćam jako „pomocna wědomosć“. Fundament matematiskeje teorije su aksiomowe systemy – skupiny zakładnych, triwialnych a čłowjeskemu rozumej bjezposrědnje přistupnych wuprajenjow resp. hypotezow. Z pomocu tak mjenowanych kalkulow maja so wšitke matematiske sady a zakonje z tutych aksiomow wotwodźić. Tomu so praji *matematiski dopokaz*.

Dźensniša matematika rozrjaduje so do wšelakich jednotliwych disciplinow kaž na př. algebra, analyzis, ličbowa teorija, topologija a hrajna teorija.

## Wotkaz
Pepco

**Pepco** je pólski discounterowy rjećaz z filialemi po cyłej Europje. Předewzaće je dźěl w Londonje zasydleneje a při Waršawskej bursy zapisaneje *Pepco Group* nimo sotroweje firmy Dealz. Filiale *Pepco* wučinja z 3500 wobchodami po cyłej Europje (wot cyłkownje 4600) najwjetši dźěl wobchodow skupiny a su wobchody pod marku *Dealz* w najwjace europskich krajach z wuwzaćom Pólskeje, Irskeje a kupy Man dospołnje narunali. Po swojej webstronje ma Pepco w lěće 2025 64 filialow w Němskej, mjez nimi tři we Łužicy, a to w Budyšinje, Choćebuzu a Zhorjelcu.

## Nóžki


## Wotkaz
* Němska webstrona Pepco
Organiska chemija

**Organiska chemija** je dźělny wobłuk chemije, kotraž so tradicionalnje do organiskeje a anorganiskeje chemije rozrjaduje. K dalšemu rozrjadowanju do fyzikaliskeje, analytiskeje, techniskeje atd. chemije dóńdźe hakle po 1890.

Historisce słušachu do organiskeje chemije wšitke maćizny, kotrež móža tworić jenož (žiwe) organizmy, a do anorganiskeje chemije wone, kotrež nježiwy swět wutworja. Wědomostnicy sej tehdy myslachu, zo je za tworjenje organiskich maćiznow wěsta žiwjenska móc trěbna.

Po tym, zo bě 1828 Friedrich Wöhler zhotowił močowinu jako organisku maćiznu z anorganiskeje wjazby ammoniumcyanata (NH4OCN), je so hranica mjez maćiznami z nježiweje a žiweje přirody spowaliła.

Dźensa wěmy, zo žiwochi tež wjele anorganiskich maćiznow produkuja, mjeztym zo móžemy w laborje syntetizować nimale wšitke organiske maćizny. Přiwšěm je rozrjadowanje zmysłapołne, dokelž so mechanizmy reakcijow a struktury maćiznow w anorganice a organice rozeznawaja.

Dźensa wobsahuje organika wšitke zwjazanja wuhlika z druhimi elementami. Je jich wjace hač 17 milionow zwjazanjow. Módrina (HCN), wuhlikowa kisalina a jeje sele, cyanidy a karbonaty so pak swojeje struktury dla anorganice přirjaduja.

To wosebite na wuhliku je, zo ma štyri walencowe elektrony. To su elektrony na wonkownej čarje (orbiće) elektronoweje wobalki, kotrež su hłownje zamołwite za wjazby mjez atomami. Wuhlik móže tohodla wutworić njepolarne wjazby z jednym, dwěmaj, třomi abo štyrjomi wuhlikowymi atomami. Z tym móža nastać linearne abo rozhałžkowane, dołhe abo krótke wuhlikowe rjećazy. Ze swobodnymi walencowymi elektronami so najčasćišo zwjazuje wodźik, ale tež elementy kaž kislik, syrik, dusyk abo fosfor. To wujasni přewšo wulke mnóstwo organiskich molekulow.

Zakładne maćizny za syntetizowanje nimale wšitkich organiskich wjazbow zhotowja so ze zemskeho płuna a wolija. Technisce wažne wobłuki organiskeje chemije su plasty, laki, barby a lěpki.
Steve Jobs

**Steven „Steve“ Paul Jobs** (* 24. februara 1955 w San Francisco, Kaliforniska, † 5. oktobra 2011 w Palo Alto, Kaliforniska) bě US-ameriski předewzaćel. Je sobu załožił a wjele lět nawjedował firmu Apple Inc. a płaći jako jedyn z najznaćišich wosobinow kompjuteroweje industrije.

## Wotkaz
Zemska wóska

**Zemska wóska** je teoretiska linija, kotraž słuži jako wóska zemskeje rotacije. Rotaciska wóska definuje geografiskej čopaj zemje: sewjerny a južny čop. Zemska wóska je wot wóski zemskeje čary wo něhdźe 23°26' nachilena, přez čož so runina ekwatora w samsnym kuće k runinje ekliptiki chila. 

Druhe njebjeske ćělesa maja swójske rotaciske wóski.
Ličenska mašina

**Ličenska mašina**, zestarjene tež *kalkulator*, je mašina, kotraž móže matematiske wobličenja mechanisce wukonjeć. Wona wobjednawa a rozrisa logiske nadawki, runje tak kaž logiska mašina. Ličenska mašina je potajkim pomocny srědk za ličenje, kotryž podpěruje wobličenje naročnišich matematiskich nadawkow  z tym, zo sej wot wužiwarja mašiny po móžnosći mało kognitiwneho dźěła žada. Kotre wobličenja su móžne, to wotwisuje wot mašiny a jeje algoritmow.

Prěnje ličenske mašiny buchu mechanisce z ruku ćěrjene. Hač do 1970tych lět běchu daloko rozšěrjene předewšěm poměrnje tunje aděrowanske mašiny. Wone wobknježachu jeničce adiciju a subtrakciju, čehoždla so tež dwuspecies-mašiny mjenowachu. Drohe třispecies-mašiny móžachu přidatnje multiplikaciju a štyrispecies-mašiny tež diwiziju mjenje abo bóle awtomatisce wótře a pomału přewjesć. Z městnami mějachu tež elektromechaniske ličenske mašiny, kotrež móžachu přidatnje kwadratny korjeń ćahnyć.

Tři- a štyrispecies-mašiny so předewšěm po dwěmaj principomaj konstruowachu: jako staflowa walca abo štelkate koło.

## Wotkaz
Runosć dźeń-nóc

**Runosć dźeń-nóc** ( *aequinoctium*, *runa nóc*) je astronomiski fenomen, kotryž wopisuje wokomik hdyž nadeńdźe so centrum słónca w jeho widźomnym pohibje na njebjeskim ekwatorje.

Wokomiki runosćow dnja a nocy so zwěsća, hdyž je stopjeń linije słónca 0 ° resp. 180 °..

## Runosć dźeń-nóc na zemi

### Powšitkownje

W sewjernej hemisferje woznamjenja nalětnja runosć dnja a nocy pola wjetšiny kulturow spočatk nalěća a płaći jako zazběh lěta w assyriskej, hinduistiskej a persiskej protyce (tam jako Nowruz (nowy dźeń), mjeztym zo je nazymska runosć spočatk nazymy.

## Nóžki


## Wotkaz
Nazyma

**Nazyma** je jedyn ze štyrjoch počasow. Nazyma woznamjenja přechod wot lěća do zymy.

Někotre kultury maja nazymsku runosć dźeń-nóc jako srjedź nazymy, mjeztym zo druhe – wosebje w ćoplišich kónčinach – ju maja za jeje zazběh. Meteorologojo nałožuja postajenje na zakładźe Gregorianiskeje protyki, hdźež wobsteji nazyma ze septembra, oktobra a nowembra w sewjernej, respektiwnje z měrca, apryla a meje w južnej hemisferje.

## Galerija

Dataja:New hampshire in autumn.jpg|Nazyma w New Hampshire
Dataja:Herbst.jpg|Nazymski lěs
Dataja:Olchinger See, Toter Baum am Ufer.jpg|Nazymska atmosfera při jězoru
Dataja:Wilh See Herbst.JPG|Nazymski barbjeny lěs při jězoru
Dataja:Frederic Edwin Church - Autumn.jpg|Frederic Edwin Church, *Nazyma* (wobraz)


## Wotkaz
Albert Hofmann

**Albert Hofmann** (* 11. januara 1906 w Badenje (Aargau), † 29. apryla 2008 w Baselu) bě šwicarski chemikar a wuslědźer wědomje rozšěrjaceje substancy LSD. Wuznamjenili su jeho z titulom čestneho doktora. 

## Žiwjenje
Albert Hofmann wotrosće jako najstarši wot štyrjoch bratrow a sotrow w swójbje rjemjeslnika. Zahe absolwowaše swoje wuwučowanje na překupca a započa 1925 chemiju na uniwersiće w Zürichu studować. Štyri lěta pozdźišo promowowaše z wuznamjenjenjom. Přizamknyła je so za wjace hač štyri lětdźesatki (hač do wuměnka 1971) jeho slědźerska dźěławosć pola firmy Sandoz w Baselu. W lěće 1943 nadeńdźe halucinogenu skutkownosć LSD. Hač do smjerće bydleše na hórskej łuce *Rittimatte* na kromje Šwicarskeje Jury.

## Slědźerske dźěło
### Sporušk a LSD
W ramiku slědźenjow wo žitnym hribom sporušk a z wotpohladom, stimulans za wobtok wuwić, je Hofmann 1938 najwšelakoriše amidowe deriwaty Lysergoweje kisaliny syntetizował, mjez nimi – jako 25. substancu tutoho rjadu pospytow – tež dietylamid *LSD-25*.

W pospytach ze zwěrjatami zawinowaše substanca njeměrnosć mjez zwěrjatami, ale njepokazowaše fenologisce relewantne abo zajimawe kajkosće, čehoždla njeje so LSD hižo dale přepytował. W lěće 1943 pak so Hofmann za to rozsudźi, LSD wospjet syntetizować. Při dźěle w laborje bě wón njejapcy njeměrny a so derje nječuješe, čehoždla swoje dźěło přetorhny a domoj jědźe. Jako domoj dóńdźe, widźeše za začinjenymaj wočomaj za něhdźe dwě hodźinje barbojte geometriske mustry (pseudohalucinacije), kotrež jeho na kaleidoskopy dopomnichu. Wón sam z toho wuchadźa, zo bě so bjez wotpohlada małe mnóstwo LSD do jeho ćěła zadobyło.

Po tutym nazhonjenju wuspyta LSD dnja 19. apryla 1943 hišće raz pod dohladom sam a swoje dožiwjenje protokolowa.

## Wotkaz
Illimani

**Illimani** je hora w boliwiskich Andach. Wón je z 6.439 metrami druha najwyša hora Boliwiskeje a najwyša w horinach Cordillera Real. Illimani ma štyri wjerški nad 6.000 metrami.

## Wotkaz
Dithmarschen

**Dithmarschen** ( *Ditmarsken*) je kónčina w sewjernej Friziskej w Schleswigsko-Holsteinskej. Wona leži mjez Sewjernym morjom, rěkomaj Eider a Łobjo a Sewjeromórsko-baltiskim kanalom.

Wokrjesne město a centrum regiona je Heide.

## Wotkaz
Friziske polo

**Friziske polo** (n''ěm.'' **Friesenfeld**, ''frizi.'' Fryske fjild) je region w přirodnym parku Solawa-Unstrut w juhu w Anhaltskej a sewjerowuchodźe w Durinskej na juhozapadźe wot Mjezybora.

## Nóžki
Aristoteles

**Aristoteles** (grjeksce: Ἀριστοτέλης, transkribowane: *Aristotéles*) (* 384 abo 383 do Chr. w Stagira; † 322 do Chr. w Chalkis na kupje Eubeja) běše grjekski filozof a uniwersalny wučenc, kotrehož wučba a filozofija stej sylnje wobwliwowałoj myslenje a žiwjenje w Europje. Wón słuša k najznaćišim filozofam a přirodospytnikam w stawiznach čłowjestwa. Jeho wučer bě Platon, Aristoteles je pak mnohe wědomostne discipliny sam załožił abo wuwił, mjez nimi wědomostna teorija, filozofija přirody, logika, biologija, medicina, fyzika, etika, statna teorija a dalše.

## Wotkaz
Grjekojo

**Grjekojo** (gr. Έλληνες/*Éllines*) su indoeuropski lud, kotryž je předewšěm w Grjekskej a na Cypernskej žiwy. Wjace hač dźesać milionow Grjekow bydli w tutymaj krajomaj a něhdźe sydom dalšich milionow w diasporje.

Woni su přewažnje ortodoksni křesćenjo.

## Wotkaz
Friedrich Merz

**Joachim-Friedrich Martin Josef Merz** (* 11. nowembra 1955 w Brilonje) je němski politikar (CDU). Wón je wot 6. meje 2025 dźesaty zwjazkowy kancler Zwjazkoweje republiki Němskeje.

Wot 2022 je Merz zwjazkowy předsyda CDU. Wot 1989 do 1994 běše wón čłon Europskeho parlamenta, wot 1994 do 2009 bě a je znowa wot 2021 čłon němskeho zwjazkoweho sejma. Wot 2000 do 2002 kaž tež wot 2022 do 2025 skutkowaše jako předsyda frakcije CDU/CSU. W mjezyčasu dźěłaše jako lobbyist a prawiznik.

## Wotkazy

* 
* Wosobinska webstrona Friedricha Merza
* Webstrona zwjazkoweho kanclera
Krynki

**Krynki** ( Крынкі) su sydlišćo w sewjerowuchodnej Pólskej, kotrež maja wot lěta 2009 znowa měšćanske prawo. Leža na wuchodźe podlaskeho wojewódstwa, 45 kilometrow wuchodnje Białystoka we wokrjesu Sokołka a su sydło gmejny ze samsnym mjenom. Wone leža při běłoruskej hranicy. W lěće 2014, bydleše tu 2 509 ludźi.

W Krynkach maja 2,3 ha wulki židowski kěrchow z wjace hač 3000 narownymi kamjenjemi kaž tež synagogu Slonimskich chasidow.

## Galerija

Dataja:Podlaskie - Krynki - Krynki - Nowa 1 - Kościół św. Anny - bok W - v-E.jpg
Dataja:Krynki Zespół Cerkiewny 634494.jpg|Prawosławna cyrkej
Dataja:Caucasus Synagogue in Krynki.jpg|Synagoga
Dataja:Jewish Cemetery in Krynki (14).jpg|Kamjenje na židowskim kěrchowje


## Wotkazy
Šulska tita

**Šulska tita** (tež *cokorowa tita*) je tradicionalny dar, kotryž dźěći dóstanu, kotrež prěni raz do šule du. 

Maja formu ze słódkosćemi pjelnjeneho nawopačneho kehela abo pyramidy z kartona, kotraž je z dekoratiwnej papjeru polěpjena. Druhdy je wona z celofanom zawita a horjeka z paskom zwjazana. Nałožk, šulskich nowačkow z tajkimi darami wobdarić, bu spočatk 19. lětstotka w Němskej dokumentowany (1817 w Jenje wobkrućeny). 

Po dźělenju Němskeje wužiwachu we wuchodnym dźělu (NDR) šěsćróžkowe *cokorowe tity* z dołhosću 85 cm, mjeztym zo wužiwachu so w zapadnym dźělu dale tradicionalne kulojte (zwjetša 70 cm dołhe).

Jako wotpowědnik wšědnych cokorowych titow zhotowjeja so w gmejnje Vogtei wosebite cokorowe tyzki, kotrež wudźěla so dźěćom, kotrež ze šulu započinaja. Woni maja formu tyzki za čipsy, wudebjeneje z wobrazami a hrónčkami. Tutón nałožk móhł na stare kašćiki wróćo hić, kotrež zhotowichu so ze skory štoma a słužachu za transport małych wěckow.

## Wotkaz
Borneo

**Borneo** je kupa w juhowuchodnej Aziji a jedna z Wulkich Sundaskich kupow. Wona je najwjetša kupa Azije a třeća najwjetša swěta po Grönlandskej a Nowej Gineji. 

Sewjerny dźěl kupy słuša k Malajziji a tamnišimaj zwjazkowymaj statomaj Sarawak a Sabah. Mała kónčina (ca. 5.000 km²) mjez Sarawakom a Sabahom twori njewotwisny sultanat Brunei, zbytk je indoneski teritorij. 

Přestrjeń kupy wučinja 743.330 km² (wjace hač dwójce tak wulka kaž Němska). Kupa je wot tropiskich lěsow pokryta, kotrež so wot wjele wšelakich družinow zwěrjatow wobydla. Ke charakteristiskim zastupjerjam zwěriny kupy słušatej orang-utan a palčikowy elefant, poddružina indiskeho elefanta, wobeju wot wotemrěća wohroženej. Kupa ma wjace hač 20 milionow wobydlerjow.

Najwjetša etniska skupina w Sabahu je skupina Kadazan (25 %). 

W lěće 2019 je so wobzamknyło, zo so stolica Indoneskeje do Nusantary na kupje Borneo přepołoži.

## Wotkaz
Willisowa wěža

**Willisowa wěža** ( *Willis Tower*; do 2009 *Sears Tower*) je woclowa konstrukcija natwarjena w Chicago. Je najwyše twarjenje w Chicago, třeće najwyše w Zjednoćenych statach a na 25. městnje na swěće. Je hromadźe z antenu 527 metrow wysoka, bjez anteny 442 metrow.

Wysokodom je so wot 1970 do 1974 w nadawku ameriskeje firmy *Sears* natwarił.

## Wotkazaj

* Oficialna strona (jendźelšćina)