open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atom

**Atom** je najmjeńši strukturny dźělk materije, kotryž so njehodźi chemisce dale dźělić. 
Cyła nas wobdawaca žiwa a nježiwa materija wobsteji z atomow abo ionow. 
Kosmologisce widźane je to pak rědša forma materije. Přewažujo plasma, z kotrehož wobsteja hwězdy, a hypotetiska čorna materija.

## Natwar atoma

Atom wobsteji z jadra a elektronoweje wobalki.
Jadro wobsteji z protonow (pozitiwnje nabite) a neutronow (neutralnje nabite). Wobalka wobsteji z elektronow (negatiwnje nabite) . 
Elektrony wobkružeja jadro na wšelakich „cerach“, kotrež wotpowěduja rozdźělnym energetiskim niwowam elektronow. Radius tutych „cerow“ resp. elektronoweje wobalki je, z něhdźe 10-10 m, dźesać tysac razow wjetši hač radius jadra (10 –14 m). 
Atomy su potajkim jara małke. Włós čłowjeka je na př. něhdźe 1 milion wuhlikowych atomow šěroki.

Hdy by atom tak wulki kaž katedrala był, by jadro było małke kaž mucha. 
Ale skoro cyła masa atoma koncentruje so w jadrje, kotrež zaběra jeno biliardowy dźěl cyłeho atoma. To woznamjeni, zo wobsteji atom skoro jenož z prózdneho ruma.

## Iony
Jeli runa so ličba elektronow ličbje protonow, je atom dohromady neutralnje nabity, nawopak jedna so wo iony (kation - pozitiwnje nabity ion abo anion - negatiwnje nabity ion).

## Elementy
Atomy ze samsnej ličbu protonow słušeja k samsnemu elementej. Tutu ličbu mjenujemy ličba porjada. Po ličbje porjada su elementy w periodiskim systemje rjadowane. 

## Izotopy
Kwantita neutronow jednoho elementa móže wariěrować, jedna so potom wo rozdźělne izotopy elementa. 
Izotopy wodźika (chemiski symbol H) su protium (jenož jedyn proton), deuterium (proton a neutron) a tritium (proton a dwaj neutronaj). Protium je z 99.985 % najčasćiši izotop wodźika.
Jaroslav Durych

**Jaroslav Durych** (* 2. decembra 1886 w Hradec Králové; † 7. apryla 1962 w Praze) bě čěski katolski spisowaćel, basnik, dramatikar a publicist.
Almazán

**Almazán** (arabsce za „wobtwjerdźene městno“) je město w Španiskej, w regionje Kastilija a Leon, w prowincy Soriji.

## Połoženje
Leži 32 kilometrow zdalene wot hłowneho města prowincy a 192 kilometrow wot Madrida.

## Geografija

* Wysokosć: 940 m nad mórskim niwowom
* Šěrina: 41º 28' 59" N
* Dołhota: 002º 31' 59" U

## Demografija

* 5.727 wobydlerjow (Instituto Nacional de Estadística de España *([[španišćina|španisce]] : [[:es:Instituto_Nacional_de_Estadística_de_España|Instituto Nacional de Estadística de España]])* 2005). W lěće 2004, bě 5.786 wobydlerjow

* 6.004 wobydlerjow po redakciji wot *Heraldo de Soria* 29. awgusta 2007.

## Kultura

Město ma wšelake kubłanske centry:

* CEIP Diego Laínez (Pza. San Pedro s/n)
* IES Gaya Nuño (c/Antonio Machado Final)
* Colegio Calasancio (c/Antonio Machado 51)
* Centro de Estudios Audiovisuales (avenida de Madrid s/n)
* Escuela de Capacitación Agraria (c/Antonio Machado s/n)
* Cine-Teatro Calderon (c/Martínez Asenjo, esquina Caballeros)
* kulturcentro Tirso de Molina
* el Aula Cultural de San Vicente (c/Las Monjas).

## Nóžki
Enya

**Enya** (*Eithne Ní Bhraonáin*, * 17. meje 1961, Gaoth Dobhair) je irska spěwarka a dźiwadźelnica.

## Diskografija
* 1986 Enya
* 1988 Watermark
* 1991 Shepherd Moons
* 1992 The Celts
* 1995 The Memory Trees
* 1997 Paint the Sky with Stars
* 2000 A Day Without Rain
* 2005 Amarantine
* 2008 And Winter Came...
* 2009 The Very Best of Enya

## Eksterne wotkazy
* ENYA.com
Rujany

**Rujany** (tež *Rana*,  *Rügen*) su najwjetša kupa Němskeje. Wone leža před pomorskim pobrjohom Baltiskeho morja a słušeja k Mecklenburgsko-Předpomorskej. „Wrota“ k Rujanam je hanseatiske město Stralsund. Kupa, přez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šěroki Strelasund z twjerdźu zwjazana, ma maksimalnu dołhosć wot 52 km (wot juha do sewjera), maksimalnu šěrokosć wot 41 km w juhu a přestrjeń wot 926 km². Cyłkowna dołhosć pobrjoha Rujan je 574 km. Jeje postawa je přez mnoholičbne mórske zaliwy  ale tež wustupne połkupy a krajne jazyki jara sylnje rozčłonkowana.

Kupa Rujany tworješe hač do 3. septembra 2011 hromadźe z kupu Hiddensee a někotrymi mjeńšimi kupami zarjadnisce krajny wokrjes Rujany z wokrjesnej stolicu Bergen auf Rügen. Wot 4. septembra 2011 su Rujany dźěl wokrjesa Předpomorska-Rujany z wokrjesnej stolicu Stralsund.

Dalše wuznamne městna na Rujanach su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen, kaž tež baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany so dla jich wšelakorych rjanosćow krajiny a dołhich, drobnopěskojtych kupanskich brjohow wot wjele dowolnikow wopytuja.


File:Binz (2011-05-21) 03.JPG|Binz
File:Königsstuhl und Viktoria-Sicht.jpg|Nationalpark Jasmund


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficielna strona turistiskeho zwjazka Rujan
Ŝ

**Ŝ**, jako minuskla **ŝ**, je 23. pismik Esperanto-alfabeta, kotryž ma wurjekowanje [ʃ] a mjeno "ŝo".

Jeho zwuk so w druhich rěčach realizuje jako:
* **S**(i) : Kunrei-Transkripcija: jenož *si* し[ŝi]
* **SH** (jendźelsce), Hepburn-Transkripcija: sha しゃ[ŝa], shi し[ŝi], shu　しゅ[ŝu], she しぇ[ŝe], sho しょ[ŝo]
* **SH** (chinsce [pinjine], nimo před [i] a [ü]; po nim [œ] so pisa "i")
* **X** (chinsce [pinjine], před [i] a [ü])
* **X** (baskisce)
* **IX** (katalansce)
* **CH** (francosce)
* **SJ** (nižozemsce)
* **SCH** (němsce)
* **SCI** (italsce)
* **S** (madźarsce)
* **SY** Kunrei-Transkripcija: sya しゃ[ŝa], syu しゅ[ŝu], sye しぇ[ŝe], syo しょ[ŝo]
* **SZ** (pólsce)
* **CH** a **X** (portugalsce)
* **Š** (w rozdźělnych łaćonsce pisacych słowjanskich rěčach a baltiskimaj rěčomaj litawšćina a letišćina)
* **Ş** (turkowsce)
* **Ш** (w kyriliskim alfabeće)
* **שׁ** (w hebrejskim alfabeće)
* **ش** (w arabskim alfabeće)

**Ŝ** je wunamakanka Zamenhof, modifikacija pismika S.

**Ŝ** je onomatopeija za interjekciju *ĉiit!*: *"Ŝŝ… Ĉit! Silentu!"*

**Ŝ** so wužiwa w normje transliteracije ISO 9 jako reprezentant kyriliskeho pismika Щ.
Tomislav Nikolić

**Tomislav Nikolić** (* 15. februara 1952, Kragujevac) je serbiski politikar, spisowaćel a bywši wiceprezident nacionalistiskeje strony Srpska radikalna stranka. W lěće 2008 bě wón załožer noweje strony Srpska Napredna Stranka („Serbiska postupowa strona“).

Wot junija 2012 hač do 31. meje 2017 bě Nikolić jako naslědnik Borisa Tadića prezident Serbiskeje.

## Wotkazy

*Južnoserbska postupna strona
*Strony južnoserbskeho prezidenta
Antiwar.com

**Antiwar.com** je ameriski online-magacin. Antiwar.com wuchadźa wot lěta 1995. Załožer a šefredaktor je Justin Raimondo.

## Eksterne wotkazy
* Antiwar.com
Roman Herzog

**Roman Herzog** (* 5. apryla 1934 w Landshuće; † 10. januara 2017 w Jenje) bě němski jurist a politikar strony CDU. Wot 23. meje 1994 hač do lěta 1999 bě wón sedmy zwjazkowy prezident Němskeje. 

Herzog bě wot 1978 do 1980 z kultusowym ministrom a wot 1980 do 1983 z ministrom nutřkownych naležnosćow Badensko-Württembergskeje.

## Wotkaz
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn** (* 4. meje 1929 w Brüsselu; † 20. januara 1993 w Tolochenaz blisko Lausanne w Šwicarskej; poprawom *Edda Kathleen van Heemstra Hepburn-Ruston*) bě dźiwadźelnica a filmowa hrajerka britisko-nižozemskeho pochada.

## Filmy
* 1961: Breakfast at Tiffany's 
* 1957: Love in the Afternoon
* 1953: Roman Holiday
Wocl

**Wocl** je metalowa lećina, kotrejež hłowny wobstatk je železo a kotryž wobsahuje zwjetša mjeńše hač 2,06% wuhlika. 

Eksistuja někotre sorty a družiny, kaž na př. njezerzawjacy wocl a drohowocl.

## Móžne druhe metale
* Kobalt
* Mangan
* Nikl

## Wužiwanje
Wocl so za produkowanje pónojow, łódźow, awtow, nastrojow, woclobetona, brónjow wužiwa.

## Hlej tež
* železo
Benjamin Kowalewicz

**Benjamin Kowalewicz** (* 16. decembra 1975 w Montrealu, Kanada) je kanadiski spěwar skupiny Billy Talent.
Das wilde Leben

**Das wilde Leben** (serbsce: *Dźiwje žiwjenje*) je němski hrajny film z lěta 2007. Režiser bě Achim Bornhak. Natalia Avelon, Matthias Schweighöfer a David Scheller přewzachu hłowne róle w filmje.

## Wotkazy
* Das wilde Leben
*
Merry Christmas

**Merry Christmas** (serbsce *Wjesołe hody*) je hrajny film z lěta 2005. Režiser bě Christian Carion. Diane Krüger, Guillaume Canet, Daniel Brühl, Gary Lewis a Bernard Le Coq hrajachu hłowne róle we filmje.

## Wotkazaj
* 
* Merry Christmas
Red Flag (spěw)

**Red Flag** je druha single wot druheho albuma Billy Talent II skupiny Billy Talenta. Single je we Wulkobritaniskej (11. septembra 2006) wušła. Žanr je alternatiwny rock a dołhota je 3:16 mjeńšiny. Producent bě Gravin Brown.
Frymburk

**Frymburk** je gmejna na samym juhu Čěskeje (Jihočeský kraj, wokrjes Český Krumlov). Leži 708&nbsp;m nad mórskej hładźinu při spjatym jězoru Wołtawy a ma něhdźe 1.300 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1198.

## Žórła


## Wotkaz
The Hours

**The Hours** (*serbsce:* Hodźiny) je US-ameriski hrajny film z lěta 2002. Režiser bě Stephen Daldry. Nicole Kidman, Juliane Moore a Meryl Streeps přewzachu hłowne róle we filmje.

## Wotkazy
* 
* The Hours – Von Ewigkeit zu Ewigkeit
Delnjoserbski dźěćacy ansambl

**Delnjoserbski dźěćacy ansambl** je měšany dźěćacy chór a rejwanska skupina z Choćebuza.

Wuměłska nawodnica w lěće 1993 załoženeho cyłka je Marja Elikowska-Winklerowa; dołholětny organizatoriski nawoda bě Bjarnat Rjentš. Karin Sepanowa je nawodnica rejwanskeje skupiny.

## Žórło
Łužyca (rbb) – 21.07.2007
Alena Melicharová

**Stanislava Alena Melicharová** (* 7. meje 1938 w Kolínje, Čěskosłowakska) je čěska basnica a spisowaćelka.

## Žiwjenje

Dźěćatstwo přebywaše w Pěčkach pola Poděbrad. Po wójnje je ze swojimaj staršymaj do Oseka dóšła. Studowaše w Pedagogiskej wysokej šuli w Teplicach a w Ústí nad Labem a dźěłaše potom jako wučerka w Jeníkovje, Hrobje a Duchcovje. Dźensa je wona w Košťanach pola Teplic žiwa.

Jeje zběrki basnjow ze sydomdźesatych lět njejsu nihdy wušli. Pozdźišo wuńdźechu prěnje basnje, mj.&nbsp;dr. w nowinomaj Průboj a Revue Teplice a w přiłoze *Sluneční koróna* (Słunčna korona) měsačnika *Nové Ústecké Přehledy*.

Je čłonka w skupinje "D" pola Statneho hrodu w Duchcovje, w Zhromadźenstwje spisowaćelow (čěsce *Obec spisovatelů*) a w Klubje sewjeročěskich spisowaćelow (čěsce *Klub severočeských spisovatelů*).

W lěće 2001 je so na wustajeńcy *Magická krajina České středohoří* (Magiska krajina Čěske srjedźohoriny) wobdźěliła a měješe swójske wustajeńcy w měrcu 2000 a aprylu 2002. Nimo toho ilustruje wjele swojich knihow sama.

Jedna z jeje najznaćišich basnjow je *Ulrika* wo Ulrike von Levetzow, Goethowej poslednjej lubej.

## Twórby

* **Aktualne** 
** Řekni to květinou (2010), ISBN 978-80-7055-169-1
** Paleta plné poezie (2008), ISBN 978-80-7055-150-9
** Zorinka (2007), ISBN 978-80-7055-141-7
** Co na srdci (2006), ISBN 80-7055-128-3
** Ulrika (2005), ISBN 80-7055-124-0
** Jméno láska (2004), ISBN 80-7055-105-4

***Druhe:**
** Doteky (2003)
** Letokruhy (2000)
** Domov (1998)
** Duchcov (1970)
** Prohlídka zámku (1971)
** Mohylový les
** Krajina
** Středohoří
** Panenčata
** Léto na Ohři
** Můj verš
** Báseň o tichu
** Májová
** Vesnický hřbitov

## Hornjoserbske přełožki
* Baseń **Ulrika**, zeserbšćena wot Michaela Wolfa

## Žórła


## Wotkazaj
* Obec spisovatelů - Zhromadźenstwo spisowaćelow, (čěsce)
* Klub severočeských spisovatelů - Klub sewjeročěskich spisowaćelow, (čěsce)
Miłoraz

**Miłoraz** ( *Mühlrose*) bě holanska wjes w sakskej Hornjej Łužicy a ležeše w Zhorjelskim wokrjesu na kromje Wochožanskeje brunicoweje jamy. Měješe w 2000tych lětach nimale 200 wobydlerjow a słušeše wot lěta 1999 k Trjebinskej gmejnje. W lětomaj 2024 a 2025 je so wjes za brunicowu jamu wottorhała.

Miłoraz přisłušeše teritorijej Slepjanskeje narěče serbšćiny.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje hasowca jako *Melratze* pochadźa z lěta 1377. Přez lětstotki słušeše serbska wjeska do wobsydstwa Mužakowskeho stawoweho knjejstwa, kotrež wobhospodarješe tule tež swójski wudwór.

Mjez 1966 a 1972 mějachu wobydlerjo južneho wjesneho dźěla swoje chěže wopušćić, dokelž dyrbješe so tutón dźěl Miłoraza za Wochožansku brunicowu jamu wotbagrować.

W februarje 2019 rozsudźi hórnistwowe předewzaće LEAG, zo ma so Miłoraz najebać planowaneho kónca wudobywanja brunicy w 2020tych lětach wotbagrować. Přesydlenje wobydlerjow na nowe stejišćo sewjernje Slepoho zahaji so 2019 a je so 2025 wotzamknyło.

### Wobydlerstwo
Miłoraz słušeše k serbskemu rěčnemu rumej. Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 471 wot cyłkownje 473 Miłoražanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 přeco hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 78,4&nbsp;%.

Poslednja serbska wobydlerka, kotraž chodźeše wšědnje w serbskej drasće, zemrě w měrcu 2019.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki Trjebina
Pětrohród

**Pětrohród** (/*Sankt-Peterburg*, 1924–1991 /*Leningrad*) je milionowe město a samostatny federaciski subjekt Ruskeje. Z něhdźe 4,9 milionami wobydlerjow na 1431&nbsp;km² je wone po wobydlerstwje druhe najwjetše město Ruskeje a štwórte najwjetše Europy. Pětrohród je kulturelne a ekonomiske srjedźišćo kraja a zarjadniske sydło Leningradskeje oblasće, ke kotrejž pak sam njesłuša.

Město leži w sewjerozapadźe Ruskeje při rěce Njewa, njedaloko jeje wuliwa do Finskeho zaliwa, něhdźe 650 kilometrow sewjerozapadnje Moskwy a 140 km zdalene wot estiskeje resp. 160 km wot finskeje hranicy.

## Stawizny
Pětrohród załoži so w lěće 1703 wot carja Pětra I. a bě mjez 1712 a 1918 stolica ruskeho carstwa.

## Twarske pomniki
Pětrohrod bě sydło ruskich carow. Město ma twarjenja baroka, klasicizma a historizma. Wažny twarski pomnik w Pětrohrodźe je zběrka wuměłstwa Eremitaža.  

## Wotkaz
Mnichow

**Mnichow** ( *München*) je stolica zwjazkoweho kraja Bayerskeje a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo južneje Němskeje. Z wjace hač 1,5 milionami wobydlerjow na 310 km² je wone po wobydlerjach najwjetše město zwjazkoweho kraja, třeće najwjetše Němskeje a dwanate najwjetše cyłeje Europskeje unije. Přez Mnichow běži rěka Isar.

## Žórła


## Wotkaz
Justin Raimondo

**Justin Raimondo** (* 18. nowembra 1951; † 27. junija 2019) bě US-ameriski konserwatiwny a pacifistiski politiski aktiwist, politikar a publicist. Wón bě załožer a šefredaktor strony *Antiwar.com* a korespondent magacina *The American Conservative*. 

## Wotkazy
* Justin Raimondo, AntiWar.com
* Justin Raimondo, TakiMag.com
George W. Bush

**George W. Bush** (* 6. julija 1946, New Haven) je ameriski politikar a bě w lětach 2001–2009 prezident Zjednoćenych statow Ameriki za Republikansku stronu. Je syn něhdyšeho prezidenta George Bush.
Wieluń

**Wieluń** (ˈvʲɛluɲ) je město a gmejna w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, při rěce Pyszna.
 
W lěće 2006 je tam bydliło 27 251 ludźi. 

Prěni raz naspomni naspomni so w 13. lětstotku (1283).
 

## Zajimawosć

## Wotkazaj

*Oficialne websydło
Zjednoćenstwo njewotwisnych krajow

**Zjednoćenstwo njewotwisnych krajow** ( Содружество Независимых Государств (СНГ) - Sodružestwo Nezawisimych Gosudarstw) je mjezynarodna organizacija dwanaćich něhdyšich republikow Sowjetskeho zwjazka w Europje a Aziji. Jeje sydło je běłoruska stolica Minsk.

## Stawizny
Zjednoćenstwo njewotwisnych krajow załoži so dnja 8. decembra 1991 wot prezidentow Běłoruskeje, Ukrainy a Ruskeje.

## Wotkazaj

* Oficielna webstrona
Bobby Fischer

**Robert J. Fischer** (* 9. měrca 1943 w Chicago; † 17. januara 2008 w Reykjavíku) bě ameriski šachownik.

## Eksterne wotkazy
* Bobby Fischer
* http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=19233
Breinigerberg

**Breinigerberg** je štwórć města Stolberga w Sewjerorynsko-Westfalskej.
Breinigerberg ma 971 wobydlerjow (staw *31.12.2005*).

## Wotkazy

* Internetowe strony Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Antonín Švehla

**Antonín Švehla** (* 15. apryla 1873, Hostivař; † 12. decembra 1933 w Praze) bě čěski a čěskosłowakski agrarny politikar a třikróćny premier Čěskosłowakskeje republiki.
Anna-Maria Ravnopolska-Dean

**Anna-Maria Ravnopolska-Dean** (* 3. awgusta 1960 w Sofiji) je bołharska harfistka, komponistka a wysokošulska wučerka.

## Twórby
* Improvizacija (Harfa)-2003 
* Zamek Želve (Harfa)-2003 
* 4 Haiku-kompozicij (Harfa)-2003 
* Walc a Berceuse (Klawir)-2003 
* Rap-Tango (Harfa)-2003 
* Traviata-Fantasija (Harfa)-2005 
* 2 Haiku-kompoziciji (Harfa)-2006 
* Mistićni Trompetar (Harfa)-2006 
* 5 Haiku-kompoziciji (Harfa)-2006 

## Diskografija

* Bulgarian Harp Favorites, Arpa d’oro, CD 2003 
* Legende: French Music for Harp, Gega compact disc, 1999 
* Harpist at the Opera (honoring the Donizetti bicentennial), Arpa d'oro CD, 1997 
* Harps of the Americas (Paraguayan and pedal harps), Arpa d'oro CD, 1996 
* Erich Schubert Pop Harp Festival, Gega CD, 1994 
* A Harpist's Invitation to the Dance, Gega CD, 1992

## Eksterne wotkazy
* https://web.archive.org/web/20080115095957/http://home.aubg.bg/faculty/amrdean/
Simon Mol

**Simon Mol** (poprawom **Simon Moleke Njie**; * 6. nowembra 1973 w Kamerunje; † 10. oktobra 2008 we Waršawje) bě w Pólskej bydlacy kamerunski antirasistiski politiski aktiwist, spisowaćel a nowinar.

## Wotkazy
* Simon Mol
* Lukáš Krivošík: Antifašista roka sériovým vrahom
* Simon Mol - masový vrah
Vuk Drašković

**Vuk Drašković** (* 29. nowembra 1946, Međa w Banaće) je serbiski spisowaćel a demokratisko-nacionalistiski politikar, kotryž běše tež wonkowny minister Serbiskeje.
Velimir Ilić

**Velimir Ilić** (* 28. meje 1951 w Čačaku, Juhosłowjanska) je serbiski politikar a předsyda strony Nova Srbija („Nowa Serbiska“).

## Wotkazy
*Nova Srbija
Uetersen

**Uetersen** () je małe město w bliskosći Hamburga w Schleswigsko-Holsteinskej.

Tute město nasta wokoło 1234. Wobydlerstwo tutoho městačka je rozrostło na 17.800 (staw 31.12.2006) ludźi, na 11,43 km². Měšćanosta je Andrea Hansen. Łobjo leži 10 kilometrow w sewjernym směrje a Hamburg něhdźe 30 kilometrow wuchodnje.

## Partnerske města
*  Wittstock, Němska, wot 1990
Jiří Pernes

**Jiří Pernes** (4. julija 1948 – 21. meje 2025) bě morawski historikar a wysokošulski wučer.

## Eksterne wotkazy
* https://web.archive.org/web/20140331221211/http://www.usd.cas.cz/cs/pracovnici/jiri-pernes
* http://www.cdkbrno.cz/konference/znarodnovani/jiri-pernes/
Conservapedia

**Conservapedia** je konserwatiwna online-encyklopedija. Ma něhdźe 33.000 artiklow (2010). Załožer je Andrew Schlafly.

## Žórła


## Eksterne wotkazy
* Conservapedia
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** (* 5. julija 1911 w Montboudif, department Cantal; † 2. apryla 1974 w Parisu) bě francoski gaullistiski politikar a wot lěta 1969 hač do jeho smjerće w lěće 1974 jako naslědnik Charlesa de Gaulle prezident Francoskeje.

## Wotkaz
Wodźik

**Wodźik** (tež **hydrogen** abo **hydrogenium**) je chemiski element ze symbolom H (za łaćonski **' „wodozhotowjer“; wot [[Grjekšćina|starogrjekskeho]] słowa  **' „woda“ a  ** „bywać, nastać“) a rjadowym ličbnikom 1. Ma najmjeńše atomy wšěch elementow. Je jenički element, kotrehož jadro při najčasćišim izotopje jenož proton ma, ale žadyn neutron nima. Nimo toho eksistujetej dwaj dalšej izotopaj, a to deuterium a tritium, kotrejž matej nimo protona tež jedyn neutron resp. dwaj neutronaj.

Na zemi wodźik je najčasćišo chemisce zwjazany, dokelž je jara reaktiwny.

## W kosmje
Nimo toho wón je najčasćiši element w kosmje. Zjednoći so we hwězdach k heliumej.

## Kajkosće
Wodźik so na powětrje a kisliku k wodźe spali. Płomjo je módre. Při wěstym měšenskim poměrje so to kaž eksplozija stanje.

## Wažne wjazby
### Oksidaj
Wodźik wustupuje w dwěmaj oksidomaj, při tym wodźik přeco je jednohódnotny.

* H2O (woda) je najčasćiša wjazba wodźika. Nastanje přez spalenje wodźika. 

* H2O2 (wodźikowy peroksid) wustupuje rědšo, dokelž je bóle reaktiwny hač woda. 

## Hlej tež
* deuterium,
* tritium,
* woda,
* wuhlikowodźik
Kislik

**Kislik** (tež **oksygenij**) je chemiski element, kotryž ma wósom protonow w jadrje. Ličba neutronow wotwisuje wot izotopa. Najčasćišo je chemisce zwjazany, dokelž je jara reaktiwny. Jeho chemiski symbol je O (łaćonski: *Oxygenium*, wot grjek.  *oxys* „wótry, kisały“ a γεν- *gen-* „zhotowić“). 

Kislik je bjezbarbny, njewonjaty a bjezsłodowy płun. Jako element so zjewi nimale jenož w molekularnej formje, a to jako O2, ale tež O3 (ocon).

Je jedyn z hłownych wobstatkow zemskeje atmosfery, ale tež wustupuje jako wobstatk silikatow w kamjenjach.

Jeho najčasćiše wjazby na zemi su woda a silikaty.

## Wotkryće a mjeno
Šwed Carl Wilhelm Scheele a Jendźelčan Joseph Priestley stej element **kislik** wokoło lěta 1775 wotkryłoj. Francoz Lavoisier je wono *oxygen* mjenował (grjeksce *oxys*: kisilina ; a grjeksce *gignomai*: činju)

## Za žiwochow
Za wjele žiwochow kislik je njeparujomny za jich dychanje. Ale tež eksistuja žiwochi, kotřiž njetrjebaja kislik, předewšěm při jednobańkowcach.

Zelene rostliny, wšelake algi, ale tež někotre jednobańkowcy płodźa jón přez rozpačenje wot wody. Rostliny a algi potrjebuja za to swětło słónca. To rěka fotosynteza.

## Nóžki
Ocon

**Ocon** (wot grjekskeho *ozein* „wonjeć“) je njestabilna chemiska wjazba, kotraž wobsteji z třoch molekulow kislika. Je jara reaktiwny a tohodla je sylny oksydaciski srědk. Wón předewšěm w zemskej atmosferje wustupuje. Nastawa při hrimanjach.

## Nóžki
Andrzej Pilipiuk

**Andrzej Pilipiuk** (* 20. měrca 1974 we Waršawje) je pólski spisowaćel.

## Twórby (wuběr)

**[[Kroniki Jakuba Wędrowycza]]*, 2001
**[[Czarownik Iwanow]]*, 2002
**[[Weźmisz czarno kure...]]*, 2002
**[[Zagadka Kuby Rozpruwacza]]*, 2004
**[[Wieszać każdy może]]*, 2006

## Eksterne wotkazy
*Andrzej Pilipiuk
*Andrzej Pilipiuk
* Antysocjalista i monarchista - Wywiad z Andrzejem Pilipiukiem
Marron Curtis Fort

**Marron Curtis Fort** (* 24. oktobra 1938 w Bostonje; † 18. decembra 2019 w Leeru) bě amerisko-němski germanist a specialist za saterfrizišćinu a delnjoněmčinu. Fort měješe němske staćanstwo a bě přez spožčenje indigenata wuchodofriziskeje krajiny „zadomjeny wuchodofriz“. Bydleše naposledk we wuchodofriziskim Leeru.

## Akademiske wuwiće
Po internatnym wopyće w New Hampshire (USA) je Marron C. Fort wot 1957 na Princeton University předmjety germanistika, anglistika, nederlandistika, skandinawistika a matematika studował. W lěće 1961 je k uniwersiće Pennsylvaniskeje (Philadelphia) přešoł. Za čas uniwersitneho wuměnoweho programa je w lěće 1963 k Alberta Ludwigowej Uniwersiće Freiburg im Breisgau přišoł. 1965 je Fort při prof. Alfred Senn na University of Pennsylvania k doktorej filozofije promowował, a to z disertaciju wo delnjoněmčinje města Vechty ("Beschreibung der Vechtaer Mundart", faksimile eksistuje w UB Vechta).

Wot lěta 1969 hač do lěta 1985 je Marron C. Fort profesuru za germanistiku na uniwersiće wot New Hampshire zastawał. W tutym času, mjenujcy 1976/77 a 1982/83, je hóstne profesury na uniwersiće Oldenburg přewzał. W tutym času je swoje studije wo saterfrizišćinje a wuchodofriziskej delnjoněmčinje započał. Na uniwersiće Oldenburg bě Fort wot 1983 akademiski wyši rada a je hač do swojeho pensionowanja w lěće 2003 dźěłowe městno za delnjoněmčinu a saterfrizišćinu na uniwersiće Oldenburg nawjedował. Wot lěta 1982 bě w Němskej žiwy.

Prof. Dr. Marron C. Fort bě wudawaćel słownika za saterfrizišćinu.

## Twórby
* *Saterfriesisches Wörterbuch*. Helmut Buske Verlag, Hamburg 1980. ISBN 3-87118-401-2
* *Saterfriesisches Volksleben*. Ostendorp, Rhauderfehn 1985. ISBN 3-921516-42-0
* *Saterfriesische Stimmen*. Ostendorp, Rhauderfehn 1990. ISBN 3-921516-48-X
* *Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde*. Oldenburg 2003. ISBN 3-8142-0692-4

## Wotkazaj
* Foto: Marron C. Fort
* "Deutsche Welle" wo Marron C. Fort
Wilamowšćina

**Wilamowšćina** - je germanska rěč, kotraž so w měsće Wilamowice blisko města Bielsko-Biała rěči. Ale so jenož wot něhdźe 70 maćernorěčnikow rěči, tak zo je wohrožena rěč.

## Stawizny
Originalnje, wilamowšćina so zda pochadźeć wot srjedźnowysokoněmskeje rěče XII. lětstotka, z wulkim wliwom delnjoněmčiny, nižozemšćiny, frizišćiny, pólšćiny a anglosakskeje rěče. Mysla so zo wobydlerjo Wilamowic su potomnicy němskich, nižozemskich a šotiskich sydlerjow, kotřiž su přišli do Pólskeje za čas XIII. lětstotka. Na kóždy pad, wobydlerjo Wilamowic přeco negowachu někajku zwjazk z Němsku a woni přeco insiste asertis zo woni maja nižozemski pochad.

Wilamowšćina bě wobchadna rěč Wilamowic do 1939–1945. Po Druhej swětowej wójnje, městni komunisća zakazowachu wužiwanje tutu rěč. Hačrunjež zakaz so skónči po lěta 1956, wilamowšćina bu poněčim narunana přez pólšćinu, hłownje mjez młodostnymi.

Po namjeće wot Tymoteusz Król, dekkvarjarulo w tutym času, Biblioteka kongresa přida wilamowšćinu k registrej rěčow 18. julija 2007. Rěč bu tež registrěrowana při Mjezynarodna Organizacija za Normowanje, kotraž daše jej ISO-wy kod *wym*.

Wilamowšćina je rěč, kotraž basnik Florian Biesik wužiwaše zo by swoje basnje za čas XIX. lětstotka pisał.

## Wilamowski alfabet

## Słownik
To je małki słownik wilamowskich słowow z němskim, nižozemskim a jendźelskim přełožkom. Wilamowsce pismik **ł** klinči kaž němski **w** a pismik **w** klinči kaž **v** w čěšćinje:

## Nóžki


## Eksterne wotkazy

* Přinošk wo narěči Wilamowšćinje w telewiznym wusyłanju Schlesien Journal
Deuterium

**Deuterium** je izotop chemiskeho elementa wodźik. Ma nimo protona tež jedyn neutron. Jeho atomy tohodla su ćeše hač te normalneho wodźika, ale tež stabilne.

Wustupuje w ćežkej wodźe a połćežkej wodźe.

## Hlej tež
*wodźik
*tritium
*izotop
Drohopłun

**Drohopłun** je chemiski element, kotryž pod normalnymi wuměnjenjemi jako płun wustupuje. Nimo toho su drohopłuny jara inertne, při čimž inertnosć wot heliuma hač do ćešich elementow (neon, argon, krypton, ksenon a radon) wotebjerje. Tohodla w přirodźe njejsu znate chemiske wjazby. Pod wěstymi wuměnjenjemi je synteza wjazby so radźi. Wot lěta 1962 so su někotre wjazby wot Xenona (XeF<sub>2</sub>, XeF<sub>4</sub> atd.) syntetizowali. 

Mendelejew njeměješe drohopłuny w swojej periodowej tabulce, dokelž njeběchu tehdy hišće wotkryte. Ale w lěće 1868 wotkry Pierre Jules Cesar Janssen helium w słóncu. W lěće 1894, William Ramsay wotkry prěni drohopłun tu na zemi, płun w powětrje, a wón mjenowaše jón argon. W lěće 1898 so krypton a neon wotkryštej, a w lěće 1900 wotkry Friedrich Ernst Dorn radon.

Wužiwaja drohopłuny w fluoreskowacych, a "neonowych" lampach. Často wužiwaja argon zo by škitali wažne historiske dokumenty přećiwo kislikej.


Dataja:HeTube.jpg|Barba swěćaceho heliuma
Dataja:NeTube.jpg|Barba swěćaceho neona
Dataja:ArTube.jpg|Barba swěćaceho argona
Dataja:KrTube.jpg|Barba swěćaceho kriptona
Dataja:XeTube.jpg|Barba swěćaceho ksenona
Dataja:SMAW.welding.af.ncs.jpg|Skowowanje z wužiwanjom drohopłuna
Dataja:GMAW weld area.png|Šema skowowanja z wužiwanjom drohopłuna


## Hlej tež
* wjazby z drohopłunami
Tritium

**Tritium** je izotop chemiskeho elementa wodźik. Ma nimo protona tež dwaj neutronaj. Jeho atomy tohodla su ćeše hač te normalneho wodźika a deuteriuma, ale su radioaktiwne přirunajo z normalnym wodźikom a deuteriumom.

## Hlej tež
*wodźik
*deuterium
*izotop
*radioaktiwnosć
Helium

**Helium** je chemiski element, kotryž ma w jadrje dwaj protonaj. Ličba neutronow wotwisuje wot izotopa. Je najlóši drohopłun. Chemiske wjazby njejsu znate dla jeho inertnosće.

Helium nastawa za čas jadroweje fuzije we hwězdach.

Jeho mjeno pochadźa z starogrjekskeho słowo ήλιος [helios] "słónce".

## Hlej tež
* drohopłun

## Wotkazy
Mieszko I.

**Mieszko I.** (* 922-945, † 25 meje 992) běše wjerch słowjanskich Polanow wot lěta 960 a prěni wjerch Pólskeje wot lěta 966.
Bilabial

**Bilabial** je wobsah z rěčespyta. Wono pomjenuje zwuki, kotrež móže čłowjek ze swojimaj hubomaj tworić. W hornjoserbšćinje mamy štyri bilabialne zwuki: "w / ł", "p", "b" a "m". 

Tute zwuki (nic "ł"!) pódla welarow tež zawinuja nastaće delnjoserbskeho "ó".

Přehlad wo bilabialnych zwukach:
Brazilska

**Brazilska** ( *Brasil*) je po přestrjeni a wobydlerstwje najwjetši kraj Južneje Ameriki, kotryž wobjimuje 47 % kontinenta. Stolica je Brasilia w srjedźišću, najwjetšej měsće stej pak São Paulo a Rio de Janeiro při pobrjoze Atlantiskeho oceana na juhowuchodźe kraja.

## Geografija
Brazilska mjezuje z Kolumbiskej, Venezuelu, Guyanu, Francoskej Guyanu, Surinamom, Boliwiskej, Peruwom, Paraguayjom, Uruguayjom a Argentinskej. Najwyši wjeršk w kraju je *Pico da Neblina* (3.014 m nad normalnej nulu). Brazilska je po přestrjeni a wobydlerstwje pjaty najwjetši kraj na swěće a kraj z najwjetšim romsko-katolskim wobydlerstwom. Ke krajej słuša tež najwjetši dešćowy lěs swěta, kotryž so při Amaconasu rozpřestrěwa.

### Města
Najwjetše města su:

* São Paulo - 11 244 369 wobydlerjow	
* Rio de Janeiro - 6 029 300 wobydlerjow
* Salvador  - 2 539 500 wobydlerjow	
* Belo Horizonte - 2 307 800 wobydlerjow	
* Fortaleza - 2 230 800 wobydlerjow			
* Brasilia - 2 089 500 wobydlerjow
* Curitiba - 1 642 300 wobydlerjow	
* Manaus - 1 524 600 wobydlerjow

## Žórła


## Wotkaz
Boliwiska

**Boliwiska** (oficielnje *Plurinacionalny stat Boliwiska*) je nutřkokrajny stat w južnoameriskich Andach.

## Geografija
Boliwiska mjezuje z Chilskej, Argentinskej, Paraguayjom, Brazilskej a Peruwom. Najwyši wjeršk w boliwiskich Andach je *Sajama* (6.520 m nad normalnej nulu). Ke geografiskim zajimawostkam słuša hoberska słona pónoj *Salar de Uyuni*, kotraž je z přestrjenju wot 12.000 kwadratnych kilometrow najwjetši słony jězor swěta.

### Města
Najwjetše města su :

* Santa Cruz - 1 115 391 wobydlerjow	
* La Paz - 792 611 wobydlerjow
* Cochabamba  - 778 554 wobydlerjow	
* El Alto - 695 243 wobydlerjow	
* Oruro - 202 010 wobydlerjow			
* Sucre - 300 888 wobydlerjow

## Žórła


## Wotkaz
Ladislav Kováčik

**Ladislav Kováčik** (* 21. oktobra 1985 w Košicach) je słowakski publicist.

## Eksterne wotkazy
* Ladislav Kováčik, SME
* Ladislav Kováčik, Lidové noviny
Vlastimil Podracký

**Vlastimil Podracký** (* 5. septembra 1940, Praha) je čěski publicist a spisowaćel.

## Twórby (wuběr)
* *Vyberte si šéfa* (2001)
* *Hrdinům se neděkuje: příběh Vladimíra Hučína* (2006)
* *Návrat k domovu: manifest tradicionalizmu* (2004)
* *Občanská obroda, konzervativní pohled na problémy současného světa* (2003) 
* *Pozor na tunelování!: Jak se tunelovalo a tuneluje a co proti tomu dělat* (2001)
* *Svoboda a řád v angažovaném konzervatizmu* (2006)
* *Žluté nebezpečí, pravdivá zpráva o stavu Evropy* (2007)

## Eksterne wotkazy
* Vlastimil Podracký, Lidové noviny
* Vlastimil Podracký, Virtually.cz
* 
* Vlastimil Podracký, EUPortál
* Jan Kubalčík: *[https://web.archive.org/web/20050503104053/http://www.konzervativniklub.cz/vypisclanku.php?id=12 Občanská obroda, Konzervativní pohled na problémy současného světa]*
Syrik

**Syrik** (tež *sulfur*, zest. *šwabl*) je chemiski element kislikoweje skupiny. Jeho symbol je S (wot łaćonskeho *sulphur*). 

Pali na powětrje z módrym płomjenjom a płodźi při tym wótrje wonjacy syrikowy dioksid. 

Syrik je za žiwochow esencielny element. Wustupuje mjez druhim w aminokisalinach a encymach, a hra wažnu rólu při anaerobnej energijowej produkciji wjele mikroorganismow.

## Wažne wjazby
### Oksidaj
Syrik wustupuje w dwěmaj oksidomaj, při tym ma rozdźělnu hódnosć.

* SO2 (syrikowy dioksid) je wótrje wonjacy płun. Syrik je  w tutej wjazbje štworohódnotny.

* SO3 (syrikowy trioksid) Syrik je  w tutej wjazbje šěsćohódnotny.

### Kisaliny
* H2SO3 je sylna kisalina. Syrik je  w tutej wjazbje štworohódnotny.

* H2SO4 (syrikowa kisalina) je sylna kisalina. Syrik je  w tutej wjazbje šěsćohódnotny.

* H2S2O7

### Syrikowodźik
Syrikowodźik (H2S) je jara jědojty płun, kotryž jako zhniłe jeja smjerdźi. Syrik je  w tutej wjazbje dwuhódnotny.

### Někotry wjazby z kowami

* FeS
* FeS2 - pyrit
* ZnS
* CuFeS2
* CaSO4 * 2H2O - gips
* SrSO2
* BaSO4
* Na2SO4 * MgSO4 * 4H2O
* K2SO4 * 2MgSO4
* K2SO4 * MgSO4 * 2CaSO4

## Jednotliwe dopokazy
Erich von Däniken

**Erich Anton Paul von Däniken** (* 14. apryla 1935 w Zofingenje; † 10. januara 2026) bě šwicarski spisowaćel.
 
Wón sta so znaty přez swoje knihi a filmy. Jeho dźěła jednaja wo stawiznach wo zwonkazemskich, kotřiž su čłowjestwu pomhali. Jeho knihi su w 32 rěčach wušli.

## Hypotezy
Erich von Däniken bě najznaćiši zastupnik tak mjenowaneje pre-astronawtiki abo tež „paleo-SETI-hypotezy”: 

Zwonkazemscy su čłowjekow wopytali a jich žiwjenje wobwliwowali. Tutych zwonkazemskich kosmonawtow mějachu za bohow. Na přikład mjenuje Däniken wěste twarjenja, wšelake legendy a sćěnowe molowanki (hieroglyfy) jako „dopokazy“.

## Dźěła
* Erinnerungen an die Zukunft, 1968, ISBN 3-404-60274-9
* Zurück zu den Sternen, 1969, Econ, 1986, ISBN 3-430-11986-3
* Aussaat und Kosmos, 1972, ISBN 3-426-03384-4
* Meine Welt in Bildern, 1973, ISBN 3-426-03404-2
* Erscheinungen, 1974, ISBN 3-453-04434-7
* Besucher aus dem Kosmos, 1975 (zběrnik)
* Beweise, 1977, ISBN 3-453-00907-X
* Im Kreuzverhör, 1978, ISBN 3-453-01055-8
* Prophet der Vergangenheit, 1979, ISBN 3-453-05230-7
* Reise nach Kiribati, 1981, ISBN 3-430-11996-0
* Strategie der Götter, 1982, ISBN 3-430-11979-0
* Der Tag an dem die Götter kamen, 1984, ISBN 3-442-08478-4
* Habe ich mich geirrt?, 1985, ISBN 3-570-03059-8
* Wir alle sind Kinder der Götter, 1987, C. Bertelsmann, ISBN 3-570-03060-X
* Die Augen der Sphinx, 1989, C. Bertelsmann, ISBN 3-570-04390-8
* Die Spuren der Ausserirdischen, 1990, (wobrazowy zwjazk) ISBN 3-570-09419-7
* Die Steinzeit war ganz anders, 1991, ISBN 3-570-03618-9
* Ausserirdische in Ägypten, 1991
* Erinnerungen an die Zukunft, 1992
* Der Götter-Schock, 1992, ISBN 3-570-04500-5
* Raumfahrt im Altertum, 1993, ISBN 3-570-12023-6
* Auf den Spuren der Allmächtigen, 1993, C. Bertelsmann, ISBN 3-570-01726-5
* Der jüngste Tag hat längst begonnen – die Messiaserwartung und die Außerirdischen, 1995, ISBN 3-570-01728-1
* Botschaften und Zeichen aus dem Universum, 1996, ISBN 3-442-12688-6
* Zeichen für die Ewigkeit – das Rätsel Nazca, 1997, ISBN 3-570-01730-3
* Im Namen von Zeus, 1999, ISBN 3-570-00029-X
* Die Götter waren Astronauten, 2001, ISBN 3-570-00031-1
* Geheimnisse versunkener Welten, 2003 (słuchowa kniha)
* Mysteries, 2005, (wobrazowy zwjazk)
* (mit Cornelia von Däniken) Der Mystery Park. Die Geschichten, die Menschen. Alle Texte – alle Quellen. Ausführliche Kommentare, 2005, ISBN 3-9522858-1-1
* Geheimnisvolles Ägypten – Im alten Ägypten stimmt etwas nicht – und keiner redet darüber. 2006 (DVD)
* Falsch informiert! Vom unmöglichsten Buch der Welt, Henochs Zaubergärten und einer verborgenen Bibliothek aus Metall, 2007, ISBN 978-3-938516-56-0

## Wotkazy

* stara Homepage 
* nowa Homepage
Chachłakšćina

**Chachłakšćina** je wuchodosłowjanska rěč, wužiwana w pólskim regionje Podlasie. Chachłakšćina so jenož hišće wot starych ludźi wužiwa.

## Eksterne wotkazy
* Svoja.org
Przyborze

**Przyborze** ( *Piepenhagen*) je wjes na sewjerozapadźe Pólskeje, kotraž leži w zapadopomorskim wojewódstwje. Słuša ke gmejnje Łobez.

Nadeńdźe so njedaloko rěki Rega, něhdźe šěsć kilometrow sewjernje Łobeza.

## Wotkaz
Wuhlik

**Wuhlik** (tež **karboneum**, z łać. *carbonium* ze słowa *carbo* „(drjewowe) wuhlo“) je chemiski element 4. hłowneje skupiny ze symbolom **C**. Wustupuje w přirodźe w čistej  formje ale tež chemisce wjazany. Dla jeho wosebiteje elektronoweje konfiguracije (połpjelnjena L-skorpizna) kmanosć k tworjenju kompleksnych molekulow a  wot wšěch chemiskich elementow najwjetšu wšelakorosć na chemiskich wjazbow wobsedźi. Wuhlikowe wjazby tworja molekularny zakład wšeho zemskeho žiwjenja.

## Wažne wjazby
### Oksidaj
Wuhlik wustupuje w dwěmaj oksidomaj, při tym ma rozdźělnu hódnosć.

* CO (wuhlikowy monoksid) je jara jědojty za ludźi a wjele zwěrjatow a nastanje přez njedospołne spalenje. Wuhlik je w tutej wjazbje dwuhódnotny. 

* CO2 (wuhlikowy dioksid) je we wodźe rozpušćomny a reaguje z wodu k wuhlikowej kisalinje (H2CO3). Wón so z wjele žiwochow wudychuje, dokelž wón so z wuhlikowych hydratow a kislik  nastanje. Wuhlik je w tutej wjazbje štworohódnotny.

### Kisalina
Wuhlik wustupuje w jednej anorganiskej kisalinje.

* H2CO3 (wuhlikowa kisalina) je słaba kisalina. Wona móže z wjele kowami sele tworić.

### Wuhlikowodźiki
Wuhlikowodźiki wobsteja ze znajmjeńša jednoho wuhlikoweho atoma a štyrjoch wodźikowych atomow. 

Eksistuja tři skupiny, kotrež so rozeznawaja po tym, kelko syćenych wjazbow maja.
* Alkany
* Alkeny
* Alkiny

## Noty
William Krause

**William Krause** (* 18. nowembra 1875 w Drježdźanach, † 30. junija 1925 runje tam) bě moler a němski přećel Serbow.

William Krause bydleše wot 1902 do 1912 w Slepom, hdźež měješe ateljej pola fararja Mateja Handrika. Tam je wón wšelake wobrazy ze serbskimi motiwami zhotowił. W lěće 1906 přistupi William Krause jako prěni němski moler Maćicy Serbskej.

## Twórby (wuběr)

Dataja:William Krause - Hochzeitsgast.jpg|Kwasny hósć (wokoło 1905).
Dataja:William Krause - Hochzeitszug.jpg|Kwasny ćah (wokoło 1905).
Dataja:William Krause - Wendisches Mädchen (1912).jpg|Serbska holčka (1912).


## Wotkazaj
* Zapisk w Biografiskim leksikonje Hornjeje Łužicy
* Zběrki Serbskeho muzeja
Lisa Gerrard

**Lisa Germaine Gerrard** (* 12. apryla 1961 w Melbournje) je awstralska spěwarka. Wona bě čłonka skupiny Dead Can Dance wot lěta 1981 hač do lěta 1998.
Peru

**Peru** ( *República del Perú*) je njewotwisny stat w Andach při zapadnym přibrjoze Južneje Ameriki. Stolica a najwjetše město je Lima. Peru ma něhdźe 30 milionow wobydlerjow.

Hač do lěta 1821 bě Peru ze španiskej koloniju.

## Geografija
Mjezuje z Ekwadorom a Kolumbiskej na sewjeru, z Brazilskej na wuchodźe, z Boliwiskej na juhowuchodźe a z Chilskej na juhu. Zapadnu hranicu Peruwa twori pobrjóh Ćicheho oceana. Na wuchodźe ma kraj podźěl na Amaconasowej nižinje, hdźež běži druha najdlěša rěka swěta, Amaconas.

## Žórła


## Wotkaz
Lernu!

***lernu!*** je darmotne, swobodnje přistupne, wjelerěčne websydło za wuknjenje a rozšěrjenje mjezynarodneje rěče Esperanto. Na stronach hodźi so wo esperanće informować, rěč z pomocu wšelakich kursow wuknyć, gramatiski přehlad wužiwać, zwučowanja činić, rěčne hry hrać, powědančka čitać a na nje posłuchać, wšelake słowniki wužiwać, powěsće z druhimi zajimcami esperanta wuměnić, so na wirtuelnych lekcijach wobdźělić, na esperantowu hudźbu posłuchać a sej samo małe filmy w esperantošćinje wobhladać.

Ideja ***lernu!*** jako websydło narodźi so na prěnim seminarje Esperanto@Interreto (E@I) w Stockholmje w aprylu 2000 a bu w oktobrje 2001 na druhim seminarje E@I w Uppsali skonkretizowana. W juliju 2002 dósta projekt podpěru wot załožby Esperantic Studies Foundation a strony buchu potom w awgusće samsneho lěta wutworjene. Bu 21. decembra 2002 startowany a staraja so wo projekt wot toho časa E@I a wjele pomocnikow.

***lernu!*** bu wjacekróć na cejdejkach wudate. Wot 2004 do 2006 su wšelake wersije stronow z přidatnym materialom zwonka interneta wušli: hudźba, programy a druhe kursy esperanta, kotrež pola ***njejsu***. Najnowša wersija steji jenož w interneće k dispoziciji, na CD abo DVD wuńdźe trochu pozdźišo.

***lernu!*** steji w něšto dwaceći rěčach k dispoziciji a šulerjo maja móžnosć sej z rěčnymi pomocnikami w swojej maćeršćinje dopisować.

Nimo wjele kursow za rozdźělne niwowy ma ***lernu!*** tež słužby a nastroje: słowniki, přehlad wo gramatice, wótře předčitane powědančka z wobrazami, předstajenje esperanta, powěstnik, knihownju z knihami, hudźbu a filmami. Nimo toho su hry, forumy wo wšelake temach a nowinki z esperantoweho hibanja.

Srjedź lěta 2006 buchu strony wjace hač 75 tysac króć wob měsac wopytane, a ličba stabilnje rosće. Wjace hač tysac wopytowarjow registruje so kóždy měsac. Najwjace wužiwarjow přińdźe z Europy, juhowuchodneje Azije a z wobeju Amerikow. Wjace hač połojcy wopytowarjow su nowački. Tuchwilu ***lernu!*** je najwjetše a najpopularniše esperantorěčne kursowe srjedźišćo w interneće.

## Wotkazaj
Hornjoserbske webstrony ''lernu!''
Webstrony ''lernu!'' w esperanće
Björk

**Björk** (* 21. nowembra 1965 w Reykjavíku jako *Björk Guðmundsdóttir*) je islandska spěwarka.

## Wotkaz
Gisela Oechelhaeuser

**Gisela Oechelhaeuser** (* 22. januara 1944 w Schmauchu, Wuchodna Pruska, dźensa pólske *Skowrony*) je němska kabaretistka.

## Myta
* 1998: Verdienstorden des Landes Berlin
* 2007: Kabarettpreis der Bundesvereinigung Kabarett, myto města Aschersleben

## Eksterne wotkazy
* Homepage Gisela Oechelhaeuser
Oktoberklub

**Oktoberklub** (*oktoberski klub*) bě hudźbna skupina (NDR).

Znatej spěwaj stej *Sag mir, wo Du stehst* a *Wir sind überall*.

## Diskografija
*1967 LP "Der Oktoberklub singt" (amiga 850 097)
*1968 LP "Unterm Arm die Gitarre" (amiga 850 153)
*1973 LP "aha - Der Oktoberklub" (amiga 855 325)
*1978 LP "Politkirmes" (amiga 845 136)
*1985 Dwójny-LP "Da sind wir aber immer noch - 20 Jahre OK" (amiga 845 297/298)
*1995 CD "Das Beste" (Barbarossa EdBa 01304)
*1996 CD "Oktoberklub Live!" (Nebelhorn 033)
*1996 CD "Hootenanny" (Barbarossa/Amiga)
*1999 CD "Subbotnik" (Barbarossa EdBa 01366)

## Eksterne wotkazy
*Oktoberklub.de
Sofia Rotaru

**Sofia Rotaru** (* 7. awgusta 1947 w Maršincy, Novoselickij Rajon, Oblast Černovicy, Ukraina - jako *Sofia Michailovna Jevdokimenko-Rotaru*) je ruska, ukrainska, moldawska a (bywša) sowjetska spěwarka, dźiwadźelnica a rejwarka.

## Diskografija
### Singles
1976: Twoja lubosć

## Filmografija
* 1972: The Hiding-place at Red Stones *(Тайник у красных камней)*
* 1972: Chervona ruta
* 1981: Soul / Душа
* 2004: Gypsy Woman / The Sorochinsk Fair *(Сорочинская ярмарка)*

## Eksterne wotkazy
* rotarusofia.ru
Euro

**Euro** (EUR, €; grjeksce tež *ευρώ*) je wot 1999 respektiwnje 2002 jako hotowe pjenjezy płaćaca zhromadna europska měna a płaći w tak mjenowanym europasmje, tuchwilu wobstejacym z 21 čłonow Europskeje unije.

## Europasmo
K europasmu słušeja:
*  (wot 1999)
*  (wot 1999)
*  (wot 2026)
*  (wot 2008)
*  (wot 2011)
*  (wot 1999)
*  (wot 1999)
*  (wot 2001)
*  (wot 2023)
*  (wot 1999)
*  (wot 1999)
*  (wot 2014)
*  (wot 2015)
*  (wot 1999)
*  (wot 2008)
*  (wot 1999)
*  (wot 1999)
*  (wot 1999)
*  (wot 2009)
*  (wot 2007)
*  (wot 1999)

Wothladajo wot toho je euro jenička oficielna měna slědowacych štyrjoch małostatow, kotrež njejsu z čłonami Europskeje unije, maja pak prawo, swójske pjenjezy razyć:
* 
*  
* 
* 

Slědowacej krajej wužiwataj euro jako oficielnu měnu, nimataj pak prawo, pjenjezy razyć:
* 
* 

## Pjenjezy a bankowki
Jednotliwe pjenjezy eksistuja za hódnoty 0.01, 0.02, 0.05, 0.10, 0.20, 0.50, 1.00 a 2.00&nbsp;€ a maja we wšěch krajach europasma jenake wuhotowanje na prědnjej stronje. Zadnje strony su w kóždym kraju rozdźělnje wuhotowane.

Bankowki eksistuja za hódnoty 5, 10, 20, 50, 100, 200 a 500&nbsp;€

## Wotkazy

* Euro (bankowki)
Johannes Heesters

**Johannes Heesters**, poprawom *Johan Marius Nicolaas Heesters* (* 5. decembra 1903 w Amersfoorće, Nižozemska; † 24. decembra 2011 w Starnbergu) bě nižozemsko-awstriski dźiwadźelnik a spěwar. Jeho žona bě Simone Rethel-Heesters (* 1949). Płaćeše w poslednich lětach jako najstarši aktiwny wuměłc na cyłym swěće.

## Eksterne wotkazy
* Johannes Heesters
Durinska

**Swobodny stat Durinska** ( *Freistaat Thüringen*) je zwjazkowy kraj w srjedźišću Němskeje z 2,1 milionom wobydlerjow. Stolica a zdobom najwjetše město je Jarobrod *(Erfurt)*, druhe wulkoměsto je Jena.

Kraj Durinska wobsteješe prěni raz wot 1920 do 1952, hdyž buchu kraje w Němskej demokratiskej republice rozpušćene a do wobwodow rozdźělene. Po přewróće so w lěće 1990 znowa załoži.

## Geografija
Durinska mjezuje z Delnjej Sakskej a Saksko-Anhaltskej na sewjeru, ze Sakskej na wuchodźe, z Bayerskej na juhu, ze Saksko-Anhaltskej na zapadźe a z Hessenskej na sewjerozapadźe. 

### Rěki
* Werra
* Solawa
* Unstrut
* Ilm
* Běły Halštrow

### Města
Najwjetše města Durinskeje su:

## Wobydlerstwo
### Ludnostne  wuwiće

### Dialekty w Durinskej

W Durinskej so dźewjeć regionalnych dialektow rozeznawa:
* Sewjerowuchodna durinšćina a sewjerodurinšćina
* Centralnodurinšćina
* Zapadodurinšćina a ilmdurinšćina
* Wuchododurinšćina a juhowuchodna durinšćina
* Hennebergšćina a Itzgründišćina.


## Politiske rozčłonkowanje

### Zwjazkowy sejm

W tuchwilnym Jarobrodskim sejmje je sydom stronow zastupjenych: 

* Lěwica (29)
* CDU (21)
* AfD (19)
* SPD (8)
* Zwjazk 90/Zeleni (5)
* FDP (4)
* Bürger für Thüringen (4)

Maja hromadźe 90 sydłow.

Lěwica, SPD a Zwjazk 90/Zeleni tworja knježerstwowu koaliciju Durinskeje pod ministerskim prezidentom Bodo Ramelow.

### Krajne wokrjesy

### Bjezwokrjesne města
Slědowace města su bjezwokrjesne:
* Eisenach (EA) 
* Gera (G)
* Jarobrod (EF)
* Jena (J)
* Suhl (SHL)
* Weimar (WE)

## Literatura
* Reinhard Jonscher/Willy Schilling: *Kleine thüringische Geschichte*. Jenzig-Verlag, Jena 2005, ISBN 3-910141-74-9.
* Jürgen John: *Quellen zur Geschichte Thüringens*. Landeszentrale für politische Bildung, Erfurt 1997, ISBN 3-931426-14-9.
* Georg Dehio: *Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler: Thüringen*. Deutscher Kunstverlag, Mnichow 2003, ISBN 3-422-03095-6.
* Steffen Raßloff: Thüringen. Ein historischer Überblick. Erfurt 2004 (Landeszentrale für politische Bildung Thüringen (PDF)).

## Wotkaz

* Oficialna webstrona Durinskeje
Hardwara

Słowo **hardwara** pochadźa z jendźelskeho rěčneho ruma. W Americe wužiwaše so tute zapřijeće najprjedy jenož jako synonym za metalowe twory. Mjeztym mjenuja so tak tež mašiny a mechaniske abo elektroniske nastroje. Jednorje zwuraznjene móže so hardwara jako *"kruta twora"* wopisować. Hardwara hodźi so *"přimnyć"*. W Serbach je hardwara hłownje jako zjeće za wšitke materielne komponenty jednoho kompjuteroweho systema znata.

**Tajke komponenty móža być:**
* grafikowa karta (*němsce:* Grafikkarte)
* procesor (Central-Prozessing-Unit, CPU)
* RAM (Random-Access-Memory, *tež:* składowak, *němsce:* Hauptspeicher)
* sound-karta (*němsce:* Soundkarte)
* monitor (*tež:* wobrazowka, *němsce:* Monitor *abo* Bildschirm)
* ćišćak (*němsce:* Drucker)
* atd.

Rozeznawamy komponenty kompjuteroweho systema, kotrež so na hłownej platiny (*tež:* platiny, *jendźelsce:* motherboard) přizamknu (na př.: CPU, RAM) a so tak mjez sobu zwjazaja. Druhe komponenty (na př.: ćišćak, wobrazowka) su přez  z kompjuterom zwjazane. Hardwara kompjutera so z pomocu BIOS (Basic Input Output System) a zakładneho systema (na př.: Windows, Linux, Unix atd.) a přez instalowane  rjaduje.

Napřećiwk hardwary je softwara.

## Wotkaz
Jan Cyž (hudźbnik)

**Jan Cyž** (* 3. junija 1955 we Worklecach) je serbski komponist a hudźbnik.

## Žiwjenje
Jan Cyž narodźi so 1955 we Worklecach a wotrosće na burskim statoku w Časecach. Wot lěta 1973 dźěła Cyž w Serbskim ludowym ansamblu, hdźež bě spočatnje čłon tamnišeho chóra. Mjez 1983 a 1987 absolwowaše eksterny studij za spěwanje při Drježdźanskej wysokej šuli za hudźbu „Carl Maria von Weber“. Přez paralelny priwatny studij pola Jura Mětška, a mjez 1987 a 1990 pola Drježdźanskeho komponista Wilfrieda Krätzschmara wukmani so Cyž w kompoziciji wosebje načasneje hudźby. W běhu jeho dźěławosće skomponowa wón wšelakore pišćelowe a cyrkwinske twórby kaž tež dźěćace spěwy. Tuchwilu je Jan Cyž zdobom archiwar Serbskeho ludoweho ansambla a bydli w Budyšinje.

## Wotkaz
* Oficialna webstrona
Dusyk

**Dusyk** (tež **nitrogenij**, z łać. *nitrogenium*) je chemiski element z periodoweho systema elementow ze symbolom&nbsp;N a rjadowej ličbu 7. Atomarnje dusyk w přirodźe lědma wustupuje, dokelž so hnydom přez sylnje eksotermnu reakciju k molekularnym dusykej N2 zwjaza. Elementarnje dusyk jenož w formje kowalentneho homodimera wustupuje, chemisku wjazbu z dweju dusykoweju atomow, (→ **molekularny dusyk**, tež **Distickstoff** (přir. Disauerstoff), sumariska formula N2).

Molekularny dusyk je z 78&nbsp;% hłowny wobstatk powětra. Je za žiwochow esencielny element, kotryž so přez dusykowe fiksěrowanje na přirodnym wašnju organisce wjaza. W organiskej formje je jako strukturny element  proteinow wažny hłowny element wšěch organizmow. Dusyk je centralny element w dusykowym kołoběhu  ekosystemow a bu wot žiwochow w energijointensiwnym procesu organisce wjazany a k dispoziciju stajeny. Wustupuje w mineralach jara rědko. Na zemskim powjerchu a w powětrje je nimale bjezwuwzaćnje abiotisce w spočatkowym času zemje nastał a bu pozdźišo wot žiwochow zwjazany.

Elementiski symbol N so wot łaćonskeho pomjenowanja *nitrogenium* (wot starogrjech. νιτρον „Laugensalz“ a starogrjech. γενος „pochad“) wróćo wjedźe. Němske pomjenowanje *Stickstoff* dopomina na to, zo molekularny dusyk płomjenja haša („dusy“) abo zo žiwoch (na&nbsp;př. čłowjek) w čistym dusyku dusy.

## Wažne wjazby
### Oksidy
Dusyk wustupuje w někotrych oksidach, při tym ma rozdźělnu hódnosć.

* N2O, 

* NO Dusyk je w tutej wjazbje dwuhódnotny. 

* N2O3 Dusyk je w tutej wjazbje trojohódnotny., 

* NO2 Dusyk je w tutej wjazbje štworohódnotny. 

* N2O5 Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.

### Kisalina

* HNO3 (salpetrowa kisalina) je sylna kisalina. Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.

## Wotkazy