Lubijska narěč

**Lubijska narěč** je mjeztym wotemrěta juhowuchodna narěč hornjoserbšćiny, kotraž je so hač do srjedź 20. lětstotka w serbskich wsach wokoło hornjołužiskeho města Lubij rěčała. Typiske za Lubijsku narěč běchu někotre fonetiske a zdźěla gramatiske archaizmy, dla kotrychž běše narěč starosłowjanšćinje bliša hač hornjoserbska standardna rěč. Wuchadźa so wot toho, zo zemrěchu posledni maćernorěčnicy Lubijskeje narěče w 1960tych abo 1970tych lětach.

## Połoženje

Hišće kónc 19. lětstotka běchu někotre wjeski zapadnje a sewjerozapadnje Lubija zwjetša serbske, kaž na přikład Dažin, Wolešnica a Wujezd, mjeztym zo bě wobydlerstwo města samoho hižo ze starodawna zwjetša němskorěčne. We wsach dale na wuchod, kaž w Ketlicach, Hłušinje abo Bělecach, bě serbšćina w tym času hižo mjeńšinowa rěč a wužiwaše so zwjetša jenož hišće wot staršich wobydlerjow. Serbja tutych kónčin z wjetšeho dźěła žane wukubłanje w maćernej rěči njemějachu, tak zo wobknježachu jenož wjesnu narěč, kotraž so wot na Budyskej narěči bazěrowaceje standardneje rěče we wěstych dypkach rozeznawaše.

## Rozdźěle k standardnej rěči
### Sufiks -i
Jan Arnošt Smoler wopisa w přiwěšku swojeho hromadźe z Leopoldom Hauptom wudateho spisa *Volkslieder der Wenden in Ober- und Niederlausitz* někotre markantne rozdźěle. Tak njerealizowaše so adwerbialna kóncowka kaž w standardnej serbšćinje ze sufiksom *-je*, ale z *-i*, na přikład *stajni* město *stajnje*. Kóncowka na -i jewješe so tež w nominatiwje někotrych substantiwow, na přikład *dawani* město *dawanje* abo *mysli* město *mysle*.

### Prefiks wu-
Standardny prefiks *wu-* realizowaše so w Lubijskej narěči zwjetša jako *wy-* (n.př. *wydać* město *wudać*, *wymjo* město *wumjo*). Smoler skedźbni na to, zo bě wurjekowanje jako *wy-* bóle njeskažene hač standardne *wu-*. Pozdźišo přiměrichu so tež w standardnej rěče zaso někotre słowa staršemu etymologiskemu prawopisej (*wusoki → wysoki*).

### Wurjekowanje pismika ć
Hinak hač na přikład w serbskochorwatšćinje moderna serbska standardna rěč nastupajo wurjekowanja rozeznawanje pismikow *č* a *ć* hižo njeznaje. Druhi pismik je so ze starosłowjanskeho *-ть* (něhdźe *-tj*) wuwiło a jewi so na přikład jako infinitiwna kóncowka werbow. W rušćinje je so tuta kóncowka hač do dźensnišeho w samsnej formje wobchowała; w druhich słowjanskich rěčach so wot toho wotchila. Mjeztym zo je regularna infinitiwna kóncowka w modernej hornjoserbšćinje kaž tež w susodnej pólšćinje na *-ć*, bě so w Lubijskej narěči wurjekowanje jako *-tj* abo samo *-cj* wobchowało, potajkim ze starosłowjanšćiny znaty rozdźěl mjez *č* a *ć* (n.př. *pytacj* město *pytać*; *z miłostje* město *z miłosće* atd.)

### Datiwowa kóncowka muskeho rodu
Datiwowa kóncowka na *-ej* pola muskich žiwych substantiwow, kotraž je w tej formje w hornjoserbskim standardźe z wašnjom, realizowaše so w Lubijskej narěči zwjetša jako *-owi*, kaž w susodnej čěšćinje (n.př. *synowi* město *synej*, *kralowi* město *kralej*).

## Pismowstwo
W Lubijskej narěči so lědma pisaše. Přispomnjenja hódne, přetož chětro zažne, wuwzaće bě přełožk Lutheroweho katechizma Wjacława Warichiusa z lěta 1595, kotryž bě so – pochadej přełožowarja wotpowědowace – w Lubijskej narěči napisał. Tež přełožk sedmich pokutnych psalmow wot Hrjehorja Martini bě lubijski. Tutej zažnej spisaj słušatej k docyła najstaršim znatym serbskim spisam a nastaštej tuž w tym času, hdyž njebě serbšćina hišće standardizowana. Naslědowacy awtorojo a rěčespytnicy orientowachu so z wjetšeho dźěla na hižo eksistowacym pismowstwje, tak zo stawaše so Lubijska narěč najebać nakromneho połoženja hromadźe z Budyskej narěču ze zakładom hornjoserbskeje spisowneje rěče.

## Žórło
* Joachim Leopold Haupt, Johann Ernst Schmaler: *Volkslieder der Wenden in der Ober- und Nieder-Lausitz.* J. M. Gebhardt, 1841, str. 277sl. (přehlad pola Google Books)