open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tupi-Guaraniske rěče

**Tupi-Guaraniske rěče** tworja najwažnišu podskupinu Tupiskich rěčow w Južnej Americe. Wone wobsahuja 53 rěčow w 11 skupinach. Najbóle znate zastupnicy su Guaraniska podskupina ale tež dźensa wumrěte rěče Tupišćina a Tupinambá.
 
Słowje carioca a jaguar matej jeju pochad w Tupí. Nimo toho ma wjele brazilske měšćanske a městne mjena jich pochad w Tupi-Guaraniskich rěčach.

## Klasifikacija Tupi-Guaraniskich rěčow
* **Guarani I:** Pai Tavytera (Paraguay), Ñandeva (Paraguay)
* **Guarayu-Siriono-Jora II:** Jorá (Boliwiska), Yuqui (Boliwiska)
* **Pauserna:** Pauserna (Boliwiska)
* **Podskupina I:** Aché (Paraguay), Guaraní Ava (Paraguay), Guaraní Eastern Bolivian (Boliwiska), Guaraní Mbyá (Brazilska), Guaraní Paraguayan (Paraguay), Guaraní Western Bolivian (Boliwiska), Kaiwá (Brazilska), Xetá (Brazilska)
* **Podskupina II:** Guarayu (Boliwiska), Sirionó (Boliwiska)
* **Podskupina III:** Cocama-Cocamilla (Peru), Nhengatu (Brazilska), Omagua (Peru), Potiguára&nbsp;(Brazilska), Tupí (Brazilska), Tupinambá (Brazilska), Tupinikin (Brazilska)
* **Podskupina IV:** Asurini Tocantins (Brazilska), Avá-Canoeiro (Brazilska), Guajajára (Brazilska), Parakanã (Brazilska), Suruí do Pará (Brazilska), Tapirapé (Brazilska), Tembé (Brazilska)
* **Podskupina V:** Araweté (Brazilska), Asurini of Xingu (Brazilska), Kayabí (Brazilska)
* **Podskupina VI:** Amundava (Brazilska), Apiaká (Brazilska), Júma, (Brazilska), Karipúna&nbsp;(Brazilska), Karipuna (Brazilska), Morerebi (Brazilska), Paranawát (Brazilska), Tenharim&nbsp;(Brazilska), Tukumanféd (Brazilska), Uru-Eu-Wau-Wau (Brazilska), Uru-Pa-In (Brazilska), Wiraféd (Brazilska)
* **Podskupina VII:** Kamayurá (Brazilska)
* **Podskupina VIII:** Amanayé (Brazilska), Anambé (Brazilska), Emerillon (Französisch-Guayana), Guajá (Brazilska), Kaapor (Brazilska), Turiwára&nbsp;(Brazilska), Wayampi (Brazilska), Zo’é (Brazilska)
* **Aurá** (Brazilska)

## Eksterne wotkazy
* Ethnologue, Languages of the World: Tupi-Guarani
Nahuatl

**Nahuatl** ma rozdźělnej woznamaj:

* Nahuatl (lud) - lud w srjedźnej Americe
* Nahuatl (rěč) - rěč w srjedźnej Americe
Łamane pismo

**Łamane pismo**, tež mjenowane **frakturne pismo** abo **fraktura** je swójba pisma za łaćonski alfabet. Bu wutworjena w 16. lětstotku za čas Maksimilijana I., kejžora Swjateho romskeho mócnarstwa a wužiwaše so w Němskej hač do zakaza přez nacionalsocialistow 1941.

Tež serbšćina pisaše so hač do 19. lětstotka powšitkownje a zdźěla hišće w 20. lětstotku we łamanym pismje. Dźensa płaći wone w němčinje kaž tež w serbšćinje jako zestarjene.

## Pismiki

## Nóžki


## Wotkaz
Nathalia Dill

**Nathalia Goyannes Dill Orrico** (* 24. měrca 1986, Rio de Janeiro, Brazilska) je brazilska filmowa hrajerka.

## Telewizne filmy a serije
* 2006: *Mandrake*
* 2007: *Malhação*
* 2007: *[[Tropa de Elite]]*
* 2008: *Feliz Natal*
* 2008: *Apenas o Fim*
* 2009: *Paraíso*
* 2009: *Alguns Nomes do Impossível*
* 2009: *Dó Ré Mi Fábrica*
* 2010: *Escrito nas Estrelas*
* 2011: *Aline*
* 2011: *Cordel Encantado*
* 2012: *[[Avenida Brasil (Telenovela)|Avenida Brasil]]*
* 2012: *Paraísos Artificiais*

## Eksterne wotkazy
* Nathalia Dill IMDB
Falklandske kupy

**Falklandske kupy** ( *Falkland Islands*,  *Islas Malvinas*) su wotwisny teritorij Zjednoćeneho kralestwa w južnym Atlantiskim oceanje. Wone słušeja geografisce k Južnej Americe a nadeńdu so něhdźe 400 kilometrow wuchodnje argentinskeho pobrjoha. Wobsteja z dweju wulkeju a něhdźe 200 małych kupow.

Wot lěta 1833 žada sej Argentinska kontrolu nad Falklandskimi kupami. W lěće 1982 wobsadźi argentinske wójsko kupy, kotrež so pak po dźewjeć tydźenjach zaso wot Wulkobritaniskeje wróćo zdobychu.

## Geografija
Najwyše městno je Mount Usborne (705 m nad normalnej nulu), a najniše pobrjóh Atlantiskeho oceana (0 m nad normalnej nulu).  

## Žórła


## Wotkaz
Zbigniew Ziobro

**Zbigniew Tadeusz Ziobro** (* 18. awgusta 1970 w Krakowje) je pólski politikar. Wot 22. januara 2012 je z šefom strony Solidarna Polska Zbigniewa Ziobro.

Wón bě wot 2001 do 2015 zapósłanc pólskeho sejma a wot 2005 do 2007 z ministrom za justicu w knježerstwomaj Marcinkiewicza a Kaczyńskeho. Pod ministerskej prezidentku Beata Szydło je wot 16. nowembra 2015 znowa minister za justicu a wot měrca 2016 tež generalny statny rěčnik.

## Wotkaz
Bogusław Linda

**Bogusław Linda** (* 27. junija 1952 w Torunju) je pólski filmowy hrajer.

### Filmografia (wuběr)
* 1980: Gorączka – režija: Agnieszka Holland
* 1981: Człowiek z żelaza – režija: Andrzej Wajda
* 1981: Dreszcze – režija: Wojciech Marczewski
* 1981: Przypadek – režija: Krzysztof Kieślowski
* 1982: Matka Królów – režija: Janusz Zaorski
* 1983: Danton – režija: Andrzej Wajda
* 1987: Cienie – režija: Jerzy Kaszubowski
* 1987: Magnat – režija: Filip Bajon
* 1987: Zabij Mnie Glino – režija: Jacek Bromski
* 1991: Kroll – režija: Władysław Pasikowski
* 1992: Psy – režija: Władysław Pasikowski
* 1993: Jańcio Wodnik – režija: Jan Jakub Kolski
* 1994: Psy 2 – režija: Władysław Pasikowski
* 1995: Tato – režija: Maciej Ślesicki
* 1997: Pułapka – režija: Adek Drabiński
* 1997: Sara – režija: Maciej Ślesicki
* 1997: Szczęśliwego nowego jorku – režija: Janusz Zaorski
* 1998: Demony wojny wedlug Goi – režija: Władysław Pasikowski
* 1999: Pan Tadeusz – režija: Andrzej Wajda
* 2001: Quo Vadis – režija: Jerzy Kawalerowicz
* 2001: Reich – režija: Władysław Pasikowski
* 2005: Czas surferów – režija: Jacek Gąsiorowski
* 2006: Summer Love (Letnia miłość) – režija: Piotr Uklański
* 2010: Kajínek – režija: Petr Jákl

## Wotkaz
Wilhelm Bogusławski

**Wilhelm Józef Bogusławski** (* 1825 w Lachowicach; † 12. decembra 1901 w Žitoměrje) bě pólski prawiznik, stawiznar a pólski přećel Serbow. Wón je hromadźe z Michałom Hórnikom prěni zarys cyłkownych serbskich stawiznow napisał.

## Žiwjenje
Wilhelm Bogusławski narodźi so w Lachowicach blisko Žitomira na Wołynskej. Mjez 1837 do 1846 wopyta wón gymnazij w Žitomiru a studowaše po tym spočatnje medicinu a pozdźišo prawnistwo w Pětrohrodźe. W Kazanju přizamknje dodatny studij mjezynarodneho prawa. W statnej słužbje docpě w Pětrohrodźe schodźenk woprawdźiteho statneho radźićela. W lěće 1896 so Bogusławski na wuměnk podawši do swojeje domizny w Žitoměrskim kraju wróći.

Nimo swojeho powołanja wěnowaše so Wilhelm Bogusławski stawizniskemu slědźenju, wosebje stawiznam zapadnych Słowjanow. Pohnuty přez nastawki Maciejowskeho, Zmorskeho, Srjeznjewskeho a Hilferdinga zbliži so tež Serbam a wopyta Łužicu w lětomaj 1858 a 1884. W lěće 1861 wuda w Pětrohrodźe prěni stawizniski zarys serbskich stawiznow, kotryž spisa w pólskej rěči. Hromadźe z Michałom Hórnikom wobdźěła tutu twórbu, kotruž wudaštaj 1884 jako knihu *Historija serbskeho naroda*. We Waršawje poda 1885 biografiju Jana Arnošta Smolerja.

W lěće 1884 zaskoči Wilhelm Bogusławski na wufinancowanje wysokeje Pětrohródskej hypoteki na Maćičnu ležownosć a wuchowa tuž Maćicu Serbsku před chutnej pjenježnej nuzu.

Wot lěta 1880 bě Wilhelm Bogusławski čłon Maćicy Serbskeje a wot 1885 jeje čestny sobustaw.

## Wotkazaj

*  

## Žórło
Clarke Abel

**Clarke Abel** (1789-1826) bě jendźelski lěkar, botanikar a přirodospytnik. Wón je po Chinskej wot 1816 hač do 1817 pućował.

## Takson
Ród abelija (*Abelia*) bu po nim mjenowany.

## Nóžki
Hybridna petunija

**Hybridna petunija** (*Petunia*  × *hybrida*) je družina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*). Družina je hybrida z běłeje Petunia axillaris a róžojteje hač wioletneje Petunia integrifolia.

## Wopis
Hybridna petunija je relatiwnje spěšnje rosćaca rostlina, kotraž njeje přećiwo mrózej kruta. Eksistuja někotre rosćenske formy, a to kerčinata, horje rosćaca a wisaca. Barba a forma kćenjow wariěrujetej.

## Stejnišćo
Ma radšo přesakliwe, płódne pódy na słónčnych stejnišćach.

## Wužiwanje
Rostlina so jako hrjadkowu a kwětkowcowu rostlinu plahuje.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strony 659-663 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 335, pod hesłom **Petunie** 

## Eksterne wotkazy
Singular

**Singular** ( *singulāris* „jednotliwy“), tež **jednota** je kategorija numerusa, kotruž wužiwamy za jednotliwe elementy. Móže při substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach wustupować.

Někotre nomeny wustupuja jeničce w singularu. To je tak mjenowany singularetantum.

## Žórło
;Powšitkowne
*
Uruguay

**Uruguay** (hamtsce *República Oriental del Uruguay*, „Republika wuchodnje Uruguaya“) je mały njewotwisny stat z něhdźe 3 milionami wobydlerjow při juhowuchodnym pobrjoze Južneje Ameriki. Stolica a jeničke wulkoměsto je Montevideo při Atlantiskim oceanje. Jedna so wo najmjeńši španiskorěčny kraj w Južnej Americe.

## Geografija
Uruguay mjezuje z Argentinskej na zapadźe a Brazilskej na sewjerowuchodźe. Na juhu twori Atlantiski ocean z mórskim zaliwom Río de la Plata přirodnu hranicu. Zapadna hranica z Argentinskej twori rěka Uruguay. Najwyši dypk je hora *Cerro Catedral* (513 m nad mórskej hładźinu).

### Města
Najwjetše města su :

* Montevideo - 1 270 737 wobydlerjow	
* Salto - 99 823 wobydlerjow
* Paysandú  - 73 249 wobydlerjow	
* Las Piedras - 69 682 wobydlerjow	
* Rivera - 64 631 wobydlerjow

## Žórła


## Wotkaz
Rěčny centrum WITAJ

**Rěčny centrum WITAJ**, krótko **RCW** je samostatny wotrjad Domowiny, kotrehož zaměr je spěchowanje, zdźerženje, posrědkowanje a rozšěrjenje hornjo- a delnjoserbskeje rěče. Wón bu w lěće 2001 w zwisku ze strukturnymi změnami serbskich institucijow załoženy, ma swoje sydło w Budyšinje a wudźeržuje delnjołužisku wotnožku w Choćebuzu.  

Do nadawkow słušeja wudawanje wučbnicow a wučbnych srědkow, šulske socialne dźěło, młodźinske dźěło, dalekubłanje kubłarjow a wučerjow kaž tež projektowy management a wědomostny přewod modeloweho projekta WITAJ.

Rěčny centrum WITAJ wudźeržuje internataj Serbskeho gymnazija Budyšin a Delnjoserbskeho gymnazija w Choćebuzu. Wón wudawa dźěćacej časopisaj Płomjo a Płomje, fachowy časopis za wučerjow Serbska šula a informaciski zešiwk Lutki za pěstowarske dźěći.

## Wotkaz
* Webstrona Rěčneho centruma WITAJ
Tirol

**Tirol** (serbsce tež **Tyrolska**) móže być:
* Tirol (region) – historiski region
* Tirol (zwjazkowy kraj) – zwjazkowy stat Awstriskeje
* Južny Tirol – italski dźěl historiskeho Tirola 
* Tirol (Južny Tirol) – gmejna w Italskej
Hłomač

**Hłomač** ( *Lommatzsch*) je małe sakske město w Mišnjanskim wokrjesu. Leži wosrjedź płódneje hlininoweje krajiny, tak mjenowanych *Głomačanskich zahonow* (*Lommatzscher Pflege*).

Prěnjotnje sydlišćo kmjena Głomačenjow naspomni so prěni raz w lěće 1286 jako *Lomats*. Hižo z lěta 1190 znajemy knjeza *Thiemo de Lomacz*. Tutón słowjanski kmjen je po jich hłownym swjatnišću, swjateho žórleška sewjernje dźensnišeho města a njedaloko Łobja pomjenowany. Najstarše twarjenje w Hłomaču je spočatk 16. lětstotka natwarjena *Wjacławska cyrkej* (němsce *Wenzelskirche*). Wot lěta 1539 je Hłomač ewangelski. W Třicećilětnej wójnje bu Hłomač w lěće 1632 wot kejžorskeho wójska nimale dospołnje zničeny.

Měšćanostka Hłomača je stawiznarka Dr. Anita Maass.

## Wotkaz

## Žórła
Gröditz

**Gröditz** je němske pomjenowanje:

* města w Mišnjanskim wokrjesu, hlej Gröditz (Mišno)
* wjesneho dźěla města Wóspork w Budyskim wokrjesu, hlej Hrodźišćo (Wóspork)
* wsy w gmejnje Zagrodno w delnjošleskim wojewódstwje, Pólska, hlej Grodziec (Zagrodno)
* wsy w gmejnje Hradec-Nová Ves w Olomoucskim kraju, Čěska, hlej Hradec u Jeseníka
kaž tež:
* hrodu w delnjošleskim wojewódstwje, Pólska, hlej Hród Grodziec (němsce *Gröditzburg*)
Wěcownik

**Wěcownik** (serbsce tež **substantiw**) je w gramatice družina słowow, kotrež woznamjenja bytosće a wěcy. 

Wěcowniki wustupuja w sadźe na přikład jako subjekt („*Pilnosć* je mać wuspěcha“), objekt („Požč mi *knihu*!“) abo atribut („plan *města*“).

W serbšćinje mamy wěcowniki muskeho, žónskeho a srjedźneho gramatiskeho rodu *(genusa)* - *maskulina, feminina* a *neutra*. Wěcowniki deklinuja so serbsce w sydom padach (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, instrumental, lokatiw a wokatiw), to je kategorija *kazusa*. Třeća kategorija wěcownikow je *ličba* (numerus). Serbšćina a słowjenšćina stej jeničkej słowjanskej rěči, kotrejž stej zachowałoj samostatny dual pódla singulara a plurala.

## Žórła
Worcyn

**Worcyn** je pomjenowanje:

* města Worcyn (němsce *Wurzen*) w Lipšćanskim wokrjesu, Sakska
* wjesneho dźěla města Wóspork w Budyskim wokrjesu, hlej Worcyn (Wóspork) (němsce *Wurschen*)
Hłohoncołopjenata jabłučina

**Hłohoncołopjenata jabłučina** (× *Malosorbus florentina*) je rodowy bastard z dźiwjeje jabłučiny (*Malus sylvestris*) a brěčicy (*Sorbus torminalis*).

## Wopis
Hłohoncołopjenata jabłučina je małki štom. Króna je kulojta. Šěrozelene łopjena su rězane. Kćenja su běłe. Płody su swětłočerwjene.

## Žórło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 546 

## Eksterne wotkazy
Gelenau

**Gelenau**, pochadźace wot serbskeho *jeleń*, je pomjenowanje:

* gmejny w Rudnohórskim wokrjesu, hlej Gelenau (Rudne hory)
* wjesneho dźěla města Kamjenc w Budyskim wokrjesu, hlej Jelenjow
Wokrjes Sewjerna Sakska

**Wokrjes Sewjerna Sakska** ( *Landkreis Nordsachsen*) je krajny wokrjes na sewjerozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. januara 2008 a ma nimale 200.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 2020 kwadratnych kilometrow. Sydło krajnoradneho zarjada je Hród Hartenfels w Torhowje.

Wokrjes mjezuje na sewjeru ze saksko-anhaltskim wokrjesom Wittenberg, na wuchodźe z braniborskim wokrjesom Łobjo-Halštrow, na juhowuchodźe z Mišnjanskim a Srjedźosakskim wokrjesom, na juhu z Lipskom a Lipšćanskim wokrjesom, na zapadźe ze Solawskim wokrjesom a na sewjerozapadźe z wokrjesom Anhaltsko-Bitterfeld. W srjedźnym dźělu nadeńdźe so z Dübenskej holi hoberska lěsna kónčina.

Wulke wokrjesne města su Delič, Eilenburg, Skudźicy *(Schkeuditz)*, Torhow a Woseč *(Oschatz)*.

Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju stej Łobjo a Modłej. Najwyša hora je Collmberg (*Chołm*; 312 m) zapadnje Woseča.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Wokrjes Lipsk

**Wokrjes Lipsk** ( *Landkreis Leipzig*) je krajny wokrjes na sewjerozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. januara 2008 a ma wokoło 257.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1647 kwadratnych kilometrow.

Wokrjes mjezuje na sewjerowuchodźe ze sewjerosakskim wokrjesom, na wuchodźe ze srjedźosakskim wokrjesom, na juhu z durinskim wokrjesom Altenburgski kraj, na zapadźe ze saksko-anhaltskim Hrodowskim wokrjesom a na sewjerozapadźe ze Solawskim wokrjesom a z bjezwokrjesnym městom Lipsk.

Wulke wokrjesne města su Borno, Grima, Markkleeberg a Worcyn.

Najwjetše rěki na wokrjesnym teritoriju su Běły Halštrow, Modłej a Plesna. W zapadźe wokrjesa namakaja so wulke kumštne jězory w něhdyšich brunicowych jamach. Najwyša hora je Löbenberg (240 m) blisko Worcyna.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Oelsnitz

**Oelsnitz**, pochadźace wot serbskeho *wólša*, je pomjenowanje:

* wulkeho wokrjesneho města w Bohotskim wokrjesu, hlej Wolešnica (Bohotska)
* města w Rudnohórskim wokrjesu, hlej Wolešnica (Rudne horiny)
* wjesneho dźěla gmejny Lampertswalde w Mišnjanskim wokrjesu, hlej Oelsnitz-Niegeroda
* přitok Solawy pola Dwórca, hlej Ölsnitz (Solawa)
* přitok rěki Rodach pola Geroldsgrüna, hlej Ölsnitz (Rodach)
Bohotski wokrjes

**Bohotski wokrjes** ( *Vogtlandkreis*) je krajny wokrjes na juhozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. awgusta 2008 a ma wokoło 232.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1412 kwadratnych kilometrow. Zarjadniske sydło je Pławno.

Wokrjes mjezuje z durinskim wokrjesom Greiz na sewjeru, z wokrjesom Šwikawa na sewjerowuchodźe, z Rudnohórskim wokrjesom na wuchodźe, z Čěskej na juhu a na zapadźe z wokrjesomaj Dwórc (Bayerska) a Solawa-Orla (Durinska).

Wulke wokrjesne města su Auerbach, Wolešnica *(Oelsnitz/Vogtl.)*, Pławno a Reichenbach w Bohotskej.

Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju stej Šwikawska Modłej a Běły Halštrow. Najwyša hora je Schneehübel (974 m) blisko Morgenröthe-Rautenkranz.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Wokrjes Šwikawa

**Wokrjes Šwikawa** ( *Landkreis Zwickau*) je krajny wokrjes na zapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. januara 2008 a ma wokoło 338.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 949 kwadratnych kilometrow. Najmjeńši wokrjes Sakskeje ma najwyšu hustosć wobydlerstwa wšěch wuchodoněmskich wokrjesow.

Wokrjes mjezuje na sewjeru z durinskim wokrjesom Altenburgski kraj, na sewjerowuchodźe ze Srjedźosakskim wokrjesom, na wuchodźe z Kamjenicu a Rudnohórskim wokrjesom, na juhozapadźe z Bohotskim wokrjesom a na zapadźe z wokrjesom Greiz.

Wulke wokrjesne města su Crimmitschau, Hłuchow *(Glauchau)*, Hohenstein-Ernstthal, Limbach-Oberfrohna, Šwikawa a Werdau.

Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Šwikawska Modłej. Najwyša hora je Hirschenstein (610 m) blisko Kirchberga.

## Města a gmejny
(Ličba wobydlerjow )

## Wotkaz
Tirol (zwjazkowy kraj)

**Tirol** (serbsce tež **Tyrolska**) je zwjazkowy kraj Awstriskeje. Je z dźělom historiskeho regiona Tirol. Juhowuchodny dźěl regiona, tak mjenowany Južny Tirol, je wot kónca Prěnjeje swětoweje wójny z dźělom Italskeje. Stolica kraja je Innsbruck.

## Žórła

## Wotkazy
Rudnohórski wokrjes

**Rudnohórski wokrjes** ( *Erzgebirgskreis*) je krajny wokrjes na juhozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. awgusta 2008 a ma wokoło 350.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1828 kwadratnych kilometrow. Sydło krajnoradneho zarjada je Annaberg-Buchholz.

Wokrjes mjezuje z městom Kamjenica na sewjeru, z wokrjesom Srjedźna Sakska na wuchodźe, z Čěskej na juhu, z Bohotskim wokrjesom na juhozapadźe a z wokrjesom Šwikawa na zapadźe.

Wulke wokrjesne města su Annaberg-Buchholz, Aue-Bad Schlema, Marienberg, Sapawa *(Zschopau)*, Schwarzenberg a Stollberg.

Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Šwikawska Modłej. Najwyša hora wokrjesa a cyłeje Sakskeje je Šmrěčnik (1215 m) blisko Oberwiesenthala.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Ryzawa

**Ryzawa** (němsce *Riesa*; serbsce tež *Rěža*) je sakske wulke wokrjesne město w Mišnjanskim wokrjesu. Leži při Łobju na sewjeru swobodneho stata, blisko braniborskeje hranicy. Město namaka so w rěčnym wobłuku Łobja při wuliwje rěčki Dolnica, něhdźe 45 km sewjerozapadnje Drježdźan a 60 kilometrow wuchodnje Lipska.

Prěnjotnje słowjanske sydlišćo při rěce naspomni so prěni raz w lěće 1119 jako *Reszoa* (słowjansce *Rězowe*) w pismje bamža Calixta II. składnostnje poswjećenja prěnjeho klóštra Mišnjanskeho markhrabinstwa. Dźensniša forma městnostneho mjena bu najprjedy w lěće 1451 wužiwana. 1623 dósta Ryzawa měšćanske prawa, kotrež so pak bórze zaso zhubja. Hač do natwarjenja železniskeje čary w 19. lětstotku a z tym zwjazaneho spěšneho wuwiwanja wosta Ryzawa relatiwnje njewuznamne wikowanske sydlišćo, potom dóstanje w lěće 1859 znowa status města - wot lěta 1952 samo wokrjesneho města. Do dźensnišeho leži město při železniskimaj čaromaj Berlin-Kamjenica a Drježdźany-Lipsk.

Wyši měšćanosta Ryzawy je wot 2014 Marco Müller (CDU).

Nadregionalnje znate je město tež dla tam produkowanych nudlow *(Riesaer Teigwaren)* a šwabličkow. Za čas NDR bě Ryzawa sydło najwjetšeho metalurgiskeho kombinata republiki, kotryž měješe wokoło 13.000 sobudźěłaćerjow.

## Wotkaz

## Žórła
Wopaleń

**Wopaleń** ( *Oppeln*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow pjeć kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 236 m nad mórskej hładźinu na lěwym boku Lubaty.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Opal* pochadźa z lěta 1261. Wjes bě wot 16. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.

Wot lěta 1895 měješe Wopaleń zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.

## Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Wopaleń w lěće 1884 154 wobydlerjow, mjez nimi 124 Němcow a 30 Serbow (19&nbsp;%). Po Arnošće Černiku běštaj srjedź 1950tych lět jenož hišće dwaj serbskorěčnaj wobydlerjej we wsy. Dźensa so we Wopalenju hižo njeserbuje. Wopaleńscy protestanća přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz
Róžany

**Róžany** ( *Rosenhain*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej.

## Stawizny
Po sydlišćowej formje su Róžany lěsny łanowc. Prěnje naspomnjenje jako *Rosenhain* pochadźa z lěta 1317; hižo 1345 naspomni so wudwór, z kotrehož nasta w lěće 1619 naspomnjene ryćerkubło. Jemu podsteješe wjes wot 17. hač do 19.&nbsp;lětstotka.

Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom buštej dnja 1. septembra 1939 susodnej wjesce Serbske Pawlecy a Serbske Kundraćicy zagmejnowanej a dóstaštej nowe germanizowane mjena *Rosenhain II* a *Rosenhain III*. Tute ahistoriske přemjenowanje so pozdźišo zaso cofny. 1974 buchu tež Dołhaćicy zagmejnowane.

### Wobydlerstwo
Hač do zažneho 20.&nbsp;lětstotka rěčeše so w Róžanach tež serbsce. Po statistice Arnošta Muki mějachu Róžany w lěće 1884 248 wobydlerjow, mjez nimi 225 Němcow a 23 Serbow (9 %). Woni rěčachu mjeztym wotemrětu Lubijsku narěč. Dźensa so we wsy hižo njeserbuje.

## Wosobiny
* Chryša Šlenkar (1674–1728) – serbski farar a nabožinski prócowar; rodźeny w Róžanach

## Žórła
Łuwoćicy

**Łuwoćicy** ( *Lautitz*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leža wósom kilometrow sewjernje stareho města a 186 m nad mórskej hładźinu na woběmaj bokomaj Lubaty.

## Stawizny
Wjes namaka so mjez třomi staroserbskimi hrodźišćemi – Wósmužowej horu, Korecami a Měrjowom. Prěnje naspomnjenje jako *Lutitz* pochadźa z lěta 1317. Wjes bě wot 16. hač do 19. lětstotka sydło ryćerkubła.

Wot lěta 1895 mějachu Łuwoćicy zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.

## Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Łuwoćicy w lěće 1884 250 wobydlerjow, mjez nimi 181 Němcow a 69 Serbow (28&nbsp;%). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Łuwoćenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz
Serbske Pawlecy

**Serbske Pawlecy** ( *Wendisch-Paulsdorf*) su hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leža tři kilometry sewjerowuchodnje stareho města a 270&nbsp;m nad mórskej hładźinu na sewjernym boku Lubijskeje hory (448 m) a njedaloko zwjazkoweje dróhi 6.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Paulsdorf* pochadźa z lěta 1317. Wjes bě wot 17. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.

Po statistice Arnošta Muki mějachu Serbske Pawlecy w lěće 1884 213 wobydlerjow, mjez nimi 182 Němcow a 31 Serbow (15&nbsp;%). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Pawlečenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła
Walowy

**Walowy** ( *Wohla*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leža we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow pjeć kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a mjez 280 a 300&nbsp;m nad mórskej hładźinu pod Byčinom (346 m).

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Wal* pochadźa z lěta 1348. Wjeska bě wot 16. lětstotka jako wudwór we wobsydstwje Nosačanskeho ryćerkubła.

Po statistice Arnošta Muki mějachu Walowy w lěće 1884 154 wobydlerjow, mjez nimi 112 Serbow (73&nbsp;%) a 42 Němcow. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Walowčenjo přisłušeja wot 16. lětstotka přewažnje Ketličanskej wosadźe, dźěl pak Nosačanskej.

## Žórła


## Wotkaz
Stara Chójnica

**Stara Chójnica** ( *Altcunnewitz*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži 10 kilometrow sewjernje stareho města a 190&nbsp;m nad mórskej hładźinu njedaloko stareje wikowanskeje dróhi via regia.

Prěnje naspomnjenje jako *Kunewicz* pochadźa z lěta 1486.

Ewangelscy Chójničenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła
Dažin

**Dažin** ( *Großdehsa*) je hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej.

## Geografija
Pućowc Dažin leži štyri kilometry sewjerozapadnje Lubijskeho stareho města a mjez 313 a 345 m nad mórskej hładźinu w Hornjołužiskej pahórčinje mjez Wowčej horu (419 m) na sewjeru a Bubnikom (372 m) na juhu. We wsy wužórli so Dažinska woda, přitok Kotołki. Susodne wsy su Jawornik (gmejna Bukecy) a Njeznarowy na sewjeru, Njechań na sewjerowuchodźe, Wolešnica na juhowuchodźe a Dažink (gmejna Lěwałd) na zapadźe.

Přez Dažin wjedźe statna dróha S115 (Kumwałd–Lubij) kaž tež kolesowanska šćežka na něhdyšej železniskej čarje mjez tutymaj městnomaj.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Pastwišća, Izraelec haje, Bubonik, W Włosančkach, Dołki.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Dyzin* abo *Desen* pochadźa z lěta 1242. Ewangelska wjes bě hač do 19. lětstotka z wobsydstwom Budyskeho tachantstwa. Ewangelscy Dažinjenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

Wot lěta 1827 měješe Dažin swójsku pódlansku šulu – prěnju w Ketličanskej wosadźe –, kotraž słužeše zdobom jako wjesna chudownja. Prěni wučer bě młody Jakub Ryćer, pozdźišo wučerješe tu Jan Mitaš, nan serbskeho chemikarja Alwina Mitaša.

Po statistice Arnošta Muki měješe Dažin w lěće 1884 480 wobydlerjow, mjez nimi 348 Serbow (73&nbsp;%) a 132 Němcow. We wsy rěčeše so Lubijska narěč hornjoserbšćiny. Rěčna změna k němčinje sta so hłownje w prěnjej połojcy 20. lětstotka, tak zo zwěsći Arnošt Černik srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 7,8&nbsp;%. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje.

Mjez 1928 a 1997 měješe Dažin swójske dwórnišćo při železniskeje čary Budestecy-Lubij, kotraž bu w lěće 1998 zawrjena.

## Wosobiny
* Hrjehor Martini (1575–1632) – serbski farar a spisaćel
* Pawoł Alwin Mitaš (1869–1953) – serbski chemikar
* Gustaw Alwin Mjerwa (1882–1958) – serbski farar a redaktor ewangelskeho časopisa Pomhaj Bóh; wšitcy třo rodźeni w Dažinje

## Žórła


## Wotkaz
Dołhaćicy

**Dołhaćicy** (němsce *Dolgowitz*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leža šěsć kilometrow sewjerowuchodnje stareho města a 280 m nad mórskej hładźinu pod horu Hrodźišćo *(Rotstein)* a njedaloko zwjazkoweje dróhi 6 a železniskeje čary Drježdźany–Zhorjelc.

Prěnje naspomnjenje nawsowca serbskeho pochada jako *Dolgawiz* pochadźa z lěta 1241.

Ewangelscy Dołhaćenjo přisłušeja wot 16. lětstotka wosadźe Biskopicy *(Bischdorf)*, hdźež so hišće w druhej třećinje 16. lětstotka na wysokich swjedźenjach tež serbsce prědowaše. W Dołhaćicach samych rěčeše so hišće hač do 18. lětstotka serbsce.

## Žórła
Bělecy

**Bělecy** (němsce *Bellwitz*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej.

## Geografija
Wjeska leži w hornjołužiskich honach, 4,5 kilometry sewjerowuchodnje stareho města a mjez 225 a 250 m nad mórskej hładźinu njedaloko Lubaty, kotraž je tule hłuboku skału tworiła. Susodne wsy su Małe Radměrcy na sewjerowuchodźe, Róžany na wuchodźe, Korecy na juhu, wosadna wjes Ketlicy zady skały na tamnym brjoze rěki a Wopaleń na sewjerozapadźe.

## Stawizny
Sewjerozapadnje wsy, na lěwym brjoze Lubaty, nadeńdźe so stare hrodźišćo, kotrež so tež wot serbskich Milčanow wužiwaše. Jenož někotre sta metrow dale na juhu, na kromje Korec, steji dalše mjeńše hrodźišćo. Prěnje naspomnjenje wsy sameje jako *Belenwitz* pochadźa pak hakle z lěta 1312. Wjes bě wot 14. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.

Po statistice Arnošta Muki mějachu Bělecy w lěće 1884 159 wobydlerjow, mjez nimi 140 Němcow a 19 Serbow (12&nbsp;%), kiž rěčachu Lubijsku narěč. Dźensa so we wsy hižo njeserbuje. Ewangelscy Bělečenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz
Hłušina

**Hłušina** ( *Glossen*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow sydom kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 218 m nad mórskej hładźinu na prawym boku Lubaty.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Glussina* pochadźa z lěta 1241. Wjes bě wot 15. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.

Wot lěta 1895 měješe Hłušina zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.

## Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Hłušina w lěće 1884 240 wobydlerjow, mjez nimi 219 Němcow a 21 Serbow (8&nbsp;%), kiž rěčachu Lubijsku narěč. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Hłušinjenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

### Wosobiny
* Karl Friedrich Wilhelm von Gersdorff (1765–1829) – sakski general a wojerski spisowaćel; rodźeny we Hłušinje

## Žórła


## Wotkaz
Serbske Kundraćicy

**Serbske Kundraćicy** ( *Wendisch-Cunnersdorf*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leža štyri kilometry sewjerowuchodnje stareho města a 247&nbsp;m nad mórskej hładźinu pod Lubijskej horu (448 m) a Hrodźišćom (455 m) a při zwjazkowej dróze 6.

Prěnje naspomnjenje jako *Conradisdorf slavicalis* pochadźa z lěta 1317.

Po statistice Arnošta Muki mějachu Serbske Kundraćicy w lěće 1884 203 wobydlerjow, mjez nimi 181 Němcow a 22 Serbow (11&nbsp;%). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Kundraćenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz
Chrapow

**Chrapow** ( *Krappe*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow šěsć kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 241&nbsp;m nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze 178 a na sewjerowuchodnym boku Byčina (346 m).

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Krapicz* abo *Kropezz* pochadźa z lěta 1390. Wjeska bě wot 16. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje Nosačanskeho ryćerkubła.

Po statistice Arnošta Muki měješe Chrapow w lěće 1884 84 wobydlerjow, mjez nimi 78 Serbow (93&nbsp;%) a šěsć Němcow. Rěčna změna k němčinje wotmě so hłownje w prěnjej połojcy 20. lětstotka, tak zo zwěsći Arnošt Černik srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wot jenož hišće 15&nbsp;% wobydlerstwa. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Chrapowčenjo přisłušeja wot lěta 1679 Nosačanskej wosadźe.

## Žórła


## Literatura
* Marko Grojlich: *Mjez horami a holu. Wjesne zapiski.* LND, Budyšin 1998, str. 28–32
Korecy

**Korecy** (němsce *Georgewitz*) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leža we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow 3,5 kilometry sewjerowuchodnje stareho města a 225 m nad mórskej hładźinu na lěwej stronje Lubaty. Njedaloko wsy twori rěčka znatu Korečansku skału.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Gorguwitz* pochadźa z lěta 1305. Kulowc Korecy bě wot 14. hač do 16. lětstotku sydło ryćerkubła, potom z wobsydstwom města Lubija.

Po statistice Arnošta Muki mějachu Korecy w lěće 1884 250 wobydlerjow, mjez nimi 186 Němcow a 64 Serbow (26&nbsp;%). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Korečenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe

## Žórła


## Wotkaz
Luchow

**Luchow** ( *Laucha*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži tři kilometry sewjernje stareho města a 293&nbsp;m nad mórskej hładźinu při železniskej čarje Drježdźany–Zhorjelc.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Luchowe* pochadźa z lěta 1306. Wjeska bě we 18. a 19. lětstotku wudwór Wujerskeho ryćerkubła.

Po statistice Arnošta Muki měješe Luchow w lěće 1884 105 wobydlerjow, mjez nimi 75 Serbow (71&nbsp;%) a 30 Němcow. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Luchowčenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Wosobiny
* Jan Krawc (1896–1969) – serbski wučer a domiznowědnik; rodźeny w Luchowje
* Richard Zahrodnik (1884–1962) – serbski wučer a ludowy spisowaćel; rodźeny w Luchowje

## Žórła
Njechań

**Njechań** ( *Nechen*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leži tři kilometry sewjerozapadnje stareho města a 288&nbsp;m nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze 6.

## Geografija
Wjes nadeńdźe so při žórlicy Kotołki juhozapadnje 320&nbsp;m wysokeje Wowčeje hory we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow. Přez wjes wjedźe Budysko-Lubijska šoseja (B6), sewjernje běži železniska čara Drježdźany–Zhorjelc a na wuchodźe wutwarjena B 178 (Wóspork–Žitawa).

Susodne sydlišća su Młynčki při železnicy na sewjeru Njechanja, Luchow za B 178 na sewjerowuchodźe, město Lubij na juhowuchodźe, Dažin na juhozapadźe a Njeznarowy na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Młónišća, Na ladach, Skałka.

## Stawizny
Kulowc Njechań naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1306 jako *Neechan*, hdyž bu wot Braniborskich markhrabjow stajeny pod sudnisku móc Lubija. Najebać bliskosće k Lubijej kupi pozdźišo Budyska měšćanska rada wjes a měješe ju tež we 18. lětstotku hišće w swojim wobsydstwje.

Hač do lěta 1939 běše Njechań samostatna wjesna gmejna a bu potom zagmejnowany do susodnych Njeznarow. Wot 1. januara 1994 słušatej wobě wsy k městu Lubijej.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Njechań w lěće 1884 93 wobydlerjow, mjez nimi 83 Serbow (89&nbsp;%) a 10 Němcow. Wjeska ležeše tehdy při juhowuchodnej kromje serbskeho rěčneho teritorija. Tule rěčeše so Lubijska narěč hornjoserbšćiny, kotraž je mjeztym wotemrěta. Rěčna změna k němčinje sta so w Njechanju w prěnjej połojcy 20. lětstotka a bu po Druhej swětowej wójnje hižo wotzamknjena, tak zo so we wjesce dźensa hižo njeserbuje. Ewangelscy Njechanjenjo přisłušeja ze starodawna Ketličanskej wosadźe.

## Wosobiny

* Jan Bohuwěr Mučink (1821–1904) – serbski spisowaćel, wučer a domiznowědnik; rodźeny w Njechanju

## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkaz
Stwěšin

**Stwěšin** ( *Peschen*) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leži pjeć kilometrow sewjerozapadnje stareho města a 320&nbsp;m nad mórskej hładźinu we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow mjez Wowčej horu (419 m) na juhu a Popicu (334 m) na sewjeru. Susodne wsy su Njeznarowy na wuchodźe, Jawornik na juhozapadźe a Lejno na zapadźe.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Peschenn* pochadźa z lěta 1534. Wjeska bě wot 16. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje města Budyšina.

Po statistice Arnošta Muki měješe Stwěšin w lěće 1884 38 wobydlerjow, mjez nimi 32 Serbow (84&nbsp;%) a šěsć Němcow. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy wobydlerjo su znajmjeńša ze 16. lětstotka do Ketličanskeje wosady zafarowani.

## Žórła
Oppeln

**Oppeln** je pomjenowanje:

* města Opole w Opolskim wojewódstwje, Pólska
* wjesneho dźěla města Lubij w Zhorjelskim wokrjesu, hlej Wopaleń
Wohla

**Wohla** je pomjenowanje:

* wjesneho dźěla města Halštrow w Budyskim wokrjesu, hlej Walow
* wjesneho dźěla města Lubij w Zhorjelskim wokrjesu, hlej Walowy
Chotyn

**Chotyn** (,  *Khetin*, ) je město na zapadnej Ukrainje. Leži w oblasći Černiwci na prawym boku Dnjestra, na samym sewjeru historiskeje Bessarabskeje. Městačko namaka so něhdźe połsta kilometrow sewjerowuchodnje Černowic a 25 kilometrow wot dźensnišeje moldawskeje hranicy.

Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.

## Stawizny
Hač do 18. lětstotka bě Chotyn při Dnjestrowskim brjoze wažna namjezna twjerdźizna mjez Pólskej a pod osmaniskim nadknjejstwom stejacej Moldawskej. 

Wulka židowska wosada (1897: 52%  )  je so přez holocaust dospołnje zničiła.

## Žórła


## Literatura
* Хотин// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.), СПб., 1890—1907, т. XXXVIIa (1903): Ходский — Цензура, с. 588—590
* Chocim//  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.  — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1880. — T. I : Aa — Dereneczna. — S. 598—600

## Wotkaz
Kittlitz

**Kittlitz** je němske městnostne a swójbne mjeno:

Wjesne mjeno:
* Kittlitz (Lauenburg), gmejna we wokrjesu Herzogtum Lauenburg, Schleswigsko-Holsteinska
* Ketlicy, dźěl města Lubij, Zhorjelski wokrjes, Sakska
* Dłopje, dźěl města Lubnjow, Wokrjes Hornje Błóta-Łužica, Braniborska
* *Kittlitz*, wokrjes Angerburg, Wuchodna Pruska, wot 1945: Kietlice (Węgorzewo), wjes we Warmińsko-mazurskim wojewódstwje, Pólska
* *Kittlitz* w Čechach, wot 1945: Kytlice, gmejna we wokrjesu Děčín, Čěska

Swójbne mjeno:
* Kittlitz (zemjanski ród), zemjanski ród w Hornjej Łužicy
**Arne von Kittlitz (* 1943), němski diplomat
**Heinrich von Kittlitz (1799–1874), němski přirodowědnik
Laucha

**Laucha** je pomjenowanje:

* města Laucha an der Unstrut we wokrjesu Burgenlandkreis w Saksko-Anhaltskej
* wjesneho dźěla města Lubij w Zhorjelskim wokrjesu, hlej Luchow
* wjesneho dźěla gmejny Hörsel we wokrjesu Gotha w Durinskej, hlej Laucha (Durinska)
kaž tež:
* přitok Solawy w Saksko-Anhaltskej, hlej Laucha (Solawa)
* přitok rěki Hörsel w Durinskej, hlej Laucha (Hörsel)
Priwatiw

**Priwatiw** (z łaćonskeho *prīvāre* „wurubić“) je semantiske přiznamjo  wotwodźenych werbow a z tych wotwodźenych adjektiwow a substantiwow. Při tym werby zwuraznja wotstronjenje abo falowanje něčeho resp. negaciju.

Nimo toho eksistuja priwatiwne afiksy, kotrež so při substantiwach a adjektiwach wužiwaja.

## Přikłady

### Němčina
Někotre prefiksy při werbach pokazuja priwatiw, a to *ent-*, *aus-*, *ab-* a *de-* (w cuzorěčnych werbach). Sćěhowace werby zwuraznja priwatiw:
* *schälen* „bělić, wobělić“
* *demaskieren* „demaskować“
* *entfärben* „wotbarbić“

Tež substantiwy a adjektiwy móža priwatiwny prefiks wobsahować, a to *un*- abo *ent*-.
* *Untreue* „njeswěra“

### Turske rěče
Turske rěče maja sufiks za priwatiw, kotrež wariěruje po wokalnej harmoniji. Prošu kedźbuj, zo njeńdźe wo pad, dokelž rezultowace słowo je adjektiw.

#### Baškiršćina
W baškiršćinje eksistuje priwatiwny sufiks +hEҙ, kotryž so dla wokalneje harmonije w někotrych wariantach jewi: -*һеҙ*, -*һыҙ*,-*һоҙ* a -*һөҙ*. Wón hodźi so přełožić do němčiny přez *-los* resp. *ohne* („bjez--ny“), *un-* („nje-“), *miss-* (“?“) a je antonym wot -*лЕ* „--ny“ w štyri wariantach -*лы*, -*ле*, -*ло*, -*лө*.
* *эшһеҙ* „bjezdźěłny“
* *һөтһөҙ кофе* „bjezmlokowy kofej“
* *балһыҙ сәй* „bjezmjedowy čaj“
* *боросһоҙ риҙыҡ* „bjezpopjerjowa jědź“

#### Turkowšćina
W turkowšćinje eksistuje priwatiwny sufiks we wariantach -*siz*, -*sız*, -*suz* a -*süz*. Wón je antonym wot -*li*, -*lı*, -*lu* a -*lü*.
* *șekersiz* „bjezcokorowy“
* *tuzsuz* „bjezselowy“

### Tupi-guaraniske rěče
#### Guaranišćina
W guaranišćinje eksistuje priwatiwnej sufiksaj, a to -*o* a -*ỹ*.
* *ojetavy'o* „wón wuknje“ (po słowach „wón-so-hłuposć-wotstronić“)
* *y'ỹ* „suchota“

## Nóžki

## Žórła
;Powšitkowne
* , strona 484, hesło *Privativ*
* , strony 187-188, hesło *privativ*
;Za jednotliwe rěče
* , stronje 66, 169 (z němskorěčnej pokazku *Privativsuffix*)
* , strona 103

## Hlej tež
* Alpha privativum
Ząbrowo (Pomorske wojewódstwo)

**Ząbrowo** (nĕmsce *Sommerau*) je sydlišćo w sewjernej Pólskej. Leži w pomorskim wojewódstwje, malborskim wokrjesu. Słuša gmejnje Stare Pole. Ma 423 wobydlerjow.
Peruska měchawka

**Peruska měchawka** (*Physalis peruviana*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Peruska měchawka je wjacelětna rostlina, kotrež docpěje wysokosć wot hač do 1 m.

Łopjena su owalne hač wutrobojte a docpěja dołhosć wot hač do 10 cm.

Kćenja su žołće blakate, wioletne a docpěja wulkosć wot hač do 1 cm. Wone so spěšnje wot kelucha zawrěja.

Płody su swětłožołte abo wioletne, jědźne jahody.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Americe rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 678 

## Eksterne wotkazy
Ewangelij po Mateju

**Ewangelij po Mateju** ( – *to euangelion kata Matthaion*) je prěnja kniha Noweho Zakonja, jedyn z ewangelijow. Wopisuje žiwjenje, smjerć a zmortwychstanjenje Jězusa.
Šotiska wysočina

**Šotiska wysočina** (gelsce *A' Ghàidhealtachd*, jendźelsce *The Highlands*) su horiny na sewjeru Šotiskeje. Kónčina je dźensniše srjedźišćo šotiskeje gelšćiny a mjezynarodnje sławna dla produkowanja whiskyja.

Tektoniske hrjebje Great Glen rozdźěli Šotisku wysočinu do dweju dźělow, a to Grampian Mountains w juhowuchodźe a Northwest Highlands w sewjerozapadźe. Přez hrjebje běži Kaledonski kanal. W Grampian Mountains njedaloko města Fort William namaka so najwyša hora Zjednoćeneho kralestwa, Ben Nevis (1344 m).

## Wotkazaj

* Webstrony Šotiskeje turistiskeje agentury
Koptišćina

**Koptišćina** (koptisce  *Met.Remenkími*) je posledni stadij stareje egyptowšćiny. Jedna so wo mortwu afroaziska rěč, kotraž rěčeše so hač do 17. lětstotka w Egyptowskej. Měješe dwaj dialektaj, a to sahidski a bohairski. Bohairski dialekt je liturgiska rěč egyptowskeje ortodoksneje cyrkwje a egyptowskeje katolskeje cyrkwje. Někotre słowa z koptišćiny buchu tež w egyptowskim dialekće arabšćiny wobchowane.

## Hlej tež
* Koptojo

## Literatura
* Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
* Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch - Koptisch - Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste*. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.
* Wolfgang Kosack: *Schenute von Atripe De judicio finale.* Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9.
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.

## Wotkaz
Great Glen

**Great Glen** („wulka dolina“, wot šotisko-gelskeho *gleann mhòr*; jendźelsce tež **Glen More**) je tektoniske łamanje, kotrež běži srjedźa přez Šotisku a dźěli Šotisku wysočinu do Grampian Mountains a Northwest Highlands. Geologiske łamanje je seismisce aktiwne. W kóždym lětstotku maja tam wjacore zemjerženja ze sylnosću wot 4 na Richterowej skali.

W dolinje leža tři dołho rozćehnjene jězory: na zapadźe Loch Lochy, srjedźa Loch Oich a na wuchodźe najznaćiši šotiski jězor - Loch Ness. Wódny rozwod namaka so mjez jězoromaj Lochy a Oich: Loch Oich wuliwa so přez rěku Oich do Loch Ness, kotryž je přez rěku Ness ze Sewjernym morjom we wuchodźe zwjazany. Woda z jězora Lochy běži do zapadneho směra a wuliwa so blisko města Fort William do mórskeho promja Loch Linnhe. Tektoniske łamanje pokročuje so hač do Irskeje.

W dolinje Great Glen bu Kaledoniski kanal jako krótki zwisk mjez Irskim a Sewjernym morjom připrawjeny. Kanal běži paralelnje k rěkam mjez městomaj Fort William a Inverness a zwjazuje mjenowane tři jězory mjez sobu.

## Wotkaz
1875

## Podawki
* 23. meje: Załoženje Socialistiskeje dźěłaćerskeje strony Němskeje, předchadnicy dźensnišeje SPD.
* 6. awgusta: W Chrósćicach wotměje so pod nawodom Arnošta Muki prěnja Schadźowanka.

## Narodniny
* 6. meje: Pawoł Šołta − serbski farar, spisowaćel a domiznowědnik († 1948)
* 18. nowembra: William Krause − němski moler, čłon Maćicy Serbskeje († 1925)
* 19. nowembra: Michail Kalinin − ruski rewolucionar, sowjetski statnik a funkcionar († 1946)

## Wumrěće
* 30. měrca: Jan Awgust Měrćink – serbski šewc, misionar a etnograf (* 1817)
* 20. junija: Jakub Nowak – serbski farar a kulturny prócowar (* 1821)
* 7. nowembra: Michał Mjeń – serbski farar a narodny prócowar (* 1791)

## Wotkaz
1876

**1876** bě přestupne lěto z 366 dnjemi. 

## Podawki
### We Łužicy
* 6. awgusta: W Chrósćicach wotměje so pod nawodom Jana Arnošta Holana druha schadźowanka.
* 3. nowembra: Prěnje čisło „Lipy Serbskeje“, časopisa młodych Serbow, wuńdźe.

### Druhdźe
* 1. awgusta: Colorado sta so z 38. čłonom Zjednoćenych statow Ameriki.

## Narodniny
* 3. januara: Wilhelm Pieck – němski politikar, prezident NDR († 1960)
* 5. januara: Konrad Adenauer – němski politikar a zwjazkowy kancler († 1967)
* 2. měrca: Pius XII. – romsko-katolski bamž († 1958)
* 14. apryla: Jakub Žur – serbski farar, redaktor a kulturny prócowar († 1969)
* 29. oktobra: Mikławš Hajna – serbski wučer, ludowy spisowaćel a fejetonist († 1941)

## Wumrěće
* 12. awgusta: Michał Bjedrich – serbski basnik (* 1855)

## Wotkaz
1877

## Podawki
### We Łužicy
* 25. apryla: Na Krajnostawskim seminarje w Budyšinje załoži so towarstwo Swoboda z předsydu Arnoštom Rachlowcom.
* 12. awgusta: W Bukecach wotměje so pod nawodom Arnošta Muki třeća Schadźowanka.
* 2. septembra: W Lejnje zahra so k prěnjemu razej na wsy serbske dźiwadło.
* Mato Kosyk wróći so z Lipska do ródneho Wjerbna.
* Jaroměr Hendrich Imiš załoži w Hodźiju Serbski homiletiski seminar.
* Zahajenje železniskeje čary Žandow–Zebnica–Budyšin

### Druhdźe
* 9. meje: Rumunska bu njewotwisna.

## Narodniny
* 29. januara: Křesćan Černik – serbski ratar a ludowy herc († 1934)
* 18. februara: Pawoł Wićežk – serbski ewangelski farar († 1956)
* 9. meje: Mikławš Dórnik – serbski farar, spěchowar serbskeho dźiwadła († 1946)
* 28. meje: Maksimilian Wološin – ruski basnik, přełožowar a moler († 1932)
* 11. septembra: Jurij Hajna – serbski moler a raděrowar († 1952)
* 31. decembra: Viktor Dyk – čěski basnik, dramatikar, publicist a politikar († 1931)

## Wumrěće
* 21. februara: Marja Simonowa - serbska chorobna sotra a samaritka (* 1824)
* 3. meje: Herman Ferdinand Wjela - serbski sudniski asesor, spisowaćel a narodny prócowar (* 1823)
* 21. meje: Handrij Wujanc - serbski wučer (* 1814)
* 2. julija: Handrij Brósk - serbski farar a narodny prócowar (* 1802)

## Wotkaz
Tomsk

**Tomsk** () je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije a zarjadniske sydło Tomskeje oblasće. Leži w zapadźe Sibirskeje při rěce Tom a ma něhdźe poł miliona wobydlerjow.

## Žórło


## Wotkazy

* Oficielna webstrona
Eilean Donan

**Eilean Donan** () je mała kupa z hrodom na jězorje Loch Duich w sewjerozapadźe Šotiskeje. Leži w Šotiskej wysočinje nimale kilometer daloko wote wsy Dornie.

## Wotkazaj

* oficialne stronki
1878

## Podawki
* 20. februara: Leo XIII. bu za naslědnika romsko-katolskeho bamža Pija IX. wuzwoleny.
* 3. měrca: Sanstefanske měrowe zrěčenje skónči Rusko-Turkowsku wójnu a Balkansku krizu. Bołharska bu k prěnjemu razej po 500 lětach znowa njewotwisna.
* 13. junija - 13. julija: W Berlinje wotměje so tak mjenowany Berlinski kongres, na kotrymž wujednaja europske wulkomocy nowe rjadowanje juhowuchodneje Europy.
* 17. awgusta: W hosćencu „Póstowy róžk“ blisko Chasowa wotměje so pod nawodom Jana Krala štwórta Schadźowanka.
* Němske mjeno města Spandawy blisko Berlina změni so wot *Spandow* do *Spandau*

## Narodniny
* 4. februara: Jan Rječka – serbski wučer a hudźbny prócowar († 1915)
* 17. měrca: Arnošt Lodni – serbski wučer, kantor a kulturny prócowar († 1969)
* 5. meje: Bohuwěr Wjećela – serbski póstownik a kulturny prócowar († 1963)
* 28. meje: Zdenka Hásková – čěska spisowaćelka, žurnalistka a přełožowarka († 1946)
* 22. julija: Janusz Korczak – pólski lěkar a pedagog († 1942)
* 6. awgusta: Jurij Delan – serbski farar, fejetonist, kulturny stawiznar a Domowinski prócowar († 1952)
* 13. oktobra:  Stepan Šaumjan – armenski komunistiski rewolucionar († 1918)
* 7. nowembra: Lise Meitner – awstriska fyzikarka († 1968)
* 11. decembra: Herman Kubjeńc – serbski telegrafowy inspektor, sobudźěłaćer Maćicy Serbskeje († 1949)
* 18. decembra: Józef Stalin – sowjetski politikar a diktator († 1953)

## Wumrěće
* 2. januara: Ernst Bohuwěr Sommer - serbski wučer, spisowaćel a prócowar w studentskim času (* 1826)
* 7. februara: Pius IX. - romsko-katolski bamž (* 1792)
* 21. oktobra: Mjertyn Grys - delnjoserbski wučer, kěrlušer a basnik (* 1818)
* 23. decembra: Jurij Wawrik - serbski młynk a ludowy spisaćel (* 1816)

## Wotkaz
1879

## Podawki
* Stara Cyhelnica zagmejnuje so do Kukowa.
* 10. awgusta: W Njeswačidle wotměje so pod nawodom Jana Pawoła Křižana pjata Schadźowanka.
* 27. oktobra: We Łupoji poswjeći so nowa ewangelska cyrkej.

## Narodniny
* 14. měrca: Albert Einstein - fyzikar, nošer Nobeloweho myta († 1955)
* 21. měrca: Jan Awgust Krawc - serbski wučer a šulski dohladowar w Kamjenskim wokrjesu († 1947)
* 29. měrca: Jan Bryl - serbski wučer, stawiznar a narodny prócowar po prěnjej swětowej wójnje († 1931)
* 20. septembra: Michał Mič - serbski farar a domiznowědnik († 1946)
* 20. septembra: Jan Rjenč - serbski žiwnosćer, braška, antifašist a narodny prócowar († 1971)
* 20. oktobra: Arnošt Sykora - serbski šewc a Domowinski prócowar († 1972)
* 7. nowembra: Lew Trockij – ruski komunistiski rewolucionar († 1940)

## Wumrěće
* 13. januara: Jan Mjerwa - serbski farar, regionalny slědźer a publicist (* 1802)
* 15. meje: Gottfried Semper - němski architekt a wysokošulski wučer (* 1803)

## Wotkaz