Okcitanšćina

**Okcitanšćina** (okcitansce ** ** abo ** **) je romaniska rěč, kotruž so wot někak 2 milionow ludźi w Okcitanskej rěči, to rěka w južnej třećinje Francoskeje, w Italskej (w dolinach Valadas Occitanas a w kalabriskej gmejnje La Gàrdia), w Katalanskej (Val d'Aran) a w Monaku. 

Okcitanšćina dźěli so do wjace narěčow, najwuznamniše su lengadokska narěč (*lo lengadocian*), prowensalska narěč (*lo provençal* abo *lo provençau*) a gaskonska narěč (*lo gascon*). Okcitanšćina je jara bliska katalanšćinje.

## Mjeno rěče
Dźensa nałožujetej so za okcitanšćinu jenož dwě mjenje, mjenujcy *occitan* (husćišo wužiwane) a *lenga d'òc*. Tutej mjenje pojawištej so kónc 13. lětstotka, wonej stej wotwodźenej wot słowa *òc* (okcitansce *haj*), kotrež pak je wot łaćonskeho *hoc* wotwodźene. W srjedźowěku rozeznawachu so *lenga d'òc* abo okcitanšćina, *lenga de si* abo italšćina a *lenga d'oïl* abo francošćina (*oïl* je archaiska forma dźensnišeho francoskeho *oui*). 
W zańdźenosći, wosebje pak we 18.-20. lětstotkach, wužiwaše so za okcitanšćinu tež mjeno *prowensalšćina*, někak wot lěta 1960 tuto słowo jenož prowensalsku narěč woznamjeni. Okcitanšćinu mjenowachu tež *lemosinšćina* (w 13. lětstotku) a  *gaskonšćina* (w 16.-18. lětstotkach). Dźensa wužiwatej so tutej mjenje jenož za wodpowědowacej narěči okcitanšćiny.

W srjedźowěku židowscy wobydlerjo Okcitanskeje wučiwachu wosebitu rěč, kiž bě so z okcitanšćiny wuwiła. Tuta rěč rěka šuadit (שואדית) abo tež "židowska prowensalšćina", najstarše teksty w njej napisane pochadźeja z 11. lětstotka. Posledni znaty rěčnik šuadit běše francoski spisowaćel Armand Lunel (1892-1977).

## Stawizny a status okcitanšćiny

Okcitanšćina wuwi so z ludoweje łaćonšćiny, kotruž běchu do wonych kónčin romske wójska w lětach 118-52 př. Chr. n. přinjesli. Proces romanizacije wjace lětstotkow traješe, Prowensalska a delni Lengadoc buštej zromanizowanej hižo w 1. lětstotku po Chr. n., někotre hórske kraje přiswojichu sej romanisku rěč hakle we 8. abo 9. lětstotku po Chrystusu. Dźěl baskiskeho rěčneho teritorija do dźensnišeho zromanizowany njebu.

Prěnje okcitanizmy namakamy we łaćonsce pisanych dokumentach z 9. lětstotka, prěnje ryzy okcitanske teksty pochadźeja z kónca 10. lětstotka. W srjedźowěku ocitanšćina jako dwórska rěč a tež rěč wědomostnikow a wuměłcow měješe jara wysoki prestiž.
We wukraju prestiž okcitanšćiny zwyšowaše twórba a skutkowanje troubadourow (okcitansce *trobadors*) w 12. a 13. lětstotkomaj. Jich rěč bě tež wulki italski basnik Dante Alighieri w něšto wjeršach sławneje Božeje komedije wužił: *"Tan m'abellis vostre cortes deman, / qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consiros vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor!"* (Dante, *La divina Commedia*, Purgatorio XXVI, 140-147).

Okcitansce prědowachu tež duchowni tak mjenowaneje katharskeje cyrkwje, kotruž romska katolska cyrkej za kecarsku sektu měješe. W lěće 1208 rozsudźi so bamž Innocenc III. přećiwo katharam křižerjow posłać. Sćěhowaše dołha wójna, kotraž za wuslědk měješe, zo w połójcy 13. lětstotka okcitanske teritorije Francoska wobknježi. Kónc 15. lětstotka (w sewjernych kónčinach mjenowanych Creissent hižo w 13. lětstotku) započa so w Okcitanskej francošćina jako rěč politiskeje a kulturneje elity rozšěrować. To bě započatk diglosije w Okcitanskej. W 16. lětstotku buštej tu jenož francošćina a italšćina jako hamtskej rěči připóznatej. W kraju Bearn pak wužiwaše so okcitanšćina w oficialnych dokumentach hač do časa Francoskeje rewolucije. Njedźiwajo na politisku situaciju wjetšina wobydlerjow dale okcitansce rěčeše, wosebje ludoweje woršty, ale těž wyše klasy tutu rěč zdźěla nałožowachu. Okcitanska literatura dale kćěješe.

## Wurěkowanje okcitanšćiny

### Wokale
* **a**:
** **-a-**, **a-** a **à** wurěkuje so [a].
** **-a** na kóncu słowa, njeakcentowane wurěkuje so .
** **á** na kóncu słowa wurěkuje so .
* **e**:
** **e** abo **é** wurěkuje so [e].
** **è** wurěkuje so .
* **i** abo **í** wurěkuje so [i] abo [j].
* **o**
** **o** abo **ó** wurěkuje so [u] abo [w].
** **ò** wurěkuje so .
* **u** wurěkuje so [y] abo  w semiwokalnej poziciji, jelizo po wokalu njesćěhuje, [w].

### Konsonanty
* **b**: [b]/
* **c**: [k]. [s] před "e" a "i". Dwójne **cc** wurěkuje so [ts].
* **ch**: 
* **ç**: [s]
* **d**: [d]/
* **f**: [f]
* **g**: [g]/ před "a", "o", "u".  před "e" a "i". Na kóncu słowa wurěkuje so [k], w někotrych słowach pak  . **gu** před "e" a "i" je [g]/.
* **h**: něme, w gaskonskej narěči [h].
* **j**: , [dz]
* **k**: [k]
* **l**: [l]. Dwójne **ll** wurěkuje so [ll].
* **lh**:  , na kóncu słowa [l].
* **m**: [m], na kóncu słowa [n]. Dwójne **mm** wurěkuje so [mm].
* **n**: [n]. Na kóncu słowa je něme. [m] před "p", "b" i "m".  před c/qu a g/gu.  před "f". **nd** a **nt** wurěkujetej so [n].
* **nh**: . Na kóncu słowa [n].
* **p**: [p]
* **qu**: [k] před "e" a "i", hewak [kw].
* **r**: [r] a . Na kóncu słowa je zwjetša něme. **rn** a **rm** wurěkujetej so .
* **s**: [s]. [z] mjez wokalemi. **ss** wurěkuje so [s].
* **t**: [t]. **tg**/**tj** wurěkuje so . **tl** je [ll]. **tn** je [nn]. **tm** je [mm]. **tz** je [ts].
* **v**: [b]/, w sewjernej a wuchodnej okcitanšćinje [v]. 
* **w**: [w], [b]/
* **x**: [ts], [s] před konsonantom.
* **y**: [i]/[j]
* **z**: [z], [s] na kóncu słowa.

## Zarys gramatiki okcitanšćiny

Na sćěhowacych linkach podamy krótki, jara jednory zarys gramatiki načasneje okcitanšćiny na zakładźe lengadokskeje narěče.

### Substantiw (wěcownik)

Kaž we wjetšinje romaniskich rěčow (z wuwzaćom rumunšćiny a jej bliskich balkanskich romaniskich rěčow), ma tež okcitanski substantiw dwaj genusaj (maskulinum a femininum) a dwaj numerusaj (singular a plural). Plural substantiwow twori so z pomocu kóncowki *–s*, na př. *paire* – *paires*.

Před substantiwom zwjetša **artikl** steji, pak definitny, pak indefinitny.

**Definitny artikl** ma tute formy: 
* maskulinum
** singular: *lo*, na př. *lo paire*
** plural: *los*, na př. *los paires*
* femininum
** singular: *la*, na př. *la maire*
** plural: *las*, na př. *las maires*
W singularje před wokalemi definitny artikl so eliduje: *l’amic* (m.), *l’amiga* (f.).

**Indefinitny artikl** ma sćěhowace formy:
* maskulinum
** singular: *un*, na př. *un paire*
** plural: *uns/unes* (Indefinitny artikl wužiwa so w plurale jenož zrědka.)
* femininum
** singular: *una*, na př. *una maire*
** plural: *unas*

Na rozdźěl wot srjedźowěkeje okcitanšćiny načasna rěč njeznaje kategoriju pada, wona jenož prepozicije (předłóžki) wužiwa: *lo paire*, *del* (= *de + lo*) *paire*, *al* (= *a + lo*) *paire*, *pel* (= *per + lo*) *paire*; w plurale pak *los paires*, *dels* (= *de + los*) *paires*, *als* (= *a + los*) *paires*, *pels* (= *per + los*) *paires*.

### Adjektiw (kajkostnik)

ma tež wosebite formy za maskulinum/femininum a za singular/plural:   
* maskulinum
** singular: *escur*
** plural:   *escurs*
* femininum
** singular: *escura*
** plural:   *escuras*

Stopnjowanje adjektiwow:
* Pozitiw:	*escur*
* Komparatiw:	*mai escur*
* Superlatiw:	*lo mai escur*
(Feminimum: *escura*, *mai escura*, *la mai  escura*; plural: maskulinum: *escurs*, *mai escurs*, *los mai escurs*, femininum: *escuras*, *mai escuras*, *las mai escuras*)

### Pronomen (naměstnik)

* **Personalne pronomeny (wosobowe naměstniki)**

*ieu*	(ja)

*tu*	(ty)

*el*, *ela*	(wón, wona)

*nosautres* m., *nosautras* f. (my)

*vosautres* m., *vosautras* f. (wy)

*eles*, *elas* (woni, wone)

* **Posesiwne pronomeny (přiswojowace naměstniki)**
** **njeakcentowane**

* Singular
*mon*, *ma* (mój, moja)

*ton*, *ta* (twój, twoja)

*son*, *sa* (jeho, jeje)

*nòstre*, *nòstra* (naš, naša)

*vòstre*, *vòstra* (waš, waša)

*lor* (jich)

* Plural
*mos*, *mas* (moji, moje)

*tos*, *tas* (twoji, twoje)

*sos*, *sas* (jeho, jeje)

*nòstres*, *nòstras* (naši, naše)

*vòstres*, *vòstras* (waši, waše)

*lors* (jich)

 
Přikłady: *mon paire*, *ma filha*, *tos amics*, *vòstras amigas*.

** **akcentowane**

* Singular
*mieu*; *mieuna*, *miá* (mój, moja)

*tieu*; *tieuna*, *tiá* (twój, twoja)

*sieu*; *sieuna*, *siá* (jeho, jeje)

*nòstre*, *nòstra* (naš, naša)

*vòstre*, *vòstra* (waš, waša)

*lor* (jich)

* Plural
*mieus*; *mieunas*, *miás* (moji, moje)

*tieus*; *tieunas*, *tiás* (twoji, twoje)

*sieus*; *sieunas*, *siás* (jeho, jeje)

*nòstres*, *nòstras* (naši, naše)

*vòstres*, *vòstras* (waši, waše)

*lors* (jich)

Přikłady: *Lo mieu fraire.* (Mój bratr.) *Gojat mieu!* (Mój hólče!) *Aquò’s mieu.* (To je moje.)

* **Demonstratiwne pronomeny (pokazowace naměstniki)**
** **bliska wěc abo wosoba**

* maskulinum
** singular: *aiceste*/*aqueste*
** plural: *aicestes*/*aquestes*

* femininum
** singular: *aicesta*/*aquesta*
** plural: *aicestas*/*aquestas*

* neutrum
** singular/plural: *eiçò*/*aiçò*

** **daloka wěc abo wosoba**

* maskulinum
** singular: *aquel*
** plural: *aqueles*

* femininum
** singular: *aquela*
** plural: *aquelas*

* neutrum
** singular/plural: *aquò* (*aco*)/*ailò*

### Numeral (ličbnik)

* **Ordinalne numerale (rjadowe ličbniki)**
1. primièr, primièra

2. segond, a

3. tèrç, a (tresen, a)

4. quart, a (quatren, a)

5. quint, a (cinquen, a)

6. seisen, a

7. seten, a

8. ochen, a (oiten, a)

9. noven, a

10. desen, a

11. onzen, a

12. dotzen, a  

13. tretzen, a

14. catòrzen, a

15. quinzen, a

16. setzen, a

17. dètz-e-seten, a

18. dètz-e-ochen, a (dètz-e-oiten, a)

19. dètz-e-noven, a

20. vinten, a

100. centen, a

1000. milen, a

### Werb (słowjeso)

Okcitanske werby dźěla so do třoch konjugacijow,  werby 1. konjugacije maja w infinitiwje kóncowku *–ar*, werby 2. konjugacije kóncowku *–ir* a werby 3. konjugacije kóncowku *–re*, *-er* abo *–e*. Okcitanski werb ma štyri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a wósom tempusow (prezens, passé composé/zestajeny preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, passé simple/jednory perfekt, passé antérieur, futur a futur antérieur).

Negacija twori so z pomocu *pas*: *Parli pas occitan*. (Njerěču okcitansce.)

 

Kaž druhe romaniske rěče tež okcitanšćina ma wjele njeregularnych werbow. Njeregularne su napřikład werby *aver* (měć), *èstre*/*èsser* (być), *far*/*faire* (činić) a dr.

## Kodifikacija a prawopis

*(Dalše wobdźěłanje sćěhuje!) *

## Okcitanske narěče

Rěčespytnik Pierre Bec (okcitansce Pèire Bèc) dźěli ocitanske narěče takle:
* ***gaskonska skupina***, hdźež jenička narěč słuša
** gaskonska narěč (*gascon*), wobsahujo tež *aranés*, kiž rěči so we Val 'Aran
* ***sewjerookcitanska skupina***
** lemosinska narěč (*lemosin*)
** auvernhatska narěč (*auvernhat*)
** vivaroalpenska narěč (*vivaroalpenc*)
* ***južnookcitanska skupina***
** prowensalska narěč, (*provençal*, regionalnje wurěkowane *provençau*; k njej tež narěč z wokoliny města Nice słuša, niçard)
** lengadokska narěč (*lengadocian*)
* (***[[katalanšćina]]***, kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)

Samsny wědomostnik pak hišće nadnarěčne (supradialektalne) dźělenje okcitanskich narěčow namjetuje:
* ***Skupina auvergnatsko-srjedźomórska***
** lemosinska narěč (*lemosin*)
** auvernhatska narěč (*auvernhat*)
** vivaroalpenska narěč (*vivaroalpenc*)
** prowensalska narěč (*provençal*, regionalnje wurěkowane *provençau*, wobsahujo narěč *niçard*)
* ***Srjedźookcitanska skupina***
** lengadokska narěč (*lengadocian*), z wuwzaćom južneje lengadošćiny
* ***Skupina aquitanopirenejska***
** južnolengadokska narěč (*lengadocian meridional*)
** gaskonšćina (*gascon*)
* (***[[katalanšćina]]***, kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)


Wot prowensalskeje narěče bě so šuaditšćina wotdźěliła.

**PŘIRUNANJE SAMSNEHO TEKSTA W NĚKOTRYCH OKCITANSKICH NARĚČACH**

**Lengadokska narěč**

Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo plus jove diguèt a son paire: “Es ora pèr ièu de me governar sol e d’aver d’argent; me cal poder partir e véser de païs. Despartissètz lo vòstre ben e donatz-me çò que devi aver.” – “O mon filh”, diguèt lo paire, “coma voldràs tu, “siás un marrit e seràs castigat.” Apuèi dubriguèt una tireta, despartiguèt lo sieu ben e ne faguèt doas parts.

**Prowensalska narěč**

Un òme aviá rèn que dos fius. Lo plus joine diguèt a son paire: “Es tèmps que fuga mon mèstre e qu’aga de sòus; fau que posca me’n anar e que vega de païs. Partatjatz vostre bèn e donatz-me çò que deve aver.” – “O mon fiu”, faguèt lo paire, “coma voudràs; siás un marrit e seràs punit.” E puèi dubriguèt un tirador, partatgèt son bèn e ne faguèt doas parts.

**Gaskonska narěč**

Un òme n’avèva pas que dus hilhs. Lo mès joen digoc a son pair: “Qu’ei temps que sia mon mèste e qu’aja argent; que cau que posca me’n anar e que veja païs. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que devi aver.” – “Que òc, mon hilh”, digoc lo pair, “coma  volhas; qu’és un maishant e que seràs punit.” Lavetz draubiscoc un tirador, que partatgèc son ben e que’n hascoc duas porcions.

## Žórła


## Wotkazy
* Lo Tresaur dau Felibritge Najwuznamniši słownik prowensalskeje narěče okcitanšćiny, awtor F. Mistral 
* Lexilogos Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l'occitan i es pas totjorn fisabla.
* Occitanet
* Lingüistica Occitana Revista electronica de lingüistica occitana
* Conselh de la Lenga Occitana Preconizacions dins la nòrma classica de l'occitan
* Marraire (l'occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)
* Associacion Internacionala d'Estudis Occitans
* Institut Occitan (Pau)
* Bibliografia electronica dels trobadors
* Parlar Occitan Grop de discussion EN occitan
* La Lenga Occitana Grop de discussion SUS l'occitan
* Lista Òc Grop de discussion (non moderat) 
* Exercicis en lenga occitana
* Ressorsas pedagogicas per l'occitan
* Cièl d'Òc Banca de tèxtes numerizats
* Diccionari de l'occitan medieval
* Lexic de l'occitan medieval
* Thesaurus Occitan Basa de donadas dialectologicas multimèdia
* Òc per l'occitan Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat "òc per l'occitan"
* Ostal d'Occitània de Tolosa l'Ostal de las associacions occitanas de Tolosa
* Pàgina Principal de La Calandreta (en occità)
* Trésor de la langue d'oc, digitalna knihownja okcitanskich tekstow

**Telewiza w okcitanšćinje online**
* Calandreta-TV wusyłanje za okcitanskich šulerjow
* Diari de Barcelona powěsće w aranskej okcitanšćinje z Barcelony
* TV FRANCE 3 regionalne wusyłanje francoskeje telewizy w lengadokskej okcitanšćinje, powěsće a aktuality (archiw)
* Òc tele wusyła wot 18.30 do 22.30 (najlěpje Internet Explorer nałožować)

**Rozhłós w okcitanšćinje **
* Ràdio País Sćelak, kotryž wosebje okcitansce wusyła (stream online)
* Webowe strony Ràdio País (francosce a okcitansce - w gaskonskej narěči)
* Radio Occitania Sćelak, kotryž wjele okcitansce wusyła (stream online)
* Webowe strony Radio Occitania
* Ràdio Gasconha Okcitanski sćelak, kotryž wusyła w gaskonskej narěči (stream online)
* Webowe strony Ràdio Gasconha
* Lisćina sćelakow, kotrež wusyłaja okcitansce