open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalawa

**Kalawa** ( *Calau*) je delnjołužiske městačko w južnej Braniborskej. Ma něhdźe wósom a poł tysac wobydlerjow a słuša do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija
Městačko leži wosrjedź Delnjeje Łužicy při južnej kromje Błótow a něhdźe 25 kilometrow zapadnje Choćebuza.

### Měšćanske dźěle
K městu słušeja wjeski Bólašojce *(Bolschwitz)*, Bukow *(Buckow)*, Chańc *(Gollmitz)*, Jazory *(Groß Jehser)*, Kamjeny *(Kemmen)*, Kšupow *(Craupe)*, Młoźe *(Mlode)*, Synjeńce *(Zinnitz)*, Śerpšow *(Erpitz)*, Wjerchownja *(Werchow)*, Wólšyna *(Erlenau)*, Zasłomjeń *(Saßleben)*, Změšow *(Groß Mehßow)* a wobydlene gmejnske dźěle Batowk *(Bathow)*, Jazorce *(Mallenchen)*, Kałkojce *(Kalkwitz)*, Kobłej *(Cabel)*, Radowańk *(Radensdorf)*, Rochusowy Doł *(Rochusthal)*, Rudna *(Reuden)*, Škódow *(Schadewitz)*, Wjelchna *(Plieskendorf)*, Žrakow *(Schrakau)*, Zarěc *(Säritz)*, Změšowk *(Klein Mehßow)* a Žytym *(Settinchen)*.

## Stawizny
Mjeno Kalawa wotwodźuje so wot staroserbskeho słowa *kal*, štož tak wjele kaž žumpadło abo łuža woznamjeni. Město so pisomnje 1279 prěni raz naspomni. W Kalawje dawaše tehdy hród z mjenom *Dunkelsburg* a ležeše w sewjero-zapadźe města. Ale hižo w 16. lětstotku bě tutón sylnje rozpadnjeny. Dźensa so jenož hišće někotre zbytki něhdyšich murjow namakaja. Město ležeše při wikowanskim křižowanišću, tak zo so w srjedźowěku tam wěste derjeměće wuwiwaše. W pózdnym srjedźowěku započa so na pózdnjogotiskej halowej cyrkwi twarić, kotraž hišće dźensa wobraz města wobknježi.

Kalawa běše hižo ze 14. lětstotka wokrjesne město. To zaležeše po wšěm zdaću na tehdyšim dominowacym hospodarskim połoženju města porno druhim bliskim městam južnje Błótow. Teritoriji wokrjesa pak so přez lětstotki často přeměnješe. W měsće běše serbšćina nimo němčiny wobchadna rěč hač do prěnjeje połojcy 19. lětstotka. W Mukowej statistice jewja so Kałkojce jako jenička wjes na teritoriju dźensnišeho města. Tam zwěsći Muka hišće šěsć serbskorěčnych wobydlerjow.

## Kubłanje
Na Kalawskej Carla Anwandterowej zakładnej šuli poskića so delnjoserbšćina jako cuza rěč.

## Partnerske města
*Viersen (Němska)

## Žórła


## Wotkazy

* Webstrona města Kalawa
Drježdźany

**Drježdźany** ( *Dresden*, wot staroserbskeho *Drežďany*, přirunaj  *Drážďany*,  *Drezno*) su hłowne město a kulturne srjedźišćo Sakskeje. Z wjace hač 565.000 wobydlerjemi na 328 km² su wone po Lipsku na wobydlerjow druhe najbohatše město zwjazkoweho kraja a na dwanatym městnje w Němskej. Přez Drježdźany běži rěka Łobjo. Drježdźany maja Technisku uniwersitu z něhdźe 35.000 studentami. Prěni raz naspomni so město w lěće 1206 jako *Dresdene*. 

## Wobchad
Drježdźany su centralne wobchadne křižnišćo w Sakskej. Zwjazkowe awtodróhi wjedu wottam do Berlina (A 13), Zhorjelca (A 4), Frankobroda (A 4), Lipska (A 14) a Prahi (A 17).

Z Drježdźan wjedu železniske čary do Lipska, Dźěčina, Zhorjelca a Njedźichowa.

## Partnerske města
*  Coventry, Zjednoćene kralestwo, wot 1959
*  Pětrohród, Ruska, wot 1961
*  Wrócław, Pólska, wot 1963
*  Skopje, Sewjerna Makedonska, wot 1967
*  Ostrava, Čěska, wot 1971
*  Brazzaville, Republika Kongo, wot 1975
*  Florenc, Italska, wot 1978
*  Hamburg, Němska, wot 1967
*  Rotterdam, Nižozemska, wot 1988
*  Straßburg, Francoska, wot 1990
*  Salzburg, Awstriska, wot 1991
*  Columbus (Ohio), ZSA, wot 1992

## Žórła


## Wotkazaj
Biskopicy

**Biskopicy** ( *Bischofswerda*) su wulke wokrjesne město z něhdźe 10.000 wobydlerjemi w sakskej Hornjej Łužicy. Pjate najwjetše město Budyskeho wokrjesa je wot hórkow, horow a lěsow wobdate. Wone je w sewjeru přez Butrowu horu (*Butterberg*), w sewjerowuchodźe přez měšćanski lěs, we wuchodźe přez Klóštersku horu (*Klosterberg*), w juhowuchodźe přez Baldrijančansku (*Belmsdorfer Berg*) a *Stiebitzberg*, w juhu přez *Rüdenberg* a w juhozapadźe přez Napoleonowy kamjeń (*Napoleonstein*) wobmjezowane. Přez město běži rěčka Wjazońca (*Wesenitz*).

Znate němske přimjeno města *Schiebock* pochadźa wot serbskeho *při boku* (wikowanskeje dróhi).

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje předleži z lěta 1227 wot biskopa Bruna II. z Mišnja. Městačko bu pak hižo w 12.&nbsp;lětstotku wot tohorunja mišnjanskeho, po mjenje pak njeznateho biskopa na městnje staršeho serbskeho sydlišća załožene. Wuchadźišćo bě na jednym boku *kupowa ležownosć* wosrjedź hatow, žumpadłow, wodźičkow a rěkow, na druhim boku dobry zwisk do Budyšina a Stołpina. 1559 poda so město pod knjejstwo sakskeho kurwjercha.

## Měšćanske dźěle

Ke gmejnje słušeja wjeski: 

* Bałdrijanecy (*Belmsdorf*)
* Drjewnica (*Großdrebnitz*)
* Dźibrachćicy (*Geißmannsdorf*)
* Kadłobja (*Goldbach*)
* Kinič (*Kynitzsch*)
* Nowy Šumborn (*Neu-Schönbrunn*)
* Špikawy (*Pickau*)
* Šumborn (*Schönbrunn*)
* Wukranćicy (*Weickersdorf*)

## Wobchad
Přez Biskopicy běži železniska čara Drježdźany–Zhorjelc a zdobom započina tam čara do Wjazońcy, čehoždla je Biskopičanske dwórnišćo wažne přestupnišćo mjez Drježdźanami, Budyšinom a Žitawu. Něhdyša železniska čara Kamjenc–Biskopicy je wot lěta 1998 zawrjena (wot lěta 2004 su kolije wottorhane).

Zwjazkowa dróha 6 wjedźe z Biskopic do Drježdźan a statna dróha 111 do Budyšina.

## Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

## Žórła


## Wotkaz
Šěrachow

**Šěrachow** ( *Schirgiswalde*) je sydlišćo  w Hornjej Łužicy a słuša wot 1. januara 2011 k městu Šěrachow-Korzym. Leži něhdźe dwanaće kilometrow južnje Budyšina na lěwym brjoze Sprjewje pod Chołmami.

Šěrachow je stejišćo wosadneje cyrkwje a je katolska enklawa w hewak ewangelskich hornjołužiskich horinach. Znaty je tež za swoje póstnicy. Prěnje historiske naspomnjenje jako *Scherigiswalde* pochadźa z lěta 1376.

## Wjesne dźěle
Do Šěrachowa słušatej wjesce Nowy Šěrachow a Pětrowa *(Petersbach)*.

## Žórła


## Wotkaz
Wjelećin

**Wjelećin** ( *Wilthen*) je městačko w sakskim wokrjesu Budyšin. Leži pod Mnišoncom w hornjołužiskich horach. Wjelećin je po cyłej Němskej sławny za produkowanje palenca. Ma z lěta 1969 měšćanske prawa.

## Geografija

Wjelećin leži něhdźe dźewjeć kilometrow južnje Budyšina a 15 kilometrow wuchodnje Biskopic w dolinje Łužiskich horow. Susodne gmejny su Dobruša-Huska a Hornja Hórka na sewjeru, Šěrachow-Korzym na wuchodźe, Wołbramecy na juhu a Wjazońca na zapadźe.

Najwyši dypk měšćanskeho teritorija je Wulki Pichow (498&nbsp;m) a dalše wuznamne hory su Darinska hora (491&nbsp;m), Čertowa klětka (467&nbsp;m), Mały Pichow (455&nbsp;m), Mnišonc (448&nbsp;m), Worjołc (434&nbsp;m) a Šibjeńčna hora (386&nbsp;m).

### Měšćanske dźěle
K městu słušeja wsy Tućicy (*Tautewalde*), Wostašecy (*Irgersdorf*) a Zdźar (*Sora*).

## Stawizny
Wjeska *Welentin* abo *Welintin* naspomni so prěni raz w lěće 1222 a bě hižo w druhej połojcy 13. lětstotka z knježim sydłom. Wona njesłušeše do Hornjołužiskeho markhrabinstwa, ale bě jako prjedawše wobsydstwo Mišnjanskich biskopow hižo wot 1559 dźěl sakskeho kurwjerchowstwa.

Hač do kónca 19. lětstotka słušeše Wjelećin hišće k serbskemu rěčnemu rumej. Ze spěšnej industrializaciju wot 1850tych lět sem přeměni so tež wobydlerska struktura. Přez přićah němskich dźěłaćerjow, měšane mandźelstwa a z tym zwisowacu asimilaciju zhubi so serbskorěčna wjetšina w běhu mało lětdźesatkow. We 1880tych lětach mějachu we Wjelečanskej cyrkwi hišće kóždu njedźelu serbske a němske kemše.

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 651 wot cyłkownje 2025 Wjelećanow serbsce. Poslednjej serbskaj fararjej běštaj Měrćin Renč (we Wjelećinje 1882–1911) a jeho syn Jan (1911–1945). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 we Wjelećanskej gmejnje snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 1,4 %.

Dlěje hač w samym Wjelećinje dźeržeše so serbska rěč w do samsneje wosady słušacymaj wjeskomaj Wostašecy a Zdźar.

## Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Na nowej wowčerni, Pod nowej wowčernju, Mała a wulka chlěbowa škla (Backschüssel), Ćelaca łuka, Po dubach, Při šuli, Haty, Tolic hora, Dołhe wosrědki, Horne prěčnicy, Delne prěčnicy, Wódniki, Wyše kowarnje, Pola Kaplerja, Kozacy rjap (Ziegenrücken), Hela, Swinjaca łučka, Pod wulkim hěblom, Sucha łuka, Pola njebjeskeho młyna, Zezady dwora, Pětkec lada, Škowronča hora, Chmjelowa zahroda, Wyše Jeńki, Chelerec haty, Zady železnicy, Po Klinksec brězow, Šěrbachi, Horne łuki, Na starej wowčerni, Jehnjaca łučka, Racec łuka, Studnjaca łuka (Bornteich), Na kłobuku.

## Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

## Wosobiny
* Jan Pjech (1707–1741) – farar, spisowaćel a nabožinski prócowar; tu narodźeny
* Jan Rynč (1733–1803) – farar, nabožinski prócowar; tu narodźeny
* Korla Awgust Kubica (1842–1914) – farar, Maćicar; 1876–71 we Wjelećinje
* Měrćin Renč (1853–1911) – farar, stawizniski slědźer a kulturny prócowar; wot 1882 we Wjelećinje
* Jan Renč (1884–1945) – posledni serbski farar we Wjelećinje

## Žórła


## Wotkaz
Proslava

**Proslava** je planowa słowjanska rěč.

## Žorło

*Berger, Tilman - Vom Erfinden slavischer Sprachen (PDF) (něm.)

## Eksterne wotkazy

* Proslava
Kumwałd

**Kumwałd** ( *Cunewalde*) je wjes a gmejna w Hornjej Łužicy. Leži 315 m nad morskej hładźinu mjez Čornobohom a Běłobohom w hornjołužiskich horach. W Kumwałdźe nadeńdźe so najwjetša wjesna cyrkej w cyłej Němskej.

## Gmejna
Ke gmejnje słušeja sydlišća Albert-Schweitzer-Siedlung, Bärhäuser, Frühlingsberg, Klipphausen, Nowa Wjes (*Neudorf*), Zieglertal kaž tež wjeski Šumbark (*Schönberg*), Jiłow (*Halbau*) a Wuhančicy-Koblica (*Weigsdorf-Köblitz*).

## Stawizny

Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1222 jako *Cunewalde* a wobsteješe hišće hač do lěta 1876 z třoch politiskich gmejnow (Delni Kumwałd, Srjedźny Kumwałd a Tachantski Kumwałd). Dalša gmejna bě Horni Kumwałd, kotryž so samo hakle w lěćě 1939 zagmejnowa.

Hač do druheje połojcy 17. lětstotka prědowaše so w Kumwałdskej cyrkwi tež serbsce, přetož bě serbšćina z maćeršćinu wulkeho dźěla ludnosće. Za lěto 1680 – po wotstronjenju serbskeje Božeje słužby – je znate, zo wopytachu serbscy wobydlerjo z Kumwałdu serbskorěčnu spowědź w Bukecach a Ketlicach. We 18. lětstotku přiběraše němski element dla přićehnjenja eksulantow a wužiwanje serbskeje rěče woteběraše. Posledni serbski statok přeńdźe pak hakle 1898 do wobsydstwa němskeje swójby.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

### Wjesnjanosta
Kumwałdski wjesnjanosta je Thomas Martolock (CDU).



## Žórła


## Wotkaz
Mezislovanska

**Mezislovanska** je planowa słowjanska rěč, kotraž bu w 1950tych lětach w Čěskosłowakskej stworjena.


## Přikład
*V meżdunarodnich jezikach dlużno stvorit taki cennosti, ktori budu zna znacit veliki prinos v oblasti nauk, izucenija jezikov, techniki, umenij itd.*
Lydnevi

**Lydnevi** je konstruowana słowjanska rěč. Awtor projekta je Libor Sztemon, kotryž tohorunja je mrezisk, slavëni, seversk a slavisk stworił.

## Tekstowy přikład (Wótće naš)

## Žórło
Glagolica

**Glagolica** je najstarše słowjanske pismo.

## Stawizny

Wona wutwori so wokoło 860 (najskerje wšak hakle 862/863) wot wučenca Konstantina, kotryž přiwza pozdźišo jako mnich mjeno Cyril za potrjeby morawsko-panoniskeje misije. Grjekski alfabet njebě kmany, słowjanske (na)rěče adekwatnje grafisce sfiksować. Nimo toho chcyše Konstantin kulturelnu samostatnosć Słowjanow wuzběhnyć. Tuž wutwori nowy grafiski system, kotryž drje zasadnje na grjekskim myslenju wo pismje bazowaše, kotryž pak so formalnje wot druhich grafiskich systemow jasnje rozeznawaše.

W glagolicy wotbłyšćuje so nimo wliwa grjekskich minusklow tež wliw kawkaziskich a semitiskich rěčow. Wědomostnje wopodstatnjeny je tež wliw křesćanskich symbolow (křiž, kruh, třiróžk) na wonkownu podobu wutworjenych pismikow.

## Pismiki
Rakusko-Wuherska

**Rakusko-Wuherska** ( *Österreich-Ungarn*,  *Osztrák-Magyarország*) běše historiski multietniski kraj w srjedźnej Europje, ke kotremuž słušachu teritorije dźensnišich statow Awstriska, Madźarska, Čěska, Słowakska, Słowjenska, Chorwatska a Bosniska a Hercegowina (1908–1918) kaž tež dźěle dźensnišeje Pólskeje (Krakow), Ukrainy (Lwiw), Rumunskeje (Sedmihródska), Serbiskeje (Wojwodina), Čorneje Hory (Kotor) a Italskeje (Južny Tirol).

## Stawizny
Rakusko-Wuherska eksistowaše w statnoprawniskej formje dwójneje monarchije wot 21. decembra 1867 hač k wustupej Madźarskeje z unije dnja 31. oktobra 1918. Wobsteješe z historiskeju dźělow Cisleithanska (Rakuske kejžorstwo) a Transleithanska (Madźarske kralestwo). K tomu přińdźe wot lěta 1908 přez aneksiju dobyta Bosniska-Hercegowina.

## Wobydlerstwo



## Wobrazy

wobraz:20-Kronen banknote (Numista source).jpg|Dwaceći Rakusko-wuherskich krónow
wobraz:Austria hungary 1911.jpg|Narodnosće Rakusko-Wuherskeje w lěće 1911
wobraz:Österreich-Ungarns Ende.png|Rozpad Rakusko-Wuherskeje w lěće 1918


## Wotkaz
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** (* 17. julija 1954 w Hamburgu jako *Angela Dorothea Kasner*) je němska politikarka strony CDU, kiž bě wot 22. nowembra 2005 hač do 8. decembra 2021 zwjazkowa kanclerka Zwjazkoweje republiki Němska. Wona bě naslědnica Gerharda Schrödera (SPD) a prěnja žona w tej poziciji. Knježerstwowe koalicije pod jeje wjednistwom wobstejachu z CDU/CSU a SPD (2005–09 a 2013–21) respektiwnje z CDU/CSU a FDP (2009–13).

Wona bu wot zwjazkoweho sejma štyri króć za kanclerku wolena, posledni raz w januarje 2018. Merkel nawjedowaše zwjazkowe kabinety Merkel I, II, III, a IV.

Angela Merkel běše po wotstupje Helmuta Kohla wot 10. apryla 2000 zwjazkowa předsydka swojeje strony. Dźeń po wólbach do krajneho sejma Hessenskeje wozjewi wona 29. oktobra 2018, zo za wólby zwjazkoweho předsydy CDU w decembrje toho lěta hižo njekandiduje, runje tak kaž při přichodnych wólbach do zwjazkoweho sejma. Za jeje naslědnicu wolachu delegowani dnja 7. decembra generalnu sekretarku Annegret Kramp-Karrenbauer.

## Wotkazaj

* Oficielna webstrona Angele Merkel
Eksodus

## Wobsah knihi

Je druha kniha Mójzesa. Hłowny wobsah knihi je wućah Hebrejow z Egyptowskeje.

## Wućah z Egyptowskeje (1–18)

1.kap. Derjeměće Hebrejow w Egyptovksej
2.kap. Mójzes so narodźi
3.kap. Palacy so kerk
4.kap. Mójzes dóstawa móc znamjenjow
5.kap. Prěnja rozmołwa z faraonom
6.kap. Nowa rozprawa wo powołanju Mójzesa
7.kap. Pokročowanje z rozprawu wo powołanju
8.kap. 2.čwěla: Žaby
9.kap. 5.čwěla: mrětwa skotu
10.kap.8.čwěla: skóčki
11.kap.Připowědźenje smjerće prěnjorodźenych
12.kap.Pascha
13.kap.Njekisane chlěby
14.kap.Wot Etama k Čerwjenemu morju
15.kap.Spěw dobyća
16.kap.Mana a pocpule
17.kap.Woda ze skały
18.kap.Mójzes zetka so z Jitrom 

Žórło: Biblija

## Pućowanje přez pusćinu a hora Sinai (19–40)

20.kap. Dekalog
21.kap. Zakonje wo njewólnikach
22.kap. Pokradnjenje skotu
23.kap. Sprawnosć. Winowatosće napřećo njepřećelam
24.kap. Wobzamknjenje zwjazka
25.kap. Dawk za swjatnicu
26.kap. Bydlenje. Přestrjency a přikrywy
27.kap. Wołtar za palne wopory
28.kap. Drasta měšnikow
29.kap. Swjećizna Aarona a jeho synow.Přihotowanje
30.kap. Kadźidłowy wołtar
31.kap. Twarcy swjatnicy
32.kap. Złote ćelo
33.kap. Přikaz: Dale ćahnyć
34.kap. Wobnowjenje zwjazka.Tafli zakonja
35.kap. Zakoń sabatoweho měra
36.kap. Zakónčenje zběrki
37.kap. Křinja
38.kap. Wołtar za palne wopory
39.kap. Drasta wyšeho měšnika
40.kap. Postajenje a swjećizna swjatnicy

Žórło: Biblija
Max Švabinský

**Max Švabinský** (poprawom *Maxmilian Theodor Jan Švabinský*; * 17. septembra 1873 w Kroměřížu (Čěska); † 10. februara 1962 w Praze) běše čěski moler a grafikar.

## Žiwjenje
Max Švabinský narodźi so 17. septembra 1873 w Kroměřížu. Zhromadnje z Janom Preislerjom, Antonínom Slavíčekom a Milošom Jiránekom bě wón jedyn z załožerjow moderneho čěskeho wuměłstwa. Švabinský a jeho žona Ela přebywaštaj spočatk 20. lětstotka často ze swójbu Vejrych w Kozlovje blisko města Česká Třebová w Pardubickim kraju. Tam bu wón k mnohim krajinowym wobrazam inspirěrowany. W tutym času molowaše wón někotre z jeho najsławnišich twórbow, kaž  na přikład „Chudy kraj“. Wysokeje kwality grafiskeho tworjenja dla, bu 1910 na profesora na Prasku akademiju wuměłstwa powołany. Mjez druhimi běše Měrćin Nowak-Njechorński, kotryž 1923 do 1927 při Praskej akademiji studowaše, tu jeho šuler.

Švabinský naćisnje mnoho čěskosłowakskich listowych znamkow, mjez kotrymiž běše tež trajna marka z portretom statneho prezidenta Masaryka. 1945 spožči so jemu čestny titl narodneho wuměłca a z tym prawo, swój atelier w Praskej akademiji na čas žiwjenja wužiwać. Wón zemrě 10. februara 1962 w Praze.

## Twórby (wuběr)
K najznaćišim mólbam Švabinskeho liča:
**Splynutí Duší* (Zjednoćenje dušow), 1896, wolij na płatnje, 65,5cm&nbsp;×&nbsp;45,5cm
**Kulatý portrét* (Kulojty portret), 1897, wolij na płatnje, Ø 105,5cm
**Růžový portrét* (Róžojty portret), 1898, wolij na płatnje, 152cm&nbsp;×&nbsp;135cm
**Chudý kraj* (Chudy kraj), 1900, wolij na płatnje, 179cm&nbsp;×&nbsp;246cm
**Kamélie* (Kamelija), 1903, pjero, seršćowc, tuša; akwarel, 122cm&nbsp;×&nbsp;60,7cm

## Wotkaz
Kroměříž

**Kroměříž** ( *Kremsier*) je město we wuchodnej Čěskej z něhdźe 30.000 wobydlerjemi. Nadeńdźe so na historiskej Morawje.

Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1110, jako přińdźe do wobsydstwa Wołomuckeho biskopa Jana II. Dla přihódneho połoženja při křižowanišću wjacorych wikowanskich pućow wuwiwaše so spěšnje a měješe 1207 hižo wikowanske prawa. Wokoło 1266 dósta status města.

 

## Žórła


## Wotkaz
Bangladeš

**Bangladeš** (oficielnje *Ludowa republika Bangladeš*, বাংলাদেশ) je stat w južnej Aziji. Leži při Bengalskim golfu mjez Indiskej a Myanmarom. Wot lěta 1971 je Bangladeš wot Pakistana njewotwisny, prjedy bě jako *Wuchodny Pakistan* dźěl tutoho stata.

Stolica a najwjetše město Bangladeša je Dhaka. Niskeho połoženja w delće Gangesa dla je Bangladeš husto wot powodźenjow potrjecheny.

## Geografija
Najwyše městno je Keokradong (1 230 m nad normalnej nulu).

## Wotkaz
Bayerska

**Swobodny stat Bayerska** (serbsce tež *Baworska*;  *Freistaat Bayern*) je zwjazkowy kraj na juhowuchodźe Němskeje, při hranicy z Čěskej a Awstriskej. Stolica je Mnichow. Z něhdźe 70.500 km² je po přestrjeni najwjetši kraj Němskeje a z 13 milionami wobydlerjow po wobydlerstwje druhi najwjetši.

## Geografija
Bayerska mjezuje z Durinskej na sewjeru, ze sakskim Bohotskim wokrjesom na samym sewjerowuchodźe, z Čěskej na wuchodźe, z Awstriskej w Alpach na juhu, na juhowuchodźe přez Bodamski jězor ze Šwicarskej, na zapadźe z Badensko-Württembergskej a na sewjerozapadźe z Hessenskej.

Najwažnišej rěce Bayerskeje stej Dunaj a Mohan, kiž stej přez kanal ze sobu zwjazanej a dźěl transeuropskeho łódźnistwoweho puća. Najwjetši jězor swobodneho stata je Chiemski jězor, zdobom třeći najwjetši cyłeje Němskeje.

### Města
Najwjetše města Bayerskeje su:

## Žórła


## Wotkaz
Žičeń

**Žičeń** ( *Seitschen*) je wjes  pola Hodźija w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. 

## Geografija
Wjes, kotraž je po sydlišćowej formje hasowc, nadeńdźe so w hornjołužiskich honach južnje Hodźija při lěwym brjoze Dołheje wody, kotraž přeběži mjez Žičenkom a Žičenjom, pod Žičeńskim hrodźišćom, hłuboku skału.

Susodne wjeski su, nimo Hodźija na sewjeru, Praskow na sewjerowuchodźe, Mała Boršć a Dźiwoćicy na wuchodźe, Žičenk na juhowuchodźe, Brězynka za Žičeńskim dwórnišćom na juhu a Brěza na zapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena za Wulki Žičeń: Pola wjerby, Pastwišća, Tórfowa łuka (= při tórfłucy), Na čornej horje, W starej zemi, Dołhe wosrědki, Wićežne kerki, W strónjach, Na wuzkim, Wowči hat, Lišča hora, Kranjeny hat, Šnapowe polo, Kača łuža, Žičanski hat, Zeleny doł, Dołha łuka, Wowčerjec studnička, Mały hatk, Micojty hat.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Sciciani* bě hižo w lěće 1017, z tym słuša k najstaršim znatym sydlišćam Hornjeje Łužicy. Wot 11. lětstotka sem bě Žičeń z knježim sydłom a słušeše do Hodźijskej wosadźe.

Hač do lěta 1936 tworještej (Wulki) Žičeń a Žičenk samostatnej gmejnje, kotrejž so w tutym lěće zjednoćištej. W lěće 1974 bu Žičeń do Hodźija zagmejnowany.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes we 1880tych lětach cyłkownje 236 wobydlerjow, z nich 201 Serbow (85 %) a 35 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 21,6 %.

Pětr Młónk je so tam 19. měrca 1805 narodźił.

## Wobchad
Žičeń ma wot lěta 1846 zastanišćo (něhdyše dwórnišćo) při železniskej čarje Drježdźany–Zhorjelc.

## Wobrazy

Göda Seitschen Aerial.jpg|Powětrowy wobraz Žičenja
Žičenk – železniski móst přez Dołhu wodu 1.jpg|Železniski wiadukt blisko wsy
Seitschen Gedenkstein 1 AB 2017.JPG|Wopomnjenski kamjeń we wsy
Dwórnišćo Žičeń.jpg|Na dwórnišću
Žičeń – wojerski pomnik.jpg|Wojerski pomnik


## Žórła


## Wotkaz
Teplice

**Teplice**, do 1948 *Teplice-Šanov* ( *Teplitz-Schönau*, něhdynje tež *Töplitz*), je wokrjesne město z 50.728 wobydlerjemi (2011) w sewjernym dźělu Čěskeje. Leži w zdalenosće wot 15 km na zapad wot města Ústí nad Labem. W měsće běchu kupjele, kotrež su wopytali we 18. a 19. lětstotku prominentni ze cyłeje Europy. 1812 stej so tam zetkałoj Beethoven a Johann Wolfgang von Goethe.

## Žórła


## Wotkaz
Most (Čěska)

**Most** ( *Brüx*) je industrijne město z něhdźe 66.000 wobydlerjemi we Wusčanskim kraju na sewjeru Čěskeje. 

Nadeńdźe so při rěce Bílinje w Sewjeročěskej wužłobinje, něhdźe 35 kilometrow juhozapadnje Wusćow *(Ústí)* a wuchodnje Litoměřic.

## Stawizny
Město nasta w zwisku z němskej kolonizaciju w Rudnych horinach kónc 12. a spočatk 13. lětstotka. Najstarši měšćanski pječat pochadźa z lěta 1257. Most běše bohate kralowske město z přewažnje němskorěčnym wobydlerstwom. W Husitskich wójnach (1419–34) běše jedne ze srjedźišćow katolikow w Čechach. Za čas Třicećilětneje wójny bu wjacekróć wot šwedskeho wójska zdobyte, prěni a scyła jenički raz padny tež nad městom stejacy hród Hněvín. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny tworjachu Němcy wjetšinu ludnosće, w lěće 1930 wučini čěski podźěl 35 %.

W lěće 1964 rozsudźi so čěskosłowakske knježerstwo za wottorhnjenje južneho dźěla stareho města dla bliskeje brunicoweje jamy. Wot 1967 do 1982 bu město krok po kroku wottorhnjene a přez nowe sydlišćo dwaj kilometraj južnje stareho stejišća narunane. Jenož někotre historiske twarjenja so wobchowachu, mjez druhim měšćanska cyrkej Marije donjebjeswzaća, kotraž bu w lěće 1975 bjez fundamentow přesunjena.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony města Most
Karlowe Wary

**Karlowe Wary** ( **Karlovy Vary**,  *Karlsbad*) su město w zapadnej Čěskej. Maja nimale 50.000 wobydlerjow a su swětodaloko sławne kupjele kaž tež zarjadniske sydło a zdobom najwjetše město Karlowarskeho kraja.

Město nadeńdźe so při wuliwje rěki Teplá do Wohry.

## Žórła


## Wotkaz
Serbšćina

**Serbšćina** je skupina dweju zapadosłowjanskeju rěčow, kotrejž so dźensa přewažnje we Łužicy rěčitej.

Serbšćina dźěli so do:

* hornjoserbšćiny, kotraž so w sakskej Hornjej Łužicy rěči a
* delnjoserbšćiny, kotraž so w braniborskej Delnjej Łužicy rěči.

Wobě serbskej rěči stej we wotpowědnej połojcy serbskeho sydlenskeho ruma oficielnje připóznatej a słušatej k oficielnym mjeńšinowym rěčam w Němskej. Wonej wužiwatej łaćonski alfabet z někotrymi wosebitymi pismikami.

## Serbske narěče

Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.

## Rěčne přirunanje

## Wotkazy

* Bibliografija uniwersity w Lipsku
* Kurs serbskeje rěče / Bluń, dialogi z rumunskeje wučbnicy serbšćiny *Curs practic de limba sorabă* **w zapadnej Grodkowskej narěči**
Bengalšćina

**Bengalšćina** (বাংলা *Bāṇlā*) je indoariska rěč ze swójby indoeuropejskich rěčow w južnej Aziji. Tutu rěč rěči wokoło 207 mil. ludźi, hłownje w Bangladešu a w indiskim zwjazkowym staće Zapadna Bengalska.
Brno

**Brno** ( *Brünn*,  *Bruna*, serbsce tež *Berno*) je druhe najwjetše město w Čěskej, historiske hłowne město Morawy a srjedźišćo Juhomorawskeho wobwoda. Leži mjez Čěskomorawskej wysočinu (dźěl Brnjenskich horin) a šěrokej dolinu rěki Svratki *(Dyjsko-svratecký úval)*, při zliwje rěkow Svratka (němsce Schwartza) a Svitava, we wysokosći 192–497&nbsp;m nad mórskej hładźinu. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1091 w chronice kanonika Kosmasa z Prahi. Wone ma 400.000 wobydlerjow (2024).
 
Brno je sydło najwyšich sudnistwow Čěskeje republiki. Wot lěta 1919 měješe Najwyše sudnistwo Čěskosłowakskeje swoje sydło w morawskim měsće a wot 1991 tež Čěskosłowakske Zwjazkowe wustawowe sudnistwo. Wot lěta 1993 je Brno sydło Wustawoweho sudnistwa Čěskeje republiki, Najwyšeho sudnistwa, Najwyšeho hamtskeho sudnistwa, Najwyšeho statneho rěčnika a Ombudsmanna. 

Uniwersitne město je wot lěta 1775 resp. 1849. Nimo toho je biskopske sydło romsko-katolskeje cyrkwje.

## Galerija

Brno - historické jádro.jpg|Měšćanski wobkruh (Ringstraße) w Brnje
Brno - Cathedral of Saints Peter and Paul II.jpg|Katedrala swj. Pětra a Pawoła 
Mesto Brno - interier kostela Sv. Jakuba.jpg|Cyrkej swj. Jakuba
View of Brno in the year 1700.jpg|Wobraz Brna z lěta 1700


## Wobydlerstwo

## Partnerske města
*  Lipsk, Němska 
*  Stuttgart, Němska 
*  Dallas, Zjednoćene staty 
*  Wiń, Awstriska 
*  Moskwa, Ruska 
*  Sankt Pölten, Awstriska 
*  Poznań, Pólska
*  Rennes, Francoska 
*  Utrecht, Nižozemska
*  Leeds, Zjednoćene kralestwo



## Žórła


## Wotkaz
Kurbinovo

**Kurbinovo** je sydlišćo w južnej Makedonskej, kotrež leži w bliskosći Prespanskeho jězora. We wsy namaka so klóšter Swjateho Georgija. Freski w jeho cyrkwi, kotraž je na makedonskich bankowkach zwobraznjena, pochadźeja z dwanateho lětstotka.

## Wotkaz
Ljubojno

**Ljubojno** (makedonsce: Љубојно) je wjes, kotraž leži při pobrjoze Prespanskeho jězora w Makedonskej.
Serbski rěčny atlas

**Serbski rěčny atlas** (skrótšenka SRA, němsce: Sorbischer Sprachatlas, skrótšenka SSA) je jedne z najwažnišich dialektologiskich dźěłow na polu sorabistiki. Nimo swojeho wuznama za dialektologiju, naruna w němsce spisany rěčny atlas do wěsteje měry do dźensnišeho parowanu (resp. jenož dźělnje předležacu) historisku gramatiku.

SRA předleži w 15 zwjazkach, z kotrychž wuńdźe prěni 1965 a posledni 1996. Na wjelelětnym slědźerskim projektće dźěłachu hłownje Helmut Faska, Helmut Jenč a Frido Michałk. Tójšto dalšich, tež wukrajnych wědomostnikow wobdźěli so při hromadźenju materiala w cyłkownje 151 informaciskich dypkach (wsach). Nazběrany material je so wědomostnje wuhódnoćił a prezentuje so z pomocu rěčnogeografiskich kartow, ke kotrymž předleži stajnje wobšěrny wědomostny komentar.

## Tematiske wobłuki jednotliwych zwjazkow
W prěnich dźesać zwjazkach dokumentuje so dialektalna leksika. Při tym zjima so w jednotliwych zwjazkach leksika ze wšelakich wobłukow (hlej bibliografija). Jědnaty a dwanaty zwjazk wobjednawataj morfologiju. Prěni z tuteju zwjazkow je wěnowany gramatiskim kategorijam a paradigmatice substantiwow, druhi pak fleksiji adjektiwow, pronomenow a werbow. W třinatym zwjazku wopisuje so synchroniska fonologija, w štyrnatym pak historiska fonologija. Posledni zwjazk zaběra so ze syntaksu serbskich dialektow.

## Bibliografija
**Serbski rěčny atlas = Sorbischer Sprachatlas**
*1965 - Feldwirtschaftliche Terminologie (1. zwjazk), Budyšin
*1968 - Viehwirtschaftliche Terminologie (2. zwjazk), Budyšin
*1970 - Floristische und Faunistische Terminologie (3. zwjazk), Budyšin
*1972 - Terminologie des ländlichen Gewerbes (4. zwjazk), Budyšin
*1976 - Terminologie der Sachgebiete Küche und Garten (5. zwjazk), Budyšin
*1978 - Terminologie der Sachgebiete Körper und Kleidung (6. zwjazk), Budyšin
*1980 - Terminologie der Sachgebiete Hygiene, Krankheit und menschliche Eigenschaften (7. zwjazk), Budyšin
*1982 - Terminologie der Sachgebiete Verwandschaft, Berufe und Gesellschaft (8. zwjazk), Budyšin
*1984 - Terminologie der Sachgebiete Natur, Zeit, Glaube und Brauchtum (9. zwjazk), Budyšin
*1986 - Terminologie der Sachgebiete Haus und Hof sowie Verschiedenes (10. zwjazk), Budyšin
*1975 - Morphologie. Die grammatischen Kategorien - Paradigmatik des Substantivs (11. zwjazk), Budyšin
*1988 - Morphologie. Die Flexion der Adjektive, Pronomen und Verben (12. zwjazk), Budyšin
*1990 - Synchronische Phonologie (13. zwjazk), Budyšin
*1993 - Historische Phonologie (14. zwjazk), Budyšin
*1996 - Syntax (15. zwjazk), Budyšin

## Literatura
* Михалк С., Исследовательская работа по сербо-лужицкой диалектологии, Вопросы языкознания, 1968, №4, М., изд. Наука, стр. 21 - 32
Kosmata woka

**Kosmata woka** (*Vicia villosa*) je rostlina ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). 

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Radomír Malý

**Radomír Malý** (* 1947, Brno) je čěski stawiznar, politikar a wysokošulski wučer.

## Twórby
*Malý, R.: *Církevní dějiny*, Matice cyrilometodějská Olomouc 2001, ISBN 90-741223
*Malý, R.: *Alfréd Fuchs, muž dvojí konverze*, Cesta Brno 1991, ISBN 80-900087 
*Malý, R.: *Humanisté nebo satanisté? K dějinám svobodného zednářství*, Kašpárek Brno 1997
*Malý, R. - Drlík, W. - Aberle, G.: *Bruenn*, Kraft Wuerzburg 1993
*Malý, R.: *Religiozita v dramatu českého národního obrození*, Michael S.A. Frýdek-Místek 2003, ISBN 10-856497
*Malý, R.: *František Sušil, obroditel Církve i vlasti*, Orel Brno 2004, ISBN 20-952347
*Malý, R.: *Je dovoleno bránit inkvizici?*, Michael S. A. Frýdek-Místek 2005, ISBN 40-768931

## Eksterne wotkazy
*Radomír Malý
*Radomír Malý
Podlěsk

**Podlěsk** (*Anemone*) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Družiny (wuběr)

### Europske družiny

* Alpski podlěsk (*Anemone apennina*)
* Anemone blanda
* Anemone coronaria
* Nartušowy podlěsk (*Anemone narcissiflora*)
* Běły podlěsk (A. nemorosa)
* Žołty podlěsk (*Anemone ranunculoides*)
* Wulki podlěsk (*Anemone sylvestris*)
* Anemone baldensis
* Anemone trifolia

### Aziatiske družiny

* Anemone vitifolia (južna Himalaja) 
* Anemone tomentosa (Wuchodna Azija) 
* Anemone rivularis (Indiska a Juhozapadna China) 
* Anemone altaica (Azija, Altaj) 
* Anemone hupehensis (China) 
* Anemone leveillei (Zapadna China) 
* Anemone polyanthes (wuchodna Himalaja a Pakistan) 

### Sewjernoameriske družiny

* Anemone canadensis (Kanada) 
* Anemone cylindrica (Sewjerna Amerika) 
* Anemone multifida (Sewjerna Amerika, inkl. Aljaska) 

## Wobraza


Wobraz:Anemone canadensis2.jpg|*Anemone canadensis*
Wobraz:Anemone altaica RB.jpg|*Anemone altaica*
Wobraz:Anemone-hupehensis-flowers.JPG|*Anemone hupehensis*, Japan
Wobraz:Anemone ranunculoides 300303.jpg|Žołty podlěsk(*Anemone ranunculoides*)  
Wobraz:Anemone nemorosa 09-04-2005 17.36.28.jpg|Běły podlěsk(*Anemone nemorosa*)
Wobraz:Anemone sylvestris RF.jpg|Wulki podlěsk(*Anemone sylvestris*)


## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Lěsny pryšćenc

**Lěsny pryšćenc**  (*Clematis vitalba*) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Lěsny pryšćenc je wijaty kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 10 m.

Stołpiki su lianojte, nićojte a wodrjewjene. Wone so hodźa jich zhibujomnosće dla k plećenju.

### Łopjena
Łopjena su přećiwostejne a njeporowje pjerite. Łopješka su šěroko lancetojte, jejkojte abo wutrobojte, hrubje a njesymetrisce zubate.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su dołho stołpikate, nakónčne abo rozporostejne, běłe, docpěja šěrokosć wot 2 hač 3 cm, maja 4 běłe abo zwonka lochko zelenkojte kćenjowe łopješka, wobsahuja wjele próškowych łopješkow, tworja wjelekćenjowe kwětnistwa. Kćenjowe łopješka su na woběmaj bokomaj móškojće kosmate.

### Płody
Płody su jednosymjenjowe zawěrace płody.

### Maćizny
Rostlinska měza wobsahuje protoanemonin.

## Stejnišćo
Rosće w łučinowych lěsach, na kerkowych kromach  a lěsnych kromach, lěsnych holinach, w kerčinach wot pustych płoninach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w zapadnej, srjedźnej a južnej Europje, sewjernje hač Jendźelskeje rozšěrjena.

## Wobrazy

Wobraz:Clematis-vitalba-Waldrebe(Samenstand).jpg|Symjenik
Wobraz:Clématite fruits01.jpg|Płodźiki
Wobraz:Clematis vitalba flowers 230702.jpg|Kćenja


## Nóžki


## Žórło
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 446  
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, strona 84 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 394 

## Wotkazy

* ahaco.de
Hałzata jěželnja

**Hałzata jěželnja** (*Sparganium erectum*, syn.: *Sparganium polyedrum* (Asch. & Graebn.) Juz., *Sp. ramosum* Huds., *Sp. ramosum* subsp. *polyedrum* Asch. & Graebn.) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (*Typhaceae*). Rostlina je we wjele žórłach swójskej swójbje jěželnjowych rostlinow (*Sparganiaceae*) přirjadowana.

## Wopis
Hałzata jěželnja je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 2 m. Stołpiki su hałzate.

### Łopjena
Dwulinkowe łopjena su ćmowozelene, třihranite, zrunane, w delnim dźělu 3-róžkate, maja formu mječa a docpěja šěrokosć wot 3 (5) hač do 15 mm. Stołpiki su rozhałužkowate a hałzata.

### Kćenja
Rostlina kćěje wot junija hač do awgusta. Muske a žónske kćenja steja we wšelakich kulojtych kwětnistwach (pakić) na jednej rostlinje. Muske kćenja steja na hornich stołpikowych rozhałužkowanjach a maja tři stameny. Žónske kćenja steja na delnich stołpikowych rozhałužkowanjach a maja wusahowacu pěstu. Kćenja maja šupiznojte perigonske łopjena.

### Płody
Płody docpěja dołhosć wot 7 hač do 11 mm, su pysčičkojte, ze šěrokim, połnym, hornim dźělom. Zrałe płody móžeja hač do 12 měsacow we wodźe płuwać.

## Stejnišćo
Wona rosće w stejacych a pomału běžacych wodźiznach z maksimalnej hłubokosć wot 0,5 m, hrjebjach a bahnach. Wutraje sylne womazanje wodźiznow.

## Rozšěrjenje
Hałzata jěželnja je w nimale cyłej Europje z wuwzaćom někotrych kupow, Aziji (hač do Sibirskeje) a sewjernej Americe rozšěrjena.

## Poddružiny
Družina ma sćěhowace poddružiny, kotrež so z wuwzaćom prěnjeje w starych žórłach hišće jako swójske družiny wjedu.
* (*Sparganium erectum* L. subsp. *erectum*)
* **Drobnopłodata jěželnja** (*Sparganium erectum* subsp. *microcarpum* (Neuman) Domin, Preslia 13-15: 53 (1935)) maja płody z cyblojtym, hornim dźělom.
* **Njewobkedźbowana jěželnja** (*Sparganium erectum* subsp. *neglectum* (Beeby) Schinz & Thell., Fl. Schweiz, ed. 3, 2: 14 (1914)) maja płody, kotrež wobrys je špindlojty.
* *Sparganium erectum* subsp. *stoloniferum* (Buch.-Ham. ex Graebn.) H.Hara, J. Jap. Bot. 51: 228 (1976)
* **Jejkopłodata jěželnja** (*Sparganium erectum* nothosubsp. *oocarpum* (Èelak.) Domin, Preslia 13-15: 53 (1935)) maja owalne hač do kulojte płody.

## Nóžki


## Žórło
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 214, z 3 podobnymi družinami, kotrež nětko jako poddružiny płaća 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 340 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 270-271 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 362 

## Eksterne wotkazy

* Wobrazy při ahaco.de 
* 
** *Sparganium erectum* subsp. *erectum* - Wšědna hałzata jěželnja 
** *Sparganium erectum* subsp. *microcarpum* (Neuman) Domin -  Drobnopłodata jěželnja
** *Sparganium erectum* subsp. *neglectum* (Beeby) K. Richt. -  Njewobkedźbowana jěželnja
** *Sparganium erectum* subsp. *oocarpum* (Celak.) Domin - Jejkopłodata jěželnja
Jednora jěželnja

**Jednora jěželnja** (*Sparganium emersum*) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (*Typhaceae*). 

W někotrych žórłach so swójbje  jěželnjowych rostlinow (*Sparganiaceae*) přirjaduje.

## Wopis
Jednora jěželnja je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 60 cm. Rostlina je zrunana, rědko wodźaca.

Stołpik je njerozhałuzowany.

### Łopjena
Łopjena su zrunane abo klunkotate, we wodźe wodźace, na spódku třihranity a docpěwaja šěrokosć wot 5 hač 12 mm (3-10 mm). 

### Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Kwětnistwo njeje ženje rozhałuzowane. Hłójčki su kulowate. Žónske su morgenšternojte a steja po jednu we łopjenowych rozporach. Najprjedy žónske hłójčki kćěja. Po jich zwjadnjenju so muske hłójčki wuwija.

## Stejnišćo
Rosće w słabje běžacych, rědko stejacych, wutkatych hač w prawim měrje womazanych wodźiznach z hłubokosćemi hač 1 m.

## Synonymy
**Sparganium emersum* ssp. *fluitans* (Grenier & Godron) Oberdorfer, nom. inval. 
**Sp. longissimum* (E.M.Fries) K.Fritsch
**Sp. simplex* W.Hudson, nom. illeg.
**Sp. simplex* var. *longissimum* E.M.Fries
**Sp. acaule* (Beeby ex Macoun) Rydb.
**Sp. chlorocarpum* Rydb.
**Sp. chlorocarpum* Rydb. var. *acaule* (Beeby ex Macoun) Fern.


Wobraz:Sparganium simplex nf.jpg|ilustracija


## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 340 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 362 

## Wotkazy

* ahaco.de
Zwilc

**Zwilc** (*Bidens*) je ród rostlinow ze swójby zestajenkow.

## Družiny (wuběr)

* Bidens bipinnata
* Bidens cernua
* Bidens connata

Wobraz:Bidens cernua1 eF.jpg|Bidens cernua
Wobraz:Bidens_connata1_eF.jpg|Bidens connata

* Bidens ferulifolia

Wobraz:Bidens_ferulifolia_05_ies.jpg|Bidens ferulifolia

* Bidens frondosa
* Bidens pilosa
* Bidens radiata

Wobraz:BidensRadiata.jpg|Bidens radiata

* Bidens tripartita

Wobraz:Bidens pilosa var minor001.jpg|Bidens pilosa var. minor
Wobraz:Bidens tripartita1 eF.jpg|Bidens tripartita




## Noty


## Eksterne wotkazy

* rostliny (pdf)
Němska demokratiska republika

**Němska demokratiska republika** ( *Deutsche Demokratische Republik*) běše socialistiski stat w srjedźnej Europje, na teritoriju dźensnišich němskich zwjazkowych krajow Sakskeje, Braniborskeje, Durinskeje, Mecklenburgsko-Předpomorskeje a Saksko-Anhaltskeje kaž tež we wuchodnym dźělu Berlina.

Najwažniša knježaca strona bě Zjednoćena socialistiska strona Němskeje (SED), kotraž je w Narodnej Fronće ze slědowacymi stronami knježiła:
* CDU
* DBD
* LDPD
* NDPD

## Stawizny

Němska demokratiska republika wobsteješe wot 7. oktobra 1949 hač do 2. oktobra 1990. Dnja 3. oktobra 1990 přistupi Zwjazkowej republice Němskej.

Wot lěta 1949 hač do 1952 su kraje wobstali, mjeztym zo bě NDR wot 1952 do 1990 do slědowacych 15 wobwodow rozdźělena.

* Wobwod Roztok (01)
* Wobwod Zwěrin (02)
* Wobwod Neubrandenburg (03)
* Wobwod Podstupim  (04)
* Wobwod Frankobrod (05)
* Wobwod Choćebuz (06)
* Wobwod Dźěwin (07)
* Wobwod Hala (08)
* Wobwod Jarobrod (09)
* Wobwod Gera (10)
* Wobwod Suhl (11)
* Wobwod Drježdźany (12)
* Wobwod Lipsk (13)
* Wobwod Karl-Marx-Stadt (14)
* Berlin (15)

## Wotkaz
Kózły (wjes)

**Kózły** ( *Cosul*) su wjes w hornjołužiskich horach, kotraž słuša do Budestečanskeje gmejny. Maja  wobydlerjow.

## Stawizny
Wjes w sydlišćowej formje lěsneho łanowca naspomni so prěni raz w lěće 1404 jako sydło knjeza *von der Kosela*. Ležownostne knjejstwo dźělachu sej we 18. lětstotku Budyska měšćanska rada, krajny bohot a Budyske tachantstwo. Cyrkwinsce słušachu Kózłowčenjo hač do zažneho 17. lětstotka do Budyšina a wot toho časa do Budestečanskeje ewangelskeje wosady.

Po Mukowej statistice mějachu Kózły we 1880tych lětach cyłkownje 175 wobydlerjow, z kotrychž bě 146 Serbow (83&nbsp;%) a 29 Němcow.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Skałki, Wopuš, W rěčkach, W wólšinach, Haćišća, Strónje, Haty, W Trybach.

## Žórła


## Wotkaz
Křesćanstwo

**Křesćanstwo** je nabožina, kotrejž přisłuša na swěće něhdźe 2,6 miliardow křesćanow. Zakład wěry je skutkowanje Jězusa Chrystusa wokoło lěta 0 na teritoriju dźensnišeho Israela.

Swjate pismo křesćanstwa je biblija (Stary a Nowy zakoń).
Howjado

**Howjado** je cycakowa družina ze swójby howjedźinow.

Dźensniše howjada (taurine abo woprawdźite howjada) pochadźeja prěnjotnje z Anatoliskeje a Bliskeho wuchoda. Domestikacija k howjadu so hižo stała w 9. lěttysacu př. Chr. Jako dokład płaći, zo wot 8300 př. Chr. so su howjada hromadu z rólnymi burami na hač do teje doby bjezhowjadowu Cyperna dóstali.
Wowča rutwica

**Wowča rutwica** (*Achillea millefolium*) je rostlina ze swójby zestajenkow, z roda rutwicow. 

## Etymologija

Botaniske mjeno „Achillea“ wotwodźuje so wot grjekskeho rjeka Achilles.

## Wopis

Wowča rutwica je wjacelětna, zelišćowa rostlina. Rostlina dosahuje wysokosć wot 60 cm. Rostlina je zymokruta.

Pjerita łopjena su ćmowozelene.

Wona kćěje wot junija hač do oktobra. Kćenja su běłe a hdys a hdys róžojte abo karmine. 

Rostlina wonja słaba aromatiska a słodźi hórkoaromatiska.

## Stejnišćo

Wowča rutwica je łučna rostlina. Wona rosće při železniskich nasypach, na pólnych mjezach, na pastwišćach a při pućach abo rolach. Rostlina preferuje mokrojtu pódu.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a w měrnych conach Azije rozšěrjena.

## W rostlinskim lěkowanstwje

W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so kały poddružiny Achillea millefolium (Herba Millefolii). Zběraja kały wot junija do septembra. Wowča rutwica je apetit pozbudźaca, podpěra požiwanje, pohonjuje žołčnik a bubnjenja. Rostlina pospěšuje sydnjenje a haći zahorjenja. Wona skutkowa moč ćěrjaca.



## Synonymy

* Achillea borealis subsp. arenicola (A. Heller) D.D. Keck, 1940. 
* Achillea lanulosa Nutt., 1834. 
* Achillea laxiflora Pollard & Cockerell, 1902 
* Achillea pecten-veneris Pollard , 1899 



## Systematika

### Poddružina Achillea millefolium subsp. millefolium
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. millefolium – Europa, Azija 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. alpicola – Rocky Mountains 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. borealis – Arktika
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. californica – Kaliforniska
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. occidentalis – Sewjerna Amerika
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. pacifica – zapadny pobrjóh Sewjerneje Ameriki 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. puberula – Kaliforniska
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. collina – juhowuchodna Europa

### Poddružina Achillea millefolium subsp. chitralensis
* zapadna Himalaja 

### Poddružina Achillea millefolium subsp. sudetica
* Alpy, Karpaty



## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, stronje 42-43 
* Dörfler, H.-P., Roselt, Gerhard: Heilpflanzen. Gestern und Heute. Urania, Leipzig - Jena - Berlin 1989, S. 14 f. 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 208 



## Eksterne wotkazy
* Botanický herbář 
* garten.cz 
* Bylinky na dlani 
* Herbaversum 
* crescent bloom 
* ARKive 
* USDA plants database 
* Plants for a Future 
* Flora of Northern Ireland
Serbin

**Serbin** je wjes w Lee County, Texas. Wona ma 90 wobydlerjow (2000). W lětach wokoło 1850 wot serbskich wupućowanych załožene městno leži něhdźe 80 kilometrow wuchodnje Austina. Něhdźe 550 serbskich Lutheranow ze sakskeje a pruskeje Łužicy so tule pod wjednistwom fararja Jana Kiliana srjedź 19. lětstotka zasydli. Woni běchu prěnje sobustawy ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w Texasu.

Poslednju serbsku konfirmaciju swjećeše farar Herman Kilian w lěće 1905. Hač do jeho smjerće w lěće 1920 wotměwachu so hišće měsačnje serbske kemše za přewažnje staršich wěriwych. Hačrunjež so w Serbinje dźensa hižo serbsce njerěči, zdźerža sej wobydlerjo dopomnjeće na jich prjedownikow a haja kontakty do stareje domizny. W něhdyšim šulskim twarjenju Serbina je Texas Wendish Heritage Museum zaměstnjeny.

## Wotkazy

*Serbin, Texas from TexasEscapes.com
*Serbin, Texas from the Handbook of Texas Online
*Wends from the Handbook of Texas Online
*St. Paul Lutheran Church, Serbin, TX
*Texas Wendish Heritage Society
Črijki

**Črijki** (*Aconitum*) su ród ze swójby maslenkowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Družiny
Ród wobsahuje něhdźe 400 družinow, mjez kotrymiž su sćěhowace:
* chinske črijki (*Aconitum chinense*)
* japanske črijki (*Aconitum japonicum*)

* A. alboviolaceum
* A. anthora 
* A. baicalense 
* A. barbatum 
* A. bisma 
* A. brachypodum 
* A. x cammarum 
* A. carmichaelii 
* A. columbianum 
* A. coreanum 
* rozlatčene črijki (*A. degenii*)
* A. delphinifolium 
* A. falconeri 
* A. ferox 
* A. fischeri 
* A. forrestii 
* A. x fusungense 
* A. gymnandrum 
* A. hemsleyanum 
* A. henryi 
* A. heterophyllum 
* A. infectum 
* A. jaluense 
* A. kusnezoffii 
* žołte črijki A. lycoctonum 
* A. maximum 
* A. nagarum
* módre črijki (*A. napellus*) 
* A. noveboracense 
* A. novoluridum 
* A. orientale 
* pakićojte črijki (*Aconitum paniculatum*)
* kosmate črijki (*A. pilipes*)
* A. pendulum 
* A. reclinatum 
* A. sachalinense
* A. scaposum 
* A. sinomontanum 
* A. spicatum 
* A. sungpanense 
* tauriske črijki (*A. tauricum*)
* A. x tokii 
* A. uncinatum 
* pisane črijki (*A. variegatum*)
* A. vilmorinianum 
* A. volubile 
* A. vulparia

## Nóžki


## Wotkazy

* BioLib 
* USDA plants database 
* Gartendatenbank 
* Plants for a Future 
* 1911 encyclopedia
Pisane črijki

**Pisane črijki** (*Aconitum variegatum*) su rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (*Ranunculaceae*). Dalše serbske mjeno je **pisane stupnički**.

## Synonymy

* Aconitum campotrichum Gáyer
* Aconitum gracile Rchb.
* Aconitum judenbergense (Rchb.) Gáyer
* Aconitum odontandrum E.D.Wissjul.
* Aconitum rostratum Bernh. ex DC.

## Wopis
Pisane črijki su trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 75 hač 150 cm.

Stołpik je často tam a wróćo zhibnjeny a čerwjenojće šakaty. 

Łopjena su hač spódka třidźělne hač pjećdźělne. 

### Kćenja
Kćěje wot julija hač do septembra. Módre, wioletne, zelenje a běle šakate kćenja steja w čumpatych, dołhich kićach. Jich helm je wyši hač šěroki. Kćenjowe stołpiki su nahe abo wotstejo kosmate.

### Jěd
Hižo 1-2 g jěda tuteje rostliny skutkujetej smjerćonošnje. Alkaloid akonitin najprjedy nerwy rozbudźi a potom lemi. Jěd samo intaktnu kožu předrěwa.

## Stejnišćo
Rosće we wudolinowych lěsach, łučinowych lěsach. Ma radšo čerstwe hač włóžne, wutkate a zwjetša wapnite pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnych horinach a alpskim předkraju rozšěrjena.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 230 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Wotkazy

* BioLib 
* Botanický herbář 
* giftpflanzen.com
Šlěz

**Šlěz** (**malwa**, regionalnje **šlez**) je ród ze swójby šlězowych rostlinow.

## Družiny (wuběr)

25 rodow

* Běły šlěz (Malva pusilla) 
* Drobny šlěz (Malva neglecta) 
* Dźiwi šlěz (Malva sylvestris) 


Wobraz:Malva neglecta01.jpg|Malva neglecta
Wobraz:Malva sylvestris6.jpg|Malva sylvestris


* Mutličkaty šlěz (Malva verticillata) 
* Stojaty šlěz (Malva alcea) 
* Wonjaty šlěz (Malva moschata) 

Wobraz:Malva_moschata1.jpg|Malva moschata
Wobraz:White musk mallow in Tuntorp 2.jpg|Malva moschata


* Malva aegyptia
* Malva cretica
* Malva nicaeensis
* Malva parviflora
* Malva stipulacea
* Malva tournefortiana

Wobraz:(MHNT) Malva parviflora - Habitus.jpg|Malva parviflora
Wobraz:Malva tournefortiana1.jpg|Malva tournefortiana


wobraz:Malva_flowerdiagram.png|Kwětowy diagram


## Nóžki


## Eksterne wotkazy

* crescent bloom
Popla

**Popla** (łaćonsce: *Althaea*) je ród ze swójby šlězowych rostlinow.



## Etymologija
Botaniske mjeno „althaea“ wotwodźuje so wot grjekskeho słowa „άλδανω“.
Woznjamjenja telko kaž *hojić*. Słowo *malwa* pochadźa wot grjekskeho słowa „μαλαχς“, kotrež *mjechki* a *změrowacy* woznjamjenja.

## Družiny
12 družinow:

* Kosmata popla (Althaea hirsuta) 
* Lěkarska popla (Althaea officinalis) 
* Althaea cannabina
* Althaea vranjensis
* Althaea armeniaca 
* Althaea broussonetiifolia
* Althaea longifolia
* Althaea ludwigii
* Althaea narbonensis 

## Eksterne wotkazy

* BioLib 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* crescent bloom