open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walt Disney

**Walter Elias "Walt" Disney** (* 5. decembra 1901 w Chicago, Illinois; † 15. decembra 1966 w Los Angeles, Kaliforniska) bě US-ameriski filmowy producent a trickowy rysowar.

## Wotkaz
Kevin Costner

**Kevin Michael Costner** (* 18. januara 1955 w Lynwoodźe) je US-ameriski filmowy hrajer, producent, předewzaćel a režiser.

## Wotkaz
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (* 8. junija 1867 w Richland Center, Wisconsin; † 9. apryla 1959 w Phoenix, Arizona) bě US-ameriski architekt, znutřkowny architekt, spisowaćel a wikowar z wuměłstwom. 

## Žórła


## Wotkazaj

*Frank Lloyd Wright.org
Tučel

**Tučel** je sydombarbny wobłuk na njebju, napřećo słóncu, so wutworjaca dla refrakcije a difrakcije słónčnych pruhow w dešćowych kapkach. Wona so stanje, jeli dešćuje a słónco swěći na zadnim boku wobkedźbowarja. Barby su (w tutym porjedźe): čerwjena, oranžowa, žołta, zelena, módra, indigo (módra), wioletna (purpurowa). Njewidźomnej susodnej barbje stej infračerwjeń a ultrawiolet.

Newton je originalnje (1672) jenož *pjeć* primarnych barbow mjenował: čerwjenu, žołtu, zelenu, módru a wioletnu. Pozdźišo je oranžowu a indigo přidał, dajo sydom barbow analogisce k ličbje hudźbnych notow.

čerwjena: . oranžowa: . žołta: . zelena: . módra: . indigo: . wioletna:.

Tak mjenowana hłowna tučel wobsteji z kružkow z barbami spektruma. Rědko so tež sekundarna tučel jewi, jeli so pruhi słónca dwójce reflektuja, w dešćowej kapce łamaja. (Jeli so pruhi jenož jedyn raz reflektuja, potom so hłowna tučel jewi.)

## Wotkaz
Kabinet Kohl I

**Kabinet Kohl I** bě po kóncu čerwjeno-žołteje koalicije pod kanclerom Helmutom Schmidtom wot 4. oktobra 1982 hač do 29. měrca 1983 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 9. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 14. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet
Južna hórčina

**Južna hórčina** (němsce *Südlicher Landrücken*) je geologisce a geomorfologisce hromadźe słušaca, wot sewjerozapada do juhowuchoda so rozpřestrěwaca hórkata krajina w Němskej a Pólskej, kotraž so hłownje w Solawskej lodowej dobje wutwori. Wona wobsteji z elementow glacialneje serije, předewšěm kónčnych a spódnych morenow.

K Južnej hórčinje słušeja mjez druhim slědowace přirodne rumy w Němskej (wot sewjerozapada do juhowuchoda):

* Limborska hola
** Harburgske hory
** Drjewjeń (Drawehn)
* Wendland a Stara Marka
** Hellberge
** Kolbičansko-Letzlingska hola (Colbitz-Letzlinger Heide)
* Fleming
** Přirodny park Wysoki Fleming
** Přirodny park Fleming
* Łužiska žłobina a Błóta
** Łužiska wuhroda
** Mužakowski zahork
Limborska hola

**Limborska hola** ( *Lüneburger Heide*) je wulka holanska, geestowa a lěsna krajina w sewjerowuchodźe Delnjeje Sakskeje. Wona leži mjez wulkoměstami Hamburg, Bremen a Hannover a bu po měsće Limbork *(Lüneburg)* pomjenowana. Wopřija hłowny dźěl něhdyšeho wjerchowstwa Limbork a wupřestrěwa so wot Łobja w sewjerowuchodźe hač k rěce Aller w juhozapadźe. Wosebje w centralnych kónčinach su so wulkorumne holanske płoniny hač do dźensnišeho zdźerželi. Tajke běchu we wulkich dźělach sewjeroněmskeje nižiny hač do spočatka 19. lětstotka typiske, su so pak mjeztym zwonka Limborskeje hole zwjetša zhubili. Holanske krajiny běchu wot časa młodokamjentneje doby přez nadměrne wotpasenje něhdyšich lěsow na njepłódnych pěskowych pódach nastali. Zdźeržane powostanki tuteje historiskeje kulturneje krajiny so přez wotpasenje z holanskimi wowcami haja. Limborska hola steji zdźěla jako přirodny park pod škitom.

## Žórła


## Wotkaz
Klinovec

**Klinovec** (čěsce *Klínovec*; němsce *Keilberg*, zrědka *Sonnenwirbel*) je hora w čěskim Karlowarskim kraju a z 1.243,7&nbsp;metrami najwyše wuhorbjenje Rudnych horin. Hora je dźěl zymskosportoweje kónčiny.

## Geografija
Klinovec nadeńdźe so w srjedźnych Rudnych horinach, bjezposrědnje při jeho nahłym spadźe w juhu. Na horje, kotraž leži blisko čěsko-němskeje hranicy, namaka so 24&nbsp;m wysoka wuhladna wěža a 80&nbsp;m wysoka telekomunikaciska a rozhłosowa wěža.

## Wotkaz
Sedło (hora)

**Sedło** (tež *Krajna króna*;  *Landeskrone*) je 420 metrow wysoka hora blisko Zhorjelca we wuchodnej Sakskej. Wone je hižo wot daloka (na přikład z Budyšina) widźeć a derje spóznajomne a płaći tohodla jako charakteristiske znamjo města. Namaka so juhozapadnje měšćanskeho centruma a je woblubowane wulětnišćo z dobrym wuhladom na Zhorjelc a jeho wokolinu a hač k Sněžnicam a Kyrkonošam.

Po Sedle je znata Zhorjelska piwarnja Landskron pomjenowana.

## Geografija
Wjeski a sydlišća pod Sedłom su Schlauroth na sewjeru, Běžnica na sewjerowuchodźe, Kunnerwitz na juhu a k Markoćicam słušacy Pfaffendorf na zapadźe. Sewjernje hory běžitej zwjazkowa dróha 6 a železniska čara Drježdźany–Zhorjelc.

## Stawizny
Sedło je wulkaniskeho pochada a ma zornowcowy podstawk a stołpowcowy kehel. Nasta před něhdźe 34 milionami lět jako šlakowy kehel na wulkanje. Najstarše slědy wobsydlenja na Sedle pochadźeja z młódšeje bronzoweje doby a słušeja k Łužiskej kulturje. W serbskej dobje bu wokoło lěta 900 nimo wobtwjerdźenja mjez wjerškomaj Sedła dalši woborny nasyp při južnej skłoninje hory natwarjeny. Kamjentna woborna murja je něhdźe 8 metrow sylna. Dalše namakanki pokazachu na to, zo bě Sedło hłowne městno słowjanskeho kmjena Bjezunčanow a pozdźišo małemu městu podobne sydlišćo Milčanow. 

Prěnje wěste naspomnjenje hory jako *castrum landischrone* pochadźa z lěta 1268. Němske mjeno přińdźe prawdźepodobnje wot zemjanskeho rodu *Landskron*. We wysokim srjedźowěku bu na Sedle wažny hród natwarjeny, kotryž słušeše dołho knjezam z Biebersteina, kiž mějachu tójšto wobsydstwa w Čechach a we Łužicy. Hród měješe wulki wuznam za wobstražowanje wikowanskeho wobchada na Wysokej dróze, wjedźacej wot Lipska přez Hornju Łužicu do Wrócławja a dale. Wokoło lěta 1440 kupi město Zhorjelc twjerdźiznu a da ju zničić.

W lěće 1796 natwari so kamjentna rozhladna wěža na wjeršku, kotraž so tam hač do dźensnišeho namaka. Nimo wěže namakatej so na Sedle dźensa tež hotel a hosćenc.

## Žórła


## Wotkaz
Kabinet Kohl II

**Kabinet Kohl II** bě wot 30. měrca 1983 hač do 11. měrca 1987 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 10. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 15. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet
Eurazija

**Eurazija** ( *Eurasia*) je zapřijeće za hromadźe zwisowacy kontinent na zemi, wobstejacy z dweju kontinentow Europy a Azije, kotryž je dźěl Eurafrazije. Zapřijeće „Eurazija“ zawjedźe w 19. lětstotku geologa Eduard Suess. Po jeho měnjenju bu kontinent na zakładźe kulturnych rozdźělow kumštnje dźěleny do dweju kontinentow.

Dźělenske linije, kotrež pak wot wšěch wědomostnikow připóznate njejsu, tworja Uralske horiny, rěka Ural, Kaspiske morjo, Manyčowa nižina, Čorne morjo a Bosporus. Zdźěla so tež Kawkaz a rěka Emba jako hranica pomjenujetej.

## Zakładne fakty

## Dalše wužiwanje
* We fiktiwnym swěće romana 1984 wot Georgea Orwella je zemja do třoch mócnarstwow Oceanija, Eurazija a Eastazija dźělena.

## Literatura
* Hermann Parzinger: *Die frühen Völker Eurasiens. Vom Neolithikum zum Mittelalter*. Verlag C. H. Beck, München 2006.

## Žórła (płonina a wobydlerstwo)

* płonina kontinentow – „Rozum do kapsy“, 1988, Albatros Praha, ličby
* wobydlerstwo po 2004 „World Population Data Sheet of the Population Reference Bureau“, ličby
* WorldDataSheet 2005
* Mars a Měsac
Pastwina hora

**Pastwina hora** ( *Hutberg*) je 293 metry wysoka hora a woblubowane wulětnišćo na kromje Kamjenca w Hornjej Łužicy. Namaka so zapadnje měšćanskeho centruma a sewjerowuchodnje Lěpkarjec a słuša k Zapadołužiskej pahórčinje. Park na horje bu w lěće 1893 wot Wilhelma Weißa jako měšćanske zelenišćo připrawjeny. Wón je sławny dla wjele wšelakorych družin koniferow kaž tež dla wulkeje ličby rododendronow a acalejow, kotrež wokoło swjatkow kćěja.

W srjedźišću parka a zdobom na wjeršku hory namaka so 18 metrow wysoka Lessingowa wěža, kotraž so w lěće 1868 natwari, kaž tež hórski hosćenc. Wottam maja wopytowarjo dobry wuhlad na město a přez pahórčinu kaž tež přez płonu hatowsku krajinu w sewjeru.

Hač do kónca 19. lětstotka bě hora nimale dospołnje hoła a bu jako měšćanske pastwišćo wužiwana. Z toho pochadźa tež němske mjeno *Hutberg*, kotrež nima ničo z kłobukami činić. Na Pastwinej horje namaka so stacija 66 kralowsko-sakskeje triangulacije.

Hora wobsteji ze šěrowca.

## Jewišćo
Jewišćo pod hołym njebjom bu za čas nacionalsocializma w lětomaj 1934/35 jako schadźowanišćo za pochody natwarjene. Ke kompleksej słušeše tež pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny, kotryž so po kóncu Druheje swětoweje wójny wottorha. Pastwina hora słuša dźensa k najwjetšim jewišćam pod hołym njebjom w cyłej Sakskej. Tam wustupichu po znowazjednoćenju Němskeje mjez druhimi Joe Cocker, Deep Purple, Lynyrd Skynyrd, Jethro Tull, Status Quo a Howard Carpendale. Swjatkowne koncerty Puhdyjow su wot 1990tych lět kóždolětna tradicija.

## Žórła


## Wotkaz
Sedło

**Sedło** móže być:
* předmjet, z kotrehož pomocu móže čłowjek na konju sedźeć – hlej Sedło (předmjet)
* hora blisko Zhorjelca (němsce *Landeskrone*) – hlej Sedło (hora)
* gmejnski dźěl delnjołužiskeho Tšupca – hlej Sedło (Tšupc)
* přesmyk w horinach
Kabinet Kohl III

**Kabinet Kohl III** bě wot 12. měrca 1987 hač do 18. januara 1991 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 11. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 16. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet
Apollo Musin-Puškin

Hrabja **Apollo Apollowič Musin-Puškin** (rusce *Аполло́с Аполло́сович Му́син-Пу́шкин*; * 17. februara 1760 w Tobolsku (Ruska); † 18. apryla 1805 w Tiflisu (Georgiska)) běše ruski chemikar, fyzikar, botanikar a mineraloga.

Wot lěta 1799 do 1805 nawjedowaše wón wědomostnu wuprawu do Transkawkaskeje a Kawkaza, kotraž měješe ruskemu carej Pawołej I. a pozdźišo Aleksandrej I. přehlad wo kónčinje tworić, kotruž Ruska w lěće 1801 zdźěla anektowaše. Po nim pomjenuje so rostlina *Puschkinia scilloides* ze swójby hromakowych rostlinow, kotruž w Kawkazu wuslědźi, hdźež wona přewažnje na hórskich łukach rosće. Na ekspediciji wobdźěleštaj so mjez 1800 a 1802 tež němsko-ruski botanikar Michael Friedrich Adams (1780–1838) a wot lěta 1802 do 1804 serbski krajinowy rysowar Hendrich Božidar Wjela jako kartograf.
Kabinet Kohl IV

**Kabinet Kohl IV** bě wot 18. januara 1991 hač do 17. nowembra 1994 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 12. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 17. kabinet zwjazkoweje republiki a prěni po znowazjednoćenju kraja.

## Kabinet
Napoj

**Napoj** (tež **piće**) je kapalina, z kotrejž so ludźo a zwěrjata napija. Najznaćiše napoje su:
* bjezalkoholiske
** brěčka
** mloko
** kofej
** čaj
** woda
* alkoholiske
** palenc
** piwo
** wino
Thrakšćina

**Thrakšćina**, **Thrakiska rěč** (tež **Dako-Thrakiska** mjenowana) je jedna z indoeuropskich rěčow a wona bě w antice wot luda Thrakičanow rěčana w šěrokim dźělu Balkanskeje połkupy, na někotrych kupach Egejskeho morja a někotrych teritorijach sewjerozapadneje Małeje Azije, potajkim w dźensnišej Turkowskej su wobydlili (Mysiju, Bithynju, Paphlagoniju). Thrakiska rěč je měła wšelakore dialekty.

## Dakšćina

Dakšćina je zapadna narěč Thrakiskeje rěče. Rumunojo widźa so jako naslědnicy Dakičanow (němsce *Daker*) a je tajke měnjenje skoro z wěstosću, zo 180 słowow moderneje rumunskeje rěče jako dakiski substrat móže so identifikować. Na přikład *balaur* (zmij) abo *brânză* (twarožk).

## Getišćina

Getišćina bě rěčana we wuchodnym dźělu Thrakiskeje wot luda Getow (němsce *Geten*), potajkim na brjohu Čorneho morja.

## Moesišćina

Moesišćina bě rěč, z kotruž je so rěčało na sewjer wot Dunaja w Moesiji a tež ale w Małej Aziji w kraju Mysia.

## Thrakiske słowa

* bebrus = bobr (lit. *bebras*, słowjanski *bobr*)
* berga(s) = wyšina, brjóh (russ. *bereg'/берег* = Ufer, tež slowjeniski. *breg*)
* berza(s) = brěza (lit. *beržas*, słowjanski *breza*)
* bistras = spěšny (rus. *bystryj* (*быстрый*))
* brentas = jeleń
* bria = město
* genton = mjaso
* ida(ide) = štom, lěs
* midne = wjes
* zelas = wino
* *gyn/γυνή* = žona, tež čěch. *žena*) (přir. łać. *gens* = Sippe)
* zer = zwěrjo (rus *zwer'/зверь*)
* zvaka(s) = swětły (přir. lit *žvakė* = „swěca“)

## Literatura

# ↑  Ivan Duridanov: Die Sprache der Thraker. In: Bulgarische Sammlung. Band 5, Hieronymus Verlag, Neuried 1985 (Originaltitel: Ezikăt na trakite (Sofia 1976), übersetzt von Ivan Duridanov), ISBN 3-88893-031-6.
# ↑  Jan Henrik Holst: Armenische Studien. Otto Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-06117-9, Zur Entstehung der armenischen Sprache – Trümmersprachen und Balkanindogermanisch, S. 66/67 (Online, abgerufen am 28. November 2011).
# ↑ Ivan Duridanov: The Language of the Thracians. V. The Thracian vocabulary. (Nicht mehr online verfügbar.) www.kroraina.com, 24. November 2007, ehemals im Original, abgerufen am 29. November 2011 (englisch).
#V.I. Georgiev, *Introduction to the History of the Indo-European Languages*, Sofia (1981).
#V.I. Georgiev, *The Genesis of the Balkan Peoples*, in: The Slavonic and East European Review, Vol. 44, No. 103 (Jul., 1966)
#I.I. Russu, *Limba Traco-Dacilor* / *Die Sprache der Thrako-Daker*, Bucharest (1967, 1969).
#Paul Kretschmer, "Glotta", in: Zeitschrift für griechische und lateinische Sprache 7, 1915.
Thrakičenjo

**Thrakičenjo** běchu indoeuropski lud respektiwnje ludowa skupina za čas antiki. Naspomnjeni su woni hižo w Homerowym *[[Ilias]]u* a tež Herodot, kotryž pisa, zo běchu Thrakičenjo po Indičanach druhi najwjetši lud, jich wopisa. Thrakiske kmjeny sydlachu na Balkanje, w poprawnej Thrakiskej, w Rumunskej, Moldawskej, Serbiskej, Kosowje, Makedonskej, Bołharskej, sewjernej Grjekskej, mjez sewjernymi Karpatami a Egejskim morjom a w Małej Aziji, w Mysiskej, Bithynskej a Paphlagonskej.

## Stawizny
Wo Thrakičenjow swědča jenož mało žórłow, tak zo wo nastaću ludoweje skupiny wšelakore měnjenja eksistuja. Po wšěm zdaću nasta wona z nomadiskich kmjenow indoeuropskeho pochada za čas zažneje bronzoweje doby.

Po měnjenjach modernych rěčewědnikow słušeja Thrakičenjo, z Iranjanami, Słowjanami a Baltiskimi narodami, do wuchodneje skupiny indoeuropskich narodow. Přiwuznosć ze staroiranskimi narodami Skythow, Sarmatow a Kimmerow podpěra so přez archeologiske namakanki a historiske dopokazy wo žiwjenju a wuměłstwje.

Mjez wjele thrakiskimi kmjenami mějachu najwjetši wuznam Odrysojo (němsce *Odrysen*), Bessojo (němsce *Bessen*), Thynojo (němsce *Thynen*), Getojo (němsce *Geten*), Dakičenjo (němsce *Daker*), Serdojo (němsce *Serden*), Moesirojo (němsce *Moesier*) a Astojo (němsce *Asten*).

## Literatura
* Hermann Ament: *Frühe Völker Europas. Thraker – Illyrer – Kelten – Germanen – Etrusker – Italiker – Griechen*. Stuttgart 2003. ISBN 3-8062-1758-0
* Konstantin Bošnakov: *Die Thraker südlich vom Balkan in den „Geographika“ Strabons. Quellenkritische Untersuchungen*. Wiesbaden 2003. ISBN 3-515-07914-9
* Rudolf Echt (red.), Jutta Frings (wud.): *Die Thraker. Das goldene Reich des Orpheus*. Katalog Ausstellungshalle Bonn. Zabern, Mainz 2004. ISBN 3-8053-3341-2
* Erik Hühns: *Troja und Thrakien*. Ausstellungskatalog Berlin-Sofia. Akademie der Wissenschaft, Berlin 1981.
* Rumen Ivanov, Gerda von Bülow: *Thracia. Eine römische Provinz auf der Balkanhalbinsel*. Zaberns Bildbände zur Archäologie. Orbis Provinciarum. Zabern, Mainz 2008. ISBN
3-8053-2974-1
* Manfred Oppermann: *Thraker, Griechen und Römer an der Westküste des Schwarzen Meeres*. Zaberns Bildbände zur Archäologie. Zabern, Mainz 2007. ISBN 3-8053-3739-6
* Manfred Oppermann: *Der thrakische Reiter des Ostbalkanraumes im Spannungsfeld von Graecitas, Romanitas und lokalen Traditionen.* Langenweißbach: Beier und Beran, 2006.
* Manfred Oppermann: *Thraker zwischen Karpatenbogen und Ägäis.* Leipzig, Urania-Verlag, 1984, 1. Aufl., 1.–20. Tsd.
* Heinz Siegert: *Auf den Spuren der Thraker. Wo einst Apollo lebte*. Frankfurt am Main 1979. ISBN 3-596-26403-0
* Ronald Sprafke: *Thrakien schlägt Troja* w Bild der Wissenschaft Heft 10/2008, S. 68−74.
* Ivan Venedikov, Todor Gerassimov: *Thrakische Kunst*. Seemann. Leipzig 1976.
* Joseph Wiesner: *Die Thraker. Studien zu einem versunkenen Volk des Balkanraumes*. Stuttgart 1963.
* Christo Milošev Danov: *Altthrakien*. De Gruyter, Berlin 1976. ISBN 3-11-003434-4
* Christopher Webber: *The Thracians 700 BC – 46 AD*. Oxford 2001. ISBN 1-84176-329-2
Kabinet Kohl V

**Kabinet Kohl V** bě wot 17. nowembra 1994 hač do 26. oktobra 1998 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 13. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 18. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet
Ottendorf-Okrilla

**Ottendorf-Okrilla** (serbsce tež **Woćicy-Okrila**) je sakska gmejna, kotraž leži na zapadźe Budyskeho wokrjesa. Wona je z nimale 10.000 wobydlerjemi šesta najwjetša gmejna wokrjesa po wobydlerstwje a najwjetša, kotraž žane měšćanske prawa nima.

## Geografija
Ottendorf-Okrilla leži při zapadnych mjezach Budyskeho wokrjesa, jenož 20 kilometrow sewjernje wot Drježdźanskeho stareho města. na sewjeru mjezuje gmejna z Łužničanskej holu a gmejnskim teritoriju Łužnicy, na juhu z rěku Rědoru. na wuchodźe leži gmejna Wachau.

Gmejnske dźěle su Grünberg (wot 1994), Hermsdorf, Medingen (wobaj wot 1999) a Ottendorf-Okrilla. Gmejnski dźěl Ottendorf-Okrilla wobsteji z městnow Ottendorf, Großokrilla, Kleinokrilla, Moritzdorf a Cunnersdorf.

## Stawizny

Gmejna Ottendorf-Okrilla załoži so w lěće 1921 z gmejnow Ottendorf-Moritzdorf a Großokrilla.

Prěnje historiske naspomnjenje Ottendorfa, kotryž je sydlerskostawiznisce lěsny łanowc, bě w lěće 1357 jako *Ottindorf*. Ottendorfska wosada eksistowaše hižo w 16. lětstotku. Okrilla běše poprawom jenož mjeno Ottendorfskeje korčmy, kotraž bu w lěće 1453 prěni raz jako *die Okryll* naspomnjena.

## Infrastruktura
Zwjazkowa awtodróha 4 ma na gmejnskim teritoriju wotjězdaj *Ottendorf-Okrilla* a *Hermsdorf*. Tež B 97 (Drježdźany–Wojerecy) běži přez Ottendorf-Okrillu. Dwórnišća w gmejnje su *Hermsdorf (bei Dresden), Ottendorf-Okrilla Nord, Ottendorf-Okrilla* a *Ottendorf-Okrilla Süd*. Njedaloko městna namaka so Drježdźanske lětanišćo z mjezynarodnymi linijemi.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 160 (Drježdźany II-Budyšin II).

### Wjesnjanosta
Wjesnjanosta je wot lěta 2020 bjezstronski Rico Pfeiffer.

## Žórła


## Wotkaz
Ohorn

**Ohorn** (serbsce druhdy tež *Mohorn*) je wjes a přisłušaca gmejna w sakskim wokrjesu Budyšin. 

## Geografija
Gmejna leži w zapadołužiskej pahórčinje něhdźe dwanaće kilometrow juhozapadnje Kamjenca, jednaće kilometrow sewjerozapadnje Biskopic a jenož tři kilometry juhowuchodnje Połčnicy pod Žiwinom (*Hochstein*, 449 m) a Schwedensteinom (420 m). Wjes namaka so w dole rěčki Połčnicy, kotraž so tamle wužórli.

Susodne gmejny su Sćenjow na sewjeru, město Halštrow na wuchodźe, Ramnow na juhowuchodźe, Wulke Rědorjecy na juhozapadźe a Połčnica na zapadźe.

## Stawizny
Wjeska bu w lěće 1350 prěni raz jako *Ahorn* abo *Ohorn* naspomnjena a běše wot 14. hač do 20. lětstotka knježe sydło. Ewangelscy Ohornjenjo přisłušeja znajmjeńša wot 16. lětstotka Połčničanskej wosadźe. Horstka katolskich wobydlerjow słuša k Wotrowskej wosadźe.

## Infrastruktura
Přez gmejnu wjedźaca zwjazkowa awtodróha 4 ma tamle wotjězd *Ohorn*. Najbliše dwórnišćo je při čarje Kamjenc–Drježdźany w Połčnicy.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 53 (Budyšin 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

### Wjesnjanostka
Wot lěta 2013 je bjezstronska Sonja Kunze Ohornska wjesnjanostka.

## Žórła


## Wotkaz
Bolborcy

**Bolborcy** (prjedy tež *Bolboricy*,  *Bolbritz*) su hornjołužiska wjes , kotraž słuša wot lěta 1999 k wulkemu wokrjesnemu městu Budyšinej.

## Geografija
Bolborcy leža w Hornjołužiskich honach na wysokosći wot 211 metrow nad mórskej hładźinu něhdźe šěsć kilometrow sewjerozapadnje Budyskeho stareho města a njedaloko zwjazkoweje awtodróhi 4. Přez Bolborcy běži mała rěčka, kotraž je přitok Miłkečanskeje wody. 216 metrow wysoka hórka na sewjernej kromje Bolborc rěka *Parla* ( *Perleberg*); na zapadźe leži 243 metrow wysoka Husitowa hora.

Susodne wjeski su Horni Wunjow na sewjerowuchodźe, Błohašecy na juhowuchodźe, Janecy na juhozapadźe a Lešawa na zapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hatki, Na Kałońcy, Chrósty, Husitiska hora *(Hussitenberg)*.

## Stawizny

Při južnej skłoninje hórki Parla namakachu rownišća ze zažneje železoweje doby, kotrež słušachu prawdźepodobnje k bliskemu sydlišću. W 11. a 12. lětstotkomaj běše w dźensnišej wjesce hižo wodowy hród, kotrehož powostanki su hač do dźensnišeho spóznajomne.

Městno naspomni so w lěće 1283 k prěnjemu razej jako knježe sydło bratrow *Gerhardus* a *Johannes de Bolberitz*, kotrajž słužeštaj Mišnjanskemu biskopej. Ležownostne knjejstwo měješe hač do 20. lětstotka Bolborčanske ryćerske kubło, ke kotremuž słušachu tež ležownosće we wjacorych wsach wokoliny, na přikład w něhdźe sydom kilometrow zdalenym Wulkim Wosyku. Sydlerskostawiznisce płaća Bolborcy jako nawsowc. Stare kubło namaka so w sewjerozapadnym dźělu wsy.

Wot 1756 mějachu Bolborčenjo swójsku šulu we wsy a 1886 bu nowe šulske twarjenje poswjećene, kotrež bu 1923 hišće raz wutwarjene. 

Bolborcy běchu do 1969 samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Błohašecy, Nowe Błohašecy, Debrikecy a Janecy a zjednoćichu so potom ze susodnej Słonej Boršću ke gmejnje Słona Boršć-Bolborcy. Tuta gmejna dóńdźe w lěće 1994 k Małemu Wjelkowej, kotryž so 1999 do Budyšina zagmejnowaše.

### Wobydlerstwo
W lěće 1834 mějachu Bolborcy 98 wobydlerjow. Arnošt Muka ličeše w 1880tych lětach hižo 145 wobydlerjow, mjez nimi 136 Serbow a jenož dźewjeć Němcow. Podźěl serbsce rěčacych na wobydlerstwje je wot toho časa wotebrał.

Wobydlerska ličba Bolborčanskeje gmejny přiběraše w prěnjej połojcy 20. lětstotka pomałku wot 360 (1910) na 406 (1939). Krótko po Druhej swětowej wójnje měješe gmejna samo 494 wobydlerjow, štož wotpowěduje podźělej přesydlencow wot něhdźe 20 procentow. Tute wuwiće měješe přidatny negatiwny wliw na situaciju serbskeje rěče w Bolborcach. Tak zwěsći Arnošt Černik srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 26,5&nbsp;%.

Bolborčenjo su wot časa reformacije přewažnje ewangelscy a přisłušeja Hodźijskej wosadźe.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Bolborcach|Kulturne pomniki w Bolborcach]]*

## Literatura
* 

## Žórła
* 


## Wotkaz
Lubjenc

**Lubjenc** ( *Mehltheuer*) je hornjołužiska hórska wjeska , kotraž słuša wot lěta 1994 k Budestecam.

## Geografija
Lubjenc leži juhowuchodnje Budyšina na wysokosći wot 335 metrow na přesmyku mjez horomaj Lubjenc (němsce *Mehltheuerberg*, 384 m) a Žmórc (412 m). Na juhozapadźe namaka so sławny Lubin (432 m). 

Susodnej wjesce stej Splósk na juhowuchodźe a Bónjecy na zapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena w Lubjencu: Hórka, Smaha, Friderika.

## Stawizny
Městno naspomni so prěni raz wěsće hakle 1529 jako *Melthewer*. Připisa so jemu pak tež naspomnjenje wěsteho *Wilricus/Wilrich de Lubnz* z lěta 1370, štož by serbskemu mjenu wotpowědowało. W lěće 1534 kupi Budyska rada wjesku pod mjenom *Maldeuer*.

W běhu Bitwy pola Budyšina wojowachu ruske a francoske jednotki zasakle wo Lubjenski přesmyk.

Arnošt Muka ličeše w 1880tych lětach 49 wobydlerjow, mjez nimi 43 Serbow a šěsć Němcow. Dźensa so w Lubjencu hižo serbsce njerěči. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.

Hač do lěta 1936 bě Lubjenc samostatna gmejna; potom zagmejnowaše so do Hruboćic. 1973 dóńdźe hromadźe z Hruboćicami ke gmejnje Jenkecy a w lěće 1994 sta so w běhu zagmejnowanja Jenkec do Kubšic z wjesnym dźělom Budestec.

## Žórła


## Wotkaz
Mila Imišowa

**Mila Imišowa**, rodź. Pfulec (* 26. měrca 1827 w Budyšinje; † 21. februara 1895 w Hodźiju) bě serbska basnjerka a mandźelska Jaroměra Hendricha Imiša.

## Žiwjenje

Mila Imišowa narodźi so 26. měrca 1827 jako starša dźowka z Luchowa pochadźaceho wobsedźerja Budyskeho měšćanskeho kubła Jana Michała Pfula (1796–1869) a jeho mandźelskeje Hany rodź. Němcec (1810–1860) z Małeje Nydeje a sotra Křesćana Bohuwěra Pfula. Wona wopyta serbsku šulu swj. Michała a pozdźišo seminarsku šulu w Budyšinje, dósta pak tež priwatne duchowne rozwučowanje. Dnja 28. awgusta 1851 so wona z fararjom Jaroměrom Hendrichom Imišom we Wóslinku woženi, z kotrymž so wona w lěće 1859 na Hodźijsku faru přesydli. Tam wona na sćěhi chorosće 21. februara 1895 zemrě.

W swojich wótčinskich basnjach mjez 1849 do 1853 hori so Mila Imišowa wosebje za serbske narodne wozrodźenje. Wona pisa pak tež nabožinske a dźěćace basnje, pozdźišo wosebje za swojeho syna Měrćina Imiša (1869–1921).

Mila Imišowa běše wot załoženskeho lěta 1847 čłonka Maćicy Serbskeje.

## Žórle

* Jan Wałtar: *Za dušu a wutrobu. Zběrka basni a spěwow. Z přidawkom pěsni a spěwow Mile Imišoweje rodź. Pfulec. K wopomnjeću njezapomniteje wótčinki knjenje Mile Imišoweje při składnosći złoteho jubileja Maćicy Serbskeje serbskemu ludej podał Dr. Ernst Muka.* Z nakładom Maćicy Serbskeje, Budyšin 1897 (online).

## Nóžki


## Wotkaz
Zwjazkowa awtodróha 17

**Zwjazkowa awtodróha 17** (němsce *Bundesautobahn 17*, skrótka *BAB 17* abo jenož *A 17*) je awtodróha w Němskej, kotraž wjedźe wot 21. decembra 2006 wot třiróžka *[[Drježdźany]]-zapad* přez *DD-Gorbitz*, *DD-Južne předměsto*, *[[Pěrno]]* a *[[Bad Gottleuba]]* hač k čěskej hranicy we wuchodnych Rudnych horinach. Cyłkownje je wona na němskim teritoriju 45 kilometrow dołha. Pokročowanje w Čěskej rěka Dalnice 8 a wjedźe do Prahi.

## Wotkaz
Zebnica

**Zebnica** je pomjenowanje:

* města Zebnica we wokrjesu Šwica-Wuchodne Rudne hory w Sakskej
* přitoka Lachsbacha w Čěskej a Sakskej, hlej Zebnica (rěka) (němsce *Sebnitz*)
Wuchodoserbske narěče

**Wuchodoserbske narěče** su wumrěte transitiwne pólsko-delnjoserbske narěče. Su předewšěm z Noweho testamenta Mikławša Jakubicy z lěta 1548 a ze słownika Hieronima Megisera z lěta 1603 znate, a wot toho su často jako „narěče Jakubicy a Megisera“ pomjenowane.

Tuta rěč je so awtochtonje mjez Nysu a Bobrom rěčała. Originalna hranica mjez pólskimi a serbskimi narěčemi běše prawdźepodobnje podłu Bobra a Wódry, slědy (za pólšćinu typiskeho) nazalneho wurjekowanja namakaja so pak tež w městnostnych mjenach zapadnje Bobra. Serbski stawiznar Frido Mětšk měni, zo běžeše tuta hranica podłu Bobra a potom přez městna Wysoka, Lipno, Trzebule, Ciemnice, Radnice, Budachów a Gola. To je hypotetiska hranica, kotraž njewuchadźa wot mjenowědneho materiala, ale wot informacijow wo „wendiskej“ populaciji. Je pak trjeba přispomnić, zo buchu tehdy tež połobske abo samo pólske dialekty rěčacy ludźo jako Wendojo pomjenowani. 

Njeje móžno, něhdyšu pólsko-serbsku rěčnu hranicu dokładnje postajeć, dokelž běchu wuchodoserbske narěče transitiwne, mjenowědne informacije snadne a dokładny pochad Jakubicy a Megisera njeznaty. Wuchodoserbske narěče su so wokoło Mužakowa zdźěla hač do 20. lětstotka zdźerželi. K tutym narěčam liča někotři wědomostnicy tež mužakowske a slepjanske narěče, runjež so tutej najdale w zapadźe a najbliše serbskim rěčam namakatej. Na wuchodźe wot toho ruma su w delnjošleskich narěčach rěčeli.

Za wuchodoserbske narěče njedawaše homogeny interdialekt abo kodifikowanu formu. Mějachu pólski přizwuk na předposlednjej złóžce, pólske wuwiće złóžkotwornych sonantow, a – mjenje abo wjace – lechitiski přezwuk (konsekwentnje wužiwany w dialekće Megisera). Kaž zapadniše serbske dialekty běchu nazalne wokale zhubili, ale kaž pólske dialekty skupinu *str* wobchowali. Přeměšenje wot *o* a *wo* w nazwuku wjazaše wuchodoserbske narěče z delnjoserbskimi a pomorskimi. Praserbske *č* bě so kaž w delnjoserbšćinje z *c* (n.př. *vecořa*) zwjazało. Palatalizowanej *ś* a *ź* stej so depalatalizowałoj, a na druhim boku nastachu z *ć* a *dź* zwuki *ť, ď*, połpalatalizowanej *č, dž* abo *c, dz* (n.př. cichy). W morfologiji knježeše kongruentny typ *našo polo*. Zdźěla běchu so kłonite wokale zachowali (np. *dobro*). Perfekt tworješe so tež w třećej wosobje z pomocnym werbom, n.př. *ja sym ňo viděł*. Staroserbske *`a* přeměnješe so přez *ä* do *`e*, n.př. *smieć (smjaś (se))*. Delnjoserbskej změnje *ć > ś* a *dź > ź* pobrachowaštej.

## Žórła
Pomoršćina

**Pomoršćina** běše zapadosłowjanska rěč bliska spisownej staropólšćinje z wliwami połobšćiny (w słowinšćinje a zapadopomoršćinje), nižoněmčiny a staroprušćiny (w kašubšćinje). Wona słuša kaž pólšćina abo drjewjanopołobšćina k lechiskej podskupinje.

Pomoršćina měješe tři hłowne narěče. Kašubšćina (*kaszëbsczi jãzëk*) je dźensa jenički powostank słowjanskich pomorskich narěčow. Poslednja wosoba, kotraž słowinsce (*slovjinsci jązěk*) rěčeše, zemrě w lěće 1959. Zapadopomorska rěč je hižo wot 17. lětstotka mortwa.

## Přirunowaca lisćina słowow

## Žórła
Jurij Měrćink

**Jurij Měrćink** (* 20. meje 1914 w Chelnje, † 14. měrca 1988 w Budyšinje) bě serbski awtor, žurnalist, kubłar a direktor Serbskeje ludoweje uniwersity.

Wotrosće na nanowym statoku w Chelnje a wopytowaše najprjedy Radworsku ludowu šulu a pozdźišo měšćansku šulu w Budyšinje, hdźež złoži 1933 maturu.

Dokelž z politiskich přičin – njezastupi do nacionalsocialistiskeho studentskeho zwjazka – w Lipsku studować njesmědźeše, započa w lěće 1933 w Praze studij germanistiki a sorabistiki. Bě w tutym času tež z aktiwnym sobustawom Praskeje Serbowki. Dnja 16. awgusta 1937 bu při překročenju němsko-čěskeje hranicy blisko Habrachćic zajaty, dokelž měješe lětaki a kwitowanki mjeztym zakazaneje Domowiny kaž tež wjetšu sumu pjenjez sobu. To bě nacijam składnosć za wobsadźenje Serbskeho domu a zajeće dalšich serbskich prócowarjow. Měrćink sam wosta cyłkownje nimale wósom lět w nacistiskich jastwach, wot 1940 samo w Sachsenhausenskim koncentraciskim lěhwje.

Po Druhej swětowej wójnje organizowaše serbske narodne žiwjenje w čěskej stolicy, kaž na přikład rozšěrjenje serbskeho eksilneho časopisa „Naš puć“ a „Našich nowin“, serbske wusyłanja w čěskim rozhłosu a załoženje Domowiny w ČSR. Jako tajny informant (“Doubek”) ze serbskeho miljeja za Nutřkowne ministerstwo w Praze rozprawješe wo “Łužiskich-serbskich politiskich a narodnych organizacijach”. W lěću 1948 narodźi so jeho dźowka Angela w Praze a hišće w samsnym lěće wotzamkny Měrćink studij a wróći so domoj do Łužicy. Mjez 1949 a 1952 bě z direktorom Serbskeje ludoweje uniwersity a organizowaše na wjace hač sto wsach rěčne kursy. Potom slědowaše dźěławosć jako wučer na Serbskim wučerskim wustawje. Wot 1955 do 1962 běše ze sobudźěłaćerjom Serbskeho pedagogiskeho instituta a wudawaše cyłkownje něhdźe 2.500 stron serbskeho pedagogiskeho materiala. Wot 1962 skutkowaše jako wědomostny sobudźěłaćer Instituta za serbski ludospyt.

W lěće 1961 wozjewješe prěni serbski roman wo žiwjenju w koncentraciskim lěhwje („Hdyž čerty ćěkaja“). W ramiku dźěławosće w Instituće za serbski ludospyt běše mjez druhim na projekće „Němsko-hornjoserbskeho słownika“ wobdźěleny. Jako přełožowar zeserbšći Juliusa Fučíkowu knihu „Reportaža pod šibjencu napisana“ *(Reportáž psaná na oprátce)*.

Měrćink zemrě w starobje 73 lět w Budyšinje a bu na tamnišim Mikławšku pochowany. Jeho dźowka bě serbska spisowaćelka Angela Stachowa (1948–2022).

## Žórła
* Anton Nawka: *Dopomnjenki na dobreho přećela.* W Rozhledźe 38 (1988), čisło 5, s. 167–168.
* Ben Budar: *Za serbstwo so horił: dopomnjenki k 80. posmjertnym narodninam Jurja Měrćinka.* W Rozhledźe 44 (1994), čisło 5, s. 198–200.
Muž

Jako **muž** woznamjeni so dorosćeny čłowjek muskeho splaha. Muske dźěći a młodostni rěkaja *[[hólc]]y*. Čłowjek žónskeho splaha rěka žona.

Genetiske wuměnjenje wuwića k mužej je chromozomowy por XY, při čimž so wuwiće muskich primarnych a sekundarnych splažnych znamjenjow předewšěm přez Y-chromozom a muski seksualny hormon testosteron wodźi. Mužojo produkuja spermije, z kotrymiž móžeja jejkowe bańki žony wopłodźić.

Jako symbol za muža, mužkosć a muski splah so powšitkownje symbol Marsa wužiwa (♂).

## Hlej tež
* Mandźelski

## Wotkaz
Žona

**Žona** woznamjeni dorosćeneho čłowjeka žónskeho splaha. Žónske dźěći a młodostne rěkaja *[[holca|holcy]]*.

## Hlej tež
* Mandźelska
Publik

**Publik** ( *Publick*; 1936–47 *Wildfelde*) běše holanske sydlišćo na sewjeru Hornjeje Łužicy, kotrež bu w lěće 1986 wopušćene a potom za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowane. Po hamtskich ličbach mějachu so pjatnaće wobydlerjow přesydlić.

## Geografija
Publik ležeše na prawym boku Běłeho Šepca mjez Wunšowom a Zamostami.

## Stawizny
Wjeska – po sydlišćowej formje kulowc – naspomni so prěni raz pisomnje wokoło lěta 1400 jako *Publicsdorff*. W slědowacych lětstotkach mjenowachu ju jenož hišće Publik (1505: *Puplick*; 1625: *Bublick*; 1791: *Publick*). Wot nacionalsocialistow bu dla swojeho serbskeho wjesneho mjena w lěće 1936 přemjenowana na *Wildfelde*, dósta pak swoje stare mjeno po wójnje wróćo.

Wjes a tamniši wudwór słušeštej wot lěta 1603 do Mužakowskeho stawoweho knjejstwa.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Publik we 1880tych lětach 60 wobydlerjow, kotřiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Ewangelscy Publičenjo přisłušachu znajmjeńša wot časa reformacije Rychwałdskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 292f.
*
Pakosnica

**Pakosnica** ( *Schadendorf*) běše holanska wjeska na sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lětomaj 1984/85 wopušćena a potom za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowana. Po hamtskich ličbach mějachu so 31 wobydlerjow přesydlić. Něhdyše stejišćo słuša dźensa do Hamorskeje gmejny.

## Geografija
Pakosnica ležeše na prawym boku Šepca sewjerozapadnje Rychwałda a sewjerowuchodnje Krynhelec.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako *Pakosnitz* pochadźa z lěta 1625. Jako *Schadendorff* mjenuje so wjeska prěni raz w lěće 1759, nošeše pak paralelnje tež dale swoje prěnjotne serbske mjeno (1797: *Backosnitz*). Serbske mjeno pochadźa wot słowa *pakosć* a běše najskerje směšne mjeno susodnych wsow za chudych wobydlerjow tuteje wjeski.

Hač do lěta 1805 podsteješe Pakosnica ryćerkubłu w Rychwałdźe.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Pakosnica w 1880tych lětach 48 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 43 Serbow (90 %). Jeničce w hajniskej swójbje so serbsce njerěčeše. Po Muce nošachu holcy a žony z Pakosnicy wot wšěch wjeskow Rychwałdskeje wosady najswěrnišo swoju serbsku narodnu drastu.

Ewangelscy Pakosničenjo přisłušachu znajmjeńša wot započatka 19. lětstotka Rychwałdskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, s. 296sl.
*
Małsecy

**Małsecy** (němsce *Malsitz*) běchu hornjołužiska wjeska sewjernje Budyšina, kotraž bu w lětomaj 1972/73 wopušćena a potom za Budysku rěčnu zawěru dewastěrowana.

## Geografija
Małsecy ležachu na lěwej stronje Sprjewje sewjernje Wownjowa, južnje Hněwsec a sewjerozapadnje Bórka.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako *Malssicz* pochadźa z lěta 1407. Wjes bě znajmjeńša ze 17. lětstotka ze sydłom ryćerskeho kubła, kotrež namakaše so při sprjewinym mosće do směra na Bórk w sewjernym dźělu wjeski a měješe ležownostne knjejstwo nic jenož w Małsecach samych, ale tež w Bronju a Měrkowje.

W bitwje pola Budyšina dnja 20. meje 1813 nadpadnychu francoske jednotki Napoléona wot Małsec a Hněwsec sem pruske wójsko, kotrež steješe na kopcach mjez Bórkom a Delnjej Hórku. Mały drjewjany móst w Małsecach słužeše jim jako přechod přez Sprjewju.

Hač do lěta 1936 běchu Małsecy samostatna gmejna, potom buchu do susodneho Bórka zagmejnowane.

### Wobydlerstwo
W lěće 1834 běchu Małsecy ze 130 wobydlerjemi srěnjowulka wjes w sprjewinej łučinje njedaloko wokrjesneho města Budyšin. Mjez wobydlerjemi běše 21 katolskich. Po statistice Arnošta Muki mějachu Małsecy w 1880tych lětach 136 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 109 Serbow (80 %). Ewangelscy a katolscy Małsečenjo přisłušachu Budyskimaj wosadomaj.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, s. 346f.
* 


## Wotkaz
Hněwsecy

**Hněwsecy** ( *Nimschütz*) běchu hornjołužiska wjeska sewjernje Budyšina, kotraž bu w lětomaj 1972/73 wopušćena a potom za Budysku rěčnu zawěru wottorhana. Po hamtskich ličbach dyrbjachu so 135 wobydlerjow přesydlić. 

## Geografija
Hněwsecy ležachu na lěwej stronje Sprjewje sewjernje Małsec a juhozapadnje Delnjeje Hórki.

## Stawizny
W nazymje 1898 namakachu wjesnjenjo při Sprjewi sewjerowuchodnje Hněwsec jedyn z mało bohaće wuhotowanych rowow z romskeje kejžorskeje doby w Hornjej Łužicy. W rowje nadeńdźechu so importowane romske sudobja kaž bowy, čerpawy a křida. Tamle pochowany potajkim drje romske wašnja praktikowaše, štož pokaza na wěsty wuznam něhdyšeho sydlišća.

Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako *Gneutiz* pochadźa z lěta 1301. Wjesne mjeno pochadźa wot staroserbskeho wosoboweho mjena *Gněvota* („tón hněwny“). W lěće 1777 bě wjeska rozdźělena mjez Budyskim tachantstwom, Budyskej měšćanskej radu a Małsečanskim ryćerkubłom. Cyrkwinsce słušachu ewangelscy kaž tež katolscy wobydlerjow do Budyskeju wosadow.

Wot lěta 1936 běchu Hněwsecy gmejnski dźěl Bórka.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Hněwsecy w 1880tych lětach 150 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 134 Serbow (89 %). Wot šěsnaće Němcow rozumjachu wjace hač dźesać serbsce. Ewangelscy a katolscy Hněwsečenjo přisłušachu Budyskimaj wosadomaj.

## Wosobiny
* Jakub Žur (1754–99) – kapłan, přiwisnik katolskich rozswětlerjow

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* 
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 350sl.
Zamosty

**Zamosty** ( *Zweibrücken*) běchu holanske sydlišćo na sewjeru Hornjeje Łužicy, kotrež bu w lětach 1992–95 wopušćene a po lěće 2010 za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowane. Po hamtskich ličbach měješe so 15 wosobow přesydlić, zwjetša do druhich gmejnskich dźělow Rěčic abo do Běłeje Wody.

Jedna bróžnja ze Zamostow bu w lěće 1995 do muzejoweho sydlišća „Erlichtec dwór“ w Rěčicach přeměstnjena.

## Geografija

Zamosty ležachu na prawym boku Běłeho Šepca sewjerozapadnje Štyrjoch Dubow, sewjernje Mochowca a wuchodnje Publika. Wobstejachu z jenož štyrjoch burskich statokow a ležachu při dwěmaj mostomaj přez Běły Šepc a Hamorsku hrjebju.

## Stawizny
Hižo z lěta 1600 pochadźa pokazka na dwaj mostaj při křižowanišću pućow Štyri Duby–Publik a Mochowc–Wuskidź. Sydlišćo same naspomni so prěni raz hakle w lěće 1759 jako *Zweybrück*. Wone słušeše jako kolonija k susodnemu Publikej. Jako historiske serbske pomjenowanje znajemy *Smostow* z lěta 1800.

W lěće 1777 słušachu Zamosty do Mužakowskeho stawoweho knjejstwa a cyrkwinsce hromadźe ze susodnym Publikom do Rychwałdskeje ewangelskeje wosady.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki běchu Zamosty w 1880tych lětach hišće ryzy serbske sydlišćo. Do přesydlenja mějachu Zamosty w lěće 1989 hišće jednaće wobydlerjow, 1993 jenož hišće dweju.

Ewangelscy Zamosćenjo přisłušachu Rychwałdskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* 
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 302sl.
Rychwałdska jama

**Rychwałdska jama** (němsce *Tagebau Reichwalde*) je wotkryta brunicowa jama we Łužiskim brunicowym rewěrje, kotruž firma LEAG wobhospodarja. Brunicowa jama leži w sewjerowuchodźe sakskeje Hornjeje Łužicy a bu po susodnej wsy Rychwałd pomjenowana. Z brunicu, kotraž leži w tutej kónčinje něhdźe 85 metrow pod zemskim powjerchom so jeničce Hamorska milinarnja zastara.

Dotalne wudobywanišćo rozpřestrěwa so na cyłkownje něhdźe tři króć pjeć kilometrach na teritorijomaj Hamora a Rěčic w Zhorjelskim wokrjesu. Jama so w 1980tych lětach wotewri a mjezuje w sewjeru na wojerske zwučowanišćo, we wuchodźe na gmejnu Rěčicy, w juhu na Rychwałd a w zapadźe na Krynhelecy.

Brunicowa woršta je w Rychwałdźe mjez dźewjeć do dwanaće metrow sylna. Cyłkownje leža w Rychwałdskim wudobywanišću něhdźe 366 milionow tonow brunicy.

## Stawizny
W lěće 1980 spřistupni so južnje staršeje Wochožanskeje jamy najwuchodniša jama Łužiskeho brunicoweho rewěra, z kotrejž so 1987 prěnja brunica wudobywaše. W lěće 1999 so wudobywanje z přičinow rentability wusadźi, ale hižo 2007 so znowawotewrjenje přihotowaše. Mjez druhim so wšitke nastroje, kaž tež wulki wuwozny móst F60, wobnowichu a brunica so wot decembra 2010 zaso wudobywa. Wudobywanje so po zakonju nanajpozdźišo w lěće 2038 kónči.

## Dewastacija
Dla Rychwałdskeje jamy dyrbješe so hižo we 1980tych lětach cyła gmejna Wunšow (z Publikom, Mostami a Pakosnicu a cyłkownje 173 wobydlerjemi) přesydlić. Nimo toho buchu wulke dźěle Rychwałdskich hatow, přirodny běh Běłeho Šepca a jeho zliw z Čornym Šepcom zničene. Rěka sama so přepołoži a běžeše wot toho časa jako runočarny kanal při sewjernej kromje brunicoweje jamy. Hač do lěta 2014 wuhotowa so na južnej kromje jamy nowy, přirodźe bliši běh rěki, dokelž dyrbi so jama dale do sewjerowuchoda rozšěrić.

Za rozšěrjenje jamy do wuchodneho směra přesydlichu so mjez 1993 a 1995 wobydlerjo Mochowca, Štyrjoch Dubow, Zamostow a Stareho Lubolnja. Dla přetorhnjenja wudobywanja běchu powostanki tutych wjeskow hač do lěta 2013 widźeć. Wot rozšěrjeneje brunicoweje jamy je tež hatowa krajina pola Hamoršća potrjechena. Po prěnjotnych planach měješe so rozšěrjenja jamy dla tež železniska čara Berlin–Zhorjelc přepołožić; tute rozšěrjenje bu pak w januarje 2026 wotprajene.

Wšitke dewastěrowane wjeski słušachu k serbskemu sydlenskemu rumej a mějachu hišće kónc 19.&nbsp;lětstotka podźěl wjace hač 90 procentow serbskorěčnych wobydlerjow.

## Literatura
* 

## Wotkazaj

* Wobrazy Rychwałdskeje jamy na ostkohle.de
Wunšow

**Wunšow** ( *Wunscha*; 1936–47 *Wunschhausen*) běše holanska wjeska w sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lětach 1984–86 wopušćena a potom za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowana. Po hamtskich ličbach měješe so 109 wosobow přesydlić, při čimž bě najwjetši dźěl wobydlerstwa swoju wjes hižo do toho wopušćił. Wjetšina z nich přećahny z wjeski do nowotwarskich blokow w Běłej Wodźe a Hamorje.

## Geografija

Wunšow ležeše na prawym brjoze Běłeho Šepca sewjernje Rychwałda a wuchodnje Pakosnicy. Na wuchodźe běše wjeska Publik.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako *Vnissche* pochadźa z lěta 1426. Wjesne mjeno pochadźa najskerje wot staroserbskeho wosoboweho mjena *Wuniš*. Hač do lěta 1799 słušeše wjeska k Rychwałdskemu ryćerkubłu.

W běhu nacionalsocialistiskeho přemjenowanja łužiskich wsow dósta Wunšow w lěće 1936 nowe, bóle němsce klinčace mjeno *Wunschhausen*. Tutón rozsud bu po wójnje zaso cofnjeny.

### Wobydlerstwo

Po statistice Arnošta Muki měješe Wunšow w 1880tych lětach 131 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 116 Serbow (89 %). Přez přićah přesydlencow z wuchodnych stron Němskeje zwyši so ličba wobydlerstwa po 1945 skrótka na wjace hač 300 (1946: 324). Arnošt Černik zwěsći tohodla w lěće 1956 we Wunšowskej gmejnje serbskorěčny podźěl wot jenož hišće 43,4 % wobydlerstwa. Wot druheje połojcy 1960lět wopušćichu dźeń a wjace wobydlerjow wjesku, kotraž měješe w lěće 1964 hišće 230, 1981 pak jenož hišće 129 wobydlerjow.

Ewangelscy Wunšowčenjo přisłušachu Rychwałdskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Literatura
* Helmut Faßke, Siegfried Michalk: *Sorbische Dialekttexte VIII. Reichwalde und Wunscha, Kreis Weißwasser.* VEB Domowina-Verlag, Bautzen 1970 [63 str.]
* Manfred Laduš: *Hdźež bě tuta wjes, je nětko Rychwałdska wuhlowa jama.* W Serbskej protyce 1991, str. 57–59.

## Žórła
* 
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 300sl.


## Wotkaz
Łužiska wuhroda

**Łužiska wuhroda** (tež *Łužiski wal*; němsce *Lausitzer Grenzwall,* pólšćina *Wzniesienia Łużyckie*) je přirodny rum w sewjerowuchodnej Sakskej, južnej Braniborskej a zapadnej Pólskej. Wona twori přirodnu hranicu mjez Delnjej a Hornjej Łužicu. Łužiska wuhroda słuša k Južnej hórčinje a rozpřestrěwa so wot Łužiskeje Nysy pola Běłeje Wody hač k Dubi zapadnje Łukowa, hdźež je z Flemingom zwjazana. Na wuchodnym boku Nysy rěka pokročowanje Łužiskeje wuhrody pólsce *Wał Trzebnicki*. Tam, dokładnje blisko Žarowa, namaka so tež najwyši kopc cyłeho rjećaza, 227 metrow wysoka *Góra Żarska* (němsce *Rückenberg*).

Łužiska wuhroda wobsteji z něhdźe 150.000 lět starych kónčnych morenow ze Solawskeje lodoweje doby. Dla geologiskich stawiznow wuhrody namakaja so tamle wulke brunicowe składy. Tohodla je dźensa wulki dźěl přirodneho ruma přez brunicowe jamy Łužiskeho brunicoweho rewěra přeformowany.
Korla Awgust Fiedler

**Korla Awgust Fiedler** (pseudonymaj *Pětrowič* a *Serbowski*; * 15. nowembra 1835 w Njezdašecach; † 16. meje 1917 w Budyšinje) bě serbski wučer, pěsnjer, hudźbnik a kulturny prócowar.

Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja a korčmarja w hornjołužiskich Njezdašecach pola Hodźija. Po wopyće Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje dźěłaše najprjedy dwě lěće jako wučer w Kamjencu a Jitru a wot 1858 na Budyskim wučerskim seminarje, wot 1868 samo jako wyši wučer. Tam podawaše mjez druhim serbšćinu.

Fiedler běše nimo toho zahorjeny hudźbnik, kotryž wuhotowaše zhromadnje z přećelom Korlu Awgustom Kocorom a ze swojej spěwnej skupinu *Lumir* wot 1860 mnohe spěwarske swjedźenje we Łužicy.

Na polu basnistwa započa z přełoženjom němskich pěsnjow, na přikład wot Goethy, Uhlanda, Heineho a Fallerslebena. Wot 1861 wozjewješe we Łužičanje erotiske pěsnje, wěnowane spěwarce Mathildźe Stangec, z kotrejž bě potom wot 1869 hač do jeje zažneje smjerće 1871 ženjeny. Po smjerći mandźelskeje přesta basnić.

Basnje, powědančka a popularne nastawki přirodowědomostneho, zemjepisneho, narodneho a filozofiskeho raza wozjewješe we Łužičanu, kotrehož redaktor běše mjez 1866 a 1872, kaž tež w časopisu Pomhaj Bóh (kotrehož redakciju přewza 1901), Serbskich Nowinach a Časopisu Maćicy Serbskeje.

Korla Awgust Fiedler bě wot 1857 ze sobustawom Maćicy Serbskeje, wjelelětny předsyda jeje přirodospytneho wotrjada a wot 1873 do 1917 tež knihownik Maćičneje knihownje.

## Žórło

## Wotkaz
* Dokumenty w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Wusmuž

**Wusmuž** je serbska hudźbna skupina, kotraž hraje wšelakore stile, předewšěm rock, pop, ska a reggae. Wona wobsteji z hudźbnikow Marko Njek, Marek Rjelka, Florian Jurenc, Beno Šołta a Jan Čórlich a załoži so w lěće 2004 na póstnicy w tehdyšej „Bjesadźe“ w Budyskim Serbskim domje.

W dźesać lětach su spisali tójšto swójskich serbskich spěwow, wot kotrychž je *Z tobu* najpopularniši na swjedźenjach. 2013 su z podpěru Załožby za serbski lud prěnju tačel produkowali a wudali.

## Diskografija
* 2013: *Naš* (Załožba za serbski lud)

## Wotkaz
* Wubrane spěwy na reverbnation.com
Richard Needon

**Karl Richard Needon** (* 3. nowembra 1861 w Drježdźanach; † 5. awgusta 1931 w Budyšinje) běše němski pedagoga, stawiznar a domiznowědnik.

## Žiwjenje
Wopytowaše wot lěta 1872 Budyski gymnazij a wot 1978 kralowski gymnazij w Drježdźanskim Nowym měsće. Wot 1881 studowaše w Lipsku filologiju a stawizny a promowowaše w lěće 1885.

Po studiju dźěłaše najprjedy na Lipšćanskim gymnaziju a potom jako wikar we Worcynje a Šwikawje, hdźež sta so 1890 z gymnazialnym wučerjom. 1894 přińdźe wróćo do Budyskeho gymnazija, hdźež skutkowaše potom třiceći lět jako wučer. 1906 spožči so jemu titul profesora.

Wot 1911 do 1922 bě wón z nawodu Budyskeje měšćanskeje knihownje.

Needon slědźeše předewšěm na polu sakskich stawiznow, wosebje wo Hornjej Łužicy a stawiznach Budyšina. Wozjewješe nimo monografijow tež wjele přinoškow w časopisach *Bautzener Geschichtshefte*, *Bautzener Tageblatt*, *Oberlausitzer Heimatzeitung* kaž tež w Nowym łužiskim magacinje.

Richard Needon zemrě 5. awgusta 1931 w Budyšinje dla chorosće wutroby a bu na Tuchorskim kěrchowje pódla mandźelskeje Marie († 1929) pohrjebany.

## Wubrane spisy
* *Beiträge zur Geschichte Heinrichs V: Die Anfänge seiner Regierung 1105–1100*. Disertacija, Lipsk 1885
* *Abriß der Geschichte von Bautzen*. Weller, Budyšin 1919
* *Das Bautzener Gymnasium in vier Jahrhunderten: 1527–1927; Festgabe für die ehemaligen Schüler zur Jubelfeier 1927*. Monse, Budyšin 1927

## Nóžki


## Wotkaz