Antikska Grjekska

**Antikska** **Grjekska** je wuwiće europskeje ciwilizacije rozsudnje sobu formowała. Wone wopřija jadriwje dobu ca. 800 do Chr. hač k zapřijeću poslednjeho hellenistiskeho mócnarstwa 30 do Chr. do Romskeho mócnarstwa. Kulturnostawiznisce skutkowachu najwšelakoriše zwonkowne formy, wuwića a wukonjenja pak daloko zwonka njeje a zdźěla hač do přitomnosće. Antikska grjekska stawizna rozdźěla so při tym tradicionelnje do třoch dobow *archaika*, *klasika* a *hellenizm*.

''Archaiska'' epocha Grjekskeje sćěhowaše při tym rozpad mykeniskeje kultury a tak mjenowanych „ćmowych lětstotkow“ (wot ca. 1050 do ca. 800 do c.). Bórze po nastaću grjekskeho alfabeta buchu hižo zakładne twórby nawječorneho basnistwa, kaž předewšěm ilias a odyseja, pisomnje zapopadnjene. W dobje 800 do 500 do Chr. etablěrowaše so Polis jako statna forma, a dóńdźe k załoženju mnohich grjekskich kolonijow w srjedźomórskim rumje a při Čornym morju. W archaiku nastachu nimo toho prěnje formy měrliweho sportoweho wubědźowanja za wšěch Helenow, kaž olympiske hry.

W slědowacej *klasiskej* periodźe (ca. 480 – 336 do Chr.), kotraž mjez druhim sebjewobstaće Grjekow w perserowych wójnach kaž tež wuwiće a wuhotowanje atiskeje demokratije, ale tež zničace wójny grjekskeho čopa mjez sobu kaž Peloponezisku wójnu wobsahowaše, dóńdźe wšelako k politiskemu, hospodarskemu a kulturnemu rozwiću, kiž swojeho runjeća w předmodernych časach pyta a kiž połoži fundament za wječorny kraj. Prestižny běše při tym wosebje Athen, kiž steji w srjedźišću pisomneho daledawanja w tutym času. K eksemplariskim wukonam antikskeje grjekskeje kultury ličić:

* architektoniske monumenty kaž na Athenskej Akropolis,

* wuznamne skulptury, kotrež čas přesahowace měritka stajachu,

* Kćenje filozofije, kotrejež najwuznamnišej zastupjerjej Platon a Aristoteles w tutym času skutkowachu

* fundamentalne a přetrajace tworjenje zapřijećow tež we wobłuku politiki, kaž na přikład demokratija, aristokratija abo oligarchija,

* nastaće dramy, po mjenje twórbow Sophoklesa, Aischylosa, Euripida a Aristophana,

* wopodstatnjenje wječorneho stawiznopisa přez Herodota a Thukydida z wuznamnym naslědnistwom,

* rozsudne dopóznaća na polu matematiki a fyziki.

Z makedonskim kralom Aleksandrom Wulkim započa so poslednja doba samostatnych grjekskich stawiznow, *[[hellenizm]]* (ca. 336 – 27 do Chr.). Tutón čas bě přez kónc wosebiteje róle Athena, załoženje mnohich nowych čopow a šěrjenje grjekskeje rěče a kultury hač do prědnjeje Indiskeje, přez wzajomne předrěće wuchodneje a zapadneje ciwilizacije a nabožiny kaž tež wosebje přez etablěrowanje wulkopócnarstwow, kotrež buchu wot makedonskich kralow wobknježene, woznamjenjene. Tež helenizm zrodźi wuznamne intelektualne a wuměłske wukony; tak skutkowachu tehdy myslerjo kaž Archimedes a Eratosthenes, hač do dźensnišeho skutkowace myslenske tradicije stoa a epikurězma buchu wopodstatnjene a monumentalne wuměłske twórby kaž pergamonowy wołtar stworjene.

Wot 200 do Chr. dósta so wuchodny srjedźomórski rum w něhdźe 150 lět trajacym procesu krok po kroku pod romske knjejstwo a bu skónčnje dźěl ''Imperium'' ''Romanum'', naposledk 30 do Chr. rajtomow. 27 do Chr. sta so wjetši dźěl Grjekskeje k romskej prowincy *[[Achaea]]*. Z tym skónči so politiska samostatnosć grjekskeho swěta, kulturnje pak bě wuchodny srjedźomórski rum hač do kónčaceje so pózdnjeje antiki a zdźěla nimo toho sylnje grjeksce charakterizowany.

## Wotkaz