open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brand-Erbisdorf

**Brand-Erbisdorf** je wulke wokrjesne město w srjedźosakskim wokrjesu, kotrež nasta w lěće 1912 z Branda a Erbisdorfa. Leži južnje Freiberga w předkraju Rudnych horin a ma něhdźe 10.000 wobydlerjow.

Erbisdorf naspomni so prěni raz w lěće 1209 jako *Erlwinesberc*, Brand hakle w lěće 1441 jako *Brent*.

## Žórła


## Wotkazaj

* 
*
Flöha

**Flöha** je wulke wokrjesne město w srjedźosakskim wokrjesu. Leži něhdźe dźesać kilometrow wuchodnje Kamjenicy při zjednoćenju rěkow Sapawa a Flöha. Ma něhdźe 11.000 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1399 jako městno *zcu der Flaw* a ma wot lěta 1933 měšćanske prawo.

## Geografija
Flöha leži při zwjazkowej dróze 173 w juhowuchodnym dźělu wokrjesa we wysokosći 275 metrow nad mórskej hładźinu. 

Susodne města a gmejny su Frankenberg/Sa. na sewjeru, Oederan na wuchodźe, Augustusburg na juhu, Kamjenica na juhozapadźe a Niederwiesa na zapadźe.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Frankenberg/Sa.

**Frankenberg/Sa.** je sakske město w srjedźosakskim wokrjesu. Leži dwanaće kilometrow sewjerowuchodnje Kamjenicy při Sapawje a zwjazkowej awtodróze 4. Ma něhdźe 14.500 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1206 jako sydło knjeza *Henricus de Frankenberc*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Frauenstein

**Frauenstein** je sakske městačko w juhu srjedźosakskeho wokrjesa. Leži w Rudnych horinach blisko čěskeje hranicy, 20 kilometrow juhowuchodnje Freiberga a 35 kilometrow južnje Drježdźan. Ma něhdźe 3.000 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1218 jako sydło knjeza *Henricus de Vrownsten*.

## Wotkazaj

*
Waldheim

**Waldheim** je sakske městačko w srjedźosakskim wokrjesu. Leži při Sapawje juhowuchodnje Doblina a 35 kilometrow sewjernje Kamjenicy. Ma něhdźe 9.000 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1271 jako sydło knjeza *Heinricus de Waltheim*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Sayda

**Sayda** je sakske městačko w srjedźosakskim wokrjesu. Leži w Rudnych horinach blisko němsko-čěskeje hranicy a ma něhdźe 2.000 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1207 jako *Saidow*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Geringswalde

**Geringswalde** je sakske městačko w srjedźosakskim wokrjesu. Leži 30 kilometrow sewjernje Kamjenicy njedaloko Doblina a ma něhdźe 4.400 wobydlerjow.

Sydlišćo z cyrkwju naspomni so prěni raz w lěće 1233 jako *Gerungeswalde*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Großschirma

**Großschirma** je sakske městačko w srjedźosakskim wokrjesu. Leži při Freibergskej Modłeji sewjernje Freiberga a 35 kilometrow zapadnje Drježdźan. Ma něhdźe 5.700 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1224 jako *Scirmena*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Pawlowsk (Pětrohród)

**Pawlowsk** (, 1777–1796 *Pawlowskoje Selo/Павловское Село*, 1796–1918 *Pawlowsk*, 1918–1944 *Sluck/ Слуцк*) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje a je wobwod Pětrohróda. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.  

Sydlišćo je so w lěće 1777 załožiło a ma wot lěta 1796 měšćanske prawa.

## Literatura
* Павловск, город Санкт-Петербургской губернии// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Pjetergof

**Pjetergof** (,  *Peterhof*, 1944–1997 *Pjetrodworjec/ Петродворец*) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při brjoze Finskeho zaliwa a je wobwod Pětrohróda. Ma něhdźe 76 tysac wobydlerjow.  

Sydlišćo je so w lěće 1711 załožiło.

## Literatura
* Петергоф// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Wotkazy

* Mapa
* Oficielne webstrony
Hainichen

**Hainichen** je sakske wulke wokrjesne město w srjedźosakskim wokrjesu. Leži 20 kilometrow sewjerowuchodnje Kamjenicy při zwjazkowej awtodróze 4. Ma něhdźe 8.600 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1276 jako *Heynichen*.

## Geografija
Přez Hainichen ćeče rěka *[[Kleine Striegis]]*.

Susodne města a gmejny su Rossau na sewjeru, Striegistal na wuchodźe, Oberschöna na juhowuchodźe,  Oederan na juhu a Frankenberg/Sa. na juhozapadźe a na zapadźe.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Michail Afanasjewič Bulgakow

**Michail Afanasjewič Bulgakow** (;  * 15. meje 1891 w Kijewje; † 10. měrca 1940 w Moskwje) bě wuznamny ruski spisowaćel. Jeho hłownej twórbje „Mišter a Margarita“ („Мастер и Маргарита“) a „Běła garda“ („Белая гвардия“) stej klasikarjej ruskeho romana. Wón płaći jako wulki satirikar ruskeje literatury. 

## Literatura
* Большая Советская энциклопедия: В 30 т. - 3-е изд. - М., Том: 4, Стр.: 104 – 105, 1969-1978.
* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М.: РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8.

## Wotkazaj

* 
* Biografija a twórby
Pjelageja (spěwarka)

**Pjelageja** (poprawom **Pjelageja Sergejewna Chanowa**; ; * 14. julija 1986, Nowosibirsk, Ruska) je ruska spěwarka. 

## Wotkazaj

* pelagea.ru
Hartha

**Hartha** je sakske městačko w srjedźosakskim wokrjesu. Leži zapadnje Doblina nad dolinu Sapawy a ma něhdźe 7.300 wobydlerjow.

Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1223 jako sydło knjeza *Heinricus de Hart*.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Bernie Sanders

**Bernie Sanders** (* 8. septembra 1941 w New York City) je US-ameriski bjezstronski politikar. Wot lěta 2007 zastupi Sanders zwjazkowy stat Vermont w senaće zjednoćenych statow Ameriki. We wólbnym boju wo prezidentstwo Zjednoćenych statow kandidowaše za předwólby Demokratiskeje strony přećiwo Hillary Clinton.

## Wotkazaj

* BernieSanders.com
Lisćina kulturnych pomnikow w Hamorje

**Lisćina kulturnych pomnikow w Hamorje** wobsahuje 120 připóznatych pomnikow gmejny Hamor w Zhorjelskim wokrjesu, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).

## Legenda
* **mjeno:** pomjenowanje abo družina kulturneho pomnika
* **połoženje:** dróhowe mjeno a, je-li date, domowe čisło kulturneho pomnika. Po tutej adresy so lisćina zakładnje sortěruje. Wotkaz „karta“ wjedźe k wšelakorym kartam w syći a mjenuje koordinaty kulturneho pomnika.
* **datowanje:** podawa lěto dotwarjenja resp. dobu twarjenja. Rjadowanje po lěće je zmóžnjene. 
* **wopisanje:** twarske a stawizniske drobnostki kulturneho pomnika, wosebje kajkosće pomnika.
* **ID:** wot Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit wudate objektowe čisło kulturneho pomnika

## Kulturne pomniki w [[Bjerwałd]]źe

|}

## Kulturne pomniki w [[Cympl]]u

|}

## Kulturne pomniki w [[Delni Wujězd|Delnim Wujězdźe]]

|}

## Kulturne pomniki w [[Dyrbach]]u

|}

## Kulturne pomniki w Hamorje

|}

## Kulturne pomniki w [[Klětno]]m (z [[Jamno]]m a [[Wolešnica (Hamor)|Wolešnicu]])

|}

## Kulturne pomniki w [[Košla|Košli]]

|}

## Kulturne pomniki w [[Krynhelecy|Krynhelecach]]

|}

## Kulturne pomniki w [[Manjow]]je

|}

## Kulturne pomniki w [[Radšowk]]u

|}

## Kulturne pomniki w [[Rudej]]i

|}

## Kulturne pomniki w [[Rychwałd]]źe

|}

## Kulturne pomniki w [[Sprjowje|Sprjowjach]]

|}

## Kulturne pomniki w [[Tranje|Tranjach]]

|}

## Kulturne pomniki w [[Turjo|Turjom]]

|}

## Kulturne pomniki we [[Wochozy|Wochozach]]

|}

## Žórła
* Sakski krajny zarjad za pomnikoškit, lisćina pomnikow w datowej bance DIVIS, wurězk: Kulturdenkmale des Freistaates Sachsen, Landkreis Görlitz, staw: 15. apryla 2014 (dohlad přez awtora w Hornjołužiskej bibliotece wědomosćow w Zhorjelcu)
Lubijska hora

**Lubijska hora** ( *Löbauer Berg*) je něhdyši wulkan blisko Lubija w hornjołužiskim wokrjesu Zhorjelc. Wona je 448 metrow wysoka a jeje wysokosće a charakteristiskeho dwójneho wjerška dla hižo wotdaloka spóznać. Druhi wjeršk twori Wowča hora (449 m), kotraž je wo meter wyša hač Lubijska.

## Połoženje

Wjeršk Lubijskeje hory namaka so něhdźe 1,8 kilometrow wuchodnje Lubijskeho centruma. Na wuchodźe leža Jěrkecy a na sewjeru – při železniskej čarje do Zhorjelca a zwjazkowej dróze 6 – Serbske Pawlecy. Na wjeršku steji *wěža krala Bjedricha Awgusta*, wuhladna wěža z lateho železa z wěžowym hosćencom. Při zapadnej skłoninje namaka so znowanatwarjeny hosćenc *Honigbrunnen*. Susodna Wowča hora je stejišćo 162 metrow wysokeje wusyłanskeje wěže Němskeje Telekom.

## Geologija
Lubijska hora wobsteji z powostankow něhdyšeho tercierneho wulkana w formje sedła a z owalnym podrysom. Prěnjotny wulkan bě wo wjele wyši, wotnošowaše so pak we wšelakorych lodowych dobach. Wokolina wjerška twori najwjetše powjeršne łožišćo bazalta w Hornjej Łužicy, kotrež so na přestrjeni wot třoch kwadratnych kilometrow wupřestrěwa.

## Stawizny

Wjeršk Lubijskeje hory so hižo w bronzowej dobje wot čłowjeka wužiwaše, tak je so 1.600 metrow dołhe wobhrodźenje Łužiskeje kultury zdźěla wobchowało. Nutřka su so dźěłanski grat, keramika, bronzojte objekty a debjenki namakali.

Prěnja skromna chata bě so w lěće 1738 natwariła, zniči so wšak hižo w Sydomlětnej wójnje (1756–63). W lěće 1770 natwarichu Lubijscy překupcy druhe kamjentne twarjenje na horje.

Wot lěta 1854 steji na wjeršku 28 metrow wysoka železna wěža, kotraž bu po sakskim kralu Bjedrichu Awgusće II. pomjenowana. Wona je w Europje po wašnju twarjenja jónkrótna. Tež wěžowa korčma so w tymle lěće wotewri.

Lubijska hora steji wot lěta 2009 ze wšěmi twarjenjemi, wěžu a třomi skałami jako ansambl pod pomnikoškitom. Nimo toho płaći jeje měšany hórski lěs jako krajinoškitne pasmo.

## Wuhlad
Dla jeje połoženja je Lubijska hora wurjadne wuhladnišćo. Na juhu su Kotmar a Žitawske kaž tež Łužiske horiny widźeć; na wuchodźe Hrodźišćo a Zhorjelske Sedło, při dobrych wobstejnosćach tež Kyrkonoše a Sněžnicy. Dale do sewjera so Limas z runiny zběha a w dalinje je Hamorska milinarnja widźeć. Na sewjerozapadźe leži město Budyšin.

## Wotkaz
Puškin (město)

**Puškin** (, 1710–1918 *Carskoje Selo/Царское Село*, 1918–1937 *Detskoje Selo/Детское Село*) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje a je wobwod Pětrohróda. Ma něhdźe 101 tysac wobydlerjow.  

Sydlišćo je so w lěće 1710 załožiło a ma wot lěta 1808 měšćanske prawa.

Dósta w lěće 1937 mjeno ruskeho basnika Aleksandra Puškina. 

## Literatura
* Царское Село// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Mississippi

**Mississippi** je 3.778 kilometrow dołha wulkorěka w Zjednoćenych statach Ameriki. Wužórli so z jězora Itasca w sewjernym zwjazkowym staće Minnesota, běži potom hłownje do južneho směra a wuliwa so něhdźe 150 kilometrow južnje města New Orleans z deltu do Mexiskeho golfa Atlantiskeho oceana.

Jeho najdlěši přitok Missouri je hač k zjednoćenju z Mississippijom wo wjele dlěši (4087 km), tak zo tworitej wobě rěce z cyłkownej dołhosću wot 6051 kilometrow štwórty najdlěši rěčny system na zemi.

Na puću k morju přeprěkuje rěka wósom ameriskich zwjazkowych statow: Minnesota, Illinois, Missouri, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Mississippi a  Louisiana. Nimo toho twori wona hranicu Wisconsina a Iowy. Hač na wokolinu wulkich jězorow wotwódnja wšě kónčiny mjez Rocky Mountains na zapadźe a Appalachami na wuchodźe, wobsahujo 31 zwjazkowych statow a dwě kanadiskej prowincy. Delta Mississippija pola New Orleans słuša do najwjetšich na swěće.

Mjeno pochadźa prawdźepodobnje z rěče Alkonkinow a wobsteji ze słowow *messe* („wulka“) a *sepe* („woda“). W ameriskej wobchadnej rěči praji so Mississippijej husto *Old Man River*.

## Wotkaz
Denali

**Denali** (athapaska: „tón wysoki“ abo „tón wulki“, prjedy *Mount McKinley*) je z 6198 metrami najwyša hora Alaski, Zjednoćenych statow a cyłeje Sewjerneje Ameriki. 

Wot 1917 do 2015 bě hora oficielnje pomjenowana po 1901 zamordowanym prezidenće William McKinley.

## Geografija
Wjeršk Alaskaskeho rjećaza namaka so něhdźe 200 kilometrow sewjernje alaskaskeje stolicy Anchorage w narodnym parku ze samsnym mjenom. Dla izolowaneho połoženja je Denali hora z najwyšim reliefom na swěće, to rěka zo njeje druheje hory, kotraž wustupuje tak wysoko ze swojeje wokoliny. Z teje přičiny płaći tež jako jedna z horow z najbóle ekstremnej klimu, charakterizowanej přez sylne wichory (často nad 120 km/h), špatne wjedro a wosebje niske temperatury, w ekstremnych padach pod −60°C. W zymskich měsacach wěje jetstream z wjace hač 160 km/h přez horu. Krosnowanska sezona traje wot apryla do junija.

## Stawizny
Prěnje dokumentowane naspomnjenje hory pochadźa wot britiskeho wotkrywarja George Vancouver z lěta 1794. Jako prěni docpěchu dnja 7. junija 1913 amerisko-britiski slědźer Hudson Stuck a alaskaski krosnowar Henry Peter Karstens z dwěmaj indianiskimaj přewodźerjomaj wjeršk.

## Wotkaz
Amaconas

**Amaconas** ( *Rio Amazonas*, w hornim běhu *Rio Solimões*) je wulkorěka na sewjeru Južneje Ameriki, kotraž přeprěkuje něhdźe 300 kilometrow južnje ekwatora Amaconasowu nižinu z najwjetšim tropiskim dešćowym lěsom swěta. Wón je na wodu najbohatša rěka na swěće a wobsahuje při wuliwje do Atlantiskeho oceana wjace wody hač slědowace sydom rěkow a něhdźe 70 króć wjace hač Ryn. Po Nilu je Amaconas ze 6.448 kilometrami druha najdlěša rěka na zemi.

Wón nastanje na wuchodźe Peruwa ze žórlicow Marañón a Ucayali a běži potom hłownje do wuchodneho směra přez zwjetša njewobsydlene kónčiny. Najwjetše město při rěce je Iquitos z 400.000 wobydlerjemi. Blisko brazilskeho milionoweho města Manaus wuliwa so wotlěwa Rio Negro do wjacore kilometry šěrokeho Amaconasa. Manaus sam při rěce njeleži. Sewjernje města Belém wuliwa so rěka z 200 kilometrow šěrokej deltu do Atlantiskeho oceana. Přerězny wotběh do oceana wučinja 206.000 m³/s a wotpowěduje 17 % wšěch přiběhow swětowych oceanow.

Wot něhdźe 10.000 přitokow Amaconasa su 100 pławne.

## Wotkaz
Nil

**Nil** ( النيل‎, *an-Nīl*) je wulkorěka na sewjerowuchodźe Afriki a ze 6852 kilometrami před južnoameriskim Amaconasom najdlěša rěka na swěće. Wužórli so w horinach Ruandy a Burundija w regionje centralnoafriskich wulkich jězorow a běži přez Tansaniju, hdźež zastaruje Viktoriaski jězor z wodu, dale přez Ugandu, Južny Sudan, Sudan a Egyptowsku hač k Srjedźnemu morju, do kotrejž so ze 24.000 km² wulkej deltu wuliwa. Při Nilu namakaja so tři stolicy: Juba, Khartum a Kairo kaž tež wjetšina staroegyptowskich pomnikow.

Jako jenička rěka swěta přeprěkuje cyłkowny subtropiske suche pasmo a zdobom ze Saharu najwjetšu pusćinu na zemi. Wosebite kajkosće rěki běchu zakład nastaća jedneje z prěnich wysokich kulturow čłowjestwa w Egyptowskej. Hač do dźensnišeho hraje Nil jako jenička wulka rěka w hewak suchim kraju wulku hospodarsku rólu.

Dla wuparjowanja a wužiwanja Niloweje wody za powodźenje ratarskich płoninow docpěja jenož 1250 m³/s rěčny delta, napřećo čemuž ma Amaconas 200 króć wjetše mnóstwo wody.

Poprawny Nil nastanje hakle pola sudanskeje stolicy Khartum z Běłeho a Módreho Nila, při čimž je druhi – z Etiopiskeje pochadźacy – krótši, ale bohatši na wodu. Wódny staw Nila so wot lěta na lěto přeměnjuje, štož je wosebje za wot Niloweje wody wotwisnu Egyptowsku problematiske a sčasami zwadny dypk mjez krajemi při hornim Nilu a tutymi při delnim běhu. Zo bychu móhli staw wody lěpje regulować a katastrofalnym powodźenjam kaž tež suchoće zadźěwali, natwarichu w 1960tych lětach na juhu Egyptowskeje Assuansku rěčnu zawěru z Nasserowym jězorom kaž tež dalše rěčne zawěry.

## Wotkaz
Marshallowe kupy

**Republika Marshallowych kupow** (marshallsce *Aolepān Aorōkin M̧ajeļ*,  *Marshall Islands*) je njewotwisny oceaniski kupowy stat w zapadnym Ćichim oceanje, kotryž wobjimuje do Mikronezije słušacu skupinu kupow ze samsnym mjenom. Stolica kraja je Majuro z 28.000 wobydlerjemi.

Marshallowe kupy wobsteja z dweju nimale paralelneju rjećazow kupow, Ratakoweho rjećaza („kupy schadźenja słónca“) ze 14 atolemi a dwěmaj kupomaj na wuchodźe a Ralikoweho rjećaza („kupy chowanja słónca“) z 15 atolemi a třomi kupami na zapadźe. K rjećazomaj słušeja cyłkownje něhdźe 1225 wjetšich a mjeńšich kupow, rozměstnjene na mórskej přestrjeni wot 2 milionow km², při čimž wučinja přestrjeń kupow jenož 181 km². Najwyši dypk na kupach leži jenož dwaj metraj nad hładźinu morja.

Klima je włóžna a horca z dešćowym časom mjez meju a nowembrom.

Wot 1906 do 1914 běchu kupy z koloniju Němskeje, potom stejachu hač do lěta 1944 pod japanskim zarjadnistwom. Po dobywanju kupow přez US-ameriske wójsko słušachu hač do lěta 1979 jako wotwisny teritorij do Zjednoćenych statow. Američenjo wužiwachu někotre atole za testowanje atomowych bombow. W lěće 1986 docpěchu Marshallowe kupy njewotwisnosć.

## Žórła


## Wotkaz
Missouri River

**Missouri River** je ze 4087 kilometrami najdlěši přitok Mississippija a zdobom najdlěša rěka Zjednoćenych statow, dokelž je dlěši hač Mississippi sam. Jako rěčny system tworitej wobě rěce najdlěšu wulkorěku Sewjerneje Ameriki a štwórtu najdlěšu cyłeho swěta. Jeho rěčina wobjimuje šesćinu cyłeje přestrjenje Zjednoćenych statow.

Žórlicy Missourija, dlěši Jefferson River a krótši Madison River, so na sewjeru Rocky Mountains w zwjazkowymaj statomaj Montana a Wyoming wužórlitej. Po zjednoćenju wobeju rěkow běži Missouri najprjedy do sewjerneho směra přez kanjon a wustupuje blisko města Great Falls přez wjacore rěčne prohi do runiny. Wottam je pławny. Běži dale do wuchodneho a pozdźišo do juhowuchodneho směra přez North a South Dakota, sewjerowuchodnu Nebrasku a twori w dalšim běhu hranicy mjez Iowu a South Dakota, Nebrasku a Missouri, kaž tež sewjerny dźěl hranicy mjez Kansasom a Missouri. Sewjernje města St. Louis so do Mississippija wuliwa.

Do natwarjenja železniskich čarow přez Sewjernu Ameriku słužeše Missouri River jako wuznamny wikowanski puć. W 20. lětstotku natwarichu so při hornim běhu wjacore rěčne zawěry za lěpše regulowanje rěki, powodźenje polow a dobywanje energije.

## Wotkaz
Wulke wokrjesne město

**Wulke wokrjesne město** ( *Große Kreisstadt*) je zapřijeće z němskeho komunalneho prawa za wokrjesej přisłušace města, kotrež maja porno druhim gmejnam we wokrjesu wosebite přidatne nadawki, kotrež za wokrjes přewozmu.

Tajke města z wosebitym statusom maja w Sakskej, Bayerskej a Badensko-Württembergskej. Zwjetša su to něhdyše wokrjesne města, potajkim sydła wokrjesneho zarjada, kotrež tutón status přez wokrjesne reformy zhubichu.

W Sakskej namaka so 53 wulkich wokrjesnych městow. Budyski wokrjes ma pjeć wulkich wokrjesnych městow (Biskopicy, Budyšin, Kamjenc, Radeberg, Wojerecy), runje tak kaž wokrjes Zhorjelc (Běła Woda, Lubij, Niska, Zhorjelc, Žitawa). Nimo Radeberga běchu wšě města pak wokrjesne města něhdyšich krajnych wokrjesow pak bjezwokrjesne (Wojerecy a Zhorjelc).
Swaziska

**Kralestwo Swaziska** (wot 2018 oficielnje **eSwatini**; saSwati *Umbuso we Swatini*,  *Kingdom of Eswatini* abo *Swaziland*) je mały nutřkokrajny stat w južnej Africe, kotryž mjezuje z Mosambikom a Južnej Afriku. Stat je faktisce jenička absolutna monarchija w Africe z kralom na čole. Z přestrjenju wot 17.363 km² je Swaziska po Gambiji druhi najmjeńši stat na afriskim kontinenće a mjeńša hač Sakska. Stolica kraja je Mbabane z 90.000 wobydlerjemi.

Hač do lěta 1968 bě Swaziska z koloniju Zjednoćeneho kralestwa.

Klima je powšitkownje subtropiska a wotwisna wot wysokosće nad mórskej hładźinu. We wyše ležacych kónčinach wokoło stolicy Mbabane (1200 m) na zapadźe kraja knježi měrna klima z ćopłym lěćom a miłej zymu.

Přirězne žiwjenske wočakowanje leži pola něhdźe 50 lět a słuša tuž do najnišich na cyłym swěće. Přičina za to je předewšěm wulki podźěl ludnosće, inficěrowany z HI-wirusom.

## Žórła


## Wotkaz
Strelna

**Strelna** () je sydlišćo w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při brjoze Finskeho zaliwa a je wobwod Pětrohróda. Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow. 
 
Sydlišćo je so w lěće 1500 załožiło.

## Literatura
* Стрельна// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Wjerchnij Fiagdon

**Wjerchnij Fiagdon** (, ) je sydlišćo z 1.100 wobydlerjemi w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži 50 kilometrow južnje Wladikawkaza při rěce Fiagdon.

Sydlišćo je so w 20. lětstotku załožiło.

## Žórło


## Wotkaz
Elchotowo

**Elchotowo** (, ) je sydlišćo z 12.500 wobydlerjemi w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži 60 kilometrow sewjernje Wladikawkaza.

Sydlišćo je so w lěće 1838 załožiło.

## Žórło


## Wotkaz
Kosta Lewanowič Chetagurow

**Kosta Lewanowič Chetagurow** (, ;  * 15. oktobra 1859, wjes Nar, Ruska, † 1. apryla 1906, Georgijewsko-Osetinskoje, Ruska) bě wuznamny osetiski basnik, spisowaćel a moler. Załožer osetiskeje literatury. 

## Wotkazaj

* 
* Biografija a twórby
Nar

**Nar** (, ) je wjes z 10 wobydlerjemi w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži 90 kilometrow južnje Wladikawkaza.

## Wosobiny
* Kosta Lewanowič Chetagurow (1856 – 1906) - osetiski basnik, spisowaćel a moler.

## Žórło


## Wotkaz

* Mapa
Hromadnik

**Hromadnik** ( tež *Döhlener Berg*) je 511 metrow wysoka hora w Hornjej Łužicy, kotraž słuša k Čornobóskeho rjećaza.

## Geografija

Hora namaka so dźewjeć kilometrow juhowuchodnje Budyšina w prěnim (najsewjernišim) rjećazu Łužiskich horow a twori zapadny wukónc Čornobóskeho masiwa. Pod Hromadnikom leža na sewjeru wjeski Rachlow, Delany, Splósk a Chójnica, na zapadźe Kózły a na juhu Kumwałdski doł.

Hromadnik je městno wšelakorych powědančkow, při čimž hraje tež tak mjenowana woporna škla mjez wjerškomaj Hromadnika a Čornoboha wěstu rólu. Tež mjeno hory so na mytisku słowjansku zašłosć jako pozdatne *hromadźišćo* poćahuje, njeje pak historiske, ale – kaž mjenje Čornobóh a Běłobóh – wumyslenka z doby romantiki.

Na wjeršku hory namakaja so skały, kotrež so mjez druhim za krosnowanje wužiwaja. Předewšěm na zapadnych skłoninach Hromadnika wudobywachu z wjacorych małych skałow kamjeniznu, wosebje zornowc.

Dla połoženja při zapadnym kóncu hórskeho rjećaza je Hromadnik na dešćach bohaty a žórlišćo wjele małych rěčkow.

Přez Čornobóh a Hromadnik běži dalokopućowanska šćežka němskeje jednoty Zhorjelc–Aachen.

## Žórło


## Literatura
* 
## Wotkaz
Mizur

**Mizur** (, ) je sydlišćo z 3.100 wobydlerjemi w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži 65 kilometrow zapadnje Wladikawkaza při rěce Ardon.

Sydlišćo je so w lěće 1826 załožiło.

## Žórło


## Wotkazaj

* Mapa
Aleksej Nikolajewič Tolstoj

**Aleksej Nikolajewič Tolstoj** (;  * 10. januara 1883,  Nikolajewsk, Ruska; † 23. februara 1945 w Moskwje, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny ruski a sowjetski spisowaćel kaž tež wodźaca wosoba oficielneje sowjetskeje literatury po smjerći Maksima Gorkeho.  

## Literatura
* Краткая литературная энциклопедия// Большая российская энциклопедия, т. 7

## Wotkazaj

* 
* Biografija a twórby
Michail Aleksandrowič Šolochow

**Michail Aleksandrowič Šolochow** (;  * 24. meje 1905, Kružilin, oblasć Wojska Donskeho, Ruska; † 21. februara 1984 stanica Wjošenskaja, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny ruski a sowjetski spisowaćel, kotryž dósta w lěće 1965 za swoju hłownu twórbu *„Ćichi Don“* Nobelowe myto za literaturu.

## Twórby
* *Донские рассказы*, 1925
* *Лазоревая степь*, 1926
* *Тихий Дон*, 1928 – 1940
* *Поднятая целина*, 1932 – 1960
* *Они сражались за Родину*, 1942
* *Наука ненависти*, 1942
* *Судьба человека*, 1956 – 1957
* *По велению души*, 1970

## Wotkazaj

* 
* Biografija
Wjelryby

**Wjelryby** *(Cetacea)* su rjad w rjadowni cycakow z něhdźe 80 družinami, kotryž je bjez wuwzaća we wodźe žiwy. Tuž so – najebać serbskeho mjena – wo ryby njejedna. Hakle Carl von Linné je w lěće 1758 cycakam přirjadowa.

Rjad so do dweju podrjadow poddźěluje, kosćinowe a zubne wjelryby (*Mysticeti* a *Odontoceti*). Do kosćinowych wjelrybow słušeja najwjetše zwěrjata na zemi kaž na přikład módra wjelryba, kotrež su zwjetša wot planktona žiwe. Do podrjada rubježnych zubnych wjelrybow słuša tež swójba delfinow *(Delphinidae)*. Wone so we wobchadnej rěči zwjetša jako wjelryby njemjenuja.

Z wuwzaćom někotrych družinow delfinow su wjelryby w morju žiwe. Wone su blisko přiwuzne z dwukopytačemi *(Artiodactyla)*. Žiwjenski rum mnohich družinow je dla zanjerodźenja wobswěta, rybarstwa a łódźnistwa wohroženy.

## Wotkaz
Insektožrački

**Insektožrački** (*Eulipotyphla*, prjedy *Lipotyphla* abo *Insectivora*) su rjad w rjadowni cycakow. Jedna so wo na družiny bohatu skupinu poměrnje małkich zwěrjatow z na rubježne žiwjenske wašnje přiměrjenym kusadłom. Systematika skupiny bu často diskutowana, po tuhdyšej systematice słušeja do njeje pjeć swójbow, a to jěže (Erinaceidae), troski (Soricidae), knoty (Talpidae), Solenodontidae a wotemrěte Karibiske troski (Nesophontidae). Přisłušnosć jěžikow do skupiny je zwadna.

Zwěrjata su wot 3 do 45 cm dołhe a waža mjez 2 g a 2 kg. Wosebje troski su małe, Etruski trosk je najmjeńši cycak na swěće. Do najwjetšich družin słušatej Wulkomyšowy jěž a Solenodon. Najwažnišu rólu při pytanju cyroby hraje pola wšitkich družinow derje wuwity čuch.

Žiwjenski rum insektožračkow wobjimuje Euraziju, Afriku a Sewjernu kaž tež Srjedźnu Ameriku. W Južnej Americe zwjetša pobrachuja, hač na małowušaty trosk, kotryž je na sewjerozapadźe kontinenta žiwy. W Awstraliji jich njeje. Wjetšina družinow su zemske žiwochi.

## Přikłady

Suncus etruscus.jpg|Etruski trosk
Erinaceus europaeus (Marek Szczepanek).jpg|Europski jěž
Hispaniola solenodon.jpg|Solenodon


## Wotkaz
Jěže

**Jěže** (tež **jěžiki**,  *Erinaceidae*) su swójba cycakow, kotraž słuša do rjada insektožračkow. Najznaćišej družinje w Europje stej brunohrudźny jěž (Erinaceus europaeus) a sewjerny běłohrudźny jěž (Erinaceus roumanicus). W zapadnej a srjedźnej Europje so zwjetša brunohrudźny jěž nadeńdźe. Na wuchodźe srjedźneje Europy – wot zapadneje Pólskeje přez Čěsku a Awstrisku hač k Jadranskemu morju – eksistuje něhdźe 200 kilometrow šěroke přechodne pasmo, w kotrymž stej wobě družinje zadomnjenej.

Cyłkownje słušeja něhdźe 25 družinow do swójby, kotrež su w Euraziji a Africe žiwe. Swójba so na stary swět wobmjezuje, w Americe a Awstraliji jich njeje. Wone so dwěmaj podswójbomaj přirjaduja, kałatym jěžam (Erinaceinae) a kosmatym jěžam (Galericinae). Přisłušnosć k rjadej insektožračkow je zwadna.

Jěže su wot hłowy do tyłowa wot 10 do 45 centimetrow dołhe. Družina z najwjetšimi a najćešimi eksemplarami je Wulki myšacy jěž, kotryž waži na 2 kg. Dołhota wopuša je rozdźělna, tak maja kałate jěže jenož krótke wopuše a někotre družiny kosmatych jěžow chětro dołhe. Stawy jěžow su poměrnje krótke.

Kosmy jěžow su zwjetša brune abo šěre a wobsteji pola kałatych jěžow z wjacorych tysac kałačow, słužacych zakitowanju. W strašnym padźe so jěže z pomocu wobručojteho muskla zakuleja (zjěža).

Jěže su zwjetša zemske zwěrjata a nócnje žiwe. W zymje dźerža zymski spar.

## Systematika
Swójba rozrjaduje so do dweju podswójbow z dźesać rodami a něhdźe 25 družinami:

* **[[Kosmate jěže]]** (Galericinae)
** Wulke myšace jěže (*Echinosorex gymnura*)
** Małe myšace jěže (*Hylomys*), tři družiny
** Troskowe jěže (*Neotetracus sinensis*)
** Hainanske myšace jěže (*Neohylomys hainansensis*)
** Filipinske myšace jěže (*Podogymnura*), dwě družinje
* **[[Kałate jěže]]** (Erinaceinae)
** Małowuchate jěže (*Erinaceus*), štyri družiny (mjez nimi wobě europskej)
** Afriske jěže (*Atelerix*), štyri družiny
** Stepowe jěže (*Mesechinus*), dwě družinje
** Dołhowuchate jěže (*Hemiechinus*), dwě družinje
** Pusćinowe jěže (*Paraechinus *), štyri družiny

## Wotkaz
Knoty

**Knoty** (Talpidae) su swójba z rjadownje cycakow, kotraž słuša do rjada insektožračkow. Do swójby słušeja něhdźe 35 družinow w měrnych klimowych pasmach Eurazije a Sewjerneje Ameriki, při čimž je Europski knot *(Talpa europaea)* jenička družina w srjedźnej Europje. Wjetšina knotow – nic pak wšě – je zwjetša pod zemju žiwa, hdźež zwěrjata ze swojimaj łopatkojtymaj pacomaj chódby hrjebaja.

Wone su zwjetša małke zwěrjata z dołhotu mjez 6 a 22 centimetrami a wahu wot 9 do 170 gramow. Najwjetša družina je ruski desman, kotryž je jako jedyn z mało zastupjerjow swójby zwjetša we wodźe žiwy. Wopuš je pola hrjebacych družinow chětro krótki, pola tamnych ma zdźěla samsnu dołhotu kaž ćěło. Najwažniši zmysł při pytanju cyroby je nuchanski, tež słuch je derje wuwity. Knoty su zwjetša samotarjo a nimaja (hač na nad zemju žiwe družiny) wurazny dnjowy rytmus, ani zymski spar njedźerža. 

Knot so ze wšelakimi čerwjemi, wudźenkami, kruhowačkami a insektami zežiwja, zrědka tež z mjeńšimi rjapnikami.

W nuzach za čas zašłych wójnow so knoty łójachu a jich kožuchi předawachu. W nowšim času stachu so wosebje w Europje z woporom moderneho ratarstwa.

## Systematika
* podswójba Uropsilinae
** Troskowe knoty (*Uropsilus*), štyri družiny
* podswójba Nowoswětowe knoty (Scalopinae)
** tribus Condylurini
*** Hwěžkate knoty (*Condylura cristata*)
** tribus Scalopini
*** Kosmatowopušate knoty (*Parascalops breweri*)
*** Wuchodoameriske knoty (*Scalopus aquaticus*)
*** Gansuske knoty (*Scapanulus oweni*)
*** Zapadoameriske knoty (*Scapanus*), tři družiny
* podswójba Staroswětowe knoty (Talpinae)
** tribus Desmany (Desmanini)
*** Ruske desmany (*Desmana moschata*)
*** Pyrenejske desmany (*Galemys pyrenaicus*)
** tribus Neurotrichini
*** Ameriske troskowe knoty (*Neurotrichus gibbsii*)
** tribus Scaptonychini
*** Dołhowopušate knoty (*Scaptonyx fusicaudus*)
** tribus Poprawne knoty (Talpini)
*** Juhowuchodoaziske knoty (*Euroscaptor*), šěsć družinow
*** Wuchodoaziske knoty (*Mogera*), pjeć družinow
*** Běłowopušate knoty (*Parascaptor leucura*)
*** Krótkowobličowe knoty (*Scaptochirus moschatus*)
*** Euraziske knoty (*Talpa*), 9 družinow, mjez nimi Europski knot (*T. europaea*)
** tribus Japanske troskowe knoty (Urotrichini)
*** *[[Dymecodon pilirostris]]*
*** *[[Urotrichus talpoides]]*

## Wotkaz
Łužičan (časopis)

**Łužičan** bě serbski literarny měsačnik, kotryž bu 1860 wot Jana Arnošta Smolerja a Michała Hórnika załoženy. Časopis wuńdźe hač do lěta 1880; zwjetša pod redakciju Smolerja. 
W časopisu wozjewichu so hornjo- a delnjoserbske basnje a powědančka kaž tež přełožki z druhich literaturow, přikłady ludoweho basnistwa, stawizniske pojednanja a literarna kritika. W lěće 1863 měješe Łužičan něhdźe 300 abonentow w tu- a wukraju. We Łužičanu wužiwaše so analogny prawopis.

Časopis wuńdźe prěnjotnje z podtitlom *Časopis za wyššu zabawu a powučenje* a pozdźišo jako *Měsačnik za pismowstwo, ryčespyt a narodopis*. Do awtorow słušachu nimo redaktorow tež serbske wosobiny Arnošt Muka, Jan Pětr Jordan, Handrij Zejler a Hendrich Jordan. Zastupjerjo młodoserbskeho hibanja pod nawodom Muki a Barta-Ćišinskeho załožichu w nazymje 1876 *[[Lipa Serbska|Lipu Serbsku]]* jako časopis za młódšu generaciju, kotryž měješe wjace wuspěcha mjez ludom. W lěće do zastajenja Łužičana měješe tutón jenož hišće 70 stajnych abonentow. Na iniciatiwu Arnošta Muki naruna 1882 nowozałoženy časopis *[[Łužica (časopis)|Łužica]]* wobě wozjewjence. 

Łužičan płaći z tym tež jako jedyn z předchadnikow *[[Rozhlad]]a*.

## Žórło
*
Donat Józef Ćěsla

**Donat Józef Ćěsla** (pseudonym *Fabricius*; * 1614 w Chrósćicach, † 24. septembra 1690 w Budyšinje) bě serbski katolski duchowny a spisaćel.

Po zakónčenju studija teologije skutkowaše syn Chróšćanskeho roboćana wot 1650 w čěskim Mutěnínje jako farar. W lěće 1676 přińdźe na Njebjelčansku faru a wuzwoli so jako kanonik. 1679 bu do Budyšina powołany, hdźež bě wot 1681 do 1690 ze seniorom tachantstwa.

Wuznamny za regionalnu stawiznowědu je jeho wopis połoženja Njebjelčanskeje wosady po Třicećilětnej wójnje z lěta 1678.

## Žórło
Franc Moric Domaška

**Franc Moric Domaška** ( *Franz Moritz Domaschke*; * 24. septembra 1862 w Nosaćicach, † 26. septembra 1931 w Budestecach) bě serbski ewangelski farar a składnostny spisowaćel.

Narodźi so jako syn Nosačanskeho fararja Michała Domaški a jeho mandźelskeje Hany a wopytowaše wot 1877 do 1883 Lubijski wučerski seminar. Wot 1883 do 1888 dźěłaše jako domjacy wučer na Wujerskim knježim dworje a přihotowaše so awtodidaktisce na złoženje matury. 1888–92 studowaše w Lipsku teologiju.

Po zakónčenju studija skutkowaše najprjedy jako kapłan w Ketlicach pola Lubija (1892–98) a w Hodźiju (1898–1902) pod tamnišim fararjom Janom Pawołom Křižanom. Za swój Hodźijski čas bě ze soburedaktorom Misionskeho Posoła. Wot 1902 hač do emeritowanja w lěće 1929 měješe farske městno w Budestečanskej wosadźe. W tutym zastojnstwje přewza nadawk nawjedowanja serbskeho ewangelskeho cyrkwinstwa w sakskej krajnej cyrkwi a bě z tym přez 26 lět prěni serbski wyši farar. Wot 1922 wotměwaše so tež kóždolětny serbski prědarski seminar pola njeho na Budestečanskej farje.

Poda rjad nabožinskich a składnostnych nastawkow, nekrologi, dwě powědančce a někotre kěrluše a basnje do wšelakorych serbskich publikacijow. Nimo toho wustupowaše sčasami jako swjedźenski rěčnik.

Domaška bě z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa a wot 1893 tež Maćicar.

## Žórło
Łužičan

**Łužičan** je:

* wobydler Łužicy
* přisłušnik staroserbskeho kmjena, hlej Łužičenjo
* serbski časopis wot 1860 do 1880, hlej Łužičan (časopis)
* jedyn z pseudonymow Jakuba Barta-Ćišinskeho
Hinc Šewc

**Hinc Šewc** ( *Heinz Schuster-Šewc*; * 8. februara 1927 w Poršicach, † 10. februara 2021 w Lipsku) bě serbski slawist, sorabist a wysokošulski profesor.

## Wědomostna karjera
Šewc wotrosće jako syn ćěsle a skałarja w ewangelskej wosadnej wsy Poršicach, hdźež rěčachu po ludličenju 1925 hišće 80 % wobydlerjow serbsce. Po Druhej swětowej wójnje běše najprjedy z wučerjom w Psowjach a Minakale. Wot 1948 studowaše slawistiku we Wrócławju a po tym při Jagiellonskej uniwersiće w Krakowje. Po zakónčenju jako magister a diplomowy wučer za rušćinu nawróći so 1953 do Łužicy a běše dwě lěće asistent w Instituće za serbski ludospyt. 1955 sćěhowaše promocija na Humboldtowej uniwersiće na temu *Historische und vergleichende Lautlehre der Sprache des [[Albin Moller]]*. Wot 1955 do 1964 bě docent za serbšćinu na Lipšćanskej uniwersiće. 1962 habilitowaše so z dźěłom wo historiskej leksikologiji a etymologiji słowjanskich rěčow. Wot 1964 bě wón za nimale tři lětdźesatki z profesorom za sorabistiku a słowjanski rěčespyt kaž tež z direktorom Instituta za sorabistiku w Lipsku. 1992 poda so na wuměnk.

Krakowska Jagiellonska Uniwersita spožči jemu čestne doktorstwo. Wot lět 1988 bě wón rjadny čłon Sakskeje akademije wědomosćow. Nimo toho bě wukrajny sobustaw Pólskeje akademije wučenosće w Krakowje.

W lěće 1980 spožči so jemu Myto Ćišinskeho I. rjadownje.

## Wubrane spisy
Hinc Šewc wozjewješe wjace hač 500 tekstow, zwjetša pod němsko-serbskim dwójnym mjenom *Schuster-Šewc*.

* *Das Sorbische im slawischen Kontext*, Domowina-Verlag, 2000.
* *Das Sorbische und der Stand seiner Erforschung*, Berlin, Akademie-Verlag, 1991.
* *Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober- und niedersorbischen Sprache*, Bautzen, Domowina-Verlag, 1978–1996.
* *Bibliographie der sorbischen Sprachwissenschaft*, Bautzen, Domowina-Verlag, 1966.
* *Vergleichende historische Lautlehre der Sprache des Albin Moller*, Berlin, Akademie-Verlag, 1958.

## Literatura a žórła
* Dietrich Šołta, Sonja Wölkowa,  Prof. dr. dr. h.c. Hinc Schuster-Šewc 80 lět, Lětopis 54 (2007) 1, str. 131–133
*  Schuster-Šewc, Heinz
* Jan Brankačk: *Profesor Hinc Šewc-Schuster šěsćdźesatnik.* W: Lětopis A, 34 (1987), str. 1–3
* Anja Pohončowa: *[https://web.archive.org/web/20210414102739/https://www.serbske-nowiny.de/index.php/hsb/component/k2/item/55689-mjezynarodnje-p-ip-znaty-sorabist-a-slawist Mjezynarodnje připóznaty sorabist a slawist]* [nekrolog]. W Serbskich Nowinach dnja 17. februara 2021, str. 2

## Wotkazaj
* 
* Heinz Schuster-Šewc, Prof. Dr. phil., strona na websydle Sakskeje akademije wědomosće w Lipsku
Jan Běmar

**Jan Běmar** ( *Johann Böhmer*; * 12. januara 1671 w Rodecach, † 10. meje 1742 w Budestecach) bě serbski farar a spisaćel nabožinskich spisow.

Narodźi so jako syn wićežneho bura w Rodecach pola Bukec a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1696 do 1700 teologiju w Lipsku. W lěće 1700 so z dźowku Budestečanskeho fararja Michała Frencla woženi a přewza dźěło jako pomocny farar pola přichodneho nana. Po jeho smjerći w lěće 1706 sta so z nowym fararjom a skutkowaše tam hač do swojeje smjerće.

Hromadźe z fararjemi Janom Langu z Minakała, Janom Wawerjom z Bukec a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny a wudachu ju w lěće 1728. Nimo toho wuda Běmar někotre modlerske a kěrlušowe knihi a přełoži knihu Friedricha Wernera *Prawy a wěsty njebjeski puć jedneho křesćijana*, kotruž jeho syn Jan Gotttrau Běmar w lěće 1777 wuda.

Jan Běmar bě nan třoch serbskich duchownych Jana Gotthelfa (* 1704), Jana Gottholda (* 1706) a Jana Gotttrauwa Běmarjec (* 1710).

## Žórle
Jan Gotthold Běmar

**Jan Gotthold Běmar** ( *Johann Gotthold Böhmer*; * 29. měrca 1706 w Budestecach, † 1. septembra 1783 w Budyšinje) bě serbski ewangelski prědar a spisaćel filozofiskich spisow.

Narodźi so w lěće 1706 jako syn Budestečanskeho fararja Jana Běmarja a bratr Jana Gotthelfa a Jana Gotttraua Běmarjec. Po wopyće Budyskeho gymnazija studowaše 1725–27 w Jenje a 1727/28 w Lipsku teologiju a filozofiju.

Hač do lěta 1734 dźěłaše jako domjacy wučer w zemjanskich swójbach w Rychbachu, Mišnje, čěskich Warnoćicach a Chołmje. Wot 1730 do 1732 swojemu bratrej Janej Gotttrauwej wučbu podawa. W lěće 1734 nastupi swoje prěnje farske městno w tehdy hišće serbskim Chołmje. 1742 přesydli so do Dołheje Boršće, hdźež pak jenož tři lěta wosta. Wot 1745 do 1755 skutkowaše jako farar hoberskeje Budyskeje Michałskeje wosady, wot 1755 do 1770 jako diakon a wot 1770 hač do swojeje smjerće w lěće 1783 jako arcydiakon Pětroweje cyrkwje.

Běmar napisa za sebje někotre popularnofilozofiske pojednanja, kotrež na namołwu swojich znatych zdźěla anonymnje wozjewi. Někotre so wjacekróć wudawachu.

Jeho druhi syn, Ernst Immanuel Běmar (1739–1812) bě z fararjom w Klětnom.

## Spisy
* *Joh. Albr. Bengels prophetische Zeitrechnung.* Leipzig 1751 a 1773 (z druhim titulom).
* *Das Zeugnis der ersten jüdischen und christlichen Kirche von dem göttlichen Ursprunge der heiligen Schrift.* Budissin 1756.
* *Zwei Gespräche von der Unsterblichkeit der Seele zwischen einem Bauer und einem Offizier, welcher ein Materialist ist.* Budissin 1760, Leipzig 1768.

## Žórło
Jan Wawer

**Jan Wawer** ( *Johann Wauer*; * 28. awgusta 1672 w Mješicach, † 6. meje 1728 w Bukecach) bě serbski ewangelski farar, nabožinski a kulturny prócowar kaž tež jedyn z přełožerjow biblije do serbskeje rěče.

Narodźi so jako syn Mješičanskeho roboćana a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1696 teologiju w Lipsku. Wot lěta 1702 skutkowaše jako pomocny prědar a wot 1708 jako farar w swojej ródnej Bukečanskej wosadźe. W lěće 1710 běše sobuwudawar prěnich serbskich spěwarskich, kotrež wón sam w lěće 1719 z 42 nowymi kěrlušemi znowa wudać. Jeho přełožk *[[Augsburgske wěrywuznaće|Augsburgskeho wěrywuznaća]]* do serbšćiny wosta rukopis. Nimo toho basnješe we łačonskej rěči.

Hromadźe z fararjemi Janom Běmarjom z Budestec, Janom Langu z Minakała a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny. Přełožk wuńdźe krótko po Wawerjoweje smjerći w lěće 1728.

## Žórło
Jan Langa

**Jan Langa** ( *Johann Lange*; * 18. meje 1669 w Palowje, † 27. decembra 1727 w Minakale) bě serbski ewangelski farar a kulturny prócowar kaž tež jedyn z přełožerjow biblije do serbskeje rěče.

Narodźi so jako syn roboćana w tehdy hišće serbskim Palowje pola Zemic-Tumic a studowaše po wopyće Wjerchowskeje šule w Mišnje wot lěta 1691 teologiju w Lipsku. Tam běše famulus (pomocnik) pola zamóžnych komilitonow, kaž na přikład pola bratrow von Ponickau, kotrymajž swójbje słušeše knježi dom w ródnym Palowje. Po studiju skutkowaše najprjedy wot 1696 do 1704 jako farar w Budyšinku, wot 1704 do 1710 w Smělnej a wot 1710 hač do swojeje smjerće w Minakałskej wosadźe.

Hromadźe z fararjemi Janom Běmarjom z Budestec, Janom Wawerjom z Bukec a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny. Přełožk wuńdźe po Langoweje smjerći w lěće 1728. Langa běše tež dwurěčnu předrěč napisał. Wupraješe so kritisce napřećo Pětrej Šěrachej a jeho konceptej k nowowudaću Warichiusoweho katechizma.

Wón běše nan serbskeju fararjow a přełožowarjow Jana Balthasara (* 1697) a Jana Bjedricha Langec (* 1709).

## Žórło
Langa

**Langa** je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Albrecht Langa (1925–2009), serbski ludowědnik
* Jan Langa (1669–1727), farar a kulturny prócowar
* Jan Balthasar Langa (1697–1738), farar a přełožowar nabožinskeho pismowstwa
* Jan Bjedrich Langa (1709–1757), farar a přełožowar nabožinskeho pismowstwa
* Jan Bjedrich Langa (1738–1770), diakon a cyrkwinski stawiznar
* Steffen Langa (1931–2006), tworjacy wuměłc
Swora

**Swora** ( zwjetša *Zwahr*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Swora (1821–1912) – wojnar a blidar, nabožinski prócowar, nawjedowar wupućowarjow do Awstralije
* Jan Karlo Fryco Swora (1818–1884) – delnjoserbski farar, kěrlušer, wudaćel słownika
* Hanzo Juro Swora (1785–1844) – delnoserbski farar, słownikar
Jan Gotttrau Běmar

**Jan Gotttrau Běmar** ( *Johann Gotttrau Böhmer*; * 29. awgusta 1710 w Budestecach, † 11. junija 1779 runje tam) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskich spisow.

Narodźi so w lěće 1710 jako syn Budestečanskeho fararja Jana Běmarja a bratr Jana Gotthelfa a Jana Gottholda Běmarjec. Po wopyće Budyskeho gymnazija hač do lěta 1728 wuknješe pola staršeju bratrow a studowaše wot 1732 w Lipsku, najprjedy prawnistwo a wot 1733 do 1737 teologiju. Za tón čas běše z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer pola zemjanskeje swójby we Wolešnicy. Wot 1740 skutkowaše jako pomocny prědar pola swojeho nana w Budestecach, hdźež přewza po nanowej smjerći w lěće 1742 farske městno.

W lěće 1751 přełožowaše Lutherowu *Domjacu postilu* sobu, nimo toho wuda někotre składnostne modlitwy.

## Spisy
* (z Janom Bjedrichom Langu, Hadamom Bohuchwałom Šěrachom a Jurjom Mjenjom): *[https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/?id=5363&tx_dlf%5Bhighlight_word%5D=Veit+Dietrich&tx_dlf%5Bpointer%5D=24&tx_dlf%5Bid%5D=173863&tx_dlf%5Bpage%5D=5 Teho woßebneho Muża Bożeho, D. Mertena Luthera, Domjaza Postilla, aby: Wukladowanja tych Szenjow nawschitke Nedzelje, Roczne Czaße...]*. Serbski přełožk Lutheroweje domjaceje postile, Budyšin, 1749

## Žórle
Jan Gotthelf Běmar

**Jan Gotthelf Běmar** ( *Johann Gotthelf Böhmer*; * 11. měrca 1704 w Budestecach, † 29. apryla 1747 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskich spisow.

Narodźi so w lěće 1704 jako syn Budestečanskeho fararja Jana Běmarja a bratr Jana Gotttraua a Jana Gottholda Běmarjec. Po wopyće Budyskeho gymnazija studowaše w Jenje a Lipsku teologiju.

W lěće 1734 nastupi swoje prěnje farske městno w Rychwałdźe pola Hamora, hdźež hač do 1738 wosta. 1738–45 bě z fararjom w Hornim Wujězdźe a wot 1745 hač do swojeje zažneje smjerće z diakonom při Pětrowej cyrkwi w Budyšinje. 

Hižo jako 28-lětny wozjewi Běmar *Přidawk k tym němskim a serskim kyrlišowym kniham* (Budyšin 1732) a pozdźišo wuda rozšěrjene serbske spěwarske. Jeho rozwučowanje *Wučba wot spočatka toho křesćijanstwa* wuda so hač do srjedź 19. lětstotka dźesać króć.

## Žórle
Pětr Šěrach

**Pětr Šěrach** ( *Peter Schirach*; * 29. junija 1656 w Křidole, † 21. oktobra 1727 w Chrjebi) bě serbski ewangelski farar, magister a zakitowar serbskeje rěče.

Narodźi so jako syn Křidołskeho bura a šołty a wopytowaše wšelakore šule w Kamjencu, Drježdźanach, Mišnje, Kamjenicy a Schneebergu kaž tež gymnazij w Šwikawje. 1678 zahajeny studij teologije w Lipsku dyrbi dla bližaceho so mora wopušćić. Po nawróće do Łužicy dźěła najprjedy jako domjacy wučer w zemjanskich swójbach a wot 1686 jako farar w Chrjebi.

W lěće 1717 wuda Warichiusowy katechizm znowa a wuzběhny w předsłowje *Von der wendischen Sprach* wuznam serbšćiny za wědomosć. 

Šěrach wobknježeše hebrejšćinu a zaběraše so přidatnje z astronomiju a matematiku. 

## Swójba
Jako nan Hadama Zachariasa a Křesćana Bohuchwała Šěrachec płaći jako wótc a prěni znaty čłon Šěrachec fararskeje swójby, kotraž so z jeho wnukom Bohuchwałom Benediktom do zemjanstwa pozběhny. Tamny wnuk Hadam Bohuchwał płaći jako załožer pčołarskeje wědomosće we Łužicy. Dalšej potomnikaj Pětra Šěracha staj nacionalsocialistiski politikar Baldur von Schirach (1907–74) a prawiznik-spisowaćel Ferdinand von Schirach (* 1964).

## Žórło
Jan Awgust Janka

**Jan Awgust Janka** ( *Johann August Janke*; * 14. měrca 1764 w Bukecach, † 8. decembra 1833 w Chołmje) bě serbski ewangelski farar a w lěće 1790 sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa, *[[Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju|Měsačneho pisma k rozwučenju a wokřewjenju]]*.

Narodźi so jako syn Bukečanskeho fararja a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot lěta 1783 teologiju w Lipsku, hdźež běše tež z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy pomhaše najprjedy nanej jako pomocny prědar w Bukecach, wot 1796 do 1803 dźěłaše jako domjacy wučer we wšelakich swójbach.

W lěće 1803 přewza swoje prěnje farske městno w Radšowje, hdźež hač do wuměnka 1829 wosta. Poslednje štyri lěta přebywaše w bliskim Chołmje.

Za jeho Budyski čas załožištaj – pod wliwom idealow Francoskeje rewolucije – hromadźe z Korlu Bohuchwałom Šěrachom prěnje ćišćane nowiny w serbskej rěči, *Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju*, kotrež so wšak hižo po prěnim wudaću ze stracha před rozšěrjenjom doprědkarskich idejow wot wyšnosće zakaza.

## Žórło
Bohuchwał

**Bohuchwał** abo **Bohachwał** je serbski přełožk němskeho muskeho předmjena *Gottlob* a běše jako tajki w ewangelskich Serbach rozšěrjeny.

Znaći nošerjo tutoho mjena běchu:

* Jan Bohuchwał Dejka (1779–1853) – wudawaćel nowin a nowinar
* Salomon Bohuchwał Frencel (1701–1768) – farar, spisaćel a chronikar
* Křesćan Bohachwał Kowar (1703–1778) – farar a spisowaćel
* Ernst Bohachwał Rychtar (1767–1848) – farar a nabožinski prócowar
* Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) – farar, wuznamny přirodospytnik a pčołar, rozswětler
* Korla Bohuchwał Šěrach (1764–1836) – farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* Křesćan Bohuchwał Šěrach (1709–1776) – farar, stronjan pietistow
* Křesćan Bohachwał Šlinčk (1734–1815) – farar, spisar stawizniskich a druhich pojednanjow
* Bohuchwał Benedikt ze Šěrach (1743–1804) – uniwersitny profesor, stawiznar, jurist, filolog, wučenc a publicist; załožer zemjanskeho rodu *von Schirach*
Morica

**Morica** ( *Müritz*) je najwjetši jězor Mecklenburgsko-Předpomorskeje a zdobom najwjetša so dospołnje w Němskej namakaca wodźizna. Jězor nasta kaž nimale wšitke jězory Mecklenburgskeje za čas poslednjeje lodoweje doby. Mjeno je połobskeho pochada a woznamjenja „małe morjo“. Wokolina Moricy bě – runje kaž cyły wuchod dźensnišeje Němskeje – prjedy wot słowjanskich kmjenow wobsydlena.

Morica nadeńdźe so w Mecklenburgskej jězorinje na juhu zwjazkoweho kraja, něhdźe 85 kilometrow južnje Roztoka a 110 kilometrow sewjernje Berlina. Při jeje wuchodnych brjohach leži narodny park Morica, z 318 kwadratnymi kilometrami najwjetši narodny park na němskej twjerdźi. 

Wužłobina Moricy wobsteji z wjacorych wulkich zaliwow. Wuchodny dźěl jězora je zwjetša niłki, mjeztym zo je dołhi žłob při zapadnym brjoze mjez Röbelom a Warenom hač do 31 metrow hłuboki. Při južnym kóncu leži tak mjenowana Mała Morica. Morica je přez wjacore kanale z dalšimi jězorami a přez Habolu z Łobjom zwjazana.

Najwjetše město při Moricy je Waren při sewjernym kóncu jězora. Dalše wažne sydlišćo je městačko Röbel/Müritz při zapadnym brjoze.

## Žórła


## Wotkaz
Jěžow

**Jěžow** ( *Jesau*) je hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1935 ke Kamjencej. Leži při prawym boku Čorneho Halštrowa něhdźe dwaj kilometraj sewjerowuchodnje Kamjenskeho stareho město při puću do Němskich Pazlic. Dla wutworjenja nowych bydlenskich wobwodow za čas NDR ma měšćanski dźěl kołowokoło stareho wjesneho jadra dźensa wjace hač 1.700 wobydlerjow.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Jesowe* pochadźa z lěta 1225. Ležownostne knjejstwo měješe hač do 19. lětstotka Klóšter Marijina hwězda.

Po Mukowej statistice měješe Hlinowc w lěće 1884 284 wobydlerjow, z nich 34 Serbow a 250 Němcow.



## Žórła


## Wotkaz
Hlinowc

**Hlinowc** ( *Thonberg*) je hornjołužiska wjes , kotraž słuša ke Kamjencej. Leži při statnej dróze mjez Brěznju a Pančicami, něhdźe štyri kilometry juhowuchodnje Kamjenskeho stareho města. Hlinowc njebě ženje samostatna gmejna. Wjesne zahony słušachu ze starodawna pak do Brěznje, pak do Protec.

We wokolinje so wjacore hlinowe jamy namakaja, kotrež zastarachu prjedy wšelakore zawody. Jim słušeše zastanišćo *Protecy-Hlinowc* při železniskej čarje Kamjenc–Biskopicy južnje wsy.

## Žórła


## Wotkaz