open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Werb

**Werb** (wot łaćonskeho *verbum* "słowo"), tež **słowjeso**, je słowna družina, kotraž ma wěste morfologiske, syntaktiske a semantiske přiznamjenja. Wón wupraji činy, podawki a procesy.

## Morfologija
Morfologiske přiznamjenje werbow je konjugacija. Werby móžeja sćěhowace kategorije měć:
* genus verbi
* modus
* tempus

W někotrych rěčach móžeja dalše kategorije wustupować:
* wašnje čina (němsce *Aktionsart*)
* aspekt (němsce *Aspekt*, na př. we słowjanskich rěčach, tuž tež w serbšćinje)
* medium (němsce *Medium*)
* deponens (němsce *Deponens*)
* gerundium (němsce *Gerundium*)
* gerundiwum (němsce *Gerundivum*)
* supinum (němsce *Supinum*, na př. w delnjoserbšćinje z kóncowku -t, w litawšćinje z kóncowku -tų)

### Kongruenca
Wotwisnje wot mjenowanych kategorijow werby w rozdźělnych rěčach, na př. we wjele indoeuropskich rěčach, po wosobje a numerusu wariěruja. Tajka kongruenca tež w serbšćinje wustupuje, ale w někotrych rěčach faluje. Na př. někotre germanske rěče, kaž na př. afrikaanšćina, danšćina, norwegšćina tajku kongruencu wjace nimaja. Nimo toho kongruenca faluje we wěstych rěčnych swójbach, na př. w tibeto-chinskich rěčach.

W někotrych rěčach samo kongruenca po direktnym a indirektnym objekće wustupuje nic jenož po subjekće, kaž na př. w baskišćinje, georgišćinje, rěči kečua.

## Syntaksa
Werby wustupuja jako sadowe čłony. Po funkciji jako predikat sady so rozeznawaja:
* połnowoznamowe werby (na př. **čitać**, **hić**, **spać**)
* pomocne werby 
** modalne werby (na př. **směć**, **móc**, **dyrbjeć**)
** fazowe werby (na př. **počeć**)
** tempusowe werby (na př. **być**)
** genusowe werby (na př. **bu-**, **dać**, **dóstać**)
** modusowe werby (na př. **by-**)
** kopulatiwne werby (na př. **być**, **wostać**)

## Semantika
Semantisce werby so móžeja po sćěhowacych kriterijach rozeznawać:
* skutkowanske werby (němsce *Tätigkeitsverb*, na př. **pisać**, **čitać**, **pućować**)
* procesowe werby (němsce *Vorgangsverb*, na př. **kćěć**, **palić**, **klinčeć**)
* stawowe werby (němsce *Zustandsverb*, na př. **wobsahować**, **wostać**)
* wjedrowe werby (němsce *Witterungsverb*, na př. **dešćować so**, **tać**)
* podawkowe werby (němsce *Ereignisverb*, na př. **so stać**)

## Žórła
;Powšitkowne
* Helmut Glück (Hrsg.): Metzler Lexikon Sprache. Metzler, Stuttgart u. Weimar 1993. ISBN 3-476-00937-8, strona 675 
* Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, VEB Bibliographisches Institut Leipzig, 1985, strona 262 

;Po rěčach
* Helmut Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen, 2003, ISBN 3-7420-1103-0, strony 23+
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** je planowa rěč. Wozjewił je ju wóčny lěkar dr. C. George Boeree w lěće 1998.
## Eksterne wotkazy
* Lingua Franca Nova homepage
* LFN - English Dictionary
* Profile at Omniglot.com
* Mithridates' Page F30
* Joy of Languages
* Grammar of Lingua Franca Nova
Bachčysaraj

**Bachčysaraj** (,  – *Bachčisaraj*, ) je město na połkupje Krim, kotrež słuša pak k *[[Awtonomna republika Krim|Awtonomnej republice Krim]]* na Ukrainje, pak k ruskej *[[Republika Krim|Republice Krim]]*.

Leži na połkupje Krim na sewjernym brjoze Čorneho morja něhdźe 30 kilometrow juhozapadnje Simferopola při železniskej čarje Simferopol–Sewastopol w južnym dźělu połkupy.

Ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow. 

Sydlišćo je so w lěće 1532 załožiło. Wot lěta 2014 słuša Bachčysaraj kaž cyła Krim *de facto* k Ruskej.

## Žórła


## Wotkaz
Monika Brodka

**Monika Maria Brodka** (* 7. februara 1987 w Żywiecu) je pólska pop-spěwarka.

## Diskografija
* 27.09.2004 – *[[Mini Album vol. 1]]* („Ten“ • „Dziewczyna mojego chłopaka“)
* 25.10.2004 – *[[Mini Album vol. 2]]*
* 25.10.2004 – *[[Album]]* („Ten“ • „Dziewczyna mojego chłopaka“ • „Miałeś być...“)
* 2005 – *[[Reedycja]]* („Miałeś być...“)
* 2006 – *[[Moje piosenki]]* („Znam Cię na pamięć“ • „Miał być ślub“ • „Za mało wiem“)
* 2010 – *[[Granda]]*
* 2012 – *[[LAX]]*
* 2016 – *[[Clashes]]*
* 2021 – *[[Brut]]*
* 2022 – *Sadza*

## Wotkaz
* Internetowa strona
Wuchodochinske morjo

**Wuchodochinske morjo** je nakromne morjo Ćicheho oceana. Mjezuje na zapadźe z Chinu, na sewjeru z Južnej Koreju, na wuchodźe z Japanskej a na juhu z Chinskej republiku.

Na sewjeru je zwjazane ze Žołtym morjom (kotrež płaći druhdy tež za dźěl Wuchodochinskeho morja), na sewjerowuchodźe z Japanskim morjom, na juhowuchodźe z Filipinskim morjom a na juhozapadźe z Južnochinskim morjom.

Ma přestrjeń 836.000 kwadratnych kilometrow (1.249.000 hromadźe ze Žołtym morjom) a maksimalnu hłubokosć 2719 metrow.

## Wotkaz
Oranžočerwjeny jatřobnik

**Oranžočerwjeny jatřobnik** (*Hieracium aurantiacum*) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (*Asteraceae*).

## Wopis
Oranžočerwjeny jatřobnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma běłojte wotnožki.

Stołpiki su dudławe a wotstejo kosmate, při čimž kosmy docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 6 mm.

Rozetowe łopjena su jejkojće-lancetojte, bohaće z jasnymi kosmami wobsadźene a so do spódka pomjeńšuja. Stołpikowe łopjena so skoku na wulkosći pomjeńšuja.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenjowe hłójčki docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 3 cm. Wone steji w po dwěmaj hač po dwanaćich (25) w skrótšenej wokołkowej kići a wobsteja z jenož žołtooranžowych hač brunočerwjenych jazykowych kćenjow. Přikrywne łopješka su wuske a njesu čorne žałzy.

## Stejnišćo
Rosće dźiwje rědko na suchich trawnikach a pastwach. Ale so w zahrodach plahuje. Ma radšo małowapnite, kisałe a humusowe pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je we wysokosćach wot něhdźe 1200-2400 m w sewjernej Europje a w sewjernej Němskej rozšěrjena, při čimž w horinach srjedźneje a južneje Europy wustupuje.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, stronje 190 a 264 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 68 

## Eksterne wotkazy

*
Jatřobnik

**Jatřobnik** (*Hieracium aurantiacum*) je ród ze swójby zestajenkowych rostlinow (*Asteraceae*).

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Systematika
Mjeno roda *Hieracium* bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w *[[Species Plantarum]]*, 2, S. 799-805  najprjedy wozjewjene. Jako Lectotypus bu w lěće 1913 *[[Wald-Habichtskraut|Hieracium murorum]]* postajeny. Synonymy za *Hieracium* L. su: *Chlorocrepis* Griseb., *Pilosella* Hill, *Stenotheca* Monnier.

## Družiny (wuběrk)
Po kóždym za zakład wzatym zapřijeću družiny so něhdźe 850 hač 1000 družinow rozeznawa. W Němskej wustupuja z tych něhdźe 180.

Ród jatřobnikow (*Hieracium*) so zwučenje do dweju podrodow rozdźěli:

### Prawe jatřobniki (''Hieracium'' subg. ''Hieracium'') (wuběrk)
*Alpski jatřobnik (*Hieracium alpinum*)
*:de:Stengelumfassendes Habichtskraut (*Hieracium amplexicaule*) 
*:de:Gabeliges Habichtskraut (*Hieracium bifidum*)
*:de:Hasenohr-Habichtskraut (*Hieracium bupleuroides*) 
*:de:Blaugraues Habichtskraut (*Hieracium caesium*)
*:de:Pfeilblättriges Habichtskraut (*Hieracium fuscocinereum*)
* Módrozeleny jatřobnik :de:Blaugrünes Habichtskraut (*Hieracium glaucum*) 
**[[Hieracium heldreichii]]*
*Niski jatřobnik :de:Niedriges Habichtskraut (*Hieracium humile*) 
*:de:Endivien-Habichtskraut (*Hieracium intybaceum*)
*:de:Gewöhnliches Habichtskraut (*Hieracium lachenalii*) 
*:de:Wald-Habichtskraut (*Hieracium murorum*)
**[[Hieracium pannosum]]*
*:de:Grauzottiges Habichtskraut (*Hieracium piliferum*)
*:de:Wollköpfiges Habichtskraut (*Hieracium pilosum*)
*:de:Hasenlattich-Habichtskraut (*Hieracium prenanthoides*) 
*:de:Traubiges Habichtskraut (*Hieracium racemosum*) 
*:de:Savoyer Habichtskraut (*Hieracium sabaudum*) 
*:de:Blasses Habichtskraut (*Hieracium schmidtii*) 
*:de:Doldiges Habichtskraut (*Hieracium umbellatum*)
*:de:Starkbehaartes Habichtskraut (*Hieracium valdepilosum*)
*:de:Zottiges Habichtskraut (*Hieracium villosum*)

### Mausohr-Habichtskräuter (''Hieracium'' subg. ''Pilosella'') (wuběrk)
*:de:Gletscher-Habichtskraut (*Hieracium angustifolium*) 
*Oranžočerwjeny jatřobnik (*Hieracium aurantiacum*) 
*:de:Ungarisches Habichtskraut (*Hieracium bauhini*) 
*:de:Wiesen-Habichtskraut (*Hieracium caespitosum*) 
*:de:Trugdoldiges Habichtskraut (*Hieracium cymosum*) 
*:de:Natterkopf-Habichtskraut (*Hieracium echioides*) 
*:de:Hoppes Habichtskraut (*Hieracium hoppeanum*) 
*:de:Geöhrtes Habichtskraut (*Hieracium lactucella*) 
*:de:Großköpfiges Habichtskraut (*Hieracium macranthum*)
*:de:Peletiers Habichtskraut (*Hieracium peleterianum*)
*:de:Kleines Habichtskraut (*Hieracium pilosella*)
*:de:Florentiner Habichtskraut (*Hieracium piloselloides*) 

(hlej: )

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Joe Biden

**Joseph Robinette Biden, Jr.** (* 20. nowembra 1942 w Scrantonje, Pennsylvania) je US-ameriski politikar Demokratiskeje strony, kiž bě wot 20. januara 2021 hač do 20. januara 2025 46. prezident Zjednoćenych statow. Do toho bě hižo wot 2009 do 2017 47. wiceprezident pod prezidentom Barackom Obamu. Biden bě wot 1973 do 2009 z čłonom US-ameriskeho senata za zwjazkowy stat Delaware.

Wón doby prezidentowe wólby dnja 3. nowembra 2020 z 51,3 % wotedatych hłosow přećiwo amtěrowacemu prezidentej Donaldej Trumpej (46,8 %). Jeho wiceprezidentka bě dotalna senatorka Kamala Harris z Kaliforniskeje.

## Wotkazy

* Oficielne webstrony 
* Strona prezidenta na sydle Běłeho domu
Oberžina

**Oberžina** (*Solanum melongena*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Oberžina je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot hač do 1 m.

Płody su jahody, kotrež docpěja dołhosć wot 10 hač do 30 cm a wahu wot hač do 1 kg.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje
Rostlina je w Indiskej domjaca, ale so nětko w subtropach a tropach plahuje.

## Wužiwanje
Płód so jako zeleninu pječeny abo warjeny jě.

## Nóžki


## Žórło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwjazk, ISBN 3-411-12013-4, strona 66 

## Eksterne wotkazy
Japanske morjo

**Japanske morjo** je nakromne morjo Ćicheho oceana. Leži mjez aziskej twjerdźiznu, kupu Sachalin a Japanskim archipelom, potajkim mjezuje z Ruskej federaciju na sewjeru, z Japanskej na wuchodźe a z Južnej a Sewjernej Koreju na zapadźe.

Ma přestrjeń 978 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 3742 metrow.

## Wotkaz
Morača

**Morača** (kyrilisce Морача) je rěka w srjedźnym dźělu Čornohórskeje. Wužórli so na sewjernej skłoninje 2226 m wysokeje hory *Kapa Moračka* blisko wjeski Ljevišta w gmejnje Kolašin; běži po tym něhdźe 100 kilometrow do juha, přez čornohórsku stolicu Podgorica a wuliwa so blisko Vranjiny do Skadarskeho jězora, kotrehož najwjetši přitok wona je.

W hornim běhu je Morača dźiwja horinska rěčka, kotraž přeběži mnohe hłubokich wudrjeńcow, mjez druhimi znatu *Moraču klisuru*, přez kotruž du najwažniše wobchadne puće z Podgoricy do Serbiskeje. Kusk sewjernje tuteje wudrjeńcy so wuznamny Klóšter Morača namaka. Njedaloko rozpadankow starowěkowskeho města Dioclea sewjernje Podgoricy so rěka Zeta do Morače wuliwa. Tamle zaběži rěka do Zetskeje runiny. Tuta je jenička wuznamna runina Čornohórskeje a do směra na Skadarski jězor wotewrjena. Najwuznamniši lěwy přitok je Cijevna, kotraž so juhozapadnje Podgoricy do Morače wuliwa.

Dokelž je Morača wuska a zwjetša niłka rěka, njeje wona pławna. 

## Wotkaz
Čorny rulik

**Čorny rulik** (*Atropa belladonna*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Čorny rulik je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,5 m hač do 1,5 m. Rostlina je wotstejaca rozhałuzowana a žałzojće kosmata. Stołpiki su sylnje rozhałuzowane, tupohranite a docpěja wysokosć wot 60 hač do 180 cm.

### Łopjena
Wulke, měnjate łopjena su jejkojte, kónčkojte, žałzojće kosmate, šěroko-lancetojte a docpěja dołhosć wot hač do 15 cm. We wobłuku kwětnistwa su po zdaću přećiwostejne.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Načerwjeń brune, brunowioletne abo zelenojte kćenja su zwonojte, docpěja dołhosć wot 2,5 hač do 3 cm a wisaja po jednym we hornich łopjenowych rozporach. Zwonojta króna je pjećdźělna.

### Płody
Płody su najprjedy zelene, pozdźišo čorne, błyšćace, wišeńwulke, jara jědojte jahody, kotrež docpěja tołstosć wot hač do 1,5 cm. Wone wobsahuja alkoloidy, a to hyoscyamin, atropin a skopolamin.

Ptački jako na př. drózny móžeja płody jěsć. Wone symjenja rozšěrjuja.

## Stejnišćo
Rosće w lěsnych swětlinach a na lěsnych pućach. Ma radšo čerstwe, wutkate, zwjetša wapnite pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.

## Wědomostne mjeno
Mjeno roda *Atropa* je wot mjena grjekskeje  dóńtoweje bohowki *Atropos* "njewotwobroćomny" (němsce "unabwendbar") wotwodźene.

## Nóžki


## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 218 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 370 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 372 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 150 

## Eksterne wotkazy

*
Rulik

**Rulik** (*Atropa*) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*). Dalšej serbskej mjenje stej **błudna wišeń**, **čertowa wišeń**.

## Wědomostne mjeno
Mjeno roda *Atropa* je wot mjena grjekskeje  dóńtoweje bohowki *Atropos* "njewotwobroćomny" (němsce "unabwendbar") wotwodźene.

## Wopis
Ród wrónidłowych rostlinow z 5 družinami.

## Rozšěrjenje
Družiny w měrnych conach Eurazije wustupuja.

## Družiny
* Čorny rulik (*Atropa belladonna*) (syn. *Atropa acuminata*)
* *[[Atropa baetica]]*

## Nóžki


## Žórło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 218 

## Eksterne wotkazy
Čorny woblěd

**Čorny woblěd** (*Hyoscyamus niger*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Čorny woblěd je žałzojće kosmate, njepřijomnje wonjace, jednolětne abo dwulětne zelišćo, kotrež docpěje wysokosć wot 20 hač do 80 cm. Rostlina njepřijomnje ćehnje.

Stołpiki su zrunane, tupohranite a jednory abo rozhałuzowane.

### Łopjena
Měnjate łopjena su owalne, jako zaliw zubate, dołhojće-jejkojte a na nerwach kosmate. Wone docpěja dołhosć wot 10 hač do 20 cm. Hornje łopjena stołpik wobpřimuja.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do oktobra. Mutnje žołte, wioletnje žiłkate kćenja su zwonojte a docpěja wulkosć wot 2 hač do 3 cm. Wone su w klamje čerwjenowioletne a po wjacorych steja we rozporach srjedźnych a hornich łopjenow. Króna je likojta a docpěje dołhosć wot 2 hač do 3 cm a šěrokosć wot hač do 2 cm. Keluch njese pjeć kałacych zubkow.

### Płody
Płody su karančkojte kapsle, kotrež so z wěčkom puknu.

## Maćizny
Łopjena a symjenja wobsahuja skopolamin a atropin.

## Stejnišćo
Rosće na drjebiznje, pustych płoninach a rolach wobkopankow. Ma radšo na prawym měrje suche, na dusyku bohate pódy na słónčnych stejnišćach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje, w sewjernej Africe a Indiskej rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 150 

## Eksterne wotkazy

*
Měchawka

**Měchawka** (*Physalis*) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*). Dalšej serbskej mjenje stej **měchowka** a **fyzalis**.

## Wopis
Ród wobsahuje něhdźe 80 družinow, kotrež su jednolětne zela abo trajne zela. Łopjena maja wariabelne formy, ale zwjetša su lancetojte, owalne abo třihranite. Wone často su lapate abo połnje zubate.

Małke kćenja su zwjetša běłe abo žołte a wioletnje blakate. Płody su žołte, oranžowe abo čerwjene jahody.

## Rozšěrjenje
Družiny su w Americe daloko rozšěrjene.

## Družiny (wuběrk)
* Dźiwja měchawka (*Physalis alkekengi*)
* Peruska měchawka *Physalis peruviana*

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 677 

## Eksterne wotkazy
Dźiwja měchawka

**Dźiwja měchawka** (*Physalis alkekengi*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Dźiwja měchawka je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 25 hač do 60 cm.

### Łopjena
Srjedźnozelene łopjena su třiróžkate-jejkojte, wótre. Wone docpěja dołhosć wot 10 cm.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Małke kćenja su běłe a w srjedźišću žołte. Króna je nazeleń běła a docpěje šěrokosć wot 15 hač do 25 mm. Keluch je za čas kćěwa oranžočerwjeny, ma formu lampiona a docpěje dołhosć wot něhdźe 4 cm.

### Płody
Płody su čerwjene a wišeńwulke jahody. Zrałe jahody su jědźne.

## Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach a w žiwych płotach winicow.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Europje a Japanskej domjaca.

## Sorta
* Sorta *Physalis alkekengi* var. *franchetii* docpěje wysokosć wot hač do 1 m.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 677 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 370, z němskim mjenom *Wilde Blasenkirsche* 

## Eksterne wotkazy
Paprika

**Paprika** (*Capsicum*) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Ród paprika wobsahuje na formach bohate zelišća, połkerki a kerki.

Kćenja su małke.

Płody su błyšćace barbjene, zwjetša wótro słodźace jahody, kotrež wjele symjenjow wobsahuja.

## Systematika
Znutřka roda so 31 družinow rozeznawa, z kotrychž so pjeć kultiwuja. Z prěnjeho wopisanja roda wot Carl von Linné bu wulka ličba družinow wopisana, kotraž so často jako synonymy k druhim družinam wujewjachu. Po zestajenju z lěta 2007 so sćěhowace družiny rozeznawaja:

Něhdy k rodej *Capsicum* bu na př. *Capsicum anomalum* kompletnje z roda wurjadowany a jako *[[Tubocapsicum anomalum]]* rodej *[[Tubocapsicum]]* w druhim tribusu wrónidłowych rostlinow přirjadowany. Tutón ród bu hižo w lěće 1908 wot Tomitaro Makino namjetowany a z wobdźěłanja  roda *Capsicum* wot Armando Hunziker z lěta 1956 powšitkownje připóznaty. Wón wobsahuje po najnowšich spóznaćach sorće *Tubocapsicum anomalum* a *Tubocapsicum obtusum*.

## Nóžki


## Žórło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 260 

## Eksterne wotkazy
Woblěd

**Woblěd** (*Hyoscyamus*) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*). Dalšej  serbskej mjenje stej **jědojty Pětr**, **mordarske zelo**.

## Wopis

## Systematika
Znutřka roda so něhdźe 23 družinow rozeznawa, kotryž po awtorje do rozdźělnych podrodow, sekcijow, podsekcijow abo serijow rozdźěluja. Tu wopisana systematika sćěhuje :

; Podród *Hyoscyamus*
* Sekcija *Hyoscyamus*
:* Podsekcija *Hyoscyamus*
::* *[[Hyoscyamus reticulatus]]*
::* *[[Hyoscyamus pojarkovae]]*
::* *[[Hyoscyamus kurdicus]]*
::* *[[Hyoscyamus leucanthera]]*
::* *[[Hyoscyamus afghanicus]]*
::* *[[Hyoscyamus multicaulis]]*
::* *[[Hyoscyamus squarrosus]]*
::* *[[Hyoscyamus kotschyanus]]*
::* *[[Hyoscyamus arachnoideus]]*
::* *[[Hyoscyamus turcomanicus]]*
::* Čorny woblěd (*Hyoscyamus niger*)
:* Podsekcija *Pusilli*
::*  *[[Hyoscyamus pusillus]]*
:* Podsekcija *Adictyi*
::* Běły woblěd (*Hyoscyamus albus*)
::* *[[Hyoscyamus cylindrocalyx]]*
::* *[[Hyoscyamus desertorum]]*
* Sekcija *Chamaehyoscyamus*
::* *[[Hyoscyamus aureus]]*
::* *[[Hyoscyamus senecionis]]*
* Sekcija *Pumilio*
::* *[[Hyoscyamus leptocalyx]]*
::* *[[Hyoscyamus longepedunculatus]]

;Podród *Dendrotrichon*
::* *Hyoscyamus orthocarpus*
::* [[Egyptowski woblěd]] (*Hyoscyamus muticus*)
::* *Hyoscyamus boveanus*
::* *Hyoscyamus falezlez*
::* *Hyoscyamus nutans*
::* *Hyoscyamus rosularis
::* *[[Hyoscyamus tenuicaulis]]*
::* *[[Hyoscyamus insanus]]*

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Wioletna petunija

**Wioletna petunija** (*Petunia integrifolia*, syn. *Petunia violacea*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Wioletna petunija je krótko žiwy, wustupowacy kerk.

Mnoholičbne kćenja su róžowo-wioletne. Jich klama je ćmowa.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje
Pochada z Argentinskeje.

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 662 

## Eksterne wotkazy
Worjoł

**Worjoł**, tež **hodler** (*Aquila*) je ród z rubježnych ptačkow, kotrež k swójbje  (*Accipitridae*) słuša. K tutomu rodej słuša 11 družinow, kotrež su we wšěch klimatowych conach rozšěrjene. Jenož holarktiski rozšěrjeny skalny worjoł wustupuje tež w Americe.

## Družiny

* :de:Molukkenadler (*A. gurneyi*)
* :de:Keilschwanzadler (*A. audax*)
* Skalny worjoł (*A. chrysaetos*)
* :de:Kaffernadler (*A. verreauxii*)
* :de:Östlicher Kaiseradler (*A. heliaca*)
* :de:Spanischer Kaiseradler (*A. adalberti*)
* :de:Raubadler (*A. rapax*)
* :de:Steppenadler (*A. nipalensis*)
* :de:Wahlbergsadler (*A. wahlbergi*)
* :de:Schelladler (*A. clanga*)
* :de:Schreiadler (*A. pomarina*)

## Systematika
Po najnowšich molekulargenetiskich přepytowanjach ród njeje žadyn monofylum. Wón so tohodla w nowšej literaturje zwjetša z rodom *[[Hieraaetus]]* zjednoćuje, při čimž tež to hišće nic dospołnje wuslědkam molekulargenetiskich přepytowanjow wotpowěduje (přirunuj Aquilinae).

## Žórło
### Nóžki


### Literatura
*J. Ferguson-Lees, D. A. Christie: *Raptors of the World.* Christopher Helm, London 2001. ISBN 0-7136-8026-1.
Korejska

**Korejska** móže być:

* połkupa we wuchodnej Aziji, hlej Korejska (połkupa)
* Južna Koreja *(Republika Koreja)*, kraj na juhu teje połkupy
* Sewjerna Koreja *(Demokratiska ludowa republika Koreja)*, kraj na sewjeru połkupy
Tobak

**Tobak** (*Nicotiana*) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*). Dalše serbske mjeno je **duwan**.

## Wopis

## Systematika
### Znutřka systematika
Znutřka roda *Nicotiana* so 75 w přirodźe wustupowacych družinow rozeznawa, kotrež so do 13 sekcijow rozdźěla. Molekularbiologiske přepytowanja su wunjesli, zo sekcija *Polydicliae* njeje monofyletiska, ale družiny sekcije *Trigonophyllae* wobsahuje.



Sekcije a družiny roda *Nicotiana* po 





## Nóžki


## Žórło

## Eksterne wotkazy
Bajkal

**Bajkal** (tež **Bajkalski jězor**,  – *Bajkal*,  – *Bajgal*) je najhłubši jězor na Zemi. Leži w sibirskej republice Burjatskej na wuchodźe Ruskeje federacije a ma maksimalnu hłubokosć wot 1642 metrow.

Najwjetši přitok Bajkalskeho jězora je z juhowuchoda pochadźaca rěka Selenga, jenički wotběh twori Angara, kotraž so pozdźišo do Jeniseja wuliwa.

## Žórła


## Wotkaz
Jurij Wjela

**Jurij Wjela** ( *Georg Wehle*; * 4. měrca 1892 w Kubšicach, † 6. apryla 1969 w Budyšinje) bě serbski wučer, docent a spisowaćel kaž tež awtor serbskich wučbnicow. W lěće 1968 dósta Myto Ćišinskeho za swoje literarne dźěło.

Syn skałarja běše wot 1907 do 1913 ze seminaristom na Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje a nastupi w lěće 1913 swoje prěnje městno jako wučer w Njeswačidle, hdźež hač do lěta 1919 wosta. Wot 1916 do 1918 bě jako wojak w Prěnjej swětowej wójnje. 1919–26 wučerješe w Komorowje a 1927–37 w Budestecach. Jako aktiwny čłon serbskich towarstwow a awtor dramatiskich hrow kaž na přikład „Paliwaki“ bu w lěće 1937 wot nacionalsocialistow z Łužicy wuhnaty.

Po kóncu Druheje swětoweje wójny běše z načolnikom šulskeho wotrjada Domowiny a pomha tam a jako awtor wučbnicow při natwarju serbskeho šulstwa. Nimo toho bě jedyn z prěnich docentow 1946 załoženeho Serbskeho wučerskeho wustawa. Najwjetši dźěl jeho historisko-prozaiskeho dźěła nasta hakle na wuměnku, tak jako historiski swójbny roman zapołožene *Robotow pak njeby kónc*, kotrež so ze serbskimi wsami wokoło Droždźija zaběra.

Jurij Wjela bě wot lěta 1919 zmandźeleny z Anny Elisabeth, rodźenej Krausec (1896–1972). Wučer a lektor Jan Wjela bě jeju syn. Wot lěta 1911 běše sobustaw Maćicy Serbskeje.

## Twórby
* *[[Paliwaka]].* Dźiwadłowa hra, Budyšin 1936
* *Wučer mjez ludom.* LND, Budyšin 1962
* *Bjez prócy a potu njepřińdźeš k złotu.* LND, Budyšin 1965
* *Robotow pak njebě kónc.* LND, Budyšin 1968
* *Pětr z Přišec:* LND, Budyšin 1968
** čěsce *Budyšínský písař*, 1986, Albatros, přełožk Emil J. Havlíček

## Literatura
* Dietrich Scholze: *Stawizny serbskeho pismowstwa 1918–1945.* LND, Budyšin 1998, str. 127–134

## Žórła
Lajos Kossuth

**Lajos Kossuth** (* 19. septembra 1802 w Monoku, Madźarska; † 20. měrca 1894 w Turinje, Italska) bě madźarski prawiznik, politikar a rewolucionar. Prócowaše wo njewotwisnosć Madźarskeje.

## Wotkaz
Wjelikij Nowgorod

**Wjelikij Nowgorod** ( = „wulke nowe město“) je město na zapadźe Ruskeje federacije a zarjadniske sydło Nowgorodskeje oblasće. Hač do lěta 1999 rěkaše oficielnje jenož Nowgorod ().

Leži w europskim dźělu Ruskeje federacije njedaloko Ilmenskeho jězora při rěce Wolchowje. Ma něhdźe 215 tysac wobydlerjow.

Prěni raz naspomni so město w lěće 859. Słuša tuž k najstaršim ruskim městam a bě w srjedźowěku srjedźišćo mócneho wjerchowstwa.

## Literatura
* Новгород Великий// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkaz

* Oficielne webstrony
Běły baćon

**Běły baćon** je ptak ze swójby baćony (*Ciconiidae*).

## Wopis
Běły baćon je běły, ale njese čorne kosače. Jeho pysk je dołhi a noze stej čerwjenej.

Twari jeho hnězdo na štomje a třěše, při čimž 3-6 jejkow wusedźi.

Jě skopčki, muše, ryby a žaby.

## Žiwjenski rum a rozšěrjenje
Běły baćon je we włóžnych krajinach Europy, sewjerozapadneje Afriki, Małeje Azije, srjedźneje a wuchodneje Azije žiwy.

## Žórło
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, ISBN 3-405-15320-4, strona 22 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 176 

## Eksterne wotkazy
Baćony

**Baćony** (*Ciconiidae*) su swójba (*Ciconiiformes*) z 19 družinami.

## Wopis
Ptaki su často čorne a běłe, maja dołhej noze a dołhu šiju. Wone docpěwaja wulkosć wot něhdźe 1,4 m. Jich pysk je dołhi.

Derje móžeja lećeć, při čimž na rozdźěl wot čaplow z wupřestrětej šiju leću (wuwzaće marabu).

Jědźa žaby, małke cycaki, ješćelcy a insekty.

## Žiwjenski rum
Wone su w płonych, włóžnych kónčinach měrnych a ćopłych regionow.

## Systematika

Najbóle zwučena systematika baćonow so załožuje na M. Phillip Kahl, kotryž je w 1970tych lětach hišće dźensa płaćiwe rody postajił a do třoch tribusow rozdźělił:

* Tribus Mycteriini
** Njenasytnik (ród), *Mycteria*
*** Lěsny baćon :de:Waldstorch, *M. americana*
*** :de:Milchstorch, *M. cinerea*
*** Njenasytnik, *M. ibis*
*** :de:Buntstorch, *M. leucocephala*
** :de:Klaffschnäbel, *Anastomus*
*** :de:Mohrenklaffschnabel, *A. lamelligerus*
*** :de:Silberklaffschnabel, *A. oscitans*
* Tribus Ciconiini
** Baćon, *Ciconia*
*** Čorny baćon, *C. nigra*
*** Abdimowy baćon, *C. abdimii*
*** :de:Wollhalsstorch, *C. episcopus*
*** :de:Höckerstorch, *C. stormi*
*** Maguarijowy baćon, *C. maguari*
*** Běły baćon, *C. ciconia*
*** :de:Schwarzschnabelstorch, *C. boyciana*
* Tribus Leptoptilini
** :de:Großstörche, *Ephippiorhynchus*
*** :de:Sattelstorch, *E. senegalensis*
*** :de:Riesenstorch, *E. asiaticus*
** *Jabiru*
*** Jabiru, *J. mycteria*
** Marabu (ród), *Leptoptilos*
*** :de:Sunda-Marabu, *L. javanicus*
*** Marabu, *L. crumeniferus*
*** :de:Argala-Marabu, *L. dubius*

W lěću 1997 jo Slikas molekulargenetisku analyzu wotměwał, zo by klasifikaciju přepruwował.Při tym sćěhowaše daloko sahaca přezjednosć ze systematiku Kahla. Potajkim su njenasytniki a *Klaffschnäbel* woprawdźe sotrowe taksony, a tež wuska přiwuznosć wulkich baćonow z jabiruwom bu jako prawa wopokazowana; wězo njebuchu marabuwy w tutym systemje zaměstnjene. Jako najskerje bu sotrowy skupinski poměr Ciconiini z Großstorch-Jabiru-Klade wobhladany. Za wšitke rody bu móhła tych monofylija dopokazana.

Z toho wuńdźe sćěhowacy kladogram:

## Nóžki


## Žórło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 176-177 

## Wotkazy
Alfred Hugenberg

**Alfred Hugenberg** (* 19. junija 1865 w Hannoveru; † 12. měrca 1951 w Kükenbruchu) bě němski předewzaćel, nacionalistiski politikar strony DNVP a minister za hospodarstwo, ratarstwo a zežiwjenje w Hitlerowym kabineće.
Mannheim

**Mannheim** je wulkoměsto w Badensko-Württembergskej. Ma nimale 320.000 wobydlerjow a je tuž po Stuttgarće druhe najwjetše město zwjazkoweho kraja.

Mannheim leži při wuliwje Neckara do Ryna při sewjerozapadnej kromje Badensko-Württembergskeje. Na zapadźe wotdźěluje Ryn Mannheim wot Ludwigshafena w Porynsko-Pfalcy a na sewjeru mjezuje měšćanski teritorij z Hessenskej. 

## Wotkaz
Apenninska połkupa

**Appeninska połkupa** () je europska połkupa w Srjedźnym morju, jedna z třoch najwjetšich južnych europskich połkupow (druhej dwě stej Balkanska połkupa na wuchodźe a Pyrenejska połkupa na zapadźe).

Na połkupje leža tři staty: Italska, San Marino a Vatikan. Połkupa mjezuje na wuchodźe z Jadranskim morjom, na juhu z Ioniskim morjom a na zapadźe z Tyrrenskim morjom.
Čorny baćon

**Čorny baćon** (*Ciconia nigra*) je ptak ze swójby baćony (*Ciconiidae*).

## Wopis
Čorny baćon je na hornim boku nabruń čorny a na delnim boku běły. Wón docpěwa wulkosć wot něhdźe 1 m. Jeho pysk je čerwjeny a noze stej čerwjenej. Wón je spłóšiwy.

Twari jeho hnězdo na wysokim štomje.

## Žiwjenski rum a rozšěrjenje
Wustupuje w lěsach, we łučinach a w bahnach Eurazije a južneje Afriki. W Němskej předewšěm w Schleswigsko-Holsteinskej a Delnjej Sakskej wustupuje.

## Žórła
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, ISBN 3-405-15320-4, strona 22 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 176 

## Eksterne wotkazy
Drogojce

**Drogojce** () su delnjołužiska gmejna w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta, kotraž słuša do hamta Delnje Błóta. Maja wjace hač šěsć stow wobydlerjow.

## Geografija

Drogojce mjezuja na sewjeru z Gólišynom, na wuchodźe z gmejnu Kózle-Gólsk, na juhu z Łukowom a na zapadźe z gmejnu Dahmetal we wokrjesu Teltow-Fleming. Přez gmejnski teritorij ćeče rěka Dubja.

Gmejna wobsteji z wjesneju dźělow Drogojce z gmejnskim dźělom Krosnom a Sokolnik z gmejnskim dźělom Schäcksdorf.

## Žórła
Jan Neruda

**Jan Nepomuk Neruda** (* 9. pražnika 1834 w Praze; † 22. žnjenca 1891 runje tam) bě čěski žurnalist, basnik a spisowaćel. Płaći jako załožer realizma w čěskej literaturje a załožer čěskeho fejetona, wot kotrychž spisa přez 2000, kotrež wuchadźachu najbóle w Praskich *Narodnych listach*. 

Neruda studowaše w Praze zhromadnje z Michałom Hórnikom, z kotrymž jeho wjazaše wutrobne přećelstwo.

Jeho swójbne mjeno bu wot Chilskeho lyrikarja, marksista a nošerja Nobeloweho myta Pablo Neruda (poprawom *Neftali Richard Reyes Basualto*) jako pseudonym wužiwane.

## Žórła
 

## Wotkazy

* 
*
Křesćan Kubica

**Křesćan Kubica** ( *Christian Kubitz*; * 22. meje 1805 w Spalach; † 1. junija 1861 we Wojerecach) bě serbski ewangelski duchowny.

## Žiwjenje

Wón narodźi so jako syn Spalowskeho herbskeho korčmarja a bu w Spalach a na Wojerowskej byrgarskej šuli wukubłany. Po studiju bohosłowstwa we Wrócławju dźěłaše wot lěta 1831 hač do 1835 jako farar w Lejnje a wot 1835 we Wojerecach. W lěće 1843 bu tam primarius (wyši farar) a 1846 kralowski superintendent.

Kubica bě 1847 jedyn ze załožerjow Maćicy Serbskeje a postara so wo rozkaz, z kotrymž běše wot 30. apryla 1847 tež pruskim Serbam dowolene Maćicy přistupić. W lěće 1853 wustupi Kubica z towarstwa.

## Žórło
* *Spomnjeće: Superintendent Kubica*; Serbske Nowiny, 3. junija 2011, s. 2
Nominatiw

**Nominatiw** (wot łaćonskeho *nōmināre* "mjenować"), tež **mjenowak**, je gramatiski pad, kotryž subjekt sady w nominatiwnych rěčach wupraji.

## W serbšćinje
Nominatiw w serbšćinje je najčasćiši ze sydom (šěsć) padow. Prašenje na tutón pad je *štó?* při žiwochach a *što?* při wěcach a idejach.

* *Nan je tu.* - *Štó je tu?* - *Nan.*
* *Kniha je tam.* - *Što je tam?* - *Kniha.*

## W němčinje
Nominatiw w němčinje je najčasćišo wužiwany ze štyrjoch padow. Prašenje na tutón pad je *wer?* při žiwochach a *was?* při wěcach a idejach.

* *Der Esel lebt im Zoo.* - *Wer lebt im Zoo?* - *Der Esel.* (Wosoł je žiwy w coowje. - Stó je žiwy w coowje? - Wosoł.)
* *Das Auto hupt.* - *Was hupt?* - *Das Auto.* (Awto trubi. - Što trubi? - Awto.)

Při někotrych werbach móže dwójny nominatiw stać, kaž na př. *heißen*, *bleiben* atd.
* *Er heißt Fritz.* (Wón rěka Frico.)
* *Otto bleibt sein Freund.* (Otto wostanje jeho přećel.)

## W druhich rěčach
W někotrych rěčach je nominatiw njemarkěrowany zakładny pad a ma tohodla tak mjenowany nulowy morfem (němsce *Nullmorphem*) w někotrych składowanskich paradigmach (na př. při maskulinych substantiwach w němčinje, rušćinje a serbšćinje) abo samo we wšěch (na př. w mongolšćinje a esperanto).

## Žórła
*  
*
Čukotka

**Čukotka** abo **Čukčiska połkupa** ( – *Čukotka* abo *Чуко́тский полуо́стров* - *Čukotskij poluostrow*) je najwuchodniša połkupa Ruskeje federacije a tuž tež cyłeje Azije.

Ma přestrjeń wot něhdźe 58.000 kwadratnych kilometrow ale jenož dźewjeć tysac wobydlerjow.

Wona słuša administratiwnje do Awtonomneho wokrjesa Čukčow a leži mjez Čukčiskim morjom na sewjeru a Beringowym morjom na juhu, kotrejž stej přez 82 kilometrow šěroki Beringowy přeliw zwjazanej. Na tamnym boku přeliwa nadeńdźe so Alaska.

## Wotkaz
Tyrrenske morjo

**Tyrrenske morjo** je dźěl Srjedźneho morja při wuchodnym brjoze Apenninskeje połkupy, kotra je wotdźěluje wot Jadranskeho morja.

Na wuchodźe a sewjerowuchodźe mjezuje Tyrrenske morjo z italskej twjerdźu, na juhu z italskej kupu Sicilska a na zapadźe z italskej kupu Sardiniska a z francoskej kupu Korsika. Na juhu je přez Messinsku wužinu zwjazane z Ioniskim morjom a na sewjeru je zwjazane z Ligurskim morjom.

Tyrrenske morjo ma maksimalnu hłubokosć wot 3840 metrow a přestrjeń wot 231 000 kwadratnych kilometrow.

Znate kupy w Tyrrenskim morju su Elba, Capri, Ischia a wulkanska kupa Stromboli.

## Wotkaz
Bólesław

**Bólesław** ( - , ) je pólske město w Delnjošleskim wojewódstwje a zarjadniske sydło wokrjesa ze samsnym mjenom. Leži nad Bobrom a ma něhdźe štyrceći tysac wobydlerjow. 

Bólesław je nadregionalnje znaty za typisku keramiku.

## Partnerske města
* Česká Lípa (Čěska)
* Hobro (Danska)
* Nogent-sur-Marne (Francoska)
* Pěrno (Sakska)
* Prnjavor (Bosniska a Hercegowina)
* Siegburg (Sewjerorynsko-Westfalska)

## Žórła


## Wotkazy
Tomisław

**Tomisław** () je pólska wjes w Delnjošleskim wojewódstwje. Leži nad rěku Hwizdź něhdźe třinaće kilometrow na sewjerozapad wot Bólesławja. Słuša ke gmejnje Osiecznica.

## Stawizny
Tomisław bě najwuchodniša wjes historiskeje Hornjeje Łužicy.

## Wosobiny
* Marja Młynkowa (1934–1971), hornjoserbska spisowaćelka, rodźena w Tomisławje

## Žórła
Alois Rašín

**Alois Rašín** (* 18. winowca 1867 w Nechanicach; † 18. małeho róžka 1923 w Praze) bě čěski politikar a ekonom. Rašín bě prěni minister financow njewotwisneje Čěskosłowakskeje republiki. 5. wulkeho róžka 1923 bu Rašín pola atentata anarchista Josefa Šoupala ćežkozranjeny.

## Wotkazy
Kuzłar

**Kuzłar** (tež **magikar** abo **mudry muž**) je čłowjek, kotryž ma magiske kmanosće. Při tym poćahuje so to najbóle na perspektiwu wobhladowarjow, kiž wosebite kmanosće tak mjenowaneho „kuzłarja“ njerozumja. Muskemu kuzłarej wotpowěduje žónska *kuzłarnča* abo *chodojta*.

Znate přikłady su mjez druhimi serbskej kuzłaraj Krabat a Pumpot, jendźelski Merlin, kaž tež Gandalf z Tolkienoweje knihi „Knjez pjeršćenjow“, Albus Dumbledore z „Harry Potter“ abo Miraculix z Asterix-zešiwkow.

## Wotkaz
Akuzatiw

**Akuzatiw** (wot łaćonskeho *accūsātum*), tež **žadak**, je gramatiski pad, kotryž direktny objekt w nominatiwnych rěčach wupraji.

W akuzatiwje steji objekt transitiwnych werbow, mjeztym zo so při njetransitiwnych werbach druhi pad za objekt jewi abo žadyn objekt njejewi.

## W serbšćinje
W serbšćinje rozeznawa so akuzatiw jenož při singularnych žónskich substantiwach twjerdeho skłonjowanja wot nominatiwa. Při žiwych muskich substantiwach w singularje ma samsnu formu kaž genitiw.

* *Warju poliwku.* (singularny žónski substantiw)
* *Widźu nana*. (singularny muski substantiw, wosoba)
* *Słyšu ptaka.* (singularny muski substantiw, zwěrjo)
* *Widźu polo*. (singularny srjedźny substantiw)

W pluralu ma akuzatiw při wšěch substantiwach z wuwzaćom muskich wosobow samsnu kóncowku kaž nominatiw. Při muskich wosobach ma samsnu formu kaž genitiw.
* *Julija jě běrny.* (pluraliski žónski substantiw)
* *Frico widźi nanow druhich šulerjow.* (pluraliski muski substantiw, wosoba)
* *Anka słyši ptaki.* (pluraliski muski substantiw, zwěrjo)
* *Stary bur wora pola.* (pluraliski srjedźny substantiw)

## W němčinje
W němčinje rozeznawa so akuzatiw jenož při singularnych maskulinych formach artikla a při pronomenje třećeje muskeje wosoby wot nominatiwa.

* Otto baut *ein Haus*. (Otto twari dom., singularny srjedźny substantiw)
* Jule kocht *die Suppe*. (Julija wari poliwku., singularny žónski substantiw)
* Fritz sieht *einen Esel*. (Frico widźi wosoła., singularny muski substantiw)
* Josef aß *Äpfel*. (Jozef je jabłuka jěł̇., plural)
Wězo so zwjetša markěrowanje na substantiwje njestanje, ale na artiklu. Jenož małko maskulinych słowow ma rozdźěl mjezy nominatiwom a akuzatiwom.
* Jana sieht *einen Raben*. (Jana widźi rapaka.)

### Po prepozicijach
Někotre prepozicije žadaja sej akuzatiw:
* *durch*
* *für*
* *gegen*
* *ohne*
* *um*

### Adwerbialny akuzatiw
Tež eksistuje adwerbialny akuzatiw, kotryž traće (1) abo čaru (2 a 3) wupraji. Wón so njemóže přez pronomen narunać. Nimo toho so wot werba nježadaja a tohodla samo móže při werbach stać, kotrež předmjet w akuzatiwje nimaja.

* Sie besucht ihn *jeden Monat*. (Wona wopyta jeho kóždy měsac., 1)
* Paul hat die Katze *den ganzen Weg* getragen. (Pawoł je kóčku cyły puć njesł., 2)

Samo při přeměnje do pasiwa zawostanje.
* Die Katze wurden *den ganzen Weg* getragen. (Kóčka bu cyły puć njesena., 3)

## Žórła
*
Tim Pawlenty

**Tim Pawlenty** (* 27. nowembra 1960) je US-ameriski politikar a bě kandidat za republikanske primarne prezidentowe wólby 2012.

## Eksterne wotkazy

* https://web.archive.org/web/20110614072521/http://www.timpawlenty.com/
Michele Bachmann

**Michele Bachmann** (* 6. apryla 1956) je US-ameriska politikarka a běše kandidatka za republikanske primarne prezidentowe wólby 2012.

## Wotkazaj

* Webstrona
Ligurske morjo

**Ligurske morjo** (, ) je małe morjo při zapadnym brjoze Apenninskeje połkupy. Bu wažene za dźěl Srjedźneho morja a słuša tuž k Atlantiskemu oceanej.

Mjezuje na wuchodźe z italskej twjerdźu a na juhu z francoskej kupu Korsika a italskej kupu Elba. Na sewjeru mjezuje z francoskej twjerdźu, z Monacom a z italskim regionom Ligurskej.  

Ligurske morjo je na juhu zwjazane z Tyrrenskim morjom a na zapadźe ze šěrokim Srjedźnym morjom. Ma přestrjeń wot něhdźe 120.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 2569 metrow.

## Wotkaz
Lěsna

**Lěsna** (, ) je městačko w Delnjošleskim wojewódstwu w Pólskej. Leži při rěce Hwizdź něhdźe jědnaće kilometrow južnje Lubanja na samym juhowuchodźe Hornjeje Łužicy a słuša k Lubańskemu wokrjesej. 

Dźensa ma nimale pjeć tysac wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
Elba

**Elba** () je kupa w Srjedźnym morju a po Sicilskej a Sardiniskej třeća najwjetša kupa Italskeje. Leži mjez Ligurskim a Tyrrenskim morjom, dźesać kilometrow zapadnje italskeje twjerdźe a połsta kilometrow wuchodnje francoskeje kupy Korsiki.

Přestrjeń kupy je něhdźe 224 kwadratnych kilometrow a jeje wobjim něhdźe 147 kilometrow.  

Najwjetše město Elby je Portoferraio z dwanaće tysac wobydlerjemi.

W lětomaj 1814 a 1815 bě prjedawši francoski kejžor Napoleon Bonaparte po wuhnanstwje z Francoskeje wjerch Elby.
 
## Wotkaz
Hwizdź

**Hwizdź** (, ) je 127 kilometrow dołha rěka w juhozapadnej Pólskej a wotpowěduje historiskej hranicy mjez Hornjej Łužicu a Šleskej. Wuliwa so pjeć kilometrow juhowuchodnje Žahanja do Bobra a přisłuša tuž rěčinje Wódry.

Wuznamne města nad Hwizdźom su Gryfów Śląski, Lěsna, Lubań a Nowogrodziec.

## Žórła


## Wotkaz
4. měrca

**4. měrca** abo **4. nalětnika** je 63. dźeń gregorianiskeje protyki (64. w přestupnych lětach), tuž wostawatej 302 dnjej hač do kónca lěta.

## Podawki
### We Łužicy
* 1991: W Budyšinje wotewrja Smolerjec kniharnja.

### Druhdźe
4. měrca bě wot lěta 1793 hač do lěta 1933 dźeń přewzaća zastojnstwa noweho prezidenta Zjednoćenych statow.

* 1152: Friedrich I. Barbarossa bu w Frankobrodźe nad Mohanom jako nowy romsko-němski kral a naslědnik Konrada III. wuzwoleny.
* 1386: Litawski wulkowjerch Jogaila bu w Krakowje jako pólski kral krónowany.

* 1493: Kolumbus wróći so z łódźu Niña z Ameriki do Portugalskeje.
* 1663: Nižozemski namórnik Barend Barendszoon Lam wotkryje Kupy princa Edwarda.
* 1665: Jendźelski kral Korla II. deklaruje Nižozemskej wójnu. Z tym započnje Druha jendźelsko-nižozemska namórniska wójna.
* 1791: Njewotwisna republika Vermont bu 14. zwjazkowy stat Zjednoćenych statow.
* 1837: W lěće 1833 załožene město Chicago dóstanje měšćanske prawo.
* 1877: Prapředstajenje baleta „Schwanensee“ wot Pjotra Iljiča Čajkowskeho w Moskwje.
* 1917: Republikanarka Jeannette Rankin bu jako prěnja žona čłon reprezentantoweho domu.
* 1919: W Moskwje so Komunistiska Internacionala *(Komintern)* załoži.
* 1933: Statny přewrót pod nawodom awstrofašista Engelberta Dollfußa w Awstriskej.
* 1936: W Friedrichshafenje při Bodamskim jězoru startuje powětrowa łódź Hindenburg na prěnju pospytnu jězbu.
* 1977: Při zemjerženju w rumunskej stolicy Bukaresće wumrěje wjace hač 1500 ludźi.
* 1980: Robert Mugabe a jeho Zimbabwe African National Union *(ZANU)* dobudźa pola wólbow w južnoafriskim kraju. Mugabe bu prěni čorny premier Zimbabwa.
* 2001: W Šwicarskej wupraja so 76,8% wolerjow přećiwo přistupej kraja do Europskeje Unije.
* 2002: Ibrahim Rugova bu jako prezident Kosowa wuzwoleny.
* 2007: Při parlamentskich wólbach w Estniskej je prěni raz w EU móžno, přez internet wothłosować.

## Narodniny

* 1678: Antonio Vivaldi – italski komponist
* 1847: Carl Josef Bayer – awstriski chemikar
* 1879: Josip Murn – słowjenski lyrikar
* 1892: Jurij Wjela – serbski spisowaćel
* 1901: Piotr Perkowski – pólski komponist
* 1932: Miriam Makeba – južnoafriska spěwarka
* 1932: Ryszard Kapuściński – pólski žurnalist a spisowaćel
* 1938: Kito Lorenc – serbski lyrikar a spisowaćel
* 1940: Pawoł Wirth – serbski ewangelski farar
* 1947: Uschi Brüning – němska Jazz-spěwarka
* 1949: Sergej Bagapš – prezident mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Abchaziskeje
* 1951: Chris Rea – britiski spěwar, gitarist a komponist
* 1951: Edelgard Bulmahn – němska politikarka
* 1954: François Fillon – francoski politikar
* 1965: Khaled Hosseini – afghanski spisowaćel
* 1965: WestBam – němski DJ
* 1972: Ivy Queen – puertorikanska Reggaeton-hudźbnica

## Wumrěće
* 1314: Jakub Swinka – arcybiskop Hnězna
* 1852: Nikolai Gogol – ruski spisowaćel
* 1945: Jan Renč – serbski ewangelski farar
* 1948: Elsa Brändström – šwedska filantropowka
* 2010: Wladislaw Ardzinba − prěni prezident mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Abchaziskeje

## Swjate dny
* katolski: Kaziměra
* ewangelski: Elsy Brandström

## Wotkaz
25. junija

**25. junija** abo **25. smažnika** je 176. dźeń gregorianiskeje protyki (177. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 189 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1950: Započatk Korejskeje wójny: Sewjerokorejske wójsko nadpaduje južny dźěl kraja.

## Narodniny
* 1709: Křesćan Bohuchwał Šěrach – serbski farar a stronjan pietistow
* 1949: Brigitte Bierlein – awstriska juristka a zwjazkowa kanclerka

## Wumrěće
* 1967: Jurij Žur – serbski ratar, prodrustwownik a Domowinski prócowar
* 2009: Michael Jackson – US-ameriski popowy spěwar, komponist a rejowar

## Swjate a wopomnjenske dny
* katolski: Iwana, Doroteje
* ewangelski: Augsburgskich wuznawarjow
* Narodny swjaty dźeń w Chorwatskej, Słowjenskej a Mosambiku
* Dźeń architektury w Němskej (wot lěta 1994)

## Wotkaz
26. junija

**26. junija** abo **26. smažnika** je 177. dźeń gregorianiskeje protyki (178. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 188 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1945: Křesćansko Demokratiska Unija Němskeje (CDU) bu załožena.

## Narodniny
* 1872: Jurij Winger – serbski farar, spisowaćel a přełožowar
* 1908: Salvador Allende – chilski politikar a prezident
* 1911: Gerhard Wirth – serbski superintendent a předsyda Maćicy Serbskeje
* 1966: Stephan Hösl – sakski politikar (CDU)
* 1976: Zacharčenko, Aleksandr Wladimirowič – politikar Donjeckej ludowej republiki

## Wumrěće

## Swjate dny
* katolski: Jana a Pawoła
* ewangelski: Wigilija
* Narodny swjaty dźeń w Madagaskaru

## Wotkaz
27. junija

**27. junija** abo **27. smažnika** je 178. dźeń gregorianiskeje protyki (179. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 187 dnjow hač do kónca lěta. W Němskej je tutón dźeń tež jako **sedmjospancy** znaty. 

## Podawki

## Narodniny
* 1973: Wolfram Günther – sakski jurist, wuměłstwowy stawiznar a politikar Zelenych

## Wumrěće
* 1944: Milan Hodža – słowakski politikar
* 1945: Emil Hácha – čěskosłowakski a protektoratny prezident
* 1948: Georg Adam – němski lěkar a přełožowar
* 1950: Milada Horáková – čěska politikarka
* 1950: Záviš Kalandra – čěski literarny kritikar
* 1950: Franc Natuš – serbski kuchar, překupc a narodny prócowar
* 1966: Měrćin Mjeltka – serbski kowar a Sokołski prócowar
* 1998: Mikławš Joachim Wićaz – serbski informatikar
* 2016: Bud Spencer – italski dźiwadźelnik, płuwar a spěwar

## Swjate dny
* katolski: Cyrila Alexandriskeho
* ewangelski: Jana Walentina Andreä

## Wotkaz
23. junija

**23. junija** abo **23. smažnika** je 174. dźeń gregorianiskeje protyki (175. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 191 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1919: Němska narodna zhromadźizna we Weimarje přiwza měrowe zrěčenje po prěnjej swětowej wójnje.

## Narodniny

* 1820: Michał Domaška – serbski farar, pěsnjer
* 1838: Jan Bohuwěr Pjech – serbski knihikupc, přełožowar, publicist, słowjanski prócowar a spěchowar němsko-słowjanskeje wzajomnosće
* 1889: Anna Achmatowa – ruska basnjerka
* 1953: Armen Sarkisjan – armenski politikar a diplomat

## Wumrěće
* 1713: Matej Jan Józef Vicki – serbski duchowny, magister filozofije a awtobiograf
* 1942: Pawoł Božidar Kapler – serbski farar a kulturny prócowar

## Swjate dny
* katolski: Edeltrudy
* ewangelski: Argule Grumbachskeho
* Narodny swjaty dźeń Luxemburgskeje

## Wotkaz
24. junija

**24. junija** abo **24. smažnika** je 175. dźeń gregorianiskeje protyki (176. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 190 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1948: Započatk blokady Berlina přez Sowjetski zwjazk.

## Narodniny
* 1930: Gerat Kašpor – serbski žurnalist a dołholětny načolnik serbskeho rozhłosoweho studija
* 1938: Abulfaz Elčibej – azerbajdźanski politikar a prezident
* 1944: Jeff Beck – britiski gitarist

## Wumrěće
* 1942: Josef Páta – čěski wědomostnik, prěni profesor serbskeje rěče a literatury w Praze
* 1950: Iwan Sergejewič Šmjeljow – ruski spisowaćel

## Swjate dny
* Dźeń swjateho Jana (katolski, ewangelski), narodźenje Jana Křćenika

## Wotkaz
28. junija

**28. junija** abo **28. smažnika** je 179. dźeń gregorianiskeje protyki (180. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 186 dnjow hač do kónca lěta. We wšelakorych słowjanskich krajach, wosebje w Serbiskej je tutón dźeń jako **Vidovdan** znaty.

## Podawki
* 1914: W Sarajewje bu awstriski arcywójwod Franz Ferdinand zatřěleny. To płaći jako wuwołacy faktor prěnjeje swětoweje wójny.
* 1919: Němska delegacija z ministra wonkowneho a ministra za wobchad podpisa Versailleske měrowe zrěčenje.

## Narodniny
* 1476: Pawoł IV. – bamž
* 1491: Hendrich VIII. – kral Jendźelskeje
* 1577: Peter Paul Rubens – flamski moler
* 1712: Jean-Jacques Rousseau – šwicarsko-francoski spisowaćel, filozof, pedagoga a přirodospytnik
* 1926: Mel Brooks – US-ameriski dźiwadźelnik a režiser
* 1957: Georgi Parwanow – bołharski politikar, statny prezident
* 1971: Elon Musk – US-ameriski předewzaćel

## Wumrěće

* 1703: Tobias Čuderly – serbski farar a spisaćel nabožinskich spisow
* 1898: Jakub Kućank – serbski duchowny, kulturny prócowar a spisaćel
* 1922: Wjelimir Chlebnikow – ruski basnik a spisowaćel
* 1942: Janka Kupala – běłoruski basnik, dramatikar, publicist a přełožowar
* 2018: Christine Nöstlinger – awstriska spisowaćelka

## Swjate dny
* katolski/ewangelski: Ireneja

## Wotkaz