open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Módre črijki

**Módre črijki** (*Aconitum napellus*) su rostlina ze swójby maslenkych rostlinow, z roda črijkow. Dalše serbske mjena su **swjateje marcyne stupnički**, **swjateje marcyne črijki**, **swjateje marcyne kapički**, **módre hołbiki** a **módre šišaki**.

## Wopis
Módre črijki su trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,5 hač do 1,5 m a maja sylny, najčasćišo njehałužkowany stołpik. Módre črijki su jara jědojte kaž wšě družiny tutoho roda.

### Łopjena
Wulke łopjena su rukoformowe a hač do póda 5- hač do 7-dźělne. Jich wotrězki maja šwižno-lancetojte kónčki.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Mnoholičbne Kćenja steja w na kóncu stejacych w prawej měrje abo sylnje so rozhałuzowanych kićach a su ćmowomódrowioletne abo ćmowomódre a docpěja dołhosć wot 2 hač 3 cm. 5 kćenjowych łopjenow su njesymetriske; najhorniše je kaž "helm" formowane a njeje wyši hač šěroki. Próškowe łopješka su zwjetša kosmate. Proterandriske kćenja su jako wuwzaće maslenkich rostlinow dorsiwentralne.

Kćenja bu wot čmjełow wopróšene.

### Maćizny
Rostlina wobsahuje alkaloidy Aconitinoweho typa. Jěd móže samo intaktnu kožu předrěwać.

## Stejnišćo
Wón rosće w hórskich lěsach, wysokotrajnowych honach a na rěčnych brjohach.

## Rozšěrjenje
Módre črijki je w srjedźnych a wysokich horach cyłeje Europy rozšěrjeny.

## Wužiwanje
Prjedy je so jěd za preparaciju šipowych a hlebijowych kónčkow wužiwała. Medicinsce aconitinowe alkaloidy so jako sylnje skutkowacy anestezijowacy srědk wužiwa.

## Podobnej družinje
* Pakićojte črijki (*Aconitum paniculatum*) ma pakićojte kwětnistwo.
* Pisane stupnički (*Aconitum variegatum*) ma najčasćišo pakićojte kwětnistwo a wysoki helm kaž čećikata čapka.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 50 
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 9 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, stronje 8-9 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 300 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 210-211 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 230 

## Wotkazy

* 
* BioLib 
* garten.cz 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* giftpflanzen.com 
* USDA plants database 
* Gartendatenbank 
* Plants for a Future
Lubor Kasal

**Lubor Kasal** (* 24. januara 1958 w Praze) je čěski basnik, publicist a šefredaktor časopisu Tvar.

### Twórby
**Dosudby*, Mladá fronta, 1989
**Vezdejšina*, Protis, 1993
**Hlodavci hladovci*, Horizont, 1995
**Jám*, Petrov, 1997
**Hladolet*, Petrov, 2000
**Bláznův dům*, Host, 2004
**Orangutan v továrně*, Dybbuk, 2008
**Dvanáct. Pocta Alexandru Blokovi*, Druhé město, 2011

## Eksterne wotkazy
* Lubor Kasal
Smjerdźaca pyskawa

**Smjerdźaca pyskawa** (*Geranium robertianum*) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow  (*Geraniaceae*). Druhe serbske mjeno je **smjerdźace baćonki**.

## Synonymy
* *Geranium foetidum* Gilib.
* *Geranium rubellum* Moench
* *Geranium graveolens* Stokes
* *Geranium rupertianum* Beckh.
* *Robertium vulgare* Piccard
* *Robertiella robertisanum* Hanks

## Etymologija
Botaniske mjeno *Geranium* wotwodźuje so wot grjekskeho słowa γερνιον. Słowo je diminutiw słowa γρανος. Woznjamjenja telko kaž *žoraw* a poćahowa na podobu płoda.

## Wopis
Smjerdźaca pyskawa je jednolětna, njepřijomnje ćehnjaca, rozpjeršenje kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 40 cm. 

Najprjedy rostlina wuwiwa łopjenowu rozetu. Zwjetša łopjena rozety wuschnyja po wuhone stołpika. 

Stołpik docpěwa wysokosć wot 20 hač do 60 cm. Často stołpik a łopjena je karminčerwjeny. Łopjena maja 3 hač 7 stołpikatych wotrězkow.

Čopojty korjeń je krótki a hałuzaty. 

### Kćenja
Smjerdźaca pyskawa kćěje wot meje hač do oktobra. Róžojte abo purpurne kćenja su najčasćišo po porach a krótkostołpikate. Kćenjowe stołpiki a keluchi maja žałzate a nježałzate włosy. Keluškowe łopješka docpěwaja dołhosć mjezy 6 a 8 mm a maja stajeny kónčk. Kćenjowe łopješka docpěwaja dołhosć mjezy 9 a 12 mm a su prědku skulojćene. Próšniki su oranžojte.

### Płody
Płody docpěwaja dołhosć mjezy 1,5 a 2,5 cm a maja kosmowe postronki, z kotrymiž při dalezmjetanju na murjach, skorach atd. so njepušća.

### Wóń a wolije
Wóń rostliny je njepřijomny.

Eteriske wolije móžeja mole a muchi zaćěrić.

## Stejnišćo
Je smjerdźaca pyskawa w lisćowych a měšanych lěsach. Rostlina preferuje chłódkojtu, włóžnu, wutkatu pódu. Runje tak rosće na słónčnych, suchich stejnišćach.

## Rozšěrjenje
Smjerdźaca pyskawa je w nimale cyłej Europje rozšěrjena. Rozšěrjenje saha wuchodźe hač do Japanskeje a na juhu hač do centralneje Afriku. Nimo toho rostlina rosće w dźělach sewjerneje Ameriki.

## W rostlinskim lěkowanstwje
W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so zelko z kwětach (Herba Ruperti). Zběraja zelko wot meje do oktobra.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 115 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 120 
* Dörfler, H.-P., Roselt, Gerhard: Heilpflanzen. Gestern und Heute. Urania, Leipzig - Jena - Berlin 1989, ISBN 3-332-00112-4 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 50 

## Eksterne wotkazy

* Botanický herbář 
* atlas-roslin.pl 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* ARKive 
* USDA plants database  
* crescent bloom  
* Plants for a Future  
* Gartendatenbank 
* Flora of Northern Ireland
Kurów

**Kurów** je wjes w Pólskej.

Kurów leži w lublińskim wojewódstwje, mjez městomaj Puławy a Lublin w juhuwuchodnej Pólskej. Wjes ke gmejnje Kurów słuša. 

Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1185.

W lěće 2006 je tam bydliło 2 782 ludźi.

## Wotkaz
Łužiska Alianca

**Łužiska Alianca** ( *Łužyska Alianca*,  *Lausitzer Allianz*) je mała politiska strona w Zwjazkowej republice Němskej, kotraž rozumi so wosebje jako zastupjerka Serbow we Łužicy. Předsyda je Hannes Kell.

Strona bu załožena w lěće 2005 pod mjenom *Serbska ludowa strona*. Wona njeje w komunalnych, wokrjesnych abo krajnych gremijach zastupjena.

## Wotkaz
* Webstrony Łužiskeje aliancy
Antonín Klimek

**Antonín Klimek** (* 18. januara 1937 w Praze; † 9. januara 2005 runje tam) bě čěski stawiznar.

## Twórby
* *Diplomacie na křižovatce Evropy* (1989)
* *Jak se dělal mír roku 1919* (1989)
* *Československá zahraniční politika 1918-1938* (1995)
* *Vítěz, který prohrál, generál Radola Gajda* (1995)
* *Boj o hrad* (1996-98)
* *Říjen 1918* (1998)
* *Velké dějiny zemí Koruny české - díl XIII. (1918-1929)* (2001)
* *Velké dějiny zemí Koruny české - díl XIV. (1929-1938)* (2002)
* *Vítejte v první republice* (2003)

## Eksterne wotkazy
* Antonín Klimek, člověk nezávislý, bude chybět
Milan Nakonečný

**Milan Nakonečný** (* 8. februara 1932, Horažďovice) je čěski psycholog, stawiznar a wysokošulski wučer.

## Twórby (wuběrk)
* *Sociální psychologie*, Praha. Academia, 1999 
* *K psychologii a perspektivám českého fašismu*. In: T. Pasák – Český fašismus 1922–1945 a kolaborace 1939, Praha. Práh, 1999
* *Psychologie osobnosti*, Praha. Academia, 2000   
* *Lidské emoce*, Praha. Academia, 2000 
* *Lexikon magie*, Praha. Ivo Železný, 2001  
* *Vlajka  - k historii a ideologii českého nacionalismu*, Chvojkovo nakladatelství. Praha, 2001
* *Fenomenologická psychologie*, In: Psychologie XX. století, Univerzita Karlova. Praha, 2002
* *Humanistická psychologie*, In: Psychologie XX.století, Univerzita Karlova. Praha,  2002
* *Transpersonální psychologie*, In: Psychologie XX. století, Univerzita Karlova. Praha, 2002     
* *Úvod do psychologie*, Praha. Academia 2003
* *Sociální psychologie*, Academia, Praha 1999.
* *Magie v historii, teorii a praxi*, Vodnář, Praha 1999.
* *Psychologie osobnosti*, Academia, Praha 2000.
* *Úvod do psychologie*, Academia, Praha 2003.
* *Encyklopedie obecné psychologie*
* *Motivace lidského chování*
* *Novodobý český hermetismus *
* *Psychologie téměř pro každého*
* *Smaragdová deska Herma Trismegista*
* *Základy psychologie*

## Eksterne wotkazy
* https://web.archive.org/web/20090511071829/http://pandora.idnes.cz/part/2004/2/48498/3/unknown
Islam

**Islam** je jedna wot wulkich monoteistiskich swětowych nabožinow. Swjata kniha islama je koran. Nabožina załoži so w prěnjej połojcy 7. lětstotka wot profeta Mohammeda (tež Muhammad) na Arabskej połkupje w městomaj Medina a Mekka a rozšěrješe so potom spěšnje na cyłym Bliskim wuchodźe a w sewjernej Africe. Dźensa je we swěće něhdźe 1,6 miliardow muslimow, tuž je islam po křesćanstwje druha najwjetša swětowa nabožina. Hłownej prudźeni islama stej sunna a šia. Cyłk muslimskich wěriwych mjenuje so umma.

Je pjeć stołpow islamskeje wěry:

* wuznaće wěry *(šahada)*
* modlitwa *(salat)*
* wotedawk *(sakat)*
* posćenje *(saum)*
* putnikowanje *(hadź)*

## Kraje
Kraje z wulkej muslimskej ludnosću su:
* w Aziji: Afghanistan, Azerbajdźan, Bahrain, Bangladeš, Brunei, Indiska, Indoneska, Irak, Iran, Jemen, Jordaniska, Katar, Kazachstan, Kirgiska, Kuwait, Malajzija, Libanon, Oman, Pakistan, Sawdi-Arabska, Syriska, Tadźikistan, Turkmenistan, Turkowska, Uzbekistan, Zjednoćene arabske emiraty
* w Africe: Algeriska, Čad, Egyptowska, Gineja, Libyska, Mali, Marokko, Mawretanska, Niger, Nigerija, Senegal, Somalija, Sudan, Tuneziska
* w Europje: Albanska, Bosniska a Hercegowina, Kosowo

## Wotkaz

* Serbska terminologija wo temje
Ewangelij

Jako **ewangelij** abo **sćenje** płaća prěnje štyri knihi Noweho zakonja. Woni so po mjenje spisaćela (ewangelista) do ewangelija po Mateju, Marku, Lukašu a Janu rozrjaduja. Ewangelisća rozprawjachu wo Jězusowym skutkowanju a napisachu ewangelije něhdźe poł lětstotka po jeho žiwjenju.

Pomjenowanje pochadźa z grjekšćiny (εὐαγγέλιον *euangelion*) a woznamjeni „dobre poselstwo”.
Kornišćina

**Kornišćina** bě keltiska rěč, kotraž eksistowaše w swojej klasiskej formje hač do 18. lětstotka. Wužiwaše so w Korniskej w juhozapadnej Jendźelskej. Najebać falowaceje maćernorěčneje tradicije najskerje wot 18. lětstotka njebě ženje dozabyta, a wot 20. lětstotka zesylnja so prócowanja wo zasowožiwjenje, najbóle na bazy srjedźneje kornišćiny. Dźensa rěči zaso wokoło 3.500 ludźi kornisce.

## Žórła


* Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. *E-Keltoi*, Vol. 2, 2 Dec. pp.&nbsp;199–227 https://www.academia.edu/5323710/A_Brief_History_of_the_Cornish_Language_its_Revival_and_its_Current_Status
Józef (patriarch)

**Józef** (hebrejsce יוֹסֵף - *Josef*), mjenowany *sonjer*, je w Tanachu, hebrejskej Bibliji, druhi najmłódši syn Jakuba, kmjenoweho wótca Israelitow. Powědančko wo Józefje (Gen 37-50) powěda jeho stawiznu a twori přechod wot stawiznow wótca Genezis k stawiznje Israelitow w Eksodusu, kotryž z Mójzesom započina.

## Bibliska tradicija wo Józefje

Józef je był jedyn z dweju synow, kotrež Jakub je z Rachel měł. Wón je so narodźił, hdyž hižo wón je 10 bratrow měł. Józef je so narodźił w Harranje (dźensa stare město w stolicy prowincy Urfa w dźensnišej Turkowskej).

Hdyž bě Józef sydomnaće lět, paseše wón ze swojimi bratrami wowcy. Israel (Jakub) lubowaše Józefa bóle hač wšěch swojich synow, dokelž bě so jemu jako staremu narodźił. Tohodla da jemu dołhu suknju z rukawomaj wudźěłać. Jako jeho bratřa widźachu, zo jeho nan bóle lubuje hač wšěch swojich druhich synow, hidźachu jeho a njezamóchu žane přećelne słowo z nim rěčeć. Jónu měješe Józef són a wón powědaše jón swojim bratram. Hlejće běchmy na polu a wjazamy snopy. A tu mój snop stany a wosta stejo. Waše snopy pak zestupachu so dokoławokoło a pokłonichu so mojemu snopej. Tu prajichu jemu bratřa: Chceš ty snano samo nad nami kral być a nam knježić? A woni hišće bóle hidźachu jeho sona a jeho rěčow dla. Bratřa předadźa Józefa. Józef so dóstanje do Egyptowskeje. Hdyž běchu Józefa do Egyptowskeje přiwjedli, kupi sej jeho Potifar. Sta so, zo złoži žona jeho knjeza wóčko na Józefa. Wón pak so spjećowaše. Knjezowa žona rjekny: Hebrejski njewólnik, kotrehož sy nam do domu přiwjedł, přińdźe ke mni, zo by ze mnu swoje lózystwo činił. Jako jeho knjez słowa swojeje žony wusłyša, kotrež jemu wona rěčeše: Tak je ze mnu njewólnik jednał! rozhněwa so wón. Knjez da Józefa wupřimać a do jastwa ćisnyć, hdźež přebywachu kralowi jeći. Něšto časa po tym sta so, zo so pinčnik a pjekar egyptowskeho krala přećiwo swojemu knjezej egyptowskemu kralej přeńdźeštaj. Farao rozhněwa so na wobeju komornikow, na wyšeho naliwarja a wyšeho pjekarja, a da jeju do jastwa ćisnyć, do domu nawody ćělneje straže, na městno, hdźež tež Józef jaty sedźeše. Nětko měještaj wobaj samsnu nóc són. Józef rjekny naliwarjej: Farao sadźi će do twojeho zastojnstwa. Józef rjekny pjekarjej: Po třoch dnjach pozběhnje farao twoju hłowu. Potom farao ma sonaj. Józef wujasni sonaj a bě powyšeny. Józef so zetka ze swojimi bratrami. Józef swojich bratrow spózna, njespóznachu jeho woni. Po dlěšim času da so spóznać a wodawa swojim bratram.

Žórło: Němska wikipedija a biblija
Iuridictum

**Iuridictum** je čěska encyklopedija wo prawu. Ma 639 artikulow (18. 5. 2008).

## Eksterne wotkazy
* Iuridictum 

## Žórła
Şanlıurfa

**Şanlıurfa** je město na juhowuchodźe Turkowskeje, hač do wosomdźesatych lět 20. lětstotka rěkaše město Urfa. Arabsce *Raha* الرها , kurdsce *Riha*, tež jednory  **Urfa** . W antice **Edessa**. aramejsce ܐܘܪܗܝ / *Urhoy* . Wobydlerstwo zestaja so z Kurdow, Turkow a Arabow. Wulki dźěl wobydlerjow města su křesćenjo, Aramejčenjo a Armenjenjo. Město ma 390.000 wobydlerjow.

## Nóžki


## Wotkaz
* Wobrazy z města
Oj, svijetla majska zoro

Spěw "**Oj, svijetla majska zoro**" je titul hymny Čorneje hory.

## Tekst

## Woprawdźe spěwana wersija
Dla rytmiki a melodije dyrbja so wjacore linki wospjetować. Tekst spěwaneje wersije je tajki:

## wotkazy
* oficialna instrumentalna wersija čornohórskeje narodneje hymny (MP3)
* wokalna wersija čornohórskeje narodneje hymny (MP3)
* nastawk wo wersiji z lěta 1863 (serbisce)
Úsobí

**Úsobí** je wjesna gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 555 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe sydom stow wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1307.

## Žórła


## Wotkaz
Wšědny truskawc

**Wšědny truskawc** (*Hippuris vulgaris*) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (*Plantaginaceae*).

Po někotrych žórłach so do swójskeje swójby truskawcowych rostlinow (*Hippuridaceae*) přirjaduje.

## Wopis
Wšědny truskawc je wódna rostlina. 

Stołpiki docpěja dołhosć hač do 2 m a su zrunane z mutličkami z 8 hač 12 jehłojtych łopjenow. 

Łopjena su linealne, 1 mm šěroke a 1 hač 3 cm dołhe.

Wón kćěje wot meje hač do awgusta. Małke kćenja su zelene a steja w łopjenowych rozporach. Krónowe łopješka faluja. Jenički płódnik je spody stejacy.

## Stejnišćo
Wón rosće w stejacych a pomału běžacych, wutkatych, zwjetša wapnojtych, čistych, chłódnych wodach, kotrež docpěwaja maksimalnu hłubokosć wot 2 m.

## Rozšěrjenje
Wšědny truskawc je nimale swětodaloko rozšěrjeny.

## Nóžki


## Žórło
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 226 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 368 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 354 

## Eksterne wotkazy

*
* https://web.archive.org/web/20070417215722/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Hippuris+vulgaris
Koran

**Koran** je swjata kniha muslimow. Wona je na 114 surow dźělena.

Prěnja sura z korana

 W mjenje Allah, miłosćiweho a smilneho.
 Chwała Allah, knjezej wšeho swěta,
 miłosćiwemu, smilnemu
 kralej sudneho dnja!
 Tebi słužimy, a tebje prosymy wo pomoc.
 Wjedź nas po runym puću,
 po puću tych, kotrymž sy miłosć wopokazał
 a kiž njepodleža hněwej a njekroča po wopačnych pućach.

## Eksterne wotkazy
* Al-Quran (Koran) online
Samiske rěče

**Samiske rěče** (tež **Samske rěče**) su podskupina finougriskich rěčow. Słušeja k uralskim rěčam. Wone so na sewjer Norwegskeje, Šwedskeje, Finskeje a na sewjerozapad Ruskeje rěča.

## Dźělenje
* samiske rěče
** Zapadosamiske rěče
*** Južnosamiska rěč (č. 1 na karće)
*** Ume-samiska rěč (2)
*** Pitesamiska rěč (3)
*** Lule-samiska rěč (4)
*** Sewjerosamiska rěč (5)
** Wuchodosamiske rěče
*** Kemi-samiska rěč (†)
*** Skolt-samiska rěč (6)
*** Inarisamiska rěč (7)
*** Kildin-samiska rěč (8)
*** Ter-samiska rěč (9)
*** Akala-samiska rěč (†)
Nopawy

**Nopawy** (tež **želwje**, *Testudines*) su łažaki, kotrež maja skorpawu, do kotrejež zwěrjo zwjetša móže hłowu, wopuš a nohi zaćahować. Dźensa je 301 družinow nopawow.

## Wotkaz
Dolní Krupá (wokrjes Havlíčkův Brod)

**Dolní Krupá** ( *Unter Kraupen*) je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 471 m nad mórskej hładźinu a ma 406 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1283.

## Žórła


## Wotkaz
Uhelná Příbram

**Uhelná Příbram** je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 485&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć stow wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1352.

## Žórła


## Wotkazaj

* Uhelná Příbram
Dźiwja morchej

**Dźiwja morchej** (*Daucus carota* ssp. *carota*) je rostlina ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*). Wona je dźiwja forma wšědneje morchwje (*Daucus carota*).

## Wopis

Wona je zwjetša dwulětna, naćowa rostlina. Dźiwja morchej docpěwa wysokosć mjez 50 - 120 cm (wot 30 hač 100 cm) a ma na stołpikach seršćate kosmy. Rostlina je šěrozelena a ma swětły, ćeńki, kruto-nićaty čopojty korjeń.

### Łopjena
Łopjena su stołpikowe a wobpřimnja stołpik. Wone su dwójce hač trójce pjerite.

### Kćenja
Wona kćěje wot junija hač do oktobra (septembra). Kwětnistwo je dwójny wokołk a docpěwa wulkosć mjez 3 a 7 cm, kotrež za čas kćěwa je płone abo horbjene, za čas nasadźenja płodow je hněžkojće zapadnjene. Wokołk je mjenje wjelbowany a płoniši hač tón zahrodneje morchwje. W jeho srjedźišću je zwjetša čerwjena abo nimale čorna "morchejowe kćenje". Kćenja su běłe, nimaja žane keluškowe łopješka a docpěwaja wulkosć wot 5 mm. 5 kćenjowych łopjenow su wutrobojće kromate. Kćenjowe łopjena na wonkowne kromje wokołka su jasnje wjetše. Kćenje wosrjedźa cyłkowneho wokołka najčasćišo ma purpurowu krónu. 

### Płody
Płody maja kałački w podołhostnych rjadach.

## Stejnišćo
Wona rosće na tučnych a suchich łukach a njerodźowych honach.

## Rozšěrjenje
Dźiwja morchej je nimale po cyłym swěće rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 189 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 188 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, stronje 198-199 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje 114-115 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 166 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 295
Milčenjo

**Milčenjo** (delnjoserbsce: *Milcany*,  *Milčané*;  *Milzener*;  *Milczanie*) běchu zapadosłowjanski kmjen w Hornjej Łužicy, kotryž naspomni so prěni raz we wopisanju *bayerskeho geografa* srjedź 9. lětstotka. Tutón připisuje Milčanam hižo 30 sydlišćow (*civitates*), snano hižo z centralnym hrodźišćom srjedź přisłušnych sydlišćow.

Dokładne wotmjezowanje sydlenskeho teritorija Milčanow je w slědźenju dwělomne. Wono wobsahowa hłownje krajinu z płódnymi hlininowymi pódami a z rozměrom něhdźe 50 kilometrow wot wuchoda do zapada a něhdźe 20 kilometrow wot sewjera do juha. Sewjernu hranicu drje tworješe bahnojta a zdźěla njepłódna nižina a južnu hranicu tworjachu Łužiske horiny. W zapadźe tworja *Porchowske hory* zapadnje Kamjenca přirodny ryhel. Na wuchod, k susodnemu teritorijej Bjezunčanow, je wotmjezowanje mjenje jasne. Kmjenowy centrum bě centralny hród w Budyšinje. Po Milčanach mjenowaše so region wokoło Budyšina w pisomnych žórłach 10. do 12. lětstotka *Gau Milsca*. Hišće dźensa bydla w regionje słowjanscy Serbja, potomnicy Milčanow.

Towarstwo *Die Milzener e.V.* z Měrjowa zaběra so z kulturu a tradicijemi pohanskich Milčanow.

## Literatura
* Milceni et Silensi. Die Oberlausitz und Schlesien um das Jahr 1000 in der Zeit des Boleslaw Chrobry. Begleitheft zur Gemeinschaftsausstellung des Muzeum Miejskie Wroclawia, Abteilung Archäologisches Museum mit dem Stadtmuseum Bautzen vom 17. Juni bis zum 11. November im Stadtmuseum. Bautzen [2001].
* Joachim Meffert: Die Ortenburg in Bautzen - Der archäologische Forschungsstand und die Ausgrabungen von 1999-2001. Arbeits- und Forschungsberichte zur sächsischen Bodendenkmalpflege 44, 2002, str. 75–177.
* Karin Sczech: Archäologische Untersuchungen zu Bautzen in der Oberlausitz in slawischer Zeit. Archäologische Forschungen am GWZO. Berichte und Beiträge des Geisteswissenschaftlichen Zentrums Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas e.V. 2003, str. 49–64.

## Wotkaz
*Die Milzener e.V.
Pavle Jurišić Šturm

**Pavle Jurišić Šturm** (rodźeny jako *Paulus Sturm*; * 22. awgusta 1848 w Zhorjelcu, † 14. januara 1922 w Běłohrodźe) bě serbiski general za čas Prěnjeje swětoweje wójny.

Wón narodźi so lěta 1848 w Zhorjelcu a je we Wójnskej akademiji we Wrócławju dowuknył. W Němsko-francoskej wójnje 1870/71 wojowaše jako oficěr pruskeho wójska. Jako wojowaše Serbiske wjerchowstwo wot 1876 hač do 1878 z Osmaniskim mócnarstwom, přińdźe Sturm jako dobrowólnik do serbiskeho wójska a komandowaše bataljony. Za čas Balkanskich wójnow 1912/13 a Prěnjeje swětoweje wójny 1914–1918 běše hižo z generalnym pólnym maršalom a komandantom třećeje serbiskeje armeje. Po kóncu wójny dźe Šturm w lěće 1921 na wuměnk a zemrě lěto pozdźišo w serbiskim Běłohrodźe.

Byrnjež w serbiskej literaturje husto jako Łužiski Serb pomjenowany był, njejsu we łužiskoserbskich žórłach žane dopokazy, zo bě woprawdźe serbskeho pochada.

## Wotkaz
Libčice nad Vltavou

**Libčice nad Vltavou** je městačko w Čěskej (wokrjes Praha-západ). Leži 207 m nad mórskej hładźinu při Wołtawje a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 993.

## Žórła


## Wotkaz
Stochov

**Stochov** je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Kladno). Leži 448 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1316.

## Žórła


## Wotkaz
Zahrodna morchej

**Zahrodna morchej** (*Daucus carota* ssp. *sativus*, něm. *Gartenmöhre*, *Mohrrübe*, ...) je kultiwowana poddružina wšědneje morchwje (*Daucus carota*) ze swójby wokołkowych rostlinow  (*Apiaceae*). Wona je kulturna forma dźiwjeje morchwje (*Daucus carota* ssp. *carota*), při čimž buchu tež druhe dźiwje rosćace poddružiny zakřižowane.

Tuta družina so jako korjenjowu zeleninu abo picowansku rostlinu kultiwuje.

## Wopis
Zahrodna morchej je dwulětna rostlina. Dimensija wšěch rostlinskich dźělow su tróšku wjetša hač při dźiwjej formje.

Korjeń je tołsty a mjasny, mjeztym zo barba wariěruje: běła, žołta, wioletna, oranžočerwjena. Wón je dołho-špindlojty hač krótko-boblojty. Wón wobsahuje karotin. Jeho znutřkowna cona je tróšku jasniša hač zwonkowna.

### Kćenja
Kćenja su běłe, rědko nažołć-běle abo róžojte a wutworja wokołk, kotryž je bóle wjelbowany a mjenje płony hač tón dźiwjeje morchwje. Druhdy w srjedźišću wokołka je ćmowočerwjenje abo čornopurpurowje barbjene kćenje, při čimž wono rědšo hač při dźiwjej morchwi wustupuje.

### Płody
Płody su jejkojte.

## Nóžki


## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 69, hesło **Karotte** 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 295 

## Eksterne wotkazy
Buštěhrad

**Buštěhrad** je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Kladno). Leži 322 metrow nad mórskej hładźinu sewjerozapadnje Prahi a ma wokoło tři tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1209.

## Žórła


## Wotkaz
Adamov (wokrjes Blansko)

**Adamov** je město w Čěskej (wokrjes Blansko). Leži 258 m nad mórskej hładźinu a ma 4 583 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1360.
Přibyslav

**Přibyslav** ( *Pribislau*) je městačko w Čěskej (wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 475 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 4.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1257.

## Žórła


## Wotkaz
Jimramov

**Jimramov** je sydlišćo w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Žďár nad Sázavou). Leži 495&nbsp;m nad mórskej hładźinu při hranicy mjez historiskimaj krajomaj Čechi a Morawa a ma něhdźe tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1365.

W Jimramowje je so narodźił čěski ewangelski farar a spisowaćel Jan Karafiát (1846–1929).

## Žórła


## Wotkaz
Vrbno pod Pradědem

**Vrbno pod Pradědem** je městačko we wuchodnej Čěskej (wokrjes Bruntál). Leži 545 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
Louňovice pod Blaníkem

**Louňovice pod Blaníkem** je sydlišćo w srjedźnej Čěskej (wokrjes Benešov). Leži 396 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe sydom stow wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
Přerov nad Labem

**Přerov nad Labem** je sydlišćo při Łobju w srjedźnej Čěskej (wokrjes Nymburk). Leži 178 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1.200 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 993.

## Žórła


## Wotkaz
Písek

**Písek** je město w južnej Čěskej (Jihočeský kraj). Leži 378 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 30.000 wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
Vrané nad Vltavou

**Vrané nad Vltavou** je gmejna w Čěskej (wokrjes Praha-západ). Leži nad Wołtawu něhdźe 16 kilometrow južnje Praskeho stareho města we wysokosći 196 metrow nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 2500 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 993.

## Žórła


## Wotkaz
Fryco Rocha

**Fryco Rocha** (* 29. januara 1863 w Šejnejdźe; † 24. apryla 1942 w Załhozdźu) bě delnjoserbski wučer a spisowaćel.

## Žiwjenje

Fryco Rocha so w Šejnejdźe narodźi, hdźež swoje dźěćatstwo přežiwi a serbsku šulu wopyta. Wón so přez to wuznamjenja, zo w lětach 1891–1915 dźěći w Turjeju serbšćinu wučeše, hačrunjež bě to zakazane. Dokelž za serbsku wučbu žane wučbne srědki k dispoziciju njestejachu, napisa Rocha něhdźe 300 powědančkow a spěwow, kotrež wón w swojej wučbje wužiwaše. Nimo toho bě redaktor delnjoserbskich nowin Serbski Casnik, doniž jón fašisća njezakazachu.

Po nim bu delnjoserbska pěstowarnja w Žylowje (ně. *Sielow*, dźensa dźěl města Choćebuza) pomjenowana a w lěće 2007 bu wopomnjenska tafla při ródnym domje Fryca Rochi w Šejnejdźe poswjećena.

## Spisy
**Wěnašk dolnoserbskich pěsnjow* (1908)
**Pěsni, wulicowańka a gódanja* (1955)
**Wobraz mójogo žywjenja* (1956, awtobiografija)

## Žórło

*Łužyca (rbb) wot 19.05.2007
Jan Krygaŕ

**Jan Krygaŕ** (němsce *Johann Crüger*; * 9. apryla 1598 w Brjazynje; † 23. februara 1662 w Berlinje) bě delnjoserbski komponist znatych kěrlušow. Po studiju teologije we Wittenbergu skutkowaše wot 1622 hač do jeho smjerće jako wučer na Berlinskim gymnaziju *Zum Grauen Kloster* a zdobom jako kantor tamnišeje cyrkwje swjateho Mikławša.

## Wotkaz
Kawadarci

Kawadarci je město w srjedźnej Makedonskej, we Tikweš a je centrum wokrjesa Tikweš. Město Kawadarci leži na wysokosći mjez 230 a 270 metrow. Hladajo pochada słowa Kawadarci eksistuja wjele měnjenjow, mjez nimi najwoblubowaniše je tute wo wowčera kiž je pytal swoju kruwu, a wědomostne mjeno Kawadarci pochadźa z nowogrjekskeho słowa Kawadion- droha plasć.
Lisćina słowjanskich ludow

Dźensa eksistuja někotre słowjanske ludy w srjedźnej, južnej a wuchodnej Europje.

## W srjedźnej Europje
W Pólskej su:
*Polacy
*Kašubojo (wokoło města Gdańska)

W Němskej su:
*Serbja

W Čěskej su:
*Češa
*Słowacy

W Słowakskej su:
*Słowacy
*Češa

## We wuchodnej Europje
W Ruskej su:
*Rusojo
*Ukraincy
*Polacy

W Běłoruskej su:
*Běłorusojo
*Polacy
*Rusojo

W Ukrainje su:
*Ukraincy
*Rusojo
*Polacy

## W južnej Europje
W Słowjenskej su:
*Słowjency

W Chorwatskej su:
*Chorwaća
*Južni Serbja

*W Serbiskej su:
*Južni Serbja
*Chorwaća

W Bołharskej su:
*Bołharojo
Delčewo

**Delčewo** ( Делчево) je małe makedonske město blisko makedonsko-bołharskeje hranicy. Delčewo je mjenowane po makedonskim rewolucionarje Goce Delčew. Gmejna Delčewo ma přestrjeń wot 423 km² a 22 sydlišća, to rěka:

K městu słušeja wsy Bigla, Wetren, Wirče, Wratislawci, Gabrowo, Grad, Dramče, Dźwegor, Iliowo, Kiseliva, Kosowo Dabje, Now Istewnik, Očipala, Poleto, Razlowci, Selnik, Stamer, Star Istewnik, Trabotiwište, Turija a Čiflik. 

W tutej gmejnje bydla 17.713 wobydlerjow wot kotrychž 10.454 su w gmejnskim centrumje, to rěka w měsće Delčewo.

## Wotkaz
Jurij Pilk

**Jurij Artur Pawoł Pilk** (pseudonym *Pawoł Hodźijski*; * 22. meje 1858 w Hodźiju; † 20. apryla 1926 w Drježdźanach) bě serbski stawiznar, domizniski slědźer, hudźbnik a komponist.

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn Hodźijskeho wjesneho žandarma a wopytowaše wot 1872 do 1876 Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tam bu wukubłany na klawěr, pišćele a husle. Wot 1876 do 1878 dźěłaše jako pomocny wučer w Hućinje a wot 1878 do 1880 jako wikar w Hornjej Wjazońcy, hdźež zezna swoju pozdźišu mandźelsku Wilhelminu Bertholdec. Wot 1880 do 1915 běše z wučerjom na měšćanskej šuli w Drježdźanach. 1890 bu z dźěłom *Neukirch am Hohwalde bis zum Befreiungskriege* („Wjazońca pod Hohwaldom hač do wuswobodźenskeje wójny“) na Roztokskej uniwersiće promowowany.

W lěće 1915 poda so na wuměnk wróćo do Wjazońcy a přesydli dwě lěće do swojeje smjerće znowa do Drježdźan.

## Skutkowanje

Pilk běše hižo jako seminarist talentowany hudźbnik. 1890 předstaji w Drježdźanach swoje orchestralne wobdźěłanje Kocoroweho *Cyklusa hórskich spěwow*. W lěće 1896 organizowaše serbski koncert na wustajeńcy sakskeho wuměłskeho rjemjesła w krajnej stolicy. Wot 1897 do 1906 nawjedowaše hudźbny wotrjad Maćicy Serbskeje.

Jurij Pilk wuzběhowaše serbsku hudźbnu folkloru jako zakład swojeho hudźbneho tworjenja. W lěće 1899 wuńdźe jeho zběrka *Dwajatřiceći narodnych hłosow* za muske chóry. 1901 dokomponowa operetu *Smjertnica* na libreto Jana Wjele-Radyserba, kotraž so hač do dźensnišeho předstajuje. Po dlěšej tworićelskej přestawce wuda 1924 zběrku *Dobry wječor. 34 narodnych spěwow za měšany chór na 4 a 5 hłosy*.

Nimo toho běše Pilk tež historikar a domiznowědnik. 1889 a 1915 wozjewi městnostawizniske pojednanja wo Wjazońcy, 1911 wo Glaubitzu pola Ryzawy. Přinošowaše k Historisko-topografiskemu městnemu leksikonej za sakske kralestwo kaž tež k Meichowemu dźěłu wo hrodach Sakskeje Šwicy. W lěće 1916 załoži domizniski muzej we Wjazońcy a sta so z jeho prěnim načolnikom.

Za serbske literarne stawizny je tež jeho dźěło k wotkrywanju Krabatoweje baje wuznamne (*Die wendische Faust-Sage / Serbski Faust*, 1896).

Jurij Pilk bě wot 1894 čłon Maćicy Serbskeje.

## Dalše wozjewjenja
* *Der Volksgesang der Wenden.* W: Bunte Bilder aus dem Sachsenlande, Dresden 1895, str. 256–260.

## Literatura
* Zbigniew Kościów: *Jurij Pilk, wobrys žiwjenja a skutkowanja*. Serbski přełožk: Anton Nawka. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1968.
* Frido Mětšk: *Versuch einer Bibliographie der volks- und heimatkundlichen Veröffentlichungen von Jurij (Georg) Pilk.* W: Lětopis C 9 (1966), str. 128–134.
* M. Schober: *Prof. Dr. Alfred Meiche und seine Zusammenarbeit mit dem sorbischen Gelehrten Dr. Georg Pilk.* W: Lětopis C 20 (1977), str. 55–67.

## Žórła



## Wotkazaj
* 
* Wikisource: ''Jurij Pilk''
Jurij Kral

**Jakub Jurij Kral** ( *Jacob Georg Krahl*; * 16. apryla 1864 w Radworju, † 27. nowembra 1945 we Worklecach) bě serbski katolski farar, słownikar a gramatikar. 

## Žiwjenje
Jurij Kral bě najstarši syn Radworskeho wučerja Jakuba Krala a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Bjaršec z Boranec. Jeho młódši bratr bě Franc Kral-Rachlowc. Jako dźesaćlětny zastupi Jurij 1874 do tachantskeje šule w Budyšinje. Wot 1879 do 1889 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze.

Pod nawodom wuběrneho serbšćinarja a staršeho Serbowki Jurja Libša wudospołnjowachu so wón a druzy serbscy Prascy studenća w serbšćinje. Na jeho nastork napisa wón gramatiku hornjoserbšćiny po čěskej předłoze Vymazala a po Jordanowej gramatice. Gramatika z mjenom „Grammatik der wendischen Sprache in der Oberlausitz“ wuńdźe w lěće 1895, jeje druhi nakład ćišćeše so 1919 a třeći 1925. Gramatika bě hač do prěnich lět po Druhej swětowej wójnje normatiwna, doniž Wowčerkowa „Kurzgefaßte obersorbische Grammatik“ 1951 na jeje městno njestupi.

W lěće 1889 bu Kral na měšnika wuswjećeny a za kapłana při Dwórskej cyrkwi w Drježdźanach postajeny. Do Maćicy zastupi Jurij Kral dwě lěće pozdźišo 1891.

Wot 1896 do 1922 bě z fararjom w Dubinje, dźensnišim měšćanskim dźělu Freitala. Po tym přesydli so do Drježdźan-Friedrichstadta, hdźež bě farar při Michałskej cyrkwi. W samsnym lěće bu za konsistorialneho radźićela (biskopske cyrkwinske sudnistwo) pomjenowany. 

Jurja Kralowe druhe wuznamne rěčespytne dźěło je „Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče“, kotrehož prěni dźěl, pismiki A do P, w lěće 1927 wuńdźe. Dowušoł bě słownik 1931, lěto do toho, zo je Kral na wuměnk šoł.  
Słownik je drje wobšěrniši hač Pfuhlowy, ale wopřija za to wjele indiwidualnje wutworjenych słowow, kiž so njejsu ženje w ludźe přimnyli a tohorunja tójšto hubjenych a zdźěla samo wopačnych twórbow.

Za swojej wědomostnej dźěle bu pomjenowany za čestneho sobustawa akademijow w Praze a Sofiji.

Po tym, zo bě w Drježdźanskej bombowej nocy dnja 13. februara 1945 bydlenje a zamóženje zhubił, zemrě njecyłe lěto pozdźišo 27. nowembra 1945 we Worklečan chorowni. W ródnej wsy leži pochowany.

## Knižne wozjewjenja
*Kurzgefaßte obersorbische Grammatik (Budyšin 1895, 1919, 1925) 
*Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče (Budyšin 1927-1931)

## Literatura a žórła
* Serbin, Jan: *Farar Jurij Kral-šěsćdźesaćlětnik.* Serbske Nowiny 1924, čo. 91
* *Farar kons. rada Jurij Kral 40 lět měšnik.* Krajan 1931, str. 40sl.
* Šołta, Jurij: *Serbski słownikar a rěčnicar.* Nowa Doba 1949, čo. 44
* Krječmar, Mikławš: *Jurij Kral. Lužickoserbský jazykozpytec 1864-1945.* Slavia 20 (1950-1951), str. 364–367
* Jenč, Rudolf: *Stote narodniny serbskeho rěčnicarja.* Rozhlad 5/1964, str. 142–145
* Petr, J.: *Jazyková teorie a praxe v pražské Serbowce.* Studia Slavica Pragensia, Praha 1973, str. 55–74

## Nóžki


## Wotkazaj

* Kral, Jurij: *[http://digital.slub-dresden.de/id475655877/5 Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče]*. Digitalizat na stronach Drježdźanskeje SLUB.
Jurij Młynk

**Jurij Młynk** ( *Georg Möller*; * 13. apryla 1927 w Šunowje; † 16. junija 1971 w Drježdźanach) bě serbski basnik, dźiwadłowy a literarny stawiznar a přełožowar.

Narodźi so w Šunowje jako syn skałarja-chěžkarja a wopytowaše wot 1933 do 1941 ludowu šulu w Konjecach a wot 1941 do 1943 wobchodnu šulu w Kamjencu. W lětomaj 1944 a 1945 bě jako němski wojak w Druhej swětowej wójnje. Po kóncu wójny sta so z nowowučerjom a skutkowaše hač do lěta 1948 jako wučer a šulski nawoda w Ralbicach. Wot 1949 do 1953 studowaše germanistiku, najprjedy we Wrócławju a potom dale (hromadźe ze sorabistiku) w Lipsku. W lěće 1960 promowowaše na Instituće za serbski ludospyt w Budyšinje. 

Jurij Młynk bě wot 1960 do 1969 předsyda Koła serbskich spisowaćelow a wot 1970 hač do swojeje smjerće 1971 nawoda literarnostawizniskeho wotrjada Instituta za serbski ludospyt.

Wón bě mandźelski Marje Młynkoweje a nan Měrki Mětoweje. Zemrě krótko po swojej mandźelskej w starobje jenož 44 lět w Drježdźanach a bu na Budyskim Mikławšku pochowany.

## Twórby (wuběr)
* *Do swětła.* Lyrika. 1955
* *Skicy k stawiznam serbskeje literatury.* Volk und Wissen, Berlin 1956
* *Štož lubuju: Basnje jednoho lětdźesatka.* LND, Budyšin 1959
* *400 lět serbskeho pismowstwa: Přewodnik we wobrazach.* LND, Budyšin 1960
* *Jakub Lorenc-Zalěski: Přinošk k stawiznam serbskeje literatury w dobje imperializma.* LND, Budyšin 1962
* *100 lět serbskeho dźiwadła: 1862–1962.* Dom za serbske ludowe wuměłstwo, Budyšin 1962
* *Tři lěta w Ruskej.* Zběrka serbskeje prozy, LND, Budyšin 1966
* *Hronow a druhe powědančka.* Zběrka serbskeje prozy, LND, Budyšin 1967
* *Za Budyšinom na roli.* Zběrka serbskeje prozy, LND, Budyšin 1968
* *Ze zašłosće do přichoda. Prěnja antologija serbskich ludowych awtorow.* Dom za serbske ludowe wuměłstwo, Budyšin 1968

## Wotkazy
*  
* Literatura wot a wo Jurju Młynku w Serbskej bibliografiji 
* Literarny projekt 2007 – Serbski gymnazij Budyšin: Jurij Młynk 
* Ludowe nakładnistwo Domowina (LND): Jurij Młynk
Maćica Serbska

**Maćica Serbska** z. t. (delnjoserbsce *Maśica Serbska*) je wědomostne zjednoćenje Serbow a najstarše serbske towarstwo, kotrež hač do dźensnišeho eksistuje. Bu w lěće 1847 w Budyšinje załožena. Mjez 1848 a 1937 wudawaše towarstwo swój Časopis Maćicy Serbskeje. W lěće 1941 sćazachu fašisća swójstwo Maćicy, mjez druhim Serbski dom z biblioteku. Do 1933 měješe towarstwo něhdźe 300 čłonow.

Maćica, kotraž bu na spočatku tež jako zastupjerka serbskich zajimow załožena, je dźensa čłonske towarstwo Domowiny a ma sama 111 čłonow. Tuchwilna předsydka je wot septembra 2020 rěčespytnica Anja Pohončowa.

## Předsydźa
* 1847–1855: Bjedrich Adolf Klin
* 1856–1872: Ernst Rychtar
* 1872–1882: Jan Arnošt Smoler
* 1882–1894: Michał Hórnik
* 1894–1895: Korla Awgust Kalich
* 1895–1905: Jurij Łusčanski
* 1905–1923: Jan Pawoł Křižan
* 1923–1925: Jakub Skala
* 1925–1934: Arnošt Herman
* 1934–1938: Beno Symank
* 1938–1941: Gustaw Alwin Mjerwa (jako zastupjer)
* 1946–1949: Jakub Wjacsławk
* 1990–1991: Gerhard Wirth
* 1997–2007: Měrćin Völkel
* 2008–2016: Jan Malink
* 2016–2020: Jurij Łušćanski
* wot 2020: Anja Pohončowa


Jan Arnošt Smoler by Regulski.png|Jan Arnošt Smoler
Michal Hornik Vilimek.jpg|Michał Hórnik
Korla Awgust Kalich.jpeg|Korla Awgust Kalich
Jan Pawoł Křižan.jpg|Jan Pawoł Křižan
Arnošt Herman (1871–1940).JPG|Arnošt Herman


## Hlej tež
* *[[:Kategorija:Maćicar|Zapiski wo čłonach Maćicy Serbskeje w serbskej Wikipediji]]*

## Žórła


## Wotkaz
* Webstrony Maćicy Serbskeje pod domowina.de (hornjo- a delnjoserbsce, němsce)
Zwjazk serbskich wuměłcow

**Zwjazk serbskich wuměłcow z. t.** je zjednoćenje serbskich wuměłcow, kotrež so w lěće 1990 załoži. Čłonstwo wobsteji z něhdźe 100 dźiwadźelnikow, rejowarjow, hudźbnikow, molerjow, spěwarjow a spisowaćelow.

Zwjazk serbskich wuměłcow je jako towarstwo z čłonom Domowiny a zastupuje so wot jednoho sobustawa w jeje zwjazkowym předsydstwje.

Wot lěta 1979 wuhotuje ZSW kóžde lěto mjezynarodny Swjedźeń serbskeje poezije.

Předsyda Zwjazka je wot apryla 2017 Jan Bělk. Dalši člonojo předsydstwa su Madleńka Šołćic, Jěwa-Marja Čornakec, Jan Cyž, István Kobjela a Michał Cyž.

## Wotkaz
* Webstrona Zwjazka serbskich wuměłcow
Anton Nawka

**Anton Nawka** (* 20. septembra 1913 w Radworju; † 4. apryla 1998 w Budyšinje) bě serbski spisowaćel, přełožowar, redaktor a wučer.

## Žiwjenje
Anton Nawka narodźi so 1913 jako syn wučerja Michała Nawki w Radworju. Jeho młódša sotra bě dźiwadźelnica Ludmila Nawka, jedyn z bratrow ludowědnik Błažij Nawka. Wot 1920 wopytowaše wón Radworsku ludowu šulu a wot 1924 gymnazij w Budyšinje. Po maturje 1933 poda so Nawka na studij žurnalistiki, stawiznow a ekonomije do Berlina a Wrócławja. W lětomaj 1937 a 1938 studowaše wón prawa na Krakowskej uniwersiće a běše wot 1938 při wobchodnej akademiji w Poznanju přistajeny. W lěće 1941 bu Nawka do wójska sćehnjeny a pušći so 1945 ze sowjetskeje jatby. Po tym, zo skutkowaše w nowozałoženej Domowinje, studowaše wón mjez 1946 do 1949 stawizny na uniwersiće w Poznanju. Mjez 1949 a 1954 běše wón wučer na Serbskej wyšej šuli w Budyšinje a wot 1954 docent na Serbskim wučerskim wustawje. Z politiskich přičin zhubi 1958 tute přistajenje a sta so z korektorom w redakciji Noweje doby. Wot lěta 1968 skutkowaše jako swobodnje tworjacy spisowaćel, bu 1972 redaktor Płomjenja a lektor w Ludowym nakładnistwje Domowina. Nawka zemrě 1998 w Budyšinje.

Hižo jako redaktor dowójnskeho Serbskeho studenta pisaše Nawka powědančka a basnje. Wulke zasłužby zdoby sej Nawka z přełožkami ze swětoweje literatury, kaž na přikład *Goriotec nan* Balzaca abo *Hrabina Kozelska* Kraszewskeho kaž tež z přełožkami wjace hač dwaceći dźiwadłowych hrow. Wón je tež awtor woblubowaneje přiručki *Mjenje zmylkow. Rady a pokiwy za dobru serbšćinu* (1972).

Nawka bu 1965 z Literarnym mytom Domowiny, 1970 z rjadom „Zasłużony dla Kultury Polskiej” a z čestnym znamješkom pólskeho zjednoćenstwa ZAIKS wuznamjenjeny. W lěće 1995 spožči so Antonej Nawce Myto Ćišinskeho.

Zhromadnje z mandźelskej Helenu, rodź. Juraszek z Berlina, kotruž bě w lěće 1934 jako student žurnalistiki zeznał, měješe štyri dźěći. Wón zemrě w starobje 84 lět w Budyšinje a bu na tamnišim Mikławšku pochowany.

## Twórby (wuběr)
* *Kubło pod worješinu.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2003.
* *Jadwiga.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1969.
* *Pod wopačnej flintu.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1964.
* *Pod wopačnej łopaću.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1961.

## Wotkazaj
*  
* Literatura wot a wo Antonje Nawce w Serbskej bibliografiji
Wuhladko

**Wuhladko** je połhodźinski telewizijny magacin Srjedźoněmskeho rozhłosa w hornjoserbskej rěči, kotryž so wot 8. septembra 2001 kóždu prěnju sobotu w měsacu z němskimi podtitulemi wusyła. Moderatorka je zwjetša Bogna Korjeńkowa, wjednica Budyskeho studija MDR.

Delnjoserbski wotpowědnik je wusyłanje *[[Łužyca]]* w RBB.

## Wotkaz
* Strona wusyłanja Wuhladko pola MDR
Šćećin

**Šćećin** ( *Szczecin*,  *Szczëtno*, *Sztetëno* abo *Szczecëno*,  *Stettin*) je wulkoměsto na sewjerozapadźe Pólskeje, njedaloko wuliwa Wódry do Baltiskeho morja. Słuša do zapadopomorskeho wojewódstwa.

Z nimale 400.000 wobydlerjemi je Šćećin sedme najwjetše město w Pólskej.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje je z 13.&nbsp;lětstotka.

## Wobrazy


Dataja:0907 Zamek KPom Wieża Dzwonów Szczecin SZN.jpg
Dataja:PolandSzczecinLoitz.JPG
Dataja:PolandSzczecinKingsGate.JPG
Dataja:PolandSzczecinRedCityHall.JPG
Dataja:0907 Pomnik Czynu Polaków Szczecin SZN.jpg
Dataja:Konstal 105N2k2000 1057, tram line 11, Szczecin, 2009.jpg|Tramwajka w Šćećinje
Dataja:0907 Plac Grunwaldzki Szczecin SZN.jpg
Dataja:0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg
Dataja:0908 PAZIM Szczecin SZN 1.jpg
Dataja:0907 Most Długi Szczecin SZN 7.jpg
Dataja:Stocznia.jpg


## Žórła


## Wotkaz
Dobříš

**Dobříš** je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Příbram). Leži 371 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1252.

## Žórła


## Wotkaz
Nová Říše

**Nová Říše** je wjesna gmejna w južnej Čěskej. Leži 539 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło wósom stow wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1254.

## Žórła


## Wotkaz
Kisalnik

**Kisalnik** (*Cotoneaster*) je ród ze swójby róžowych rostlinow (*Rosaceae*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* błyšćacy kisalnik (*Cotoneaster lucidus*)
* čorny kisalnik (*Cotoneaster nigra*)
* mjechki kisalnik (*Cotoneaster tomentosus*)
* prawy kisalnik (*Cotoneaster integerrimus*)
* prosty kisalnik (*Cotoneaster simonsii*)
* přestrjencowy kisalnik (*Cotoneaster dammeri*)
* rozrosćeny kisalnik (*Cotoneaster divaricatus*)
* wjechlojty kisalnik (*Cotoneaster horizontalis*)

## Noty
Krušwina

**Krušwina** (*Pyrus*) je ród ze swójby róžowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* dźiwja krušwina (*Pyrus pyraster*)
* zahrodna krušwina (*Pyrus communis*)

## Noty
Hłohonc

**Hłohonc** (*Crataegus*) je ród štomow ze swójby róžowych rostlinow (*Rosaceae*). 

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* dwupěstkaty hłohonc (*Crataegus laevigata*)
* jednopěstkaty hłohonc (*Crataegus monogyna*)
* keluchowy hłohonc (*Crataegus rhipidophylla*)
* srěni hłohonc (*Crataegus x media*)
* wšelakozubičkaty hłohonc (*Crataegus x subsphaericea*)
* wulkopłodowy hłohonc (*Crataegus x macrocarpa*)

## Nóžki
Zahrodna krušwina

**Zahrodna krušwina** (*Pyrus communis*) je štom ze swójby róžowych rostlinow. 

Je sadowa rostlina, kotraž so we wjele sortach plahuje.

## Wopis
Zahrodna krušwina je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 20 m.

### Łopjena
Łopjena su horjeka so błyšćo ćěmnozelene a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 8 cm. Wone su dołho stołpikate a jejkojte, karbowane-rězane a wurosćenje deleka módrozelene.

### Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Kćenja steja na jednym hač dźewjećich we wokołkowych kićach. Krónowe łopješka su běłe. Próšniki su winočerwjene. 

### Płody
Płód je kulojty hač blešojty. Zrałe płody su jara brěčkate.

## Stejnišćo
Preferuje čopłe, bazowe, hłubokosahace hlinowe pódy.

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje
Płody tuteje rostliny so jako sad wužiwaja, ale so njehodźa chować.

## Noty


## Žórła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 410 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Dźiwja krušwina

**Dźiwja krušwina** (*Pyrus pyraster*) je štom abo kerk ze swójby róžowych rostlinow. 

## Wopis
Dźiwja krušwina je štom abo kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 5 hač do 20 m. Rostlina hłuboko korjeni.

Króna je njeprawidłowna a kehelojta. Zdónk je runy.

Kónčki hałuzow často njesu ćernje.

### Łopjena
Łopjena docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 7 cm a su kulojte hač jejkojte, kotrychž nerwy na delnim boku lědma wustupuja. Jich stołpik docpěwa dołhosć wot 7 cm.

### Kćenja
Kćenja steja po třoch hač po dźewjećoch w wurličkach a ma běłe, něhdźe 1,5 dołhe krónowe łopješka, čerwjene próškowe łopješka.

### Płody
Płody su mjez 2-4 cm małke, žołte abo brune, kulojte hač jejkojte. Wone su njejědźne a mnoholičbne wodrjewjene kamjentne bańki wobsahuja.

## Stejnišćo
Rosće w kamjentnych kerčinach, w łučinowych lěsach, w swětłych lěsach, w połnych kerčinach a na zwisach.

## Rozšěrjenje
Rosće w lěću ćopłych, w zymje miłych regionach srjedźneje Europy.

## Wužiwanje

## Noty


## Žórła
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 164 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 440 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, strona 111 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 410, jako podobna družina *Wild-Birne* (*Pyrus pyraster*) pod hesłom *Kultur-Birne* (*Pyrus communis*) 

* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)