open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pariski meridian

**Pariski meridian** bě nulowy meridian, kotryž so do Mjezynarodneje meridianoweje konferency wužiwaše a leži 2°&nbsp;20'&nbsp;14.025" na wuchod wot Greenwichskeho meridiana, kotryž so wot konferency powšitkownje wužiwa. Pariski meridian wjedźe prěki přez Pariski obserwatorij.

## Stawizny meridiana
Je so w lěće 1718 wot Jacques Cassini postajił. Do horjeka mjenowaneje konferency w lěće 1884 bě wažny nulowy meridian (nimo daloko rozšěrjeneho Ferroweho meridiana a&nbsp;dr.) a je so na konferency tež jako alternatiwa k Greenwichskemu meridianej rozjimał, na kotryž su so naposledk dojednali.

Podłu Pariskeho meridiana su so wjacekróć stopnjoměrjenja přewjedli.

## Temps moyen de Paris

Meridian bě tež wot 9. měrca 1911 *(Loi du 9 mars 1911)* standardny poćah za **' (zakonski čas) **' (srjedźny Pariski čas), normowy čas, kotryž je za Froncosku zawjazny. Samo po přiwzaću swětoweho časa wosta Francoska při zakonskim poćahu t.m.P.−&nbsp;9′&nbsp;21″, nic při GMT/UT/UTC sam, při čimž t.m.P. bě ze swětowym časom na dokładnje tutu diferencu koordinowany (zhromadne přestupne sekundy). Hódnota je hač do 9.&nbsp;awgusta 1978 prawnisce płaćiwa była, hakle wot toho je UTC přez dekret časowy zakład francoskeje **.

Francoska (hłowny kraj, pasmo MEZ/MESZ) měješe tuž na přikład t.m.P.+50′&nbsp;39″, nic (po lěće 1968) UTC+1 – tuta hódnota płaći hakle po lěće 1978.

## Pomniki
Meridian woznamjenja so přez wjacore stawizniske stołpy.

### Dibbetsowa wuměłska hommage: Arago-medaljony

Nižozemski konceptowy wuměłc Jan Dibbets markěrowaše stary nulowy meridian w lěće 1995 přez bronzowe plakety, kotrež su diskretnje w dłóžbje, chódnikach, dworach a wšelakich twarjenjach zasadźene, *Arago-medaljony*, hommage fyzikarjej a čłowjeskoprawnikej François Arago. 

Z tutych prěnjotnje 135 plaketow, kotrež dotal běchu mało wobkedźbowane, su někotre wot publikowanja Dana Brownoweho bestsellera Sakrileg kradnyli. Zapřijeće "róžowa linija", kotrež so w knize za Dibbetsowu wuměłsku twórbu wužiwa, je Brownowa wunamakanka. Wopak je tež jeho předstajenje, zo meridian by nawopačnu Louvreowu škleńčanu pyramidu přeprěkował. Hinak hač w filmje předstajene, njeje tohodla nad pyramidu žadyn *Arago-medaljon*.

## Literatura
* Kurt Bretterbauer: *Meridian von Paris II.* In: *[[Sterne und Weltraum]]* 2/2008 (archiw nastawkow astronomie-heute.de, wotkaz k pdf).
* Günther Müller: *Meridian von Paris.* In: *Sterne und Weltraum* 10/2007, str. 63sć.sć. (archiw nastawkow astronomie-heute.de, wotkaz k pdf).
* Paul Murdin: *Full Meridian of Glory. Perilous Adventures in the Competition to Measure the Earth.* 2009, ISBN 978-0-387-75533-5 (jendź.).
* Frédérique Villemur, Paul Facchetti (Photogr.): *La Méridienne de Paris, une nouvelle traversée de la capitale.* Paris Musées/Actes Sud, Arles 2000, ISBN 2-87900-541-8 (francos.).
Tišnov

**Tišnov** ( *Tischnowitz*) je městačko z něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjemi pod Čěskomorawskej wysočinu južneje Čěskeje republiki na srjedźnej Morawje. Leži na železniskej čarje mjez Brnom a Žďárom nad Sázavou.

## Stawizny
Tišnov je jedne z najstaršich městow srjedźneje Morawy a leži na starej wikowanskej dróze wot Morawy do Čech. Sydlišćo nasta něhdźe w lěće 1240 we wobwodźe abatisow z klóštra Porta Coeli jako wobhrodźena wikowanska stacija. W lěće 1428 bu Tišnov wot Husitow wobsadźeny a přez wulki měšćanski woheń zničeny. W Třicećilětnej wójnje so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zhubi wuznam.  

## Zajimawostki
Klóšter Porta coeli (hornjoserbsce *Njebjeske wrota*, němsce *Kloster Himmelspforte*, čěsce *Brána nebes*) je cistercienski klóšter w Tišnovje w Morawje. Je so w lěće 1230 wot kralowny Constancie z Wuherskeje załožił. Klóšter  Marijiny doł we Łužicy kupi klóšter Porta Coeli w lěće 1861 za 180.000 złotych, w lěće 1950 je so zawrěł a w lěće 1990 zaso wobnowił.

Dalša sostra tutoho konwenta běše Serbowka. Tež poslednja abatisa Annuntiata Bělkenc bě serbskeho pochada, wumrě w lěće 2003.
Konwent založi 1915 klóštersku šulu za domjacnosć, kotra bě jenička w Rakusko-Wuherskej, tež serbskim dźowkam – kubłarkam přistupna. 

W Tišnovje/Brnje ma nakładnistwo **Sursum** swoje sydło, hdźež su hižo někotre publikacije wo Serbach zdźěla w čěskej a zdźěla w serbskej a němskej rěči wušli.

## Twarske pomniki

* Sanatorij Dr. Františka Kuthana (1899) w młodźinskom stilu – architekt Hugo Kepka
* Měšćanska nalutowarna (1931–1933), jedno z najwuznamnych dźěłow moderneje architektury Čěskeje – architekti Bohuslav Fuchs a Jindřich Kumpošt

## Rozrjadowanje města
K městu Tišnov słušeja měšćanske dźěle Hajánky, Hájek, Jamné, Pejškov.

## Žórła


## Wotkazy

*Websydło města Tišnov (čěsce)
*Informacije wo měsće (čěsce)
Jiří Dienstbier

**Jiří Dienstbier** (* 27. meje 1969 we Washingtonje D.C.) je čěski jurist, politikar Čěskeje strony socialnych demokratow ČSSD (SPČ) a wot lěta 2011 senator hornjeje komory parlamenta Čěskeje republiki. Wón je syn politikarja, wonkowneho ministra Čěskosłowakskeje republiki Jiřia Dienstbiera.

## Žiwjenjoběh
W lětach 1988–1990 je Dienstbier na Techniskej uniwersiće w Praze (České vysoké učení technické) za konstrukciju studował. 1992–1997 studowaše na juristiskej fakulće Karloweje uniwersity w Praze. 1990–1992 bě zapósłanc **Byrgarskeho hibanja** (Občanského hnutí) – strony liberalnych demokratow.
Při studiju je so ze swojej pozdźišej mandźelskej Jaroslawu zeznał. Po wuspěšnym absolwowanju studija je jako jurist resp. prawiznik dźěłał. 

W meji 2012 je so jako kandidat Čěskeje strony socialnych demokratow za prezidenta Čěskeje republiki (ČR) wuzwolił. Wón płaći jako wažny prócowar přećiwo korupciji a podpěrowar transparency.

Wón je woženjeny a ma syna.

## Bibliografija
* Vilém Prečan: *Charta 77 – 1977–1989*. Bratislava/Scheinfeld-Schwarzenberg (Archa) 1990
* Robert Mikoláš: *Jiří Dienstbier – Žít naplno*. Praha (Lidové Noviny) 2012

## Wotkaz
* Webstrony Jiřía Dienstbiera
Lukavec

**Lukavec** je měšćanski dźěl města **Fulnek** z 387 wobydlerjemi, w Šleskej, Čěskej republice a leži na starej wobchodnej šćežce z Morawy (Fulnek) do Šleskeje, (Ostrawa). Leži na sewjer města we wysokosći 345 metrow nad mórskej hładźinu.

Lukavec je jenož jedna wjes a gmejna w Čěskej, hdźež jutrowne jěchanje je daloko šěroko znaty nabožny nałožk. Wuchadźišćo je wjesna cyrkej Swj. Jana (kaž tež w Hornjej Łužicy). Tam dóstanu křižerjo wot fararja Boži wobraz a potom wobjěchaja na wupyšenych konjach wokolne pola. Tón ritual ma wsam dobre žně zawěsćić. W leće 2010 Ostrawski biskop, Franc hrabja Lobkowicz, z muskimi wobydlerjemi Lukavca jěchał.

## Wotkazaj

* Websydło gmejny Lukavce 
* Jutrowni jěcharjo (Rajtari-Jízda okolo osení Lukavec 2011)
Jošt Morawski

**Jošt Morawski** (tež *Jošt Luxemburgski*,  *Jobst von Mähren*, čěsce *Jošt Moravský*; * 1351 w Brnje, † 18. januara 1411 runje tam) běše morawski markhrabja z dynastije Luxemburgčanow, luxemburgski wójwoda, braniborski markhrabja a wot 1. oktobra 1410 romsko-němski kral. Wón běše syn morawskeho markhrabju Jan Hendrich Luxemburgski (bratr Korle IV.) a Margarety z Opawy z dynastije opawskich Přemyslidow.

Jošt Morawski bě na kralowskim dworje w Brnje (1351–1410) žiwy a knježeše mjez 1388 do 1411 tež w Delnjej Łužicy jako markhrabja Braniborskeje.

## Wotkaz
Draconian

**Draconian** je šwedska doom metalowa hudźbna skupina.

## Diskografija
* *Shades of a Lost Moon* (1995)
* *In Glorious Victory* (1997)
* *The Closed Eyes of Paradise* (1999)
* *Frozen Features* (2000)
* *Dark Oceans We Cry* (2002)
* *[[Where Lovers Mourn]]* (2003)
* *[[Arcane Rain Fell]]* (2005)
* *[[The Burning Halo]]* (2006)
* *[[Turning Season Within]]* (2008)
* *[[A Rose for the Apocalypse]]* (2011)

## Eksterne wotkazy
* Draconian
James Joyce

**James Augustinus Aloysius Joyce** (* 2. februara 1882 w Dublinje, † 13. januara 1941 w Curichu) bě irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce bě jedyn z najwažnišich zastupjerjow literariskeje moderny w 20. lětstotku. Jeho najznaćiše twórby su: *Dubliners* 1914 (čěsce *Dubliňané 1933* –  *Dubliner 1969*), *A portrait of the artist as a young man* 1916 (němsce *Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926* – čěsce *Portrét umělce jako mladého muže 1930*), *Ulysses* 1922 (čěsce *Odyseus 1930* – němsce *Ulysses 1932*).

Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne rěče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu. Joyce bydleše nimo swojeho ródneho města zwjetša w Tersće, Parisu a Zürichu.

## Wotkaz
Hilžbjeta II.

**Hilžbjeta II.** (jendźelsce **Elizabeth II.**; * 21. apryla 1926 w Mayfair, London jako *HRH (Her Royal Highness) Princess Elizabeth Alexandra Mary of York*, † 8. septembra 2022 na Balmoral Castle w Šotiskej) bě wot 1952 hač do swojeje smjerće kralowna Zjednoćeneho kralestwa Wulkobritaniskeje a Sewjerneje Irskeje, hłowa Commonwealtha a tuž tež oficielny statny hłowa Antiguwy a Barbudy, Awstralskeje, Bahamow, Barbadosa, Beliza, Grenady, Jamaiki, Kanady, Nowoseelandskeje, Papuwa-Noweje Gineje, Salomonow, St. Kittsa a Nevisa, St. Lucije, St. Vincenta a Grenadinow a Tuvaluwa. Wona bě hłowa Anglikanskeje cyrkwje a „zakitowarka wěry“. Wona pochadźeše z rodu Windsor a bě najstarša dźowka krala Jurja VI. a Elizabeth Bowes-Lyon.

Dnja 6. februara 1952, na smjertnym dnju swojeho nana Jurja VI., bu proklamowana za kralownu. Oficialnje krónowana bu dnja 2. junija 1953 w Londonskej Westminster Abbey.

Hilžbjeta II. měješe z mandźelskim Princom Philipom Mountbattenom třoch synow – Charlesa (* 1948), Andrewa (* 1960) a Edwarda (* 1964) – a dźowku Anne (* 1950).

Jeje dospołny titul bě *Elizabeth the Second, by the Grace of God, of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and of her other realms and territories Queen, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith*.

## Wotkazaj

* www.royal.gov.uk - Oficialne webstrony kralowny Hilžbjety II.
Splažny wobchad

**Splažny wobchad** (tež *splažny akt, koitus, přilěhwo*, wulg. tež *zlěhanje*) je we wuskim zmysle seksualne zjednoćenje cycakow, při kotrymž so erigowany muski penis zadobywa do žónskeje waginy, potajkim waginalny wobchad. Dźensa wužiwa so zapřijeće dźeń a bóle tež za druhe seksualne praktiki, kotrychž zaměr njeje jenož rozpłodźowanje. Wobchadnorěčnje mjenuje so splažny wobchad tež krótko jako *[[seks]]*, štož pak eksaktne njeje, dokelž ma tute zapřijeće šěrši woznam.

Pola wobeju splahow móže přez splažny wobchad k orgazmej (wjerškej rozbudźenja) přińć, kotryž je pola mužow w normalnym padźe zwjazany z ejakulaciju. Waginalny splažny wobchad z wupławjenjom symjenja je zwjetša wuměnjenje za přirodne płodźenje potomnikow. Woprawdźite wopłodźenje žónskeje jejkoweje bańki přez musku symjentnu bańku stawa so wěsty čas (druhdy něšto dnjow) po splažnym wobchadźe w ćěle žony.

W tradicionalnym moralnym systemje mnohich kulturow a nabožinow je splažny wobchad jenož w mandźelstwje mjez mužom a žonu dowoleny.

## Wotkazy

* The International Encyclopedia of Sexuality (ed. R. T. Francoeur)
Wagina

**Wagina** je primarny splažny organ žónskich cycakow a tuž tež žony. Ma formu rozćahujomneje hadźicy a zwjazuje maćerničnu wotwěru z předdwórom waginy. Při splažnym wobchadźe wona penis a muski sperma přijimuje, nimo toho je wagina dźěl rodźeńcoweje wotwěry. Jeje dołhosć wučinja w normalnym stawje někak 8-12 cm pola dorosćenych žonow.

Wonkowny, widźomny kónc čłowječeje waginy słuša k wulwje, kotraž ma – zhromadnje z łoskotakom – zasadny wuznam za seksualne rozhorjenje žony, zwjetša bóle hač nutřkowny dźěl waginy.

We wobchadnej rěči wužiwa so zapřijeće *wagina* husto za cyłu wulwu, što pak prawje njeje. Słowo pochadźa z łaćonšćiny a woznamjenješe poprawom „nóžnje (mječa)“. Wot toho pochadźa tež němske zapřijeće „Scheide“.

## Wotkaz
Penis

**Penis** (z łaćonšćiny) je wopłodźowanski organ muskich cycakow a tuž tež mužow. Ma formu roły a słuži biologisce přenošowanju symjentneje kapaliny ze symnjentnymi bańkami do žónskeho ćěła kaž tež wumočenju, dokelž je močowa rołka w penisu zdobom podlěšk symjenjowoda, kotryž wjedźe z mudow hač do prostaty. Při splažnym wobchadźe (k zaměrej rozpłodźowanja) zadobywa so erigowany penis do waginy.

Čłowječi penis wobsteji ze zdónka *(corpus penis)* ze sprosćakami a z žołdźika *(glans penis)* na kóncu penisa. W přirodnym stawje je žołdźik wobdaty z škitacej předkóžku *(praeputium penis)*. Přerězna dołhosć čłowječeho penisa w erigowanym stawje wučinja mjez 12 a 15 cm. 

Wuwićostawiznisce wotpowěduje muski penis žónskemu łoskotakej.

Symboliski penis, tak mjenowany phallus, je w mnohich kulturach wuznamny symbol za płódnosć.

W serbskej wobchadnej rěči je wjele słowow za penis, mjez druhim cympl(k), honačk, pipa, šiška abo čilak.

## Wotkaz
Waginalny wobchad

**Waginalny wobchad** je najhusćiša warianta heteroseksualneho splažneho wobchada mjez mužom a žonu, při čimž so erigowany penis do waginy zadobywa. Wuměnjenje za přirodny, dobrowólny waginalny wobchad je erekcija muža a włóžnosć waginy, potajkim seksualne rozhorjenje wobeju partnerjow. Waginalny wobchad z wupławjenjom symjenja je powšitkownje bytostne wuměnjenje za přirodne płodźenje potomnikow.
Orgazm

**Orgazm** (ze starogrjekskeho ὀργασμός *orgasmós*, „mócne rozhorjenje“), we fachowej rěči tež *klimaks*, je wjeršk seksualneho spokojenja a docpějomny přez splažny wobchad abo sebjespokojenje. 

Krótko do orgazma rozrosće překrawjenje splažnych organow k maksimumej; w běhu orgazma přińdźe w genitalnym wobłuku k rytmiskim, nimowólnym kontrakcijam musklow. Pola mužow přińdźe w normalnym padźe k wupławjenju symjenja. Podobne wupławjenje kapaliny je tež pola někotrych žonow móžno a bu mjenowane jako žónska ejakulacija. Po tym slěduje zwjetša wotpjeće ćěła.
Analny wobchad

**Analny wobchad** (we wobchadnej rěči tež *analny seks*) je warianta heteroseksualneho abo homoseksualneho splažneho wobchada, při čimž so erigowany penis do zadka seksualneho partnera zadobywa. Wokolnosć anusa je wjele čuwowych kóncow dla pola wobeju splahow erogena cona.

W někotrych statach, kaž na přikład w Guyanje, Jamaice, Sawdi-Arabskej abo Indoneskej je analny wobchad zakazany. Tež po moralnych předstajenjach někotrych nabožinow je wón hrěch, dokelž ma splažny wobchad jenož słužić rozpłodźenju.

## Wotkaz
Oralny wobchad

**Oralny wobchad** (z łaćonskeho *os, oris*, „huba“) je zhromadne zapřijeće za seksualne praktike, pola kotrychž stimuluje jedyn seksualny partner genitalije druheho partnera z hubu, jazykom abo zubami. Rozeznawamy zasadnje mjez dwěmaj wariantomaj oralneho wobchada:

* fellatio je oralna stimulacija penisa
* cunnilingus je oralna stimulacija wulwy

Wobchadnorěčnje wužiwaja so za fellatio mjez druhim pomjenowanja *francosce*, *někomu jedyn duć*, *comać*, *cycać* abo tež jendźelske słowo *blowjob*, kotrež bu wosebje w pornografiji wužiwane. 

## Wotkaz
Jadowniki

**Jadowniki** su wjes w Pólskej, kotraž leži w Małopólskim wojewódstwje 55 kilometrow wuchodnje Krakowa. W lěće 2009 je tam bydliło 5.014 ludźi.
Hnězdo

**Hnězdo** je twar zwěrjatow kaž na přikład ptačkow, překasancow a tež někotrych cycakow, kotryž słuži jim jako bydlišćo, městno k spanju a lehnišćo. Hnězda wužiwaja so jako škitane městna wosebje za lehnidło, sydanje a za škit młodźatkow w času woćehnjenja.

## Wotkaz
Chișinău

**Chișinău** (serbsce tež **Kišinjow**;  / *Keshenev*,  / *Kišinjow*) je stolica a najwjetše město Moldawskeje. Ma přestrjeń wot 123 km² a něhdźe 690.000 wobydlerjow, tuž bydli tam pjećina moldawskeho wobydlerstwa.

Město leži wosrjedź płódnych kónčin při rěce Bâc w srjedźišću kraja a ma wjele wulkich zelenišćow.

Sydlišćo je so w lěće 1436 prěni raz naspomniło.

## Nóžki


## Literatura
* Кишинёв// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Kiszeniew, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. IV: Kęs – Kutno. Warszawa 1883.

## Wotkaz

* Oficialna webstrona města
Apenniny

**Apenniny** (italsce *gli Appennini*) su něhdźe 1500 km dołhe horiny w južnej Europje, kiž leža na połkupje ze samsnym mjenom a słušeja k Italskej. Najwyši dypk Apenninow je *Corno Grande* (2.912 m) w masiwje Gran Sasso d’Italia, něhdźe sto kilometrow sewjerowuchodnje Roma. Tam namaka so tež najjužniši lodowc europskeho kontinenta.

## Wotkaz
Ural

**Ural** móže być:

* horiny na mjezy Europy a Azije w Ruskej, hlej Ural (horiny)
* rěka, kotraž wužórli so w tych horinach a wuliwa so do Kaspiskeho morja, hlej Ural (rěka)
Ural (horiny)

**Ural** (rusce Урал abo Уральские горы) je něhdźe 2400 km dołhi a 300 mil. lět stary horinski rjećaz w Ruskej mjez Wuchodoeuropskej nižinu na zapadźe a Zapadosibirskej nižinu na wuchodźe. Wón je dźěl tradicionalneje hranicy mjez Europu a Aziju. Najwyši dypk Urala je hora *Narodnaja* (1.895 m) w sewjernym wotrězku horin.

Najwažniše město we wokolinje Uralskich horin je Jekaterinburg.

## Wotkaz
Andy

**Andy** (španisce *Cordillera de los Andes*, kečwa *Anti*) su z dołhosću wot 7.500 km najdlěši hórski rjećaz na Zemi a namakaja so podłu pobrjoha Ćicheho oceana w Južnej Americe, dokładnišo we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekwadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.

Z wjetšeho dźěla wobsteja Andy z dweju paralelneju rjećazow. Najwyši dypk wulkaniskich sfałdowanych horin je Aconcagua (6.962 m) při hranicy mjez Chilskej a Argentinskej, kiž je nadobo najwyša hora cyłeje Ameriki. W Andach wužórli so tež Amaconas, najwjetša rěka na swěće.

## Wotkaz
Měrosław Tyrš

**Měrosław Tyrš** (čěsce **Miroslav Tyrš**, rodźeny jako *Friedrich Emmanuel Tiersch* (* 17. požnjenca 1832 w Dźěćinje, Čechi, † 8. žnjenca 1884 pola Oetza, Tirol), profesor na Karlowej uniwersiće kaž tež na ČVUT w Praze, po pochodźe Němc, bě čěski wuměłstwowy kritikar a stawiznar kaž tež załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł a twórićel sokołskeje gymnastiskeje metody.

Měrosław Tyrš bě syn němskeho wučerja w Mladej Boleslavje, hdźež dźěćatstwo přežiwi. Wopyta gimnazij w Praze, hdźež tež studij wuchodźi. W lěće 1862 załoži hromadźe z Jindřichom Fügnerom w Praze organizaciju, kotrejež cil bě starosć wo polěpšenje ćělneje wukonliwosće kaž tež powšitkowne powyšenje schodźenka zdźěłanosće dorosćenych.

W lěće 1884 Měrosław Tyrš wumrě při wuchodźowanju we wokolinje swojeho wočerstwjenisća Oetz w tirolskich Alpach.

## Literatur
* Renáta Tyršová: *Miroslav Tyrš, jeho osobnost a dílo, I, II.* Prag 1932

## Eksterne wotkazy

*  
* Google Books:  Měrosław Tyrš, ''Naš nadawk, směr a zaměr, Powitanje w sokołskim kruzn,'' 1932.

## Žórło
* zeserbšćeny z pólskeje wikipedije (2.7.2012)
Děčín

**Děčín** ( abo **Dźěćin**, ) je město w Čěskej republice. Leži pri Łobju njedaloko hranicy ze Sakskej a ma někak pjećdźesat tysac wobydlerjow.

## Wosobiny
* Měrosław Tyrš (1832–1884) – załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł

## Wotkazy
### Žórła


### Wotkazy

* Oficialne stronki
* virtual show
Ludowe nakładnistwo Domowina

**Ludowe nakładnistwo Domowina**, krótko **LND**, je jedne z dweju serbskeju nakładnistwow w Budyšinje, kotrež wobsteji wot lěta 1958. Nakładnistwo bu w lěće 1992 spriwatizowane. Jenički towaršnik LND tzwr je Załožba za serbski lud, kotraž dźěławosć nakładnistwa zdobom spěchuje.

Knihi nakładnistwa su přewažnje serbskorěčne. Ale tež němske knihi, kotrež maja serbski pozadk, słušeja do repertoira LND. Nimo toho je LND wudawar Serbskich Nowin, Rozhlada, Noweho Casnika a dalšich medijow. Nakładnistwo wobhospodarja Smolerjec kniharnju, kotraž cyłkowny sortiment serbskeje literatury kaž tež zynkonošaki a filmy poskićuje, knižne premjery a čitanja přewjeduje a druhe zarjadowanja organizuje.

Jednaćel LND je wot 1. junija 2020 Syman Pětr Cyž (* 1977). Jeho předchadnica Marka Maćijowa nawjedowaše serbske nakładnistwo 17 lět.

## Wotkazaj
* Webstrona Ludoweho nakładnistwa Domowina 
* Bernd-Ingo Friedrich: ''50 Jahre Domowina-Verlag Bautzen – 50 lat ludowe nakladnistwo Domowina Budysin''.  W: *Marginalien* 193/ 1.2009
Pyreneje

**Pyreneje** (španisce *Pirineos*, francosce *Pyrénées*, baskisce *Pirinioak* a katalansce *Pirineus*) su něhdźe 430 km dołhi hórski rjećaz w juhozapadnej Europje, kiž so wupřestrěwaja mjez Atlantiskim oceanom na zapadźe a Srjedźnym morjom na wuchodźe a wotmjezuja Pyrenejsku połkupu z wostatneje Europy. Na hrjebjenju Pyrenejow běži statna hranica mjez Španiskej a Francoskej; wosrjedź horin namaka so wyše toho małostat Andorra. 

Najwyši dypk Pyrenejow je *Pico de Aneto* (3.404 m) nimale dokładnje w srjedźišću hórskeho rjećaza, něhdźe 170 kilometrow sewjerozapadnje Barcelony. 

## Wotkaz
Bayerski lěs

**Bayerski lěs** je něhdźe 100 km dołhe srjedźne horiny na hranicy mjez Bayerskej a Čěskej, wuchodnje Rězna a sewjernje Passaua. Geologisce a geomorfologisce słuša wón k wjetšej Šumawje. Wulki dźěl horin je jako narodny park škitany, kotryž wobsteji hišće zdźěla z pralěsa a běše w lěće 1970 prěni narodny park cyłeje Němskeje. Najwyša hora je *Großer Arber* (1.456 m).

Najwažniše sydlišćo w Bayerskim lěsu je Zwiesel při dróze wot Passaua do Pilzenja.

## Wotkaz
Šumawa

**Šumawa** ( *Šumava*,  *Böhmerwald*) su 120&nbsp;km dołhe srjedźne horiny při hranicy mjez Čěskej a Bayerskej respektiwnje Awstriskej, něhdźe 60&nbsp;km južnje Pilzenja a 40&nbsp;km zapadnje Čěskich Budźejowic. Geologisce słuša tež Bayerski lěs w Němskej k Šumawje, tuž je *Großer Arber* (1.456&nbsp;m) jeje najwyša hora. Wosrjedź Šumawy wužórli so rěka Wołtawa.

Najwažniše sydlišćo w Šumawje je Český Krumlov na južnej kromje horin.

## Žórła


## Wotkaz
Šiboj

**Šiboj** ( *Scheibe*) bě wjes we Wojerowskim wokrjesu, kotraž bu w lěće 1986 wotbagrowana za Šibojsku jamu. Po hamtskich ličbach mějachu so 150 wosobow přesydlić. Woni přećahnychu zwjetša do Wojerec abo do druhich dźělow Běłochołmčanskeje gmejny.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Scheibe* pochadźa z lěta 1568. Wjesne mjeno pochadźa – porno druhim wsam we wokolinje – z němčiny a poćahuje so na geografiske połoženje na zwyšenej płoninje. Wjes – po sydlišćowej formje rozšěrjeny kulowc – słušeše přez lětstotki k Wojerowskemu stawowemu knjejstwu. 

Dla zniženja hładźiny dnowneje wody bu wjeska w prěnjej połojcy 1950tych lět přizamknjena na centralnu wodowu syć. Wokoło 1970 přisłušeše wjace hač połojca ludnosće Domowinje.

Hač do lěta 1938 bě Šiboj samostatna gmejna, kiž bu potom zagmejnowana do Roholnja. Wot 1979 słušeštej wobě wsy do Běłeho Chołmca.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšitcy 64 Šibjenjo serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Roholnjanskej gmejnje, do kotrejež Šiboj tehdy hižo słušeše, serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot přeco hišće 86,5&nbsp;%. Ewangelscy wobydlerjo přisłušachu Łazowskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* 

* 
*
Kito Wylem Broniš

**Kito Wylem Broniš** ( *Christian Wilhelm Bronisch*; * 5. decembra 1788 w Pricynje, † 12. decembra 1881 w Drjowku) běše w Delnjej Łužicy skutkowacy serbski farar a rěčespytnik.

## Žiwjenje
Syn fararja wopytowaše gymnazij we Łukowje a studowaše po tym wot lěta 1808 hač do 1811 teologiju w Lipsku. Na to dźěłaše wón jako domjacy wučer w Lubinje a wot 1816 jako farar w Změšowje. Po dźesać lět přiwza farske městno w ródnej wsy Pricynje, hdźež skutkowaše potom nimale 50 lět. W lěće 1874 poda so na wuměnk do Drjowka.

Broniš płaći jako jedyn z najbóle mnohostronskich sorabistow 19. lětstotka. Jeho wozjewjenja wobsahuja přinoški k onomastice kaž tež k ludowědźe a stawiznam Serbow w Delnjej Łužicy. Wyše toho přinošowaše k Smolerjowej zběrce delnjoserbskich ludowych spěwow.

Kito Wylem Broniš wozjewi serbsce w Časopisu Maćicy Serbskeje a němsce mjez druhim w Nowym łužiskim magacinje Hornjołužiskeho towarstwa wědomosćow a w rjedźe *Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft*.

## Spisy
* P. Broniš: *Die slavischen Familiennamen in der Niederlausitz.* Schmaler & Pech, Bautzen 1867.
* w Časopisu Maćicy Serbskeje:
** *Delnjołužiske substantiva pluralia tantum*, ČMS 15, 1862, s. 108–109 (Digitalisat).
** *Delnjołužiske substantiva deminutiva, kiž wuznam primitivow přeměnjeja*, ČMS 15, 1862, s. 109–111 (Digitalisat).
* w Nowym łužiskim magacinje:
** *Einiges über die Etymologie wendischer Ortsnamen*, NŁM 17, 1839, s. 57–73 (Digitalisat).
** *Ueber die mannigfaltigen Formen und den sprachlichen Werth wendischer Ortsnamen*, NŁM 20, 1842, s. 53–96 (Digitalisat).
** *Verdient die wendische Mundart in der Niederlausitz den Vorwurf des Barbarismus?*, NŁM 23, 1846, s. 241–285 (Digitalisat).
** *Grundzüge der deutschen Mundart, welche inmitten der sorbischen Bevölkerung und Sprache in der Niederlausitz und in den nördlichen Theilen der Oberlausitz gesprochen wird*, NŁM 39, 1862, s. 108–195 (Digitalisat).
* w Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft:
** *Mitteilungen aus einem alten Wörterbuch der niederlausitzisch-serbischen (wendischen) Mundart*, Jahrbücher NF 2, 1854, s. 331–344, 537–556

## Literatura
* Anja Pohončowa: *Kito Wylem Broniš (1788–1881) – pózabyty dolnoserbski rěcywědnik.* W Lětopisu 54, 2007, s. 65–89

## Wotkaz
* Inwentar w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Łužiska jězorina

**Łužiska jězorina** (delnjoserbsce *Łužyska jazorina*) je nastawaca kumštna jězorata krajina w srjedźnej Łužicy. Přez napjelnjeje nehdyšich brunicowych jamow Łužiskeho rewěra ma nastać hač do lěta 2018 najwjetša kumštna wódna krajina cyłeje Europy a štwórta najwjetša jězorina w Němskej.

Jězorina leži we Łužicy mjez Lubnjowom w sewjerozapadźe a Niskej w juhowuchodźe a wupřestrěwa so na dołhosći wot wjac hač 80 kilometrow. Jadro łužiskeje jězoriny je Łužiski jězoraty rjećaz, potajkim dźewjeć jězorow mjez Złym Komorowom a Wojerecami, kiž je přez pławne kanale mjez sobu zwjazane.

## Lisćina jězorow
Slědowace jězory přisłušeja Łužiskej jězorinje:

### Sewjerne jězory (w Braniborskej)
* Bergheider See; 3,32 km² (2013)
* Chóžyšćański jězor; 7 km² (2012)
* Grabicański jězor; 4,75 km²
* Starodarbnjanski jězor; 10,16 km² (2021)
* Zelenohózdźanski łuh; 1 km²

### Srjedźne jězory (Jězoraty rjećaz)
* Horjanski jězor, Sakska; 1,33 km² (2015)
* Južny Blunjanski jězor, Sakska; 3,5 km² (2015)
* Lejnjanski jězor, Sakska/Braniborska; 6,2 km² (2012)
* Nowołučanski jězor, Sakska; 6,32 km² (2015)
* Parcowski jězor, Sakska/Braniborska; 11,2 km² (2012)
* Rański jězor, Braniborska; 7,71 km² (2015)
* Sedličanski jězor, Braniborska; 13,3 km² (2015)
* Sprjewinodołski jězor, Sakska; 5,4 km² (2015)
* Zabrodski jězor, Sakska; 1,36 km² (2015)
* Złokomorowski jězor, Braniborska; 13 km²

### Južne jězory (w Sakskej)

* Bjerwałdski jězor, Sakska; 13,3 km²
* Čaplacy jězor; 1,38 km²
* Hórnikečanski jězor; 2,86 km²
* Jantarowy jězor; 4,45 km²
* Łazowski jězor; 10,7 km² (2014)
* Slěborny a Mortkowski jězor; 3,15 km²
* Šibojski jězor; 6,6 km² (2012)
* Třižonjanski jězor; 2,86 km²

## Wotkaz

* Oficialne webstrony (němsce, jendźelsce, čěsce)
Zabrodski jězor

**Zabrodski jězor** ( *Sabrodter See*) je nastawacy kumštny jězor blisko Blunja we Łužiskej jězorinje. Nastawa w dźělu něhdyšeje brunicoweje jamy Sprjewiny Doł na teritoriju gmejny Halštrowskeje Hole a změje přestrjeń wot 1,36 km².

Pławne kanale budu w přichodźe Zabrodski jězor zwjazać z Južnym Blunjanskim, Horjanskim a Sprjewinodołskim jězorom.

## Wotkaz
Rański jězor

**Rański jězor** ( *Großräschener See*, hač do 2011 *Ilsesee*) je nastawacy kumštny jězor w zapadźe Łužiskeje jězoriny mjez Ranjom a Sedlišćom w Delnjej Łužicy. Jězor nastawa w něhdyšej Murjowskej brunicowej jamje.

Kanal budźe w přichodźe zwjazować Rański jězor ze Sedličanskim jězorom.

## Wotkaz
Rězno

**Rězno** (, ) je bjezwokrjesne wulkoměsto we wuchodnej Bayerskej. Zarjadniske sydło wobwoda Hornja Pfalca leži při wuliwje rěkow Regen a Naab do Dunaja zapadnje Bayerskeho lěsa, něhdźe 120 kilometrow sewjernje Mnichowa. Ma něhdźe 140.000 wobydlerjow a je tuž po Mnichowje, Nürnbergu a Augsburgu štwórte najwjetše město Bayerskeje.

Historiski centrum Rězna słuša wot lěta 2006 oficielnje k swětowemu herbstwu UNESCO. Rězno je biskopske sydło a stejišćo třoch wysokich šulow.

## Stawizny
Rězno słuša k najstaršim městam Němskeje. Mjeno *Radaspona* bu prěni raz hižo w lěće 770 naspomnjene, pochadźa pak prawdźepodobnje z keltiskich rěčow. Romske stawizny města zahajichu so w lěće 79 z natwarjenjom kastela. W druhej połojcy druheho lětstotka je so potom w nadawku kejžora Marka Aurela legionowe lěhwo *Castra Regina* załožiło. Po pućowanju ludow w 5. lětstotku zhubi město swój status jako wuznamne wojerske stejišćo při Dunaju. Započatk 8. lětstotka załoži so w Rěznje, tehdy hižo srjedźišćo bayerskeho wójwodstwa, biskopstwo. Pod wuchodofrankowskim kralom Ludwigom II. sta so město z kralowskej rezidencu a wažnym srjedźišćom mócnarstwa. Tež za Swjate romske mócnarstwo měješe Rězno jako sydło mócnarstwoweho sejma mjez 1594 a 1803 wulki wuznam. Za čas Napoleonowych wójnow přińdźe město w lěće 1810 k Bayerskej a zhubi tak swój status jako mócnarstwowe město.

## Wobrazarnja

Regensburg-steinerne-Bruecke.jpg|Kamjentny móst přez Dunaj, najstarši wobchowany móst Němskeje
Rgbg-dom und rathaus.jpg|Stare město z tachantskej cyrkwju swj. Pětra
Regensburg um 1900.jpg|Rězno wokoło lěta 1900
Regensburg-altes-rathaus-rathausplatz.jpg|Stara radnica


## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony
Sprjewinodołski jězor

**Sprjewinodołski jězor** ( *Spreetaler See*) je nastawacy kumštny jězor we Łužiskej jězorinje mjez Wojerecami a Grodkom na teritorijomaj gmejnow Sprjewiny Doł a Halštrowska Hola. Jězor nastawa w něhdyšej brunicowej jamje Sprjewiny Doł.

Pławny kanal budźe w přichodźe zwjazować Sprjewinodołski jězor ze Zabrodskim jězorom.
Schminkowy dom

**Schminkowy dom**, tež **wila Schminke** mjenowany, bu w lětach 1930-1933 wot němskeho architekta Hansa Scharouna (20. požnjenca 1893 - 25. nazymnika 1972) w hornjołužiskim Lubiju natwarjeny. 

Scharoun płaći husto jako najwažniši němski architekt Wrócławskeje šule a załožer moderneje europskeje architektury 20. lětstotka.

Schminkowy dom je jedyn z najwuznamnych dźěłow moderneje architektury Němskeje. 

Principy a rjanosć teje architektury bazěruja na jasnosći a čistosći twarjenja, na čistosći a kontinuowanosći běłych, aerodynamiskich kromow poschodow.

Dom bu za fabrikanta za ćěstowe wudźěłki Fritza Schminke (9. nazymnika  1897 Hłuchow - 26. meje 1971 Celle) a jeho mandźelsku Charlotte Schminke naćisnjeny.

Konstrukcija domu je zdźěla woclowa a zdźěla woclobetonowa z płonej třěchu.

## Eksterne wotkazy

*Websydło Załožby za Schminkowy dom (jendźelsce/němsce)
Srebrenica

**Srebrenica** (kyrilisce Сребреница, *slěborne město*) je małe město we wuchodźe Bosniskeje, blisko serbiskeje hranicy. Wot Daytonskeho zrěčenja sem wono přisłuša Republice Srpskej. Wulkogmejna Srebrenica ma wokoło 11.000 wobydlerjow.

Město namaka so we wuskej kótlinje wosrjedź husće zalěsnjenych wuchodobosniskich horow, kiž su tam něhdźe 1000 metrow wysoke. Na juhu je rěka Drina přirodna hranica gmejny přećiwo Serbiskej, w sewjernej runinje namaka so susodne městačko Bratunac.

Prěnje naspomnjenje města jako *Srebrenik* pochadźa z lěta 1376. Wulki wuznam so załožowaše na wunošne łožišća slěbra we wokolinje. W 19. lětstotku wuwiwaše so Srebrenica mineralnych žórłow dla k sławnemu lěkowanišću.

W Bosniskej wójnje běše hłownje wot muslimskich Bosniakow wobydlene město wot 1992 hač 1995 woblěhowane přez wójsko bosniskich Serbow pod komandom generala Ratka Mladića a je dźensa wosebje znate dla Masakra wot Srebrenicy, při kotrymž zamordowaše bosnisko-serbiske wójsko srjedź julija 1995 wjace hač 8000 muslimskich muži a hólcow.

## Wotkaz
Lothringska

**Lothringska** (, wurjekowanje , ) je jedyn ze 27 francoskich regionow. Najwjetšej měsće Lothringskeje stej Metz a Nancy, při čimž płaći Metz jako stolica regiona, přetož je ze sydłom regionalneho parlamenta. Dźensniši region leži přibližnje na městnje něhdyšeho Lothringskeho wojewódstwa.

## Geografija
Lothringska nadeńdźe so w sewjerowuchodnym kuće Francoskeje při dźensnišich hranicach z němskimaj krajomaj Posaarskej a Porynsko-Pfalcu, Belgiskej a Luxemburgskej.

Najwažniša rěka regiona je Mosela, kotraž so we Vogesach wužórli a dale do Němskeje běži.

## Wotkaz
Žilina

**Žilina** ( *Sillein*) je štwórte najwjetše město Słowakskeje. Ma něhdźe 81.000 wobydlerjow a leži na sewjerje kraja při rěce Váh, njedaloko wot čěskeje a pólskeje mjezy.

## Wotkazaj

* Oficialne strony města
Nalutowarnja

**Nalutowarnje** su kreditne instituty. Maja nadawk, wobydlerstwu móžnosće k wěstemu a zadanjomnemu nałoženju pjenjez poskićować a lokalne kreditne potrjeby zaspokojeć. Při tym njejsu dobytki banki hłowny zaměr.

W Němskej su nalutowarnje z wjetšeho dźěla zjawno-prawniske kreditne instituty. Woni nastachu w 19. lětstotku jako banki za chudny dźěl wobydlerstwa.

We Łužicy su hłowne nalutowarnje *Wokrjesna nalutowarnja Budyšin* (w starym Budyskim wokrjesu), *Wuchodosakska nalutowarnja Drježdźany* (w starym Kamjenskim wokrjesu), *Nalutowarnja Hornja Łužica-Delnja Šleska* (wokoło Slepoho), *Nalutowarnja Sprjewja-Nysa* (we wokrjesu ze samsnym mjenom a w Choćebuzu) a *Nalutowarnja Delnja Łužica* (w Błótach).

## Wotkazy

* Hłowny internetowy portal němskich nalutowarnjow
Wjerchowstwo Sama

**Wjerchowstwo Sama** bě historiski słowjanski stat, kotryž wobsteješe wot lěta 623 do 661.

To bě prěni słowjanski kraj, wo kotrymž pisaše stawiznar Fredegar w lěće 660 w swojej knize *[[Liber Historiae Francorum]]*. Z hłowu kraja bě frankowski překupc Samo, kotryž bě zjednoćił zapadnych Słowjanow zo by jim swobodu wot Awarow a Frankow dał.
Der Bremer Schlüssel (hymna)

**Der Bremer Schlüssel** (serbsce *Bremenowy kluč*) je hymna města Bremen w Němskej.

## Tekst


```
Seht ihr die Löwen an dem Schilde,

Der einen mächt'gen Schlüssel trägt?

Mir wird bei diesem Wappenbilde

Der Stolz erhöht, das Herz bewegt.

Dies' Wappen ist das stolze Zeichen

Der alten treuen Hansastadt,

Die über's Meer zu allen Reichen

Ihr Rot und Weiß getragen hat.



Hell glänzte in dem Hansabunde

Der Brema Schlüssel alle Zeit.

Auch heut' strahl' er in uns'rer Runde

In alter Macht und Herrlichkeit!

Der brave Schlüssel will bezeugen,

Daß gern er öffnet gastlich' Tor;

Doch nimmer soll den Bart er beugen

Der Willkür! Da sei Gott davor!



Gib gern dem Kaiser, was dem Kaiser,

Du treue Stadt im deutschen Land,

Und pflück' dir neue Ehrenreiser

Durch schlichter Bürger tät'ge Hand!

Wir aber singen dir zu Ehren:

„Hell glänz' dein Schild! Und gutes Recht

Mög' sich in Bremas Schoß bewähren

Bis zu dem fernesten Geschlecht!"
```


## Hlej tež
*:de:Bremer Wappen#Bremer Hymne
Pannewitz

**Pannewitz** je pomjenowanje:

* wsy w gmejnje Njeswačidło w Budyskim wokrjesu, hlej Banecy
* wsy w gmejnje Porchow w Budyskim wokrjesu, hlej Panecy
11. septembra

**11. septembra** abo **11. požnjenca** je 254. dźeń gregorianiskeje protyki (255. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 111 dnjow hač do kónca lěta.

W koptiskej kaž tež w etiopiskej protyce je prěni dźeń lěta, chibazo slědowace lěto je přestupne lěto.

## Podawki
* 1867: Prěni zwjazk Marxoweho „Kapitala“ wuńdźe w Hamburgu.
* 2001: Při teroristiskim napadźe na World Trade Center w New Yorku wumrě wjace hač 3000 ludźi.

## Narodniny

* 1655: **[[Maćij Wjacław Jakula]]** – serbski rězbar čěskeho baroka
* 1816: Carl Zeiss – němski mechanikar a předewzaćel
* 1867: **[[Jan Arnošt Hančka]]** – serbski wučer a ludowy spisowaćel
* 1877: **[[Jurij Hajna]]** – serbski moler a grafikar
* 1881: Asta Nielsen – danska dźiwadźelnica
* 1885: D. H. Lawrence – jendźelski spisowaćel
* 1903: Theodor W. Adorno – němski socialny filozof a komponist
* 1919: Ota Šik – čěsko-šwicarski hospodarski wědomostnik a moler
* 1928: **[[Jěwa Wórša Lanzyna]]** – serbska grafikarka a molerka
* 1935: Arvo Pärt – estiski komponist
* 1940: Brian De Palma – US-ameriski filmowy režiser
* 1942: Gerome Ragni – US-ameriski dźiwadźelnik, awtor a moler
* 1943: Mickey Hart – US-ameriski bubonar a perkusist
* 1945: Franz Beckenbauer – němski kopar a trenar
* 1947: **[[Toni Bruk]]** – serbski filmowc
* 1978: In-Grid (Ingrid Emiliana Alberini) – italska spěwarka

## Wumrěće

* 1733: François Couperin – francoski organist a komponist
* 1971: Nikita Sergejewič Chruščow – sowjetski šef knježerstwa
* 1973: Salvador Allende – chilski lěkar a prezident
* 1975: **[[Mikławš Just]]** – serbski farar a kulturny prócowar
* 1977: **[[Jurij Měrćin]]** – serbski žurnalist a kulturny funkcionar
* 1987: Peter Tosh – jamaiski hudźbnik
* 2003: Anna Lindh – šwedska wonkowna ministerka
* 2007: Joe Zawinul – awstriski hudźbnik
* 2010: Bärbel Bohley – němska wojowarka za staćanske prawa a molerka
* 2021: Gerald Stone – britiski slawist a sorabist

## Swjate dny
* katolski: Materna
* ewangelski: Jana Brenza

## Wotkaz
Siebitz

**Siebitz** móže być:

* wjeska w gmejnje Hodźij, hlej Dźiwoćicy
* wjeska w gmejnje Pančicy-Kukow, hlej Zejicy
Delič

**Delič** ( *Delitzsch*) je wulke wokrjesne město w sewjerozapadnej Sakskej při hranicy ze Saksko-Anhaltskej. Je z něhdźe 26.000 wobydlerjemi po wobydlerstwje najwjetše město Sewjerosakskeho wokrjesa.

W srjedźowěku běše Delič z kmjenowym srjedźišćom słowjanskich Susłow. Sydlišćo same naspomni so w lěće 1166 prěni raz a dósta wokoło lěta 1200 měšćanske prawa.

## Žórła


## Wotkaz
Groźišćo

**Groźišćo** ( ) je město we wokrjesu Łobjo-Halštrow w Braniborskej. Leži w Delnjej Łužicy něhdźe wósom kilometrow sewjerozapadnje Grabina a ma něhdźe tři a poł tysac wobydlerjow.

## Měšćanske dźěle

Ke Groźišću słušeja slědowace měšćanske dźěle:

Bóryń (), Bronice (), Brjazyna ( , prjedy *Presehna*), Bretna (), Dobryń (), Bedrichojce (), Gósmar (), Bóryń (), Wjelika Kšušwica (), Bóryńk (), Mała Kšušwica (), Möllendorf,  Münchhausen, Wósek (), Palice (), Pěski (), Běły Gózd () a Zagorina ().



## Žórła


## Wotkazaj
Wótrań

**Wótrań** () je městačko we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica w Braniborskej. Ma někak 2200 wobydlerjow a je zarjadniske sydło Wótrańskeho hamta.

## Geografija
Wótrań leži při rěce Połčnicy, 24 kilometrow juhozapadnje Złeho Komorowa a 36 kilometrow sewjerne Drježdźan. Leži na hranicy mjez Hornjej Łužicu a Schradenom – w Hornjej Łužicy leži jenož wjesny dźěl Burkersdorf. Zapadnje Wótranja wjedźe zwjazkowa awtodróha 13 a wuchodnje wjedźe železniska čara Wulki Hojn–Choćebuz.

## Žórła


## Wotkaz
Ural (rěka)

**Ural** ( Жайық/*Žajyq*,  Урал) je rěka w Ruskej a Kazachstanje. Je 2.428 kilometrow dołhi a jeho rěčina wobsahuje 237.000 km². Ural ćeče z Uralskich horin do južneho a pozdźišo do zapadneho směra přez města Magnitogorsk, Orsk, Orenburg a Oral, tworja hranicu mjez Europu (na zapadnym brjoze) a Aziju (na wuchodnym) a wuliwa so blisko města Atyrau z bahnojtej deltu do Kaspiskeho morja.

## Wotkaz
Kura

**Kura** (georg. მტკვარი, azerb. Kür) je rěka w Turkowskej, Georgiskej a Azerbajdźanje. Wona je 1364 kilometrow dołha a jeje přitočnišćo wobsahuje 188.000 km² južnje Kawkaza. Kura wuliwa so do Kaspiskeho morja.

Najwuznamniši přitok Kury je Aras.

## Wotkaz
Lieske

**Lieske** je němske pomjenowanje:

* wsy w gmejnje Malešecy w Budyskim wokrjesu, hlej Lěskej
* wsy w gmejnje Wóslink w Budyskim wokrjesu, hlej Lěska (Wóslink)
* wsy w gmejnje Nowa Jazorina we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica w Braniborskej, hlej Lěska (Delnja Łužica)
Merzdorf

Němske mjeno **Merzdorf** maja wjacore sydlišća:

; w Braniborskej
* Merzdorf (gmejna), wokrjes Łobjo-Halštrow
* Merzdorf, dźěl města Želm, wokrjes Teltow-Fleming
* **[[Žylowk]]**, měšćanski dźěl Choćebuza

; w Sakskej
* Merzdorf, gmejna Lichtenau
* Merzdorf, dźěl města Ryzawa
* **[[Łućo]]**, wotbagrowana wjes w gmejnje Hamor

; w Pólskej
* Marcinkowice *(Merzdorf)*, gmejna Żórawina
* Marcinów, *(Merzdorf b. Priebus (Schlesien))*, gmejna Trjebule
* Marcinów *(Merzdorf b. Sagan)*, gmejna Brzeźnica
* Marciszów, *(Merzdorf im Riesengebirge)*, gmejna
* Marcinowice *(Merzdorf b. Jauer)*, gmejna Mściwojów
* Marcinowice *(Merzdorf)*, gmejna Krosno Odrzańskie
* Marcinowice, *(Groß Merzdorf)*, gmejna
* Marcinowiczki *(Klein Merzdorf)*, gmejna Żarów

; w Čěskej
* Martinice v Krkonoších *(Merzdorf)*, gmejna
* Martiněves, *(Merzdorf)*, gmejna Jílové u Děčína
* Břevniště *(Merzdorf)*, gmejna Hamr na Jezeře
* Martinov *(Merzdorf)*
Mars

**Mars** (symbol: ) je štwórty planet našeho słónčneho systema a z přeměrom něhdźe 6.800 kilometrow jenož poł tak wulki kaž zemja. Mars ma wolumen něhdźe 1.63116×1011&nbsp;km3, temperatura leži tam mjez −153&nbsp;°C a +25&nbsp;°C ćišć pohibuje so mjez 0,4&nbsp;kPa do 0,87&nbsp;kPa.

## Wotkaz
Alois Jirásek

**Alois Jirásek** (23. awgusta 1851, Hronov – 12. měrca 1930, Praha) bě čěski spisowaćel historiskich romanow, basnik, dramatikar, publicist a politikar.

Z jebo dźěłow najwažniše su wulke romanowe cykle, z kotrjmiž chcyše spisaćel wobjimać cyle stawizny čěskeho naroda. Su to romany: "Mjez zmohami", "Přećiwo wšěm", "Bratrowstwo", "Husitski kral", "W cuzych słužbach", "Ćěmno", "Psohlavci" (Wojowarjo za swobodu), "F. L. Věk". - Z powědančkow je najznaćiša "Filosofska historija" ze studentskich stawiznow města Litomyšle lět 1848. Podobnje su tež jeho dramata, čeŕpane z čěskich stawiznow. "Jan Hus", "Jan Žižka", "Emigrant" s D. M. Rettigowa, ke kotrymž so přizamka wulke historiske drama "Gero", přełožene do serbšćiny wot M. Andrickeho. Jara so lubja jeho hry z wjesneho žiwjenja: Wojnarka a Lucerna (Lataŕnja) a Nan. Za dźěći zhotowi rjanu knižku "Stare powěsće čěske".
Červený Kostelec

**Červený Kostelec** je městačko w sewjerowuchodnej Čěskej, blisko pólskeje hranicy. Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkazy

* Webstrony města
* virtual show
Poplołopjenata wijawka

**Poplołopjenata wijawka** (*Convolvulus althaeoides*) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Poplołopjenata wijawka je wjacelětna rostlina, kotraž so z podzemskimi ricomami rozšěrjuje. W miłym klima móže druhe rostliny přerosć.

Stołpiki su wijace abo lězuce. Łopjena su owalne, wutrobojte a sylnje lapate. Wone lochko slěbrojće błyšća.

Kćěje w pózdnim nalěću. Kćenja su róžojte a docpěja rozměr wot 2,5 hač do 4 cm.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje
Pochadźa z regiona Srjedźneho morja.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 237 

## Eksterne wotkazy
Convolvulus cneorum

***Convolvulus cneorum*** je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Convolvulus cneorum je połkerk, kotrehož husto ćišćace, so křiwjace wurostki docpěja wysokosć wot 0,5 hač do 1,2 m.

Łopjena su mjechke, wuske. Wone jako mutlički wokoło zdónka steja a su slěbrojće błyšćace kosmate.

Kćěje w nalěću. Kćenja su běłe a njesu małki, žołty blečk a w hustych kićach steja.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje
Pochadźa z europskeho dźěla regiona Srjedźneho morja.

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 238 

## Eksterne wotkazy
Ceuta

**Ceuta** je španiske město a zdobom španiska eksklawa na sewjeru Afriki. Leži na južnym brjoze Gibraltarskeho přeliwa napřećo Gibraltarej. Mjezuje na wuchodźe ze Srjedźnym morjom, na sewjerozapadźe z Atlantiskim oceanom a na zapadźe z Marokkom. Ceuta ma dobry přirodny přistaw.

Dźensa je Ceuta awtonomne město, ale hač do lěta 1995 bě z dźělom prowincy Cádiz. Ceuta ma někak 75 tysac wobydlerjow a cyłkowu přestrjeń 18,5&nbsp;km². Z tym ma město něhdźe 4000 wobydlerjow na kwadratny kilometer. Najwyša hora eksklawy je Monte Hacho (starowěkowske mjeno *Mons Abila*) z wysokosću 204 metrow nad mórskej hładźinu. Monte Hacho leži nad přistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jeho wjeršku je wojerske zepěranišćo španiskeho wójska.

## Wotkaz
Puškin

**Puškin** je:

* mjeno ruskeho basnika a spisowaćela, hlej Aleksander Sergejewič Puškin
* ruski wobwod Pětrohróda, hlej Puškin (město)
Wenus

**Wenus** (symbol: ) je słóncu druhi najbliši planet w słónčnym systemje. Ma radius 6051.8 kilometrow a wolumen 9.38×1011&nbsp;km3. Přerězna temperatura leži tu pola 464&nbsp;°C a atmosferiski ćišć wučini 9.3&nbsp;MPa.

## Wotkaz
Roger Federer

**Roger Federer** (* 8. awgusta 1981 w Baselu) je šwicarski tenisowy hrajer. Wot 2. februara 2004 bě wón přez 302 tydźenjej na prěnim městnje lisćiny najlěpšich hrajerjow swěta. 

## Wotkaz
Grönlandska

**Grönlandska** (serbsce tež **Zelenska**; grönlandsce *Kalaallit Nunaat* – „kraj Kalaalitow“ po najwjetšim ludźe) je najwjetša kupa na swěće a awtonomny teritorij danskeho kralestwa w sewjernym Atlantiskim oceanje. Wona je 1. januara 1985 z Europskeje unije wustupiła.

## Geografija
Geografisce słuša kupa Grönlandska k Sewjernej Americe. Najwyša hora je Gunnbjørn (3.700 m nad normalnej nulu). Kraj, kotryž je nimale dospołnje lodźany, płaći jako třeća najwjetša pusćina swěta a ma najnišu hustosć wobydlerstwa wot wšěch krajow.

Wobsydlene městna namakaja so jeničce při pobrjoze. Najwjetše město a stolica Grönlandskeje je Nuuk, kiž ma jenož něhdźe 16.000 wobydlerjow, štož wotpowěduje wulkosći Kamjenca.

## Literatura
* Korla Awgust Jenč: *Zelenska a jeje wobydlerjo.* Prěni dźěl, nakład Maćicy Serbskeje, Budyšin 1850 (digitalizat)
* Lubina Malinkowa: *Serbja a Zelenska – knihi, čitarjo, misionarojo.* W: Rozhledźe 2/2022, str. 12–22.

## Žórła


## Wotkaz
Motörhead

**Motörhead** bě w lěće 1975 załožena rockowa respektiwnje metalowa skupina ze Zjednoćeneho kralestwa, kotraž měješe swoju najwuspěšnišu dobu mjez 1979 a 1982. Po smjerći spěwarja-basista Lemmy Kilmister w decembrje 2015 so skupina rozpušći.

## Diskografija
* 1977 - Motörhead
* 1979 - Overkill
* 1979 - Bomber
* 1979 - On Parole
* 1980 - Ace of Spades
* 1981 - No Sleep 'til Hammersmith
* 1982 - Iron Fist
* 1983 - Another Perfect Day
* 1984 - No Remorse
* 1986 - Orgasmatron
* 1987 - Rock 'n' Roll
* 1988 - No Sleep at All
* 1991 - 1916
* 1992 - March or Die
* 1993 - Bastards
* 1995 - Sacrifice
* 1996 - Overnight Sensation
* 1998 - Snake Bite Love
* 1999 - Everything Louder Than Everyone Else
* 2000 - We Are Motörhead
* 2002 - Hammered
* 2003 - Live at Brixton Academy
* 2004 - Inferno
* 2005 - BBC Live & In-Session
* 2006 - Kiss of Death
* 2008 - Motörizer
* 2010 - The Wörld Is Yours
* 2013 - Aftershock
* 2015 - Bad Magic

## Wotkazaj

* imotorhead.com
Paraguay

**Paraguay** ( *Tetã Paraguái*,  *República del Paraguay*) je nutřkokrajny stat wosrjedź Južneje Ameriki. Mjeno woznamjeni „woda, kotraž k wodźe dźe“ a bu wotwodźene z rěče prawobydlerjow, guaranišćiny: pará („ocean“), gua („k/wot“) a y („woda“). Wuraz so guaranisce zwjetša jenož na stolicu Asunción poćahuje, ale španisce na cyły kraj.

## Geografija

Paraguay leži při rěce Río Paraguay a mjezuje z Boliwiskej na sewjeru, Brazilskej na wuchodźe a z Argentinskej na juhu. Najwjetši dźěl kraja słuša k sawanje *[[Gran Chaco]]*. Najwyši dypk Paraguayja je hora *Cerro San Rafael* (850 m nad normalnej nulu).


## Žórła


## Wotkaz
Južna Georgiska a Južne Sandwichowe kupy

**Južna Georgiska a Južne Sandwichowe kupy** (jendźelsce *South Georgia and the South Sandwich Islands*) su wotwisny teritorij Wulkeje Britaniskeje w južnym Atlantiskim oceanje, něhdźe 3.700 kilometrow zdalene wot južneho pola.

## Geografija
Najwyše městno je Mount Paget (2 934 m nad normalnej nulu), a najniše pobrjóh Atlantiskeho oceana (0 m nad normalnej nulu).

## Wotkaz