Tupiske rěče

**Tupiske rěče** su jedna z najdale rozšěrjenych indigenych rěčnych swójbow w nižinje na wuchodźe Južneje Ameriki. K jich rozšěrjenskim kónčinam słušeja abo słušachu wulke dźěle Brazilskeje, Paraguay, wuchodna Boliwiska, Francoska Guayana, dźěle sewjerneje Argentinskeje ale tež nakromne kónčiny w sewjerowuchodźe Peruwa a w juhowuchodźe Kolumbiskeje. Tupiske rěče so wot wjele milionow ludźi rěča, při čimž rozšěrjenje jednotliwych hałuzow a rěčow je pak jara njerunostajne. Z wotstawkom najdalšo rozšěrjena hałuza der Tupiskich rěčow su Tupi-Guaraniske rěče. Mjeztym zo k tutej hałuzy słušaca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěčnikow, wučinja ličba rěčnikow wšěch wostatnych rěčow hromadźe mjeńše hač 200.000, a mnoholičbne tutych rěčow su wot wotemrěća pohrožene.

## Klasifikacija
Tupiske rěče so do dźesać hałuzow rozrjaduja, z kotrychž Tupi-Guaraniske rěče su z wotstawkom najdalšo rozšěrjene, mjeztym zo někotre druhe jenož jednu abo mało rěčow wobsahuja. Sćěhowaca přehladka naspomni wšě dźensa hišće rěčana abo dosahace dokumentowane wotemrěte rěče z jich dźensnišimi abo něhdyšimi rozšěrjenskimi kónčkami ale tež jich ličbu rěčnikow.

* Tupiske rěče
** Arikém-hałuza
*** Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
*** Arikém (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
** Awetí-hałuza
*** Awetí (*Aueti*, *Auetö*) (ca. 90 w Mato Grosso)
** Juruna-hałuza
*** Juruna (*Yuruna*, *Yudya*) (ca. 200 w Mato Grosso; něhdy w Pará)
*** Xipáya (2 w Pará)
*** Manitsawá (wotemrěta, něhdy w Mato Grosso)
** Mawé-hałuza
*** Mawé (*Maué*, *Sateré-Mawé*) (6.000 w Amaconasu)
** Mondé-hałuza
*** Mondé (małko rěčnikow w Rondônia)
*** Aruá (małko rěčnikow w Rondônia)
*** Gavião (*Ikõro*, *Digüt*) (ca. 350 w Rondônia)
*** Suruí (*Paitér*) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
*** Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
*** Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
** Mundurukú-hałuza
*** Mundurukú (ca. 7.000 w Pará a Amaconas)
*** Kuruáya (5 w Pará)
** Puruborá-hałuza
*** Puruborá (*Boruborá*) (małke w Rondônia)
** Ramaráma-hałuza
*** Káro (*Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma*) (ca. 200 w Rondônia)
*** Urumí (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
** Tuparí-hałuza
*** Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
*** Wayoró (*Ajurú*) (ca. 80 w Rondônia)
*** Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
*** Makurap (najskerje ca. 700 w Rondônia)
*** Sakirabiát (najskerje ca. 70 w Rondônia)
*** Kepkiriwát (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
** Tupi-Guaraniska hałuza
*** Podskupina 1 (Guaraniska podskupina)
**** Chiriguano-narěčny cluster (w Boliwiskej zwjetša *[boliwiska] Guaranišćina*) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
***** Avá (w Paraguayju *Guarayu*) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
****** Chané-narěč
****** Tapieté-narěč
***** Izoceño (w Boliwiskej)
**** Guayakí (*Aché*) (ca. 850 w Paraguayju)
**** &nbsp;[*sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće*]
***** Stara Guaranišćina (w 16. hač 18. lětstotku we wuchodnym Paraguayju a dźensnišej sewjerowuchodnej Argentinskej a Južnej Brazilskej; dźensa pokročowana wot paraguayskeje Guaranišćiny)
****** paraguayska Guaranišćina (ca. 4.000.000 w Paraguayju a mjezowacych dźělach Argentinskeje a Brazilskeje
***** Kaiwá (*Pãi-Tavyterã*) (ca. 10.000 w Paraguayju, ca. 9.000 w Mato Grosso do Sul, ca. 500 w Argentinskej)
***** Mbyá (ca. 8.000 w Paraguayju, ca. 2.300 w brazilskich zwjazkowych statach Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina a Rio Grande do Sul, ca. 1.000-2.000 w Argentinskej)
***** Nhandéva (*Chiripá*) (ca. 4.900 w brazilskich zwjazkowych statach Paraná, São Paulo a Mato Grosso do Sul)
**** Xetá (nimale wotemrěta, w Paraná)
*** Podskupina 2
**** Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
**** &nbsp;[*sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće*]
***** Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
****** Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
***** Jorá (*Hora*) (wotemrěta, něhdy w Boliwiskej)
*** Podskupina 3
**** Tupí (wotemrěta, něhdy w pobrjóžnych kónčinach wot São Paulo)
***** Tupí Austral (*Língua Geral Paulista*) (něhdy w krajnym znutřkownym wot São Paulo a  wostatneje južneje Brazilskeje)
**** Tupinambá (wotemrěta, něhdy w brazilskich pobrjóžnych kónčinach wot Rio de Janeiro hač Pará)
***** Nheengatú (*Língua Geral Amazônica*) (ca. 3.000 w Amaconasu; něhdy podłu wobchadnych pućow w cyłej rumnosći Amaconasa)
***** Kokáma/Omáwa
****** Kokáma (najskerje znajmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
****** Omáwa (wotemrěta)
****** Kokamíya (małko rěčnikow w Peruwje)
*** Podskupina 4
**** Avá (*Canoeiro*) (ca. 100 w Tocantins)
**** Akwáwa-narěčny cluster
***** Asuriní do Tocantins (*Asuriní do Trocará*) (ca. 200 w Pará)
***** Suruí do Tocantins (*Suruí do Pará*) (ca. 150 w Pará)
***** Parakanã (ca. 350 w Pará)
**** Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
**** Tenetehára-narěčny cluster
***** Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
***** Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
*** Podskupina 5
**** Araweté [*doskónčna klasifikacija hišće njeje wěsta*] (ca. 200 w Pará)
**** Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
**** Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
*** Podskupina 6
**** Apiaká (ličba rěčnikow njeje znata, w Mato Grosso)
**** Kawahíb-narěčny cluster
***** Amondawa (ca. 50 w Acre a Rondônia)
***** Karipuna (12-15 w Acre a Rondônia)
***** Juma (9 w Amaconasu)
***** Parintintín (ca. 130 w Amaconasu)
***** Tenharím (ca. 260 w Amaconasu)
***** Uru-eu-wau-wau (ca. 100 w Rondônia)
*** Podskupina 7
**** Kamayurá (*Kamaiurá*) (ca. 270 w Mato Grosso)
*** Podskupina 8
**** na sewjer Amaconasa
***** Emerillon (ca. 200 w Francoskej Guayanje)
***** Wayampi (ca. 650 w Francoskej Guayanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
***** Zo'é (prjedy *Poturu*) (ca. 180 w Pará)
**** na juh Amaconasa
***** Anambé (nimale wotemrěta, w Pará)
***** Guajá (ca. 350 w Maranhão)
***** Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
***** Takunyapé (wotemrěta, něhdy w Pará)
***** Turiwára (najskerje wotemrěta, něhdy in Pará)
***** Amanayé (najskerje wotemrěta, něhdy w Pará)

## Nóžki


## Literatura
* Cheryl Jensen: *Tupí-Guaraní*, in: *The Amazonian languages*. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
* Aryon D. Rodrigues: *Tupí*, in: *The Amazonian languages*. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.