open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cypernska

**Cypernska** (tež **Cypern**,  Κύπρος/*Kýpros*;  *Kıbrıs*), oficielne pomjenowanje **Republika Cypernska** (Κυπριακή Δημοκρατία/Kypriakī́ Dīmokratía; *Kıbrıs Cumhuriyeti*) je stat na kupje ze samsnym mjenom we wuchodnym dźělu Srjedźneho morja, južnje Turkowskeje.

Sewjerna połojca kupy je wot turkowskeho wójska wobsadźena a twori republiku Sewjerneje Cypernskeje, kotraž pak mjezynarodnje připóznata njeje.

Cypernska je wot 1. meje 2004 čłon Europskeje unije, 1. januara 2008 je so Europskej měnowej uniji přizamknyła. Faktisce płaći to pak jenož za južny dźěl kupy, juristisce za wobaj dźělej.

## Žórła


## Wotkaz
Sewjerorynsko-Westfalska

**Sewjerorynsko-Westfalska** ( *Nordrhein-Westfalen*, skrótka *NRW*) je zwjazkowy kraj na zapadźe Němskeje. Jeho stolica je Düsseldorf. Ma ze wšěch zwjazkowych krajow najwjetšu ličbu wobydlerjow, mjenujcy něhdźe 18 milionow.

Z Poruhrskej bě dźensniša Sewjerorynska-Westfalska jedne ze srjedźišćow industrializacije w Němskej.

## Geografija
Zwjazkowy kraj mjezuje z Delnjej Sakskej w sewjeru a sewjerowuchodźe, z Hessenskej w juhowuchodźe, z Porynsko-Pfalcu w juhu kaž tež z Belgiskej a Nižozemskej w zapadźe. Najwažniše rěki su Ryn, Ruhr, Weser, Lippe a Ems.

### Města
Najwjetše města Sewjerorynsko-Westfalskeje su:

 

Wot 20 najwjetšich němskich městow nadeńdu so dźesać w Sewjerorynsko-Westfalskej.

## Politika
Wot 27. oktobra 2021 je Hendrik Wüst (CDU) jako naslědnik Armina Lascheta z ministerskim prezidentom Sewjerorynsko-Westfalskeje. Wón nawjeduje čorno-žołtu koaliciju z CDU a FDP.



## Žórła


## Wotkaz
Wolga-němska republika

**Awtonomna socialistiska sowjetska republika wolzynych Němcow** (rus. АССР Немцев Поволжья/ ASSR Njemcew Powolžja; něm. Wolgadeutsche Republik) wobsteješe wot 19. oktobra 1918 (najprjedy jako sowjetska dźěłowa komuna) hač 28. awgusta 1941.

## Wobydlerstwo
           
**Staw 1939**

## Literatura

* Dittmar Dahlmann, Ralph Tuchtenhagen (wudawar): *Zwischen Reform und Revolution. Die Deutschen an der Wolga 1860-1917.* Essen 1994
* Alfred Eisfeld: *Deutsche Kolonien an der Wolga 1917–1919 und das Deutsche Reich.* Wiesbaden 1985
* Alfred Eisfeld: *Die Russlanddeutschen*. Langen Müller Verlag, München 1999, ISBN 3-7844-2382-5
* Victor Herdt (wudawar): *Zwischen Revolution und Autonomie. Dokumente zur Geschichte der Wolgadeutschen aus den Jahren 1917 und 1918.* Köln 2000
* German A. *Nemeckaja Avtonomija na Volge. 1918-1941. Čast’ I. Avtonomnaja Oblast’ 1918-1924.* Saratov 1992
* German A. *Nemeckaja Avtonomija na Volge. 1918-1941. Čast’ II. Avtonomnaja respublika 1924-1941.* Saratov 1994
* Gerd Stricker (wudawar ): *Deutsche Geschichte im Osten Europas – Russland*, Siedler Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-88680-468-2
Lightning

**Lightning** je projekt skupiny Mozilla, kotraž so z kalendrowymi aplikacijemi zaběra, polo, na kotrymž bě dotal Microsoft Outlook nawodny. Porno aplikaciji Mozilla Sunbird njeje Lightning jako samostatny program mysleny, ale jako kalendrowe rozšěrjenje za póstowy program Mozilla Thunderbird.

Prěnja wersija 0.1 Lightning zjewi so 14. měrca 2006. Aktualna wersija je 0.9 a steji wot 23. septembra 2008 za sćehnjenje k dispoziciji. „Lightning“ je dźěłowy titul a nic oficielne produktowe mjeno. Tohodla je mjeno „Mozilla Lightning“ njekorektne.

## Lightning hornjoserbsce
Lightning steji tež w hornjoserbšćinje, w aktualnej wersiji 0.9 za Windows, Linux a Mac OS X k dispoziciji. Hornjoserbski přełožk Lightning je njeoficielny, namakaće jón potajkim jenož na websydle, kotrehož wotkaz namakaće pod eksternymi wotkazami a naprawo we infokašćiku pod zapiskom Webowe sydło.

## Wotkazy

* Lightning hornjoserbsce (njeoficielny)
* Lightning - Project Home (jendźelsce)
Čechi

**Čechi** ( *Čechy*,  *Böhmen*) su jedyn z historiskich krajow Čěskeje. Rozpřestrěwaja so w zapadnym dźělu Čěskeje republiki. Jako stolica Čechow płaći Praha.

Ze Čechami mjezuja na wuchodźe Morawa (344 km), na juhu awstriskej zwjazkowej krajej Delnja Awstriska a Hornja Awstriska, na juhozapadźe němski zwjazkowy kraj Bayerska, na sewjerozapadźe němski zwjazkowy kraj Sakska, na sewjerowuchodźe pólska Šleska.

Čechi su na třoch bokach wobdate wot Čěskich namjeznych horin, ke kotrymž słušeja Šumawa na juhozapadźe, Šmrěčiny na zapadźe, Rudne horiny na sewjerozapadźe, kaž tež Łužiske horiny a Kyrkonoše jako dźěl Sudetow na sewjeru. Najwažnišej rěce w Čechach stej Łobjo a jeje najwažniši přitok, Wołtawa.

## Wotkaz
Šach

**Šach** je klasiska deskowa hra za dweju hrajerjow. Hraje so na šachowej desce (šachownicy), kotraž so do 8&nbsp;×&nbsp;8 běłych a čornych polow dźěli. Wobaj hrajerjej (běły a čorny) mataj na spočatku 16 figurow – dwě wěži, dwaj konikaj, dwaj běharjej, jednu damu, jednoho krala a wósom burow.

Hru započina běły, hrajerjej so potom prawidłownje wotměnjujetej. Žadyn hrajer njesmě hrać dwaj razaj abo wupuščić ćah. Jedyn ćah woznamjenja přeco pohib z jednej figuru, wuwzaće je rošada, hdźež so ćehnje z kralom a wěžu. Zaměr hry je popadnyć krala přećiwnika (šachmat).

### Notacija

* Hornjoserbsce: K = Kral, D = Dama, W = Wěža, B = Běhar, S = Konik(Skakar), Burik nima pismik.
* Delnjoserbsce: K = Kral, D = Dama, T = Torm, B = Běgaŕ, S = Kónik(Skokaŕ), Burik nima pismik.
* Němsce: K = König, D = Dame, T = Turm, L = Läufer, S = Springer
* Mjezynarodnje: K = Kral (King), Q = Dama (Queen), R = Wěža (Rook), B = Běhar (Bishop), N =Konik (Knight). 
* Rusce: Кр(Kr) = король (♔),Ф(F) = ферзь (♕),Л(L) = две ладьи (♖),С(S) = два слона (♗),К = два коня (♘) и восемь пешек (♙)

## Wotkaz
CSS

**CSS** (skrótšenka za jendźelski *Caskading Style Sheets*, po słowach "kaskadowace stilowe łopjena") je deklaratiwna *stylesheet*owa rěč za strukturowane dokumenty. Wona so mjez druhim na př. zhromadnje z HTML a XHTML wužiwa, hodźi so pak tež za někajku družinu XML, kaž na př. za SVG a XUL.

CSS ma dźělić wobsah dokumenta (pisany w HTML abo druhej rěči) wot zwobraznjenja dokumenta, kaž na př. barby, znamjenowe sady, layout. 

Specifikacije CSS so wot World Wide Web Consortium (W3C) wobstaruja.

## Bazowa struktura

```
selektor { 
kajkosć1:hódnosć1;
kajkosć2:hódnosć; 
/* komentar */
}
```


## Hlej tež
* HTML
* XHTML
Socialistiska Alternatiwa

**Socialistiska Alternatiwa** ( *Sozialistische Alternative – SAV e.V*)  je němska trotzkistiska organizacija. Twori němsku sekciju Komiteja za dźěłaćersku internacionalu.

## Wobsahowy profil
SAV se rozumi jako *„rewolucionarna, socialistiska organizacija w tradiciju [[Karl Marx|Marxa]], [[Friedrich Engels|Engelsa]], [[Lenin|Lenina]], [[Leo Trotzki|Trotzkija]], [[Rosa Luxemburg|Luxemburga]] a [[Karl Liebknecht|Liebknechta]]“*. *Steji za wobaranje, solidaritu a socializm.“*

Agěruje přećiwo byrgarsko-parlamentariskemu porjadej. Žada, w zmysle Trotzkeho, knjejstwo dźěłaćerskeje klasy, rozpušćenje kapitalistiskeho systema, stowaršnostnjenje resp. zestatnjenje produkciskich srědkow kaž tež demokratiske planowe hospodarstwo resp. radowu demokratiju.

## Znaći čłonojo
* Lucy Redler

## Eksterne wotkazy
* http://www.sozialismus.info
Lucy Redler

**Lucy Redler** (* 17. awgusta 1979, Hann. Münden) je němska politikarka hłownohamtska přistajena SAV a čłonka strony Lěwicy (wot oktobra 2008). Wona bě čłonka WASG prjedy hač wona załožiła, z druhe sympatizantam, pačenju *Berliner Alternative für Solidarität und Gegenwehr* (BASG). Wona je Diplom-socialna ekonomka a redaktorka časopisa „Solidarität“.

## Literatura
* Robert Allertz : Was will die rote Lucy? Gespräch mit der Rebellin Redler. Berlin 2007 ISBN 978-3360010889 

## Eksterne wotkazy
* Strona (Lucy Redler)
* "H & M enteignen?" - "Gerne!" Astrid Geisler & Stefan Kuzmany,  taz, 27. meje 2006
* Der Tagesspiegel: Wer ist Lucy Redler? (30.04.2006)
Eisenhüttenstadt

**Eisenhüttenstadt**, hač do lěta 1961 Fürstenberg (delnjoserbsce *Pśibrjog*), je bjezhamtske braniborske město při Wódrje, bjezposrědnje při pólskej mjezy. Tule wotbočuje Wódrino-Sprjewiny kanal wot Wódry a zwjazuje ju ze Sprjewju pola Přibora.

## Měšćanske dźěle
* **Neustadt** 
* **Fürstenberg** (delnjoserbsce: Pśibrjog/Odra)
* **Schönfließ** 
* **Diehlo** (delnjoserbsce: Žělow)

## Wobydlerske wuwiće

## Politika

### Měšćanska rada
Měšćanska rada w Eisenhüttenstadće wobsteji ze 36 wosobow.

(Staw: Komunalna wólba, 26. Oktobra 2003)

## Partnerske města
* Dimitrowgrad w Bołharskej
* Drancy w Francoskej
* Hłohow w Pólskej
* Saarlouis w Posaarskej. Prěnje němsko-němske partnerske město (1986).

## Žórła


## Wotkaz
Hospodarstwo

Słowo **hospodarstwo** (*tež*: ekonomija) wopisa cyłk rjadowanjow a naprawow k spokojenju čłowjeskich potrěbnosćow na tworach a słužbach. Cyłk wobjima produkowanske, konsumowe, alokacijske a wobběžne procesy. 
Hospodarstwo dźěli so mjez druhim do podrubrikow:
*zawodne hospodarstwo
*narodne hospodarstwo
*swětowe hospodarstwo

## Zapřijeće
Słowo hospodarstwo wotwodźuje so z mjena hospodar (hospodarić). Jako synonym wužiwa so słowo ekonomija, kotrež pochadźa z grjekskeho słowa oikonomos (gr. "rjadowar doma", wot oikos, "dom" a nemein, "rjadować").
Burkina Faso

**Burkina Faso** je njewotwisny stat w zapadnej Africe. Kraj podleži hač do lěta 1960 francoskemu kolonialnemu knjejstwu. Ze spočatka njewotwisnosće hač do 1984 mjenowaše so stat Republika Hornja Wolta. Stolica je Ouagadougou.

## Žórła


## Wotkaz
British National Party

**British National Party** je nacionalistiska strona w Zjednoćenym kralestwje, kotraž bu 1982 załožena. Předsyda je Nick Griffin.

Wona ma jednoho zapósłanca w europskim sejmje.

## Wotkaz
* British National Party
Liberal Democrats

**Liberal Democrats** je liberalna strona w Zjednoćenym kralestwje, kotraž bu 3. měrca 1988 ze stronow Liberal Party a Social Democratic Party załožena. Předsyda je Nick Clegg.

Wona ma wjace hač 55.000 sobustawow a wósom wot 650 sydłow w britiskim parlamenće.

## Wotkaz
* Liberal Democrats
United Kingdom Independence Party

**United Kingdom Independence Party** je prawicarska strona w Zjednoćenym kralestwje, kotrejež politiski cil je wustup Wulkeje Britaniskeje z Europskeje unije. Předsyda je Nigel Farage.

Wona bu w lěće 1993 załožena, ma wokoło 27.000 čłonow a dźewjeć zapósłancow w europskim sejmje.

## Wotkaz
* United Kingdom Independence Party
Das Kapital

**Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie** („Kapital. Kritika politiskeje ekonomije“) wot němskeho filozofa Karla Marxa je analyza a kritika kapitalistiskeje towaršnosće, kotraž měješe daloko sahace sćěwki za wuwiće dźěłaćerskeho hibanja a stawizny wosebje 20. lětstotka. Słuša k zakładnym teoretiskim tekstam socializma a komunizma.

## Literatura
* Günther Busch (Hrsg.): *Folgen einer Theorie. Essays über „Das Kapital“ von Karl Marx.* Suhrkamp edition 226, 5. nakład, 1972.
* Wolfgang Fritz Haug: *Vorlesungen zur Einführung ins "Kapital*, Argumente-Verl., Berlin, 2005. ISBN 3-88619-301-2
* Michael Heinrich: *Kritik der politischen Ökonomie. Eine Einführung*, Schmetterling-Verl., Stuttgart 2004. ISBN 3-89657-582-1
* Christian Iber: *Grundzüge der Marx´schen Kapitalismustheorie*, Parerga, Berlin 2005. ISBN 3-937262-30-X
* Roman Rosdolsky: *Zur Entstehungsgeschichte des Marxschen „Kapitals“*, EVA, Frankfurt/M. 1972. ISBN 3-434-45004-1
One London

**One London** běše mała prawicarska strona w Zjednoćenym kralestwje, kotraž eksistowaše jenož wot 2005 do 2008. Wona wobsteješe z něhdyšich zapósłancow strony United Kingdom Independence Party. Předsyda běše Damian Hockney.
Veritas

**Veritas** (serbsce *wěrnosć*) je mała prawicarska strona w Zjednoćenym kralestwje, kotraž bu w lěće 2005 załožena. Předsydka je Therese Muchewicz.

## Wotkaz
* Veritas
Korniska

**Korniska** (kornisce *Kernow*,  *Cornwall*) je hrabinstwo w juhozapadnym dźělu Jendźelskeje.

## Kornišćina

Kornišćina bě keltiska rěč, kotraž wotemrěwaše pječa 1777 ze smjerću poslednjeje rěčnicy Dolly Pentreath z Mouseholea jako maćeršćina. 

Mjeztym rěča zaso 3.500 ludźi rěč.

## Města a wsy
* Bodmin, Boscastle, Botallack, Bude,
* Camborne, Charlestown, Coverack, Crows-an-Wra
* Devoran
* Falmouth, Fowey
* Hayle, Helston
* Launceston, Lelant, Liskeard, Lizard, Looe
* Marazion, Mevagissey, Mousehole
* Newlyn, Newquay, Newtown
* Padstow, Penzance, Polperro, Polruan, Porthleven, Port Isaac, Portreath
* Redruth
* St Agnes, St Austell, St Ives, St Just, St Mawes
* Truro, Tintagel
* Zennor

## Literatura
;Historija
* Orme, Nicholas: *The saints of Cornwall.* Oxford University Press. Oxford 2000, ISBN 0-19-820765-4

;Pućowanski wjednik
* Ralf Nestmeyer: „Cornwall & Devon“. Ein Reisehandbuch. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2008, ISBN 978-3-89953-373-6

;Rěč
* Daniel Prohaska: "Kornisch Wort für Wort." Kauderwelsch. Reise Know-How Verlag Rump, Awgust 2006, ISBN 978-3-89416-375-4

## Wotkazaj

* cornwallcam.co.uk
Gaeltacht

**Gaeltacht** [] (Plural *Gaeltachtaí* []) je pomjenowanje za regiony w Irskej, w kotrychž je iršćina (irska gelšćina) oficielna a najčasćišo wužiwana rěč.

Cyłkownje bydli 86.000 ludźi w tutych regionach. Něhdźe 60.000–70.000 (70–81%) maja iršćinu za maćeršćinu.

## Zarjadnistwo
Kompetentny za kulturelne, socialne a hospodarske wuwiće Gaeltachta je *Údarás na Gaeltachta* http://www.udaras.ie/. Dźěła z *Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs* http://www.pobail.ie/ hromadźe.

## Medija
Swójski irski radijowy program za Gaeltacht poskićuje Raidió na Gaeltachta.

## Literatura
* Advisory Planning Committee of Bord na Gaeilge (An Bord Pleanála), *The Irish Language in a Changing Society: Shaping The Future*, 1986.
* Hindley, Reg, *The Death of the Irish language. A Qualified Obituary*, London, New York 1990.
* Ó Riagáin, Pádraig, *Language Policy and Social Reproduction, Ireland 1893-1993* (Oxford Studies in Language Contact), Oxford 1997.
Łobjo

**Łobjo** ( *Elbe*‚  *Labe*) je wuznamna srjedźoeuropska rěka. Wone je 1154 km dołhe a ćeče přez Čěsku (358 km) a Němsku (696 km) do Sewjerneho morja. 

Wužórli so na sewjerowuchodźe Čěskeje w Kyrkonošach we wysokosći wot 1387 metrow a běži najprjedy přez Čěsku žłobinu do zapadneho směra. W Mělníku sewjernje Prahi přiwza wodu Wołtawy. Mjez Děčínom a Pěrnom předrěwa z hłubokej dolinu Połobske pěskowčiny a Saksku Šwicu a je tuž jenička rěka, kiž wotwódnja Čěsku do sewjera. Za Mišnom a Torhowom zastupi do Sewjeroněmskeje nižiny. Najwjetšej měsće při srjedźnym běhu stej Drježdźany a Dźěwin. Za Hamburgom, najwjetšim přistawom při rěce, wuliwa so do Sewjerneho morja.

Łobjo hraje wulku rólu jako wodowy puć, předewšěm jako zwisk Čěskeje ze swětowym morjom.

## Wuznamne města při Łobju

## Wotkaz
Softwara

**Softwara** (*mjechka twora*) je cyłk wšitkich programow, kotrež so na jednym ličaku, abo powšitkownje na jednej hardware zasadźić hodźa. Rozeznawa so systemowa softwara (dźěłowy system) a nałožowanska softwara (tež aplikaciska softwara; na př. Microsoft Office). Do *systemoweje softwary* liča wšitke programy, kotrež su za korektny wotběh ličaka zamołwići, kaž tež wšitke programy, kotrež podpěraja wuwiwanje programow (přełožowar a programy za testowanje) a poskićeja powšitkowne słužby (na př. formatěrowanje a particioněrowanje składowacych medijow). *Nałožowanska softwara* słuži rozrisanju wužiwarskich problemow, kaž na přikład ličenju komplikowanych formulow, wobdźěłanju wobrazow abo tež poskanju hudźby. Prefiks *"Soft"* zwuraznja, zo jedna so při softwarje wo lochko přeměnjomne komponenty ličaka.

Softwara hodźi so wuwić jako powšitkownje zasadźojomny grat za wužiwarja abo so wusměrić na rozrisanje specielnych problematikow. Tak rozeznawaja so wšelake družiny softwary po swojim wusměrjenju:

* **dźěłowe graty:** na př. tabulkowa kalkulacija, tekstowe wobdźěłanje, prezentacija atd.
* **softwara za zawodne funkcije:** na př. rjadowanje materiala, produkcija, předawanje, zličbowarstwo, rjadowanje personala atd.
* **branšowa softwara:** na př. za twarske, wikowanske abo rjemjelsniske přemysło
* **uniwersalna softwara:** na př. standardna softwara za zawodne funkcije, wotběhi, platformy a procesy
Fyzika

**Fyzika** (z grjekskeho φυσικός (*physikos*): *přirodny*, ze zakładu φύσις (*physis*): *[[přiroda]]*)
je wědomostny wobłuk, kiž wupruwuje masu, jeje kajkosće a zadźerženje při wotběhach. Kajkosće a poměry mjez nimi wopisuje zwjetša rěču matematiki přez fyzikaliske wulkosće.

## Zakładne wulkosće

Zakładnych wulkosćow je sydom (system SI): meter, kilogram, sekunda, kelvin, amper, kandela, mol.
Walter Womacka

**Walter Womacka** (* 22. decembra 1925 w Obergeorgenthalje, Čěska; † 18. septembra 2010 w Berlinje) bě němski moler, wuznamny wuměłc NDR a wažny přiwisnik socialistiskeho realizma. Wón bě 20 lět z rektorom Wysokeje šule za wuměłstwo Berlin-Weißensee. Nimo taflowych wobrazow, grafikow a akwarelow naćisny w 1950tych lětach tež škleńčane wokna.

## Znate mólby
* *Rübenhackerinnen* (1956)
* *[[Am Strand]]* (1962)
* *In Chile herrscht Ruhe* (1973/74)
* *[http://www.dhm.de/ausstellungen/pdr/womabild.htm Wenn Kommunisten träumen]* (Palast der Republik, Berlin 1976)
* *Erika Steinführer* (1981)

## Myta
*1959 Kunstpreis der DDR za mólbu *Rast bei der Ernte*
*1960 Kunstpreis des FDGB
*1962 Nationalpreis der DDR III. rjadownje
*1963 Johannes-R.-Becher-Medaille
*1965 Vaterländischer Verdienstorden w złoće
*1966 Erich-Weinert-Medaille
*1968 Nationalpreis der DDR II. rjadownje za jeho wumělske dźěło
*1975 Kunstpreis des FDGB
*1976 Banner der Arbeit w złoće
*1985 Nationalpreis der DDR I. rjadownje

## Wustajeńcy
**tukrajne**
*1955, 1956, 1957, 1963, 1973, 1975, 1982, 1985, 1989, 1991, 1995, 1996, 1997, 1999, 2000, 2002, 2004, 2005/06, 2007  Berlin
*1957 Starohród a Lipsk
*1958 Podstupim
*1962 Zhorjelc 
*1969 Weimar
*1970 Lipsk, Drježdźany, Zwěrin, Roztok
*1972 Greifswald
*1977 Neubrandenburg
*1981 Weimar
*1987 Gera
*1990 Schwarzheide
*2004 Kamjenica
*2005 Choćebuz
*2006 Leuna

**wukrajne**
*1960 Sofija
*1969 Moskwa a Pětrohród
*1974 Budapest
*1980 Moskwa
*1981 Damaskus
*1982 Bagdad a Bonn
*1983 Nikosia
*1988 Kuwait
*1988 Sofija 
*1992 Taipeh
*1993 Nikosia
*1995 Taipeh 
*2002 Most

## Literatura
* Gerhard Pommeranz-Liedtke: "Maler und Werk - Womacka", VEB Verlag der Kunst Dresden, 1970
* Wolfgang Hütt: "Walter Womacka", VEB Verlag der Kunst Dresden, 1980
* "Walter Womacka Ausstellung, Malerei/Grafik", Magistrat von Berlin, 1982
* Autobiografija "Farbe bekennen", Verlag das Neue Berlin, 2004, ISBN 3360012577

## Filmografija
* 1958, DEFA: “Ein Bild aus 100.000 Steinen“. 
* 2003, MDR: “Farbe bekennen - der Maler Walter Womacka” 

## Wotkaz
Die Welle

**Die Welle** (*serbsce:* žołma) je němski hrajny film. Režiser bě Dennis Gansel. Jürgen Vogel, Christiane Paul, Frederick Lau, Max Riemelt a Elyas M'Barek přewzachu hłowne róle w filmje.

## Wotkazy
* Die Welle (film)
Hugo Chávez

**Hugo Rafael Chávez Frías** [] (* 28. julija 1954 w Sabaneće, konfederacija Barinas, Venezuela; † 5. měrca 2013 w Caracasu) bě venezuelski politikar a wot lěta 1999 hač do swojeje smjerće 2013 z prezidentom južnoameriskeho kraja. Jeho naslědnik bě Nicolás Maduro.

Wón přesadźi ideju tak mjenowaneho bolivarizma. W bolivarizmje dyrbi so towaršnosć napřećo neoliberalizmej wusměrić.

## Nóžki


## Literatura
* Azzellini, Dario (2006): Venezuela Bolivariana. Revolution des 21. Jahrhunderts?, Neuer ISP Verlag, ISBN 3-89900-120-6, 320 S.
* Hugo Chávez, David Deutschmann, Javier Salado (Hrsg.): *Chávez: Venezuela and the New Latin America*, 2004, ISBN 1-920888-00-4
* Richard Gott: *In The Shadow of The Liberator: Hugo Chávez and the Transformation of Venezuela*. London 2000. ISBN 1-85984-775-7
* Christoph Twickel: *Hugo Chávez. Eine Biografie*. Hamburg 2006, ISBN 3-89401-493-8
* Michael Zeuske: *Kleine Geschichte Venezuelas*, München: Beck 2007, ISBN 978-3-406-54772-0.
* Michael Zeuske: *Von Bolívar zu Chávez. Die Geschichte Venezuelas*. Zürich: Rotpunktverlag 2004, ISBN 978-3-85869-313-6.

## Wotkazy
Windows

Słowo **Windows** je zapřijeće za dźěłowe systemy firmy Microsoft.

Dźěłowe systemy firmy Micorsoft su na př.:
* MS-DOS x.x (1981 - 2000)
* MS OS/2.1x (1987 - 1990)
* Windows 1.0x (1985)
* Windows 2.xx (1987)
* Windows 3.0 (1990)
* Windows 3.1 (1992)
* Windows 3.1x for Workgroups (1992)
* Windows NT 3.1 (1993)
* Windows NT 3.5x (1994 - 1995)
* Windows 95 (1995)
* Windows NT 4.0 (1996)
* Windows 98 (1998)
* Windows 98 SE (1999)
* Windows ME (2000)
* Windows 2000 (2000)
* Windows XP (2001)
* Windows Vista (2007)
* Windows 7 (2009)
*Windows 8 (2015)
*Windows 10 (2016)
*Windows 11 (2021)

## Žórła
* Winhistory.de

## Eksterne wotkazy
* Oficialna strona firmy Microsoft
Haiti

**Haiti** ( *Haïti*, haitisce *Ayiti*) je njewotwisny stat na kupje Hispaniola w Karibice.

## Geografija
Haiti leži na zapadnym dźělu kupy Hispaniola a słuša geografisce k Sewjernej Americe. Mjezuje na wuchodźe z Dominikanskej republiku. Najwyši dypk horjateho kraja je hora *Chaine de la Selle* (2.680 m nad normalnej nulu) a najniši pobrjóh Atlantiskeho oceana.

## Žórła


## Wotkaz
Evo Morales

**Juan Evo Morales Ayma ** (* 26. oktobra 1959 w Isallawiju, Boliwiska) je boliwiski lěwicarski politikar, kiž bě wot 22. januara 2006 hač do nowembra 2019 prezident južnoameriskeho kraja a indigeny nawjedowar socialistiskeje boliwariskeje strony Movimiento al Socialismo (krótki MAS). 

Wón přesadźi ideju bolivarizma, w kotrymž dyrbi so towaršnosć napřećo neoliberalizmej wusměrić.

Po prěnich wuspěšnych wólbach w lěće 2005 (54 %) sta so jako prěni indigeny Boliwičan ze statnym prezidentom. 2009 a 2014 bu ze 64 resp. 61 % hłosow w zastojnstwje wobkrućeny. Po trajacych protestach dla pozdatnje sfalšowanych prezidentowych wólbach w oktobrje 2019 wotstupi Morales dnja 10. nowembra ze zastojnstwa.

## Literatura
* Muruchi Poma: *Evo Morales Die Biografie*. Militzke Verlag, 2007

## Wotkazy

* Moralesa Homepage (wjacerěčny, tež w němčinu)
* (Spanish) Evo Morales y Bolivia: el analisis de "La Patria Grande" de Caracas
Assembler

Jako **assembler** so w informatice specielny přełožowar woznamjeni, kotryž jednu mašino-orientowacu assemblerowu rěč do za mašiny (na př. ličaki) zrozumliweho objektoweho koda (tež mašinoweho koda) přełoži. Často so wuraz assembler tež jako skrótšenka abo synonym k assemblerowej rěči wužiwa.

Wšelake procesor-architektury maja často dospołnje wšelake assemblerowe a mašinowe rěče, tak zo je za kóždu architekturu wotpowědny assembler trěbny. Porno kompilatorami za wyše programěrowanske rěče, kotrež mašino-njewotwisnu, často standardizowanu rěč, kaž na př. C abo PASCAL přełoža, su assemblery přeco specifisce za jedyn abo wjacore procesorowe typy postajene.

## Producenty a produkty
Za x-86-procesorowu swójbu a dalše kompatiblne procesory (na př. Intel Pentium abo AMD Athlon) su *[[Microsoft]] Macro Assembler* (MASM), *[[Borland]] Turbo Assembler* (TASM) a pod LGPL k dispoziciji stejacy *Netwide Assembler* (NASM) jara rozšěrjene. K tomu dawaja hišće wjele dalše assemblery za wšelake procesorowe typy, kaž na př. *Flat Assembler* (FASM), *GNU Assembler* (GAS), *High Level Assembler* firmy IBM, *Assembler-F*, *Tachyon Legacy Assembler* a hišće wjele dalše.

## Eksterne wotkazy
* Krótke zawjedźenje
* The Art of Assembly Language Programming
* Tutorialy
British National Front

**British National Front** je ekstremistiska prawicarska strona w Zjednoćenym kralestwje, kotraž bu w lěće 1967 załožena. Předsyda je Ian Edward.

Fašistiska organizacija nima žanych zapósłancow w britiskich parlamentach.

## Wotkaz
* British National Front
Mebyon Kernow

**Mebyon Kernow** je politiska strona w Korniskej. Předsyda je Dick Cole.

## Eksterne wotkazy
* Mebyon Kernow
Kompilator

Jako **kompilator** woznamjeni so powšitkownje program, kotryž z jednej programěrowanskej rěče *A* do programěrowanskej rěče *B* přełožuje. Při tym rěči so při programěrowanskej rěče *A* wo žórłowej rěče, programěrowanska rěč *B* so jako cilowa rěč přełožowarja woznamjeni. Wo kompilatoru so zwjetša rěči, hdyž je žórłowa rěč *mócniša* hač cilowa rěč, na př. hdyž je žórłowa rěč wyša programěrowanska rěč ze seklami a wuměnjenymi komandami a cilowa rěč assembler-rěči podobna z jednorymi komandami je. Přełožowar jedneje mašino-orientowaceje rěče do mašinoweje rěče (tež objektoweho koda) mjenuje so assembler.
Křesćansko-demokratiska unija Němskeje

**Křesćansko-demokratiska unija Němskeje** ( *Christlich Demokratische Union Deutschlands*, skrótka **CDU**) je konserwatiwna, demokratiska strona w Němskej, kotraž bu dnja 26. junija 1945 załožena. Wona je tradicionelnje nimo SPD jedna z dweju tak mjenowaneju ludoweju stronow w Němskej.

Předsyda je jako naslědnik Annegret Kramp-Karrenbauer a Armina Lascheta wot januara 2022 Friedrich Merz, kiž bě hižo wot 2000 do 2002 frakciski předsyda strony w zwjazkowym sejmje a z tym wjednik opozicije.

W powójnskich stawiznach Němskeje staješe CDU hač do lěta 2025 cyłkownje 53 wot 76 lět zwjazkoweho kanclera. Kanclerojo z rjadow CDU běchu Konrad Adenauer (1949–63), Ludwig Erhard (1963–66), Kurt Georg Kiesinger (1966–69), Helmut Kohl (1982–98), Angela Merkel (2005–21) a Friedrich Merz (2025– ).

W tuchwilnym 21. němskim zwjazkowym sejmje ma CDU 164 wot cyłkownje 630 sydłow. Wona je we wšitkich krajnych sejmach zastupjena, nimo bayerskeho.

## Wjednistwo
## Předsydźa
Najdlěše hamtske doby w zastojnstwje zwjazkoweho předsydy CDU mějachu hač dotal Helmut Kohl (25 lět, 4 měsacy, 25 dnjow), Konrad Adenauer (20 lět, 22 dnjow) a Angela Merkel (18 lět, 7 měsacow, 27 dnjow).

### CDU w sowjetskim pasmje

### CDU w britiskim pasmje

### CDU Němskeje

### Generalni sekretarojo

## Wotkazaj

* Oficielna webstrona
Dźěłowy system

**Dźěłowy system** je nuzne wojmidło mjez hardwary a softwary komputeroweho systema na jednym boku, wójmidło mjez wužiwarjom a jeho programami, kotrež su na tutym komputeru instalowani na tamnym boku. Z druhimi słowami wopisa so dźěłowy system jako zwjazk wšitkich programow, kotrež wuwjedźenje wužiwarskich programow a rozdźělenje hardwarowych (na př. składowak) a softwarowch resorsow (na př. dataja) zmóžnja, podpěraja a kotroluja.

Wotwisnje wot zaměra wužiwanja a požadanjemi wužiwarja spjelnja dźěłowe systemy wšelake nadawki z rozdźělnymi metodami:
* přiměrjenje resorsow hardwary na požadanja wužiwarja a procesy
* organizacija a regulowanje cyłkowneho wotběha komputera, wosebje přirjadowanje wužiwarskich požadanjow k tak mjenowanym wuwjedźenskich jednotam
* wěstotna kontrola a kontrola přistupnych prawow wužiwarja k programam a datam
* wobchowanje integrity a wužiwanych programow a datow
* protokolowanje procesow cyłkowneho systema a měrjenje wukonokmanosćow hardwary

Wužiwarski powjerch systema (User interface) twori bazu za wužiwarja, zo by móhł ze systemom interaktiwnje dźěłać. W powšitkownym poskićeja so wužiwarjej wšelake komandy, z kotrymi so nadawki w dźěłowym systemje spjelnja (na př. kopěrowanje datajy). Moderne dźěłowe systemy zasadźa grafiske wužiwarske powjerchi (Graphical User Interface, GUI).
Z pomocu softwarowych interfejsow (Application Programming Interface, API) a k tomu předležacymi, w programěrowanskich bibliotekach zhromadźenymi funkcijami zmóžnja so druhim, wuwiwanym softwaram, słužby dźěłoweho systema wužić. K tomu wobsahuja tute biblioteki dźěłoweho systema hižo mnoho hotowe funkcije.

Zo bychu so wužiwarjej a druhim programam tute móžnosće poskićili, je nuzne, zo so dźěłowy system jako prěni po zaswjećenju komputera wuwjedźe. Přez tak mjenowany *boot*-proces so z pomocu specielnymi technikami dźěłowy system krok po kroku wuwjedźe a aktiwěruje.
Objektowy kode

**Objektowy kode** je wot kompilatora abo assemblera do mašinoweje rěče přełoženy program. Jedna so wo specielny cilowy program.
Mašinowa rěč

**Mašinowa rěč** abo tež **mašinowy kode** wobsahuje wšitke programy, kotrychž komanda z kombinacijow wot *0* a *1* wobsteja. Tute so wot ličaka njeposrědnje interpretuja (so wučitaja a wuwjedu). Jedna so tu wo binarny kode, kotryž je za čłowjeka jenož ćežko čitajomny a zrozumliwy. Zwjetša so z pomocu kompilatorw abo assemblerow do mašinoweje rěče přełožuje. Jenož hdyž kmany assembler za specielny procesor faluje, je trěbnje w mašinowej rěči programěrować.

Mašinowe komandy hodźa so w slědowacych kategorijach zjeć:
* **aritmetiske operacije:** trěbne za wobličenja
* **logiske operacije:** zwjazaja bitowe pola mjez sobu (AND, OR, XOR, NOT)
* **bit-orientowace operacije:** zmóžnja wučitanje a manipulowanje jednotliwych bitow w bitowych polach
* **składowace operacije:** přenjesu daty mjez procesorowymi registerami a składami
* **přirunace operacije:** přirunanje hódnotow
* **regulowace operacije:** rozhałužkowanja, kotrež wotběh programa wobwliwuja

Program pisany w mašinowym kodźe mjenuje so objektowy kode.
Ćěrjak (informatika)

**Ćěrjaki** su małe programy abo module, kotrež interakciju mjez zwjazanymi komponentami hardware zmóžnjeja. Za to wužiwaja so komunikaciske busy abo druhe komunikaciske systemy zwjazanych interfejsow, zo bychu so regulowace signale a daty k hardwarowej komponenće pósłali abo wot njeje přijimali. Zdruha su ćěrjaki interfejsy za wužiwanje hardwaroweje komponenty přez dźěłowy system abo druheje softwary. Dla swojeje funkcije su ćěrjaki we wulkej měrje wotwisne wot hardwary a dźěłoweho systema. Bjez wotpowědneho ćěrjaka njehodźa so hardwarowe komponenty wužiwać, jeli zo awtonomni njedźěłaja a na podpěru softwary pokazane su.
Encyclopedia Dramatica

**Encyclopedia Dramatica** **(ED)** je satiriski syćowy projekt.

## Eksterne wotkazy
* Encyclopedia Dramatica
Nacionalnodemokratiska strona Němskeje

**Nacionalnodemokratiska strona Němskeje** ( *Nationaldemokratische Partei Deutschlands*, skrótka **NPD**) je nacionalistiska strona w Němskej, kotraž bu dnja 28. nowembra 1964 załožena. Komisariski předsyda je wot 19. decembra 2013 Udo Pastörs. NPD so namaka na prawej kromje němskeho politiskeho spektruma, reprezentuje ekstremne prawicarske pozicije a haji kontakty k namócnym zeskupjenjam. NPD běše mjez 2004 a 2014 w sakskim krajnym sejmje zastupjena a měješe hač do lěta 2016 zapósłancow w mecklenburgsko-předpomorskim parlamenće, nic pak w zwjazkowym sejmje.

## Wotkazaj

* Nationaldemokratische Partei Deutschlands
Südschleswigscher Wählerverband

**Südschleswigscher Wählerverband** ( *Sydslesvigsk Vælgerforening*,  *Söödschlaswiksche Wäälerferbånd*) je danska a friziska regionalna strona w Schleswigsko-Holsteinskej, kotraž bu dnja 30. junija 1948 załožena. Předsyda je Flemming Meyer.

Wot 2012 do 2017 bě SSW prěni raz na krajnym knježerstwje wobdźěleny (hromadźe z SPD a Zelenymi) a staješe tež ministra. Při wólbach do zwjazkoweho sejma 2021 nastupi strona prěni raz po 60 lětach a zdoby sej mandat w parlamenće, kotryž ma Stefan Seidler.

## Wotkazaj

* Südschleswigscher Wählerverband
Křesćansko-socialna unija w Bayerskej

**Křesćansko-socialna unija w Bayerskej** ( *Christlich-Soziale Union in Bayern*, skrótka **CSU**) je politiska strona w Bayerskej, kotraž bu dnja 8. januara 1946 załožena. Předsyda je wot januara 2019 bayerski ministerski prezident Markus Söder jako naslědnik Horsta Seehofera. Wot lěta 1957 staja CSU bjez přestawki bayerskeho ministerskeho prezidenta.

W němskim zwjazkowym sejmje ma CSU 45 wot cyłkownje 736 sydłow a twori zhromadnu frakciju z Křesćansko-demokratiskej uniju Němskeje (CDU), kotraž při bayerskich wólbach njenastupuje. Po ličbje sobustawow je CSU třeća najwjetša politiska strona w Němskej.

## Wotkazaj

* Christlich-Soziale Union in Bayern
Interfejs

Jako **interfejs** ( interface) jednoho kompjuteroweho systema woznamjenja so powšitkownje wšitke wot wonka trěbne a wšitke wot wonka wotwołace *wulkosće*, kaž tež powšitkowne informacije wo wužiwanju systema. W kóždym systemje eksistuja wšelake interfejsy mjez wšelakimi dźělnymi systemami a funkciskimi jednotami. Jednotliwje dźěłace funkciske jednoty (kaž na př. składowak, tastatura, procesor atd.) su z pomocu **hardwarowych interfejsow** mjez sobu zwjazani. Při tym jedna so wo fyzikaliske **tykački** (kable) abo wo **[[škričkowy zwisk|škričkowe zwiski]]**. Hardwarowy interfejs wopisa so často přez swoju kajkosć přenošowanskeje čary (kabl, tykačka atd.) a přez wašnje a woznam na elektroniskim wodźe přenošowanych signalow.

Pod **hardwaro-softwarowym-interfejsom** zrozumi so postajenje, kajke funkcije ličaka so wot hardwary a kajke wot softwary přewozmu, kak so tute funkcije wužiwać a wotwołać hodźa.

**Softwarowe interfejsy** definuja so mjez programami a w programěrowanju mjez programowymi dźělemi (modulemi). K tomu so wšitke nadawki, kotrež modul spjelni, wšitke trěbne atributy, funkcije a parametry, wotwołanske móžnosće datow a jich wzajomne poćahi, rjad jich wužiwanja, wuměnjenja atd. sformuluja. Interfejs zapřija wšitke wot zwonka *widźomne* informacije wo modulu. Specifikacija tajkich interfejsow zmóžnja při naćisku softwary njewotwisne implementowanje programowych dźělow, wolóži wužiwanje a pytanje za zmylkami a je wuměnjenje za aktualizowanje programowych systemow (softwarowa technika).

**Čłowjekow-mašinowy-interfejs**, tež **wužiwarski interfejs** mjenowany, zapřija rěče, software a hardware, kotrež wužiwarjej při dźěle ze kompjuterowym systemom k dispoziciji steja. Tute móža so za wšelakich wužiwarjow w wšelakim rozměrje postajić: tak ma na př. administrator jednoho systema wjace funkcije k wuběrkej hač normalni wužiwarjo. To rěka, zo definuje wužiwarski interfejs wužiwarski wid na system. 

K pisanju interfejsow wužiwaja so specifikowanske rěče a datowe typy.
Badensko-Württembergska

**Badensko-Württembergska** ( *Baden-Württemberg*) je zwjazkowy kraj na juhozapadźe Němskeje z 11 milionami wobydlerjow. Stolica je Stuttgart. Po ličbje wobydlerjow kaž tež po přestrjeni jedna so wo třeći najwjetši kraj Němskeje.

## Geografija
Badensko-Württembergska mjezuje z Bayerskej na wuchodźe, Šwicarskej na juhu, Francoskej na zapadźe kaž tež z Hessenskej a Porynsko-Pfalcu na sewjerozapadźe. Najwjetša wodźizna je Bodamski jězor na juhu kraja, přez kotryž běži z Rynom najwažniša rěka Badensko-Württembergskeje. Jeho přitok Neckar wotwódnja srjedźny dźěl kraja mjez Čornym lěsom a Šwabskej albu.

Najwyši dypk na teritoriju Badensko-Württembergskeje je 1495 metrow wysoki Feldberg w Čornym lěsu. Najniše městno je Rynski pegel blisko Mannheima (85 m).

### Města
Najwjetše města Badensko-Württembergskeje su:

## Wobydlerske wuwiće
Badensko-Württembergska ma wot lěta 2020 wjace hač jědnaće milionow wobydlerjow.

## Krajne wokrjesy a bjezwokrjesne města

Bjezwokrjesne města:

35 Krajne wokrjesy su:

## Nabožina

## Krajny sejm
W tuchwilnym krajnym sejmje w Stuttgarće sedźi po wólbach dnja 14. měrca 2021 pjeć stronow:

* Zwjazk 90/Zeleni 58 (32,6 %)
* CDU 42 (24,1 %)
* SPD 19 (11,0 %)
* FDP 18 (10,5 %)
* AfD 17 (9,7 %)

Wone wobsadźa dohromady 154 sydłow.

## Nóžki


## Literatura

* Hans Gebhardt (2008): Geographie Baden-Württembergs. Raum, Entwicklung, Regionen. Schriften zur politischen Landeskunde Baden-Württembergs Bd. 36, Stuttgart: Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg.
* Borcherdt, Christoph (1993): Geographische Landeskunde von Baden-Württemberg. Dritte, überarbeitete und erweiterte Auflage. Stuttgart: Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg.
* Kullen, Siegfried (1989): Baden-Württemberg. 3., aktualisierte Auflage; Neubearbeitung. (= Klett Länderprofile) Stuttgart: Klett.
* Reinhold Weber, Iris Häuser: Baden-Württemberg. Eine kleine politische Landeskunde, Stuttgart 2008 (Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg)
* Reinhold Weber, Hans G. Wehling: *Geschichte Baden-Württembergs.* C.H. Beck Wissen 2601, München 2007, ISBN 978-3-406-55874-0
* Reinhold Weber, Hans G. Wehling (Hg.): *Baden-Württemberg. Gesellschaft, Geschichte, Politik.* Schriften zur politischen Landeskunde Baden-Württembergs. Bd 34. Kohlhammer, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-018837-2
* Barbara Schaefer, Erdmann Wingert (Red.): *Baden-Württemberg. Ein Bundesland wird 50.* Merian Extra. Jahreszeiten-Verlag, Hamburg 2002, ISBN 3-7742-6713-8
* Otto Borst: *Geschichte Baden-Württembergs. Ein Lesebuch.* Theiss, Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1730-0

## Wotkaz
Linksjugend 'solid

**Linksjugend ['solid]** („lěwicarska młodźina“) je „socialistiski, antifašistiski, demokratiski a feministiski młodźinski zwjazk“, kiž je formelnje njewotwisny, steji pak Lěwicy blisko a je wot njeje jako młodźinska organizacija připóznaty. 

**['solid]** steji za „**so**cialistiski, **li**nks (lěwicarski), **d**emokratiski“. 

Załoženje bě 20. meje 2007 w Berlinje. Linksjugend ['solid] ma něhdźe 22.000 čłonow, mjez nimi 8000 aktiwnych (staw nowembra 2021).

## Wotkaz
* Oficielna webstrona
Njemodlinski dialekt

**Njemodlinski dialekt** (šlesce: **djalykt ńymodliński ślůnskij godki**, wurěkowanje: ['dʲalɨkt ɲɨmɔd'liɲski 'ʃlunskʲij 'gɔtki]) je dialekt šlešćiny, kotryž so w regionje města Niemodlin (Pólska) rěči. Kajkosć, kotraž tutón dialekt wot normalneje šlešćiny rozeznawa, je jeho fonetika, na př. *mazuřyńy* fenomen, kotryž woznamjenja, zo konsonanty *č š ž dž* so čita swěru kaž *c s z dz* (IPA: /ʦ/, /s/, /z/, /ʣ/). W njemodlinskim dialekće so druhdy nazalny wokal **y** pokazuje, kotryž so kaž /ɨ̃/) čita.
Njemodlinski dialekt je podobny prudniskemu dialektej.

## Přikład njemodlinskeho dialekta
Sekeljo

**Sekeljo** (madźarsce Székelyek) su madźarskorěčna ludnosć, kotraž bydli na teritoriju Rumunskeje.

Sekeljo su wusko přiwuzni z Madźarami a jich rěč je madźarska narěč. Sekelow je w rumunskim regionje Sedmihródskej wokoło 650.000. Tam bydli tež něhdźe sto tysac rumunskich wobydlerjow. Sekeljo su narodna wjetšina w regionje, wobstejacym z třoch prowincow: 

* Harghita: 275.841 wobydlerjow (84,6 %) 
* Covasna: 164.055 wobydlerjow (73,8 %) 
* Mureş: 227.673 wobydlerjow (39,2 %)

100–150 tysac Sekelow bydli tež w samej Madźarskej.
Bahamy

**Bahamy** ( *The Bahamas*) su njewotwisny kupowy stat w zapadnym Atlantiskim oceanje a čłon Commonwealtha.

Mjeno pochadźa wot španiskeho *Baja Mar* („niłke morjo“). Hač do lěta 1973 běchu Bahamy britiska krónowa kolonija.

## Geografija

Kupy nadeńdu so juhozapadnje Floridy a sewjernje Kuby a Hispaniola. Geografisce słušeja k Zapadoindiskim kupam a z tym k Sewjernej Americe. Najwyši dypk na kupach je hórka *Mount Alvernia* (65 m nad mórskej hładźinu), a najniši pobrjóh Atlantiskeho oceana (0 m).

Wot wjace hač 700 kupow su jenož 30 zasydlene.


## Žórła


## Wotkaz
Pawoł Wirth

**Pawoł Wirth** (tež *Pawoł Wirt*,  *Paul Wirth*; * 11. awgusta 1906 w Stróži pola Rakec, † 20. apryla 1946 we wójnskej jatbje w Šewčenko, Ukraina) bě serbski wučer, slawist a załožer serbskeje rěčneje geografije.

## Žiwjenje
Narodźi so jako štwórte dźěćo a druhi syn Stróžanskeho bura Handrija Wirtha a jeho mandźelskeje Hany, rodź. Rjenčec, wopytowaše wot 1918 do 1927 wyšu šulu we Wojerecach a potom gymnazij a Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Na seminarje bě čłon serbskeho towarstwa „Swoboda“ a zastupi do Maćicy Serbskeje. Wot 1927 do 1933 studowaše germanistiku, slawistiku, filozofiju a teologiju w Lipsku a Berlinje, hdźež bě ze šulerjom Trautmanna a Vasmera. Po nawróće do Łužicy bě wot 1934 do 1936 z wučerjom w Malešecach, Klukšu a Budyšinku, njedósta pak trajne wučerske městno w Serbach. Tuž skutkowaše wot 1936 do 1939 w Kleinmachnowje a potom skrótka na Wučerskim wustawje w Schneidemühlu. Wot 1939 do 1944 bě tołmačer za pólšćinu a rušćinu w lěhwje wójnskich jatych we wobsadźenym dźělu Sowjetskeho zwjazka. Wot 1944 bě sam w sowjetskej wójnskej jatbje, najprjedy w Moldawskej a pozdźišo na Ukrainje, hdźež wón w nalěću 1946 schori a w lacareće zemrě.

Wirth bě woženjeny z Elisabeth, rodź. Zülchec z Hessenskeje, kotraž 1939 po jenož štyrilětnym mandźelstwje zemrě. Zhromadnje měještaj syna Jürgena.

## Wědomostne skutkowanje
Jako rěčespytnik skutkowaše wot 1936 w Pruskej akademiji wědomosćow sobu. Ze swojej jako kniha wozjewjenej disertaciju *Beiträge zum sorbischen (wendischen) Sprachatlas* (Leipzig 1933, 1936) załoži serbsku rěčnu geografiju a pozběhny tuž serbsku dialektologiju po Arnošće Muce na wyši schodźenk. Metodisce zepěraše so zdźěla na němsku linguistisku geografiju a rozdźěli serbski rěčny rum do třoch wulkich dialektnych kónčin: hornjoserbskeje, delnjoserbskeje a wuchodoserbskeje (wokoło Slepoho a Mužakowa). 

Wirth bě awtor rjada nastawkow wo problemach serbskeje dialektologije a recensent tu- a wukrajnych sorabistiskich wozjewjenjow. Jako prěni Serb zapisowaše dialektalne teksty fonografisce, wobdźěłaše a wuda je w ćišću.

## Literatura
* Gerat Wirth: *Naš bratr. K dopomnjeću na našeho njeboh bratra dra. habil. Pawoła Wirtha.* W: Pomhaj Bóh 11–12/1956.
* Hinc Šewc: *Pozabyty serbski rěčespytnik. K 50. posmjertnym narodninam Pawoła Wirtha.* W: Rozhlad 9/1956, str. 274–277.
* Jan Petr: *Štó je za Arnošta Muku jeho naslědnika P. Wirtha namakał?* W: Rozhlad 11/1969, str. 435–440.
* Marka Herrmannowa: *Dr. phil. habil. Pawoł Wirth (11.8.1906 - 20.4.1946).* W: Pomhaj Bóh 8/2006, str. 7

## Žórło

## Wotkaz
*
Panchen Lama

**Panchen Lama**, poprawom Panchen Ringpoche, je po Dalai Lamje druha najwyša awtorita rjada Gelugpa. To je rjad, kotryž knježeše nad Tibetom wot 16. lětstotka hač do 1951. Panchen Lama hraje wosebitu rólu při připóznaću reinkarnacije Dalai Lamy a je zdobom jeho wučer. Mjeno woznamjenja „wulki juwel wučenych“ a je tibetska kontrakcija z *pandita* (sanskrit: wučeny) a tibetskeho *chenpo* (wulki).

## Stawizny
Panchen Lama płaći jako reinkarnacija Buddhy Amitabha, Buddhy njepřeměrneho swětła a je z tym jedyn Tulku. To su po buddhistiskej tradiciji w Tibeće bytosće, kotrež buchu wědomje zaso narodźene, zo bychu čućiwym kreaturam pomhali.

Institucija Panchen Lamy bu w 17. lětstotku w Tibeće załožena. Titul steji w zwisku z wuznamnym a připóznatym buddhistiskim wučerjom Lobsang Choekyi Gyaltsen, předstejićerjom klóštra Tashi Lhunpo a wučerjom 4. a 5. Dalai Lamy. Po jeho smjerći w starobje 92 lět spózna 5. Dalai Lama (Ngawang Lobsang Choegyen) wulki wuznam swojeho wučerja a wozjewi, zo budźe tutón přez reinkarnaciju jako Panchen Lama swoje spirituelne dźěło dale wjesć. 

Choekyi Gyaltsen bu 4. Panchen Lama mjenowany, dokelž so třo dalši tibetscy wučency jako starše reinkarnacije spóznachu. 

## Aktualna kontrowersa
Aktualny nošer titula 11. Panchen Lamy je po měnjenju wjetšiny Tibećanow Gedhun Choekyi Hyima (*25. apryla 1989). Připóznaty bu wón 14. meje 1995 w starobje 6 lět wot tuchwilneho 14. Dalai Lamy. Tři dny po tym wotwjedźe chinska policija jeho a swójbu. Hakle lěto po tym twjerdźeše chinske wjednistwo, zo je hólc „na próstwu jeho swójby“ pod chinskim dohladom, dokelž „bě jeho wěstota wohrožena. Wobsteješe strach, zo bychu jeho separatisća zawlekli.“

Hač dotal zadźěwaše China wšěm pospytam internacionalnych organizacijow z nim kontakt nawjazać. Tuž njeje jasnje, hdźe a w kajkich wobstejnosćach wón a jeho swójba tuchwilu su. Choekyi Nyima płaći jako najmłódši politiski jaty swěta. 

Wosmeho decembra 1995 pomjenowa chinske knježerstwo z wunućenym přihłosowanjom dźěla tibetskeho klerusa po jednym ritusu z 18. lětstotka druheho hólca z mjenom Gyiancain Norbu jako Panchen Lamu, hačrunjež China sama nabožinske pozicije wotpokazuje. Nimo toho je Dalai Lama jenička awtorita, kotraž móže reinkarnaciju Panchen Lamy připóznać. 

Tuka so, zo chinscy knježićeljo titul za stronskopolitiske zaměry wužiwaja a zo chcedźa sebi wliw na wuzwolenje přichodneje reinkarnacije Dalai Lamy zawěsćić. 

Tutón zasadźeny Panchen Lama, kotryž njebydli w Tashilhunpo-klóštrje w Xigazê, ale w Pekingu, so skoro wot žanych Tibećanow njepřipóznaje.

## Žórła
* Němska wikipedija

## Wotkazy
* https://web.archive.org/web/20170309043439/http://panchenlama.info/
* https://web.archive.org/web/20060417175807/http://www.tibet.ca/panchenlama/
* Tibet's missing spiritual guide by the BBC News London
* Panchen Lama: Tibet's living god or puppet ruler? by CNN
* Žórła wo 9. Panchen Lamje w ''Tibetan Buddhist Resource Center''
Dźowka powětra

**„Dźowka powětra“** (němsce *Die Tochter der Luft*) je dźiwadłowa twórba němskeho spisowaćela, přełožowarja a wudawaćela Hansa Magnusa Enzensbergera po španiskej předłoze Calderóna de la Barci z lěta 1650. 

## Wobsah

Twórba wobpřija 130 stron a je dwudźělna. W předehrě so čitarjej, respektiwnje přihladowarjej pochad hłowneje wosoby Semiramis rysuje. Jeje mjeno woznamjeni „dźowka powětra“. Wona běše płód wumocowanja. Po smjerći jeje maćerje zaja ju jedyn hońtwjer a tykny ju do prózdnjency. 

Bojachu so ju pušćić, dokelž bě so wěšćiło, zo wona jako wuswobodźena wulke horjo načini. Tuž bě Semiramis jako dorosćena přeco hišće w prózdnjency zawrjena, doniž ju Menon, Niniveski kral, njewuswobodźi. Jako jeho bjez wobmyslenjow přeradźi, stanje so Ninus, předchadnik Menona, z kralom a wza sebi ju za žonu. Jimaj so narodźi syn Ninyas, kotrehož wona dołhe lěta w jastwje zawrjeneho dźeržeše. 

W prěnim dźělu, dwaceći lět pozdźišo, je Semiramis kralowna Babylona a Ninivy. Wukopa so, zo je swojeho muža zajědojćiła. Wěšćenje je so zwoprawdźiło: Semiramis je nadměru brutalna a lačni za mocu. Wona wjedźe wójny a mori bjez skruplow. 

Po zběžku luda dyrbi Semiramis wotstupić a jeje syn ju naslěduje. Byrnjež po wonkownym na nju jara podobny był, je wón we wšěm druhim to napřećiwne. Prěni raz wot časa jeje knježenja je zaso měr. W druhim dźělu so pak wustaji, zo bě jeje wotstup jenož zachribjetny plan. Wona da swojeho syna zaso zajeć a knježeše w jeho róli. 

Lud je zastróženy a zamyleny. Zapřisahańcy so započnu plesć přećiwo Semiramisy. We wulkej bitwje ju skónčnje pobija a morja.  

## Wobdźěłanje

Španiska činohra Calderóna de la Barci so wuznamjeni přez barokowu retoriku. Je to wosom- do dźesaćhodźinski kruch, kotryž bu wot Enzensbergera radikalnje skrótšeny. Režiser Hansgünther Heyme je dołho podarmo za dobrymi přełožowarjemi a dramatikarjemi pytał, kotřiž bychu jemu přeswědčacu a za měšćanske dźiwadła so hodźacu wersiju poskićili. Skónčnje móžeše Enzensbergera za to zahorić. Njejedna so poprawom wo přełožk, Enzensberger je so pak prócował, zo by dramatiske struktury Calderóna přewzał. Jeho bóle lakoniska wersija koncentruje so hłownje na politiske a erotiske konflikty hry. 

W komentarach k swojemu dźěłu pisa Enzensberger, zo je rezultat jeho wobdźěłanja originala „rücksichtslose Reduktion“ a dospołnje nowy tekst. Jeho zaměr bě, tutón klasikar aktualizować. Po jeho měnjenju bě Calderónowy kruch za swój čas jónkrótny, na přikład dla  swojeje wotewrjeneje seksuelneje problematiki. 

Goethe, kotryž je pječa był njepřećel wšeho ekstremneho, je so tohorunja jara pozitiwnje wo twórbje Calderóna wuprajił: „Mir ist es das herrlichste von Calderóns Stücken.“