open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Germanistika

**Germanistika** je wědomostny předmjet a dźěl duchownych wědomosćow, kotryž so z němskej rěču a literaturu w jeje stawizniskich a tučasnych formach zaběra. W šěršim zmysle ma wona nadawk, wšitke germanske rěče z jich kulturami a literaturami přeslědźeć.

Moderna germanistika wobsteji z třoch dźělowych předmjetow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje němskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki. 

Jako prěnje akademiske zarjadnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku *Němsko-filologiski seminar* załoženy.

## Wotkaz
* Germanistiski portal w syći (němsce)
Richard Andree

**Richard Andree** (* 26. februara 1835 w Brunšwiku; † 22. junija 1912 w Mnichowje) bě němski geograf a etnograf.

## Žiwjenje
Richard Andree studowaše w Brunšwiku a Lipsku přirodowědy, wosebje geologiju. W Lipsku zastupi 1857 do tamnišeho studentskeho korpsa *Lusatia*, kotryž so 1807 załoži. Studentski korps spožči jemu pozdźišo tež čestne sobustawstwo. Kaž tež hižo jeho nan Karl Andree (1808–1875) slědźi Andree hłownje na polu geografije, a bu přez jeho etnografiske slědźenja tež daloko znaty.

W lětach 1859 do 1863 bě Andree zastojnik w čěskim hórnistwje w knjejstwje Křivoklát wjercha Maxa Egona von Fürstenberga. W Lipsku, hdźež nawjedowaše mjez 1873 do 1890 kartografiski wustaw nakładnistwa *Velhagen & Klasing,* zaběra so Andree zdobom z kartografiju a měješe wulki podźěl při wudźěłanju a wudawanju šulskich atlantow a *Physikalisch-Statistischen Atlas des Deutschen Reichs*. Nimo toho běše redaktor wědomostneho časopisa *Globus*. Twórby Richarda Andreeja wobwliwowachu tež Arnošta Mukowe slědźenja wo serbskim kulturnym žiwjenju. Wot 1903 bě Andree z ludowědnicu Marie Andree-Eysn (1847–1929) z Awstriskej zmandźeleny. 1886 woli so wón na sobustawa akademije wučenych Leopoldiny a 1909 bu čestny sobustaw *Berlinskeje towaršnosće za antropologiju, etnologiju a prastawizny (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte)*.

Richard Andree zemrě w běhu jězby z ćahom wot Mnichowa do Nürnberga w starobje 76 lět.

## Twórby (wuběr)
* *Das Amur-Gebiet und seine Bedeutung: Reisen in Theilen der Mongolei, den angrenzenden Gegenden Ostsibiriens, am Amur und seinen Nebenflüssen.* Leipzig 1867 (online z wobstatka uniwersity w Rěznje).
* *Wendische Wanderstudien. Zur Kunde der Lausitz und der Sorbenwenden.* Stuttgart 1874 (digitalizat)
* *Chronik des Corps Lusatia zu Leipzig 1807 bis 1877.* Auszug aus den Annalen des Corps, Leipzig 1877.
* *Ethnographische Parallelen und Vergleiche.* Stuttgart 1878.
* *Zur Volkskunde der Juden.* Bielefeld und Leipzig 1881.
* *Andrees Allgemeiner Handatlas.* Leipzig 1881–1937 (dźewjeć wudaćow).
* *Die Flutsagen ethnographisch betrachtet.* Braunschweig 1891.
* *Geschichte des Corps Lusatia zu Leipzig 1807 bis 1898.* Leipzig 1898.
* *Braunschweiger Volkskunde.* Braunschweig 1901.

## Wotkazy
* 
* 
* 
* Droysens Allgemeiner Historischer Handatlas, 1886

## Žórła
* Erich von Drygalski: *[http://www.deutsche-biographie.de/pnd116309695.html Andree, Richard.]* W: *Neue Deutsche Biographie (NDB)*. Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, ISBN 3-428-00182-6, str. 285 (online).
* Wilhelm Haan: *[https://de.wikisource.org/wiki/Haan:Richard_Andr%C3%A9e Richard Andrée.]* W: *Sächsisches Schriftsteller-Lexicon.* Robert Schaefer’s Verlag, Leipzig 1875, str. 6sl.
* Mechthild Wiswe: *Andree, Richard.* W: Horst-Rüdiger Jarck, Günter Scheel (wud.): *Braunschweigisches Biographisches Lexikon – 19. und 20. Jahrhundert.* Hahnsche Buchhandlung, Hannover 1996, ISBN 3-7752-5838-8, str. 28sl.
*
14. měrca

**14. měrca** abo **14. nalětnika** je 73. dźeń gregorianiskeje protyki (74. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 292 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1800: W Benatkach wuzwoli so Giorgio Barnaba Luigi Chiaramonti po wjaceměsačnym konklawe za noweho bamža Pija VII.
* 1951: W Korejskej wójnje dobudu jednotki Zjednoćenych narodow južnokorejsku stolicu Seoul wróćo.

## Narodniny
* 1764: Jan Awgust Janka – farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* 1820: Wiktor Emanuel II. – kral Sardinskeje-Piemonta a Italskeje
* 1843: Umberto I. – kral Italskeje
* 1854: Paul Ehrlich – němski chemikar a medicinar, nošer Nobeloweho myta
* 1879: Albert Einstein – fyzikar, nošer Nobeloweho myta
* 1892: Matyas Rakosi – madźarski politikar
* 1933: Cornelius Weiss – němski wědomostnik a politikar (SPD), zapósłanc sakskeho krajneho sejma
* 1941: Wolfgang Petersen – němski filmowy režiser a producent
* 1945: Herman van Veen – nižozemski spěwar, spisowaćel a spěwydźěłar
* 1948: Bernd Stange – němski koparski trenar z Hnašec
* 1958: Albert II. – monacoski wjerch
* 1967: Kerstin Köditz – sakska politikarka Lěwicy, zapósłanča krajneho sejma
* 1988: Sasha Grey – US-ameriska porno-hrajerka, hudźbnica a awtorka

## Wumrěće
* 840: Einhard – frankowski stawiznar
* 1803: Friedrich Gottlieb Klopstock – němski awtor a basnik
* 1825: Jakub Lebza – serbski duchowny a kulturny prócowar
* 1883: Karl Marx – němski filozof, ekonom a žurnalist
* 1915: Handrij Šała – serbski wučer a składnostny basnik
* 1953: Klement Gottwald – čěskosłowakski politikar
* 1980: Mohammad Hatta – indoneski wiceprezident a ministerski prezident
* 1988: Jurij Měrćink – serbski kubłar a direktor Serbskeje ludoweje uniwersity
* 1997: Jurek Becker – němski spisowaćel
* 2023: Helmut Kurjo – serbski ludowy wuměłc a braška

## Swjate dny
* katolski/ewangelski: Mathildy

## Wotkaz
1. měrca

**1. měrca** abo **1. nalětnika** je 60. dźeń gregorianiskeje protyki (61. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 305 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 1803: Ohio přistupi jako 17. čłon Zjednoćenym statam.
* 1867: Nebraska sta so ze 37. zwjazkowym statom Zjednoćenych statow.
* 1872: W US-ameriskim Yellowstone załoži so prěni nacionalny park na swěće.
* 1901: Zahajenje prěnjeho dźěla Wuppertalskeje powjaznicy.
* 1956: Załoženje Narodneje ludoweje armeje w NDR.
* 2008: Serbiska prowinca Kosowo sta so jednostronsce z njewotwisnym statom.

## Narodniny

* 1456: Vladislav II. – kral Čěskeje, Madźarskeje, Chorwatskeje a Słowjenskeje
* 1810: Frédéric Chopin – pólski komponist a pianist
* 1820: Rudolf Buchheim – němski medicinar a załožer farmakologije, rodźeny Budyšan
* 1883: Awgust Lapštich – serbski ratar, wjesnjanosta, braška a ludowy basnik
* 1886: Oskar Kokoschka – awstriski moler, grafikar a spisowaćel
* 1904: Glenn Miller – US-ameriski jazzowy pozawnist, komponist a aranžer
* 1922: Jitzchak Rabin – israelski šef generalneho staba, minister a ministerski prezident, nošer měroweho Nobeloweho myta
* 1923: Josef Suchý – čěski basnik, přećel Serbow
* 1925: Pawoł Šenkar – prěni brigadnik Serbskeje młodźiny 1947
* 1927: Harry Belafonte – US-ameriski spěwar a filmowy hrajer
* 1927: Jan Korjeńk – serbski wučer a publicist, Maćicar
* 1934: Jurij Krawža – serbski spisowaćel
* 1958: Nik Kershaw – britiski popowy hudźbnik
* 1987: Kesha Rose Sebert – US-ameriska spěwarka
* 1994: Justin Bieber – kanadiski popowy spěwar

## Wumrěće
* 492: Feliks II. – bamž
* 965: Leo VIII. – bamž
* 1396: Johann ze Zhorjelca – jenički Zhorjelski wójwoda
* 1792: Leopold II. – arcywójwoda Rakuskeje, wulkowójwoda Toskany, kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa a kral Čěskeje, Chorwatskeje a Madźarskeje
* 1832: Arnošt Bjedrich Šołta – serbski wučer, słownikar a rěčnicar
* 1875: Tristan Corbière – francoski lyrikar
* 2012: Rudolf Kilank – serbsko-katolski farar a awtor
* 2015: Joshua Fishman – US-ameriski rěčespytnik

## Swjate dny
* katolski: Albina
* ewangelski: Měrćina Mollera
* NDR: Dźeń Narodneje ludoweje armeje

## Wotkaz
Žmórc

**Žmórc** abo **Šmórc** () je 410,5 metrow wysoka hora, kotraž słuša k sewjernemu hórskemu rjećazej Łužiskich horow a leži njedaloko Budyšina.

## Połoženje
Susodnej horje stej tróšku wyši Lubin w zapadźe a niši Lubjenc w sewjerowuchodźe. W juhowuchodźe přizamknje so Čornobóski rjećaz. Pod Žmórcom leža wsy Bónjecy w sewjerozapadźe, Lubjenc w sewjeru, Splósk we wuchodźe, Chójnica w juhowuchodźe a Chójnička kaž tež Kózły w juhu. Wjeršk namaka so na teritoriju Budestečanskeje gmejny.

## Mjeno
Mjeno hory pochadźa wot serbskeho słowa šmrěk (regionalnje tež *šmrjok*).

## Stawizny

Na Žmórcu nadeńdźe so kamjentny, dwójny kołojty nasyp ze zornowcowych blokow, kotrehož twarcy znaći njejsu. Nutřkowny nasyp ma přeměr wot 60 do 90 metrow a wysokosć wot hač do 3 metrow. Wonkowny nasyp měri wokoło 170 metrow w přeměrje. W srjedźišću nutřkowneho koła namaka so kumštnje wuhrjebana jama, kotraž so jako *rubježna jama* mjenuje. Po powědkach bě hród na wjeršku něhdy přez tajny tunl z Budyskim starym městom zwjazany. 

Při wurywanju w lětach 1904–06 namaka Richard Needon tam mjez druhim železowu žahlinu, wuhlo, powostanki małych škrěwakow a keramiku. Cyły kompleks je husće zarosćeny a steji wot lěta 1971 jako zemski pomnik pod škitom.

W lěće 1584 kupi město Budyšin wjesku Lubjenc hromadźe ze Žmórcom jako narunanje za zhubjeny Lubin a wužiwa hórski lěs wot tutoho časa jako hajniski rewěr.

## Žórła


## Wotkaz
20. meje

**20. meje** abo **20. róžownika** je 140. dźeń gregorianiskeje protyki (141. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 225 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
### We Łužicy
* 1813: Dwudnjowska bitwa pola Budyšina mjez francoskim wójskom a koaliciju z Ruskeje a Pruskeje so započnje.

### Druhdźe
* 1202: Pola ćežkim zemjerženju wumrě při wuchodnym srjedźnym morju a w Bliskim wuchodźe wumrě něhdźe 100.000 ludźi.
* 1498: Portugalski wotkrywar Vasco da Gama dóńdźe k indiskemu pobrjohej a přistanje w Calicuće.
* 1631: Kejžorske wójsko pod wjednikom Johannom t’Serclaes z Tilly dobudźe po wjaceměsačnym woblěhowanju w Třicećilětnej wójnje protestantiske město Dźěwin a zamorduje wokoło 20.000 wobydlerjow.
* 2002: Něhdyša portugalska kolonija Wuchodny Timor sta so po 24-lětnym indoneskim wobsadźenju z njewotwisnym statom.

## Narodniny

* 1799: Honoré de Balzac – francoski spisowaćel
* 1882: Władysław Sikorski – pólski pólski oficěr, statnik a ministerski prezident
* 1883: Fajzal I. – irakski kral
* 1914: **[[Jurij Měrćink]]** – serbski kubłar a direktor Serbskeje ludoweje uniwersity
* 1915: Moše Dajan – israelski general a politikar
* 1921: Wolfgang Borchert – němski spisowaćel a jewišćowy basnik
* 1926: **[[Hańža Winarjec-Orsesowa]]** – serbska wučerka a spisowaćelka
* 1944: Joe Cocker – britiski rockowy a bluesowy spěwar
* 1946: Cher – US-ameriska spěwarka a filmowa hrajerka
* 1972: Busta Rhymes – US-ameriski rapper
* 1973: Kaya Yanar – turkowsko-němski komikar a moderator
* 1982: Petr Čech – čěski kopar

## Wumrěće

* 965: Gero – markhrabja sakskeje wuchodneje marki
* 1506: Christoph Kolumbus – namórnik a wotkrywar
* 1622: Osman II. – sultan Osmanskeho mócnarstwa
* 1891: **[[Jan Pětr Jordan]]** – serbski slawist, publicist a wobchodnik
* 1896: Clara Schumann – němska komponistka a pianistka
* 1948: **[[Bogumił Šwjela]]** – serbski duchowny, słownikar a rěčespytnik
* 1989: John R. Hicks – britiski ekonom
* 1999: **[[Jan Wornar]]** – serbski spisowaćel
* 2012: Robin Gibb – britiski spěwar, komponist a tekstar
* 2013: Ray Manzarek – US-ameriski rockowy hudźbnik

## Swjate dny
* katolski: Bernhardina
* ewangelski: Samuela Hebicha

## Wotkaz
2. měrca

**2. měrca** abo **2. nalětnika** je 61. dźeń gregorianiskeje protyki (62. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 304 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 986: Po smjerći Lothara I. postupi Ludwig V. na trón Zapadofrankowskeho mócnarstwa.
* 1825: Ćežke zemjerženje zniči algeriske město Blida. 7000 ludźi wumrě.
* 1855: Aleksander II. sta so po smjerći swojeho nana Mikławša I. wosrjedź Krimskeje wójny z nowym carom ruskeho mócnarstwa.
* 1939: Kardinal Eugenio Pacelli wuzwoli so za noweho bamža a přiwza mjeno Pius XII.
* 1956: Marokko bu njewotwisne wot Francoskeje.
* 1969: Na sowjetsko-chinskej hranicy při Usuriju dóńdźe k smjertnym bojam mjez komunistiskimaj statomaj.
* 1970: Něhdyša britiska kolonija Rhodeziska sta so pjeć lět po jednostronskej deklaraciji njewotwisnosće z republiku, bu pak jeničce wot susodneje Južneje Afriki připóznata.

## Narodniny

* 959: En’yū – 64. kejžor Japanskeje
* 1316: Robert II. – kral Šotiskeje
* 1459: Hadrijan VI. (Adriaan Florisz Boeyens) – romsko-katolski bamž
* 1810: Leo XIII. – romsko-katolski bamž
* 1824: Bedřich Smetana – čěski komponist
* 1851: Franz von Liszt – němski narodoprawnik a prawniski politikar
* 1859: Šolem Alejchem – rusko-ameriski spisowaćel, klasikar jiddiskeje literatury
* 1876: Pius XII. – romsko-katolski bamž
* 1883: Nikos Kazantzakis – grjekski spisowaćel
* 1900: Kurt Weill – němski komponist
* 1931: Michail Sergejewič Gorbačow – ruski politikar, generalny sekretar CK KSSZ a sowjetski prezident, nošer měroweho Nobeloweho myta
* 1937: Abd al-Aziz Bouteflika – algeriski prezident
* 1938: Ricardo Lagos – chilski politikar a statny prezident
* 1940: Lothar de Maizière – němski prawiznik a politikar, posledni ministerski prezident NDR
* 1942: John Irving – US-ameriski awtor
* 1942: Lou Reed – US-ameriski rockowy hudźbnik
* 1944: Uschi Glas – němska filmowa hrajerka
* 1948: Rory Gallagher – irski gitarist
* 1962: Jon Bon Jovi – US-ameriski spěwar, gitarist, komponist a filmowy hrajer
* 1968: Daniel Craig – britiski filmowy hrajer
* 1977: Chris Martin – britiski komponist, pianist, gitarist a spěwar skupiny *Coldplay*
* 1982: Kevin Kurányi – němski kopar
* 1984: Elizabeth Jagger – britisko-ameriski fotowy modl

## Wumrěće
* 672: Chad – anglosakski biskop wot Yorka a Lichfielda
* 968: Wilhelm – arcybiskop wot Mohuča
* 986: Lothar – kral Francoskeje
* 1333: Władysław I. – krakowski wójwoda a kral Pólskeje
* 1743: Jan Józef Ignac Freišlag ze Šmidentala – serbski duchowny a nabožinski prócowar
* 1835: Franc II. Józef Korla – posledni kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa a kejžor Awstriskeje
* 1855: Mikławš I. – ruski car
* 1932: Michał Wjerab – serbski wučer, muzejownik a kulturny stawiznar
* 1938: Jan Awgust Kerk – serbski wučer a spisaćel
* 1939: Howard Carter – britiski archeologa a egyptologa
* 1991: Serge Gainsbourg – francoski šansonowy pěsnjer, komponist a spěwar
* 1993: Ryszard Kwiatkowski – pólski komponist
* 2009: Ernst Benda – němski jurist, politikar, zwjazkowy minister a prezident Zwjazkoweho wustawoweho sudnistwa
* 2011: Šahbaz Bhatti – pakistanski politikar

## Swjate dny
* katolski: Hańže Čěskeje
* ewangelski: Johna Wesleyja

## Wotkaz
5. měrca

**5. měrca** abo **5. nalětnika** je 64. dźeń gregorianiskeje protyki (65. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 301 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
### W Serbach
* 1955: Nowy Casnik wuńdźe prěni raz po wójnje jako samostatna nowina.

### Druhdźe
* 1933: Při wólbach k němskemu mócnarstwowemu sejmej docpěje NSDAP 43,9 procentow hłosow. Běchu to poslednje wólby we wjacestronskim systemje.
* 1945: Bombowy nadpad na Kamjenicu zniči wulki dźěl města.
* 1969: Zwjazkowa zhromadźizna woli Gustava Heinemanna (SPD) za noweho zwjazkoweho prezidenta.

## Narodniny

* 1133: Hendrich II. – kral Jendźelskeje
* 1324: Dawid II. – kral Šotiskeje
* 1326: Ludwig I. – kral Madźarskeje a Pólskeje
* 1512: Gerhard Mercator – flandrisko-němski matematikar, geograf, filozof, teologa a kartograf
* 1685: Georg Friedrich Händel – němsko-britiski komponist
* 1751: Jan Křtitel Kuchař – čěski pišćeler a komponist
* 1871: Rosa Luxemburg – pólsko-němska politikarka, rewolucionarka a zastupjerka dźěłaćerskeho hibanja
* 1880: Sergej Natanowič Bernstein – ruski matematikar
* 1898: Zhou Enlai – wjednik komunistiskeje strony Chinskeje a premier Ludoweje republiki Chinska
* 1904: Aleksej Nikolajewič Kosygin – sowjetski ministerski prezident
* 1929: Hinc Nagel – serbski wučer a publicist
* 1943: Christian Führer – ewangelski farar w Lipšćanskej Mikławskej cyrkwi, zastupjer měrliweje rewolucije 1989
* 1949: Franz Josef Jung – němski politikar (CDU), krajny a zwjazkowy minister
* 1957: Dietmar Wischmeyer – němski satirikar, awtor a kolumnist
* 1970: John Frusciante – US-ameriski gitarist skupiny *Red Hot Chili Peppers*
* 1970: Aleksandar Vučić – serbiski politikar, ministerski prezident
* 1974: Jens Jeremies – němski kopar
* 1974: Barbara Schöneberger – němska moderatorka, filmowa hrajerka a spěwarka

## Wumrěće

* 254: Lucius I. – romski biskop
* 1785: Měrćin Bałcar – serbski farar a awtobiograf
* 1827: Alessandro Volta – italski fyzikar, wunamakar baterije a pioněr milinoweje wučby
* 1944: Rudolf Harbig – němski lochkoatlet, olympiski dobyćer
* 1953: Sergej Sergejewič Prokofjew – ruski pianist a komponist
* 1953: Józef Stalin – sowjetski politikar, generalny sekretar KSSZ, ministerski prezident, diktator a maršal Sowjetskeho zwjazka
* 1966: Anna Achmatowa – ruska basnjerka
* 1967: Mohammad Mossadegh – iraniski politikar, zapósłanc, minister a premier
* 1980: Wilhelm Hoegner – němski jurist a politikar, zapósłanc a bayerski ministerski prezident
* 1982: John Belushi – US-ameriski spěwar a filmowy hrajer *(Blues Brothers)*
* 2000: Lolo Ferrari – francoska porno-hrajerka a spěwarka
* 2006: Milan Babić – južnoserbski politikar, prezident „Republiki Srpska Krajina“, wójnski złóstnik 
* 2011: Alberto Granado – kubanski biochemikar, pućowanski towarš Ernesta Che Guevary
* 2013: Hugo Chávez – venezuelski prezident
* 2013: Dieter Pfaff – němski dźiwadźelnik, filmowy hrajer a režiser

## Swjate dny
* katolski: Bohumiła
* ewangelski: H. F. Kohlbrügga

## Wotkaz
Vanuatu

**Vanuatu** (bislamsce *Ripablik blong Vanuatu*,  *Republic of Vanuatu*,  *République du Vanuatu*) je oceaniski kupowy stat w Melaneziji, kotrehož stolica je Port Vila. Ma jenož 250.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 12.190 kwadratnych kilometrow.

Wobsteji z 83 kupow respektiwnje kupowych skupin a nasta w lěće 1980 z teritorija *Nowych Hebridow*, kotryž steješe do toho pod zhromadnym zarjadnistwom Zjednoćeneho kralestwa a Francoskeje.

## Žórła


## Wotkaz
Rotokasišćina

**Rotokasišćina** so rěka w Bougainville, kupa na wuchod Noweje Gineje, dźěl Papuwa-Noweje Gineje. Wona je čłon wuchodopapuwaskich rěčow. Jeje hłowne znamjo, rěčespytnje, je zo ma jednu z najmjeńšich fonemowych inwentarow na swěće: šěsć konsonantow (p t k v r g) a pjeć wokalow (i e a o u); /t/-fonem ma alofon [s] před /i/-fonemom. Jenož pirahanšćina ma mjenje fonemow.

Tak, alfabet rotokasišćiny wobsteji z dwanaće pismikow: AEIGKOPRSTUV.

Fonemy rotokasišćiny, w IFA, su:

               Bilabialny   Alweolarny   Welarny
 Spěwny ploziw      **p          t            k**
 Njespěwny ploziw                           **g**
 Spěwny frikatiw    **&#x03b2;**
 Njespěwny frikatiw            **s**
 Spěwny klepk                  **&#x027e;**

Wokale        **i e &#x0251; o u**

Prawopis, *v* woznamjeni IFA /&#x03b2;/.

## Eksterne wotkazy
* http://www.rosettaproject.org/live/search/showpages?ethnocode=ROO&doctype=morsyn&scale=six&version=1&allpages=1
Malawiski jězor

**Malawiski jězor** ( *Lake Malawi*; w Tansaniji *Nyassa, Nyasa*; w Mosambikskej: *Niassa*; po yaojskim słowje: *nyasa* → „jězor“) je wulki jězor we wuchodnej Africe. Ma přestrjeń wot 29.600 km², wolumen wot 8.400 km³ a je tuž dźewjaty najwjetši jězor na swěće. Při jězorje ležace staty su Malawi, Tanzanija a Mosambik.

## Nóžki


## Wotkaz
Patricia Janečková

**Patricia Janečková** (narodźena 18. junija 1998 w Němskej) je operowa spěwarka wot słowakskeho pochada a dobyćerka čěsko-słowakskeho telewizneho wubědźowanja Talentmania w decembrje 2010. Hnydom po dobyću w telewiznym wubědźowanju wona je so swětosławna přez wusyłanje CNN stała.

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
* Oficialna webstrony
Hirimotuwa rěč

**Hirimotuwa rěč** je pidźin, kiž ma swój zakład na motuwej rěči a je jedna z třoch hamtskich rěčow Papuwa-Noweje Gineje, hromadźe z jendźelšćinu a tokpisinšćinu. Mjez 100.000 a 250.000 ludźi ju rěči, ale lědma štó jako maćeršćinu.

Hirimotuwa rěč je so wokoło 1880 we wokolinje města Port Moresby wuwiła, hdźež je wjele cuzych přišło, zo bychu tam wikowali abo bydlili. Po tym zo sta so Papuwa-Nowa Gineja w lěće 1888 z britiskej koloniju, wupřestrěwaše so rěč dla swojeho wužiwanja w kolonialnym zarjadnistwje, wosebje w policiji.

Wobchadnorěčne mjena rěče su *Hiri Motu*, *Police Motu* (policajska motuwa), *Pidgin Motu* (pidźinska motuwa) a *Hiri*. Słowo *hiri* woznamjeni wikowanska jězba.

## Žórło
*, strony 107-109
6. měrca

**6. měrca** abo **6. nalětnika** je 65. dźeń gregorianiskeje protyki (66. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 300 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1882: Serbiske wjerchowstwo proklamuje so za kralestwo.
* 1957: Njewotwisnosć Ghany wot Wulkeje Britaniskeje.
* 1983: Při wólbach k dźesatemu Zwjazkowemu sejmej Němskeje dóstanje CDU/CSU 48,8 %, SPD 38,2 %, FDP 7,0 % a Zeleni 5,6 %. Z tym su k prěnjemu razej za 26 lětami zaso štyri strony w němskim parlamenće zastupjene.

## Narodniny
* 1459: Jakob Fugger – překupc, hórnistwowy předewzaćel a bankier

* 1475: Michelangelo – italski sochar, moler, architekt a basnik
* 1486: Francysk Skaryna – prěni běłoruski knihićišćer
* 1619: Cyrano de Bergerac – francoski spisowaćel
* 1825: Jakub Buk – serbski farar, wědomostnik a spisowaćel
* 1858: Jiří Polívka – čěski slawist, literarny wědomostnik a folklorista
* 1898: Pawoł Thomas – serbski tkalc a antifašist
* 1916: Hermann Axen – němski politikar a stronski funkcionar w NDR, čłon politběrowa SED
* 1926: Alan Greenspan – US-ameriski hospodarski wědomostnik, předsyda US-ameriskeje notoweje banki
* 1926: Andrzej Wajda – pólski režiser
* 1927: Gabriel García Márquez – kolumbiski spisowaćel, nošer Nobeloweho myta za literaturu
* 1929: Günter Kunert – němski lyrikar a spisowaćel
* 1946: David Gilmour – britiski rockowy hudźbnik *(Pink Floyd)*
* 1968: Smudo – němski hudźbnik *(Die Fantastischen Vier)*
* 1987: Kevin-Prince Boateng – němski kopar

## Wumrěće
* 1900: Gottlieb Daimler – němski inženjer, wunamakar a konstrukter awtomobilow
* 1964: Pawoł I. – grjekski kral wot 1947 do 1964
* 1984: Martin Niemöller – němski ewangelski teologa a spjećowar přećiwo nacionalsocializmej
* 1998: Adem Jashari – sobuzałožer a nawjedowar Kosowskeho wuswobodźenskeho wójska (UÇK)
* 1999: Klaus Gysi – němski politikar, kulturny minister NDR

## Swjate dny
* katolski: Měrosława
* ewangelski: Chrodeganga Metzkeho

## Wotkaz
Albin Moller

**Albin Moller** (tež *Albinus Mollerus*; * 1541 w Tšupcu, † 26. decembra 1618 w Starej Darbni) bě serbski ewangelski farar, astronom, protykar, přirodospytnik a pioněr spisowneje serbšćiny. Wón wuda prěnju serbsku ćišćanu knihu.

## Žiwjenje
Albin Moller narodźi so wokoło lěta 1541 jako syn oficianta Tšupčanskeho knjejstwa, nawukny pak hižo jako dźěćo tamnišu serbšćinu. W Kalawje wopyta najprjedy łaćonsku šulu, prjedy hač so 1559 za studij teologije na uniwersiće w Frankobrodźe nad Wódru a wot 1568 we Wittenbergu zapisa. Po złoženju magisterstwa skutkowaše Moller jako farar a protykar na wšelakich městnach w Delnjej Łužicy, kaž hač do 1572 w Tornowje, mjez 1572–74 w Tšupcu a 1582 we Wjelikich Dobrynjach. W Starej Darbni wobsedźeše Albin Moller mjez 1608 do 1618 lejnsku chěžu.

W lěće 1574 da Albin Moller w Budyšinje pola Michała Wolraba prěnju serbsku (delnjoserbsku) knihu ćišćeć. Tute ewangelske spěwarske z małym katechizmom wuda Moller na swójske kóšty. Twórba wopřija 120 kěrlušow a psalmow, kotrež běše wón z němčiny do serbšćiny přenjesł. Jako sobudźěłaćer na Leonharda Thurneysserowej zelowej knize, sposrědkowa wón jemu 240 rostlinskich mjenow z delnjoserbskimi ekwiwalentami. Z tym je podał najstaršu zestawu serbskich rostlinskich mjenow. Moller slědźeše pak tež na polu astronomije, kotraž bě tehdy hišće wot astrologije njediferencowana. Jeho zdźełane protyki wón prawidłownje znowa wobdźěła a wuda. K jeho spěchowarjam na tutym polu słušeštaj rada města Kalawy a kejžor Rudolf II.. Tute protyki wuchadźachu němsce, pólsce a čěsce a wudachu so tež hišće po jeho smjerći hač do lěta 1630.

## Česćowanja
Před faru w Tšupcu dopomni pomnik na Albina Mollera.

## Wotkazaj

* Digitalizowane twórby Albina Mollera

## Žórło
Amber Coffman

**Amber Coffman** (* 15. junija 1984 w Austinje, Texas) je US-ameriska spěwarka. Wona je čłonka skupiny Dirty Projectors wot lěta 2007.

## Diskografija
* *Growing* (Sleeping People, 2007)
* *Rise Above* (Dirty Projectors, 2007)
* *Bitte Orca* (Dirty Projectors, 2009)
* *Swing Lo Magellan* (Dirty Projectors, 2012)

## Wotkazaj

* Amber Coffman Allmusic
7. měrca

**7. měrca** abo **7. nalětnika** je 66. dźeń gregorianiskeje protyki (67. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 299 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
### We Łužicy
* 1937: Hłowna zhromadźizna Domowiny wotpokaza přiwzaće nowych wustawow w zmysle nacionalsocialistow.

### Druhdźe
* 321: Romski kejžor Konstantin Wulki postaji z dekretom njedźelu za wotpočny dźeń.
* 1902: Turkowske knježerstwo zakaza maćernorěčnu wučbu w armenskich šulach.
* 1946: W sowjetskim wobsadniskim pasmje załoži so Swobodna němska młodźina (FDJ).

## Narodniny

* 189: Geta – romski kejžor
* 1693: Klemens XIII. – romsko-katolski bamž
* 1778: **[[Hendrich Božidar Wjela]]** – serbski krajinowy rysowar a raděrowar
* 1792: John Herschel – britiski astronom
* 1799: František Ladislav Čelakovský – čěski basnik, žurnalist a přełožowar
* 1850: Tomáš Garrigue Masaryk – čěski filozof a spisowaćel, sobuzałožer a prěni prezident Čěskosłowakskeje
* 1870: **[[Michał Šewčik]]** – serbski farar, stawiznar a publicist
* 1875: Maurice Ravel – francoski komponist, hłowny zastupjer impresionizma w hudźbje
* 1890: **[[Marja Kubašec]]** – prěnja serbska wučerka, spisowaćelka
* 1902: Heinz Rühmann – němski dźiwadźelnik a filmowy hrajer
* 1904: Reinhard Heydrich – němski general SS, nawoda RSHA, wójnski złóstnik
* 1925: **[[Handrij Cyž]]** – serbski kulturnik, dołholětny intendant SLA
* 1940: Rudi Dutschke – němski sociologa a nawjednik studentskeho hibanja
* 1944: Ranulph Fiennes – britiski slědźer
* 1948: Hans-Werner Sinn – němski hospodarski wědomostnik
* 1961: Thomas Schmidt – sakski politikar (CDU), čłon sakskeho krajneho sejma
* 1970: Rachel Weisz – britiska filmowa hrajerka 

## Wumrěće

* 322 d. Chr.: Aristoteles – grjekski filozof
* 161: Antoninus Pius – romski kejžor
* 1274: swj. Tomaš z Aquina – italski dominikan, filozof, teologa a cyrkwinski wučer
* 1724: Innocenc XIII. – romsko-katolski bamž
* 1913: Carl Diercke – němski pedagoga a kartograf
* 1932: Aristide Briand – francoski politikar, minister, wonkowny minister, premier a nošer měroweho Nobeloweho myta
* 1954: Ludwik Hirszfeld – pólski medicinar a biologa
* 1957: **[[Božidar Dobrucky]]** – serbski farar, narodny prócowar a spisowaćel
* 1975: Michail Michailowič Bachtin – ruski filozof a literarny wědomostnik
* 1982: Konrad Wolf – němski filmowy režiser
* 1999: Stanley Kubrick – US-ameriski filmowy režiser, producent a awtor wjertnych knihow

## Swjate dny
* katolski/ewangelski: Perpetuwy a Felicity

## Wotkaz
8. měrca

**8. měrca** abo **8. nalětnika** je 67. dźeń gregorianiskeje protyki (68. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 298 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 1669: Při dotal najwjetšim wusapje Etny, kotryž traje hač do 11. julija, zniči so wulki dźěl města Catania. 
* 1844: Po smjerći Korle XIV. Jana sta so jeho syn Oskar z nowym kralom Šwedskeje a Norwegskeje.
* 1917: W Pětrohrodźe wuwije so z hłodoweje rewolty tak mjenowana Februarska rewolucija (datum po julijanskej protyce: 23. februara).
* 1921: Katalanscy anarchisća zamorduja španiskeho ministerskeho prezidenta Eduarda Data před parlamentom w Madridźe.
* 1949: Francoska připóznaje njewotwisnosć Vietnama pod antikomunistiskim knježerstwje něhdyšeho kejžora Bảo Đại.
* 1950: Sowjetski maršal Worošilow wozjewi, zo ma sowjetski zwjazk atomowu bombu.
* 1958: Ze zjednoćenjom Jemena, Syriskeje a Egyptowskeje nastanu Zjednoćene arabske staty.
* 1965: Z wusadźenjom wojowanskich jednotkow w Đà Nẵng zastupuja Zjednoćene staty Ameriki do Vietnamskeje wójny.
* 1968: Studentske demonstracije w Pólskej; započatk tak mjenowanych „měrcowskich njeměrow“.
* 2003: Wobydlerjo Malty hłosuja za přistup swojeho kraja do Europskeje unije.

## Narodniny

* 1761: Jan Potocki – pólski romancier, stawiznar a ludowědnik
* 1788: Antoine César Becquerel – francoski fyzikar
* 1879: Otto Hahn – němski chemikar, pioněr radiochemije, wotkrywar jadroweho šćěpjenja urana, nošer Nobeloweho myta
* 1907: Konstantinos Karamanlis – grjekski prawiznik a politikar, wjacekróćny premier a prezident
* 1923: Walter Jens – němski starofilologa, literarny stawiznar, spisowaćel, kritikar a přełožowar
* 1930: Jurij Sergejewič Rytcheu – čukčiski spisowaćel
* 1937: Juvénal Habyarimana – ruandaski general, politikar, minister a prezident
* 1945: Anselm Kiefer – němski moler a sochar

## Wumrěće
* 1144: Coelestin II. – bamž
* 1449: Katarina z Podjebrad – kralowna Madźarskeje
* 1844: Jean-Baptiste Bernadotte – francoski general a kral Šwedskeje a Norwegskeje
* 1865: **[[Michał Buk]]** – serbski farar a spisowaćel
* 1917: Ferdinand Graf von Zeppelin – němski general a konstrukter powětrowych łódźow
* 1930: William Howard Taft – US-ameriski jurist a politikar, 27. prezident Zjednoćenych statow
* 2004: Abu Abbas – palestinski załožer a nawjednik Palestinskeje wuswobodźenskeje fronty (PLO)
* 2005: Brigitte Mira – němska hrajerka, kabaretistka a spěwarka

## Swjate dny
* katolski: Jana z Boha
* ewangelski: Tomaša Akwinskeho
* Mjezynarodny dźeń žonow (wot 1926)

## Wotkaz
Karl Gottlob von Anton

**Karl Gottlob von Anton** (* 23. julija 1751 w Lubanju; † 17. nowembra 1818 w Zhorjelcu) běše jurist, filolog, historikar a załožer Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu.

## Žiwjenje
Karl Gottlob Anton narodźi so 1751 jako syn překupca Gottloba Antona (1705–1758) w Lubanju. Wuchodźiwši tamniši gymnazij studowaše Anton mjez 1770 do 1774 filozofiju, filologiju, stawizny a prawnistwo w Lipsku, hdźež běše wot 1772 wurjadny čłon Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju běše Anton adwokat při wyšim hamće w Zhorjelcu a wot 1797 tamniši senator. W lěće 1782 kupi wón namrěwske ryćerkubło w Oberneundorf blisko Zhorjelca. Wón běše sobustaw ložy swobodnych murjerjow „Zur gekrönten Schlange“. W lěće 1802 bu Anton do zemjanstwa pozběhnjeny. Wědomostne dźěło Antona koncentrowaše so wosebje na filologiju, stawiznopis a agrarne prašenja.

Karl Gottlob Anton pěstowaše zwiski k wuznamnym słowjanskim, ale tež serbskim wučencam. Tak steješe na přikład we wuskim kontakće z Janom Hórčanskim a přiswoji sej dobre znajomosće serbšćiny. Hromadźe z nim poda wón 1797 sorabistiski zarys hornjoserbskich dialektow (*Etwas über die Oberlausizische Wendische Sprache*). Nimo toho jeho pak tež delnjoserbšćina zajimowaše a kupi zawostajenstwo Georga Körnera.

### Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow
Dnja 21. apryla 1779 załožištaj Karl Gottlob Anton a přirodowědnik Adolph Traugott von Gersdorf (1744–1807) w Zhorjelcu Hornjołužisku towaršnosć wědomosćow. Sobustawojo tuteje towaršnosće běchu wot idejow rozswětlerstwa, kotrež čłowjeski rozum do srjedźišća staješe, pohonjowani a slědźachu we wšěch wědomostnych disciplinach. Jako sekretar tuteje, za němsku kaž tež słowjansku kulturu a wědomosć wuznamneje towaršosće přepoda jej Anton 1801 swoje wědomostne dźěła a něhdźe 10.000 knihow. W lěće 1804 kupi wón dom w Zhorjelskej Neißstraße 30, kotryž 1807 towaršnosći dari a hišće dźensa sydło towaršnosće je.

## Žórło
* Wilhelm Zeil, Jan Šołta: *Anton, Karl Gottlob von.* W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): *Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 33sl.

## Wotkaz
*
Wutora

**Wutora** (wot starosłowjanskeho Въторьникъ, *druhi dźeń*) je po modernym ličenju druhi dźeń tydźenja, a třeći po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce.

## Wotkaz
Srjeda

**Srjeda** (*srjedźny dźeń tydźenja*) je po modernym ličenju třeći dźeń tydźenja, a štwórty po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce.

## Wotkaz
Štwórtk

**Štwórtk** (*štwórty dźeń*) je po modernym ličenju štwórty dźeń tydźenja, a pjaty po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce.

## Wotkaz
Njedźela

**Njedźela** *(dźeń, hdyž so njedźěła)* je po modernym ličenju sedmy a posledni dźeń tydźenja, a prěni po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce. W křesćanstwje je njedźela tydźenski swjaty dźeń, tak zo so na tutym dnju njedźěła. Njedźelski měr je w Němskej zakonsce zrjadowany a njedźela oficielny wotpočny dźeń.

## Wotkaz
Tydźeń

**Tydźeń** (tež **njedźela**) je dźensa w nimale wšěch kulturach na swěće časowa jednotka, kotraž wobsteji ze sydom dnjow. Wot lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwjazkowej republice a 1978 tež mjezynarodnje připóznaty moderny tydźeń dźe wot póndźele hač do njedźele, tradicionelny židowsko-křesćansko-muslimski tydźeń pak wot njedźele hač do póndźele. Jedne lěto ma znajmjeńša 52 njedźelow; měsac znajmjeńša štyri.

Dźěłowe a šulske dny su w srjedźnej Europje zwjetša póndźela, wutora, srjeda, štwórtk a pjatk, mjeztym zo sobota a njedźela ke kóncej tydźenja słušatej. Njedźela je w Němskej samo oficielnje wotpočny dźeń. W Zjednoćenych statach, Awstralskej a někotrych arabskich krajach płaći njedźela tež oficielnje dale jako prěni dźeń.

W serbšćinje wužiwamy za jednotliwe dny skrótšenki z dweju pismikow *(pó, wu, sr, št, pj, so, nj)* kaž w němčinje, druhdy tež skrótšenki z třoch pismikow kaž w jendźelšćinje.

## Hlej tež
* Kónc tydźenja
Dźěćo

**Dźěćo** je młody čłowjek. Muske dźěćo mjenuje so hólc, mjeztym zo je holca žónske dźěćo. Někotre fazy so móžu rozeznawać, a to:
* nowo narodźene: hač do dźesateho žiwjenskeho dnja
* ćěšenk: prěnje žiwjenske lěto
* mjeńše dźěćo: druhe a třeće žiwjenske lěto
* pěstowarske dźěćo: štwórte hač do šesteho žiwjenskeho lěta
* šulske dźěćo: 7. hač do 14. žiwjenskeho lěta

Po konwenciji wo prawach dźěći Zjednoćenych narodow je dźěćo čłowjek w starobje pod 18 lětami. 

Dźěćo móže tež potomnik być, na př. "Mój nan je dźěćo mojeho dźěda."

## Słowo
Słowo dźěćo je po Mukowym "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" přiwuzne z delnjoserbskim słowom , ale tež z pólskim  a čěskim . Serbskej słowje dźěćo a  stej kaž w druhim słowjanskim rěčam njeprawidłownej, přetož pluralowej formje stej dźěći a . W delnjoserbšćinje wužiwaja so samo we wjetšinje kazusow singulara a po cyłym dualu formy słowa . Tute słowo je po samsnym słowniku přiwuzne ze słowom hoły ( goły).

## Hlej tež
* syn
* dźowka

## Nóžki


## Wotkaz
Holca

:Za druhe wuznamy hlej Holca (wjacezmyslnosć).

**Holca** (poetisce tež *holičo*) je młody čłowjek žónskeho splaha, kotryž njeje starobu dorosćenych docpěł, tuž dźěćo abo młodźinska, kotraž hišće žona njeje.

## Słowo
Słowo holca je přiwuzne ze słowom hólc, ale po Mukowym "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" tež ze słowom hoły ( goły).

## Wotkaz
*
John Lennon

**John Winston Lennon** (* 9. oktobra 1940 w Liverpoolu; † 8. decembra 1980 w New Yorku) bě britiski rockowy hudźbnik, spěwar a komponist, kotryž hraješe mjez 1960 a 1970 pola skupiny The Beatles, kotruž bě sobu załožił. Po rozpušćenju skupiny započa wuspěšnu solowu karjeru. Nimo toho běše z awtorom wjacorych knihow a filmow kaž tež měrowy aktiwist.

Lennon bu w lěće 1980 wot psychisce choreho atentatnika Marka Davida Chapmana w New Yorku zatřěleny.

## Diskografija (solo)
* *John Lennon/Plastic Ono Band* (1970)
* *Imagine* (1971)
* *Mind Games* (1973)
* *Walls and Bridges* (1974)
* *Rock 'n' Roll* (1975)

## Wotkazy

* Oficielna webstrona
* John Lennon Allmusic
Pjatk

**Pjatk** (*pjaty dźeń*) je po modernym ličenju pjaty dźeń tydźenja, a šesty po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce. Wón je zdobom posledni dźeń normalneho dźěłoweho a šulskeho tydźenja. W islamje je pjatk dźeń najwjetšich božich słužbow w mošejach. Po starej křesćanskej tradiciji so na pjatkach žane mjaso njejě. Najwažniši pjatk cyrkwinskeho lěta je Ćichi pjatk.

## Wotkaz
Sobota

**Sobota** (wot židowskeho *sabata*) je po modernym ličenju šesty dźeń tydźenja, a posledni po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce. Wón je zdobom prěni kónctydźenski dźeń. W židowstwje je sobota (sabat, šabat) swjaty dźeń, tak zo so na tutym dnju njedźěła.

## Městne mjena
W srjedźowěku běše sobota husto dźeń wikow a sudow, čehoždla buchu wjacore městna w Europje po soboće pomjenowane:

* Samstagsberg, Frankobrod nad Mohanom, Němska
* Samstagern, kanton Zürich, Šwicarska
* Soboth, Štyrska, Awstriska
* Sobotka, okres Jičín, Čěska
* Sobótka, Delnja Šleska, Pólska
* Sobotín, Olomoucký kraj, Čěska
* Sobotište, okres Senica, Słowakska
* Subotica, Wojwodina, Serbiska
* Szombathely, Madźarska
* Rimavská Sobota, Słowakska
* Spišská Sobota, Słowakska
* Murska Sobota, Słowjenska

## Wotkaz
Europski parlament

**Europski parlament** je najwyše demokratisce wolene zastupnistwo wobydlerjow Europskeje unije, kotrež so wot lěta 1979 přeco na pjeć lět woli. Hromadźe z Radu Europskeje unije twori wón zakonjedawacy organ EU, potajkim europsku legislatiwu. Jeho sydło je w francoskim Strasbourgu; dalšej oficielnej dźěłowej městnje stej Brüssel a Luksemburg. Po přichodnych wólbach změje europski parlament cyłkownje 750 čłonow.

Europski parlament njeje jenož jenički direktnje woleny organ Europskeje unije, ale tež jenička direktnje wolena mjezynarodna institucija na cyłym swěće. Tuchwilu ma 766 zapósłancow, kotřiž z cyłkownje 160 narodnych stronow pochadźeja a zwjetša jednej wot sydom europskich frakcijow přisłušeja. Najwjetšej frakciji stej Europska ludowa strona (274 sydłow) a Progresiwna alianca socialistow a demokratow (194 sydłow). Z třećej najwjetšej frakciju je Alianca liberalnych a demokratow za Europu (85); z štwórtej najwjetšej Zeleni/Europska swobodna alianca (58). Jedne sydło mjenje maja Europscy konserwatiwni a reformisća (57). Mjeńšej frakciji stej Zjednoćena europska lěwica/Nordiska zelena lěwica (35) a euroskeptiska frakcija Europa swobody a demokratije (31). Wot 17. januara 2017 je italski zapósłanc Antonio Tajani jako naslědnik Němca Martina Schulza (SPD) z předsydu parlamenta.

Přichodne europske wólby wotměja so w nalěću 2019.

## Wotkazy

* Webstrona Europskeho parlamenta 
* Internetna telewizija parlamenta
Bjedrich II.

**Bjedrich II.** je mjeno slědowacych knježićelow:

* Bjedrich II. (SRM) – kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa (1194–1250)
* Bjedrich II. (Sicilska) – kral Sicilskeje (1296–1336)
* Bjedrich II. (Danska a Norwegska) – kral Danskeje a Norwegskeje (1559–1588)
* Bjedrich II. (Pruska) – kral Pruskeje (*Bjedrich Wulki, Stary Fryca*; 1712–1786)
Jan Rječka

**Jan Rječka** ( *Johann Rötschke*; * 4. februara 1878 w Małych Bobolcach, † 13. awgusta 1915 pola Psucina w Pólskej) bě serbski wučer a hudźbny prócowar.

## Žiwjenje
Jan Rječka narodźi so w Małych Bobolcach, wjesce pod Mnišoncom, jako syn žiwnosćerja. Wuchodźiwši Hornjohórčansku šulu přińdźe na Budysku Tachantsku šulu a w lěće 1891 na Katolski wučerski seminar. Mjez 1894 a 1895 běše wón wikar, najprjedy w Königshainje a 1896 tež w Blumbergu. Wot lěta 1897 běše Jan Rječka pomocny wučer w Žitawje, mjez 1898 a 1900 wikar a statny wučer a wot 10. meje 1900 cyrkwinski wučer a kantor při serbskej katolskej cyrkwi w Budyšinje. Wot 1914 běše jako wojak w prěnjej swětowej wójnje a padnje jako podwyšk blisko Psucina, njedaloko Waršawy.

## Skutkowanje
Rječka běše sobustaw mnoho towarstwow a załoži hromadźe z Jurjom Wingerom, kapłanom w Radworju, w lěće 1902 towarstwo serbskich dźěłaćerjow *Jednota* w Budyšinje, w kotrymž nawjedowaše spěwanske hodźiny. Z towarstwa zwosta po lětach jenož chór, kotryž pak wuhotowaše za Maćicu Serbsku 12. oktobra 1912 w žurli Budyskeje „Króny“ spěwanski swjedźeń. Tu so spěwohra *Smjertnica* wot Jurja Pilka prěni raz předstaji. Jako sobustaw Maćicy Serbskeje wobnowi Jan Rječka wot 1909 jeje hudźbny wotrjad a dósta wot njeje 1912 nadawk, nowowudaće Fiedlerjoweho *Towaršneho spěwnika za serbski lud* přihotować. 

Wot lěta 1905 bě Jan Rječka čłon Maćicy Serbskeje.

## Žórle
* Michał Wjerab: *Nekrolog LXXIII.* W: *Časopis Maćicy Serbskeje.* Zwjazk 74 (1915), čo. 2, str. 141–146.
Jan Renč

**Jan Jurij Renč** (* 29. januara 1856 w Ketlicach, † 24. meje 1916 tež tam) bě serbski ewangelski farar, lic. theol. a kulturny prócowar.

## Žiwjenje
Jan Renč, bratr Měrćina Renča, narodźi so jako syn Ketličanskeho diakona Jana Korle Renča a jeho mandźelskeje Thusneldy rodź. Fuhrmanec (1826–1859). Po tym zo prěnje pjeć lět do Ketličanskeje wjesneje šule chodźeše, hdźež běše šuler Korle Awgusta Kocora, poda so jutry 1867 na gymnazij do Budyšina. Wot lěta 1876 studowaše teologiju w Lipsku, hdźež běše sobustaw Łužiskeho prědarskeho towarstwa a jeho wotrjada „Sorabika“. W lětomaj 1877 a 1878 wobdźěli so Renč na, wot Imiša nawjedowanym serbskim prědarskim seminarje w Hodźiju. Wot lěta 1879 do 1888 skutkowaše wón jako wikar a diakon w Ketlicach. Po nanowej smjerći w lěće 1888 běše tamniši farar. Dnja 24. meje 1916 zaja nježenjeneho boža ručka. Wón bu na Ketličanskim kěrchowje poboku swojeju staršeju pochowany.

Jan Renč wuda 1884 němsku knihu wo stawiznach Ketličanskeje wosady. Při jeje přihotach namaka originalny list čěskeho krala Václava IV. z lěta 1395, w kotrymž tutón wsy Ketlicy, Jěrkecy a Chrapow pod škit bratrow von Nostitz staji. W lěće 1895 spisa disertaciju wo lisće swj. Jakuba, na čož jemu uniwersita w Jenje licenciat teologije spožči. Wón dopisowaše do Serbskich Nowin a Misionskeho Posoła. Wot lěta 1883 bě Jan Renč čłon Maćicy Serbskeje.

## Česćowanja
Rakuski kejžor wuznamjenje jeho z ryćerskim křižom Franca Josefa a Saksko-Weimarski wulkowójwoda z ryćerskim křižom prěnjeje rjadownje Sokołoweho rjadu.

## Spisy
* Johannes Rentsch: *Geschichte der Kirche und Kirchfahrt Kittlitz.* Smoler, Budyšin 1884 (digitalizat)

## Žórle
* Jan Křižan: *Nekrolog LXXVIII.* W: *Časopis Maćicy Serbskeje.* Lětnik 69 (1916), čo. 1 a 2, str. 111–113.
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (poprawom *Farrokh Bulsara*, Gujarati: *Pharōkh Balsārā‌*; * 5. septembra 1946, Zanzibar; † 24. nowembra 1991 w Londonje) bě britiski spěwar a hudźbnik.

Dołholětny spěwar rockoweje skupiny Queen słušeše k prěnim wosobam zjawneho žiwjenja, kiž zemrěchu na AIDS.

## Wotkaz
Korla Awgust Kubica

**Korla Awgust Kubica** (* 23. meje 1842 w Spalach; † 13. apryla 1914 w Budyšinje) běše farar w Bukečanskej wosadźe a předsyda wuběrka Maćicy Serbskeje.

## Žiwjenje
Korla Awgust Kubica narodźi so jako syn bura a korčmarja w Spalach. Wuchodźiwši gymnazij w Zhorjelcu a Choćebuzu, studowaše we Wrócławju a Erlangenje. Mjez 1870 a 1871 běše Kubica wikar w Glatzu (dźensa Kłodzko, Pólska) a wot 1871 do 1876 farar we Łutach. W lěće 1876 přesydli so jako farar do sakskeho Wjelećina. W nazymje 1881 přesydli so wón znowa do Bukec, hdźež hač do lěta 1910 jako farar skutkowaše. W lěće 1910 so Kubica na wuměnk podawši do Budyšina přesydli.

Korla Awgust Kubica zastupi 1876 do Maćicy Serbskeje a bě wot lěta 1897 do 1912 předsyda jeje wuběrka. Wot 1880 běše zdobom tež sobustaw Maśicy Serbskeje. Korla Awgust Kubica bu ze sakskim kaž tež pruskim kralowskim rjadom wuznamjenjeny.

## Žórle

* Gustaw Alwin Mjerwa: *Nekrolog LXXI.* W: *[[Časopis Maćicy Serbskeje]].* Lětnik 68 (1915), čo. 1, str. 68–70.
Brěšća

**Brěšća** ( *Berste*) je lěwy přitok Sprjewje, kotryž běži juhowuchodnje Berlina w Braniborskej.

Wužórli so z wjacorych žórłow na sewjerowuchodnej kromje Łužiskeje wuhrody a běži potom přez Łukow sewjernje do Baruthskeho prarěčnišća a dale do wuchodneho směra k Sprjewi sewjernje Lubina.

W srjedźowěku běchu kónčiny podłu Brěšće dźěl kmjenoweho kraja serbskich Łužičanow.

## Žórła


## Wotkaz
Bjezunčenjo

**Bjezunčenjo** *(Besunzane)* běchu poměrnje mały zapadosłowjanski (serbski) kmjen, kotryž bydleše podłu Łužiskeje Nysy wokoło Zhorjelca a Pjeńska. Woni naspomnichu so w chronice Bayerskeho geografa, pochadźacej z druheje połojcy 9. lětstotka.

Srjedźišćo małeho kmjena, kotryž so w žórłach jenož jónu mjenuje, běše najskerje hrodźišćo na Sedle blisko Zhorjelca. Na to pokazuje tež mjeno blisko Sedła ležaceje něhdyšeje wsy Běžnica, kotraž je dźensa měšćanski dźěl Zhorjelca. Hranicu k susodnym Milčanam tworješe Limas.

## Žórło
* Jan Brankačk, Frido Mětšk: *[[Stawizny Serbow (rjad)|Stawizny Serbow]]. Zwjazk I: Wot spočatkow hač do lěta 1789.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1977, str. 20
Staćanstwo

**Staćanstwo** je juristiska přisłušnosć přirodneje wosoby k jednomu statej, z kotrejež wuchadźa wěste byrgarske prawa a winowatosće. Jednotliwc přisłuša potajkim prawniskemu zhromadźenstwu staćanow. Staćanstwo je we wjetšinje krajow njewotwisne wot etniskeje přisłušnosće abo narodnosće, na přikład su Serbja zwjetša němscy staćenjo, potajkim Němcy w prawniskim zmysle.

Kóždy stat ma swójske zakonje, kotrež rjaduja dobyće a zhubjenje swojeho staćanstwa. W Němskej spožčuje so staćanstwo zwjetša přez narodźenje a wotwisnje wot staćanstwa staršeju, abo tež přez zadomjenje wukrajnikow.

Staćan ma wosebite prawa, kaž na přikład prawo na swobodne pućowanje abo w demokratijach wólbne prawo. Na tamnym boku ma tež wěste winowatosće, kaž na přikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.

Staćanstwo dokumentuje so na oficielnych dokumentach, na přikład na pućowanskim pasu abo na personalnym wupokazu. W někotrych krajach – předewšěm w něhdyšich socialistiskich statach – je tež narodnosć do dokumentow zapisana.

Jednotne němske staćanstwo wobsteji hakle z lěta 1934. Před tym mějachu němske kraje – na přikład Sakska a Pruska – swójske staćanstwa. Hačrunjež měješe NDR tež swójske staćanstwo, płaćachu wšitcy byrgarjo z perspektiwy zwjazkoweje republiki jako němscy staćenjo. 

Při rozpadnjenju statow (na přikład Sowjetskeho zwjazka abo Juhosłowjanskeje) móže w někotrych padach k problemam dóńć, njedóstanu-li wšitcy něhdyši staćenjo staćanstwo jednoho z naslědnych statow. To je so w juhosłowjanskim přikładźe předewšěm Romam stało, z kotrychž běchu potom mnozy bjezstatni.

Napřećiwny pad su ludźo z wjacorymi staćanstwami – zwjetša jedna so wo dwójne staćanstwo něhdyšich připućowarjow, potomnikow tych připućowarjow abo byrgarjow Europskeje unije, kiž su so w druhim kraju zasydlili. Za byrgarjow druhich čłonskich statow EU je dwójne staćanstwo w Němskej zasadnje dowolene, za tamnych (na přikład Turkow w Němskej) wobsteja wěste wobmjezowanja.

## Wotkaz
* Informacije zwjazkoweho knježerstwa wo staćanstwje
Jakub Herman

**Jakub Herman** (* 6. meje 1836 w Swinjarni; † 10. meje 1916 we Worklecach) bě farar, mecen a spěchowar serbskeje literatury.

## Žiwjenje
Jakub Herman, daloki kuzenk Jakuba Barta-Ćišinskeho, narodźi so jako syn bura w Swinarni. Hižo bórze po narodźe so jeho swójba pak do Chrósćic na Bartec kubło přesydli, hdźež běše jeho maćerny bratr Jakub Bart (1796–1881) dołho z fararjom. Wuchodźiwši Chróšćansku wjesnu šulu přińdźe Jakub Herman do Budyšina na Tachantsku šulu a potom na Budyski gymnazij. Mjez 1849 a 1859 běše wón chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež hač do 1855 němski Małostronski gymnazij wopyta. Po tym přizamknje wot 1855 do 1859 studij teologije na Praskej uniwersiće. Dnja 9. nowembra 1859 wuswjeći so wón na měšnika. Na to běše krótki čas kapłan w Kamjenicy a mjez 1860 do 1861 druhi kapłan w Kulowje. Wot lěta 1861 do 1869 běše Jakub Herman prědar při Tachantskej cyrkwi swj. Pětra w Budyšinje. Wón běše 1863 sobuzałožer a wuběrkownik *[[Towarstwo Cyrila a Metoda|Towarstwa swjateju Cyrilla a Methoda]]* a załoži 10. nowembra 1867 *Towarstwo katolskich rjemjeslnikow*. W lěće 1863 běše w Šěrachowje krótki čas kapłan na wupomoc a 1866 ćehnješe jako wojerski duchowny ze sakskim wójskom do Čěskeje. W lěće 1869 powoła so Jakub Herman na farskeho administratora do Wotrowa, hdźež so w lěće 1871 na fararja postaji. Namjet, so po smjerći Jurja Łusčanskeho na Budyskeho tachanta wuzwolić dać, wón wotpokaza, so pak w lěće 1889 na čestneho kanonika tachantstwa wuzwoli. W lěće 1910 so Herman na wuměnk podawši do Worklec přesydli. Tři dny po swojej smjerći pochowa so wón 13. meje 1916 na Wotrowskim pohrjebnišću.

W swojich młódšich lětach pisa Jakub Herman někotre nastawki do Łužičana a Katolskeho Posoła. Wón namrě 1881 nahladne zamóženje swojeho wuja Jakuba Barta, z kotrymž spěchowaše *Towarstwo swjateju Cyrilla a Methoda*, towarstwo *Pomocy za studowacych Serbow* a předewzaća Maćicy Serbskeje, kaž twar Serbskeho domu. W swójskim nakładźe wuda wón wjacore zběrki basnjow Jakuba Barta-Ćišinskeho a přewza 1891 nakład serbskeho beletristiskeho časopisa Łužica, doniž Maćica Serbska 1910 jeje nakład přewza. W tutym času hromadźeše wokoło sebje tež wodźace wosobiny serbskeho literarneho žiwjenja, kiž so kóžde lěto kónc septembra pola njeho na Wotrowskej farje schadźowachu.

W lěće 1866 pomjenowa so Jakub Herman za spomóžne skutkowanje jako wojerski duchowny na ryćerja sakskeho Albrechtoweho rjada a 1907 spožči so jemu tež króna prěnjeje klasy tutoho rjadu. Wot lěta 1860 bě Jakub Herman čłon Maćicy Serbskeje, wot 23. apryla 1862 čłon jeje wuběrka a wot 1896 jeje čestny sobustaw.

## Žórła
* Arnošt Muka: *Nekrolog LXXVI.* W: *Časopis Maćicy Serbskeje.* Lětnik 69 (1916), čo. 1 a 2, str. 107–110.