open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wołobuz

**Wołobuz** () je sydlišćo w Delnjej Łužicy, měšćanski dźěl Ranja w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. 

## Geografija
Wołobuz leži wuchodnje Rańskeho centruma při sewjernym brjoze Sedličanskeho jězora. Susodne sydlišća su Suchy Gózd na zapadźe, Wóškow na sewjerozapadźe, Łazk na sewjeru, Bobošojce na wuchodźe a Sedlišćo na juhu.

### Wobchad
Runje přez Wołobuz wjedźe zwjazkowa dróha 169 ze Złeho Komorowa do Choćebuza.

Južnje a wuchodnje Wołobuza běži železniska čara Wulki Hojn-Choćebuz.

## Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1536. Hromadźe ze susodnymi Bobošojcami podsteješe Choćebuskemu knjejstwu a přińdźe z nim do Braniborskeho kurwjerchowstwa.

Hač do lěta 1974 tworješe samostatnu gmejnu a wot toho lěta bě gmejnski dźěl Bobošojc. Po přewróće dósta swoju samostatnosć dnja 6. meje 1990 wróćo, bu pak w lěće 2001 zagmejnowany do Ranja.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 208 wobydlerjow hišće 77 serbskorěčnych (37 %). We wokolnych wjeskach běše serbskorěčny podźěl tehdy hišće wyši.

## Žórła


## Wotkazaj
Gepard

**Gepard** (*Acinonyx jubatus*) je rubježne zwěrjo ze swójby kóčkow (*Felidae*).

## Wopis
Gepard ma žołtojtu kožu, je čornje blečkaty a docpěje wysokosć ramjenjow wot 80 cm. Jeho hłowa je małki w poměrje k wulkosć ćěła. Njese čorne smuhi mjez wóčkom a klamu. Jeho nohi su ćeńke a dołhe. Małke pacy njesu pazory, kotrež njejsu zaćahomne.

Młodźata njesu hač do 3. měsaca dołhu, běłu hriwu.

Gepard je najspěšniši cycak, při čimž spěšnosć wot hač do 110 km/h docpěje. Hižo Sumererjo su jeho za hońtwu antilopow dresěrowali.

## Rozšěrjenje
Wustupuje w sawanach, stepach a pusćinach Afriki, prěnjotnje bydleše tež w Europje a Aziji.

## Žórła


## Literatura
* Jugendlexikon Biologie, 1988, ISBN 3-323-00043-9, strona 125 
* , stronje 125-126 

## Wotkaz
*
Nosowe mjedwjedźe

**Nosowe mjedwjedźe**, tež **pyskate mjedwjedźe** (*Nasua*) su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (*Procyonidae*). Wobsahuje tři družiny.

## Wopis
Nosowe mjedwjedźe docpěja dołhosć wot něhdźe 35 hač do 70 cm.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Družiny su w lěsach a trawnej stepje južneho dźěla sewjerneje Ameriki hač do južneje Brazilskeje domjace. Wone su wšožrački, kotrychž koža je brunošěra hač čerwjenobruna a husta. Hłowa je dołha kaž tež nós.

## Družiny
Tři družiny so rozeznawaja:
* Južnoameriski nosowy mjedwjedź (*Nasua nasua*),
* :de:Weißrüssel-Nasenbär (*Nasua narica*) a
* Nelsonowy nosowy mjedwjedź (*Nasua nelsoni*)

Dalša družina, Hórski nosowy mjedwjedź (*Nasuella olivacea*), kotryž jenož w Andskich dolinach w sewjerozapadnej Južnej Americe je žiwy, so w swójskim rodźe, *Nasuella*, wjedźe.

## Nóžki


## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12013-1, strona 222 

## Eksterne wotkazy
Južnoameriski nosowy mjedwjedź

**Južnoameriski nosowy mjedwjedź** (*Nasua nasua*) je rubježne zwěrjo ze swójby barikow (*Procyonidae*). Wón ma 11 poddružinow.

## Wopis
Južnoameriski nosowy mjedwjedź ma zwjetša načerwjeń brunu, druhdy šěrobrunu kožu. Jeho wopuš je dołhi a ćmowje kudźerjeny. Wón je relatiwnje wysokonohaty. Nós je pyskaty a jara pohibliwy. Jeho wuši stej małkej. Wón je wodnjo aktiwny.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Južnoameriski nosowy mjedwjedź je žiwy w južnej Americe, w Ekuadorje, Peruwje, wuchodnej Brazilskej a wuchodnej Argentinskej.

Tam wustupuje w dešćowych lěsach, suchich lěsach, ale tež w sawanach, při čimž w horinach we wysokosćach wot hač do 3000 m wustupuje. Sančki tworja wulke skupiny.

## Nóžki


## Žórła
* , strona 395 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 222, pod hesłom *Nasenbären* 

## Eksterne wotkazy
*
Hórski nosowy mjedwjedź

**Hórski nosowy mjedwjedź** (*Nasuella olivacea*) je rubježne zwěrjo ze swójby barikow (*Procyonidae*). Wón je přiwuzny z nosowymi mjedwjedźemi (*Nasua*), so pak w swójskim rodźe *Nasuella* wjedźe.

## Wopis
Hórski nosowy mjedwjedź ma oliwobrunu hač šěrobrunu kožu. Wopuš je ćmowje kudźerjeny.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Hórski nosowy mjedwjedź je žiwy w horinach sewjerozapadneje južneje Ameriki.

## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 222, pod hesłom *Nasenbären*
Stary Škódow

**Stary Škódow** () je wjes w Braniborskej, kotraž je wot lěta 2003 dźěl gmejny Markojska gola we wokrjesu Dubja-Błóta. Je najsewjerniše sydlišćo biosferoweho rezerwata Błóta a leži nad Sprjewju.

Serbska wjeska naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1424 a słušeše do Storkowskeho knjejstwa.

## Wotkazaj
Rumpodich

**Rumpodich** je fiktiwna symboliska hodowna figura, kotraž je popularna předewšěm w protestantiskich kónčinach Němskeje, kaž tež w Nižozemskej, Skandinawiskej, w Zjednoćenym kralestwje, w němskorěčnym dźělu Šwicarskeje a w Zjednoćenych statach Ameriki.

Dźensa je typiske zwobraznjenje rumpodicha to přećelneho, staršeho muža z dołhej, běłej brodu, čerwjenymi drastami a wulkim hodownym měchom. 

Wuchadźišćo figury rumpodicha bě legenda swjateho Mikławša, kotryž pěknym (poprawom chudym) dźěćom hodowne dary přinjese.

## Wotkaz
Chorhoj republiki Komi

**Chorhoj [[Republika Komi|republiki Komi]]** je oficialny statny symbol teje republiki, subjekta Ruskeje federacije. Tuchwilna chorhoj bu akceptowana dnja 17. decembra 1997. Wona je horicontalna módro-zeleno-čerwjena trikolora. Proporcija chorhoje je 2:3.

## Stawizny chorhoje
Po poslednjej modifikaciji statneje chorhoje Komijoweje Sowjetskeje Socialistiskeje Republiki wupadaše wona runje kaž chorhoj RSFSR z přidatnym napismom *Komi ASSR* w hornim lěwym dźělu.

Prěnja chorhoj po-sowjetskeje Komijoweje republiki bě po zakonju akceptowana 27. nowembra 1991. Jeje proporcija bě 1:2.

Tuchwilna chorhoj bu prěnjotnje naćisnjena w lěće 1917 jako baškirska narodna chorhoj a planowachu ju znowa zawjesć jako chorhoj republiki Baškirskeje. Parlament Republiki Komi akceptowaše ju pak tři měsacy do baškirskeho parlamenta, čehoždla dyrbješe sej Baškirska druhu wariantu trikolory wubrać (slěd barbow je hinaši).

## Nóžki
Ivo Andrić

**Ivo Andrić** (kyrilisce Иво Андрић; * 9. winowca 1892 w Dolacu blisko Travnika, † 13. nalětnika 1975 w Běłohrodźe) bě najwuznamniši juhosłowjanski spisowaćel, kaž tež diplomat, politikar a jako jenički Juhosłowjan nošer Nobeloweho myta za literaturu, kotrež dósta w lěće 1961 za swoju twórbu *Na Drini ćuprija* („Móst nad Drinu“).

Andrić pochadźeše z katolskeje rjemjeslnikoweje swójby a bu rodźeny w bosniskej wsy Dolac blisko Travnika jako syn Antuna Andrića a jeho mandźelskeje Katariny. Po smjerći jeho nana w lěće 1894 přećahny Katarina z młodym Ivom do wuchodobosniskeho města Višegrada nad Drinu, hdźež Andrić wotrosće.

Wot lěta 1912 wón studowaše slawistiku, filozofiju a stawizny, mjez druhim w Zagrebu, Winju, Krakowje a w Štyrskim Hródku. Jako čłon rewolucionarneje skupiny Mlada Bosna („Młoda Bosniska“) bu Andrić za čas Prěnjeje swětoweje wójny w Spliće zajaty a tam, kaž tež w Travniku a Zenicy arestowany.

Po wójnje běše jako podpěrowar ideje juhosłowjanskeho zjednoćenja čłon Narodneje rady w Zagrebu a wot lěta 1919 sobudźěłaćer wonkowneho ministerstwa w Běłohrodźe. W slědowacych lětach dźěłaše hač do wobsadźenja Juhosłowjanskeje přez němske wójsko w lěće 1941 jako diplomat we Vatikanje, w Bukaresće, Tersće, Štyrskim Hródku, Parizu, Madridźe, Brüsselu, Genfu a Berlinje. Mjez 1939 a 1941 běše wupósłanc juhosłowjanskeho kralestwa w Němskim reichu.

Po Druhej swětowej wójnje sta so Andrić z předsydu Zwjazka juhosłowjanskich spisowaćelow a ze zapósłancom sejma w Běłohrodźe. Wot lěta 1954 běše wón z čłonom Komunistiskeje strony Juhosłowjanskeje.

## Wažne twórby
* *Die Entwicklung des geistigen Lebens in Bosnien unter der Einwirkung der türkischen Herrschaft.* Disertacija na uniwersiće w Štyrskim Hródku, 1924.
* *Na Drini ćuprija*, 1945 („Móst nad Drinu“, něm. *Die Brücke über die Drina*, 1953)
* *Gospođica*, 1945 („Knježna“, něm. *Das Fräulein*, 1958)
* *Travnička hronika*, 1945 („Travničanska chronika“, něm. *Wesire und Konsuln* abo *Audienz beim Wesir*, 1961)
* *Zlostavljanje*, 1950 („Čwělowanje“, něm. *Die Misshandlung*)
* *Prokleta avlija*, 1954 („Poklaty dwór“, něm. *Der verdammte Hof*, 1957)
* *Aska i vuk*, 1960 („Aska a wjelk“, něm. *Aska und der Wolf*, 1983)
* *Jelena žena koje nema*, 1963 („Jelena - žona, kotraž njeje“, něm. *Jelena*, 1967)
* *Priče iz detinjstva*, 1967 („Powědki z dźěćatstwa“)
* *Znakovi pored puta*, 1976 („Znamja při puću“, něm. *Wegzeichen*, 1982)

## Wotkazy

* Muzej Iva Andrića w Běłohrodźe (serbisce/jendźelsce)
Hródk

**Hródk** je serbske pomjenowanje:

* wjesneho dźěla města Nowosólc-Horni Hródk w Zhorjelskim wokrjesu, Němska
* města Hrádek nad Nisou w Libereckim kraju, Čěska
* města Štyrski Hródk w Štyrskej, Awstriska
* města Grodk we wokrjesu Sprjewja-Nysa, Braniborska, Němska, w zrědka wužiwanej hornjoserbskej wersiji
Travnik

**Travnik** je město w srjedźišću Bosniskeje a Hercegowiny. Leži něhdźe 100 kilometrow sewjerozapadnje Sarajewa we hłubokej, wuskej wudolinje při rěce Lašva a ma hromadźe z gmejnskimi dźělemi wokoło 55.000 wobydlerjow (2005), mjeztym zo ma poprawne město jenož wokoło 20.000 wobydlerjow. Za čas osmanskeho knježerstwa bě Travnik na chwilu rezidencne město wezirow.

Wot kónca bosniskeje wójny dźewjećdźesatych lět je Travnik ze stolicu Srjedźnobosniskeho kantona we Federaciji Bosniska a Hercegowina.

Z lěta 2003 je Travnik partnerske město Lipska.

## Wosoby
* Ivo Andrić (1892–1975), juhosłowjanski spisowaćel a politikar, rodźeny w gmejnskim dźělu Dolac
* Stanisław Gołąb (1902–1980), pólski matematikar, rodźeny w Travniku
* Josef Páleníček (1914–1991), čěski pianist, rodźeny w Travniku
* Sena Jurinac (1921–2011), bosnisko-awstriska operowa spěwarka, rodźena w Travniku

## Wotkaz
Andricki

**Andricki** (němsce *Andritzki*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot wosoboweho mjena *Handrij* pochadźa. Mjeno nošachu slědowace wosoby:

* Alojs Andricki (1914–1943), duchowny, antifašist a křesćanski martrar
* Jan Andricki (1880–1955), wučer a kantor
* Mikławš Andricki (1871–1908), duchowny, publicist a redaktor
Běmar

**Běmar** (němsce *Böhmer*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot němskeho pomjenowanja Čěskeje *Böhmen* pochadźa. Mjeno noša slědowace wosoby:

* Jan Běmar (1671–1742), farar w Budestecach a spisaćel nabožinskich spisow
* Jan Gotthelf Běmar (1704–1747), farar w Rychwałdźe a Hornim Wujězdźe, spisaćel nabožinskich spisow
* Jan Gottholf Běmar (1706–1783), farar w Chołmje, Dołhej Boršći a Budyšinje, prědar a spisaćel filozofiskich spisow
* Jan Gotttrau Běmar (1710–1779), farar w Budestecach, spisaćel nabožinskich spisow
Brankačk

**Brankačk** (němsce *Brankatschk*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Achim Brankačk (1926–2013), wučer, spisowaćel a nawoda chóra Serbskeje brigady
* Iris Brankačkowa (* 1958), grafikarka
* Jan Brankačk (1930–1990), wědomostnik a profesor za serbske stawizny
* Janina Brankačkowa (* 1949), dźiwadźelnica
* Jurij Brankačk (1897–1960), dźěłaćer a zapósłanc wokrjesneho sejmika
* Měrko Brankačk (* 1969), dźiwadźelnik
Brězan

**Brězan** (němsce zwjetša *Bresan*, tež *Briesmann*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot štomoweho mjena *brěza* resp. wot ptačka *[[brězan]]* ( „Birkhuhn“) pochadźa. Mjeno noša slědowace wosoby:

* Beata Brězanowa (* 1962), nawodnica Rěčneho centruma WITAJ
* Jan Brězan (1488–1549), teolog a reformator
* Jurij Brězan (1900–1948), duchowny a antifašist
* Jurij Brězan (1916–2006), spisowaćel
* Mikławš Brězan (1899–1949), Domowinjan
* Simon Brězan (1958–1998), kulturny stawiznar

## Žórła
Broniš

**Broniš** (němsce *Bronisch*) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Kito Wylem Broniš (1788–1881), farar a rěčespytnik
* Matej Bogumił Broniš (1868–1937), farar a rěčespytnik
* Pawoł Fryco Broniš (1830–1898), farar a wudawar nabožinskeje literatury
Bryl

**Bryl** (němsce *Brühl*)  je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jakub Bryl (1842–1889), braška a ludowy spisowaćel
* Jakub Korla Bryl (1811–1865), duchowny a misionar w Americe
* Jan Bryl (1879–1931), wučer a stawiznar
Budar

**Budar** (němsce zwjetša *Buder*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Ben Budar (1928–2011), spisowaćel a přełožowar
* Beno Budar (1946–2023), basnik a přełožowar
* Hańža Budarjowa (1860–1937), ludowa basnjerka
* Jan Budar (* 1975), direktor Załožby za serbski lud
* Jan Michał Budar (1713–1789), ryćerkubler w Hornjej Hórce, adwokat a dobroćel Serbow
* Ludmila Budarjowa (* 1949), slawistka, pedagogowka a předsydka Serbskeho šulskeho towarstwa z.t.
Buk (mjeno)

**Buk** (němsce *Buck*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot štomoweho mjena *buk* pochadźa. Mjeno noša slědowace wosoby:

* Jakub Buk (1825–1895), farar, wědomostnik a spisowaćel
* Jan Buk (1922–2019), moler
* Jan Wilhelm Buk (1869–1945), sakski politikar, ministerski prezident
* Michał Buk (1804–1865), farar a spisowaćel
Cyž

**Cyž** (němsce *Ziesch*, tež *Ziesche*) je rozšěrjene serbske swójbne mjeno, pochadźace wot ptačka *[[čižik]]* ( *Zeisig*). Znaći nošerjo mjena su:

* Benedikt Cyž (* 1948), zamołwity za serbske naležnosće Budyskeho wokrjesa, stawiznar
* Bjarnat Cyž (* 1951), jednaćel Domowiny
* Jakub Cyž (1775–1837), farar w Šěrachowje
* Jakub Cyž (1901–1955), narodny prócowar a antifašist
* Jan Cyž (1898–1985), jurist, nakładnik a krajny rada Budyskeho wokrjesa
* Jan Cyž (* 1955), hudźbnik a komponist
* Jan Cyž-Hajničanski (1883–1948), farar w Hajnicach a předsyda Łužiskeje narodneje rady
* Jurij Cyž (1848–1874), spisowaćel
* Jurij Cyž (1904–1947), prawiznik a kulturny prócowar
* Michał Cyž (1825–1860), publicist a adwokat
* Michał Cyž (1858–1947), prawiznik a zarjadnik Serbskeho domu
* Michał Cyž (* 1977), kulturny prócowar a nawoda SAEK
* Mikławš Cyž (1825–1853), duchowny, spisowaćel a basnik
* Pětr Cyž (1811–1882), kubler, herbski rychtar a wjesny šołta w Nowoslicach
* Zala Cyžowa, něhdyša městopředsydka Domowiny

## Žórła
Čornak

**Čornak** (němsce *Zschornack*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jěwa-Marja Čornakec (* 1959), spisowaćelka a přełožowarka
* Jurij Čornak (1934–2015), młynk, předewzaćel a politikar
* Pawoł Čornak (1914–1955), Domowinski funkcionar
* Tomaš Čornak (* 1963), wjesnjanosta Njebjelčic
Domaška

**Domaška** (němsce zwjetša *Domaschke*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot předmjena *Tomaš* abo *Domaš* pochadźa. Mjeno noša slědowace wosoby:

* Franc Moric Domaška (1862–1931), farar w Budestecach a składnostny spisowaćel
* Michał Domaška (1820–1897), farar w Nosaćicach a serbski pěsnjer
* Romuald Domaška (1869–1945), rjadny duchowny, spisowaćel a kulturny prócowar
Dučman

**Dučman** (němsce *Dutschmann*, tež *Deutschmann*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Arnošt Ota Dučman (1896–1945), nowinar
* Handrij Dučman (1836–1909), farar, spisowaćel a basnik
* Pětr Dučman (1839–1907), lěkar a narodny prócowar
Głowan

**Głowan** (němsce *Kopf*) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Dabit Boguwěr Głowan (1788–1865), wučer, pedagog a spisowaćel
* Hendrich Głowan (1833–1884), wučer a spisowaćel
* Jeremias Bogusław Głowan (1785–1854), wučer
* Kito Samuel Głowan (1774–1837), wučer
Hajna

**Hajna** (němsce *Heine*, tež *Heyne*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Feliks Hajna (1901–1988), awtor
* Jurij Hajna (1877–1952), moler a grafikar
* Mikławš Hajna (1876–1941), wučer, ludowy spisowaćel a kulturny prócowar
* Richard Hajna (1897–1961), braška a narodny prócowar
Hančka

**Hančka** (němsce *Hantschke*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Arnošt Hančka (1867–1928), wučer a ludowy spisowaćel
* Jan Jurij Prokop Hančka (1731–1789), rjadnik, rěčespytnik a awtor
Handrik

**Handrik** ( zwjetša *Handrick*) je serbske swójbne mjeno, pochadźace wot wosoboweho mjena *[[Handrij]]*, slědowacych wosobow:

* Curt Handrik (1885–1962), ewangelski farar
* Danko Handrik (* 1975), reporter, nawoda ARD-studija w Praze
* Jan Handrik (1924–2015), kulturny funkcionar a awtor
* Jan Handrik-Ćěsla (1840–1915), lěkar, basnik a přełožowar
* Jurij Handrik (1897–1963), farar w Markneukirchenje a Njebjelčicach, kulturny prócowar
* Matej Handrik (1864–1946), farar w Slepom
* Michał Handrik-Ćěsla (1846–1928), wuměłski knihiwjazar
Jenč

**Jenč** (němsce *Jentsch*, tež *Jentzsch*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hanka Jenčec (* 1983), spisowaćelka
* Helmut Jenč (1936–2020), slawist
* Jan Awgust Jenč (1836–1918), wučer, stawiznar, ludowědnik, přirodowědnik
* Korla Awgust Jenč (1828–1895), farar w Palowje, literarny stawiznar
* Rudolf Jenč (1903–1979), literarny stawiznar a rěčespytnik
Jordan (mjeno)

**Jordan** je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hajno Jordan (1882–1917), wučer a mjenowědnik
* Hendrich Jordan (1841–1910), wučer a spisowaćel
* Jan Pětr Jordan (1818–1891), slawist, publicist, redaktor a nakładnik
* Karlo Jordan (1885–1967), wučer a narodny prócowar
Kokla

**Kokla** ( *Kockel*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Adolf Kokla (1830–1891), piwarski mišter a fotograf
* Jan Kokla (1798–1865), wulkobur a wjednik burskeho hibanja 1848/49
* Jurij Kokla (1904–1979), wjesnjanosta we Wudworju a předsyda prodrustwa
* Michał Kokla (1819–1869) – farar, nabožinski spisaćel
* Michał Kokla (1840–1922), burski kubler a zapósłanc krajneho sejma
* Michał Kokla (1907–1967), politiski prócowar a ludowy powědar
* Mikławš Kokla (1901–1980), ludowědny zběrar a zapisowar

Mjena pochadźa wot ptačka *[[kokula]]*.

## Žórła
Lejna Theurigowa

**Lejna Theurigowa** (němsce *Helene Theurich*; * 11. małeho róžka 1944 w Smječkecach) běše wot 2007 do 2015 předsydka załožboweje rady Załožby za serbski lud. Studowana industrijowa inženjerka dźěłaše w zańdźenosći mjez druhim w Domje za serbsku ludowu kulturu (1968–1970), w Choćebuskim tekstilnym kombinaće (1970–1987), w Grodkowskich tekstilnych twornjach (1987–1992) a jako regionalna rěčnica Domowiny.

Wona je ženjena, ma dwě dorosćenej dźowce a je bjezstronska.

## Wotkaz
* Žiwjenjoběh na webstronach Załožby
Šupy

**Šupy** (*Procyon*) su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (*Procyonidae*). Wot sydom družinow je jedna tež w Europje zdomjacnjowana.

## Wopis
Šupy docpěja dołhosć wot něhdźe 40 hač do 70 cm. Barbjenje je šěre hač čornojte, mjeztym zo maja čorny muster we wobliču. Wone su wšožrački a móžeja derje lězć a płuwać.

## Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Sydom družinow je w sewjernej, srjedźnej a južnej Americe domjace.

## Družiny

Ród šupow so do sydom družinow rozdźěli:

* (Sewjeroameriski) šup (*Procyon lotor*) je najdale rozšěrjeny a najlěpje přeslědźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wot južneje Kanady hač Panamy rozšěrjeny, wón je mjeztym tež w Europje domjacy.
* Krabowy šup (*Procyon cancrivorus*) je w Južnej Americe domjacy. 
* :de:Tres-Marias-Waschbär (*Procyon insularis*) je na Tres-Marias-kupach před zapadnym pobrjozom Mexiko endemiski. 
* Bahamaski šup (*Procyon maynardi*) je žiwy jenož na kupje New Providence, kotraž k Bahamam słuša.
* Guadeloupe-šup (*Procyon minor*) je na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
* Cozumel-šup (*Procyon pygmaeus*) je žiwy na kupje Cozumel před mexiskej połkupu Yucatán.
* Barbadosowy šup (*Procyon gloveralleni*) na Karibiskej kupje Barbadosy wustupowaše. Posledni eksemplar bu w lěće 1964 wuhladany, tak zo družina płaći jako wotemrěta.

## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 267 

## Eksterne wotkazy
14. januara

**14. januara** abo **14. wulkeho róžka** je štyrnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 351 dnjow (352 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1724: Španiski kral Filip V. wotstupi k wužitkej swojeho syna Ludwiga I.
* 1784: Zratifikowanje Pariskeho měra přez ameriski kontinentalny kongres skónči wójnu njewotwisnosće z Wulkej Britaniskej.
* 1916: Prěni ekspresny ćah do Konstantinopela startuje w Berlinje.
* 1951: Wotewrjenje prěnjeho po sowjetskim přikładźe natwarjeneho kulturneho palasta Němskeje demokratiskeje republiki w Kamjenicy.
* 1953: Juhosłowjanski ministerski prezident Josip Broz Tito bu woleny k statnemu prezidentej.
* 2001: Zemjerženje ze sylnosću 7,6 w El Salvador.
* 2005: Přizemjenje europskeje swětnišćoweje sondy *Huygens* na Saturnowym měsačku Titan.

## Narodniny

* 1622: Molière – francoski basnjer komedijow, režiser a dźiwadźelnik
* 1683: Gottfried Silbermann – němski pišćele- a klawěrotwarc
* 1737: **[[Jan Wjela (farar)|Jan Wjela]]** – serbski farar a kěrlušer
* 1861: Wilhelm von Polenz – němski domizniski basnik
* 1875: Albert Schweitzer – němski lěkar, misionar a nošer Nobeloweho myta
* 1892: Martin Niemöller – němski teolog a spjećowar přećiwo fašizmej
* 1897: **[[Pawoł Kurjo]]** – serbski prawiznik, stawiznar, redaktor a załožer časopisa Serbski student
* 1897: Vasa Čubrilović – serbiski stawiznar a politikar
* 1901: **[[Pawoł Wićaz-Chróšćanski]]** – serbski ratarski dźěłaćer, redaktor a basnik
* 1915: **[[Hana Wićazowa]]** – serbska ludowa pěsnjerka a spěwarka
* 1919: Giulio Andreotti – italski ministerski prezident
* 1931: Caterina Valente – dźiwadźelnica a spěwarka
* 1941: Milan Kučan – słowjenski politikar a statnik
* 1942: Michael Gwisdek – němski dźiwadźelnik a režiser
* 1946: Howard Carpendale – južnoafriski šlagrowy spěwar a komponist
* 1951: Měrćin Wałda – serbski kulturny wědomostnik
* 1955: Matthias Rößler – němski politikar
* 1963: Steven Soderbergh – US-ameriski filmowy režiser
* 1968: LL Cool J – US-ameriski rapper

## Wumrěće

* 1092: Wratisław II. – kral Čechow
* 1721: Pětr Ławrjenc Dubjenka – serbski farar a pěsnjer
* 1802: Jan Rychtar – serbski farar, wučer a pedagogiski prócowar
* 1874: Philipp Reis – němski wučer a wunamakar
* 1887: Hanuš Knjez – serbski wučer, spisaćel, litograf
* 1898: Lewis Carroll – britiski spisowaćel, matematikar a fotograf
* 1900: Korla Herman Robert Rjeda – farar a prěni serbski protykar
* 1922: Pavle Jurišić Šturm – serbiski general łužiskeho pochada
* 1957: Humphrey Bogart – US-ameriski dźiwadźelnik
* 1984: Rudolf Lehmann – němski stawiznar
* 1994: Bohumila Šretrová – čěska spisowaćelka, přećelka Serbow
* 2005: Rudolph Moshammer – němski modowy tworićel
* 2016: Alan Rickman – britiski dźiwadźelnik a režiser

## Swjate dny
* katolski: Feliksa
* ewangelski: Jurja Foxa

## Wotkaz
15. januara

**15. januara** abo **15. wulkeho róžka** je pjatnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 350 dnjow (351 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Narodniny

* 1791: Franz Grillparzer – awstriski spisowaćel
* 1815: Jan Jakub Pjetaš – serbski wučer a kulturny prócowar
* 1831: Juro Surowin – němski bibliotekar, korektor, publicist, basnik, filantrop a přećel Serbow a Litawčanow
* 1854: Ján Emanuel Dobrucký – Wojerowski ewangelski farar a awtor
* 1860: Jurij Mucha – serbski braška a ludowy spisaćel
* 1870: Wylem Nowy – serbski farar, kulturny prócowar, předsyda Maśicy Serbskeje
* 1891: Osip Mandelštam – ruski basnik, spisowaćel a přełožowar
* 1900: Božidar Šěca – serbski domiznowědnik, wučer a spisowaćel
* 1905: Jurij Wuješ – serbski wučer, basnik, redaktor a dźiwadźelnik
* 1908: Edward Teller – US-ameriski fyzikar
* 1918: Gamal Abdel Nasser – eyptowski statnik
* 1922: Franz Fühmann – němski spisowaćel
* 1929: Martin Luther King – US-ameriski prócowar za byrgerske prawa, nošer Nobeloweho myta
* 1958: Boris Tadić – serbiski politikar a prezident
* 1969: Meret Becker – němska dźiwadźelnica a spěwarka
* 1975: Sophie Wilmès – belgiska politikarka, ministerska prezidentka
* 1977: Giorgia Meloni – italska politikarka, ministerska prezidentka
* 1985: René Adler – němski kopar

## Wumrěće
* 1919: Karl Liebknecht – němski socialistiski politikar (zamordowany)
* 1919: Rosa Luxemburg – zastupjerka mjezynarodneho dźěłaćerskeho hibanja
* 2018: Dolores O'Riordan – irska rockowa spěwarka
* 2024: Helmut Faska – serbski rěčespytnik

## Swjate dny
* katolski: Arnolda
* ewangelski: Bohuwěra Hahna

## Wotkaz
16. januara

**16. januara** abo **16. wulkeho róžka** je šěsnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 349 dnjow (350 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Podawki
* 2002: Dla přiběraceje kritiki wozjewi ministerski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf swój wotstup ze zastojnstwa k 18. apryla.

## Narodniny

* 1811: Jan Kito Post – serbski wučer, zběraćel ludowych pěsnjow a kulturny prócowar
* 1901: Fulgencio Batista – kubanski prezident a diktator
* 1922: Arnošt Grofa – serbski ratar, kulturny prócowar a Maćicar
* 1924: Aleksandar Tišma – serbiski spisowaćel
* 1931: Johannes Rau – němski zwjazkowy prezident
* 1932: Dian Fossey – US-ameriska wopicowa slědźerka
* 1933: Susan Sontag – US-ameriska spisowaćelka a esejistka
* 1934: Pawoł Šołta – serbski spěwar
* 1940: Franz Müntefering – němski politikar (SPD), zwjazkowy minister, předsyda SPD
* 1948: Gregor Gysi – němski politikar
* 1949: Tomasz Nawka – direktor Serbskeho muzeja a hudźbnik
* 1974: Kate Moss – britiski modl
* 1978: Maik Petzold – němski triatlet z Małeho Wjelkowa

## Wumrěće
* 1738: Maćij Wjacław Jakula – serbski rězbar čěskeho baroka
* 1962: Ivan Meštrović – juhosłowjanski rězbar
* 2001: Laurent-Désiré Kabila – kongoski prezident

## Swjate dny
* katolski: Marcela
* ewangelski: Jurja Spalatina

## Wotkaz
17. januara

**17. januara** abo **17. wulkeho róžka** je sydomnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 348 dnjow (349 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Narodniny

* 1504: Pius V. – romsko-katolski bamž
* 1706: Benjamin Franklin – ameriski politikar, nakładnik, spisowaćel a sledźer
* 1852: **[[Franc Měrćink]]** – serbski wučer a propagator słowjanskich literaturow w młodych lětach
* 1899: Al Capone – US-ameriski gangster
* 1927: Eartha Kitt – US-ameriska spěwarka a dźiwadźelnica
* 1942: Muhammad Ali – US-ameriski pjasćowar
* 1954: Bascha Mika – němska žurnalistka
* 1962: Jim Carrey – kanadiski komikar a dźiwadźelnik
* 1965: Wito Sćapan – serbski tachantski farar
* 1972: Benno Führmann – němski dźiwadźelnik

## Wumrěće

* 1468: Gjergj Kastrioti (Skanderbeg) – albanski wjerch a narodny rjek
* 1598: Fjodor I. – ruski car (1584-1598)
* 1736: Matthäus Daniel Pöppelmann – němski twarski mišter
* 1924: Jan Grólmus – serbski wučer, šulski direktor a kulturny prócowar
* 1925: Jakub Skala – serbski duchowny, redaktor Katolskeho Posoła
* 1961: Patrice É. Lumumba – kongoski ministerski prezident
* 1982: Warlam Tichonowič Šalamow – ruski a sowjetski basnik a spisowaćel
* 2002: Jan Bulank – serbski komponist a dirigent
* 2004: Czesław Niemen – pólski rockowy spěwar
* 2008: Bobby Fischer – US-ameriski šachownik
* 2010: Jyoti Basu – indiski politikar

## Swjate dny
* katolski/ewangelski: Antonija

## Wotkaz
Wjerchownja

**Wjerchownja** () je wjes w Delnjej Łužicy a dźěl města Kalawy w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži južnje centruma města we wysokosći 90 metrow nad mórskej hładźinu a ma někak sydom stow wobydlerjow.

Wjes naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1527. Mjeno poćahuje so na geografiske połoženje na hórkach „Kalawskeje Šwicy“.

## Wobchad
Runje přez Wjerchownju běži železniska čara Hala–Choćebuz. 

## Žórła


## Wotkazaj
Robusta-kofejowc

**Robusta-kofejowc** (*Coffea canephora*) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (*Rubiaceae*). 

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła
* 

## Eksterne wotkazy
Gallišćina

**Gallišćina** bě keltiska rěč, kotraž bu w starowěku w Galliskej rěčana. To su teritorije dźensnišich krajow:
* Francoska
* Belgiska
* Zapadna Němska
* Sewjerna Italska
Lepontišćina a galatišćina běštej podobnej rěči, ale so wot někotrych awtorow za narěči matej. Wona je nimo keltiberišćiny hłowne žórło za twjerdźowe keltiske rěče.

## Dopokazy

Dopokazy gallišćiny su znate w dwěmaj alfabetomaj, a to w grjekskim alfabeće (wot 3. lětstotka před našim ličenjom časa hač do spočatka 1. lětstotka našeho ličenja časa) a we łaćonskim alfabeće (wot kónca prěnjeho lětstotka do Chr. hač do kónca štwórteho lětstotka po Chr.).

Najwažnišej dopokazaj rěče stej Kalender wot Coligny (50–80) a grafiti wot Condetomagos (La Graufesenque, 1. lětstotk). Mało dlěšich tekstow su we łaćonskim alfabeće pisane. Při tym wołojowa plata wot Lezoux wobsahuje něhdźe 50 słowow, mjeztym zo plata wot Chamalières wobsahuje wjace hač 50 a plata wot Larzac samo wjace hač 160 słowow. Najwjace napismow je krótke a wobsahuje nimo mjenow jenož někotre stereotypiske rěčne wobroty.

## Rěčne přiznamjenja
Indoeuropski **kw* bu w gallišćinje – kaž w druhich tak mjenowanych p-keltiskich rěčach – do **p*  přeměnjeny, na př. **''p**etor-* "štyri" (přir. , ale ; tež łaćonsce *quatuor*). Při tym w słowach kaž na př. *Epona* „konjowa Bohowka“ gallišćina njeje *p* do *b* dale přeměniła, kaž na př.  "žrěbjo". Iršćina je *c* (z **kw*) do *ch* dale přeměniła, kaž na př. *each* "kóń" (přir. łaćonske *equus* "kóń").

Na rozdźěl wot kupokeltiskich rěčow wjele kóncowkow buchu wobchowane, kaž tež stary slěd słowow po SVO-šema. Nimo toho [[nazwukowa mutacija]] (němsce *Anlautmutation*) w gallišćinje hišće njeeksistowaše.

== Městne mjena ==
Mnoholičbne městne mjena zapadneje Europy pochadźa z gallišćiny, kaž na přikład [[Bordeaux]] z *Burdigalia*, [[Wien]] z *Vindobona*, [[Genf]] z *Genava* a [[Zürich]] z *Turicon*. Samo galliske sufiksy namakaja so w městnych mjenach, kaž na př. *-ac* w formje *-ac* w Bretanji (St-Briac), w formje *-ai* abo *-y* w sewjernej Francoskej (Virtai, Vitry, Argancy z *Argentiacum*, Orly z *Aureliacum*) a w formje *-ac* w juhu (Cognac, Vitrac). Ale tež w Němskej so warianće tutoho sufiksa namakatej, a to *-ach* a *-ich*, na př. [[Andernach]] z *Antunnacum*.

== Słowoskład ==
Słowoskład gallišćiny je jenož zdźěla znaty.

* *allos* „druhi“ (přir. )
* *ater* „nan“ (přir. )
* *aus* „wucho“
* *bardos* „poet“ (přir. )
* *beber, bibro-' „bobr“
* *bekos* „pčołka“ (přir. )
* *beremi* „ja njesu“ (přir. )
* *briga* "hórka" (přir. )
* *cambios* „wuměna“
* *carros* „wóz“ (přir. )
* *dumno-* „swět“ (přir. )
* *dunum* „hród“  (přir. )
* *eimu* „dźemy“
* *epos, eqwos* „kóń“ (přir. )
* *giam-* „zyma“ (přir. )
* *nemeton* „swjatnišćo“
* *oinos* „jedyn“ (přir. )

## Přikład

## Nóžki


## Žórła
*   
*  
*  
*  
*  

## Eksterne wotkazy
* Lisćina galliskich słowow při Wordgumbo 
* Nastawk při ''indoeuro.bizland.com''
Kukow

**Kukow** je sydlišćo w serbskej Hornjej Łužicy a wot 1957 z dźělom gmejny Pančicy-Kukow. Do toho bě samostatna gmejna z wjesnym dźělom Stara Cyhelnica.

Nadeńdźe so na prawym boku Klóšterskeje wody napřećo Pančicam a sewjernje klóštra Marijina hwězda.

## Stawizny
Sewjerowuchodnje wsy při Klóšterskej wodźe nadeńdźe so Kukowske hrodźišćo, kotrež słužeše Milčanam hižo do přichada Němcow jako zepěranišćo.

Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1248 jako *Kucov*. Ležownostne knjejstwo měješe susodny klóšter Marijina hwězda. Kukowske kubło bě z klóšterskim wudworom.

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 335 wot cyłkownje 345 Kukowčanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 84,8 %.

## Wosobiny
* Měrćin Bjarnat Just z Friedenfelsa (1642–1721), Budyski tachant, spisaćel a wudawaćel
* Hrjehor Józef Just (1671–1742), farar a załožer fundacije za wukubłanje Serbow
* Bosćan Tecelin Mět (1759–1835), duchowny, spisowaćel na nabožinskim polu
* Jurij Wawrik (1816–1878), młynk, ludowy spisaćel
* Mikławš Truc (1839–1917), wojnar, twarc knjejskich wozow a pozdźišo awtow, předewzaćel
* Jakub Bart-Ćišinski (1856–1909), basnik, publicist, redaktor a załožer serbskeje dramatiki
* Mikławš Hajna (1876–1941), wučer, ludowy spisowaćel, fejetonist
* Mikławš Just (1885–1975), farar a kulturny prócowar
* Jurij Skala (1893–1979), póstowy přistajeny a funkcionar powołanskeho zwjazka
* Franc Natuš (1898–1950), kuchar, překupc, narodny prócowar

## Žórła


## Wotkaz
Kowar

**Kowar** (němsce *Schmidt*, tež *Schmitt*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Křesćan Bohachwał Kowar (1703–1778), farar a spisowaćel
* Majka Kowarjec (* 1945), dźiwadźelnica
* Marko Kowar (* 1959), jednaćel Domowiny
* Pětr Kowar (1875–1945), ludowy spisowaćel a moler
* Pětr Filip Kowar (1688–1737), nabožinski prócowar a spisaćel
Krawc

**Krawc** ( *Schneider*, tež *Krautz*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Bjarnat Krawc (1861–1948), wučer, komponist a hudźbny wědomostnik
* Jan Krawc (1896–1969), wučer a domiznowědnik
* Jan Awgust Krawc (1879–1947), wučer
* Křesćan Krawc (* 1938), spisowaćel
* Marja Krawcec (1948–2014), awtorka, režiserka, basnica
* Marja Krawcowa, wjelelětna wjesnjanostka gmejny Róžant
* Pawlina Krawcowa (1890–1941), wušiwarka a ludowa wuměłča, wopor fašizma
* Pawoł Krawc (1885–1954), wučer a ludowy wuměłc
* Pawoł Krawc (1901–1980), muler, twarski nawoda noweho Serbskeho domu a Domowinski funkcionar
* Pawoł Erich Krawc (1907–1995), pedagoga, ludowědnik a domiznowědnik
Krječmar

**Krječmar** ( *Kret(z)schmer*, tež *Kret(z)schmar*) je serbske swójbne mjeno, kotrež wot powołanskeho pomjenowanja *korčmar* pochadźa. Mjeno noša slědowace wosoby:

* Měrćin Krječmar (1842–1864), spisowaćel
* Mikławš Krječmar (1891–1967), docent serbskeje filologije w Praze, literarny stawiznar, rěčespytnik
* Pawoł Krječmar (1898–1979), pismikistajer, Domowinski prócowar a ludowy spisowaćel
Křižan

**Křižan** (zněmčene *Zieschang*, tež *Zieschank*, *Kschischan*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Křižan (1880–1959), farar, kulturny prócowar a předsyda Domowiny
* Jan Pawoł Křižan (1854–1923), farar, spisaćel a předsyda Maćicy Serbskeje
* Korla Božidar Křižan (1886–1924), farar a spisaćel nabožinskeje literatury
Kubica

**Kubica** ( *Kubitz*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Judith Kubicec (* 1968), dirigentka
* Korla Awgust Kubica (1842–1914), farar a aktiwny čłon Maćicy Serbskeje
* Křesćan Kubica (1805–1861), superintendent a składnostny spisowaćel
* Lucian Kubica (* 1960), rozhłosownik
Handrij Nyča

**Handrij Nyča** ( *Andreas Nitsche*; * 17. nowembra 1731 na Židowje, † 18. julija 1795 w Mengelojcach pola Rychbacha) bě serbski pućowacy, wučenc, sakski kurwjerchowski dwórski radźićel a swobodny murjer.

Nyčowej staršej běštaj Handrij Nyča, wobydler Židowa a Hana Nyčowa, rodź. Mětec z Bórka. Po nabožinskej wučbje na Židowje, wopytowaše młody Handrij dwě lěće Gersdorffsku šulu w Delnim Wujězdźe a na to gymnazij w Budyšinje. Po tym studowaše předewšěm prawnistwo kaž tež filozofiju a chemiju we Wittenbergu a Lipsku. W Lipsku běše mjez 1755 a 1757 sobustaw Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po wotzamknjenju swojeho studija pućowaše dołho přez Europu, mjez druhim do Danskeje, Pólskeje, Rakuskeje, Šwicarskeje, Nižozemskeje, Wulkeje Britaniskeje a předewšěm do Ruskeje, hdźež wuwučowaše jedne lěto dołho filozofiju w Moskwje.

W lěće 1776 kupi wón ryćerkubło Löbensmüh blisko Mengelojc a 1779 zmandźeli so z Marju, třećej dźowku ruskeho hrabja Soltykowa. W samsnym lěće pomjenuje so Handrij Nyča na sakskeho dwórskeho radźićela. Nyča bě nahladny a wuspěšny spěchowar rozšěrjeneho tajneho Zwjazka mystiskich centralistow a wobknježeše klasiskich a wjele nowišich rěčow.

Handrij Nyča wumrě w lěće 1795 po čuwowej zymicy a bu na Budyskim Serbskim kěrchowje pohrjebany. Njeměješe swójske dźěći, adoptowaše pak bratroweho syna Handrija, kotryž běše pozdźišo załožer hornjołužiskeho zemjanskeho rodu Nyča.

## Žórła

* Friedrich Schlichtegroll: *Nekrolog auf das Jahr 1798.* Justus Perthes, Gotha 1803, s. 59–65 (online). 
* Christian Gottlieb Käuffer: *[[:de:s:Kurzer Abriß der Geschichte von Mengelsdorf|Kurzer Abriß der Geschichte von Mengelsdorf]].* *Sr. Wohlgeboren Tit. deb. Herrn Andreas Nitsche, der Arzneygefahrheit Doktorn, bey Dessen Vermählung mit tit. deb. Demoiselle Christianen Friederiken Modrach unter Begleitung der redlichsten Wünsche gewidmet.* Burghart, Görlitz 1800, str.12–15. 

## Nóžki
Wróbl

**Wróbl** (němsce *Robel*, tež *Sperling*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jakub Wróbl (1853–1933), zamkar a misionar
* Jan Wróbl (1800–1867), zahrodkar w Zarěču a wjednik serbskeho burskeho hibanja 1848/49
* Jurij Wróbl (1926–1981), wučer a sportowy organizator

Mjeno pochadźa wot ptačka *[[wrobl]]*.

## Žórła
Wjela

**Wjela** (němsce *Wehle*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hendrich Božidar Wjela (1778–1805), krajinowy rysowar a raděrowar
* Herman Ferdinand Wjela (1823–1877), sudniski asesor, spisowaćel a narodny prócowar
* Jan Wjela (1737–1793), farar a kěrlušer
* Jan Wjela-Radyserb (1822–1907), wučer, basnik, spisowaćel a ludowědnik
* Jan Wjela (1880–1951), wikowanski pomocnik a zapósłanc strony SPD w Sakskim krajnym sejmje
* Jan Wjela (1920–1999), wučer, awtor a lektor
* Jurij Wjela (1892–1969), wučer a spisowaćel
Žur

**Žur** (němsce *Sauer*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hubert Žur (1923–2013), žurnalist, přełožowar, wudawaćel a nakładnik
* Jakub Žur (1754–1799), kapłan a přiwisnik katolskich rozswětlerjow
* Jakub Žur (1821–1887), farar, narodny a socialny prócowar
* Jakub Žur (1876–1969), farar, redaktor a kulturny prócowar
* Jan Žur (1812–1872), wučer a dopisowar do Krajana
* Jurij Žur (1788–1813), wučer a serbowědny slědźer
* Jurij Žur (1900–1967), ratar, prodrustwownik a Domowinski prócowar
* Michał Žur (1868–1929), farar, spěchowar serbsko-pólskeje wzajomnosće
* Mikławš Žur (1859–1932), duchowny při Budyskim tachantstwje, awtor nabožinskich spisow a dźiwadłowych hrow
Wićaz

**Wićaz** (němsce *Witschas*, tež *Lehmann*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Alfons Wićaz (* 1945), žurnalist
* Bjedrich Awgust Wićaz (1865–1927), inženjer a towarstwowy prócowar
* Bosćij Michał Wićaz (1747–1803), krajnobohotski wićežny bur, korčmar, braška a ludowy basnik
* Herta Wićazec (1819–1885), šwalča a basnjerka
* Jan Wićaz (1794–1869), wulkobur a wjesny sudnik w Błócanach a wjednik burskeho hibanja 1848/49
* Jurij Wićaz (1899–1974), žurnalist a přełožowar
* Mikławš Joachim Wićaz (1921–1998), informatikar
* Ota Wićaz (1874–1952), literarny a kulturny stawiznar, redaktor, basnik a spisowaćel
* Pawoł Wićaz (1900–1965), wučer, kulturny historikar, lektor a awtor biografiskich nastawkow
* Pawoł Wićaz (1902–1958), dźěłaćer, dźiwadźelnik
* Pawoł Wićaz-Chróšćanski (1901–1933), ratarski dźěłaćer, redaktor, basnik
Šěrach

**Šěrach** (němsce *Schirach*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Bohuchwał Benedikt ze Šěrach (1743–1804), uniwersitny profesor, stawiznar, jurist, filolog, wučenc a publicist
* Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773), farar, wuznamny přirodospytnik a pčołar, rozswětler
* Hadam Zacharias Šěrach (1693–1758), farar, sobuzałožer Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku, basnik, magister
* Korla Bohuchwał Šěrach (1764–1836), farar a sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* Křesćan Bohuchwał Šěrach (1709–1776), farar a stronjan pietistow
* Pětr Šěrach (1656–1727), farar, zakitowar serbskeje rěče, magister
* Pětr Elias Šěrach (1742–1795), knihićišćer a nakładnik
Šołta

**Šołta** ( *Scholze*, tež *Schulze*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Arnošt Bjedrich Šołta (1763–1832), wučer, słownikar a rěčnicar
* Arnošt Fürchtegott Šołta (1793–1858), superintendent a zakitowar serbstwa
* Beno Šołta (1891–1968), farar, dr. phil., wopor fašizma
* Beno Šołta (1928–1986), redaktor, dramaturg a spisowaćel
* Beno Pětr Šołta (1851–1908), wučer a towarstwowy prócowar
* Dietrich Šołta (* 1950), slawist a direktor Serbskeho instituta
* Dorothea Šołćina (* 1953), basnica a spisowaćelka, lektorka a wudawaćelka
* Jan Šołta (1921–2004) – stawiznar
* Jan Bohuwěr Šołta (1731–1755), filozofiski spisowaćel a magister
* Jan Bohuwěr Šołta (1852–1891), publicist, literat, ludowědnik a pěstowar słowjanskeje wzajomnosće
* Jurij Šołta (1886–1971), wučer, kantor a kulturny prócowar
* Jurij Šołta (1888–1968), překupski zarjadnik, dr. phil. a słownikar
* Leńka Šołćic (* 1978), rěčespytnica
* Madleńka Šołćic (* 1975), awtorka, redaktorka a dramaturgowka
* Matej Šołta (1691–1773), diakon, pedagog a spisaćel nabožinskich spisow
* Pawoł Šołta (1875–1948), farar, spisowaćel a domiznowědnik
* Pawoł Šołta (1934–2025), spěwar
Smoler

**Smoler** (prjedy *Smoleŕ*,  *Schmaler*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Handrij Smoler (1693–1729), farar a nabožinski prócowar
* Jan Arnošt Smoler (1816–1884), nakładnik a wědomostnik, wodźaca wosobina serbskeho narodneho hibanja w 19. lětstotku 
* Korla Jan Smoler (1791–1848), wučer a kulturny prócowar
* Marko Smoler (1857–1941), redaktor Serbskich Nowin a narodny prócowar
Skala

**Skala** je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jakub Skala (1851–1925), duchowny, katolski kulturny prócowar a předsyda Maćicy Serbskeje
* Jan Skala (1889–1945), nowinar, basnik, narodny prócowar a narodnostny politikar
* Jurij Skala (1893–1979), póstowy přistajeny, funkcionar powołanskeho zwjazka a antifašist
Šewčik

**Šewčik** (němsce *Schewtschik*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Jakub Šewčik (1867–1935), farar, kulturny stawiznar a basnik
* Jurij Šewčik (1862–1932), wučer a towarstwowy prócowar
* Jurij Šewčik (1903–1945), ratar a ludowy basnik
* Michał Šewčik (1870–1903), farar, stawiznar a publicist
Rječka

**Rječka** (němsce *Retschke*, tež *Rötschke*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Hańža Rječcyna (1912–1974), pěstowarka, Domowinska prócowarka a ludowa zastupjerka
* Chrysta Meškankowa, rodź. Rječkec (* 1938), bibliotekarka a awtorka
* Jan Rječka (1878–1915), wučer a hudźbny prócowar
* Maks Rječka (1908–1944), wučer a domiznowědnik
* Marja Rječkec (1924–1981), wučerka a ludowa spisowaćelka
18. januara

**18. januara** abo **18. wulkeho róžka** je wósomnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 347 dnjow (348 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1871: Proklamacija Němskeho mócnarstwa we Versaillesu w běhu Němsko-francoskeje wójny. Pruski kral Wylem I. sta so z prěnim kejžorom noweho němskeho stata.
* 1895: Załoženje spěwarskeho towarstwa „Meja“ w Radworju
* 1919: Po prěnjej swětowej wójnje zahaji so we Francoskej měrowa konferenca.

## Narodniny
* 1885: Jan Lipič – serbski wučer a kantor
* 1904: Cary Grant – britisko-ameriski dźiwadźelnik
* 1937: Antonín Klimek – čěski stawiznar
* 1939: Peter Stahl – němski dźiwadźelnik, režiser a nawoda klankodźiwadła NSLDź
* 1944: Alexander Van der Bellen – awstriski hospodarski wědomostnik a politikar
* 1954: Josef Tomeš – čěski stawiznar
* 1958: Volker Pispers – němski kabaretist
* 1978: Katja Kipping – němska politikarka Lěwicy
* 1979: Leo Varadkar – irski politikar, ministerski prezident

## Wumrěće
* 1936: Rudyard Kipling – britiski spisowaćel a žurnalist, nošer Nobeloweho myta
* 1951: Hana Rězakec – kontoristka w redakciji Katolskeho Posoła
* 1977: Carl Zuckmayer – němski spisowaćel
* 2016: Glenn Frey – US-ameriski rockowy hudźbnik

## Swjate dny
* katolski: Marije maćerje jednoty
* ewangelski: Ludwiga Steila
* Němske mócnarstwo: Dźeń załoženja kejžorstwa (1871–1918)

## Wotkaz
Zyma

**Zyma** je najzymniša ze štyrjoch počasow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym hač wón na južnej połkuli abo sewjernej połkuli knježi, rozeznawaju mjez **sewjernej** a **južnej zymu**. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so zyma w kóždej hemisferje z lětnym turnusom. 

Astronomisce so započina sewjerna zyma ze zymskim zawrótom słónca – časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad južnym wobrotnikom steji a dny su najkrótše:
* na sewjernej hemisferje 21. abo 22. decembra a
* na južnej hemisferje 21. junija. 
Potom bywaja dny zaso dlěše a nocy krótše. Zyma kónči so z nalětnjej runonócnosću
* 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na sewjernej połkuli a
* 22. abo 23. septembra za južnu połkulu.

Wón traje potajkim 89 dnow na sewjernej połkuli a 93 dnow na južnej połkuli.

Dokelž wobkružna čara zemje wokoło słónca wokoło 1,7 % wot idealneho kruhoweje čary so wotchili, štyri počasy njejsu cyle runje dołhe. Nimo toho su sewjerne zymy dla bliskosće słónca (perihel 3. januara) tróšku krótše a miliše hač južne zymy. 

Meteorologisce widźane započina (sewjerna) zyma 1. decembra. Meteorologojo přirjaduja počasy połnym měsacam. (Sewjerna) nazyma so kónči za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (sewjerna) zyma wobsahuje měsacy december, januar a februar.

Fenologisce móže spočatk zymy wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) často přez spočatk trajneje sněhowe wodźěće markěruje. Přiběranje abo wotebranje wot lodowcow wotwisuje pak mjeńše wot *zymskeho* sněhoweho połoženja hač wot prěnjeho noweho sněha w nazymje, kotryž ablaciju haći.

Bližene přidźěluja zymje měsacy december, januar a februar a w južnej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich čopach knježi poł lěta „polarna nóc“; blisko čopownika traje někotre dny hač tydźenje.

Kaž w lěću su tež w zymje stare nałožki, kotrež zdźěla přežiwjachu abo buchu znowa wožiwjowane: na př. zawrót słónca jako hody, Alban Arthuan (keltisce), Julowy swjedźeń (nordisce/ germansce), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.

Zapřijeće zyma so pak tež w pomjenowanjach wužiwa, kotrež wjace hač poł lěta traja, kaž na&nbsp;př. *zymske połlěto*, *zymski jězdny plan*, *zymski semester*, *zymski tarif*, *[[zymski spar]]* (při zwěrjatach), ''zymski čas'' a.&nbsp;d.
Rjeda

**Rjeda** (němsce *Rehde*, tež *Rähde*, *Räde*) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Józef Rjeda (1894–1979), ekonom a Domowinjan
* Jurij Rjeda (1881–1951), farar w Kamjencu
* Korla Awgust Sigismund Rjeda (1820–1898), farar, składnostny spisowaćel a zběraćel ludowych pěsnjow
* Korla Herman Robert Rjeda (1816–1900), farar a prěni serbski protykar
19. januara

**19. januara** abo **19. wulkeho róžka** je dźewjatnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 346 dnjow (347 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Narodniny

* 1809: Edgar Allan Poe – US-ameriski spisowaćel
* 1839: Paul Cézanne – francoski moler
* 1923: Markus Wolf – nawoda wukrajneje tajneje słužby NDR
* 1943: Janis Joplin – US-ameriska rock-spěwarka
* 1946: Reinhard Lakomy – němski spěwar a komponist
* 1954: Katharina Thalbach – němska dźiwadźelnica a režiserka
* 1966: Alexander Ahrens – němski politikar (SPD), wyši měšćanosta Budyšina
* 1968: Steffi Lemke – němska politikarka Zelenych, zwjazkowa ministerka
* 1969: Volkmar Zschocke – sakski politikar Zelenych

## Wumrěće
* 1576: Hans Sachs – němski šewc, spěwar a basnjer
* 1874: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben – němski lyrikar, basnik němskeje narodneje hymny
* 1907: Jan Wjela-Radyserb – serbski wučer, basnik, spisowaćel a ludowědnik
* 1958: Jan Křesćan Koernig – serbski farar, składnostny basnik a komponist
* 1990: Herbert Wehner – němski politikar strony SPD

## Swjate dny
* katolski: Mariana
* ewangelski: Jana M. Hahna

## Wotkaz
20. januara

**20. januara** abo **20. wulkeho róžka** je dwacety dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 345 dnjow (346 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Narodniny

* 1826: Ernst Bohuwěr Sommer – serbski wučer, spisowaćel a prócowar w studentskim času
* 1873: Matej Berton – serbski muler, twarski předewzaćel a narodny prócowar
* 1907: Manfred von Ardenne – němski přirodowědnik
* 1920: Federico Fellini – italski režiser
* 1925: Ernesto Cardenal – nicaraguwaski teolog a politikar
* 1929: Walter Wenzel – němski mjenowědnik a sorabist
* 1930: Buzz Aldrin – US-ameriski astronawt
* 1966: Peter Tschentscher – němski politikar (SPD), měšćanosta Hamburga
* 1967: Wigald Boning – němski komikar a moderator

## Wumrěće
* 1612: Rudolf II. – kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa
* 1639: Mustafa I. – osmanski sultan
* 1936: George V. – britiski kral (1910–1936)
* 1993: Audrey Hepburn – US-ameriska dźiwadźelnica
* 2009: Albrecht Langa – serbski ludowědnik
* 2022: Juro Mětšk – serbski komponist

## Terminy
* Zjednoćene staty: Spřisahanje prezidenta

## Swjate dny
* katolski/ewangelski: Fabiana a Bosćana

## Wotkaz