Białystok

**Białystok** (pólske wurjekowanje [], znate tež pod druhimi mjenami) je najwjetše město w sewjerowuchodnej Pólskej nad rěku Biała, hłowne město Podlaskeho wojewódstwa, blisko hranicow k Běłoruskej a Litawskej. Město je zarjadniske, hospodarske, wědomostne a kulturne srjedźišćo regiona a z nimale 300.000 wobydlerjemi dźesate najwjetše město Pólskeje.

## Wo měsće
Mjezy hłownymi městami wojewódstwow Białystok je 2. najhusćišo wobydlene, 11-a bóle čłowjekopołne a 13-a bóle šěroke w Pólske. 

Wono je wobdźělnik pola: Unija Pólskich Metropolow, Euroregion Niemen, Eurocities, ale je tež sydło "Fondajxo Verdaj Pulmoj" Pólskeje. Białystok je srjedźišćo komercielnych kontaktow z wuchodnej Europu. Funguje w nim "Centro al Promocio de Orienta Merkato".

Geografiske přičiny (město leži blisko Litawskeje, Běłoruskeje a Ruskeje) a historiske wobstejnosće stej specifiski charakter města Białystok zawinował. Za čas lětstotkow su žiwi tu ludźo wšelakich kulturow, nacijow a nabožinow byli.

Město a swoja wokolina formujetej Białystokowy měšćanski kopjenski rum. Białystok je wulke srjedźišćo tekstiloweje, zežiwjenskeje, mechaniskeje, chemiskeje a drjewoweje industrije.

Něhdźe 32% přestrjenje  Białystoka je zeleni - parki, zelenišća a 1779 hektarow lěsow kreěruja dobry mikroklimat. W kopjenskim rumje leži tež dźěl nacionalneho parka. Dla tajkeho jónkróčneho susodstwa bu Białystok w lěće 1993 jako prěnje pólske město přeprošowane k projektej *Reto de Sanaj Urboj* Monda Organizajxo pri Sano. 
W Białystoku skutkuja wjace hač 570 njestatnych organizacijow.

Najbliže lětanišćo je we Waršawje.

## Mjena
Po legendźe, Białystok swoje mjeno dołži litwiskim  wójwodźe Gediminas. Wójwoda bě tury w lěsu honił. Wotpočujcy pódla lěsneje rěčki, wón prajił: *čista, běła rěka. Natwarimy kubło tu, abo załožujmy wjes*. Rěka Biała (*běła*) běži hač do nětko přez město. Po słowje *Białystok* w staropólskej rěči woznamjenja *běła skłonina* (wot kotrejež běži woda) abo *čista rěka*. 

W druhich rěčach wono so mjenuje: běłorusce *Беласток* (*Bjelastok*); jiddisce ביאַליסטאָק (*Bjalistok*), hebrejsce ביאליסטוק, litawsce Balstogė, rusce Белосток (*Bjelostok*)). Zamenhof sam w Esperantorěčnych rozmołwach  wužiwad mjeno *Belostoko* kotrež pochadźa wot ruskeho (w swojim času oficialne) mjena města.

## Stawizny

Prěnje sydlišća w městnje, hdźež nětko leži město, pochadźaja z kamjentneje doby. Ze železoweje doby pochadźaja wulke ??kurganoj, najskerje rownišća  ??militestroj, pódla nětčišeje wsy Rostołty. Městno bě při ??trako mjez dwěmaj morjomaj ležało: Baltiske a Čorne a tam so kultury měšałe mjeztym pólska, ruteniska a pruska.

W 14. lětstotku městno je dźěl Litwy počinało. Po ??Kreva Uniji (1385) Litwa je so k křesćanskim kraju wuwiwała a w białystokowy region započina wustupować křesćanski putnicy. Prěnje pisomne přispomnjenje wo Białystoku pochadźa z lěta 1426 - tehdy litwiski wulkowójwoda  Vytautas je  wjes Białystok Macieja z Tykocin přepodawał. Srjedź 15. lětstotka swójba Tabutowicz natwari prěnje kublerske domy w Dojlidy a Białystok.

W lěće 1547 sta so Białystok z wobsydstwom swójby Wiesiołowski, kotraž natwari tam murjowanu cyrkej a palast. Po tym, zo zemrě Krzysztof Wiesiołowski bjez potomnikow, přewza pólski stat swójbne wobsydstwo.

## Symbole

### Wopon
Nowy wopon Białystoka bu wot měšćanskeje rady  27. februara 1995 wuzwolowany. Na hornim, čerwjenym dźělu taflički je slěborny worjoł ze złotej krónu; na delnim, złotim dźělu je Pogoń, kóń je slěborny, jěchar w módrym kiraso, při jeho tarči je jagelona křiž. Wulka (honorinda) wersija wopona wobsahuje dwaj slěbornej pazorakaj, kotrež dźerža woponowu tafličku . Nad tym je měšćanska króna, a pod tym je slěborne pasmo z napismom *CIVITAS BIALYSTOK*.

### Chorhoj
W samsnym dnju měšćanskeje rady je chorhoj Białystoka wuzwolował. Po rozsudźe, barby Białystoka su běła, žołta a čerwjena, w chorhoji kaž tři horicontalne šlebjerdy. Wosrjedźa je wopon Białystoka.

## Demografija

W Białystoku bydla 295 mil ludźow - 155 mil žonow a 137 mil mužow.

**Demografiske změny za čas poslednich lětow:**
* 1950 - 68 500
* 1960 - 121 000
* 1970 - 168 000
* 1980 - 224 000
* 1990 - 270 500
* 2000 - 285 500
* 2004 - 295 000

## Narodne mjenšiny

### Běłorusy
Białystok je kulturne a towaršnostne srjedźišćo Běłorusow (po  registrowanju wobydlerstwa bydli tam 7,5 mil Běłorusow, 2,5 % wobydlerstwa). Funguje tam konsulat Republiki Běłoruskeje a wjace organizacijow, mjeztym "Zwjazk Běłoruskeje młodźiny, Běłoruski Kulturny Zwjazk, Zwjazk Běłoruskich Žurnalistow" a druhe; funguje njewotwisny Radio Racja kotraž wusyła wusyłanja tež k Běłoruskej; so tež wotměwa kóždolětnje festiwal "Běłoruski spěw" a swjedźeń wo Běłoruskej kulturje.

### Rusojo
W Białystoku funguje hłowna organizacija ruskeje mjenšiny w Pólskej (něhdźe 10-15 mil ludźi) - "Ruski Kulturni-zdźěłanski Zwjazk".

### Tatarojo
W měsće a swojej wokolinje bydla něhdźe 1800 Tatarow. Funguje tam Podlaska filiala Zwjazka Pólskich Tatarow.

### Druhe mjenšiny
W Białystoku tež bydla: cyganojo (funguje tam Hłowna Rada Cyganow w Pólskej) a Ukrainy (po registrowanju wobydlerstwa - 417 ludźi), funguje w měsće Zwjazk Podlaskich Ukrainow a Zwjazk Njewotwisneje Ukrainskeje Młodźiny.

## Kultura

**Muzeje a galerije**

Białystok je najwjetše kulturne srjedźišćo w sewjerowuchodnym dźělu  Pólskeje. Funguje tam Podleski Muzej a jich filiale w Białystoku (Historiski Muzej, Muzej Skulpturow Alfons Karny, Białystokski Muzej de Vilagxo), w Choroszcz (Muzej palastowe salonow), w Supraśl, Tykocin a Bielsk Podlaski. Nimo toho w Białystoku hódny wopytej je Armejowy Muzej a Muzej Natury Uniwersity w Białystoku. Leži tam tež jedyn z najlěpšich galerijow modernych wuměłstwow - Galerija Arsenał. Druha je Galerija swójby Snendziński, kotraž zhromadźiła najwjetši zběrku twórbow a arkiwowych dopomnjenkow tuteje pólskeje wuměłcowskeje swójby z Vilno. Nimo toho leža tam 19 priwatnych wuměłstwowych galerijow.

**Dźiwadła a filharmonija**

Dźak Białystokskim klankowym dźiwadłu a puparta kolegiu waršawoweje Dźiwałoweje Akademije, Białystok je mjenowana pólske srjedźišćo  klankodźiwadłoweje wuměłstwa. Nimo klankodźiwadła funguje tam tež Dramowe Dźiwadło a dźesatki priwatne dźiwadła (na při. Wierszalin w Supraśl). Město ma tež filharmoniju, kotrejež dospołne mjeno je Podleske Opera a Filharmonija (tuchwilu je twarjena nowa kulturny dom kotryž budźe wobsahować operu, filharmoniju, powjetšowane klankodźiwadło a kino).

**Druhe kulturne městna**

W Białystoku leži dźesatki bibliotekow - najwjetše su Podleska Biblioteka a Uniwersitowa Biblioteka. Druhe kulturne organizacije su mjeztym: Białystokske Srjedźišćo Kultury, Srjedźišćo Ortodoksneje Kultury, Kulturny dom "Śródmieście" a Młodźinski Kulturny dom.

## Wobchadny serwis

Białystok je wobchadny suk sewjerowuchodneho dźěla kraja. Přez město dźe železniska čara wot europskeho wuznama: Waršawa-Suwałki-Kowno-Rigo-Talin, kotraž so ze čaru Ełk-Czeremcha-Siedlce křižuje. Białystok direktnje zwjazuje železnica z mjez druhim Waršawu, Olsztyn, Gdańsk, Wrócław. Měšćanski awtobusowy daloki wobchadny serwis docpě wšě najwažniše města w Pólskej.

Přez Białystok dźe mjezynarodny europski puć E67 mjenowany *Via Baltica*, kotryž zwjazuje zapadnu Europu z Skandinawisku.

Białystok je najwjetše pólske město, w kotrymž funguje jenož jedyn měšćanski wobchadny serwis - busy. 

W měsće funguje mały, sportowe lětanišćo Krywlany. Urbestraro planuja natwarić tu mjezyregionalne abo mjezynarodne lětanišćo.

## Zdźěłanje a wědomosć

### Wysoke šule
* Medicinska Akademija w Białystoku
* Uniwersita w Białystoku
* Białystokski Polytechnikum
* Hudźbowa Akademija Fryderyk Chopin, filiala w Białystoku
* Dźiwadłowa Akademija w Waršawje, filiala w Białystoku
* Arkidioceza Wysoki Seminar w Białystoku
* Wysoka šula wo Zjawnym zarjadowanju w Białystoku
* Ekonomiska wysoka šula w Białystoku
* Wysoka šula wo Financach a zarjadowanju w Białystoku
* Njestatna Pedagogiska wysoka šula w Białystoku
* Wysoka šula wo Matematice a Informatice w Białystoku
* Žurnalistowa wysoka šula w Waršawje, filiala w Białystoku

W Białystoku studuja wjace hač 45 mil wosobow. Najstarša wysoka šula je Medicinska Akademija (załožena w lěće 1950, 3400 studentow) kotraž zarjaduje 2 hospitalej. Polytechnikum (załoženy w lěće 1964, 15.000 studentow) je najwjetša techniska šula w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. W lěće 1968 bu załožena filiala Waršawskeje Uniwersity, w lěće 1997 přeformowana do samostatneje uniwersity (16.000 studentow; wona je najwjetša wysoka šula w Podlaskej).

## Sławne białystočenjo

**Esperantisća**
* Ludwik Zamenhof‎, iniciator rěče Esperanto
* Jakob Šapir, prezident "Zamenhofa E-Societo"

**Wuměłcy**
* Dziga Vertov, ruski filmowy režiser, jedyn z załožerjow dokumentariskej kinematografije
* Boris Kaufman, filmoperatoro, bratr Dziga Vertov
* Max Weber, US-ameriski moler
* Izabella Scorupco, pólska dźiwadźelnica

**Politikarjo**
* Jičak Šamir, politikar a ministerprezident Israela
* Maksim Litvinov, sowjetski diplomat
* Włodzimierz Cimoszewicz, ministerprezident a minister za wonkowne naležnosće Pólskeje
* Ryszard Kaczorowski, posledni prezident w eksilu Pólskeje

**wědomostnicy**
* Albert Sabin, wuslědźer šćěpjenskeho seruma přećiwo spinalnej mortwicy
* Hermann Friedmann, němsko-pólski filozof a jurist

## Esperanto

Białystok je ródne město iniciator rěče Esperanto, Ludwik Zamenhof‎. Wón je 15. decembra 1859 w dróze mjenowana Zielona rodźeny, kotraž nětko so "strato Zamenhofa" mjenuje. Pódla městno, hdźež něhdy stejał ródny dom Zamenhofa, nětko marmorowa tafla wisa. W domu je złota kniha, do kotrejež so wšitcy wopytowarjo zapisuja. Wšelakorěčnosć  wobydlerstwa a časta njepřećelske nastupanja mjez wšelakimi ludami da Zamenhofej impuls kreěrować mjezynarodnu rěč. Druhdy   so su jara swjedźenske pokongresy w měsće (1927, 1931, 1959 a 1987) wotměwałe. 

**W měsće su wjele objektow, kotrež su z hibanjom Esperantistow  zawjazowane:**
* Tafla, kotraž dopomina Ródny dom Zamenhofa (dróha "Ulica Zamenhofa 14") powěsnjena  po UK 1959)
* Monument k Ludoviko Zamenhof na zelenišću při dróze "Ulica Malmeda"
* Pomjatna tafla na murje něhdyšeho gymnazija (nětčiši liceum čisło 6, w dróze "Ulica Warszawska") w kotrymž wuknył Zamenhof w lětach 1869-1873
* Swójbny dom Jakobo Ŝapiro a pomjatna tafla za njeho (w dróze "Ulica Lipowa" 31/33)
* Bjalistoka Esperanto-Centro (w dróze "Ulica Piękna" 3)
* Dźěćaca Kliniska chorownja z mjenom Ludoviko Zamenhof (w dróze "Ulica Waszyngtona" 21) - tam je posłucharnja mjenowana "Salono Esperanto" a wulka ekspozicija wo patronje; w lěće 1993 Bahaa Esperanto-Ligo financował rum za fyziske zwučowanje z mjenom a z tafličku Lidja Zamenhof
* Dwě nowej białystokowej dróze: Esperantystów a Antoniego Grabowskiego
* Historiski muzej (w dróze "Ulica Warszawska") druhdy  přihotował  ekspoziciju wo Zamenhof a wobsahuje wjace dopomnjenkow wo Białystoku za čas Zamenhofa 
* Něhdyša zakładna šula čisło 23 z mjenom Ludoviko Zamenhof; šula rozpušćena w lěće 2000 dla falowanja šulerjow

## Zajimawostki
* W měsće funguje najwjetši Polmos, producent mjeztym wódki Żubrówka.
* Zo město česćował, 1. junija 2007 so je  asteroid 19981 Bialystock mjenował.

## Sport
### Kopańca
* Jagiellonia Białystok Jagiellonia
* Hetman Białystok Hetman

## Hlej tež
* Ortodoksna cyrkej k duchej Swjatym w Białystoku

## Žórła


## Wotkazy

*  '''VisitBiałystok.com'''
*  Měšćanski websydło (pólsce, jendźelsce, němsce, rusce a Esperantsce)
*  Esperanto w Białystoku - Webstrona Bjalistoka Esperanto-Societo (pólsce a Esperantsce)