open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gusta Hatas

**Gusta Hatas** (* 14. junija 1842 w Małej Dubrawje, † 12. decembra 1901 w Hornim Wujězdźe) bě serbski brunicowy dźěłaćer a ludowy basnik.

Narodźi so jako syn chěžkarja-wojnarja a dźěłaše w brunicowych jamach w Měrkowje a Wulkej Dubrawje. Po zmandźelenju w lěće 1894 so do Hornjeho Wujězda přesydli.

Hatas wozjewješe wot 1876 w *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]]*, *[[Pomhaj Bóh]]* a w *[[Misionski Posoł|Misionskim Posole]]* składnostne kěrluše a basnje, stejace w tradiciji Pětra Młónka. Wón bě iniciator a předsyda w lěće 1880 załoženeho „Tych chorych podpěraceho towarstwa“ we Wulkej Dubrawje. 1882 powoła jeho Jaroměr Hendrich Imiš jako poselnika Ewangelskeho knihoweho towarstwa. Jako tajki přepućowa kóždolětnje ewangelsku Hornju Łužicu a předawaše serbske nabožinske knihi. 

W lěće 1893 załoži zhromadnje z Arnoštom Bartom „Serbske towarstwo za Chwaćicy a wokolnosć“ a pisaše za towarstwowe swjedźenje a dźiwadłowe předstajenja dołhe hrónčkowane prologi. Staraše so wosebje wo to, zo bychu Chwaćicy dóstali swoju cyrkej a zběraše za nju tež sam pjenjezy.

Wot lěta 1890 bě ze sobustawom Maćicy Serbskeje.

## Žórło

## Literatura
* Ota Wićaz: *Brunicar Gusta Hatas.* W Nowej dobje 49–51/1952 (24., 26. a 29. apryla)
Jan Michał Haška

**Jan Michał Haška** ( *Johann Michael Haschke*; * 13. septembra 1778 w Kulowje, † 27. januara 1854 w Budyšinje) bě serbski katolski farar a spisowaćel nabožinskich spěwow.

Narodźi so jako syn měšćanskeho žiwnosćerja a běše wot 1792 do 1802 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše wot do 1797 němskorěčny Małostronski gymnazij. Po tym studowaše hač do lěta 1799 filozofiju a wot 1799 do 1802 teologiju. Po nawróće do Łužicy skutkowaše 1802–24 jako kapłan a wot 1824 do 1834 jako farar w Chrósćicach. Wot 1834 do 1842 bě šolastik a potom hač do swojeje smjerće w lěće 1854 kantor při Budyskim tachantstwje.

Haška bě spřećeleny z młodym Francom Schneiderom a wuda w 1840tych lětach někotre nabožinske spisy. Měrješe so přećiwo reformam w serbskej rěči a prawopisu. Najebać toho bě sobuzałožer Maćicy Serbskeje a hač do lěta 1853 jeje wuběrkownik.

## Wozjewjenja
* *Jezusowa winica, to je modlerske ha spěwarske knihi...* (zhromadnje z Adolfom Sommerom), Budyšin 1836
* *Katechismus teje křesćianskeje katolskeje wučbe*, Budyšin 1848
* *Swjate sćenja, lekciony ha epistle na njedźele ha swjate dny cyłeho lěta...*, Budyšin 1848

## Literatura
* J. Buk: *Nekrolog.* W ČMS 7 (1853/54), str. 55–63
Haška

**Haška** (zněmčene zwjetša *Haschke*) je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:

* Jan Michał Haška (1778–1854) – farar a nabožinski spisowaćel
* Michał Haška (1827–1870) – zastojnik a prozaist
Haša

**Haša** (zněmčene zwjetša *Hasche*) je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:

* Jan Haša (1842–1863) – spisaćel a přełožowar
* Mikławš Haša (1862–1890) – wučer a kulturny prócowar
Jan Haša

**Jan Haša** ( *Johann Hasche*; * 4. meje 1842 w Zajdowje, † 19. meje 1863 runje tam) bě serbski spisaćel a přełožowar.

Narodźi so jako syn žiwnosćerja a młódši bratr awtora *Wojerskeho dźenika* Handrija Haše (1838–1918). Jeho wo 20 lět młódši bratr bě wučer Mikławš Haša. Jan Haša wopytowaše ludowu šulu we Wulkim Wjelkowje a wot lěta 1851 Tachantsku šulu kaž tež 1856/57 tamnišu preparandu. Wot 1857 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1863 bě z chowancom Serbskeho seminara w Praze, hdźež chodźeše na němskorěčny Małostronski gymnazij. Pola Adolfa Patery wuknješe rušćinu. Wón zemrě w starobje jenož 21 lět na chorosć płucow.

Jan Haša bě sobustaw Serbowki a wozjewješe swoje literarne prěnički w jeje *[[Kwětki|Kwětkach]]* kaž tež w rukopisnym časopisu *[[Serb (časopis)|Serb]]* a we *[[Łužičan (časopis)|Łužičanu]]*. Napisa zajimawu awtobiografiju, wot jeho přećela Jana Ćěsle w dźělnym wotpisku zachowanu, a nimo toho někotre basnje, mjez druhim parodiju *Nowy Baucen*. Dale zeserbšći rjad dźěłow wosebje z druhich słowjanskich literaturow, předewšěm pak bě talentowany prozaist. W swojim powědančku *Buškej* (*Łužičan* 1862) rysuje wójnske podawki wokoło Małeho Wjelkowa za čas Napoleonskich wójnow.

## Dalše wozjewjenja
* *Hajduk Mijat a chorhojnik Komnen.* We Łužičanu 3 (1862), str. 89–92.
* *Buškej.* W: Marja abo Wjelk w kralowskej holi, Budyšin 1964, str. 125–140.

## Literatura
* Jurij Młynk: *Jan Haša. Njeznaty kapitl ze stawiznow serbskeho pismowstwa.* W Serbskej šuli 22 (1969) 6, str. 257–63 a 11, str. 484–88.

## Žórło
Europeada 2016

**Europeada 2016** wotmě so wot 19. do 25. junija 2016 w Južnym Tirolu. Lokalny zarjadowar třećeje Europeady bě Zwjazk sportowych towarstwow Južneho Tirola (VSS). Hrajnišća běchu stadiony w přewažnje němskorěčnych gmejnach Ahrntal, Mühlwald, Sand in Taufers, Pfalzen, Olang a Niederdorf kaž tež w ladinskimaj wsomaj Al Plan de Mareo/St. Vigil in Enneberg a San Martin de Tor/St. Martin in Thurn.

Na Europeadźe wobdźělichu so nimo němskorěčnych Južnotirolčanow mustwa Ladinow, Krimskich Tatarow, Zapadothrakiskich Turkow, Madźarow z Rumunskeje, mjeńšinow z Estiskeje, Retoromanow, Chorwatow w Serbiskej, Madźarskich cyganow, Słowakow z Madźarskeje, Němcow z Danskeje, Łužiskich Serbow, Korutanskich Słowjencow, Aromunow, Madźarow ze Słowakskeje, Danow z Němskeje, Okcitanow, kupy Man, Němcow z Hornjeje Šleskeje, Sewjernych Frizow, Serbow z Chorwatskeje, Němcow z Madźarskeje, Němcow z Ruskeje a Cimbrow.

Prěni raz wotmě so tež žónske wubědźowanje. Žónske mustwa pósłachu Serbja, Južny Tirol, Okcitanojo, Němcy z Ruskeje, Ladinojo a Retoromanojo.

### Skupiny
;Mužojo

;Žony



### Hrajny plan

#### Předkoło
;Skupina A

;Skupina B

;Skupina C

;Skupina D

;Skupina E

;Skupina F

;Skupina X (žony)

;Skupina Y (žony)

#### Finalne koło
;Mužojo

;Žony
W połfinalu žonow dobychu Južnotirolčanki 1:0 přećiwo Němkam z Ruskeje. Okcitančanki hrajachu 6:1 přećiwo Ladinkam. Ze sylnej serbskej podpěru dobychu potom hosćićelki južnotirolsko-okcitanske finale dnja 24. junija w Olangu z 3:2 (0:2).
Liberecký kraj

**Liberecký kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w sewjernych Čechach a ma něhdźe 440.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 100.000 wobydlerjemi najwjetše město je Liberec.

Liberecký kraj mjezuje z Delnjošleskim wojewódstwom na sewjeru, z Královéhradeckim krajom na juhowuchodźe, Srjedźočěskim krajom na juhu, Ústeckim krajom na zapadźe a ze Sakskej na sewjerozapadźe. Wobsteji z 216 gmejnow a je po přestrjeni najmjeńši kraj w Čěskej nimo Prahi. Najwažnišej rěce w Libereckim kraju stej Jizera na wuchodźe a Łužiska Nysa, kotraž so tule wužórli. Sewjernu hranicu tworja Łužiske a Jizerske horiny; na samym juhowuchodźe słuša tež podźěl Kyrkonošow do kraja.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Libereckeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Karlovarský kraj

**Karlovarský kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w zapadnych Čechach a ma něhdźe 295.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z nimale 50.000 wobydlerjemi najwjetše město su Karlowe Wary *(Karlovy Vary)*.

Karlovarský kraj mjezuje ze Sakskej na sewjeru, z Wusčanskim krajom na wuchodźe, z Plzeńskim na juhu a z Bayerskej na zapadźe. Wobsteji ze 132 gmejnow w třoch wokrjesach a je po přestrjeni druhi najmjeńši kraj w Čěskej po Libereckim. Najwažniša rěka w Karlovarskim kraju je  Wohra *(Ohře)*, kotraž ćeče ze zapada do wuchoda na směr Łobja. Sewjernu hranicu z Němskej tworja Rudohory, na zapadnej mjezy z Bayerskej leža Šmrěčiny.

W Karlovarskim kraju nadeńdźe so tak mjenowany „třiróžk kupjelow“, kiž wobsteji z Karlowych War, Mariánské Lázně a Františkovy Lázně. Dalšej wuznamnej měsće stej Cheb a Sokolov.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Karlovarskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Plzeňský kraj

**Plzeňský kraj** (serbsce *Pilzeński kraj*) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w zapadnych Čechach a ma něhdźe 580.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 170.000 wobydlerjemi najwjetše město je Pilzeń.

Plzeňský kraj mjezuje z Karlowarskim krajom na sewjeru, ze Srjedźočěskim na sewjerowuchodźe, z Juhočěskim krajom na juhowuchodźe a z Bayerskej na zapadźe. Wobsteji z 501 gmejnow w sydom wokrjesach. Najwažniša rěka w Pilzeńskim kraju je Berounka, kotraž nastanje w Pilzenju. Přirodnu hranicu z Němskej twori Šumawa.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Pilzeńskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Středočeský kraj

**Středočeský kraj** (serbsce *Srjedźočěski kraj*) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w srjedźnych Čechach a ma něhdźe 1,3 miliony wobydlerjow, z čimž je po wobydlerstwje a přestrjeni najwjetši čěski kraj. Zarjadniske sydło je čěska stolica Praha, kotraž pak sama krajej njepřisłuša. Najwjetše město w kraju je Kladno.

Středočeský kraj nadeńdźe so kołowokoło Prahi a mjezuje z Ústeckim a Libereckim krajom na sewjeru, z Královéhradeckim a Pardubickim krajom na wuchodźe, z Vysočinu na juhowuchodźe, Juhočěskim krajom na juhu a Pilzeńskim na zapadźe. Wobsteji z 1.148 gmejnow w dwanaće wokrjesach. Najwažnišej rěce w Srjedźočěskim kraju stej Łobjo a Wołtawa.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Srjedźočěskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Jihočeský kraj

**Jihočeský kraj** (serbsce *Juhočěski kraj*) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w južnych Čechach a ma něhdźe 640.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 95.000 wobydlerjemi najwjetše město su České Budějovice.

Jihočeský kraj mjezuje ze Srjedźočěskim krajom na sewjeru, z Vysočinu na wuchodźe, z Delnjej a Hornjej Rakuskej na juhu, Bayerskej na juhozapadźe a z Pilzeńskim krajom na zapadźe. Wobsteji ze 623 gmejnow w sydom wokrjesach. Najwažniša rěka w Juhočěskim kraju je Wołtawa, kotraž so tule wužórli. Přirodnu hranicu z Němskej a Awstriskej twori Šumawa.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Juhočěskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Královéhradecký kraj

**Královéhradecký kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w sewjerowuchodnych Čechach a ma něhdźe 550.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 92.000 wobydlerjemi najwjetše město je Hradec Králové.

Královéhradecký kraj mjezuje z Delnjošleskim wojewódstwom na sewjeru a wuchodźe, z Pardubickim krajom na juhu, ze Srjedźočěskim krajom na zapadźe a z Libereckim na sewjerozapadźe. Wobsteji ze 448 gmejnow w pjeć wokrjesach. Najwažniša rěka w Královéhradeckim kraju je  Łobjo, kotrež so w Kyrkonošach na sewjeru kraja wužórli. Tute horiny, w kotrychž nadeńdźe so ze Sněžku (1602 m) tež najwyša hora Čěskeje, tworja přirodnu hranicu ze Šleskej.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Královéhradeckeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Pardubický kraj

**Pardubický kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so we wuchodnych Čechach a ma něhdźe 520.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 90.000 wobydlerjemi najwjetše město su Pardubicy.

Pardubický kraj mjezuje z Královéhradeckim krajom na sewjeru, z Delnjošleskim wojewódstwom na samym sewjerowuchodźe, z Olomouckim krajom na wuchodźe a Juhomorawskim na juhowuchodźe, z Vysočinu na juhu a ze Srjedźočěskim krajom na zapadźe. Wobsteji ze 453 gmejnow w štyrjoch wokrjesach. Najwažniša rěka w Pardubickim kraju je Łobjo, kotrež ćeče přez Pardubicy. Při pólskej hranicy na sewjerowuchodźe kraja nadeńdu so Worjołske horiny; najwyši wjeršk je Králický Sněžník (1.424 m).

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Pardubickeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Kraj Vysočina

**Kraj Vysočina** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w juhowuchodnych Čechach a ma něhdźe 500.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 50.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Jihlava.

Vysočina mjezuje z Pardubickim krajom na sewjeru, z Juhomorawskim na wuchodźe a juhowuchodźe, z Juhočěskim na zapadźe a ze Srjedźočěskim na sewjerozapadźe. Wobsteji ze 704 gmejnow w pjeć wokrjesach. Najwjetša rěka w kraju je Sázava, prawy přitok Wołtawy. 

Kraj je poměrnje rědko wobsydleny a leži w přerězku wyši hač druhe kónčiny Čěskeje. Najwyša hora je Javořice (837 metrow).

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města kraja Vysočiny su:

## Žórła


## Wotkaz
Jihomoravský kraj

**Jihomoravský kraj** (serbsce *Juhomorawski kraj*) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje. Nadeńdźe so w juhowuchodnym dźělu republiki na južnej Morawje a ma něhdźe 1,2 milionaj wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 380.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Brno.

Jihomoravský kraj mjezuje z Pardubickim a Olomouckim krajom na sewjeru, Zlinskim na wuchodźe, ze Słowakskej na juhowuchodźe, z Delnjej Rakuskej na juhu a z Vysočinu na zapadźe. Wobsteji ze 672 gmejnow w sydom wokrjesach. Najwažnišej rěce w kraju stej Morawa, lěwy přitok Dunaja a Dyje ( *Thaya*) při hranicy z Awstriskej. 

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Juhomorawskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Zlínský kraj

**Zlinský kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje. Nadeńdźe so na samym wuchodźe republiki w juhowuchodnym dźělu Morawy a ma něhdźe 580.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 75.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Zlín.

Zlinský kraj mjezuje z Olomouckim a Morawsko-šleskim krajom na sewjeru, ze Słowakskej na juhowuchodźe a z Juhomorawskim krajom na zapadźe. Wobsteji z 307 gmejnow w štyrjoch wokrjesach. Najwjetša rěka w kraju je Morawa, lěwy přitok Dunaja, kotraž ćeče přez zapadny dźěl Zlinskeho kraja. Na sewjerowuchodźe při słowakskej hranicy rozpřestrěwa so krajinoškitny park *Beskydy*.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Zlínskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Olomoucký kraj

**Olomoucký kraj** je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje. Nadeńdźe so na wuchodźe republiki w sewjernym dźělu Morawy a ma něhdźe 630.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 100.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Wołomuc *(Olomouc)*.

Olomoucký kraj mjezuje z Delnjošleskim a Opolskim wojewódstwom na sewjeru, z Morawsko-šleskim krajom na wuchodźe, ze Zlínskim krajom na juhowuchodźe, z Juhomorawskim na juhozapadźe a z Pardubickim krajom na zapadźe. Wobsteji z 397 gmejnow w pjeć wokrjesach. Najwjetša rěka je Morawa, kotraž ćeče ze sewjera do juha přez cyły kraj. Při pólskej hranicy na sewjeru nadeńdu so horiny Hrubeho Jeseníka z Pradědom (1491 m) jako najwyšej horu Olomouckeho kraja.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Olomouckeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Moravskoslezský kraj

**Moravskoslezský kraj** (serbsce *Morawsko-šleski kraj*, do meje 2001 *Ostravský kraj*) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje. Nadeńdźe so na samym wuchodźe republiki w sewjernym dźělu Morawy a čěskim dźělu Šleskeje a ma něhdźe 1,2 milionaj wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 290.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Ostrava.

Morawsko-šleski kraj mjezuje z Opolskim wojewódstwom na sewjeru, ze Šleskim na wuchodźe, ze Słowakskej na juhowuchodźe, ze Zlínskim krajom na juhu a z Wołomuckim na zapadźe. Wobsteji z 300 gmejnow w šěsć wokrjesach. Najwjetša rěka je Wódra, kotraž ćeče tež přez Ostravu. Na sewjerozapadźe nadeńdu so horiny Hrubeho Jeseníka, na juhowuchodźe Beskidy.

## Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( *okres*):

Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.

## Města
Najwjetše města Morawsko-šleskeho kraja su:

## Žórła


## Wotkaz
Kraj (Čěska)

**Kraj** je zapřijeće za najwyšu zarjadnisku jednotku w Čěskej. Čěska republika wobsteji wot lěta 2000 z cyłkownje 14 krajow, při čimž twori tež hłowne město Praha kraj za sebje. 

Kóždy kraj ma swoje ludowe zastupnistwo *(zastupitelstvo kraje)* a *hejtmana*, kotryž steji na čole zarjadnistwa. Mjez krajemi a gmejnami wobstejachu hač do lěta 2002 hišće wokrjesy *(okresy)*, kotrež maja dźensa jenož hišće statistisku wažnosć, nic pak zarjadnisku abo politisku.

Po přestrjeni najwjetšej krajej stej Srjedźočěski a Juhočěski, najmjeńši je hłowne město Praha. Najwjetše wobydlerstwo ma runje tak Srjedźočěski kraj, najmjeńše pak Karlowarski.

### Lisćina krajow

## Žórło


## Wotkazaj

* Portal teritorialnych samozarjadnistwow
Ostrava

**Ostrava** ( *Ostrau*) je industrijne město na wuchodźe Čěskeje a zarjadniske sydło Morawsko-šleskeho kraja. Wona je po přestrjeni a z 290.000 wobydlerjemi tež po ludnosći třeće najwjetše město republiki po Praze a Brnje.

Wulkoměsto leži na juhowuchodźe Morawy jenož dźesać kilometrow zdalene wot pólskeje hranicy při hornim běhu Wódry. Słowakska hranica je połsta kilometrow zdalena. Ostrava nadeńdźe so při sewjernym kóncu „Morawskich wrotow“, runiny mjez Sudetami na zapadźe a Beskidami na wuchodźe, kotraž běše hižo w srjedźowěku strategisce wuznamna za wikowanje mjez Šleskej a Morawu.

## Stawizny
Ostrava nasta z wjacorych sydlišćow při wuliwje rěki Ostravice do Wódry. Wot 10. lětstotka bě wokolina města znata jako sydlenski teritorij słowjanskeho kmjena Holasicow. Přez lětstotki tworještej Ostravice a Wódra na tutym městnje hranicu mjez Morawu na juhu a Šleskej na sewjeru. Blisko wuliwa nastaštej na woběmaj brjohomaj wjesce z mjenom *Ostrava*, při čimž so *Polska Ostrawa* prěni raz w lěće 1229 naspomni. 1267 naspomnjena Moravská Ostrava dósta w lěće 1279 měšćanske prawo. W běhu srjedźowěka zasydli so wjele Němcow.

Hospodarske wuwiće so hakle we 18. lětstotku wospěšnja, jako namakachu w blišej wokolinje wuhlowe łožišća. Tak přiběra wobydlerstwo Morawskeje Ostrawy wot 1794 do 1869 wot spočatnje 1.500 na nimale 7.000 wobydlerjow. W lěće 1910 měješe město hižo 37.000 wobydlerjow.

Wot lěta 1918 běštej wobě měsće dźěl nowozałoženeje Čěskosłowakskeje. Wuchodne město rěkaše wot 1919 *Slezská Ostrava*. Zjednoćenej buštej hakle pod nachwilnym němskim knjejstwom w lěće 1941. Po kóncu Druheje swětoweje wójny bu němske wobydlerstwo wuhnate.

## Wobrazy

Ostrava - Masaryk Square 01.JPG|Hłowne torhošćo (Masarykowe naměsto)
Nova radnice.jpg|Nowa radnica
Slezskoostravský hrad 3.JPG|Hród w Šleskej Ostrawje
20050111 Nova hut Ostrava.jpg|*Nowa hěta* w lěće 2005
Pohled na Ostravu 1728.jpg|Napohlad Morawskeje Ostrawy z lěta 1728


## Wotkaz
Bremerhaven

**Bremerhaven** ( *Bremerhoben*) je bjezwokrjesne město na sewjerozapadźe Němskeje, kotrež słuša jako eksklawa k Bremenej.

Wulkoměsto ze 113.000 wobydlerjemi je dźěl metropoloweho regiona Bremen/Oldenburg a nadeńdźe so při wuliwje Wesery do Sewjerneho morja něhdźe połsta kilometrow sewjernje Bremenskeho centruma a 90 kilometrow zapadnje Hamburga. W Bremerhavenje wuliwa so nimo toho rěčka Geeste do Wesery. Měšćanski teritorij je wobdaty wot Cuxhavenskeho wokrjesa.

Tradicija jako přistawne město započa w lěće 1830 z wotewrjenjom prěnjeho přistawa a je hač do dźensnišeho wuznamna. Zdobom přetwari so město wot industrijneho na wědomostne a posłužbowe stejišćo. Znaty je Bremerhaven tež za swoju swětłownju a kulturne zběrki w Němskim namórniskim muzeju, w Domje wupućowarjow a w Klimowym domje.

Přistawny teritorij blisko něhdyšeje šwedskeje twjerdźizny *Carlsburg* ze 17. lětstotka bu w lěće 1827 wot města Bremena kupjeny ze zaměrom twarjenja noweho mórskeho přistawa. W bliskosći nadeńdźeštej so hižo cyrkwinskej wsy Geestendorf a Wulsdorf, kotrejž běštej so w lěće 1139 prěni raz naspomniłoj.

## Wobrazy

Geestemuendung-in-Weser-Bremerhaven-2012-05-RaBoe-060.jpg|Powětrowy wobraz centruma mjez rěkomaj Geeste a Weser
Bremerhaven Oberfeuer 04.jpg|Swětłownja Loschenowa wěža
Holzhafen Bremerhaven 2.jpg|Drjewowy přistaw z Chrystusowej cyrkwju
Überseehafen3-Bremerhaven.JPG|W přistawje
Bremerhaven Unterfeuer Sail City Klimahaus Mediterraneo Stadtviertel Havenwelten Foto Wolfgang Pehlemann IMG 1974.jpg|Moderna architektura w přistawnej štwórći


## Žórła


## Wotkaz
Jihlava

**Jihlava** ( *Iglau*) je město w Čěskej, kotrež nadeńdźe so při historiskej hranicy mjez Čechami a Morawu. Wone je najwjetše město a zarjadniske sydło kraja Vysočiny a najstarše hórniske město w čěskich krajach.

## Geografija
Město leži na Čěsko-morawskej wysočinje při wuliwje rěčki Jihlávki do Jihlavy, kotraž twori staru čěsko-morawsku mjezu, něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje Brna. Přez město wjedźe europska dróha 59 a w bliskosći tež awtodróha D 1 z Prahi do Bratisławy.

## Stawizny

Jihlava je stare morawske hórniske město, w kotrejž zarjadowa kral Otakar I. hórnisku kencliju a pjenježny zarjad. Město měješe hižo zahe daloko sahace priwilegije a dósta wokoło 1250 wot krala Wjacława I. status kralowskeho města.

Za čas Husitskich wójnow bě Jihlava – nimo Pilzenja a Mosta – centrum katolikow. Město same njebu wulce wobškodźene. Tak mjenowane *Jihlawske kompaktaty* dnja 5. julija 1436 woznamjenjachu kónc Husitskich wójnow.

W lěće 1900 wučinichu katolscy Němcy wjetšinu wobydlerstwa. Město a jeho wokolina tworještej druhu najwjetšu němsku rěčnu kupu na Morawje. Wot lěta 1918 słušeše město do nowozałoženeje Čěskosłowakskeje a podźěl čěskeje ludnosće poněčim stupaše. Němskorěčne wobydlerstwo bu po kóncu Druheje swětoweje wójny wuhnate, zwjetša do Awstriskeje.

## Měšćanske dźěle
# Antonínův Důl ( *Antonienthal*),
# Červený Kříž *(Rothenkreuz),*
# Henčov *(Heinzendorf),*
# Heroltice *(Hilbersdorf),*
# Horní Kosov *(Obergoß),*
# Hosov *(Hossau),*
# Hruškové Dvory *(Birnbaumhof),*
# Jihlava *(Iglau),*
# Kosov *(Gossau),*
# Pávov *(Pfauendorf),*
# Pístov *(Pistau),*
# Popice *(Poppitz),*
# Sasov *(Sachsenthal),*
# Staré Hory *(Altenberg),*
# Vysoká *(Hochdorf)* und
# Zborná *(Waldhof)*.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony města
Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow

**Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow** ( *Oberlausitzische Gesellschaft der Wissenschaften*, skrótka *OLGdW*) ze sydłom w Zhorjelcu je jedna z najwjetšich wědomostnych towaršnosćow w srjedźnej Europje. Wona je so dnja 21. apryla 1779 załožiła wot stawiznarja a rěčewědnika Karla Gottloba Antona, ryćerkublerja a přirodospytnika Adolf Traugotta z Gersdorffa a wosomnaće dalšich wučencow z Hornjeje Łužicy. Jeje zaměr je spěchowanje stawizno- a přirodowědy w Hornjej Łužicy.

Po Druhej swětowej wójnje bu towaršnosć w lěće 1945 rozpušćena. Dom na Zhorjelskej Nysowej dróze 30 přeńdźe do wobsydstwa města Zhorjelca. Hódnotna knihownja hornjołužiskeje towaršnosće bě wot lěta 1951 jako *Hornjołužiska biblioteka wědomosćow* znowa zjawnosći přistupna. Towaršnosć sama załoži so po politiskim přewróće w NDR w lěće 1990 na Budyskim hrodźe znowa.

Jako organ towaršnosće słužichu najprjedy *Provinzblätter* (1781–83) a wot 1793 do 1799 *Lausitzische Monatsschrift*, kotraž wuchadźeše dale hač do lěta 1808 jako *Neue Lausitzische Monatsschrift*. Wot 1822 do 1941 wozjewjachu lětnje *[[Neues Lausitzisches Magazin]]*, kotryž tež wot lěta 1994 zaso prawidłownje wuchadźa.

Wot lěta 2007 spožči towaršnosć kóždolětnje *Hermanna Knothowe myto – wědomostne myto Hornjeje Łužicy* za wuběrne wukony na polu wuslědźenja hornjołužiskeje kultury a stawiznow.

## Wotkazy

* Webstrona towaršnosće (němsce, pólsce, čěsce)
* Webstrona biblioteki
Neißemünde

**Neißemünde** je gmejna na juhowuchodźe Braniborskeje, kotraž přisłuša wokrjesej Wódra-Sprjewja. Gmejna je dźěl hamta Nowa Cala ze sydłom w bliskej Nowej Cali a leži sewjernje Gubina.

## Geografija

Blisko wjesneho dźěla Radšow wuliwa so Łužiska Nysa do Wódry, štož so w gmejnskim mjenje wotbłyšćuje. Wobě rěce tworitej tule wot 1945 statnu hranicu mjez Němskej a Pólskej. Na tamnym boku rěki nadeńdźe so pólske wojewódstwo Lubuš.

## Gmejnske dźěle
Gmejna wobsteji po swojich wustawkach ze slědowacych dźělow:
* Brjazowy Ług ( *Breslack*)
* Kóšyna *(Coschen)*
* Radšow *(Ratzdorf)*
* Wjelmice *(Wellmitz)*

## Stawizny
Gmejna Neißemünde je so dnja 31. decembra 2001 wutworiła přez zjednoćenje štyrjoch dotal samostatnych gmejnow.

## Wuwiće wobydlerstwa

 ličba wobydlerstwa: staw 31. decembra.

## Wobchad
Přez gmejnski teritorij wjedźe zwjazkowa dróha 112, zwjazujo Eisenhüttenstadt z Gubinom. Najbliša wujězd awtodróhi je *[[Frankobrod nad Wódru|Frankfurt (Oder)]]-Mitte* při zwjazkowej dróze 12 Frankobrod–Berlin, něhdźe 30&nbsp;km zdalena.

Nimo toho nadeńdźetej so w gmejnje zastanišći *Wjelmice* a *Kóšyna* při železniskej čarje Frankobrod–Gubin.

## Wobrazarnja

Wellmitz Neißemünde Kirche.jpg|Cyrkej we Wjelmicach
Ratzdorf Neißemünde Kirche.jpg|Radšowska cyrkej


## Žórła


## Wotkazy
Alfred Krawc

**Alfred Krawc** (tež *Krawc-Dźěwinski*,  *Alfred Krautz*; * 7. februara 1934 w Dźěwinje, † 15. decembra 2018 w Berlinje) bě serbski filmowc, filmowy stawiznar a awtor.

Narodźi so jako syn hórnika a domjacneje a wopytowaše za wójnski čas Dźěwinsku ludowu šulu. Po spočatnym wukubłanju na škleńcoweho dźěłaćerja bu nawabjeny na „Dźěłaćersku a bursku fakultu“ do Lipska, hdźež přińdźe přez Sorabiju do kruhow serbskich studentow. Wot 1954 studowaše stawizny wuměłstwa při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje a bu tam w lěće 1963 promowowany.

Wot 1962 dźěłaše Krawc jako docent při wysokej šuli za film w Podstupimje-Babelsbergu. Jako filmowy stawiznar a wot 1974 wotrjadnik w Statnym filmowym archiwje NDR bě z wudawaćelom zwjazka *International Directory of Cinematographers, Set- and Costume Designers in Film* (12 zwjazkow, 1986–92) kaž tež *Encyclopedia of film directors in the United States of America and Europe* (1993). Jako čłonej mjezynarodneje federacije filmowych archiwow FIAF poradźi so jemu, hłownu zhromadźiznu tuteho zhromadźenstwa 1974 přewjesć w Budyšinje.

Krawc kmótřeše w lěće 1971 załoženju „Koła serbskich filmowcow“ a podpěraše serbske filmowe produkcije, za kotrež pisaše zdźěla tež sam scenarije. Jedyn z jeho studentow bě młody Konrad Herrmann, kiž wozjewješe w lěće 1972 *Struga – wobrazy krajiny* jako prěni dlěši serbski film.

Nimo toho napisa Krawc wjacore filmowe scenarije a tež knihi, kaž na přikład wo serbskim molerju Hendrichu Božidarje Wjeli.

## Wubrane spisy
* *Dyrdomdejstwa molerja Hendricha Božidara Wjele ducy wot Sprjewje hač do Kawkaza.* LND, Budyšin 1992.
* *Serbja a film.* Rozhlad 1973 (1), str. 6–8.
* *Mysle k jubilejej Koła serbskich tworjacych wuměłcow.* Rozhlad 1973 (9), str. 329–332.
* *Dźesać lět Koło serbskich filmowcow a telewiznikow.* Rozhlad 1981 (12), str. 457–458.
Milan Krajniak

**Milan Krajniak** (* 30. januara 1973 w Bojnicach) je słowakski politikar strony SME RODINA. Wón je wot lěta 2016 čłon narodneje rady, słowakskeho parlamenta. 

Wot 2015 do 2017 bě z wudawaćelom internetoweho dźenika Konzervatívny výber. W lěće 2019 kandiduje we wólbach za słowakskeho prezidenta.
Etna

**Etna** je z (oficielnej) wysokosću 3357 metrow najwyši aktiwny wulkan w Europje a zdobom najwyša hora italskeje kupy Sicilska. Nadeńdźe so mjez městomaj Catania a Messina na sewjerowuchodźe kupy a słuša wot lěta 2013 do swětoweho herbstwa UNESCO.

Wón je najwyši wjeršk we wokruhu nimale 1000 kilometrow. Najbliša hora, kotraž je wyša hač Etna, je *[[Marmolada]]* w Dolomitach. Hórski masiw rozpřestrěwa so na nimale 1250 kwadratnych kilometrach a ma wobjim wot 250 kilometrow. Dokładna wysokosć njeda so rjec, dokelž so při wubuchnjenju hustodosć přeměnja.

Etna nasta před 600.000 lětami při wuchodnym brjoze Sicilskeje na městnje, hdźež pokazachu so před milionu lět prěnje wulkaniske aktiwity. Hora ma štyri kratry na wjeršku a nimale 400 pódlanske kratry při swojich bokach, přez kotrež so při wubuchnjenju lawa wuliwa. Wulkan steji na tak mjenowanym Messinskim mylenju, tektonisce njeměrnym pasmje, hdźež dóńdźe tež husto k sylnym zemjerženjam.


Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Wubuch w lěće 2002 na wobrazu z Mjezynarodneje swětnišćoweje stacije (ISS)
Eruzione Etna 13-01-2011 B.jpg|Nócny wubuch w lěće 2011


## Žórła


## Wotkazaj

* Webstrona nacionalneho parka (italsce/jendźelsce)
Albert Einstein

**Albert Einstein** (* 14. měrca 1879 w Ulmje; 18. apryla 1955 w Princetonje, New Jersey) płaći jako jedyn z najwuznamnišich teoretiskich fyzikarjow w stawiznach wědomosće a swětodaloko jako scyła najznaćiši wědomostnik nowowěka. Jeho slědźenja wo strukturje materije, časa a ruma kaž tež wo bytosći grawitacije přeměnichu do dalokeje měry do toho płaćiwy wobraz swěta po Newtonje.

Ze swojim hłownym dźělom, teoriju relatiwity, sta so po cyłym swěće sławny. W lěće 1905 wuńdźe jeho dźěło z titulom *Zur Elektrodynamik bewegter Körper*, kotrehož wobsah so dźensa jako *specialna teorija relatiwity* woznamjenja. Dźesać lět pozdźišo wozjewi 1915 *powšitkownu teoriju relatiwity*. „Za jeho zasłužby wo teoretisku fyziku“ spožči so jemu w lěće 1921 Nobelowe myto za fyziku. Einsteinowe dźěła hrajachu – porno daloko rozšěrjenemu měnjenju – jenož pódlansku rólu při wunamakanju atomoweje bomby a wuwiwanju jadroweje energije.

Albert Einstein płaći jako personifikacija slědźerja a ženija. Sam wužiwaše swoju nimorjadnu znatosć tež zwonka fachoweho swěta, zo by so zasadźował za dorozumjenje ludow a swětowy měr.

W běhu swojeho žiwjenja bě z asimilowaneje němsko-židowskeje swójby pochadźacy Einstein staćan wšelakich krajow: wot narodźenja měješe württembergske staćanstwo. Wot 1896 do 1901 bjezstatny, běše wón wot 1901 šwicarski staćan a 1911/12 tež byrgar Rakuskeje. Wot 1914 do 1932 bydleše w Berlinje a měješe jako byrgar Pruskeje tež staćanstwo Němskeho mócnarstwa. Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow swój němski pas woteda a bu 1934 wot Němskeje wotnarodnjeny. Přidatnje k šwicarskemu naby w lěće 1940 tež staćanstwo Zjednoćenych statow, hdźež hižo wot 1935 bydleše.

## Wotkazy

* 
* Einstein Archives Online – digitalizowane originalne dokumenty 
* Listy a wobrazy Einsteina na webstronje Zürichskeje uniwersity
Jan Jurij Vogel

**Jan Jurij Vogel** ( *Johann George Vogel*; * 12. februara 1739 w Trjebjeńcy, † 21. januara 1826 w Mužakowje) bě serbski superintendent a rozswětlerski spisowaćel.

Narodźi so jako syn ze Starohródskeho kraja pochadźaceho šewca a wopytowaše wot 1753 do 1759 Zhorjelski gymnazij. Wot 1759 do 1765 studowaše w Göttingenje filologiju, přirodowědy a teologiju. Wzda so poskićeneje docentury a nawróći so do Łužicy, hdźež dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer w Bejerecach a Budyšinje. W lěće 1768 sta so z připołdnišim prědarjom a rektorom šule w Mužakowje; 1774 přewza zastojnstwo archidiakona. Wot 1776 hač do swojeje smjerće we wysokej starobje 86 lět bě Mužakowski wyši farar, superintendent a generalny inspektor tamnišich šulow.

Vogel bě hłowna wosobina Mužakowskeho rozswětlerskeho kruha. Hižo jako kandidat duchownstwa wozjewi poetiske wopisanje swojeje domizny (*Empfindungen eines Christen bei dem Anblick einer schönen Gegend um [[Lubij|Löbau]] und [[Ketlicy|Kittlitz]]*, Budyšin 1767). Lěto pozdźišo rysowaše tež Mužakowsku holu jako nowu domiznu na podobne wašnje (*Versuch einer Schilderung von natürlichen Schönheiten der Gegend bei Muskau*, Budyšin 1768). Tutón spis bu wot Johanna Bernoulli do jeho zběrki pućowanskich wopisowanjow přiwzaty. Nimo toho wozjewješe Vogel w časopisach cyły rjad přirodowědnych, hospodarskich a literarnych přinoškow.

Jako holanski lud w lětach 1770–72 dla špatnych žnjow hłódnješe, prošeše Vogel přez nowiny w cyłej Němskej wo podpěru.

Zasłužbu ma tež jako wuski sobudźěłaćer a přećel Hadama Bohuchwała Šěracha. 1774 wuda z jeho zawostajenstwa Šěrachowu knihu *Waldbienenzucht* z předsłowom a prěnjej biografiju jeju awtora ze swójskeho pjera. Vogel bě čłon Hornjołužiskeje pčołarskeje towaršnosće a zawostaji rukopisne krótke stawizny tuteje. Nathanael Bohuměr Leska mjenowaše dwanaće lět staršeho Vogela swojeho přećela a spěchowarja.

Vogel bě čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow a Lipšćanskeje ekonomiskeje society.

## Literatura
* Ota Wićaz: *Nan a syn ducy na uniwersitu.* W Serbskich Nowinach 31. decembra 1934, přiłoha
* tóns.: *Třo přećeljo ducy po holi.* W Serbskich Nowinach 2. a 5. měrca 1935

## Žórło
*
Serbske Słowo

**Serbske Słowo** bě serbski politiski tydźenik, kotryž wuchadźeše wot 25. januara 1919 hač do 31. decembra tutoho lěta w hornjoserbskej a němskej rěči. Zamołwity redaktor a zdobom wudawar bě hač do septembra 1919 Maks Štrympa a wot septembra hač do decembra sekretar Serbskeho narodneho wuběrka, Jan Bryl. Sydło redakcije běše w Drježdźanach, nowina ćišćeše so pak pola Donnerhakec w Budyšinje.

Tydźenik měješe słužić jako organ serbskeho narodneho hibanja wokoło Arnošta Barta a woznamjeni so w podnapismje jako *Listy ze Serbow* a němsce *Blätter für das Wendentum*. Jedna so wo prěnje dwurěčne serbsko-němske politiske nowiny. W prěnim połlěće publikowaše zawodny nastawk na prěnjej stronje přeco serbsce a němsce. Zamołwići chcychu z tym tež němsce rěčacym Serbam zmóžnić, so (zaso) na serbske słowa zwučić. Nimo toho mějachu wotpohlad, tež zajimowanemu Němcej „wšelke wědźenja hódne poskići[ć], štož by w němskich nowinach podarmo pytał“.

Nowina wobsteješe ze štyrjoch stron a steješe politisce jasnje na stronje Bartoweho hibanja, tež nastupajo wot njeho žadaneje serbskeje samostatnosće. W septembrje 1919 wozjewi Božidar Dobrucky, zo bě nowinu za Serbski narodny wuběrk nakupił. Redakcija bě so hižo srjedź lěta přesydliła do Budyšina.

Na kóncu měješe tydźenik wjace hač 500 stajnych woteběrarjow. Kónc wuchadźenja z 48. čisłom dnja 31. decembra 1919 zwisuje snadź tež z tym, zo stachu so *[[Serbske Nowiny]]* wot spočatka lěta 1920 z dźenikom.

Nimo Štrympy a Bryla słušeštaj do redakciskeho kruha tež wučer Jurij Słodeńk a Jan Skala. Powěsće z Prahi wozjewichu so z pismikomaj „J.W.“ a běchu tuž najskerje z pjera Jurja Wićaza.

## Žórło
* Měrćin Völkel: *Serbske nowiny a časopisy w zašłosći a w přitomnosći.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 91–94.
Albert

**Albert** je muske předmjeno germanskeho pochada, kotrež so tež jako swójbne mjeno wužiwa.

Mjeno je moderna forma muskeho mjena *[[Adalbert]]* (drohi+sławny) a přiwuzne z *[[Albrecht]]om*.

## Nošerjo mjena
* Albert (1828–1902) – kral Sakskeje
* Albert Božydar Bjatkaŕ (1815–1885) – delnjoserbski farar, publicist, zakitowar serbstwa
* Albert Camus (1913–1960) – francoski spisowaćel
* Albert Einstein (1879–1955) – fyzikar a nošer Nobeloweho myta
* Albert Hofmann (1906–2008) – šwicarski chemikar, wuslědźer LSD
* Albert Schweitzer (1875–1965) – lěkar, ewangelski teologa, filozof a pacifist
* Albert Wawrik (1912–1988) – nakładnistwowy lektor a serbski spisowaćel

### Jako druhe mjeno
* Jan Albert Nathanael Fryco (1772–1803) – delnjoserbski farar, prócowar na polu spisowneje serbšćiny
Skradin

**Skradin** ( *Scardona*) je městačko při rěce Krka njedaloko Jadranskeho morja w Chorwatskej a ma něhdźe 3.800 wobydlerjow. Najbliše susodne město je někak 18 kilometrow zdaleny Šibenik. Skradin je dla bliskosće k nacionalnemu parkej Krka woblubowany turistiski cil.

Po ludličenju 2011 wučinichu Chorwaća 79,24 % wobydlerstwa a Južni Serbja 17,75 %.

Aktiwne koparske towarstwo w měsće je NK SOŠK. 

## Wobrazarnja

Skradin 25-1-09.jpg|Skradin při rěce Krka
Building Facade - Skradin - Croatia 02.jpg|Skradinski přistaw
Skradin Kroatien 16.JPG|W starym měsće
Skradin, Croatia - panoramio (7).jpg|Zachod romsko-katolskeje cyrkwje Marijineho narodźenja
Church in Scradin.JPG|Prawosławna cyrkej
Skradin - tvrđava (detalj).jpg|Hrodowa rozwalina Turina wyše města


## Wotkazy
Trikolora

**Trikolora** je třibarbna chorhoj ze třomi pasmami (padorunymi abo wodorunymi) jenakeje šěrokosće. Zapřijeće bu z francošćiny do němčiny přewzate, pochadźa pak prěnjotnje z łaćonšciny (*tres, tria* ‚tři‘, *color* ‚barba‘). W němskorěčnym rumje wužiwa so słowo wosebje za chorhoj Francoskeje *(le Tricolore)*.

## Přikłady

## Wotkaz
Lokatiw

**Lokatiw** (prjedy tež *měsćak*) je gramatiski pad substantiwow a adjektiwow, kotryž zmóžnja wosebje lokalne wuprajenja. Wón so na přikład w słowjanskich rěčach wužiwa, nic pak w germanskich. W hornjoserbšćinje je lokatiw šesty wot sydom padow.

## Lokatiw w serbšćinje
W hornjoserbšćinje wužiwa so lokatiw jeničce po prepozicijach kaž *w(e)*, *wo*, *po* abo *na*.

* maskulinum: stary dom, stare domy → *na* stary*m* dom*je*, *na* stary*ch* dom*ach*
* femininum: młoda žona, młode žony → *wo* młod*ej* žon*je*, *wo* młod*ych* žon*ach*
* neutrum: wulke město, wulke města → *we* wulk*im* měs*će*, *we* wulk*ich* měst*ach*
Wuježčanska woda

**Wuježčanska woda** (tež *Wuježčanka* abo *[[Albrechtowka]]*) je rěčka w Hornjej Łužicy, kotraž ćeče wot Čornoboha na směr Budyšin.

Wona so při sewjernych skłoninach Čornoboha a Rubježneho hrodu w lěsu pola Wuježka wužórli a ćeče potom do sewjerozapadneho směra přez Wuježk, Mješicy, Sowrjecy a Brězow. Pod Brězowskim hrodźišćom, hdźež běži rěčka we hłubokim dole, wobroći so na sewjer a ćeče dale do Jenkec a nimo Cyžec do Nadźanec, hdźež so pola Budyskeje wodočisćernje wotprawa do Albrechtowki (resp. Bobolčanskeje wody) wuliwa.

Wosebje w Brězowje wužiwaše so woda Wuježčanki prjedy za mlěće, w tutej wsy mějachu hnydom tři młyny.
Južne předměsto

**Južne předměsto** ( *Südvorstadt*) je jedyn z wonych měšćanskich dźělow Budyšina, kotrež tworja jadrowe město. Nadeńdźe so južnje Nutřkowneho města a ma něhdźe 1.800 wobydlerjow.

W Južnym předměsće nadeńdźe so najwuznamniše přemysłowe stejišćo Budyšina z wulkimi firmami kaž Bombardier a Hentschke a přemysłowym parkom při Wjelećanskej dróze. Nimo toho namakatej so tam z Młynkec łuku a Sprjewinej kupjelu wažnej wólnočasnej zarjadnišći.

## Geografija
Měšćanski dźěl wobjima južny dźěl poprawneho města, južnje železniskeje čary Drježdźany–Zhorjelc. Zapadnu hranicu twori Sprjewja a juhowuchodna hranica z Hornjej Kinu běži na železniskej čarje Budyšin–Wjelećin. Na juhozapadźe mjezuje měšćanski dźěl z gmejnu Dobruša-Huska (Přišecy).

Najwažniše dróhi w Južnym předměsće su Zapadna tangenta (B 96), kotraž słuži jako wobjězdka za nutřkowne město, Nowosólska, kiž wjedźe ze stareho města jako B 96 na směr Budestecy a Wjelećanska (S 114), kiž zwjazuje Budyšin z Hornjej Hórku a Wjelećinom.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Južnym předměsće|Kulturne pomniki w Južnym předměsće]]*

## Žórła


## Wotkaz
Budyska radnica

**Budyska [[radnica]]** je sydło měšćanskeho zarjadnistwa Budyšina a nadeńdźe so w nutřkownym měsće mjez Hłownym torhošćom a Mjasowymi wikami. Twar prěnjeho kruteho sydła Budyskeje rady na tutym městnje bu dowoleny wot čěskeho krala Otakara I. Přemysla, kiž městu dowoli, tamle twarić „wosebje nahladny kamjentny dom“. Radnicowa wěža je z wysokosću 54 metrow wobstatk měšćanskeje siluety.

## Stawizny
Prěnja radnica bu w lěće 1213 twarjena, při čimž je so wot tutoho prěnjotneho domu dla wjele zničenjow a přetwarow lědma něšto wobchowało. Po wotewrjenju w 13. lětstotku słužeše wjelb w přizemju radnicy prawdźepodobnje najprjedy jako kupnica za sukelnikow, kiž běchu w tym času najbohatši překupcy w měsće. 1284 přećahnychu wikowarjo do nowonatwarjeneje kupnicy při južnym boku Hłowneho torhošća, dokelž rumnosće w radnicy hižo njedosahachu. Wot załoženja hornjołužiskeho Zwjazka šesćiměstow w lěće 1346 bě Budyska radnica jeho sydło.

W lěće 1489 połoži so zakładny kamjeń za radnicowu wěžu, kotrejež twar so dnja 21. awgusta 1493 zakónči. 1525 bu prěni wěžowy časnik z přisłušnym hodźinskim zwonom při južnym boku wěže zatwarjeny. 1582 wottwarichu kónčk wěže, zo bychu přitwarili dalši poschod. W běhu tutoho přetwara nasta tež kamjentna chódba spody wěžoweje hawby.

W lěće 1627 slědowaše tež při sewjernym boku wěže časnik. Wěža a časnik so při měšćanskim wohnju lěta 1634 zničištej a buštej hač do lěta 1644 znowa natwarjenej. Hižo w lěće 1660 bu pak horni dźěl přez wichor wottorhnjeny a zničeny a bu hač do lěta 1663 znowa rekonstruowany. Po radnicowym wohnju lěta 1704, hdyž so radnica a wěža znowa wobškodźištej, natwarichu třiposchodowu wěžowu hawbu, hač do dźensnišeho wobchowanu. Wot 1729 do 1732 so Budyska radnica po planach Drježdźanskeho architekta Johanna Christopha von Naumanna přetwari a dósta swój dźensniši napohlad. Při tym bu horni poschod wutwarjeny, wokna powjetšene a při sewjernym boku schodźišćo z baroknymi dwójnymi schodami přitwarjene.

Při južnej fasadźe radnicy steješe wot 1864 do 1985 na podstołpje postawa „ryćerja Dučmana“, kiž ma swoje dźensniše městno zaso na torhošćowej studni.

## Wobrazy

Schreiberplan Rathaus.JPG|Wurězk ze Schreiberoweho plana
Rathaus in Bautzen.JPG|Napohlad wot Hłowneho torhošća
Budyšin Radnica 1.jpg|Napohlad wot wěže Tachantskeje cyrkwje swj. Pětra
Budyšin Radnica 3.jpg|Wjertawka na wěži
Bautzen Rathaus um 1900.jpg|Napohlad wokoło 1900


## Literatura
* Hans Mirtschin: *800 Jahre Rathaus Bautzen – Baugeschichte und Baugestalt.* Lusatia Verlag, Budyšin 2013, ISBN 978-3-936758-87-0.
* 
* Wolfgang Roch: *Bautzen – Die Hauptstadt des königlich sächs. Markgraftums Oberlausitz.* Wellersche Buchhandlung (Oskar Roesger), Budyšin 1914.

## Wotkaz
Radnica

**Radnica** je we wjetšinje gmejnow a městow sydło komunalneho zarjadnistwa, měšćanskeje/gmejnskeje rady a měšćanosty/wjesnjanosty. Wona namaka so husto na reprezentatiwnym městnje wosrjedź města a słuži w němskich měšćanskich statach tež jako schadźowanišćo krajneho parlamenta.

Jako zarjadniske stejišćo wobsahuje radnica zwjetša tež komunalne zarjady kaž na přikład stawnistwo.

Radnicy mějachu hižo w starej Grjekskej. W srjedźowěku bě twar radnicy normalnje zwjazany ze spožčenjom měšćanskich prawow. Jako wjacezaměrowy twar běše radnica najwuznamniše profane twarjenje w měsće. Přizemjo wužiwaše so husto jako wotewrjena kupnica, na přikład tež w Budyskej radnicy.

Jako najstarša radnica w Němskej płaći Kölnska, kotraž bu w lěće 1135 prěni raz pisomnje naspomnjena. Najwyša je *Nowa radnica* w Lipsku ze 114,5 metrow wysokej wěžu. Wjace hač 110 metrow šěroki twar ze 600 stwami słuša zdobom do najwjetšich radnicow na swěće.

## Literatura
* Stephan Albrecht: *Mittelalterliche Rathäuser in Deutschland. Architektur und Funktion.* Darmstadt 2004.

## Wotkaz
Zapadne předměsto

**Zapadne předměsto** ( *Westvorstadt*) je jedyn z wonych měšćanskich dźělow Budyšina, kotrež tworja jadrowe město. Nadeńdźe so za Sprjewju zapadnje Nutřkowneho města a ma něhdźe 3.300 wobydlerjow. Kompaktnje wobtwarjeny wobłuk bjezposrědnje za Mostom měra mjenuje so tež *Nowe město*. Do měšćanskeho dźěla słušeja pak tež něhdy samostatna wjes Židow w sprjewinym dole a wulke přirodne areale wokoło Humboldtoweho haja.

Hłuboka dolina Sprjewje rozšěrjenje historiskeho města přez lětstotki na zapadźe wobmjezowaše. Hakle po twarje Mosta měra spočatk 20. lětstotka nasta *Nowe město* wokoło dźensnišeho křižowanišća Drježdźanskeje dróhi ze Schliebenowej a dróhu Clary Zetkin. Za čas NDR bu Zapadne předměsto dale do zapadneho směra wutwarjene.

Južny dźěl wokoło Humboldtoweho haja je z přirodoškitneje perspektiwy hódnotny, dokelž nadeńdźe so tam FFH-pasmo *Sprjewja wyše Budyšina*, a słuži Budyšanam jako wočerstwjenišćo.

## Geografija
Měšćanski dźěl wobjima zapadny dźěl poprawneho města, zapadnje Sprjewje, kotraž twori wuchodnu hranicu. Na zapadźe mjezuje měšćanski dźěl ze Sćijecami a na sewjeru, při awtodróze A4, z Ćichońcu.

Najwažniše dróhi w Zapadnym předměsće su Zapadna tangenta (B 96), kotraž słuži jako wobjězdka za nutřkowne město, dale Drježdźanska (S 111), kiž wjedźe ze stareho města na směr Hodźij, a Wjazońčanska.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Zapadnym předměsće|Kulturne pomniki w Zapadnym předměsće]]*

## Nóžki


## Wotkaz
Bohata hasa

**Bohata hasa** ( *Reichenstraße*) je hasa w Budyskim starym měsće, kotraž zwjazuje Hłowne torhošćo na zapadźe ze Žitnymi wikami na wuchodźe. Na jeje wuchodnym kóncu steji 56 metrow wysoka Bohata wěža.

Hasa běše přez lětstotki bydlišćo najbohatšich překupskich swójbow. Tute stawizny so w architekturje při Bohatej wotbłyšćuja. Hłowna zajězd z wuchoda do stareho města wjedźeše přez 1968 wottorhane Bohate wrota a Bohatu hasu bjezposrědnje na Hłowne torhošćo jako centrum Budyšina.

Hač do dźensnišeho je Bohata hłowna nakupowanska hasa w starym měsće z wobchodami w přizemju nimale kóždeho domu.

## Kulturne pomniki
Nimale kóždy dom na Bohatej steji jako kulturny pomnik pod škitom. Přewažuja barokne byrgarske domy z wupyšenymi fasadami, kotrež so po wulkim měšćanskim wohnju lěta 1709 natwarichu. W někotrych twarjenjach su so tež gotiske powostanki wobchowali, kaž na přikład w čo. 2 a čo. 11.

## Wobrazy

Bautzen - Reichenstraße 01 ies.jpg|Napohlad ze zapada
Bautzen - Reichenstraße 07 ies.jpg|Hwězda z dwurěčnymi mjenami wěžow
Bautzen - Reichenstraße 4 02 ies.jpg|Wobchody při Bohatej
Budyšin – Bohata hasa (1971) 1.jpg|Napohlad hasy z Bohateje wěže (1971)


## Wotkaz
Nowe Małsecy

**Nowe Małsecy** ( *Neumalsitz*) su małe sydlišćo w Hornjej Łužicy, kotrež twori wot lěta 2020 po wobydlerstwje najmjeńši měšćanski dźěl Budyšina.

## Geografija
Sydlišćo nadeńdźe so při sewjernym pobrjóhu zaliwa Budyskeho spjateho jězora, něhdźe 1,8 kilometrow sewjerowuchodnje Ćichońcy a tři kilometry sewjernje Budyskeho stareho města. Do twarjenja rěčneje zawěry spočatk 1970tych lět běše tule włóžna łučina z Lubochowa pochadźaceje rěčki, kotraž so pozdźišo wot jězora powodźi. Dla jězora měješe so jedna ležownosć w Nowych Małsecach wopušćić. Přez sydlišćo wjedźeše dróha z Budyšina do Chwaćic.

Juhowuchodnje Nowych Małsec při brjoze jězora nadeńdźe so zepěranišćo wodowych sportowcow a wudźerjow.

## Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje pochadźa hakle z lěta 1821.

Nowe Małsecy njeběchu dźěl Małsečanskeje gmejny, ale słušachu do Wownjowa a přińdźechu hromadźe z nim w lěće 1936 do Bórkowskeje gmejny. Po wottorhanju Małsec w lětomaj 1972/73 přesydlichu so někotři wobydlerjo do Nowych Małsec, mjeztym zo přećahny wjetši dźěl do Budyšina. 

Hač do lěta 2020 słušeše sydlišćo oficielnje k měšćanskemu dźělej Ćichońca.

## Žórła
* 


## Wotkaz
*
Nowa Ćichońca

**Nowa Ćichońca** ( *Neuteichnitz*) je sydlišćo w Hornjej Łužicy, kotrež słuša do Budyskeho měšćanskeho dźěla Ćichońcy.

## Geografija
Sydlišćo nadeńdźe so 1,3 kilometry sewjernje Ćichońcy při puću do Lubochowa a wobsteji dźensa z bydlenskich domow při zapadnym boku dróhi a přemysłowych přestrjenjow na tamnym boku, kotrež słušeja do industrijoweho wobłuka Budyšin-sewjer. Přez sewjerny dźěl Noweje Ćichońcy ćeče mała rěčka, w haćiku zapadnje sydlišća so wužórlaca a dale na směr Nowe Małsecy běžaca.

## Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz hakle w lěće 1758 w Radworskej cyrkwinskej knize jako wowčernja a wudwór na Ćichońskich honach. W lěće 1875 měješe 33 wobydlerjow.

## Žórła
*
Šewc

**Šewc** (zněmčene zwjetša *Schuster*) je serbske swójbne mjeno, kotrež bu wot powołanskeho zapřijeća wotwodźene.

## Nošerjo mjena
* Hanso Schuster-Šewc (1910–1994) – ludowy herc
* Hinc Šewc (1927–2021) – rěčespytnik
* Měrćin Šewc (1629–1680) – katolski farar