open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ouagadougou

**Ouagadougou** (tež *Wagadugu*) je stolica a z wjace hač 1,3 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město zapadoafriskeho kraja Burkina Faso kaž tež jeho zarjadniske, hospodarske a kulturne srjedźišćo a sydło Zapadoafriskeje centralneje banki.

We *Ouaga*, kaž so město we wobchadnej rěči husto mjenuje, reziduje bjezmócny kejžor luda Mossi.

## Geografija

Město leži při rěce Kadiogo w srjedźišću kraja na Centralnym platowje we wysokosći wot 300 metrow. Přerězna temperatura leži při 28,8° C. Kaž po cyłym kraju knježi w měsće tropiska klima z dešćowym časom wot meje do septembra.

Při južnej kromje metropole natwari so nowa knježerstwowa štwórć *Ouaga 2000* z prezidentowym palastom a parlamentom.

## Stawizny
Sydlišćo wobsteješe hižo w 15. lětstotku, po někotrych žórłach bu hižo w 11. lětstotku pod mjenom *Kombemtinga* („město wojakow“) załožene. 1441 sta so jako *Wogdgo* ze stolicu kralestwa ze samsnym mjenom. Dla nomadiskeho žiwjenskeho wašnja Mossijow wosta jich knježerstwowe sydlišćo wšak hač do 18. lětstotka skerje wjes hač město. 1887 njeměješe po slědźerju Louis-Gustave Binger wjace hač 5000 wobydlerjow a wobsteješe ze sydom wsow. Hakle z přichadom francoskeho kolonialneho wójska zahaji so wutwar města. W 1920tych lětach připrawichu šěroke puće a natwarichu zarjadniske twarjenja, šule, palast guwernera a chorownju. Kołowokoło noweje katedrale natwarichu nowe měšćanske štwórće z modernymi dwuposchodowymi domami. Z toho časa bě Ouagadougou sydło francoskeho kolonialneho guwernera a pozdźišo knježerstwa njewotwisneho stata *Hornja Volta*, kotryž rěka wot lěta 1984 „Burkina Faso“.

## Wobchad
Ouagadougou ma mjezynarodne lětanišćo wosrjedź město a je přez železnisku čaru z přistawom Abidjan při Słonowinowym pobrjoze zwjazane.

## Žórła


## Wotkaz
Korla

**Korla** je serbske muske předmjeno, pochadźace wot němskeho mjena Karl z woznamom „swobodny muž“, wot starowysokoněmskeho *karal*.

## Warianty
* Carl (němsce, šwedsce)
* Carlo (italsce)
* Carlos (portugalsce, španisce)
* Carol (rumunsce)
* Charles (francosce, jendźelsce)
* Karel (čěsce, nižozemsce)
* Karl (němsce, šwedsce)
* Karol (pólsce)
* Károly (madźarsce)

## Nošerjo mjena
### Jako prěnje mjeno
* Korla Błažij (1864–1932), šewc, zakitowar serbstwa
* Korla Janak (1891–1968), komunistiski rewolucionar, awtor
* Korla Mička (1853–1932), muler, narodny prócowar, ludowy basnik
* Korla Wyrgač (1883–1956), farar, redaktor
* Korla Arnošt Muka (1854–1932), slawist, spisowaćel, ludowědnik a narodny prócowar
* Korla Awgust Fiedler (1835–1917), wučer, pěsnjer, hudźbnik, kulturny prócowar
* Korla Awgust Jenč (1828–1895), farar, bibliograf, literarny historikar, stawiznar, organizator studentskeho žiwjenja
* Korla Awgust Kalich (1844–1900), farar, dr.phil.
* Korla Awgust Kocor (1822–1904), wučer, komponist a dirigent
* Korla Awgust Kubica (1842–1914), farar, aktiwny čłon Maćicy Serbskeje
* Korla Awgust Mosak-Kłosopólski (1820–1898), rěčnik a justicny radźićel, doprědkar w dobje narodneho wozrodźenja, spěchowar słowjanskeje wzajomnosće
* Korla Awgust Sigismund Rjeda (1820–1898), farar, składnostny spisowaćel a zběraćel ludowych pěsnjow, zakitowar serbstwa
* Korla Awgust Wudowjenc (1851–…), gymnazialny profesor, w młodych lětach přełožowar
* Korla Benjamin Hatas (1806–1839), farar, basnik
* Korla Bohuchwał Šěrach (1764–1836), farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* Korla Bohuwěr Šěca (1858–1938), wučer, přirodospytnik, spisowaćel
* Korla Božidar Křižan (1886–1924), farar, spisaćel nabožinskeje literatury
* Korla Ernst Pjekar (1822–1902), doprědkarski wučer doby narodneho wozrodźenja, prócowar w serbskim hudźbnym žiwjenju
* Korla Gustaw Wowčerk (1863–1945), knihićišćer, wuměłski nawoda spěwarskich towarstwow
* Korla Hendrich Warko (1837–1897), wučer, spisowaćel, basnik, serbski prócowar
* Korla Herman Robert Rjeda (1816–1900), farar, prěni serbski protykar
* Korla Jan Smoler (1791–1848), wučer, kulturny prócowar
* Korla Julius Rjekt (1808–1881), farar, přiwisowar „Burschenschaftow“, zakitowar Serbow
* Korla Měrćin Renč (1853–1911), farar, stawiznar a kulturny prócowar

### Jako druhe mjeno
* Jakub Korla Bryl (1811–1865), duchowny, misionar
* Julius Korla Jan Mikela (1801–1863), rysowanski mišter, seminarski wučer
* Jan Korla Renč (1821–1888), farar
Awgust (mjeno)

**Awgust** je serbske muske předmjeno, wotwodźene wot němskeho mjena *[[August]]*, pochadźaceho z łaćonskeho *Augustus* („powyšeny, pozběhnjeny“). W Serbach jewješe so husto w 19. lětstotku, předewšěm jako druhe předmjeno.

Serbska warianta je mjeno Hawštyn, kotrež wotpowěduje łaćonskemu *Augustin*.

## Warianty
* August (jendźelsce, němsce)
* Auguste (francosce)
* Augusto (italsce, portugalsce, španisce)
* Austin 
* Avgust (słowjensce)

## Nošerjo mjena
### Jako prěnje mjeno
* Awgust Bjarnat Hawfa (1819–1874), wučer, dopisowar do Katolskeho Posoła
* Awgust Krygaŕ (1859–1935), wučer, kulturny prócowar
* Awgust Lapštich (1883–1962), ratar, wjesnjanosta, braška, ludowy basnik
* Awgust Neumann (1884–1963), překupc, zběraćel starožitnosćow, spěchowar Serbstwa

### Jako druhe mjeno
* Bjedrich Awgust Wićaz (1865–1927), inženjer, towarstwowy prócowar
* Bohusław Awgust Ból (1770–1843), superintendent, spěchowar wjesneho šulstwa
* Hendrich Awgust Krygar (1804–1858), farar, składnostny basnik, kulturowědnik
* Jan Awgust Janka (1764–1833), farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* Jan Awgust Jenč (1836–1918), wučer, stawiznar, ludowědnik, přirodowědnik
* Jan Awgust Kapler (1851–1937), wučer, basnik w młodych lětach
* Jan Awgust Kerk (1865–1938), wučer, spisaćel
* Jan Awgust Krawc (1879–1947), wučer, šulski dohladowar w Kamjenskim wokrjesu
* Jan Awgust Měrćink (1817–1875), šewc, misionar, etnograf
* Jan Awgust Pohonč (1841–1909), wučer, přistajeny, spisaćel
* Jan Awgust Pětř (1868–1947), wulkobur, wjednik saksoswěrnych Serbow
* Jan Awgust Sykora (1835–1921), farar, spisowaćel a ludowědnik
* Jan Awgust Warko (1821–1862), farar, spisowaćel, serbski prócowar
* Jan Awgust Zoba (1869–1911), bur, reprezentant serbskich wulkoburskich kublerjow w narodnym hibanju
* Jan Křesćan Awgust Kocor (1738–1784), kandidat duchownstwa, spisar stawizniskeje knihi
* Korla Awgust Fiedler (1835–1917), wučer, pěsnjer, hudźbnik, kulturny prócowar
* Korla Awgust Jenč (1828–1895), farar, bibliograf, literarny historikar, stawiznar, organizator studentskeho žiwjenja
* Korla Awgust Kalich (1844–1900), farar, dr.phil.
* Korla Awgust Kocor (1822–1904), wučer, komponist a dirigent
* Korla Awgust Kubica (1842–1914), farar, aktiwny čłon Maćicy Serbskeje
* Korla Awgust Mosak-Kłosopólski (1820–1898), rěčnik a justicny radźićel, doprědkar w dobje narodneho wozrodźenja, spěchowar słowjanskeje wzajomnosće
* Korla Awgust Sigismund Rjeda (1820–1898), farar, składnostny spisowaćel a zběraćel ludowych pěsnjow, zakitowar serbstwa
* Korla Awgust Wudowjenc (1851–…), gymnazialny profesor, w młodych lětach přełožowar
* Michał Awgust Brojer (1801–1871), wučer, kulturny stawiznar
* Michał Awgust Kral (1836–1905), wučer, spisowaćel, ilustrator

### Knježićeljo z mjenom Awgust
* Awgust (1526–1586), kurwjerch Sakskeje (1553–1586)
* Awgust II. Sylny (1670–1733), kurwjerch Sakskeje a kral Pólskeje
* Awgust III. (1696–1763), kurwjerch Sakskeje a kral Pólskeje
* Bjedrich Awgust I., sakski kral (1806–1827)
* Bjedrich Awgust II., sakski kral (1836–1854)
* Bjedrich Awgust III., sakski kral (1904–1918)
Hańža

**Hańža** je serbske žónske předmjeno, pochadźace wot grjekskeho słowa ἁγνός/*hagnos* („čista, wuswjećena“) abo łaćonskeho *agnus* („jehnjo“). Wotwodźena forma předmjena je *Hańžka*.

## Warianty
* Agnes (němsce)
* Agnès (francosce)
* Agneta (šwedsce)
* Agnieszka (pólsce)
* Anežka (čěsce)
* Ines (němsce)

## Nošerki mjena
* Hańža Bjeńšowa (1919–1999), wučerka, spisowaćelka, redaktorka
* Hańža Budarjowa (1860–1937), ludowa basnjerka
* Hańža Rječcyna (1912–1974), pěstowarka, Domowinska prócowarka a ludowa zastupjerka
* Hańža Winarjec-Orsesowa (1926–2016), wučerka a spisowaćelka
Marja

**Marja** je časte serbske žónske předmjeno, pochadźace wot hebrejskeho מִרְיָם/*Mirjam*, mjena profetki a Mozesoweje sotry w tanachu. W grjekšćinje eksistuje mjezyforma *Mariam*, při čimž je *Maria* łaćonska wotwodźenka. W Nowym zakonju jedna so wo mjeno Božeje maćerje.

W serbšćinje wužiwaja so nimo toho warianty Marija, Marka a Majka.

## Warianty
* Maike (delnjoněmsce)
* Majka (rusce, serbsce)
* Mara (chorwatsce)
* Maria
* Mariah (jendźelsce)
* Marija (serbskochorwatsce, rusce, serbsce, słowjensce)
* Marika (madźarsce)
* Marion (francosce)
* Mary (jendźelsce)
* Maryam (arabsce)
* Maryja (pólsce)

## Nošerki mjena
* Marja Budychojc (1883–1946), gmejnska sotra, ludowa spisowaćelka
* Marja Grólmusec (1896–1944), wučerka, nowinarka, wopor fašizma
* Marja Krawcec (1948–2014), awtorka, režiserka a basnica
* Marja Kubašec (1890–1976), prěnja serbska wučerka, spisowaćelka
* Marja Michałkowa (* 1949), politikarka, zapósłanča zwjazkoweho sejma
* Marja Młynkowa (1934–1971), lektorka, spisowaćelka, literarna kritikarka
* Marja Rječkec (1924–1981), wučerka, ludowa spisowaćelka
* Marja Simonowa (1824–1877), chorobna sotra, samaritka we wójnomaj 1866 a 1870/71
* Marja Ulbrichec (1927–2013), dźiwadźelnica

* Jěwa-Marja Čornakec (* 1959), spisowaćelka a dramaturgowka
Hanka

**Hanka** je serbske žónske předmjeno, pochadźace wot prěnjotnje hebrejskeho mjena *[[Hannah]]* („luboznosć, powabnosć“). Słuša k najčasćišim žónskim mjenam w hornjoserbšćinje, wužiwa so pak tež w druhich rěčach. Mjeno jewi so we wjele serbskich ludowych spěwow, kaž na přikład *Hanka, budź wjesoła* abo *W jednej ruce Hanku*.

## Nošerki mjena
* Hanka Fascyna (1935–2002), slawistka a direktorka Budyskeho Serbskeho muzeja
* Hanka Jenčec (* 1983), awtorka
* Hanka Kliese (* 1980), sakska politikarka SPD
* Hanka Krawcec (1901–1990), molerka a grafikarka
* Hanka Mikanowa (1939–2020), dźiwadźelnica
Předmjeno

**Předmjeno** jedneje wosoby je tónle dźěl mjena, kotryž přisłušnosć k wěstej swójbje njezwuraznje, ale indiwiduelneho čłowjeka identifikuje. Postaja so po porodźe wot staršeju dźěsća, při čimž je móžno, wjacore předmjena spožčeć. We wjele krajach je rozdawanje předmjenow zakonsce rjadowane, tak tež w Němskej. Tak dyrbi mjeno n.př. jasnje pokazować na splah nošerja, nimo toho njesmě być ranjace abo wulgarne.

W serbšćinje a němčinje steji předmjeno dźensa – kaž wopřijeće hižo wupraji – před swójbnym mjenom. We woběmaj rěčomaj su pak wurazy kaž *Krawcec Leńka* abo *Schusters Hans* hač do dźensnišeho móžne, wosebje w dialektach. W druhich rěčach, tak w madźaršćinje, vietnamšćinje, chinšćinje, japanšćinje a korejšćinje steji předmjeno porno tomu za swójbnym mjenom.

W jendźelskim rěčnym rumje su *mjezymjena* z wašnjom, kotrež steja mjez předmjenom a swójbnym mjenom a so husto skrótšuja (n.př. George ''W.'' Bush). Podobnje su nanowske mjena w rušćinje, kotrež steja runje tak na druhim městnje po předmjenje (n.př. Lew ''Nikolajewič'' Tolstoj). Mjezymjena a nanowe mjena jako předmjena njepłaća.

Z někotrych předmjenow su so přez lětstotki wuwili swójbne mjena, tak w serbšćinje n.př. Handrik, Hrjehor, Jakubaš, Mark, Měrćink, Michałk abo Symank.

Dźensniše hornjoserbske předmjena su zwjetša křesćanskeho pochada.

## Hlej tež
* Nastawki wo předmjenach

## Wotkazaj

* Karty wo rozšěrjenju předmjenow w Němskej
Hrjehor

**Hrjehor** je hornjoserbske muske předmjeno a swójbne mjeno, kotrež pochadźa wot grjekskeho słowa γρηγορέω, *grēgoreō* („kedźbować, stražować“).

## Warianty
* *Gréagóir* (irsce)
* *Grégoire* (francosce)
* *Gregor* (němsce)
* *Gregory, Greg* (jendźelsce)
* *Grigalius* (litawsce)
* *Grzegorz* (pólsce)
* *Řehoř* (čěsce)
* *Γρηγόριος / Grigórios* (grjeksce)
* *Григор / Grigor* (bołharsce)
* *Григорий / Grigorij* (rusce)
* *Григорій / Hryhorij* (ukrainsce)

## Nošerjo mjena
### W Serbach
#### Předmjeno
* Hrjehor Martini (1575–1632), farar a spisaćel

#### Swójbne mjeno
* Alfons Hrjehor (1932–1990), dirigent a spěchowar serbskeje hudźby
* Clemens Hrjehor (1953–2021), katolski farar

### Bamžojo z mjenom Hrjehor
* Hrjehor I., „Hrjehor Wulki“ (590–604)
* Hrjehor II. (715–731)
* Hrjehor III. (731–741)
* Hrjehor IV. (827–844)
* Hrjehor V. (996–999)
* Hrjehor VI. (1045–1046)
* Hrjehor VII. (Hildebrand), (1073–1084)
* Hrjehor VIII. (1187)
* Hrjehor IX. (1227–1241)
* Hrjehor X. (1271–1276)
* Hrjehor XI. (1370–1378)
* Hrjehor XII. (1406–1415)
* Hrjehor XIII. (1572–1585)
* Hrjehor XIV. (1590–1591)
* Hrjehor XV. (1621–1623)
* Hrjehor XVI. (1831–1846)

## Wotkaz
Gustaw

**Gustaw** je serbske a pólske muske předmjeno, prawdźepodobnje pochadźace ze skandinawiskich rěčow, wot słowow *Gautr* („Gota“) a *stafr* („zepěra“). Po druhich žórłach bu wot słowjanskeho mjena *Gostislav* wotwodźene. Mjeno słušeše w druhej połojcy 19. lětstotka k najčasćišim předmjenam w Němskej.

## Warianty
* Gustaaf (nižozemsce)
* Gustaf (šwedsce)
* Gustav (němsce)
* Gustave (francosce)
* Gustavo (italsce, portugalsce, španisce)

## Nošerjo mjena
* Gustaw Feurich (1868–1949), přirodospytnik
* Gustaw Janak (1895–1980), knihikupc, kulturny prócowar
* Gustaw Mertin (1901–84), hórnik, wjesnjanosta 1945–62, čłon Sakskeho krajneho sejma (SED)
* Gustaw Alwin Mjerwa (1882–1958), farar, kulturny prócowar, redaktor časopisa Pomhaj Bóh
* Gustaw Julius Ryćer (1831–19..), farar, sobuzałožer Serbskeje prědarskeje konferency w Pruskej
* Jurij Gustaw Kubaš (1845–1924), farar, redaktor, publicist, narodny prócowar
* Jurij Gustaw Zarjenk (1871–1946), farar, kulturny prócowar
* Korla Gustaw Wowčerk (1863–1945), knihićišćer, wuměłski nawoda spěwarskich towarstwow
Wórša

**Wórša** je serbske žónske předmjeno, pochadźace wot łaćonskeho mjena *Ursula* (wot *ursus*, „mjedwjedź“; „mała mjedwjedźica“). K rozšěrjenju mjena přinošowaše česćowanje swjateje Wórše w srjedźowěku.

## Warianty
* Orsola (italsce)
* Ula (pólsce)
* Ulla (němsce)
* Ursel (němsce)
* Ursula (němsce)
* Ursule (francosce)
* Uršula (čěsce)
* Urszula (pólsce)
* Wóršla, Wóršula, Wóršulka (serbsce)

## Nošerki mjena
* Jěwa Wórša Lanzyna (1928–2020), grafikarka a molerka
* Wórša Dahmsowa-Měškankec (* 1935), publicistka, Maćicarka
* Wórša Mětowa (1898–1978), ratarka a ludowa basnjerka
* Wórša Wićazowa (* 1949), awtorka

## Wotkaz
Měto

**Měto** je delnjoserbske muske předmjeno, wotpowědowace hornjoserbskemu Měrćinej. Pochadźa wot łaćonskeho mjena *Martinus*, wotwodźeneho wot romskeho wójnskeho boha Mars. 

## Nošerjo mjena

* Měto Dalic (1684–1740), burski wjednik
* Měto Kašk (1610–1727), knjejstwowy fojt, powědar, chronist
* Měto Korjeńk (1841–1916), farar, kulturny prócowar
* Měto Laški (1889–1972), ratar, městopředsyda Domowiny
* Měto Pernak (1938–2019), wudawaćel, publicist a přełožowar
* Měto Wjeńcko (1870–1953), farar, składnostny spisaćel
Neftegorsk (Oblasć Samara)

**Neftegorsk** () je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Samarskej oblasći. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1960 załožiło a ma wot lěta 1989 měšćanske prawa.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Irina Wladimirowna Odojewcewa

**Irina Wladimirowna Odojewcewa** (poprawom **Iraīda Heinike**, ; * 27. julija 1895 w Rize, Ruske carstwo; † 14. oktobra 1990 w Leningradźe) bě ruska basnjerka a spisowaćelka, kotraž pochadźeše z němskeje swójby.

## Twórby
* *Двор чудес*, 1922
* *Ангел смерти*,1927 
* *Изольда*, 1929 
* *Зеркало*, 1939
* *Контрапункт*. — Paris, 1951
* *Стихи, написанные во время болезни*. — Paris, 1952
* *Оставь надежду навсегда*, 1954
* *Год жизни* // Возрождение. — Paris. — 1957. — № 63—65, 67—69
* *Десять лет*. — Paris, 1961
* *Одиночество*. — Washington, 1965
* *Златая цепь*. — Paris, 1975
* *Портрет в рифмованной раме*. — Paris, 1976
* **Книги воспоминаний:**
** *На берегах Невы* (1967)
** *На берегах Сены* (1983)
** *На берегах Леты*

## Wotkazaj
* Biografija
* Twórby
Wjes Kosty Chetagurowa

**Wjes Kosty Chetagurowa** (, ) je wjes z 2.900 wobydlerjemi při rěce Kubań w ruskej republice Karačajsko-Čerkeskej. 

Sydlišćo je so w lěće 1868 załožiło jako wjes Georgijewsko-Ossetinskoje. 

## Wosobiny
* Kosta Lewanowič Chetagurow - wuznamny osetiski basnik a spisowaćel.

## Žórło
Skjarbošc

**Skjarbošc** ( *Schorbus*) je delnjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 2001 k městu Drjowk. Do Skjarbošca słušatej tež wjesce Huraz a Wóseńck.

## Geografija
Wjes leži na poł puća mjez Drjowkom a Choćebuzom na wuchodnym boku zwjazkoweje dróhi 169. Susodne wjeski su Wóseńck na sewjeru, Huraz na juhu a Lutol z dwórnišćom při čarje Choćebuz–Zły Komorow na sewjerozapadźe.

Widźenja hódnej stej něhdyše ryćerkubło z parkom a ewangelska cyrkej wosrjedź wsy. Wona bu w lěće 1226 prěni raz naspomnjena. Dźensniši twar pochadźa ze 14. abo 15. lětstotka.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 441 wobydlerjow, z nich 367 Serbow (83 %) a 74 Němcow. 70 lět pozdźišo móžeše po Arnošće Černiku jedyn jenički wobydler hišće serbsce.

Hač do lěta 1887 wotměwachu so w Skjarbošcu Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Wosobiny
* Sylvia Lehmann (* 1954), němska politikarka (SPD), zapósłanča braniborskeho krajneho sejma; narodźena w Skjarbošcu
* Oskar Pank (1838–1928), farar a kulturny prócowar; farar w Skjarbošcu 1862–1869
* Bogumił Šwjela (1873–1948), farar, rěčespytnik a organizator delnjoserbskeho narodneho prócowanja; narodźeny w Skjarbošcu
* Kito Šwjela (1836–1922), wučer, přełožowar a redaktor; wučer a kantor w Skjarbošcu 1866–1910
* Ernst von Werdeck (1849–1905), čłon němskeho mócnarstwoweho sejma a ryćerkubler w Skjarbošcu; tam narodźeny

## Žórła


## Wotkazaj

*
Dabit Boguwěr Głowan

**Dabit Boguwěr Głowan** ( *David Traugott Kopf* abo *Wowanus*; * 13. apryla 1788 w Čornym Chołmcu, † 2. nowembra 1865 w Berlinje) bě serbski wučer, wuznamny pedagoga, spisowaćel a zakitowar serbstwa.

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn wučerja a bratr Jeremiasa Bogusława a Kita Samuela Głowana w Čornym Chołmcu a přihotowaše so přez samostudij, pućowanje a hospitacije na wučerske powołanje. W lětomaj 1802/03 běše z wučerskim pomocnikom pola swojeho bratra Kita Samuela w delnjołužiskim Malinju a 1803–05 pola bratra Jeremiasa Bogusława w Lutolu pola Choćebuza. Wot lěta 1805 skutkowaše we wšelakich delnjołužiskich wsach jako wučer. Tak w Kokrjowje (1805/06), Prjawozu (1806–10), Popojcach (1810–14) a na šuli při Choćebuskej klóšterskej cyrkwi (1814–1819). Tu wuwučowaše w serbskej rěči, štož wjedźe ke konfliktam ze superintendentom Bolzenthalom, kiž chcyše serbšćinu ze šulow wutłóčić. 1816 załoži prěnje towarstwo Choćebuskich wučerjow. Wot 1819 do 1825 běše seminarski wučer w Nowej Cali. W lěće 1825 so do Berlina přesydli, hdźež přewza načolnistwo nowozałoženeho wustawa za zanjerodźene dźěći při Halskimi wrotami. 1856 poda so na wuměnk.

## Skutkowanje
Głowan bě připóznaty pedagoga a měješe wuske zwiski ze znatymi pedagogami swojeho časa, mjez druhim z Diesterwegom. Wosebje po 1820 wudawaše mnóstwo powučacych a pedagogiskich spisow, tak na přikład *Anweisung zum Rechnen nach naturgemäßen Grundsätzen* (1821) a časopis *Volksschulfreund*, praktisko-pedagogiski časopis za wučerjow a šulerjow ludowych šulow. Nastupajo serbstwo započa hižo 1806 pod wliwom Jana Šyndlarja w hornjo- a delnjoserbskej rěči publikować a wudawaše pozdźišo serbske basnje a powědančka, spěwy, kěrluše a přełožene prědowanja, kotrež so najebać wulkeho nakłada spěšnje wupředachu. Nimo toho prócowaše so jara wo wudaće delnjoserbskeje Biblije 1821 a 1824. Skutkujo w Berlinskim towarstwje za křesćanske pisma přełoži mjez 1837 a 1843 šěsć traktatow a wuda je z nakładom mjez tři a dźesać tysac hornjo- a delnjoserbsce.

## Spisy
* *Das Leben der sorbischen Lehrer Christian und David Wowanus oder: Der Sieg des Glaubens.* 1830, z awtobiografiskim pozadkom.
* *Te wysoke swjedźenje za serbske dźěći.* Berlin 1837.
* *Prěnje rozwučowanje za te lube móličke.* Berlin 1839.

## Žórło
August Bebel

**Ferdinand August Bebel** (* 22. februara 1840 w Deutz pola Kölna; † 13. awgusta 1913 w Passugg, Šwicarska) bě socialistiski němski politikar a publicist. Wón bě jedyn ze załožerjow němskeje socialdemokratije a płaći hač do dźensnišeho k jeje wuznamnym historiskim wosobinam. Skutkowaše jako wliwapołny parlamentownik a awtor za čas němskeho kejžorstwa. Jeho popularita so w přimjenach „kejžor Bebel“, „přećiwny kejžor“ a „dźěłaćerski kejžor“ wotbłyšćuje.

Přez lětdźesatki dźěłaše wusko hromadźe z Wilhelmom Liebknechtom, z kotrymž załoži w lěće 1869 Socialdemokratisku dźěłaćersku stronu (SDAP). Za čas represionow přećiwo socialistam za čas Bismarcka sta so z wodźacej wosobu socialdemokratije. Wot 1892 bě jedyn z dweju předsydow Socialdemokratiskeje strony Němskeje (SPD). W sćěhowacych lětach reprezentowaše w stronje marxistiske lěhwo.

Za čas swojeho politiskeho skutkowanja bydleše Bebel hłownje w Lipsku a Berlinje.

## Wotkazaj

*
Sinai

**Sinai** () je połkupa na sewjerowuchodźe Egyptowskeje. 

Wona leži na Afriskej plaće při sewjernym kóncu Čerwjeneho morja mjez afriskim kontinentom a Arabskej połkupu, wot kotrejež je přez Jordanowu hrjebinu geologisce dźělena. Na wuchodźe połkupy so Akabaski golf namaka, na zapadźe Sueski golf ze Sueskim kanalom. Na sewjerowuchodźe Sinaija běži hranica mjez Egyptowskej a Israelom. Połkupa twori geografiski zwizk mjez Afriku a Aziju a je něhdźe 61.000 km² wulka. Krajina je pusćinata a wosebje na juhu horata. Tam so bibliska hora Sinai (2285 m) namaka, kaž tež hora Katyrny, z 2637 metrami najwyša hora cyłeje Egyptowskeje. Při južnym kóncu namakaja so někotre dowolowe městna při morju, předewšěm Sharm-el-Sheikh.

Połkupa Sinai je městno wjele podawkow Stareho zakonja, wosebje wućaha Israelitow z Egyptowskeje a přiwzaća Dźesać kaznjow přez Mójzesa.

## Wotkaz
Połkupa

**Połkupa** je we wodźiznje ležacy dźěl twjerdźe, kotryž je přewažnje, ale nic dospołnje wot wody wobdaty, tak zo wobsteji přirodny zwisk z twjerdźu. Nasypy abo mosty po tutym nastupanju jako zwisk njepłaća, tak zo wostanje na přikład Sylt kupa, hačrunjež je přez Hindenburgowy nasyp z twjerdźu zwjazany. Namaka-li so połkupa w nutřkokrajnej wodźiznje, rěka wona tež *nutřkokrajna połkupa*. Po powšitkownej definiciji ma połkupa wjetšu dołhosć hač šěrokosć. Wulkosć porno tomu žanu rólu njehraje.

Wosebita, jara wuska forma połkupy je kosa, kotraž so předewšěm při Baltiskim a Čornym morju namaka (n.př. Kurska kosa).

## Znate połkupy
* Apenninska połkupa
* Arabska połkupa
* Balkanska połkupa
* Iberiska połkupa
* Krim
* Sinai
* Skandinawiska połkupa

## Wotkaz
Lubina Holanec-Rawpowa

**Lubina Holanec Rawpowa** ( *Lubina Raupp-Hollan*; * 23. meje 1927 w Budyšinku, † 2. meje 1964 w Drježdźanach) bě serbska koncertna organistka.

## Žiwjenje
Narodźi so jako dźowka Budyšinskeho wučerja Arnošta Holana a młódša sotra Ludmile Holanec a wopytowaše 1938–46 realny gymnazij w Budyšinje. Pola cyrkwinskeho hudźbneho direktora Horsta Schneidera da so na pišćele wukubłać a studowaše wot 1947 na Lipšćanskej Wysokej šuli za hudźbu, 1948 pokročowaše na Praskim konserwatoriju pola Jiřija Reinbergera, kotryž přiwza ju w lěće 1949 do swojeje pišćeloweje rjadownje při Akademiji hudźbnych wuměłcow. Wot 1954 do 1956 běše z aspirantku pola Thomasoweho kantora Günthera Ramina w Lipsku, zdobom wudospołni so pola Roberta Köhlera na cembalu a pola Amadeusa Webersinke na klawěrje. 1956 so do Budyšina wróći.

Wona běše mandźelska serbskeho komponista Jana Rawpa, z kotrymž měješe zhromadneho syna.

## Skutkowanje
Lubina Holanec-Rawpowa so na wuznamnych koncertnych zarjadowanjach, mjezynarodnych wurisanjach a hudźbnych festiwalach wobdźěli. 1951 doby prěnje myto w hudźbnym wubědźowanju čěskosłowakskich hudźbnych akademijow, 1955 slěbornu medalju na mjezynarodnym wubědźowanju w Genfje, 1958 bě lawreatka mjezynarodneho pišćeloweho wubědźowanja w Praze. W lěće 1962, hižo schorjena, přewjedźe turneju přez Sowjetski zwjazk a hraje w Moskwje, Leningradźe, Rize a Tallinnje. 

Do jeho repertoira słušachu mjez druhim twórby Johanna Sebastiana Bacha, Maxa Regera, Paula Hindemitha a Johannesa Brahmsa.

## Žórło
Holan

**Holan** (zněmčene zwjetša *Hollan*) je serbske swójbne mjeno, pochadźace wot słowa *[[hola]]*. 

## Wosobiny
* Arnošt Holan (1882–1948), wučer a narodny prócowar
* Jan Arnošt Holan (1853–1921), gymnazialny wučer a spisowaćel
* Lubina Holanec-Rawpowa (1927–1964), koncertna organistka, dźowka Arnošta Holana
Kabinet Biedenkopf II

**Kabinet Biedenkopf II** bě wot 6. oktobra 1994 hač do 26. oktobra 1999 amtěrowace statne knježerstwo Sakskeje w druhej legislaturnej periodźe po znowazałoženju zwjazkoweho kraja. Dla dobyća absolutneje wjetšiny při wólbach móžeše ministerski prezident Kurt Biedenkopf (CDU) ze swojej stronu sam knježić.

## Kabinet
Kabinet Milbradt I

**Kabinet Milbradt I** bě wot 2. meje 2002 hač do 11. nowembra 2004 amtěrowace statne knježerstwo Sakskeje w třećej legislaturnej periodźe po znowazałoženju zwjazkoweho kraja. Po wotstupje Kurta Biedenkopfa (CDU) stwori bywši financny minister Georg Milbradt nowe knježerstwo. Dla dobyća absolutneje wjetšiny při wólbach 1999 móžeše CDU sama knježić.

## Kabinet
Jan Arnošt Holan

**Jan Arnošt Michał Holan** ( *Ernst Holan*,  Иван Михайлович Голан/*Iwan Michailowič Golan*; * 25. měrca 1853 w Drječinje, † 1. februara 1921 w Lukojanowje, Ruska) bě serbski gymnazialny wučer a spisowaćel.

## Žiwjenje
Jan Arnošt Holan narodźi so jako syn małoratarja. Wón wopytowaše Drječinjansku ludowu šulu pola wučerja Michała Rostoka a wot 1866 do 1874 Budyski gymnazij. Po wojerskej słužbje studowaše 1875–78 w Lipsku klasisku a němsku filologiju a běše ze stipendiatom Ruskeho filologiskeho seminara. Po zakónčenju studija so do Ruskeje přesydli. Wot 1878 do 1881 běše wučer łaćonšćiny a grjekšćiny w Jekaterinoslawje, 1881–86 w Tartuwje a 1886–1908 na zemjanskim gymnaziju w Nižnym Nowgorodźe. Wot 1908 do 1917 běše z direktorom gymnazija w Tallinnje  a po přesydlenju gymnaziju do Lukojanowa w běhu rewolucije a wójny hišće hač do 1919 předsyda šulskeje rady. 1919 poda so na wuměnk.

## Skutkowanje
Holan bě hromadźe z Arnoštom Muku sobuzałožer schadźowanki serbskeje studowaceje młodźiny, hłowny starši na druhej schadźowance 1876 w Chrósćicach a soburedaktor Lipy Serbskeje. W młodych lětach wozjewi někotre basnje a dwě nowelce. Hłowne polo jeho literarneje dźěławosće běchu pak reportaže, najprjedy z Delnjeje Łužicy, hdźež z Muku pućowaše, a pozdźišo z Ruskeje a dalšich słowjanskich krajow. Nimo toho přełoži tež někotre bajki Lewa Tolstoja. Ze serbskimi prócowarjemi w domiznje wudźeržowaše stajny zwisk přez listowanje a wopyty. Za swoje pedagogiske zasłužby w Ruskej bu tam 1911 do zemjanstwa pozběhnjeny. Wot 1874 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.

## Spisy
* *Tři lěta w Ruskej.* Budyšin 1966.
* *Hronow a druhe powědančka.* Budyšin 1967.

## Nóžki


## Žórło
 (online)
Handrij Lubjenski

**Handrij Lubjenski** ( *Andreas Lubensky*; * 11. apryla 1790 w Rachlowje pod Čornobohom, † 19. měrca 1840 w Budyšinje) bě serbski farar, serbowědnik a narodny prócowar.

Lubjenski narodźi so jako syn zahrodnika-hajnika a wopytowaše 1805–12 Budyski gymnazij. Wot 1812 do 1815 studowaše w Lipsku teologiju. Po zakónčenju studija dźěłaše najprjedy dwě lěće jaku wučer w Lipsku, po nawróće do Łužicy sta so z diakonom při Michałskej cyrkwi w Budyšinje. Wot 1827 do 1831 bě tam z fararjom. Wot 1831 hač do zažneje smjerće w lěće 1840 bě pastor primarius při Pětrowej cyrkwi.

Lubjenski płaći jako jedyn ze zbudźićelow serbskeho narodneho hibanja. Hižo jako gymnaziast zběraše serbske pěsnički, přisłowa a stare knihi. Hromadźe z Bjedrichom Adolfom Klinom wobnowi 1814 jako student Serbske prědarske towarstwo w Lipsku. Do nabožinskeho pismowstwa Serbow přinošowaše z nowowudaćom biblije (1821/23) a serbskich kěrlušow (1839). Wón měješe zwisk z wuznamnymi słowjanskimi prócowarjemi z wukraja, kaž z Dobrovským, Hanku, Šafaříkom, Palackým, Štúrom a Purkynjom.

Wobchował je so hornjoserbsko-němski rukopisny słownik z pjera Lubjenskeho.

## Spisy
* *Jězus w domje pobožnych.* Štyri prědowanja ze zawostajenstwa ... Budyšin 1847, 1858

## Žórło
Lubjenski

**Lubjenski** (zněmčene zwjetša *Lubensky*) je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:

* Handrij Lubjenski (1790–1840), farar, serbowědnik a narodny prócowar
* Pawoł Lubjenski (1895–1970), blidarski mišter a narodny prócowar
Kabinet Milbradt II

**Kabinet Milbradt II** bě wot 11. nowembra 2004 hač do 17. junija 2008 amtěrowace statne knježerstwo Sakskeje w štwórtej legislaturnej periodźe po znowazałoženju zwjazkoweho kraja. Po zhubjenju absolutneje wjetšiny při wólbach w oktobrje 2004 stwori ministerski prezident Georg Milbradt (CDU) nowe knježerstwo hromadźe ze SPD. Z wotstupom Milbradta dnja 27. meje 2008 a přewzaće zastojnstwa přez Stanisława Tilicha so jeho słužbna doba dočasa skónči.

## Kabinet
Ludwigshafen

**Ludwigshafen** (oficielnje *Ludwigshafen am Rhein*) je wulkoměsto z něhdźe 160.000 wobydlerjemi w juhozapadnej Němskej. Leži napřećo Mannheimej a wuliwej Neckara při lěwym brjoze Ryna na juhowuchodźe Porynsko-Pfalcy a je wažne industrijne srjedźišćo regiona. Město wobsteji hakle wot lěta 1853 jako samostatna gmejna a je mjeztym wosebje jako sydło BASF a městno Tatorta nadregionalnje znate.

Kónčina ma chětro miłu a suchu klimu z přerěznej temperaturu wot 11,2 °C. Dalše wulkoměsta we wokolinje Ludwigshafena su Mohuč na sewjeru, Darmstadt na sewjerowuchodźe, Heidelberg na juhowuchodźe a Karlsruhe na juhu.

Ludwigshafen je ródne město něhdyšeho zwjazkoweho kanclera Helmuta Kohla (1930–2017) a něhdyšeho sakskeho ministerskeho prezidenta Kurta Biedenkopfa (1930–2021). Serbski chemikar Alwin Mitaš (1869–1953) slědźeše tu na syntezy amoniaka.

## Wotkazaj

*
Karlsruhe

**Karlsruhe** je wulkoměsto w juhozapadnej Němskej a z nimale 310.000 wobydlerjemi po Stuttgarće a Mannheimje třeće najwjetše město Badensko-Württembergskeje. Leži na sewjerozapadźe zwjazkoweho kraja při prawym brjoze Ryna napřećo Porynsko-Pfalcy a njedaloko wot francoskeje hranicy.

Město je so w lěće 1715 jako barokne planowe město załožiło a měješe Badenskej jako stolica a rezidencne město słužić. Charakteristiske su 32 dróhow a alejow, wjedźo wot hroda we formje wjechle do Wysokorynoweje nižiny. Wot lěta 1901 měješe město wjace hač 100.000 wobydlerjow.

Wot lěta 1951 je Karlsruhe sydło němskeho Zwjazkoweho wustawoweho sudnistwa. Nimo dźewjeć wysokich šulow je město wažne industrijne stejišćo z dwěmaj přistawomaj při Rynje a druhej najwjetšej rafineriju Němskeje.

Wuznamne wosobiny z Karlsruha su pioněraj wobchadnistwa Carl Benz (*&nbsp;1844) a Karl Drais (*&nbsp;1785) kaž tež koparjo Oliver Bierhoff, Oliver Kahn, Mehmet Scholl a pjasćowarka Regina Halmich.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Pětš Janaš

**Pětš Janaš** (tež *Klaws-Pětr Janaš*,  *Peter Jannasch, Klaus-Peter Jannasch*; * 19. nowembra 1933 w Choćebuzu, † 18. februara 2021) bě delnjoserbski wučer, přełožowar, wudawar serbskich wučbnicow a nošer Myta Ćišinskeho.

Janaš maturowaše 1952 na Serbskim gymnaziju w Budyšinje a studowaše při Lipšćanskej uniwersiće germanistiku a sorabistiku. Wot 1956 dźěłaše wón jako wučer w Kupaŕskich Bórkowach, hdźež přewza w lěće 1958 swoju prěnju šulsku rjadownju. Dalšej staciji běštej polytechniska wyša šula w Bórkowach a Serbska rozšěrjena wyša šula w Choćebuzu. Wot 1969 wudźěłaše Janaš za Ministerstwo za ludowe kubłanje wučbne plany a wučbnicy za delnjoserbšćinu. Při Serbskim wučerskim wustawje w Budyšinje skutkowaše wot 1973. Wot 1979 bě z čłonom Delnjoserbskeje rěčneje komisije.

Po politiskim přewróće powoła jeho Marianne Birthler 1991 za koordinatora za serbske šulske a kubłanske naležnosće. W lěće 1992 załoži wón zdobom *Źěłanišćo za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz*. Janaš zastupi 1991 jako čłon do rozhłosoweje rady sćelaka ORB a zasadźi so za prezencu serbskeho w telewiziji. Hromadźe z Rolandom Martijom je Janaš wot lěta 2000 zhromadźene spisy Mata Kosyka zestajał, wuhódnoćił a we wósom zwjazkach wudawał.

Za „jeho wědomostne skutkowanje při přeslědźenju a hajenju delnjoserbskeje rěče“ spožči so Pětšej Janašej w lěće 2005 Myto Ćišinskeho. Z čestnej medalju města Choćebuz so wón 24. nowembra 2012 mytowaše.

## Publikacije
* *Moja prědna serbska knigła.* Domowina, Budyšyn 1960 (po hornjoserbskim wudaću)
* *Wjasole wuknjomy. Wucbnica za 2. lětnik za serbsku wucbu na wušych šulach z dolnoserbskeju wucbu.* Domowina, Budyšyn 1966
* *Naša serbšćina: zakładny kurs dolnoserbšćiny za pśigotowańske rědownje Serbskeje rozšyrjoneje wušeje šule.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn 1976
* *Niedersorbische Grammatik.* Domowina-Verlag, Bautzen 1976
* *Niedersorbische Grammatik für den Gebrauch der Sorbischen Oberschule. 2., durchgesehene Auflage.* Domowina-Verlag, Bautzen 1984
* *Wörterbuch Deutsch-Niedersorbisch. Němsko-dolnoserbski słownik.* Domowina-Verlag, Bautzen 1990
* *Spěwaj, grajkaj, powědaj! Wučbnica dolnoserbšćiny za wukubłanje źěśownicow.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn 1990

## Přełožki do delnjoserbšćiny
* Antoine de Saint-Exupéry: *Ten mały princ.* Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2010, ISBN 978-3-937467-72-6
* Wilhelm Busch: *Maks a Moric.* Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2014, ISBN 978-3-943052-68-8
* Wilhelm Busch: *Das Bad am Samstagabend. So kupać ma, hdyž wječor je a sobota. Se kupaś ma, gaž wjacor jo a sobota.* Dreisprachige Ausgabe: Obersorbisch, Deutsch, Wendisch (Niedersorbisch). Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2015, ISBN 978-3-943052-95-4

## Žórła
* Cottbus.de: *[https://web.archive.org/web/20181021065917/https://www.cottbus.de/.files/storage/aa/aa/nb/Laudatio_Jannasch.pdf Laudatio zur Verleihung der Ehrenmedaille der Stadt Cottbus an Klaus-Peter Jannasch am 24. November 2012 im Musikzimmer von Schloss Branitz]* (Wotwołana 9. nowembra 2015.)
Hrodźiško

**Hrodźiško** ( *Protschenberg*) je pomjenowanje hórki na zapadnej stronje hłubokeho sprjewineho doła w Budyšinje, nad Židowom napřećo staremu městu a Budyskemu hrodej. Wono je wuběrne wuhladnišćo na stare město.

Na hórce namakaše so hrodźišćo Łužiskeje kultury z bronzoweje doby (1100–900 do Chr.). Tute bě prěnje wobtwjerdźenje we wokolinje dźensnišeho měšćanskeho centruma, hakle pozdźišo so jadro Budyšina a stejišćo hrodu na wuchodny pobrjóh přepołoži. Serbske mjeno hač do dźensnišeho na to dopomina.

Na Hrodźišku bu w lěće 1789 nowe gmejnske pohrjebnišćo za Židow a wokolinu poswjećene, kotrež dósta w lěće 1884 kapałku. Na pohrjebnišću nadeńdźe so mjez druhim Smolerjec swójbny row z rowami Jana Arnošta Smolerja, Marka Smolerja a Jana Cyža kaž tež rowy komponista Jurja Winarja a rěčespytnikow Rudolfa a Helmuta Jenča.

Skłonina Hrodźiška je městno jutrowneho jejkakulenja.

## Wotkazaj

* Panorama z Hrodźiška
Republika

Jako **republika** (z łaćonskeho *res publica*, „zjawna wěc“) woznamjenja so dźensa forma knježerstwa, w kotrejž je statny lud najwyši suweren a žórło politiskeje legitimnosće. W tym nastupanju je republika napřećiwny model monarchije. We wuskim zmysle je republika stat z hłowu, kotraž so w prawidłownych wotstawkach wuzwoli. Při tym słowo njedefinuje, hač je stat demokratiski abo nic. Tak eksistuja tak mjenowane republiki, w kotrychž knježi faktisce jenož wěsta swójba abo socialna skupina, mjeztym zo je – wosebje w Europje – wjele konstitucionelnych monarchijow, kiž pak po demokratiskich zasadach funguja.

Nimo demokratiskich republikow w modernym zmysle wobsteja dalše modele pod tutym mjenom, kaž na přikład ludowe republiki (wjele wuchodoeuropskich statow mjez 1945 a 1990), radowe republiki, zemjanske republiki (Pólsko-Litawska, Republika Bjenatki, Romska republika) a dalše. W Němskej wužiwaše so wosebje wot 18. lětstotka zapřijeće *swobodny stat* jako wotpowědnik słowa „republiki“. Bayerska, Durinska a Sakska tute přimjeno hač do dźensnišeho noša, zo bychu pominali na swoje republikanske tradicije z doby rewolucije 1918/19.
 
Najmjeńša republika na swěće je Nauru, najwjetša Ruska. Najstarša hišće wobstejaca republika je San Marino.
Monarchija

Jako **monarchija** (ze starogrjekskeho μοναρχία *monarchía*, „samoknjejstwo“) woznamjenja so forma knježerstwa, w kotrejž je jednotliwa wosoba, zwjetša zemjan, najwyši suweren a žórło politiskeje legitimnosće. W tym nastupanju je wona napřećiwny model republiki. Hłowa stata knježi hač do swojeje smjerće abo hač k wotstupej a přepodawa politisku móc swojemu naslědnikej. Při tym słowo njedefinuje, hač je stat demokratiski abo nic. Tak eksistuja wosebje w Europje monarchije, w kotrychž ma monarch jenož reprezentatiwnu rólu, mjeztym zo knježi faktisce demokratisce woleny parlament. Tajke staty mjenuja so parlamentariske abo konstitucionelne monarchije. Napřećiwnik konstitucionelneho typa je absolutna monarchija. Jako tajka płaća dźensa jenož hišće Brunei, Sawdi-Arabska, Swaziska a jako wosebita forma tež Vatikanske město.

Wotpowědujo titlej knježićela woznamjenja so monarchije w europskim konteksće na přikład jako kralestwo, kejžorstwo, wjerchowstwo abo wójwodstwo. W islamskim swěće rěčimy zwjetša wo sultanatach a emiratach.

W Němskej je so monarchija ze załoženjom Weimarskeje republiki po nowemberskej rewoluciji 1918 wotstroniła.
Kralestwo

**Kralestwo** je stat z monarchiskej formu knježerstwa, při čimž noša knježićel titul krala abo kralowny. Postajeny naslědnik rěka zwjetša krónprinc resp. krónprincesna. Wjetšina dźensa wobstejacych kralestwow su konstitucionelne monarchije, tak zo ma kral resp. kralowna jenož hišće reprezentatiwnu funkciju. Nad kralom steješe w europskej tradiciji husto hišće kejžor jako „kral kralow“.

Přiwuzny z politiskim zapřijećom je w křesćanskej teologiji wuraz Bože kralestwo.

## Přikłady
Hišće eksistowace kralestwa w Europje su Belgiska, Danska, Nižozemska, Norwegska, Španiska, Šwedska a Zjednoćene kralestwo. Znate přikłady zwonka Europy su Jordaniska, Marokko, Sawdi-Arabska a Thailandska. 

Łužica słušeše hač do lěta 1919 ke kralestwomaj Pruskeje a Sakskeje.

## Hlej tež
* kejžorstwo
* wjerchowstwo
* wójwodstwo
Firefox za iOS

**Firefox for iOS** je wobhladowak wot Mozilla za mobilne aparaty iPhone, iPad a iPod touch firmy  Apple Inc. Je prěni wobhladowak Firefox, kotryž na rozdźěl wot Firefox za desktop a Firefox za Android layout engine Gecko njewužiwa. Wersijowych prawidłow za nałoženja Apple dla dyrbi Firefox zatwarjeny rendering framework, t. j. wobłukowa struktura za programowanje, na zakładźe iOS Webkit město Gecko wužiwać. Firefox za iOS podpěruje Firefox Sync a móže přehladowansku historiju, zapołožki, rejtarki a hesła z druhimi iOS-gratami, z Firefox za desktop a z Firefox za Android synchronizować.

## Stawizny
W decembru 2014 je Mozilla wozjewił, zo wersiju Firefox za iOS wuwiwa. W septembru 2015 je so wobmjezowany přehlad nałoženja dopušćił, kotryž bě jenož w nowoseelandskim App Store k dispozicji.

## Hlej tež
* Mozilla Firefox Mobile, projekt za smartfony a tabletowe ličaki z dźěłowym systemom Android
* Safari, standardny webwohbladowak za iOS
* Syćowy wobhladowak

## Žórła


## Eksterne wotkazy
*Wiki za Firefox for iOS
Kral

**Kral** (abo *kralowna*) je pomjenowanje najwyšeho monarchiskeho dostojnika w suwerenym kralestwje. Nad kralom steji jenož hišće kejžor, jedna-li so wo kralestwo we wobłuku kejžorstwa. W Europje pózdnjeho srjedźowěka a zažneho nowowěka – do załoženja modernych republikow – bě kral zwjetša najwyši suweren swojeho kraja: hłowa knježerstwa (eksekutiwa), najwyši sudnik (judikatiwa), zakonjedawar (legislatiwa) a zwjetša tež wjeršny rozkazowar wójska w jednej wosobje. K tomu běše w někotrych statach, kaž na přikład w Jendźelskej, tež duchowna hłowa kraja. Swoju móc dósta po sebjezrozumjenju bjezposrědnje wot Boha.

W načasnych europskich monarchijach je kral zwjetša reprezentatiwny hłowa stata z ceremonielnymi nadawkami, mjeztym zo leži politiska móc pola parlamenta. 

Kral abo kralowna zarěči so z „majestota“.

## Słowo
Prěnjotne słowjanske słowo za krala bě *[[knjez]]*, pozdźišo wotwodźi so titul wot mjena tehdy najmócnišeho knježićela Korle Wulkeho, podobnje kaž titul car, kotryž bu wot mjena Cesara wotwodźeny. Druhe słowjanske rěče wužiwaja warianty *král* (čěsce), *król* (pólsce), *kralj* (słowjensce, chorwatsce, bosnisce, južnoserbsce) a кopoль/*korol* (rusce). Tež madźarske słowo *király* wotwodźi so ze słowjanskeho zapřijeća.

## Wotkaz
Aachen

**Aachen** je wulkoměsto z něhdźe 250.000 wobydlerjemi na samym zapadźe Němskeje w Sewjerorynsko-Westfalskej. Leži na juhozapadźe zwjazkoweho kraja bjezposrědnje při hranicy Nižozemskeje a Belgiskeje a je najzapadniše wulkoměsto zwjazkoweje republiki.

Město je znate za swoje dołhe stawizny a z tym zwjazane bohate kulturne herbstwo. Aachenska katedrala je so w lěće 1978 do lisćiny swětoweho kulturneho herbstwa UNESCO zapisała. Aachen je biskopske sydło a stejišćo jedneje z najwjetšich techniskich uniwersitow Europy.

## Stawizny

Stawizny města hakle ze załoženjom kraloweje pfalcy, rezidency Korle Wulkeho, we wosmym lětstotku njezapočnu. Hižo do toho běchu Romjenjo wužiwali ćopłe žórła we wokolinje, wot kotrychž bu tež mjeno sydlišća wotwodźene (łaćonsce *aqua* = „woda“). Korla Wulki wutwari pod swojim nanom Pippinom jako *Aquis villa* załoženu Aachensku kralowu rezidencu ke kejžorskej pfalcy a leži tak zakład za wuznam Aachena jako srjedźišćo Frankowskeho mócnarstwa. 

Wot frankowskeho kejžora Lothara I. přez Oty I. (936) je so hač do lěta 1531 cyłkownje 30 němskich kralow w Aachenskej katedrali krónowało. Kejžor Barbarossa spožči městu w lěće 1166 – lěto po swjatoprajenju Korle Wulkeho – titul *caput et sedes regni Theutonici* („hłowa a sydło němskeho kralestwa“) a z tym status swobodneho mócnarstwoweho města.

W Druhej swětowej wójnje bu město ćežko wobškodźene a dnja 21. oktobra 1944 jako prěnje město w Němskej wot zwjazkarjow wobsadźene.

### Mjeno města
Dla swojeho wulkeho wuznama ma město mjena we wšelakich rěčach.

## Wotkazaj

* Oficielna webstrona města
Město

**Město** je wjetše, wobmjezowane sydlišćo při křižowanišću wobchadnych pućow ze swójskej zarjadniskej a zastaranskej strukturu. Z tym je nimale kóžde město zdobom centralne městno. Města su – porno wsam – poměrnje wulke, husće wobsydlene sydlišća, kotrež dóstachu swój status w europskej tradiciji zwjetša přez spožčenje měšćanskich prawow kaž na přikład prawo wikow, prawo samopostajenja, swobodu byrgarjow a prawo na wobhrodźenje. W Němskej su města přeco tež gmejny, zwjetša z wosebitymi funkcijemi.

Wědomosć, kotraž so z městami a měšćanskimi temami zaběra, rěka urbanistika.

W hornjoserbšćinje wužiwa so zapřijeće *město* tradicionelnje za Budyšin jako historiske srjedźišćo Hornjeje Łužicy.

## Typy města
Po wulkosći hodźa so wšelakore měšćanske typy rozeznawać, mjez druhim krajne města, městačka, wulkoměsta a milionowe města. Po stawizniskich kriterijow rozeznawaja so na přikład hansowe města, industrijne města, rezidencne města, satelitowe města abo planowe města. W Sowjetskim zwjazku a někotrych posowjetskich statach maja kategoriju sydlišća měšćanskeho typa.

## Stawizny

Wuwiće městow pospěši so wosebje z industrializaciju 19. a 20. lětstotka. Tak bydleše w lěće 1800 jenož štwórćina němskeho wobydlerstwa w městach, mjeztym zo wučini podźěl měšćanow w lěće 2005 85 %. W Němskej je cyłkownje 2063 městow, z nich 76 wulkoměstow z cyłkownym wobydlerstwom wot 26 milionow. Štyri města maja wjace hač milion wobydlerjow, a to Berlin, Hamburg, Mnichow a Köln. W cyłej Europje je 72 milionowych městow.

Najstarše město na swěće je Jericho, kotrež měješe hižo w 7. lěttysacu do Chrystusa wjace hač 3000 wobydlerjow.

## Města we Łužicy
Z wulkim wotstawkom najwjetše město Łužicy je Choćebuz z nimale 100.000 wobydlerjemi, kotryž běše hač do lěta 2011 tež jeničke wulkoměsto regiona. Druhe najwjetše je Zhorjelc z něhdźe 56.000 wobydlerjemi, na třećim městnje steji Budyšin z 38.000 wobydlerjemi. Žarow w pólskim dźělu je ze 36.000 wobydlerjemi na štwórtym a Wojerecy (31.000) na pjatym městnje.

Nimo toho je tež wjele poměrnje małych łužiskich městačkow, kaž na přikład Kulow (5800 wobydlerjow), Mužakow (3600), Picnjo (4300), Šěrachow-Korzym (6400) a Wóspork (3200).

:*Hlej tež: [[Lisćina najwjetšich městow w Němskej]]*

## Wotkaz
Wulkoměsto

**Wulkoměsto** je po dorěčenju Mjezynarodneje statistiskeje konferency lěta 1887 město z wjace hač 100.000 wobydlerjemi.

W lěće 2010 bě na cyłym swěće něhdźe 4000 wulkoměstow.

## Dalše zapřijeća
Dalše tehdy dojednane zapřijeća su krajne město z mjenje hač 5000 wobydlerjemi, městačko abo małoměsto z mjenje hač 20.000 wobydlerjemi kaž tež srěnje město z mjenje hač 100.000 wobydlerjemi. Wulkoměsta z wjace hač milion wobydlerjemi mjenuja so tež milionowe města.

## Wulkoměsta w Němskej
W lěće 2014 bě w Němskej cyłkownje 77 wulkoměstow, z kotrychž bě 29 w Sewjerorynsko-Westfalskej. Z nich su štyri milionowe města (Berlin, Hamburg, Mnichow, Köln) a dalšich dźewjeć, kotrež maja wjace hač poł miliona wobydlerjow. Berlin bě hišće w 1940tych lětach po New York City a Londonje třeće najwjetše wulkoměsto swěta.

W Sakskej su tři wulkoměsta, mjenujcy Lipsk, Drježdźany a Kamjenica. Jeničke wulkoměsto Łužicy je Choćebuz.

:*Hlej tež: [[Lisćina najwjetšich městow w Němskej]]*

## Nóžki
Zwjazkowa rada

**Zwjazkowa rada** ( *Bundesrat*) je jako tak mjenowana „krajna komora“ z lěta 1949 wustawowy organ Zwjazkoweje republiki Němskeje, přez kotrež wobdźěla so zwjazkowe kraje na zakonjedawarstwje (legislatiwje) a zarjadnistwje zwjazka kaž tež w naležnosćach Europskeje unije. 

Kóždy kraj je – wotpowědujo swojeje wulkosće – přez zastupjerjow swojeho krajneho knježerstwa w zwjazkowej radźe zastupjeny. Někotre zakonje trjebaja schwalenje přez Zwjazkowu radu, zo bychu nabyli płaćiwosć. Na tamnym boku ma Zwjazkowa rada – kaž Zwjazkowy sejm – prawo, namjetować nowe zakonje abo změny wobstejacych zakonjow. Na te wašnje wobkedźbuja so zajimy krajow w politiskim tworjenju wole cyłkowneho stata. Zwjazkowa rada je tuž wuraz federalizma w Němskej.

Sydło Zwjazkoweje rady je wot lěta 2000 něhdyši pruski „knježi dom“ w Berlinje, do toho tak mjenowany „Zwjazkowy dom“ w Bonnje.

Předsyda Zwjazkoweje rady ma po protokolu štwórte najwyše zastojnstwo w Němskej po zwjazkowym prezidenće, zwjazkowym kanclerje a prezidenće Zwjazkoweho sejma. Wot 1. nowembra 2015 hač do 31. oktobra 2016 bě Stanisław Tilich jako ministerski prezident Sakskeje amtěrowacy předsyda Zwjazkoweje rady.

## Rozdźělenje sydłow

Rozdźělenje sydłow w Zwjazkowej radźe na kraje wotpowěduje slědowacym prawidłam:

* kóždy kraj ma znajmjeńša tři hłosy,
* kraje z wjace hač dwěmaj milionomaj wobydlerjow maja štyri hłosy,
* kraje z wjace hač šěsć milionami wobydlerjow maja pjeć hłosow,
* kraje z wjace hač sydom milionami wobydlerjow maja šěsć hłosow.

Potajkim su małe kraje lěpje reprezentowane hač wulke. W krajach, hdźež knježi knježerstwowa koalicija z wjacorych stronow, su zastupjerjo wšěch stronow w Zwjazkowej radźe zastupjeni.



## Nóžki


## Wotkazaj

* Oficialne webstrony Zwjazkoweje rady
Hród

**Hród** je wjetše wobtwjerdźene a wobydlomne twarjenje, kotrež słuži wobstražowanju a škitanju strategisce wuznamnych dypkow kaž na přikład přechodow přez rěki, hórskich přesmykow a horow abo wažnych wikowanskich městnow. We wušim zmysle steji zapřijeće za srjedźowěkowske twjerdźizny w Europje, kotrež běchu husto tež rezidency krajneho knježićela, na přikład krala, wójwody abo markhrabje.

Hrody so zwjetša na strategisce přihódnje połoženych městnach natwarichu, kaž na přikład na horach abo kopcach („hórske hrody“), na kupach abo při skałach a wudrjeńcach kaž w Budyšinje. W kónčinach, hdźež tutych městnow njebě, připrawjachu so kumštne zadźěwki, kaž na přikład wodowe hrjebje pola wodowych hrodow.

Serbske resp. słowjanske wobtwjerdźenja, kotrež so zwjetša jenož w padźe nadběha wužiwachu, mjenuja so hrodźišća.

Znate hrody w Hornjej Łužicy a wokolinje su na přikład Budyski hród, Körse w Korzymju, Ojwin abo Stołpin. Wodowe hrody běchu předewšěm w nišich kónčinach, kaž w Njeswačidle, Minakale abo Barće.

## Słowo
Serbski *hród* pochadźa ze starosłowjanskeho słowa „*gordъ“, přiwuzneho z germanskim „gard“ abo „gart“ w zmysle wobtwjerdźeneho městna, kaž pola *[[Stuttgart]]a*. Na někotrych (němskich) městnostnych mjenach wosebje w sewjerowuchodnej Němskej a sewjernej Pólskej je derje spóznać, zo wužiwachu tamniši Słowjenjo formu *gard* znajmjeńša hač do přichada Němcow w 10. lětstotku, tak na přikład pola Gartz při Wódrje w Braniborskej abo Stargard Szczeciński blisko Šćećina. W rušćinje, chorwatšćinje a južnoserbšćinje sta so słowo *gorod* resp. *grad* samo z powšitkownym zapřijećom za města.

W serbšćinje njeje porno němčinje a čěšćinje žadyn rěčny rozdźěl mjez hrodami, słužacymi jenož reprezentaciji (němsce „Schloss“) a hrodami, słužacymi tež wojerskim zaměram. Tak prajimy w serbšćinje tež knježim domam „hród“, hačrunjež husto žanu zakitowansku funkciju njemějachu. Tež němčina tute krute rozdźělenje hač do 17. lětstotka njeznaješe.

## Wotkaz