open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carolina Eyckec

**Carolina Eyckec** (* 26. decembra 1987 blisko Berlina) je serbska hudźbnica a jedna z mało wirtuozow na instrumenće theremin. 

Pjećlětna Carolina dósta wučbu na klawěrje, lěto pozdźišo tež na huslach. Wopyta Specialnu šulu za hudźbu w Berlinje a měješe wučbu na huslach w rjadowni Prof. Ulla Scholz. Pozdźišo wuměni husle na wiolu (braču) a dósta swoje wukubłanje pola Prof. Ditte Leser. Jako bračerka je wot lěta 2002 čłon Němskeje smyčkoweje filharmonije (Deutsche Streicherphilharmonie).

W starobje 7 lět započa pola Lydije Kaviny, pranichty Leona Theremina, theremin hrać.

Při wubědźowanju "Jugend komponiert" w lěće 2005 doby prěnje městno z kompoziciju "Physikalische Formeln". 2006 doby Myto komponistow RBB z kompoziciju „Sciciani – Am wendischen Burgwall” za akordeon a smyčkowy orchester.

Carolina Eyckec hraje na Thereminje ze serije „Big Briar” wot Roberta Mooga.

Spisa prěnju wučbnicu za hraće na thereminje w němskej rěči „Die Kunst des Thereminspiels/Ein Lehrbuch zum Erlernen des Thereminspiels”.

Jako solistka na thereminje je była na wuznamnych hudźbnych festiwalach z hosćom, tak w Baselu, Davosu, Łódźi a Budapesće. W oktobrje 2015 dósta Eyckec připóznate hudźbne myto *ECHO Klassik*.

Carolina Eyckec je dźowka serbskeho hudźbnika a nakładnika Jana Bělka.

## Literatura
* Carolina Eyck: *Die Kunst des Thereminspiels*, deutsche Ausgabe mit Noten, Texten und Fotos, über 150 Übungen und Etüden, ca. 20 bearbeitete und neue Musikstücke, ISBN 3-933-757-07-X, EAN 4025 1187 0631, 2006, Nakładnistwo SERVI, Berlin 
* (w jendźelskej rěči:) *The Art of Playing the Theremin*, ISBN 3-933-757-08-8, 2006, Nakładnistwo SERVI, Berlin 

## Wotkazaj
* Websydło wuměłče 
* ''„Basnju hudźbu w powětře“'' – interview z Carolinu Eyckec. Rozhlad 10/2007 (webarchiw)
FC Hansa Rostock

**FC Hansa Rostock** je koparske towarstwo z Roztoka w Mecklenburgsko-Předpomorskej.

1954 přikaza so rudnohórskemu mustwu z Lautera pola Auwy přećahnyć do Roztoka. Knježerstwo NDR chcyše tak spěchować kopańcu w sewjernym dźělu republiki (teritorij dźensnišeje Mecklenburgskeje). Přez nóc přemjenowa so mustwo potajkim wot Empor Lauter na Empor Rostock a hraješe wot tutoho časa w prěnjej koparskej lize NDR.

28. decembra 1965 wutwori so naslědne mustwo FC Hansa Rostock. Hač k politiskemu přewrótej 1990 hraješe zwjetša w najwyšej lize, zestupi pak dohromady pjeć króć. 1967 do 1969 bě trójce za sobu wicemišter z mustwom Dynamo Drježdźany a steješe zdobom trójce w finalu FDGB-pokala.

Po politiskej změnje sta so Hansa Rostock z poslednim mištrom a pokalnym dobyćerjom něhdyšeje NDRskeje wyšeje ligi a skwalifikowa so tak hromadźe z Drježdźanskim mustwom za zwjazkowu ligu. Tam wšak so mustwo dźeržeć njemóžeše, hačrunjež doby dwójce přećiwo mustwu Bayerow z Mnichowa a na spočatku sezony samo pjeć razow zasobu tabulku nawjedowaše.

Po zestupje hraješe mustwo tři lěta w druhej zwjazkowej lize a nawróći so 1995 do prěnjeje ligi. Tam wosta 10 lět, doniž w lěće 2005 znowa njezestupi. W druhej lize hraje nětko zaso přećiwo staremu riwalej Dynamo Drježdźany.

## Wotkazy
* F.C. Hansa Rostock e.V.
Hornja Łužica

**Hornja Łužica** (delnjoserbsce *Gorna Łužyca*, čěsce *Horní Lužice*, pólsce *Górne Łużyce*, łaćonsce *Lusatia superior*, němsce *Oberlausitz*) je krajina mjez Połčnicu na zapadźe a Hwizdźom na wuchodźe, kotraž leži z wjetšeho dźěla we wuchodnej Sakskej, saha pak zdźěla tež do Braniborskeje a Pólskeje. Wona twori tak južnu połojcu Łužicy. Južna hranica historiskeje Hornjeje Łužicy su Łužiske horiny při čěskej mjezy. Stawizniske hłowne město Hornjeje Łužicy je Budyšin; najwjetše město je pak mjez Němskej a Pólskej rozdźěleny Zhorjelc.

Dźensa je stawizniska krajina rozdźělena mjez sakskimaj wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc, braniborskim wokrjesom Hornje Błóta-Łužica a pólskimaj wojewódstwomaj Delnja Šleska a Lubuš.

Jeje mjeno dósta Hornja Łužica kónc 15. lětstotka wot susodneje Delnjeje Łužicy, hdźež bydleše starosłowjanski kmjen Łužičanow, mjeztym zo běše krajina wokoło Budyšina wobsydlena wot Milčanow. Teritorij dźensnišeje Hornjeje Łužicy bu najprjedy mjenowany jako *Milska* a pozdźišo *Budyski kraj* („Land Budissin“).

Wobě Łužicy stej wot 7. lětstotka hač do dźensnišeho domizna Serbow.

## Geografija

Mjeztym zo je sewjerna połojca Hornjeje Łužicy – z biosferowym rezerwatom Hornjołužiska hola a haty kaž tež z Łužiskim brunicowym rewěrom a Łužiskej jězorinu – płona a lěsojta, su Hornjołužiske hona *(Oberlausitzer Gefilde)*, płódne pasmo mjez Kamjencom, Budyšinom a Zhorjelcom, hórkate a ze starodawna husće wobsydlene. Tule mějachu tež serbscy Milčenjo swoju jadrowu kónčinu. Na juhu regiona zběhaja so Hornjołužiske hory we wjacorych rjećazach, kotrež přeńdu při čěskej hranicy do Łužiskich horin.

Najwyši wjeršk w k Němskej słušacym dźělu Hornjeje Łužicy je Łysa (793 m) pola Žitawy, najwyši dypk cyłeho historiskeho regiona pak nadeńdźe so na 1072 metrach při Taflowym kamjenju pod horu Smrk w Jizerskich horinach. Wuznamne rěki ćeku wšě z juha do sewjera; najwjetše z nich su (ze zapada do wuchoda) Čorny Halštrow, Sprjewja, Nysa a Hwizdź, při čimž tworja posledni zdobom historisku wuchodnu hranicu Hornjeje Łužicy.

## Wobydlerstwo
W tym dźělu Hornjeje Łužicy, kotryž leži na teritoriju Zwjazkoweje republiki Němskeje, bydli dźensa něhdźe 640.000 ludźi, z nich něhdźe 40.000 hornjołužiskich Serbow. Wobydlerstwo wot lěta 1990 dla mało porodow a wotpućowanja do zapada woteběra. Pólski dźěl Hornjeje Łužicy ma něhdźe 150.000 wobydlerjow.

Hišće kónc 19. lětstotka běše wjesne wobydlerstwo sewjernje linije Biskopicy-Wjelećin-Lubij-Zhorjelc přewažnje serbskorěčne. Tež němscy wobydlerjo rěča wšelakore dialekty, kotrež přisłušeja hłownje šleskemu dialektnemu rumej.

### Města
Po ličbje wobydlerstwa najwjetše města Hornjeje Łužicy su Zhorjelc, Budyšin, Wojerecy, Zgorzelec, Žitawa, Lubań, Bogatynia, Běła Woda, Kamjenc a Lubij.

## Wotkazaj

*Zarys stawiznow Hornjeje Łužicy
Hornjoserbski alfabet

**Hornjoserbski alfabet** wobsteji z 32 pismikow a dweju digrafow (*ch* a *dź*), kotrejž płaćitej jako pismikaj. Zakład je łaćonski alfabet z někotrymi wosebitymi znamješkami.

Pismiki Q, V a X wustupuja jeničce w swójskich mjenach z druhich rěčow. W požčonkach realizuja so porno tomu jako *kw*, *f/w* a *ks*.

W nowšim (a zdźěla tež staršim) času zarjaduje so *ć* jako pjaty pismik alfabeta po *č*. Wot Druheje swětoweje wójny hač do lěta 2005 wšak namakamy *ć* w alfabetiskim rjedźe po *t*, štož wotpowěduje linguistiskemu pochadej pismika.

## Stawizniske
W „Serbsko-němskim słowniku” Jurja Krala z lěta 1927/1931 respektiwnje po nowoćišću z lěta 2003 slěduje pismik *l* pismikej *ł* a město *ch* wužiwa so tam *kh*.

Alfabet po Kralu: a, b, b́, c, č, d, dź, e, ě, f, g, h, ch, i, j, k, kh, ł, l, m, ḿ, n, ń, o, ó, p, ṕ, r, ŕ, ř, s, š, t, ć, u, v, w, ẃ, x, y, z, ž

Pismiki b́, ḿ, ṕ, ŕ a ẃ so w hornjoserbšćinje dźensa hižo njewužiwaja.

## Žórła
* Słownik Hornjoserbsko-němski, ISBN 3-7420-0419-0, Bautzen 1990, strona 7
* Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, Obersorbisch-Deutsches Wörterbuch, 205, ISBN 3-7420-1920-1, strona 13
* Jurij Kral: Serbsko-němski słownik, ISBN 3-7420-0313-5, 2. nakład 2003, strona XIV
Jablonec nad Nisou

**Jablonec nad Nisou** ( *Gablonz an der Neiße*) je město na sewjeru Čěskeje. Nadeńdźe so juhowuchodnje Libereca při hornim běhu Łužiskeje Nysy pod Jizerskimi horinami a ma něhdźe 45.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1356.

## Partnerske města
*  Budyšin, Němska (wot 1993)
*  Šwikawa, Němska (wot 1971)
*  Ronse, Belgiska
*  Marsciano, Italska
*  Kaufbeuren, Němska

## Wotkazaj

* Město Jablonec nad Nisou
Jan Bok

**Jan Bok** (němsce *Johannes (*tež Hans abo Hanns*) Bock*, łaćonsce *Johannes Bocatius*) (* 25. decembra 1569 we Wětošowje; † 12. nowembra 1621 w Uherskim Brodźe) běše delnjoserbski basnik, diplomat Sedmihródskeho wjerchowstwa a pedagoga.

## Žiwjenje
Jan Bok narodźi so jako syn překupca Pětša Boka we Wětošowje. Wón studowaše w Drježdźanach a pozdźišo tež we Wittenbergu, hdźež běše Serb a kurwjerchowski lěkar Kaspar Peuker jeho wučer.

Bok skutkowaše w Prešovje a Košicach. W Košicach přewza wón w lěće 1599 wjednistwo ewangelskeje šule a 1604 bu z měšćanskim sudnikom. Za madźarsko-sedmihródskeho hrabju Bocskaj běše w diplomatiskej słužbje. Kejžor Rudolf II. zasudźi jeho za to k wjacorym lětam jatby w Praze.

Jan Bok liči k najwuznamnišim basnikam swojeho časa. Wón njeseše kejžorski titul *[[Poeta laureatus ceasareus]]* („skrónowany basnik”).

## Česćenja
Při cyrkwi we Wětošowje dopomni taflička na Jana Boka, tohorunja w Košicach. Tam buchu tež dróha, srjedźna šula a měšćanska knihownja po Boku pomjenowane.

## Literatura
Jan Evangelista Purkyně

**Jan Evangelista Purkyně** (* 17. decembra 1787 w Libochovicach; † 28. julija 1869 w Praze) bě fyziolog a horliwy Čěch a Słowjan.

## Žiwjenje
Purkyně so 1822 na profesora fyziologije na Wrócławsku uniwersitu powoła, hdźež wutworješe samostatny fyziologiski institut. Wot lěta 1850 běše profesor fyziologije na uniwersiće w  Praze. Purkyně wučeše pola sebje doma studentow čěsku rěč a organizowaše słowjanske studentske kružki.

Mjez druhim na initiatiwu Smolerja załoži so we Wrócławju 1838 *Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče* ze serbskim a němskim wotrjadom. Přez tute towarstwo zeznajomni so Purkyně ze Smolerjom, kotryž běše pozdźiši wučer swojeju synow Emanuela a Karla a jeho knihownik. Za čas studija Smolerja we Wrócławju, běše Purkyně jeho najwažniši spěchowar a skrući jeho narodne wědomje. Smoler bydleše zdźěla tež pola njeho doma, nawuknje wot njeho čěšćinu a zezna so z čěskej kulturu. Mjez lětami 1840 do 1849 běše Purkyně protektor *Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče*. Wón haješe tež zwisk z Jordanom a wopyta w Praze zhromadźizny *[[Serbowka|Serbowki]]*.

Purkyně napisa wjele nastawkow wo Słowjanach, w kotrychž je tež Serbow naspominał.

## Žórła

## Wotkazy
Juro Mětšk

**Juro Mětšk** (* 1. meje 1954 w Budyšinje; † 20. januara 2022 w Ochranowje) bě načasny serbski komponist. 

Narodźi so jako syn Frida a Ludmile Mětškec w Budyšinje a studowaše hač do lěta 1976 na Wysokej šuli za hudźbu „Hanns Eisler“ w Berlinje. Wot 1976 do 1980 bě z wučerjom na hudźbnej šuli w Rudnych horach. Mjez 1980 a 1983 studowaše jako mištrowy student na Akademiji wuměłstwow NDR pola Reinera Bredemeyera. Wot 1983 do 1986 běše z dramaturgom při Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje a wot 1986 dźěłaše w měsće jako swobodnje skutkowacy komponist. Jeho twórba „syndrom” bu 1989 na wubědźowanju „Forum junger Komponisten” Zapadoněmskeho rozhłosa (WDR) z mytom wuznamjenjena.

W lěće 2017 spožči so jemu Myto Ćišinskeho „za jeho wusahowace kompozitoriske tworjenje a slědźerske dźěło we wobłuku serbskeje hudźby.“

Juro Mětšk zemrě 2022 w starobje 67 lět po ćežkej chorosći w Ochranowskim hospicu.

## Twórby (wuběr)

*„accents antiques” za smyčkowy kwartet, 1975
*„musica da camera”, 1978/79
*„Psychogramme” za orchester
*„SESTETTO”
*„Canti per Violoncello e Piano”
*„trio…torso…alla…rondo…alla…torso…”
*„mit groteskem riesenbogen … trüb ein pizzicato” za wiolu, 1984
*„KONTRAKTION” Kontra-aktionen für kammerensemble, 1988
*„syndrom” za komorny ansambl
*„Retour pour grande orchestre“

## Žórła
Juhosłowjanska

**Juhosłowjanska** ( *Jugoslavija*) bě stat w juhowuchodnej Europje, kotryž nasta po Prěnjej swětowej wójnje z tehdy njewotwisneju kralestwow Serbiskeje a Čorneje Hory kaž tež z dźělow Rakusko-Wuherskeje (Bosniska a Hercegowina, Chorwatska, Słowjenska, Wojwodina). Tutón kraj rěkaše najprjedy „Kralestwo Južnych Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow. 1929 přemjenowa kral Aleksander stat do „Kralestwo Juhosłowjanska“.

W lěće 1943 – wosrjedź Druheje swětoweje wójny załožichu komunisća pod nawodnistwom Josipa Broza „Tita“ (1892–1980) tak mjenowanu druhu Juhosłowjansku a přewzachu hač do kónca 1945 móc. Wot nětka rěkaše kraj „Socialistiska zwjazkowa republika Juhosłowjanska“. Stolica kraja bě kaž dotal Běłohród (Beograd). Federacija wobsteješe z dźělowych republikow Słowjenska, Chorwatska, Bosniska a Hercegowina, Serbiska (z awtonomnymaj prowincomaj Wojwodina a Kosowo), Čorna Hora a Makedonska.

Spočatk 90tych lět rozpadny Socialistiska federatiwna republika Juhosłowjanska w běhu wjacorych krawnych wójnow, najprjedy w Słowjenskej (dźesać dnjow), potom w Chorwatskej (1991–95) a naposledk w Bosniskej (1992–95). Čorna Hora a Kosowo zwostawaštej najprjedy samej ze Serbiskej w nowej „Zwjazkowej republice Juhosłowjanska“. W lětomaj 1998 a 1999 wotmě so poslednja juhosłowjanska wójna, a to w Kosowje. Po wójnje, na kotrejž wobdźěleše so mjez druhimi tež Němska, steješe Kosowo pod kontrolu Zjednoćenych narodow.

Po wotsadźenju juhosłowjanskeho prezidenta Slobodana Miloševića w lěće 2000 sta so Vojislav Koštunica z prezidentom. W lěće 2003 wutwori so nowy stat „Serbiska a Čorna Hora“ ze zbytneju republikow. Po referendumje wozjewi Čorna Hora w lěće 2006 swoju njewotwisnosć, štož bu ze serbiskeje strony hnydom připóznate. W februarje 2008 wozjewi tež Kosowo njewotwisnosć, štož pak hač dotal powšitkownje připóznate njeje, ani wot Serbiskeje.

## Wotkaz
Kito Fryco Stempel

**Kito Fryco Stempel** (* 29. nowembra 1787 w Parcowje; † 2. apryla 1867 w Lubnjowje) bě serbski ewangelski duchowny a spisowaćel. Wot 1802 do 1807 wopyta gymnazij w Budyšinje, hdźež zezna so tež z Bjedrichom Wylemom Mičku. W lětach 1807–1810 studowaše teologiju na Lipšćanskej uniwersiće. Hnydom w prěnim studijnym lěće załoži sobu t.&nbsp;mj. Corps Lusatia. 1809 zastupi do Serbskeho prědarskeho towarstwa, předchadneho zjednoćenstwa dźensnišeje Sorabije Lipsk.

W lětach 1810–1813 bě domjacy wučer, prjedy hač jeho 1813 za fararja w Malinju njepowołachu. W tutej wosadźe skutkowaše dźesać lět, doniž njesta so 1823 z wyšim fararjom w Lubnjowje. Wobšěrnu wosadu zastarowaše někotre lětdźesatki, prjedy hač njepoda so 1863 na wuměnk. Po nim so hižo serbski farar w Lubnjowje njepřistaji, štož rozsudnje spěšnišej asimilaciji tamnišeje wosady polěkowaše.

W běhu mnohich lět duchowneho skutkowanja za swojich wosadnych, napisa Stempel tež cyły rjad originalnych basni, mj.&nbsp;dr. epos „Te tśi rychłe tšubały” – najdlěša serbska baseń scyła. W njezwučenym sylabiskim systemje komponowany epos płaćeše na 80 lět jako zhubjeny. Ota Wićaz jón 1950 zaso namaka. Rudolf Jenč přistupni jón zjawnosći w seriji Pomniki serbskeho pismowstwa jako diplomatiske wudaće. Dalši epos, „Pytanje za starym mjasecom abo łužyskich Serbow potłocenje” njeje so bohužel hižo namakał a płaći dale jako zhubjeny.

Nimo swojeho basnjenja wustupowaše Stempel tež jako přełožowar antikskich basnikow. To nastupa wosebje Fedrusowe fabule (z łaćonšćiny) a Theokritowe idyle.

## Literatura
*Kito Fryco Stempel: *Te tśi rychłe tšubały a druge pěsni. Zezběrał, za śišć pśigotował a zawod napisał Rudolf Jenč* (= Pomniki serbskeho pismowstwa čo. 1). Budyšin 1963 [diplomatiske wudaśe]
*Kito Fryco Stempel: *Theokritowe pastyrske pěsni. Phaedrusowe fable. Za śišć pśigótował, pśedgrono a komentar napisał Rudolf Jenč* (= Pomniki serbskeho pismowstwa čo. 4). Budyšin 1963
*Fabian Kaulfürst: *Studije k rěcy Kita Fryca Stempla*, Budyšin 2005
Kladno

**Kladno** je město w srjedźnej Čěskej. Z nimale 70.000 wobydlerjemi je najwjetše město Srjedźočěskeho kraja a třinate najwjetše w cyłej Čěskej po wobydlerstwje. Leži zapadnje Prahi.

W 19. a 20. lětstotku běchu tu jara wuznamne woclarnje a wuhlowe podkopki. Tutych wobstejnosćow dla so Kladno jara powjetši. Hišće wosrjedź 19. lětstotka měješe jenož 2.000 wobydlerjow. Kladno je stare, jako wjes bu hižo na započatku 14. lětstotka naspomnjene. Z městom sta so w 16. lětstotku, poprawom měješe titul "městačko", to rěka, małe město, kotrež ma jenož dźěl prawow, kotrež ma město. Na woprawdźite město bu hakle w 19. lětstotku powyšene. W měsće je jenož mało zajimawych a hódnotnych wěcow, ale na tych wobdźělichu so najwjetši čěscy architekća a rězbarjo. Najwuznamniši bě Kilian Ignac Dientzenhofer.

## Žórła


## Wotkaz
Korla Awgust Kocor

**Korla Awgust Kocor**  (němsce *Karl August Katzer*; * 3. decembra 1822 w Zahorju; † 19. meje 1904 w Ketlicach) bě serbski komponist, dirigent a wučer.

## Žiwjenje
Korla Awgust Kocor narodźi so jako syn chěžkarja 3. decembra 1822 w Zahorju. Po zakónčenju ludoweje šule w Budestecach, wopyta Kocor 1836 do 1838 wučersku preparandu na Židowje. W lěće 1838 zastupi Kocor do Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje, zo by so na wučerja wukubłał. Po tym zo skutkowaše mjez 1842 a 1844 najprjedy jako wikar, běše wot 1844 do 1852 wučer w Stróži. Wot 1852 do wuměnka w lěće 1888 běše Kocor prěni wučer, kantor a organist w Ketličanskej cyrkwi.

Zhromadnje z Janom Arnoštom Smolerjom a serbskim basnikom Handrijom Zejlerjom, z kotrymž so w nazymje 1844 prěni raz zetka, załoži Kocor serbske spěwanske swjedźenje. Prěni chórowy koncert wotmě so 17. oktobra 1845 w „Třělerni” Budyšinje. Za swjedźeń skomponowa Kocor, předewšěm na teksty Zejlerja, 18 titulow kaž na přikład *[[Rjana Łužica|Na serbsku Łužicu]]* (dźensniša narodna hymna) a *Serbska meja*. Přez wulki wuspěch přińdźe k intensiwnym zhromadnym dźěle mjez Kocorom a Zejlerjom a slědowace spěwne swjedźenje wuwichu so k popularnym a markantnym podawkam w Hornjej Łužicy. Cyłkownje dźewjeć spěwnych swjedźenjow wotměchu so hač do 1851 tež we Wojerecach, Marijinych kupjelach a Lubiju. Wosebje za swoju twórbu *Počasy* po štyri episkich basnjach Zejlerja je wón w hudźbnych stawiznach připóznaty. 

Kocor běše wot lěta 1847 čłon Maćicy Serbskeje a mjez 1895 a 1897 předsyda jeje hudźbneho wotrjada. Wot lěta 1895 běše čestny čłon Maćicy Serbskeje.

W ródnym Zahorju bu 22. septembra 1929 Kocorowy pomnik před domom čo. 4 poswjećeny a na Ketličanskim kěrchowje je so Kocorowy row wobchował.

Korla Awgust Kocor měješe syna a dźowku. Jeho mandźelska zemrě při porodźe dźowki Hańže a Kocor so ženje wjace njewoženi.

## Twórby

### Oratorije
* *Serbski kwas,* 1849/50
* *Žně,* 1849/83
* *Nalěćo,* 1860
* *Wěnc hórskich spěwow,* 1860
* *Israelowa zrudoba a tróšt,* 1861
* *Podlěćo,* 1883
* *Nazyma,* 1886
* *Zyma,* 1889
* *So zwoni měr,* 1891
* *Serbski rekwiem,* 1894

### Opera
* *Jakub a Kata,* 1871

### Spěwohra
* *Wodźan,* 1896

### Instrumentalna hudźba (wuběr)
* *Tři sonatiny za husle a klawěr,* 1850
* *Klawěrne trio,* 1873
* *Smyčkowy kwartet,* 1879
* *Tři serbske narodne reje za klawěr,* 1879
* *Serenada za husle, braču a wioloncello,* 1889

## Žórła


## Literatura
* Frido Mětšk: *Kocorowe zawostajenstwo.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1971.
* Zbigniew Kościów: *Korla Awgust Kocor: wobraz žiwjenja a skutkowanja.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1972.
* Jan Rawp: *Serbska hudźba.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1979.

## Wotkazaj
* 
* 
* Zawostajenstwo Korle Awgusta Kocora w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Psí víno

**Psí víno** je literarny časopis, kotryž wuchadźa w morawskim měsće Zlín a zaběra so z načasnej poeziju. Wón rěka "Psí víno" (Psyče wino) a zajimawe je, zo wozjewjeja so na jeho stronach nimo čěskeje poezije tež přełožki basnjow z druhich rěčow – na př. z němčiny, pólšćiny, rušćiny, słowakšćiny a hdys a hdys tež basnje serbskich poetow – znatych a tež cyle młodych. Kóžde čisło ilustruje jedyn dobry, ale nic tak cyle znaty čěski grafikar abo ilustrator.

Załožer časopisa *Psí víno* je basnik a tworjacy wuměłc Jaroslav Kovanda. W redakciji tutoho časopisa skutkuje tež w Serbach znaty basnik a publicist Milan Hrabal.
Lisćina serbskich tworjacych wuměłcow

## A

## B

* Iris Brankačkowa (* 1958)
* Jan Buk (1922–2019)

## C

## Č

## D

*Jakub Delenka (1695–?)

## Dź

## E

## F

*Conrad Felixmüller (1897–1977)

## G

*Ota Garten (1902–2000)

## H

*Jan Hanski (1925–2004)

## Ch

## I

## J

*Maćij Wjacław Jakula (1655–1738)

## K

*William Krause (1875–1925)
*Marion Kwicojc (* 1969)
*Hanka Krawcec (1901–1990)

## L

*Steffen Langa (1931–2006)
*Wórša Lanzyna (1928–2020)
*Fryco Latk (1895–1980)

## M

## N

*Maja Nagelowa (* 1959)
*Sofija Natuškec (* 1950)
*Božena Nawkec-Kunyszowa (1946–2000)
*Měrćin Nowak-Njechorński (1900–1990)

## O

## P

*Fred Pětška (* 1962)

## R

## S

## Š

*Horst Šlosar (1903–1964)
*Wylem Šybar (1887–1974)

## T

## Ć

## U

## W

*Hendrich Božidar Wjela (1778–1805)
*Julius Eduard Wjelan (1817–1892)

## Z

## Ž

## Wotkaz

* Maria Mirtschin: *Sorbische bildende Kunst.* Projekt Rastko
Lisćina serbskich komponistow

## A

## B
* Bartholomäus Bräunig (15./16. lětstotk)
* Dieter Brauer (* 1935)
* Feliks Brojer (* 1988)
* Jan Bulank (1931–2002)
* Helmut Byrgaŕ (* 1922)
* Jan Bělk (* 1958)

## C

* Jan Cyž (* 1955)
* Jan Cyž-Hostak (1923–1944)

## Č

## D

## Dź

## E
* Karl Erdmann-Zier (1765–1823)

## F
* E. Frencl (1824–1895)
* Jan Arnošt Frajšlag (1869–1951)

## G
* Maks Gólaš (1894–?)

## H

## Ch

## I

## J
* Rudolf Jenč (1903–1979)

## K

* Kurt Karnawka (1866–1944)
* Jan Kilian (1811–1884)
* Detlef Kobjela (1944–2018)
* Korla Awgust Kocor (1822–1904)
* Jan Křesćan Koernig (1791–1858)
* Jurij Kubaš-Worklečan (1902–1983)
* Bjarnat Krawc (1861–1948)
* Jan Krygaŕ (1598–1662)
* K. Kulmann (1805–1869)

## L

## M
* Juro Mětšk (1954–2022)
* Handrij Michałk (18./19. lětstotk)

## N
* Alois Nawka (* 1949)
* Michał Nawka (1885–1968)
* Beno Njekela (1934–1998)
* Dieter Nowka (1924–1998)
* Jan Pawoł Nagel (1934–1997)

## O

## P
* Gerat Pawlik (1896–1966)
* Jurij Pilk (1858–1926)
* Korla Ernst Pjekar (1822–1902)
* Ulrich Pogoda (* 1954)

## R
* Jurij Rak (1740–1799)
* Jan Rawp (1928–2007)
* Mato Rizo (1847–1931)
* Hinc Roj (1927–2019)

## S
* Leopold Schefer (1784–1862)
* Jurij Słodeńk (1873–1945)

## Š
* Abraham Škoda (1566–1626)
* Jurij Šołta (1886–1971)
* Gerat Šołta (* 1935)

## T
* Jan Thiemann (* 1943)

## Ć

## U

## W
* Michał Jan Wałda (1721–1794)
* Jurij Winar (1909–1991)
* Julius Eduard Wjelan (1817–1892)
* Jan Korla Wolf (1808–1878)
* Hermann Worch (1882–1964)
* Korla Gustaw Wowčerk (1863–1945)

## Z

## Ž
Lwów

**Lwów** ( [Ľwiw];  [Lwow];  [Lwow]; ;  ; ;  [Lemberg]; ) je jedne z najstaršich a najwjetšich městow Ukrainy, kotrež so w zapadźe kraja blisko pólskeje hranicy namaka. Prěnje historiske naspomnjenje Lwowa je z lěta 1256. W chronikach so praji, zo bu wot wjercha Danila załoženy. Je po jeho synje Lew (lew = law) pomjenowany. Lwów je hłowne město historiskeje Galiciskeje.

## Wotkazy
Sydlišćo je so w lěće 1256 prěni raz naspomniło. Lwów bě w času srjedźowěka mnohonarodne město. Bydlachu tu Polacy, Židźa, (Južni) Serbja, Armenjenjo, Grjekojo, Ukrainjenjo a druzy. Měšćanska radnica bu něšto króć z drjewa natwarjena, ale potom so wotpali a natwarichu ju z kamjenja. Jara zajimawe je centralne naměsto, wot kotrehož wósom dróhow wuchadźa.

Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pόlskeje.

Ma wjele starych baroknych cyrkwjow a tež rjanych parkow, najwjetši je Stryjski.

Dale je zajimawe, zo Lwów dźensa praktisce žanu rěku nima, jenož jara mału pod zemju. A tohodla ma tute wulke město z wjace hač 700.000 wobydlerjemi dźensa problemy z wodu.

## Literatura
*  Lwów// Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1884. — T. V : Kutowa Wola — Malczyce. — S. 496—554.

## Wotkaz
Sewjerna Makedonska

**Sewjerna Makedonska** ( Република Северна Македонија/*Republika Sewerna Makedonija*,  *Republika e Maqedonisë së Veriut*) je stat na Balkanskej połkupje w juhowuchodnej Europje. Hač do lěta 1991 běše dźěl Socialistiskeje Federatiwneje Republiki Juhosłowjanskeje (SFRJ). Wona ma přestrjeń 25.713nbsp;km² a hłowne město je Skopje. Hamtskej rěči w Sewjernej Makedonskej stej makedonšćina, kotraž so wot wjetšiny wobydlerstwa rěči, a albanšćina. 
Hač do lěta 2019 rěkaše kraj hamtsce jenož *Makedonska*; w organach Europskeje unije, NATO, UNO a za Grjeksku bě mjeno kraja **Bywša Juhosłowjanska Republika Makedonska** (mak. Πоранешна Југословенска Република Македонија/*Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija*), přetož Grjekska oficielne mjeno Makedonskeje njepřipóznawaše. 

Po schwalenju ramikoweho zrěčenja 2001 a wójnskim konflikće mjez Albanjanami a Makedonjanami připóznawa Makedonska albanšćinu, serbišćinu, romašćinu, turkowšćinu a bosnišćinu jako druhu oficielnu rěč we wonych wokrjesach, hdźež je wjace hač 20% wobydlerstwa albanskeje, serbiskeje, romskeje, turkowskeje abo bosniskeje narodnosće.

Mjez dźesać najwjetšimi městami w Sewjernej Makedonskej ličimy města Skopje, Bitola, Kumanovo, Prilep, Tetovo, Veles, Štip, Ohrid, Gostivar a Strumica. Ohrid je město słowjanskich wučerjow, mjez kotrymiž je swjaty Kliment Ohridski, kiž je kyrilicu k česći swojeju wučerjow swjateju Cyrila a Metoda wutworił. W Ohridźe je była tež wutwarjena prěnja Słowjanska Uniwersita w tak mjenowanym regionje Kutmičevica, na kotrejž je studowało wjace hač 3.500 studentow. W Ohridskim regionje je tež Naum Ohridski skutkował. Naum Ohridski bě kaž Kliment Ohridski wučomnik swjateju Cyrila a Metoda. Pochowany bu wón w klóštrje Swj. Nauma Ohridskeho blisko albanskeje hranicy.

Tuchwilny prezident Sewjerneje Makedonskeje je Stevo Pendarovski.

## Flora a fawna
Sewjerna Makedonska ma bohatu floru a fawnu. Wosebity ekosystem zmóžni něhdźe 3500 družinam rostlinow, 55 družinam rybow, 78 družinam cycakow a 330 družinam ptačkow žiwjenje. W Sewjernej Makedonskej su bruny mjedwjedź, rys,  kaž tež jara rědki běłohłowny kosćełamak žiwe.

## Žórła


## Wotkazaj
Wołomuc

**Wołomuc** (, , , ) je město w Čěskej, na srjedźnej Morawje. Ma něhdźe 100.000 wobydlerjow a je najwjetše město kaž tež zarjadniske sydło Wołomuckeho kraja a šeste najwjetše město cyłeho kraja.

Město běše hač do 17. lětstotka srjedźišćo Morawy a je hač do dźensnišeho wažny industrijny a wikowanski centrum kaž tež sydło arcybiskopstwa.

## Žórło


## Wotkazy

* Oficielne webstrony Wołomuca
* Olomouc
Opava

**Opava** (šlesce **Uopawa**,  Troppau,  Opawa, staropólsce *Tropawa*) je město na sewjerowuchodźe Čěskeje republiki. Wone je nětko jedne z wjetšich městow Morawskošleskeho kraja, historisce běše Opava hłowne město toho dźěla Šleskeje, kotryž wosta po wójnach we 18. lětstotku při krajach Čěskeje króny.

Ma něhdźe 58.000 wobydlerjow, kiž su zdźěla awtochtoni wobydlerjo toho města a regiona, zdźěla pak přindźechu po wójnje z druhich kónčin Čěskeje a Słowakskeje, wosebje z kónčin wokoło Brna. W Opavje je cyły rjad zakładnych a wyšich šulow, eksistuja někotre powołanske šule a wot lěta 1991 tež Šleska uniwersita.

Opava je přeco hišće kulturne a politiske srjedźišćo regiona tak mjenowaneje Čěskeje Šleskeje.
W měsće a wokolinje namakaja so wjacore industrijowe zawody, na př. mašinotwarski zawod Ostroj za mašiny do wuhlowych podkopkow a farmaceutiski Galena, kiž je najstarši farmaceutiski zawod nic jenož w Čěskej, ale na cyłym teritoriju něhdyšeje Rakusko-Wuhorskeje.

Wobydlerjo wosebje z bliskich wsow rěča specifiski dialekt, kotryž je trochu zdaleniši wot spisowneje čěšćiny a je bliši nic jenož pólšćinje, ale tež serbšćinje, štož so při wosobinskich kontaktach ze Serbami lochko spóznawa.
Přećelske zwiski matej Maćica Opavska a Maćica Serbska, kaž tež chóraj Stěbořice a Budyšin a chóraj Křižkovský a Delany.

## Žórła


## Wotkaz
Powołansko-kubłanski skutk w Podstupimje

**Powołansko-wukubłanski skutk w Podstupimje** je kubłanska institucija, kotraž zmóžnja přihot na powołanske žiwjenje. W tak mjenowanym "Oberlinowym domje" wuknje něhdźe 650 młodostnych ze wšelakimi zadźěwanjemi. Woni móža při powołanskim wukubłanju mjez dohromady 26 překupniskimi abo rjemjeslniskimi powołanjemi wuběrać. Nimo toho poskićuje so tež přihotowanske (orientaciske) lěto, w kotrymž přeńdźe wukubłajomny wšitke poskitki institucije a rozsudźi so potom za přihódny směr.

Ze swojimi něhdźe 300 přistajenymi njeje Oberlinowy dom jenož šansa za mnohich młodostnych, ale zdobom jedyn z wjetšich dźěłodawarjow w regionje.

## Wotkaz
* https://web.archive.org/web/20060803043438/http://www.bbw-oberlinhaus-potsdam.de/
Rjana Łužica

**Rjana  Łužica** (w delnjoserbskej warianće ma spěw titul „Rědna Łužyca”) je narodna hymna Serbow.

W zašłosći wužiwachu so zdźěla tež druhe spěwy jako (njeoficialne) serbske hymny, tak na přikład po Prěnjej swětowej wójnje spěwaj *Hišće Serbstwo njezhubjene* a *Naše serbstwo z procha stawa*.

## Stawizny
Dnja 24. awgusta 1827 wozjewi tehdy 23lětny student teologije Handrij Zejler we wot Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku rukopisnje rozšěrjenej „Serbskej Nowinje” baseń z titulom „Na sersku Łužicu”. Baseń wobsteješe ze šěsć štučkow a bu w samsnym lěće wot studenta teologije Korle Benjamina Hatasa (1806–1839) prěni raz zhudźbnjena. W tutej formje so wona na załoženskim swjedźenju prědarskeho towarstwa wot sobustawow zanjese.

Po tym zo zahaji so w lěće 1844 čas žiwjenja trajace wunošne přećelstwo mjez basnikom Zejlerjom a komponistom Korlu Awgustom Kocorom, skomponowa Kocor na tutu Zejlerjowu baseń w lěće 1845 nowu melodiju. Z nowej melodiju předstaji so pěseń prěni raz w zjawnosći na wot Kocora zarjadowanym prěnim serbskim spěwarskim swjedźenju 17. oktobra 1845 w Budyskej třělerni. Wona zdoby sebi pozdźišo městno serbskeje narodneje hymny. Dźensa spěwatej so jenož dwě štučce (prěnja a poslednja).

Hendrich Jordan přebasni tekst do delnjoserbšćiny a Kito Lorenc do němčiny.

Image:Handrij Zejler.png|Handrij Zejler (1804–1872)
Image:Korla Awgust Kocor.png|Korla Awgust Kocor (1822–1904)


## Forma spěwa
Baseń ma pjeć linkow w kóždej štučce, melodija k tomu wopřija sydom taktow z nataktom. Original je w fis-moll a spjeća so wšěm pospytam formoweje analyzy. 

## Prawniske połoženje
Serbska narodna hymna njeje ani w serbskim zakonju Braniborskeje ani w Sakskim serbskim zakonju hamtsce definowana. Někotre wustawki wokrjesow serbskeho sydlenskeho ruma poćahuja so pak wuraznje na tutón spěw. 

## Tekst

Prěnjotnje měješe Zejlerjowa baseń hišće dalše štyri štučki, kotrež pak k dźensnišej serbskej hymnje hižo njesłušeja.

## Literatura
* Franc Šěn: *Serbska narodna hymna. Jeje nastaće a jeje změny.* W Rozhledźe 5/2022, str. 6–14 (online)

## Wotkazaj
*Mp3-dataja (chór z přewodom orchestra)
*Instrumentalna wersija
Sakska

**Sakska** ( *Sachsen*) je zwjazkowy kraj na wuchodźe Němskeje. Hłowne město su Drježdźany, po ličbje wobydlerjow najwjetše pak Lipsk. Kaž hižo za čas Weimarskeje republiki mjenuje so Sakska oficielnje „swobodny stat“. 

Z něhdźe štyrjomi milionami wobydlerjow a přestrjenju wot 18.400&nbsp;km² steji Sakska mjez 16 němskimi zwjazkowymi krajemi na srjedźnym městnje.

Stawizniske jadro Sakskeho kurwjerchowstwa (wot 1806: kralestwa) bě w 10. lětstotku we wot Serbow wobsydlenym kraju załožene Mišnjanske markhrabinstwo. 

Jako jedyn z pjeć krajow na teritoriju Němskeje demokratiskeje republiki bu Sakska w lěće 1952 do wobwodow rozdźěleny. Po znowazjednoćenju lěta 1990 stwori so z něhdyšeju wobwodow Kamjenica a Drježdźany, najwjetšeho dźěla Lipšćanskeho a južneho dźěla Choćebuskeho wobwoda znowa kraj Sakska, kotryž so wot wokrjesneje reformy lěta 2008 do 10 wokrjesow a třoch bjezwokrjesnych městow rozrjaduje.

## Geografija

Sakska leži na juhowuchodźe Němskeje w srjedźnej Europje. Mjezuje z Braniborskej na sewjeru, z Pólskej na wuchodźe, z Čěskej na juhu, z Bayerskej na juhozapadźe, z Durinskej na zapadźe a ze Saksko-Anhaltskej na sewjerozapadźe. Najwyša hora Sakskeje je Šmrěčnik, kotryž so w Rudnych horach blisko čěskeje hranicy namaka. Tež zwonka sakskich mjezow je Sakska Šwica při Łobju znata jako woblubowane wulětnišćo.

Wuchodny dźěl Sakskeje słuša k Hornjej Łužicy.

### Rěki
Slědowace rěki so ze Sakskeje dótkaja abo přez Saksku běža:

### Města
Tři najwjetše města Sakskeje a zdobom jeničke wulkoměsta su Lipsk, Drježdźany a Kamjenica. Dalše města z wjace hač 50.000 wobydlerjemi su Šwikawa, Pławno a Zhorjelc.

Najwjetše města Sakskeje su:

Dalše přispomnjenja hódne města w Sakskej su:

## Politika

Wot znowazałoženja Sakskeje lěta 1990 knježi w zwjazkowym kraju CDU we wšelakorych konstelacijach. Hač do lěta 2004 móžeše sama knježerstwo tworić, 2004–09 knježeše we „wulkej koaliciji“ ze SPD, 2009–14 hromadźe z FDP a wot nazymy 2014 znowa ze SPD. Dotalni ministerscy prezidenća Sakskeje běchu Kurt Biedenkopf (1990–2002), Georg Milbradt (2002–08), Stanisław Tilich (2008–17) a Michael Kretschmer (wot 2017). Tuchwilne knježerstwo Sakskeje je kabinet Kretschmer III.

### Krajny sejm
We wosmym sakskim krajnym sejmje je sydom stronow zastupjene: CDU, AfD, BSW, SPD, Zwjazk 90/Zeleni, Lěwica a Swobodni wolerjo. Wone wobsadźa cyłkownje 120 sydłow w parlamenće. Poslednje wólby běchu dnja 1. septembra 2024; přichodne budu w lěće 2029. 

Wot 2009 do 2014 knježeše koalicija z CDU a FDP pod ministerskim prezidentom Stanisławom Tilichom. Po wotchada FDP z krajneho sejma stej CDU a SPD koaliciske zrěčenje podpisałoj. Hižo mjez 2004 a 2009 knježeše w Sakskej tak mjenowana wulka koalicija. Po wólbach 2019 wutworichu CDU, Zwjazk 90/Zeleni a SPD prěni raz w Sakskej tak mjenowanu kenijasku koaliciju (po barbach chorhoje) z ministerskim prezidentom Michaelom Kretschmerom.

Wot decembra 2024 předsteji Kretschmer mjeńšinowemu knježerstwu z CDU a SPD. Je to prěni raz w stawiznach Sakskeje po přewróće, zo knježerstwo žanu swójsku wjetšinu w sejmje nima.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki (serbsce, němsce, pólsce, jendźelsce, čěsce, španisce, francosce)
San Marino

**Republika San Marino** ( *Repubblica di San Marino*, přimjeno: *La Serenissima*) je mały nutřkokrajny stat w južnej Europje.

## Geografija
San Marino je dospołnje wot Italskeje wobdaty a leži mjez regionomaj Emilia-Romagna (Provinca Rimini) a Markami (Provinca Pesaro und Urbino), blisko jadranskeho pobrjoha pola Rimini. Skalny hrjebjeń Monte Titano krónuje twjerdźizna La Guaita. 

Najwyša hora je Monte Titano (749 m nad normalnej nulu).

## Stawizny
San Marino je najstarša republika swěta, ze stawiznami, kotrež hač do lěta 301 wróćo du. Njeje měšćanski stat, ale wobsteji z dźewjeć gmejnow.

## Žórła


## Wotkazaj

* Stawizny, geografija, webcam, wjedro, powěsće (jendźelsce)
Serbska chorhoj

**Serbska chorhoj** je trikolora we wšosłowjanskich barbach, kotraž so wot Serbow we Łužicy wužiwa. W běhu narodneho wozrodźenja wuzwolichu sej tež Serbja swoju chorhoj, kotraž wobsteji z třoch wodorunych barbojtych pasmow. Slěd barbow je (wot horjeka dele) módra, čerwjena a běła.

Chorhoj naspomni so prěni raz w lěće 1842 a bu w lěće 1848 wot zastupjerjow wšelakich słowjanskich ludow přiwzata.

W Serbskim sydlenskim rumje móže so serbska chorhoj oficielnje runoprawnje pódla němskeje a krajneje chorhoje wužiwać. Tak steji we wustawje Sakskeje: *W sydlenskim rumje Serbow móžetej so nimo krajnych barbow a krajneho wopona barby a wopon Serbow [...] runoprawnje wužiwać.* W chorhojowym zakonju Němskeje demokratiskeje republiki njebě serbska chorhoj wosebje naspomnjena; radźe Drježdźanskeho a Choćebuskeho wobwoda mějachu pak rjadowanja wo jeje wužiwanju.

## Wotkaz
Serbske husle

**Serbske husle** je zhromadne pomjenjowanje dweju typow ludowych instrumentow, kotrejž Serbja wužiwachu w swojej ludowej hudźbje. Dźe wo wulke husle, kotrež maja tři truny a wužiwachu so w katolskej wokolinje Łužicy. Instrument je něhdźe 60 centimetrow dołhi. Serbja maja tež małe husle, kotrež mjenuja kwasne abo wěrowanske huslički. Tutón typ instrumenta ma tež tři truny. Małe husle wužiwachu jenož w slepjanskej wokolinje w srjedźnej Łužicy. Hercy piskachu na nich jenož na kwasach a jenož z přewodom dudow. Serbja dźensa w normalnym padźe tute tradicionalne instrumenty hižo njewužiwaja, maja pak ansamble, w kotrychž hraja hercy na kopijach serbskich husli.
Pólska

**Pólska** ( *Polska*) je srjedźoeuropski stat mjez Baltiskim morjom a Karpatami. Stolica a najwjetše město je Waršawa.

Oficielna rěč w Pólskej je pólšćina, su pak tež někotre mjeńšinowe rěče oficielnje připóznate, kaž na přikład kašubšćina, němčina a běłorušćina.

## Geografija
Mjezuje z Němskej na zapadźe, z Čěskej a ze Słowakskej na juhu, z Ukrainu na juhowuchodźe, z Běłoruskej na sewjerowuchodźe, z Ruskej, Litawskej a Baltiskim morjom na sewjeru.

Najwyša hora je Rysy we Wysokich Tatrach (2499&nbsp;m nad normalnej nulu), a najniše městno su Żuławy Wiślane (1,8&nbsp;m pod normalnej nulu).

Wot kónca Druheje swětoweje wójny słušeja tež wuchodne kónčiny Łužicy k Pólskej.

### Města
Tuta lisćina wobsahuje najwjetše města Pólskeje po ličbje wobydlerstwa:

## Wojewódstwa

Pólska wobsteji ze slědowacych wojewódstwow (pol. *województwo*): 
# Delnjošleske
# Kujawsko-pomorske
# Łódźske
# Lublinske
# Lubušske
# Małopólske
# Mazowske
# Opolske
# Podkarpatske
# Podlaske
# Pomorske
# Šleske
# Swjatokřižske
# Warminsko-Mazurske
# Wulkopólske
# Zapadopomorske

## Politika
Prezident Pólskeje je wot awgusta 2025 bjezstronski stawiznar Karol Nawrocki, kotrehož bě we wólbnym boju podpěrała strona Prawo i Sprawiedliwość (PiS). Ministerski prezident je wot 2023 Donald Tusk (Platforma Obywatelska).

W pólskim parlamenće su wot 15. oktobra 2023 zastupjene slědowace strony: Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polskie Stronnictwo Ludowe a Konfederacja.

## Stawizny

Spočatki Pólskeje namakaja so w času knježerstwa Mieszka I.. W lěće 966 je so Pólska z křesćanskim krajom stała. Prěni kral Pólskej běše w lěće 1025 Bolesław Chrobły.

Wot 1385 tworješe Pólska hromadźe z Litawskej uniju, kotraž mjenowaše so tež *[[Pólsko-Litawska|Rzeczpospolita Obojga Narodów]]* („Republika dweju narodow“).

W lěće 1795 rozdźěli so Pólska mjez Pruskej, Ruskej a Rakusko-Wuherskej a eksistenca jako njewotwisny stat přesta za wjace hač 120 lět. Hakle po Prěnjej swětowej wójnje a rozpadźe Rakusko-Wuherskeje a ruskeho carstwa dósta swoju njewotwisnosć wróćo.

Za čas Druheje swětoweje wójny zhubi Pólska wjace hač 5,6 milionow wobydlerjow, štož wotpowěduje 16&nbsp;% dowójnskeho wobydlerstwa. Wot 1945 do 1989 bě pod wliwom Sowjetskeho zwjazka z komunistiskej Ludowej republiku (*Polska Rzeczpospolita Ludowa*, PRL).

Wot lěta 1999 je Pólska čłon NATO, wot 1. meje 2004 tež Europskeje unije.

## Žórła


## Wotkazy

* Portal Polska.pl
* Prezident Pólskeje
* Knježerstwo Pólskeje
* Sejm Pólskeje
* Senat Pólskeje
Skopje

**Skopje** ( Скопје) je stolica a najwjetše město Sewjerneje Makedonskeje. Ze swojimi 540.000 wobydlerjemi móže so Skopje zarjadować do srěnjowulkich městow Europy a je tróšku wjetše po powjerchu hač Lipsk. Skopje leži w Skopskej dolinje, kotraž je z wysokimi horami wobdata. Mjez najwyšimi horami su Šarplanina na zapadźe, Skopska Crna Gora na hranicy z Kosowom a na sewjeru Skopja a na juhu ležitej Jakupica a Karadžica. 

Blisko Skopja dawa wjacore kumštne jězory, mjez druhim Matka. 

## Stawizny
Město Skopje so prěni raz naspomni přez Klaudiusa Diolomeja pod swojim starym mjenom *Skupi*. W třećim lětstotku do Chrystusa bu Skupi wot Dardancow załoženy, pozdźišo, z přijězdom Romancow, bu Skupi z dźělom Romskeho mócnarstwa. W tutej dobje rozkćě město mócnje na wšelakich polach a bu z wažnym cyrkwinskim srjedźišćom ze sydłom biskopa. W lěće 518 bu město přez wulke zemjerženje zničene. Hač do dźensnišeho dnja pak su rjane romske twarjenja kaž zjawne kupjele a amfiteatry w měsće dodźeržane. Po zemjerženju běše město swoje wobličo dospołnje zhubiło a je nastało město *[[Justiniana prima]]*. Na kóncu 6. lětstotka zasydlichu so słowjanske kmjenje z Karpatow. Wokolina Skopja bě wot kmjenow Beregheziti wobydlana, kiž spožčichu městu nowe mjeno Skopje.

Dnja 26. julija 1963 zemrě jako wuslědk ćežkeho zemjerženja mjez 1.000 a 1.100 ludźi, mjez tym zo bu znajmjeńša 3.000 ranjenych. 200.000 ludźi wosta bjez swojeho domu. Njeposrědnje po zemjerženju rjekny prezident Juhosłowjanskeje Josip Broz Tito: „Skopje njewidźanu katastrofu dožiwi, ale  budźe znowa natwarjene. Skopje so stanje z hordosću bratrowstwa a jednoty, juhosłowjanskeje a swětoweje solidarity.” Dźensa naspomnja hišće ruiny stareho dwórnišća na katastrofu.

Wot lěta 1991 je Skopje stolica njewotwisneje Republiki Makedonskeje.

## Partnerske města
*  Bradford, Zjednoćene kralestwo, wot 1961
*  Dijon, Francoska, wot 1961
*  Drježdźany, Němska, wot 1967
* 1971: Tempe, Arizona, USA
* 1971: East York, Toronto, Kanada
* 1973: Roubaix, Francoska
* 1974: Waremme, Belgiska
* 1982: Nürnberg, Němska
* 1983: Ech Cheliff, Algeriska
* 1985: Nančang, Chinska
* 1985: Manisa, Turkowska
* 1985: Suez, Egyptowska
* 2001: Pittsburgh, Pennsylvania, USA
* 2003: Istanbul, Turkowska
* 2005: Lecce, Italska
* 2005: Craiova, Rumunska
* 2006: Blagoewgrad, Bołharska
* 2006: Běłohród, Serbiska

## Wosobiny
W tehdyšim osmaniskim Üskübje narodźi so w lěće 1910 *Agnes Gonxha*, pozdźišo znata jako rjadniska sotra a misionarka Mać Tereza.

## Wotkaz
Sorabistika

**Sorabistika** je wědomostny předmjet, kotryž zaběra so we wšelakich tematiskich wobłukach z Łužiskimi Serbami: rěčespyt, literatura, kulturne a socialne stawizny atd. Přisłuša tuž slawistice.

Sorabistika wuwučuje so na Instituće za sorabistiku na uniwersiće w Lipsku. We Łužicy zaběra so Serbski institut ze sorabistiku.

Předmjet wuwučuje so tež na dalšich uniwersitach, wosebje w Praze (wot lěta 1901 na Karlowej uniwersiće), Lwowje a Waršawje.

## Wotkaz
* Lipšćanska uniwersita – Institut za sorabistiku
Słowjenska

**Słowjenska** ( *Slovenija*) je mały njewotwisny stat w srjedźnej Europje z 2,1 milionom wobydlerjow a čłon Europskeje unije wot 1. meje 2004. Mjezuje z Jadranskim morjom a Italskej na zapadźe, z Awstriskej na sewjeru, z Madźarskej na sewjerowuchodźe a z Chorwatskej na juhu. 

## Geografija
Stolica a najwjetše město Słowjenskeje je Ljubljana. Słowjenska so rozpřestrěwa mjez Jadranskim morjom a Panonskej płoninu, mjez Julijskimi Alpami a Balkanom. Jeje najwyši wjeršk je Triglav (2864 m), kotryž je symbolisce na słowjenskej chorhoji zwobraznjeny.

### Města
Z wulkim wotstawkom najwjetše město Słowjenskeje je stolica Ljubljana z 298.000 wobydlerjemi. Druhe słowjenske wulkoměsto je Maribor na wuchodźe ze 113.000 wobydlerjemi. Dalše nadregionalnje wažne města su Kranj wosrjedź kraja (57.000), Koper při morju (54.000) a Celje mjez Ljubljanu a Mariborom (50.000).

## Politika
Něhdyša dźělna republika Juhosłowjanskeje je wot lěta 1991 njewotwisna, słuša wot 1. meje 2004 k Europskej uniji a wot 1. januara 2007 k europasmu.

## Žórła


## Wotkazy

* Slovenia.si - Informacije wo Słowjenskej
* Słowjenske knježerstwo 
* Mountains in Slovenia
Uniwersita Leiden

**Leidenska uniwersita** je najstarša uniwersita w Nižozemskej. Załoži so w lěće 1575. Za čas wosomdźesatlětneje wójny (1568–1648) přećiwo Španiskej bu město woblěhowane. Třećeho oktobra 1574 bu město wot tak mjenowanych "Geuzen" wuswobodźeny. Princ Wilhelm Oranski da Leidenčanam, jako myto za spjećowanje přećiwo Španičanam, uniwersitu.
Hłowne twarjenje uniwersity leži na Rapenburgu, najrjeńšim kanalu Leidena. Twarjenje bě prěnjotnje klóšterska cyrkej. Pódla tutoho twarjenja leži Hortus Botanicus, botaniska zahroda. Ta zahroda eksistuje hižo štyri sta lět a ma rjanu rostlinarnju, w kotrejž rědke rostliny kćěja.


Leiden - Rapenburg 73.jpg
Faculteit der Sociale Wetenschappen Leiden.jpg
Kamerlingh Onnes Gebouw.jpg
Gorlaeus building.jpg
2008-09-13 inauguratie mvo.JPG
Wichita

**Wichita** je najwjetše město w ameriskim staće Kansas a namaka so praktisce w geografiskim centrumje Zjednoćenych Statow. Město ma dźensa nimale poł miliona wobydlerjow. Klima je tam kontinentalna – w zymje móže hustodosć jara zyma być, tola druhdy tež skerje ćopło a sucho. W lěću je nimale přeco jara horco, husto nad 40 stopnjow.

Wichita mjenuje so "powětrowa stolica swěta", přetož ma tam cyły rjad předewzaćow swoje sydło, kaž Boeing, Bombardier, Cessna, Learjet a tež jedyn projektowy běrow europskeho towarstwa Airbus.

## Wotkaz
Josip Broz Tito

**Josip Broz Tito** (* 25. meje 1892 jako *Josip Broz* w Kumrovecu w dźensnišej Chorwatskej; † 4. meje 1980 w Ljubljanje) běše juhosłowjanski komunistiski politikar, partizanski wjednik, předsyda Juhosłowjanskeje a wuznamna figura mjezynarodneje politiki. 

Wón bě sedme dźěćo Franja Broza a Marije Brozoweje. Jeho nan Franjo Broz běše Chorwat a jeho mać Słowjenka. Josip Broz chodźeše dźěl swojeho dźěćatstwa w Posredźe po prošenju a pozdźišo na zakładnu šulu w Kumrovecu. Njeje pak hižo do druheje rjadownje postupił. 1905 wopušći šulu a w lěće 1907 započa jako mašinski wučomnik w Sisaku dźěłać. Tam dósta wědomje za wažnosć dźěła a je prěni raz 1. meju jako dźeń dźěła sławił. W lěće 1910 zastupi do Socialnodemokratiskeje strony Chorwatskeje a Słowjenskeje.

1937 wuzwoli so na generalneho sekretara Komunistiskeje strony.

Z lěta 1943 bě Josip Broz (z partizanskim přimjenom Tito) prezident "Antifašistiskeje rady narodneho wuswobodźenja", kotraž přewza wot 1945 prowizoriske knježerstwo we wot fašistow wuswobodźenych kónčinach. W samsnym lěće bu ministerski prezident a zakitowanski minister Zwjazkoweje republiki Juhosłowjanskeje. 1953 přewza funkciju statneho prezidenta, kotraž spožči so jemu 1963 na čas žiwjenja.

## Wotkaz
Wikipedija

**Wikipedija** (kumštne słowo: hawajan. *wiki wiki* = spěšnje;  *Encyclopedia*) je mjezynarodny projekt, kiž chce zestajić swobodnu encyklopediju we wšěch rěčach, kotrejež nastawki hodźa so bjezposrědnje a zasadnje wot kóždeho wobdźěłać a dale wuwiwać. Jendźelske wudaće wobsteji wot 15. januara 2001, hornjoserbske wot 2006. Wot lěta 2003 je cyłkowny projekt w nošerstwje załožby Wikimedia Foundation. W lěće 2022 wobsahuje Wikipedija cyłkownje něhdźe 66 milionow zapiskow w něhdźe 350 rěčach.

Wikipedija je nastała na zakładźe tak mjenowaneho „wikija“ (softwarowy interfejs za wužiwarjow syće za aktiwne a pasiwne wužiwanje). Za přinoški płaći GNU-licenca za swobodnu dokumentaciju, kotraž dowola změnjenje a komercielne wužiwanje.

Hornjoserbska rěčna wersija Wikipedije wobsteji wot 2. oktobra 2006 a ma tuchwilu  zapiskow. Tuž steji wona na 152. městnje wot 342 rěčnych wudaćow (1/2026). Delnjoserbska wikipedija přidruži so w januarje 2008.

## Wotkazy
* Mjezynarodna hłowna strona Wikipedije
* Přehlad wšěch rěčnych wersijow na meta.wikimedia.org 
* Fabian Kaulfürst: ''Wěda na wiki!'' W Rozhledźe 1/2007 (webarchiw)
* Julian Nyča: ''Serbska wikipedija – krok do přichoda.'' W Rozhledźe 1/2016
Wolfen

**Wolfen** je měšćanski dźěl města Bitterfeld-Wolfen w bliskosći Lipska w Saksko-Anhaltskej. Hač do lěta 2007 bě samostatne město.

Tute město je nastało wokoło 1834 a měješe w tutym času 220&nbsp;wobydlerjow. 60 lět pozdźišo nasta tam industrijowy center. Tam nasta prěnja fabrika (agfa-twornja), kotraž zhotowješe w swětowej měrje anelinowe barby. Pozdźišo nasta tam wodarnja, kiž staraše so wo energiju. 1909 natwarichu tam fabriku za filmy. Prěni čornoběły film nasta potom 1910. 1925 je fabrika najwjetša filmowa twornja w Europje a druha najwjetša w swětowej měrje – po tworni Kodac. Wobydlerstwo tutoho městačka je rozrostło na 45&nbsp;000 ludźi.