open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angela Stachowa

**Angela Stachowa** (rodź. *Měrćinkec*; * 16. awgusta 1948 w Praze, † 29. měrca 2022 w Lipsku) běše serbska spisowaćelka a politikarka.

## Žiwjenje
Angela Stachowa bě dźowka serbskeho spisowaćela Jurja Měrćinka. Po maturje na Serbskej wyšej šuli w Budyšinje 1967 absolwowaše studij na Drježdźanskej Techniskej uniwersiće, kotryž 1972 jako diplomowa inženjerska ekonomka ze specializaciju elektrotechnika/elektronika zakónči. Wot 1973 do 1976 bě wona wědomostna sobudźěłaćerka na Karla Marxowej uniwersiće w Lipsku. Po tym dźěłaše jako swobodna spisowaćelka. Za swoje dźěła dósta wuměłstwowe myto Domowiny, wuměłstwowe myto města Lipska (1986) a myto za słuchohry OIRT, nimo toho złoćanu Johanna Gottfrieda Herderowu medalju. Jednotliwe twórby Stachoweje přełožichu so do čěšćiny, pólšćiny, rušćiny, šwedšćiny, chorwatšćiny a jendźelšćiny.

Angela Stachowa bě wot 1972 do 1989 čłonka strony SED. Wot 20. decembra 1990 hač do 10. nowembra 1994 bě wona jednu wólbnu periodu z čłonku Němskeho zwjazkoweho sejma. Wona bu jako njestronjanka za PDS přez saksku krajnu lisćinu do parlamenta wolena. W běhu legislaturneje periody wustupi 15. junija 1994 z frakcije PDS, wobchowa pak swój mandat jako bjezfrakciska zapósłanča.

Angela Stachowa bydleše w Lipsku.

## Wubrane twórby
* *Stunde zwischen Hund & Katz.* Mitteldeutscher Verlag, Halle 1975.
* *Geschichten für Majka.* Mitteldeutscher Verlag, Halle 1978.
** wujimk w: Horst Heidtmann (wud.): *Die Verbesserung des Menschen. Märchen.* Luchterhand Literaturverlag, Darmstadt 1982, ISBN 3-472-61413-7, str. 123–137.
* *Annalinde und das Feuermännchen.* LND, Budyšin 1981.
* *Kleine Verführung.* Mitteldeutscher Verlag, Halle 1982, ISBN 3-354-00402-9.
* *Acht Tage Abschied.* Postreiter, Halle 1987.
* *Słónčna róža Marhata.* LND, Budyšin 1996.
* *Lilow a knjez Handrik.* LND, Budyšin 1997.
* *Jank ze žołtym kłobukom.* LND, Budyšin 2000.
* *Vineta.* LND, Budyšin 2002.
* *Geschichten aus der DDR.* Autonomie und Chaos, Berlin 2023. ISBN 978-3-945980-89-7 PDF

## Wotkaz
*
Kevin

**Kevin** je muske předmjeno, mjez druhim slědowacych wosobinow:

* Kevin Ayers (1944–2013) – britiski rockowy hudźbnik, spěwar a spěwydźěłar
* Kevin Costner (* 1955) – US-ameriski filmowy hrajer, producent, předewzaćel a režiser
Christopher

**Christopher** je němske a jendźelske muske předmjeno. Jedna so wo krótku formu mjena Christopherus, kiž pochadźa ze starogrjekskeho mjena Christophoros („nošer Chrystusa“). Přez dalše skrótšenje nasta w němčinje mjeztym wo wjele husćišo wužiwane mjeno Christoph (serbsce *Krystof*).

## Nošerjo mjena
* Christopher Lee (1922–2015) – britiski dźiwadźelnik a spěwar
* Christopher Plummer (1929–2021) – kanadiski dźiwadźelnik
* Christopher Tolkien (1924–2020) – britiski mediewist a wudawaćel
Lorenc

**Lorenc** je serbske swójbne mjeno.

## Nošerjo mjena
* Jakub Lorenc-Zalěski (1874–1939) – spisowaćel a publicist
* Kito Lorenc (1938–2017) – lyrikar a spisowaćel
* Michał Lorenc (1939–2023) – dźiwadźelnik, režiser a awtor
Judith Kubicec

**Judith Kubicec** ( *Judith Kubitz*; * 12. awgusta 1968 w Budyšinje) je serbska dirigentka. Wot hrajneje doby 2018/19 hač do julija 2021 běše wona intendantka Serbskeho ludoweho ansambla.

## Žiwjenje
Judit Kubicec studowaše na Wysokej šuli za hudźbu Franz Liszt we Weimarje wot 1987 hač do 1992 chórowe dirigowanje a po tym hač do 1995 orchestrowe dirigowanje a zakónči wobaj studijnej předmjetaj z diplomom. Ze stipendijom francoskeho knježerstwa absolwowaše wot 1995 do 1996 *École Normale de Musique de Paris*. Wot 1996 hač do 1999 absolwowaše natwarjacy studij we hłownym předmjeće dirigowanje při *Royal Academy of Music London*.

Za čas swojich wukubłanjow bě hižo w praksy we wšelakich orchestrach aktiwna, mjez druhim mjez 1992 a 1995 jako kapałna mišterka *[[Łužiska filharmonija|Łužiskeje filharmonije]]* a wot 1999 do 2001 jako chórowa direktorka, kapałna mišterka a asistentka generalneho hudźbneho direktora při Statnym dźiwadle Kassel. Wot 2003 do 2007 bě 1. kapałna mišterka při Statnym dźiwadle Choćebuz, po tym 1. kapałna mišterka při Mecklenburgskim statnym dźiwadle w Zwěrinje hač do lěta 2011.

Pod jeje nawodom wotměwachu so 2011 a 2012 Berlinske mórske swjedźenske hry z režiserku Katharinu Thalbach a režiserom Volkerom Schlöndorffom.

2013 bu za dirigentku filharmonije Baden-Baden powołana. Nimo toho gastěrowaše při Komiskej operje w Berlinje, w orchestrje Concertgebouw w Amsterdamje, pola Bochumskich sinfonikarjow, při Statnym dźiwadle w Stuttgarće kaž tež na dźiwadłach w Bernje, Zhorjelcu a Rěznje. Dalše hóstne wustupy měješe w Tokiju a Johannesburgu.

2022 dirigowaše Judith Kubicec zwjazkowy orchester amaterow, zjednoćenje hudźbnicow a hudźbnikow, kotřiž jenož we wólnym času hudźa. Pod jeje wjednistwom nasta samsne lěto składnostnje 200. narodnin Korle Awgusta Kocora nahrawanje jeho serbskeho oratorija „Israelowa zrudoba a tróšt“. Wot 2023 nawjeduje wona 1. serbsku kulturnu brigadu.

## Wotkaz
* Webstrona Judith Kubicec (serbsce, jendźelsce, němsce)
Dawid Jung

**Dawid Jung** (1980, Kłecko) je pólski basnik, spisowaćel, wysokošulski wučer, literarny kritikar, literarny historikar a přełožowar.  

## Poetiske dźěła
* *312685 powodów* (2006)
* *Wierszopisowie Kłecka w latach 1590–1623. Przyczynki do historii kultury staropolskiej* (2012)
* *Gdańskie hymny Jakuba Gembickiego* (2014)
* *Poemat o mówieniu prawdy* (2014)
* *Glosy* (2017)
* *Karaoke* (2018)
* *#SPAM* (2020)

## Proza
* *Polska, ulubiona masochistka Europy* (2017)
* *Legendy królewskiego miasta. Z przekazów ustnych zebrał i opracował Dawid Jung* (2018)
* *Ostatni rybałci polszczyzny. Poeci ludowi XIX wieku związani z Ełkiem* (2020)
* *To je wiôldżé. Antologia poetów kaszubskich okresu międzywojennego* (2020)
* *Legendy zamku ełckiego* (2021)
* *Szlak. Znani Nieznani* (2021)
* *Szczecińskie legendy* (2023)
Chorhoj Bjelgoroda

**Chorhoj Bjelgoroda** je nimo wopona jedyn z oficialneju symbolow města Bjelgorod na zapadźe Ruskeje federacije. Dźensniša chorhoj bu dnja 22. julija 1999 z wobzamknjenjom čo. 321 Bjelgorodskeje měšćanskeje rady přizwolena a z připokazanjom registrowanskeho čisła 978 w lěće 2002 do Statneho woponoweho registra Ruskeje federacije přiwzata.

## Wopis
Chorhoj Bjelgoroda (módra płachta z běłej smuhu deleka) pokazuje žołteho lawa, kotryž steji zruna na zadnimaj nohomaj, nad kotrymž běły worjoł leći. Symbolika města je starša hač 300 lět a dźe na knjejstwo Pětra Wulkeho wróćo. Ruski car dari wobydlerjam Bjelgoroda wopon k wopomnjeću na dobyće nad Šwedami w bitwje wo Poltawu (1709). W lěće 1712 pokaza so tutón emblem na chorhoji Bjelgorodskeho regimenta, kotryž bě njepřećela přewinył, a w lěće 1727 sta so ze symbolom nowozałoženeje prowincy.

## Žórła
Jurij Łušćanski

**Jurij Łušćanski** ( *Jurij Wuschansky*; * 8. oktobra 1951 w Njebjelčicach) je serbski basnik, bywši hudźbny redaktor a referent Domowiny.

## Žiwjenjoběh
Wón narodźi so do Njebjelčanskeje burskeje swójby. Wot staroby dźewjeć lět bě sobustaw Drježdźanskich kapałnikow. Na polytechniskej šuli studowaše typografiju, po tym polytechniku a skónčnje klasisku hudźbu na Drježdźanskej Wysokej hudźbnej šuli *Carl Maria von Weber*. Po studiju skutkowaše jako spěwar w Serbskim ludowym ansamblu a za čas zakładneje wojerskeje słužby we wuměłstwowym ansamblu Němskeje ludoweje armeje (NVA) w Berlinje. Wot 1979 do 1991 dźěłaše jako hudźbny redaktor w statnej telewiziji NDR (Deutscher Fernsehfunk), hdźež měješe mjez druhim na starosći wusyłanje *Ein Kessel Buntes*. Po zawrjenju sćelaka dźěłaše mjez 1992 a 2011 w Domowinje; najprjedy jako rěčnik a po tym jako referent za serbske poćahi z publikumom a referent za kulturu a wukraj. Wot 2016 do 2020 bě předsyda Maćicy Serbskeje. 14. oktobra 2023 spožči so jemu Myto Ćišinskeho.

Jurij Łušćanski bydli w Budyšinje.

## Twórba
Swoje basnje wudawa hłownje w serbskich časopisach a almanachach. Dźěl jeho tworjenja so do čěšćiny, pólšćiny, słowakšćiny a němčiny přełoži.
* *Čerwjeń brěškow* (LND 2011, 2. wudaće 2017)
* *Ruměnec broskví* (Měšćanska biblioteka Varnsdorf 2012)  wuběrk čěskich přełožkow

## Žórło


## Wotkazaj

*
2024

**2024** bě přestupne lěto z 366 dnjemi.

## Podawki
* 8. januara: Sahra Wagenknecht załoži z dalšimi něhdyšimi čłonami Lěwicy po njej pomjenowanu stronu BSW.
* 9. junija: Europske wólby a komunalne wólby w Sakskej. We woběmaj wólbomaj je předewšěm „AfD“ wuspěšna.
* 28. junija–7. julija: Pjata Europeada w němsko-danskim namjeznym kraju. Pola mužow dobudźe Friûl, pola žonow Južny Tirol.
* 1. septembra: Krajne wólby w Sakskej a Durinskej. W Sakskej dobudźe knježaca CDU ministerskeho prezidenta Michaela Kretschmera, zhubi pak wjetšinu za koaliciju ze SPD a Zelenymi. W Durinskej sta so „AfD“ prěni raz z najsylnišej frakciju w krajnym sejmje. Do wobeju sejmow zaćahny nowy BSW.
* 22. septembra: Krajne wólby w Braniborskej: Ministerski prezident Woidke zakituje prěnje městno za SPD, mjeztym zo zleći Lěwica prěni raz we wuchodnej Němskej z krajneho sejma. Do njeho zaćahny tež tu BSW.
* 5. nowembra: W Zjednoćenych statach dobudźe něhdyši prezident Donald Trump z Republikanskeje strony přećiwo amtěrowacej wiceprezidentce Kamali Harris wot Demokratiskeje strony.
* 6. nowembra: Z pušćenjom finančneho ministra Christiana Lindnera (FDP) přez zwjazkoweho kanclera Olafa Scholza kónči so w Němskej amplowa koalicija ze SPD, Zelenych a FDP dźesać měsacow do regularneho wólbneho termina. Přičina běchu njewuspěšne jednanja wo wurunany hospodarski plan za 2025.

## Wumrěće
* 7. januara: Franz Beckenbauer – němski kopar, trenar a sportowy funkcionar (* 1945)
* 15. januara: **[[Helmut Faska]]** – serbski rěčespytnik (* 1932)
* 22. januara: Elke Erb – němska lyrikarka a přełožowarka (* 1938)
* 23. januara: Frank Farian – němski hudźbny producent, komponist a spěwar (* 1941)
* 23. januara: Melanie Safka – US-ameriska spěwarka a spěwytwórča (* 1947)
* 25. januara: **[[Klaws Thielmann]]** – serbski lěkar a strowotniski minister NDR (* 1933)
* 6. februara: Sebastián Piñera – chilenski předewzaćel a politikar, statny prezident (* 1949)
* 5. apryla: Peter Sodann – němski dźiwadźelnik (* 1936)
* 8. apryla: Peter Higgs – britiski fyzikar, nošer Nobeloweho myta (* 1929)
* 19. meje: Ebrahim Raisi – statny prezident Irana (* 1960)
* 11. awgusta: **[[Lucija Hajnec]]** – serbska literarna wědomostnica (* 1929)
* 29. decembra: Jimmy Carter – US-ameriski politikar Demokratow, 39. prezident Zjednoćenych statow (* 1924)
* 29. decembra: Gertrud Wincarjowa – serbska komunalna politikarka, załožerka Krabatoweho młyna (* 1940)
* 31. decembra: Arnold Rüütel – estiski politikar, statny prezident 1990–92 a 2001–06 (* 1928)

## Myta
* Myto Miny Witkojc: Madlena Norbergowa
* Myto Zejlerja: Jěwa-Marja Čornakec

## Dalše
* Kulturne stolicy Europy: Tartu (Estiska), Bad Ischl (Awstriska), Bodø (Norwegska)

## Wotkaz
Sydlišćo měšćanskeho typa

**Sydlišćo měšćanskeho typa** ( пасёлак гарадскога тыпу (пгт)/*pasjolak haradskoha typu (pht)*;  посёлок городского типа/*posjolok gorodskoho tipa*;  селище міського типу (смт)/ *selyšče miskoho typu*) je kategorija gmejnow w statach bywšeho Sowjetskeho zwjazka, wosebje w Běłoruskej, Ruskej a Ukrainje. Gmejny tajkeho razu su mjeńše hač  města a wjetše hač wsy, tuž wotpowěduja městačkam abo krajnym městam w srjedźnej Europje.

Tajke sydlišća maja zasadnje wjesny charakter, ale zdźěla měšćansku infrastrukturu, na přikład industriju. Typiske bě, zo njeležeše ćežišćo hospodarstwo tajkich sydlišćow w ratarstwje.

W Ukrainje je so tuta kategorija w lěće 2023 wotstroniła, wot toho časa płaći rozrjadowanje do městow (nad 10.000 wobydlerjemi), *selyščow* (wulke wsy mjez 5000 a 10.000 wobydlerjemi) a wsow (pod 5000 wobydlerjemi).

W Pólskej wužiwachu tutu kategoriju pod mjenom „osiedle typu miejskiego“ wot 1954 do 1972.
Pawoł Šołta (1934)

**Pawoł Šołta** ( *Paul Scholze*; * 16. januara 1934, † 4. junija 2025) bě serbski baritonowy solist.

Narodźi so jako druhe dźěćo Jakuba Šołty a jeho mandźelskeje Marje. Po šuli nawukny najprjedy powołanje blidarja. Jako so 1952 Serbski ludowy ansambl załoži, požada so tam jako spěwar chóra. Zo by swoje spěwne kmanosće dale wuwił, poda so 1960 na dalokostudij na wyšu šulu za hudźbu "Carl Maria von Weber" w Drježdźanach. Zakónči studij jako bariton solist a bu rady w tu- a wukraju knihowany jako interpret serbskich wuměłskich a ludowych spěwow.

Składnostnje jeho 40-lětneho jubileja skutkowanja wuda wón z Janom Bělkom a nakładnistwom SERVI zynkonošak *Domizna moja, lubozny krajo. Pawoł Šołta, portret serbskeho spĕwarja*.

## Nóžki
Glacialna serija

Z glacilnej serija pomjenuje so slěd formow, kotrež při wottaću nutřkokrajnych lodowych masow nastanje. W juhu Němskej spódna morena, kónčna morena a sćerkowa morena. W sewjeru Němskej su to spódna morena, kónčna morena, sander a prarěčnišćo.
Ćopły doby

Temperatura  trochu stupaše, hač zwučena temperatura w dźensnišim času a wotměła so mjez dwajomaj bóle zymnomaj dobomaj.
Staromorenowy kraj

Tuta krajina je nastała přez lód na twjerdźi poslednaj zymnymaj dobomaj, salowaska a halštrowska.   
Přez proces wotnošenja, njejewja so glacialne formy.
Nastaće přemałoškrutowych horinow

**Přełamoškrutowe Horiny**
Definicija: Přełamoškrutowe horiny su horiny, kotrež wobsteja z wjacorych, napřećo sebi přesunjenych krjepjacych škrutow platoweje skory.Proces wutworjenja horinow přez přesunjenje wjacorych małych škrutow mjenujemy łamansku tektoniku abo tektoniku łamanja krjechki.

**Nastaće**
Krjechki, z kotrychž so přełamoškrutowe horiny wutworja, nastanu přez twjerdych kamjeniznow warisidow, starych fałdowych horin.
Přesuwaja so łamkowe škruty napřećo sebi podłu łamanskich linijow, tež mjenowane zaćisnjenja, mjenuje so tektonika łamka.

**Wariskiske horiny**
Horiny dóstachu mjeno něhdy eksistowaceho ludoweho kmjena Wariskow. Tute sydlachu w kónčinje wokoło Variscorum, w dźensnišim měsće Hof. Wariskiske horiny so rozrjaduja do dwójnodźělnych horinow, wobstejace zez sedłow a wožłobinow.
Młodomorenowy kraj

Kónčina so wutwori w času wisłoweje lodoweje doby (najmłódša lodowa doba),přez lód na twjerdźi.
Glacialne formy so tu derje spóznaja.
Labiodentalne konsonanty

**Labiodentalne konsonanty** (abo *labiodentale*, *hubozubne konsonanty*; łać. *labium* "huba" + łać. *dens* "zub") maja městno artikulacije mjez delnjej hubu a hornimi zubami. Na rozdźěl wot wjetšiny bilabialnych konsonantow, kiž tworja połnu zawěru, bliža so pola labiodentalnych konsonantow hornje zuby a delnja huba jenož tak daloko, zo wutwori so na tutym městnje wužina. Hornjoserbšćina ma dwaj hubozubnej konsonantaj: njespěwny /*f*/ a spěwny /*v*/. 

Labiodentalne a bilabialne konsonanty so zjednoća do labialnych konsonantow.

Přehlad wo labiodentalnych zwukach:

## Literatura
* *Ladefoged P.*, *Maddieson I.* The Sounds of the World's Languages. — Oxford, Cambridge (Massachusetts): Blackwell Publishers, 1996. — 407 p. — ISBN 0-631-19814-8.

## Nóžki


## Wotkaz
Fonetika

**Fonetika** (grjek.  "zwukowy"; wot  "zwuk") je rěčespytna disciplina, kotraž přepytuje a wopisuje zwukowu stronu čłowjeskeje rěče (system zwukow, tworjenje zwukow a jich akustiski zaćišć).

Fonetika w cyłku zaběra so z fyziologiskej a akustiskej stronu rěče. Předmjet fonetiki je konkretny rěčny akt abo rěčenje (same tworjenje zwukow a jich akustiski zaćišć). Fonetiku rozeznawaja wot fonologije, kotraž njedźiwa na tworjenje zwukow a jich akustiski zaćišć, ale jenož na jich funkciju a nutřkownu relaciju (poměr) w zwukowym systemje. Wobaj předmjetaj stej wusko mjez sobu zwjazanej a so mjez sobu wudospołnjujetej.

Předmjety fonetiki su:
* zwuki rěče a jich klasifikacija (zwuk — elementarna jednotka fonetiki);
* dołhosć (kwantita), wysokosć (hustota), móc zwuka;
* organy rěče (rěčadła) — jazyk, zuby, dźasna (alweole), mjechke a twjerde njebjeska, płuca atd.; 
* artikulacija zwuka (wašnje artikulacije); 
* akcent (přizwuk), ton, sadowa intonacija; 
* percepcija rěče atd.

Fonologija přepytuje fonemy a jich alofony, jich opozicije, złóžki atd.

## Nóžki


## Wotkaz
Wašnja artikulacje konsonantow

**Wašnja artikulacje konsonantow** je wotwisna wot formy zawěry abo sprěčenja organow rěče.

Dźiwajo na wašnje artikulacje konsonanty so dźěla na slědowace skupiny:
* šumne konsonanty:
** kluzile abo zawěrowe konsonanty, na př. hsb. njespěwne /*p*/, /*t*/, /*k*/ a spěwne /*b*/, /*d*/, /*g*/;
** afrikaty abo zawěrowužinowe konsonanty, na př. hsb. /*c*/, /*dć*/, /*č*/;
** spiranty abo wužinowe konsonanty, na př. hsb. njespěwne /*f*/, /*ch*/ a spěwne /*v*/, /*h*/; tež syčawki /*s*/, /*š*/, /*z*/, /*ž*/; pol. /*ś*/, /*ź*/; nem. /*ʀ*/;
* sonorne konsonanty abo sonory:
** wibranty, na př. hsb. /*r*/; čěš. /*ř*/; 
** approximanty, na př. jendź. /*r*/; tež połsonory, na př. hsb. /*w*/, /*j*/; laterale, na př. hsb. /*l*/.

Wšitke konsonanty hodźa so rozdźělić do dweju skupinow wotwisnje wot toho, hač wuchadźa wudychowy prud přez ertnicu abo přez nósnicu. Prěnju skupinu mjenuja oralne abo ertne konsonanty, druhu nazalne abo nosowe konsonanty. Na př. hsb. nazale /m/,/ ḿ/, /n/, /ń/.

## Literatura
* *Ladefoged P.*, *Maddieson I.* The Sounds of the World's Languages. — Oxford, Cambridge (Massachusetts): Blackwell Publishers, 1996. — 407 p. — ISBN 0-631-19814-8.

## Nóžki
Оrgany rěče

**Оrgany rěče** (tež *organy artikulacje*, *rěčadła*) — system organow, z kotrychž pomocu čłowjek rěčne zwuki twori.

Rěčadła su:
* hornja huba;
* delnja huba;
* hornje zuby;
* delnje zuby;
* dźasna — alweole (Zahndamm);
* twjerde njebjeska — palatum (harter Gaumen);
* mjechke njebjeska — welum (weicher Gaumen);
* čopik (Zäpfchen);
* jazyk:
** kónčk jazyka;
** chribjet jazyka — dorsum;
** korjeń jazyka;
** jazykowa kósć (Zungenbein);
* ertnica;
* delnje čelesno;
* nadkyrkowe wěčko (Kehldeckel);
* přistup ke kyrkej (Kehlkopfeingang);
* hłosowce;
* kyrkowe krymsty (Kehlkopfknorpel);
* dychnica;
* póžěradło — larynx (Rachenröhle);
* přistup k nósnicy (Zugang zur Nasenhöhle);
* nósnica (Nasenhöhle);
* płuca.

We wobłuku rěčadłow rozeznawamy tři družiny:
* organy, kiž tworja dych;
* organy, kiž tworja hłós;
* organy, kiž modeluja wudychowy prud (woprawdźite artikulaciske organy).

Organ, z kotrehož pomocu srěbamy powětr, su płuca. Při rěčenju wudychujemy powětr přez dychnicu a kyrk. Městno hłosotworjacych organow, t. r. hłosowkow, je w kyrku mjez škitowym a pjeršćenjowym krymstom. Hłosowce stej porno sebi stejacej kóžce, kotrejž tworitej mjez sobu, wot zady započinajo a postupnje so rozšěrjejo, wusku wotwěru, t. mj. hłosowu wotwěru. Při normalnym dychanju je hłosowa wotwěra šěroko wotewrjena a hłosowce njejstej napjatej. Při rěčenju pak so hłosowce přez wotpowědne zwjertnjenje krymstow zespinatej, přibližitej so k sebi a wutworitej přez to mjeńšu wotwěru. Artikulaciski prud dóstawa so přez nju a pohibuje napjatej kóžce, přez to nastawa ton (zynk) kaž w hudźbnym nastroju. Na tute wašnje nastaty ton zesylnjuje so potom w resonatoriskich jamach (larynx abo póžěradło, ertnica, nósnica). Městno woprawdźitych artikulaciskich organow je nad kyrkom. K nim słušeja wšitke rěčadła w póžěradle a w ertnicy.

Rozeznawamy pasiwne a aktiwne rěčadła:
* Pasiwne rěčadła su: zuby, dźasna (alweole), twjerde njebjeska (palatum) a mjechke njebjeska (welum), kotryž přechadźa zady do owule (čopika) a kiž zawěra/wotewěra přistup k nósnicy.
* Aktiwne rěčadła su: delnje čelesno z delnimi zubami, kotrež ertny resonator rozšěrja a zwužuje. Předku před woběmaj čelesnomaj stej hubje (delnja a hornja huba), wonej regulujetej přez swoje pohiby (skulojćenje, neutralne nastajenje a połna zawěra) artikulaciju a postajtej barbu hłosa (timbre). Najpohibliwiše rěčadło je jazyk (lingua), kotryž hodźi so doprědka, dozady a horje wusunyć. Ze swojimi dźělemi (kónčk, prědni, srjedźny a zadni dźěl) twori wón na wšelakich městnach wužiny abo dospołne zawěry a formuje přez to akustisku podobu jednotliwych zwukow. Horni dźěl abo chribjet jazyka mjenuje so dorsum. 

## Nóžki
Rěčny akt

Jako **rěčny akt** (tež *rěčenje*) woznamjenja so tworjenje zwukow a jich akustiski zaćišć. Rěčny akt je produkt činitosće rěčadłow. Při rěčenju rozeznawamy dwě stronje — artikulatorisku (abo organogenetisku) a akustisku. Artikulatoriska strona předstaja tu fazu rěčneho procesa, při kotrejž steja w srjedźišću wobkedźbowanjow čłowjeka činitosće rěčadłow. Pod akustiskej stronu rěčenja rozumimy produkt tuteje činitosće (zwukowy zaćišć rěčenja; to, kak zwuki słyša).

## Nóžki
Fonologija

**Fonologija** (grjek.  „zwuk“ +  „słowo, wučba“) je rěčespytna disciplina, kotraž zaběra so z wopisowanjom funkcije a nutřkowneje relacije w zwukowym systemje rěče. Fonologija je wusko zwjazana z fonetiku, kotraž přepytuje a wopisuje zwukowy system z fyziologiskeje a akustiskeje strony (fonologija je dźěl fonetiki). Elementarna jednotka fonologije — fonem, zakładny předmjet přepytowanja — opozicije fonemow — fonologiski system rěče.

Předmjety fonologije su:
* fonemy — najmjeńše zwukowe jednotki rěče;
* alofony — kombinatoriske a poziciske warianty fonema;
* minimalny por;
* opozicije, na př. spěwnosć — njespěwnosć konsonantiskich fonemow;
* pozicije — městna fonema w słowje;
* neutralizacija opozicije;
* fonologizacija;
* alternacije atd.

## Nóžki


## Wotkaz
Berlinski powětrowy most

**Berlinski powětrowy móst** ( *Berliner Luftbrücke*) słužeše zastaranju zapadneho dźěla Berlina přez lětadła zapadnych zwjazkarjow, po tym zo bě sowjetska wobsadniska móc krajne a wódne zwiski ze zapadneje Němskeje do zapadnych sektorow Berlina wot 24. junija 1948 do 12. meje 1949 přez Berlinsku blokadu zawrěła. 30. septembra 1949 bu powětrowy móst oficialnje zakónčeny.

W Zapadnym Berlinje bydleše tehdy wjace hač dwaj milionaj ludźi. Sowjetske wójsko blokěrowaše dźělene město po kraju a po wodźe, po tym, zo běchu w Zapadnym Berlinje Němsku hriwnu zawjedli, po čimž wobsteještej w samsnym, fyzisce hišće njedźělenym, měsće dwě měnje. W běhu powětroweho mosta lětaše ameriske wójsko wšědnje z tworami kaž žiwidłami, tepiwami a twaršćiznami z dźewjeć lětanišćow w zapadnych conach na lětanišći Tempelhof a Gatow w Berlinje. Ličbu lětow krok po kroku redukowachu. Oficialnje zastachu dnja 30. septembra 1949, jako posledni „rózynkowy bombowc“ z něhdźe 10 tonami wuhla w Tempelhofje přizemi.

Přiležnje 75. lětneho wopomnjeća na kónc powětroweho mosta mjez Zapadnej Němskej a Zapadnym Berlinom namołwješe Boris Pistorius, minister za zakitowanje Němskeje, brać tute zastaranje za wučbu, kak z Ukrainu po nadpadźe Ruskeje wobchadźeć.

## Nóžki
21. lětstotk

**21. lětstotk** započa so dnja 1. januara 2001 a traje hač do 31. decembra 2100.

21. lětstotk je dotal charakterizowany wot razantneho wuwića mobilnych technologijow a interneta a přiběraceje tendency k tolerancy towaršnosće napřećo wšelakim mjeńšinam. Kedźbnosć čłowjestwa měri so přiběrajcy na wobswětowe problemy a škit klimy. Přiwšěm pokročuje změna klimy dotal njehaćene dale.

W lěće 2020 wupřestrěwaše so COVID-19-pandemija po cyłym swěće a zawinowaše chutne globalne hospodarske ćeže, inkluziwnje najwjetšeje globalneje recesije wot časa Wulkeje depresije.

Po nadpadźe Ruskeje na Ukrainu w februarje 2022 je so mjezynarodny porjad, kiž by so po kóncu Sowjetskeho zwjazka spočatk 1990tych lět wuwił, do prašenja stajił.

Swětowe wobydlerstwo ležeše spočatk lětstotka pola něhdźe šěsć miliardow, w lěće 2022 překroči hižo hranicu wosom miliardow. Zjednoćene narody liča z tym, zo docpěje w běhu tutoho lětstotka wjeršk pola někak 10,5 do 11 miliardow, prjedy hač ličba zaso woteběra.

## Hlej tež
* Wšě lěta 21. lětstotka

## Wotkaz
Kamala Harris

**Kamala Harris** (* 20. oktobra 1964 w Oaklandźe) je US-ameriska politikarka. Wona je wot 20. januara 2021 wiceprezidentka Zjednoćenych statow a tuž po prezidenće Bidenje druha najwyša čłonka jeho kabineta. Wona je prěnja žona w tutym zastojnstwje. Po rozsudźe Bidena, zo njekandiduje w nowembrje 2024 znowa, je Harris kandidatka Demokratiskeje strony za wólby prezidenta.

Wona bě wot 2011 do 2017 statna rěčnica w Kaliforniskej a zastupowaše zwjazkowy stat wot 2017 do 2021 w senaće Zjednoćenych statow.

## Wotkazaj

* Webstrona
Ẑ

**Ẑ**, jako minuskla **ẑ**, je 23. pismik Esperanto-alfabeta, kotryž ma wurjekowanje [ʒ] a mjeno "ẑo".

Jeho zwuk so w druhich rěčach realizuje jako:
* **Z**(i) : Kunrei-Transkripcija: jenož *zi* じ[ẑi]
* **ZH** (jendźelsce), Hepburn-Transkripcija: zha じゃ[ẑa], zhi じ[ẑi], zhu　じゅ[ẑu], zhe じぇ[ẑe], zho じょ[ẑo]
* **IX** (katalansce)
* **J** (francosce)
* **ZJ** (nižozemsce)
* **ZS** (madźarsce)
* **ZY** Kunrei-Transkripcija: zya じゃ[ŝa], zyu じゅ[ŝu], zye じぇ[ŝe], zyo じょ[ŝo]
* **Ż** (pólsce)
* **J** a **G** (portugalsce)
* **Ž** (w rozdźělnych łaćonsce pisacych słowjanskich rěčach a baltiskimaj rěčomaj litawšćina a letišćina)
* **J** (turkowsce)
* **Ж** (w kyriliskim alfabeće)

**Ẑ** je wunamakanka Zamenhof, modifikacija pismika Z.

**Ẑ** je onomatopeija za interjekciju *ĉiit!*: *"Ẑẑ… Ĉit! Silentu!"*

**Ẑ** so wužiwa w normje transliteracije ISO 9 jako reprezentant kyriliskeho pismika Җ.
V

**V** abo **v** je 21. pismik klasiskeho a 22. moderneho łaćonskeho alfabeta. W serbšćinje wón jenož w cuzorěčnych swójskich mjenach wustupuje, hewak pisatej so wotpowědnej zwukaj jako *w* abo *f*. Wón reprezentuje konsonant a je w němčinje scyła najrědši pismik. W Morsowym alfabeće zwoprawdźi so V přez ···–.

## Wotkaz
X

**X** abo **x** je 23. pismik klasiskeho a 24. moderneho łaćonskeho alfabeta. W serbšćinje wón jenož w cuzorěčnych swójskich mjenach wustupuje, hewak pisa so zwuk jako *ks*. Wón reprezentuje konsonant a je w němčinje scyła najrědši pismik. W Morsowym alfabeće zwoprawdźi so X přez –··–.

## Wotkaz
Giuanna Emilia Caviezel

**Giuanna Emilia Caviezel** (narodź. we Vrinje, Lumnezia) je sociolinguistka.

## Žiwjenje
Wona studowaše wjacerěčnu komunikaciju na uniwersiće w Genfje z wukrajnymi semesterami na Aix-Marseille Université a na University of Manchester. Po tym absolwowaše master w sociolinguistice na Centeru for the Study of Language and Society uniwersity w Bernje. Za swoje dźěło *Widźomnosć retoromanskeje w zjawnym rumje: W polu napjatosćow mjez rěčnym spěchowanjom a zwičnjenjom etnolinguistiskeje awtentiskosće* bu wona 2021 z fakultowym mytom za najlěpše masterske dźěło nalětnjeho semestra wuznamjenjena. Wona dźěłaše w Šwicarskej zwjazkowej kencliji jako oficialna retoromanska přełožowarka Šwicarskeje, bě zamołwita za retoromanske wodźenja po parlamenće a wuwučowaše na Romaniskim seminarje uniwersity Zürich. W nalěću 2024 skutkowaše wona na NTNU (Norges teknisko-přirodnovitenskapelig, Trondheim) jako slědźerska asistentka w fachowym wobłuku sociolinguistika a přełožowanske wědomosće. Aktualnje dźěła na UiT (Norges arktiske universitet, Tromsø) w projekće *Multilingualizm w transicijach* sobu a slědźi we wobłuku rěčneje politiki kaž tež widźomnosće, škita, spěchowanja a komodifikowanja rěče a kultury indigenych ludow. W nazymje 2024 nastupi swoje městno jako doktorandka na Uniwersiće Zürich z dźěłom na temu *Kolektiwna konstrukcija*.

## Wotkazy

* Giuanna Emilia Caviezel pola ORCID
Matthias Theodor Vogt

**Matthias Theodor Vogt** (narodź. 1959 w Romje) je kulturnopolitiski wědomostnik.

## Žiwjenje
Wón bu w hudźbnych dźiwadłowych wědomosćach promowowany a habilitowaše so na polu urbanistiki. Skutkowawši na Bayreuthskich swjedźenskich hrach a operowych domach mj. dr. we Wienje, Rusu, Moskwje, wuwi Vogt 1992–1995 koncept Sakskeho zakonja wo kulturnych rumach a dźěłaše pjerowodźacy sobu na jeho přesadźenju. Wot 1994 je direktor Instituta za kulturnu infrastrukturu Sakskeje,  1997-2024 profesor za kulturnu politiku a kulturne stawizny na Wysokej šuli w Žitawje/Zhorjelcu. Uniwersita Pécs pomjenowa jeho 2012 na profesora honoris causa, Pólska republika 2014 na oficěra pólskeho zasłužbneho rjadu počesćujo jeho angažement za němsko-pólske zhromadne dźěło. Ilia-uniwersita Tbilisi spožči jemu titl doctor iuris honoris causa hódnoćejo jeho zasłužbow wo dalewuwiće kulturneho prawa. Vogt je awtor a koawtor mnohich analyzow europskich mjeńšin, wosebje serbskeho ludu.

## Wotkazy

* Matthias Theodor Vogt pola ORCID
Sabine Asmus

**Sabine Asmus** (rodź. w Berlinje) je keltologowka (2003 we Wienje zhabilitowana) a linguistka (habilitacija 2008 w Poznanju). 

## Žiwjenje
Po studiju wučerstwa jendźelšćiny a rušćiny bu 1991 na Humboldtowej uniwersiće w Berlinje w předmjeće keltologija promowowana. Wot 1994 nawjedowaše keltologiju na Humboldtowej uniwersiće. Wot lěta 2000 dźěłaše jako profesorka za keltologiju, anglistiku a mjeńšinowe rěče we Wienje, Lublinje, Poznanju a Šćećinje. Z toho stej keltiskej wotrjadaj w Poznanju a w Šćećinje wušłoj. Wot 2013 dźěła wona w Instituće za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity, wot 2023 na profesurje zwonka plana. Zhromadnje z wjednikom instituta Edwardom Wornarjom a ze startowym financowanjom přez irske pjenjezy je na Lipšćanskej uniwersiće mjezynarodny studijny přechod za europske mjeńšinowe rěče (B.A.) zarjadowała.

## Wotkazy

* Sabine Asmus pola ORCID.
Beat Siebenhaar

**Beat Siebenhaar** (* 29. julija 1962 w Zürichu) je linguist a dialektologa ze slědźerskimi ćežišćemi warjetetiska linguistika, rěč w nowych medijach, prosodija a dialektologija.

## Žiwjenje
Wón studowaše 1983 do 1991 na Uniwersiće w Zürichu germanistiku, filozofiju a literarnu kritiku a promowowaše 1999 we wobłuku němskeho rěčespyta z disertaciju *Wo rěčnej warizaciji, rěčnej změnje a nastajenju k rěči na přikładźe Aarauskeje narěče w labilnym pasmje mjez Zürichskej a Bernskej narěču*. Wot lěta 2008 ma na Lipšćanskej uniwersiće profesuru za germanistisku linguistiku (ćežišćo warjetetoweje linguistiki). Do toho skutkowaše mjez druhim na uniwersitach w Zürichu, Bernje a Lausanne. Na Lipšćanskej uniwersiće je Siebenhaar wot oktobra 2016 dekan filologiskeje fakulty.

## Wotkazy

* Beat Siebenhaar na webstronje Lipšćanskeje uniwersity
* Beat Siebenhaar pola ORCID
Palatal

**Palatal** (abo *palatalny konsonant*, *srjedźnojazykowy konsonant*) je wopřijeće z rěčespyta.

Přehlad wo palatalnych zwukach:

## Literatura
* *Ladefoged P.*, *Maddieson I.* The Sounds of the World's Languages. — Oxford, Cambridge (Massachusetts): Blackwell Publishers, 1996. — 407 p. — ISBN 0-631-19814-8.

## Nóžki


## Wotkaz
Ẏ

**Ẏ** **ẏ** je pismik łaćonskeje wersije čečenskeho alfabeta, kotryž steji za zwuk [ʕ]. Wotpowědny pismik w husćišo wužiwanym kyriliskim alfabeće je **ґъ**.
Х (kyrilica)

**Cha** (**', **', wurjekowanje []) je pismik wužiwany w jakutiskej rěči jako třicety pismik alfabeta a abchaziskej rěči jako wósom-a-třicety pismik.

## Kody
Brěznica

**Brěznica** ( *Prießnitz*) je 25 kilometrow dołha rěka a prawy přitok Łobja w Sakskej. Wona so wužórli blisko Rossendorfa, ćeče nimale přez cyłu swoju dołhosć přez Drježdźansku holu a wuliwa so we Wonkownym Nowym měsće w Drježdźanach do Łobja. Nimale cyły běh rěki leži na měšćanskim teritoriju Drježdźan.

Staroserbske mjeno wotwodźuje so wot *[[brěza]]*. Na wot Brěznicy napławjenym pěskojtym kraju na prawym brjoze Łobja załožichu Serbja sydlišćo „Stare Drježdźany“ (Altendresden), předchadnik dźensnišeho města. Rěka sama je so w lěće 1441 jako *Breßynicz* a 1527 jako *Brißenitz* mjenowała. 

## Žórła


## Wotkaz
Tanečnice

**Tanečnice** () je hórski chribjet z wysokosću 599&nbsp;metrow, kotryž leži na teritoriju čěskeho města Mikławšowicy a zdźěla sakskeho města Zebnica. Słuša k Łužiskim horam, hdźež je druhi najwyši wjeršk. Geologiske podłohi tworja drobny hač srjedźnozornity łužiski granodiorit ze žiłkami dolerita. Přewažowacy pódowy typ je bruna zemja. Tudyše rěčki słušeja k přitočnišću Łobja a Sewjerneho morja. Lětne spadki překroča 900&nbsp;mm a přerězna lětna temperatura wučinja mjenje hač 6&nbsp;°C. Na Tanečnicy rostu přewažnje njedomoródne šmrěkowe monokultury, na wjacorych městnach su so prěnjotne bukowiny a łuhi z jasenjemi a wólšemi zachowali. Čěski dźěl Tanečnicy přisłuša krajinoškitnemu pasmu Połobske pěskowčiny, na sakskim boku namakatej so přirodoškitnej rezerwataj Heilige Hallen a Gimpelfang.

Mjeno hórki Tanzplan (Rejwanska płonina abo mytina) nasta z pomjenowanja Tannenplan (Jědlowa płonina), čěske mjeno Tanečnice (serbsce Rejwarka) započa so po Druhej swětowej wójnje wužiwać. Po bladźe pochadźa mjeno wot lěsnych soninow, kotrež na horje rejwachu a zawjedźechu hońtwjerjow. W 13.&nbsp;lětstotku załožichu pod horu nowej sydlišći Zebnicu a Mikławšowicy. Tomášov na južnym wotbóčku nasta hakle 1735. Prěnja wuhladna wěža, sydomposchodowa drjewjana wěža krónprinca Rudolfa *(Kronprinz-Rudolf-Turm)* wysoka 26&nbsp;metrow, wotewrě so 6.&nbsp;oktobra 1886. Pódla njeje natwarichu drjewjany kiosk, kotryž bórze hórska hěta z hosćencom naruna. Drjewjanu wuhladnicu zniči 1903 wichor. Nowu wosomróžkatu murjowanu wuhladnu wěžu, tohorunja 26 metrow wysoku, mjenowana Bismarckowa wěža *(Bismarckturm)*, wotewrichu 28. meje 1905. Je to najsewjerniša wuhladna wěža Čěskeje.

## Wotkaz

* Oficialna strona
Vietnamšćina

**Vietnamšćina** (*tiếng Việt*) je awstroaziska rěč, kotraž je hamtska rěč we Vietnamje. Wona ma něhdźe 85 milionow rěčnikow, z kotrychž su 80 milionow we Vietnamje žiwi (88 % wobydlerstwa) a pjeć milionow we wukraju. Najbliša pŕiwuzna rěč je muongšćina, kotraž je mjeńšinowa rěč we Vietnamje.

Hačrunjež njeje pŕiwuzna ze chinšćinu, ma vietnamšćina wjele chinskich požčonkow, kiž wučinja na 70 % jeje słowoskłada.

Vietnamšćina je zwukowa rěč a jednozłóžkowa rěč.

## Wotkazaj

* Vdict – Vietnamsko-jendźelsko-chinski słownik
Hanoi

**Hanoi** ( Hà Nội, , „město mjez rěkomaj“) je stolica a druhe najwjetše město Vietnama w juhowuchodnej Aziji kaž tež kulturne a politiske srjedźišćo kraja. Město ma wjace hač 8 milionow wobydlerjow a je najstarša wobstejaca stolica juhowuchodneje Azije z prěnim naspomnjenjom w lěće 1010.

## Wotkaz
Zwjazk Sahry Wagenknecht

**Zwjazk Sahry Wagenknecht – rozum a sprawnosć** ( *Bündnis Sahra Wagenknecht – Vernunft und Gerechtigkeit*, skrótka BSW) je politiska strona w Němskej, kotraž wotšćěpi so w lěću 2023 wot Lěwicy a bu dnja 8. januara 2024 jako strona załožena. Předsydźe staj Fabio de Masi a Amira Mohamed Ali.

W 20. němskim zwjazkowym sejmje bě BSW dla přestupa 10 zapósłancow někotre měsacy zastupjeny. Při prěnich krajnych wólbach w Sakskej, Durinskej a Braniborskej zaćahny młoda strona do wšěch třoch sejmow a dósta wšudźe lěpše wuslědki hač Lěwica. W Berlinje, Hamburgu a Porynsko-Pfalcy je wona přez přestup zapósłancow tohorunja zastupjena. Wot decembra 2024 wobdźěleše so BSW jako mjeńši koaliciski partner na krajnymaj knježerstwomaj w Braniborskej a Durinskej, při čimž so braniborska koalicija spočatk januara 2026 rozłama. Při dočasnych wólbach do zwjazkoweho sejma w februarje 2025 zwrěšći na hranicy 5 procentow a njemóžeše do němskeho parlamenta zaćahnyć.

BSW zasadźuje so za zakónčenje němskeje pomocy nadpadnjenej Ukrainje w boju přećiwo Ruskej a wobmjezowanje migracije do Němskeje, hodźi so pak po hospodarskej politice skerje do lěweho spektruma.

## Wotkazaj

* Webstrona BSW
Hańža Winarjec-Orsesowa

**Hańža Winarjec-Orsesowa** (* 20. meje 1926 w Radworju, † 1. meje 2016 w Budyšinje) bě serbska Wyša wučerka (1964) a spisowaćelka.

## Žiwjenje
Bě dźowka ratarja a rěznika. Jeje ródny dom je dźensniša pjekarnja w Radworju. Wot 1932 do 1940 wopyta ludowu šulu.

1940 – 1942 běše w powołanskej šuli we Wulkej Dubrawje.

Absolwuje 1946 w Radworju wučerski wustaw a sta so z nowowučerku. Studowaše serbšćinu a němčinu w dalokostudiju na Serbskim pedagogiskim instituće w Małym Wjelkowje a Budyšinje.

1966 zmandźeli so w Praze z Arnoštom Orsesom. Wona běše žiwa w Radworju, Počatkach (ČSSR) a Budyšinje. W Čěskej podawaše němčinu.

Wudawaše wučbnicy za serbšćinu, basnješe a publikowaše w nowinach a časopisach. Nimo toho pisaše wjele wo stawiznach Radworskeje wjeski a cyrkwje.

Po smjerći mandźelskeho nawróći so do Łužicy. Wodźeše zajimowanych ludźi po Radworju, wosebje tež šulske rjadownje. Wjele lět je pola Šmitec wozydłownistwa jako busowa přewodźerka po puću była.

Hańža Winarjec-Orsesowa je pochowana na Radworskim kěrchowje.

## Literatura
* *Radwor – starodawna cyrkwinska wjes.* Radwor 1996, 116 str.
* *Radwor – ze stawiznow wjesneje šule.* LND, Budyšin 2006, 168 str.

## Nóžki
Hraniční vrch

**Hraniční vrch** (, ) je 522&nbsp;m wysoka zalěsnjena hora w Mikławšowicach w Čěskej.

## Přirodne poměry
Hranična hora słuša k čěskemu dźělu Łužiskich horow, hdźež je 9.&nbsp;najwyši wjeršk w čěskim dźělu a 16.&nbsp;najwyši wjeršk w cyłych horach. Geologisku podłohu tworja drobny hač srjedźnozornity łužiski granodiorit, hrubozornaty brtniski zornowc a porfyr. Přewažowacy typ pódy je bruna póda. Cyła hora słuša k přitočnišću Łobja a Sewjerneho morja, při čimž nimale wšitke rěčki čekaja do Křinice. Wjetšina hory je zalěsnjena a přewažowaca šmrěkowa monokultura bu po lěće 2018 sylnje trjechena. Přerězna lětna temperatura trochuje na 6&nbsp;°C a přerězne lětne spadki na 800 hač 900&nbsp;mm. Přewažny dźěl Hraničneje hory přisłuša k krajinoškitnej kónčinje Połobske pěskowčiny.

## Stawizny
Hižo wot srjedźowěka bě Hranična hora lokalnje wuznamne wobchadne křižnišćo. Hinterhermsdorfski puć, kotryž zwjazuje Mikławšowicy a sakski Hinterhermsdorf, běše dźěl wikowanskeje šćežki, kotraž rěka Čěski puć. Na tutym puću bu w lěće 1858 křiž z lateho železa z kamjentnym spódkom nastajeny, kotryž bě w lěće 2018 wot Towarstwa Nixdorf saněrowany. W lěće 1900 wotewrěchu zapadnje wot wjerška wulětny hosćenc „Antonital“ a 1904 hosćenc „Hantschberg“ z wuhladnej terasu. Wobaj twaraj buštej po Druhej swětowej wójnje spotorhanej. W powójnskim času słušeše hórka hač do lěta 1964 k zjawnosći njepřistupnemu namjeznemu pasmu

## Turistika
Módrje markěrowana pućowanska šćežka wjedźe po Padustwowej šćežce, žołto markěrowana šćežka a kolesowarska šćežka měritej na namjezny přechod. Namjezny přechod do Hinterhermsdorfa su za pěškow a kolesowarjow w lěće 1996 znowa wotewrěli.

## Galerija

Mikulášovice - kříž 3056u.jpg|Křiž
Hančperk 45 - vrchol.jpg|Wjeršk
MRGS 035 - lužický granodiorit.jpg|Łužiski granodiorit
MRGS 042 - brtnická žula 1.jpg|Brtniski zornowc


## Žórła


## Literatura
* KARLÍČEK, Petr; NĚMEC, Jan. Mikulášovice. Dlouhá historie nejdelšího města českého severu. 1. vyd. Mikulášovice: Město Mikulášovice, 2016. 264 s. ISBN 978-80-270-0806-3.
* MELICHAR, Jaroslav, a kol. Vlastivěda Šluknovského výběžku pro školy a veřejnost. Šluknov: Sdružení pro rozvoj Šluknovska, 2008. 252 s. ISBN 978-80-254-1704-1.

## Wotkazy
* 
* Mapy.com: pućowanska karta, Hranična hora a wokolina
* Geologiska karta Čěskeje 1&nbsp;:&nbsp;25&nbsp;000
Swójba

**Swójba** je w sociologiskim zmysle žiwjenske zhromadźenstwo, kotrež ma swój zakład na partnerstwje, mandźelstwje, adopciji abo pochadźe. Wona wobsteji zwjetša ze staršeju abo zamołwitych za kubłanje z dźěćimi. Druhdy słušeja dalši přiwuzni abo partnerjo k swójbje, kotřiž móžeja tež w samsnej domjacnosći bydlić. Zakład swójby su předewšěm přiwuzniske poćahi.

## Wotkaz
Dźingis Chan

**Dźingis Chan** (prěnjotne mjeno **Temüdźin** abo **Temudźin**, tatarsce za „kowar“; *&nbsp;prawdźepodobnje wokoło 1155, 1162 abo 1179; †&nbsp;najskerje  18. awgusta 1227) běše wulkochan Mongolow, kotryž je mongolske kmjeny zjednoćił a wulke dźěle srjedźneje Azije hač ke Kaspiskemu morju a sewjerneje Chinskeje pod kontrolu dóstał. Tohodla płaći jako załožer Mongolskeho mócnarstwa. Jeho knjejstwo jako prěni wulkochan Mongolow traješe wot 1206 do 1227.

Po jeho smjerći so mócnarstwo mjez jeho synami rozdźěli a so dale powjetši, rozpadny pak dwě generaciji pozdźišo.

## Wotkazaj

*
Lubjenc (hora)

**Lubjenc** () je 384 metrow wysoka hora w sakskej Hornjej Łužicy. Je najsewjerniša hora we Łužiskich horach.

## Přirodne poměry
Hora leži na sewjernej kromje němskeho dźěla Łužiskich horow, dokładnišo jich wuchodneho dźěla. Na sewjeru nawjazuja Hornjołužiske hona. Pod juhozapadnej nohu Lubjenca leži wjes ze samsnym mjenom Lubjenc, kotraž přisłuša Budestečanskej gmejnje, wjeršk a wjetšina hórki pak leži na teritoriju Kubšic. Geologiske podłohi twori we wjeršku łužiski granodiorit a podkładźenje skłoninow potom dwubłyšćinkaty granodiorit. Cyła hora słuša k přitočnišću Lubaty a z tym Sprjewje a Sewjerneho morja.

## Stawizny
Horu su ze srjedźowěka ratarsce wužiwali. Wulke dźěle prěnjotnje hustych lěsow buchu wutrjebjene, zo by rólna póda nastała. Prěnjotny lisćowy lěs, kotryž njebu do hospodarskeho jehlinoweho lěsa přeměnjeny, wobchowa so wot wysokosće 300 metrow, na južnej a wuchodnej skłoninje wot wysokosće 370 metrow. Přez sedło mjez Lubjencom a susodnym Žmórcom wjedźe Kumwałdski wikowanski puć, kotryž zwjazuje Kumwałd z Budyšinom. Alternatiwne pomjenowanje wjerška *Ferdinandshöhe* (Ferdinandowa wyšina) pochadźa wot něhdyšeho wobsedźerja knježeho dwora w Splósku. Na wjeršku steji wopomnjenski kamjeń přerosćeny z blušćom.

## Žórła


### Literatura
* 

## Wotkazaj
* 
* Mapy.cz: pućowanska karta, Lubjenc a wokolina
Pazorki

**Pazorki** su interpunkciske znamješka, kotrež steja w tekstach na započatku a kóncu direktneje rěče, posłownych citatow abo citowaneho titula resp. mjena twórby.

Wone hodźa so nimo toho za wuzběhnjenje wěstych słowow a pasažow, ke kotremuž chce awtor stejišćo zebrać abo wot kotrychž chce so, na přikład ironisce, distancować.

We wšelakich rěčach wužiwaja wšelake družiny pazorkow. W serbskich a němskich tekstach steja pazorki na započatku deleka a na kóncu horjeka („tak“).

## Wotkaz
Roubený

**Roubený** () je 461 metrow wysoka hora, kotraž leži při hranicy Lobendawy, Noweje Wjeski pola Dolneje Poustevny a sakskeho Langburkersdorfa. 

## Přirodne poměry
Hora leži w čěskim dźělu Łužiskich horow. Geologisku podłohu twori drobnje hač srjedźnozornity dwubłyšćinkaty granodiorit, kotryž wudospołnja žiłki bazanita, hematita a křemjenja. Sewjerozapadnje wjerška leži stara skała. Najbóle rozšěrjeny typ pódy je dystriska bruna póda. Zapadna skłonina słuša k přitočnišću Polnicy, druhe skłoniny wotwódnjatej Bublava a Nowowješćanska rěčka, kotrejž stej prawej přitokaj Łučneje rěčki. Cyła hora słuša tak k přitočnišću Łobja a Sewjerneho morja. Skłoniny sewjernje hač wuchodnje wjerška su zalěsnjene z měšanym a jehlinowym lěsom, druhe skłoniny wužiwaja so jako rola.

## Turistika a wobchad
Zapadnje wjerška wjedźe čěsko-němska statna hranica, přez kotruž wjedźe po Drježdźanskej dróze zelenje markěrowana pućowanska šćežka a tež kolesowarska šćežka. Drježdźanska dróha słužeše hač do lěta 1945 awtomobilnemu wobchadej a při hraničnym přechodźe steještej cłownica a korčma. 

## Galerija

MRGS 432 - dvojslídý granodiorit.jpg|Dwubłyšćinkaty granodiorit
MRGS 436 - granodiorit s hematitem a křemenem.jpg|Granodiorit z&nbsp;hematitom a&nbsp;žiłku křemjenja
MRGS 434 - křemen.jpg|Křemjeń
MRGS 433 - bazanit.jpg|Bazanit


## Žórła


## Wotkazaj
* 
* Mapy.com: pućowanska karta, Roubený a wokolina
Solingen

**Solingen** je bjezwokrjesne wulkoměsto w knježerstwowym wobwodźe Düsseldorf w Sewjerorynsko-Westfalskej. Wone słuša do Bergiskeho kraja a do metropoloweho regiona Porynska. Solingen leži něhdźe 24 kilometrow wuchodnje Düsseldorfa a 35 kilometrow sewjernje Kölna.

Město Solingen je centrum němskeje produkcije nožow a dalšich brjenkow. Najznaćišej twarjeni města stej hród Burg an der Wupper a ze 107 metrami najwyši železniski móst Němskeje, Müngstenski móst.

## Wotkazy

* Webstrony města Solingena
* 

## Nóžki
Oberhausen

**Oberhausen** je bjezwokrjesne wulkoměsto w zapadnej Poruhrskej nad rěkomaj Ruhr a Emscher w Sewjerorynsko-Westfalskej z něhdźe 210.000 wobydlerjemi. Oberhausen słuša k metropolowemu regionej Ryn-Ruhr. Lěta 1758 na dźensnišim teritoriju města do skutka stajena železowuškrěwarnja St. Antony, prěnja w Poruhrskej, spožči městu přimjeno „kolebka Ruhrskeje industrije“. Dźensa leži ćežišćo hospodarstwa w konsumje a wólnym času: hoberske nakupowanske centry, wólnočasny park, muzeje, dźiwadła a druhe atrakcije wabja wjele wopytowarjow do Oberhausena. bilden Einkaufs- und Freizeiteinrichtungen einen Schwerpunkt der Wirtschaft; Einkaufscenter, Freizeitpark, Museen, Theater und andere Attraktionen verzeichnen jährlich hohe Besucherzahlen.

## Wotkazy

* Webstrony města Oberhausen
* 

## Nóžki
Ječna hora

**Ječna hora** () je 533&nbsp;metrow wysoki hórski chribjet w Sakskej w gmejnje Neustadt in Sachsen (měšćanski dźěl Rugiswalde).

## Přirodne poměry
Hora ćehnje so do sewjerozapadneho hač juhowuchodneho směra. Leži w sakskim dźělu Łužiskich horow a jich mesogeochorje Zapadne hornjołužiske hory a na juhu nawjaza Zapadołužiska pahórčina. Wjeršk a wulki dźěl hory ležitej na teritoriju města Neustadt in Sachsen, měšćanski dźěl Rugiswalde, w krajnym wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory. Dźěl skłoninow namaka so na teritoriju městow Zebnica a Dolní Poustevna. Wuchodnje wjerška přeprěči němsko-čěska statna hranica. Geologisku podłohu twori drobnje hač srjedźnozornity dwubłyšćinkaty granodiorit, wokoło wjerška a na južnej skłoninje namaka so potom łužiski granodiorit. Na južnej skłoninje namaka so stara skała. Při wjeršku steji kamjentny triangulaciski stołp z&nbsp;lěta 1865. Na zapadnej skłoninje wužórli so Złota rěčka, kotraž słuša k přitočnišću Zebnice a Sewjerneho morja. Najwjetši dźěl wjerška je zalěsnjeny, přewahuje monokultura šmrěka. 

## Turistika a wobchad
Sewjerneje pod horu wjedźe žołto markěrowana pućowanska šćežka z Dolní Poustevny na Ungerberg (538&nbsp;m), kotraž wužiwa historiske Selowe šćežki. Přez južne a zapadne skłoniny wjedu módre a čerwjene markěrowane pućowanske šćežki a kolesowarska šćežka. Na sewjernej skłoninje leži *Skiclub und Skilift Rugiswalde*. Po južnej skłoninje a podnoze wjedźe železniska čara Budyšin – Bad Schandau.

## Žórła


## Wotkazaj
* 
* Mapy.com: pućowanska karta, Ječna hora a wokolina
Krefeld

**Krefeld** (do 25. nowembra 1925 *Crefeld*) je wulkoměsto na lěwym brjoze delnjeho Ryna w Sewjerorynsko-Westfalskej, sewjerozapadnje Düsseldorfa a juhozapadnje Duisburga. Bjezwokrjesne město w knježerstwowym wobwodźe Düsseldorf bě we 18. a 19. lětstotku znate za produkciju somota a židy. Krefeld je wyši centrum a słuša do metropoloweju regionow Ryn-Ruhr a Porynska.

Krefeld je so w lěće 1105 prěni raz pisomnje naspomnił a dósta 1373 měšćanske prawa. Pod knjejstwom Nassauskich bě město w 17. lětstotku dla jich neutrality wućek za nabožinskich ćěkancow a sylnje rosćeše. 1702 přińdźe Moerske hrabinstwo, do kotrehož Krefeld słušeše, k Pruskej. Tekstilna industrija sčini z Krefelda we 18. a 19. lětstotku jedne z najbohatšich městow kraja. Wot lěta 1887 je Krefeld wulkoměsto.

## Wotkazy

* Webstrony města Krefelda
* 

## Nóžki
Jama (Wóspork)

**Jama** ( *Grube*) je hornjołužiska wjeska z 25 wobydlerjemi na samym wuchodźe Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša z lěta 1994 k Wósporkej. Leži na lěwym brjoze Lubaty južnje Nosaćic a wobsteji ze sydlišća horjeka a młyna deleka při rěčce. Bjezposrědnje wuchodnje Jamy běži hranica Zhorjelskeho wokrjesa.

Susodne wsy su Trušecy na sewjeru, Hłušina na wuchodźe a Chrapow na zapadźe. Na juhu leži sydlišćo Nowe Ketlicy. W Jamje započina so 22 kilometrow dołha Młynska šćežka, kotraž wjedźe podłu Lubaty a nimo dźesać młynow hač do Barta.

## Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1483 jako *in der Grube(n)*. Mjeno poćahowaše so prěnjotnje jenož na młyn w dole Lubaty, kotryž so hižo 1504 naspomni. Ležownostne knjejstwo měješe Nosačanske ryćerkubło. We 1880tych měješe Jama po statistice Arnošta Muki cyłkownje 52 wobydlerjow, z nich 37 Serbow (71 %) a 15 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušachu hač do lěta 1679 Ketličanskej a wot toho časa Nosačanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz