Rušćina

**Rušćina** (,  ) je słowjanska rěč. Ruska rěč słuša k wuchodosłowjanskim rěčam a do swójby indoeuropskich rěčow a je najbliša ukrainšćinje, rusinšćinje a běłorušćinje.

Rušćina je hamtska rěč Ruskeje a słuži jako rěč mjezynarodneje komunikacije a zhromadneho dźěła mjez wulkej ličbu narodow, kiž wobydluja něhdyše republiki Sowjetskeho zwjazka (w Běłoruskej, w Ukrainje, w Kazachstanje, w Kirgiskej a w druhich krajach). Rusce rěči so nimo toho tež w Zjednoćenych statach Ameriki, w Pólskej, w Němskej, w Bołharskej atd.

Rušćina je připóznata jako jedna z pjeć oficialnych jednanskich rěčow w Organizaciji zjednoćenych narodow.

Rusce rěči 255 milionow ludźi (dźewjata najwjetša rěč w swěće, 2024), z toho w Ruskej samej wjace hač 134 miliony (2020), jako maćeršćinu — 111,5 milionow (2020).

## Dialekty
Nimo jednotneje powšitkownje připóznateje spisowneje rěče rěči so hišće wulka ličba wšelakorych regionalnych dialektow.

Wšitke dialekty rozrjaduja so do třoch skupin: sewjerneje, južneje a srjedźnoruskeje předchodneje.

Narěčne wosebitosće sewjernych dialektow (ladogo-tichwinskeho, wologodskeho, archangelskeho (pomorskeho) atd.):
* zachowanje njeakcentowaneho *o*: [молокó] ([moloko]) "mloko"; *до гó*[рода] (*do go*[roda]) "do města";
* zachowanje konsonanta *g* (jako w spis. rus.): *но*[г]*а* (*no*[g]*a*) "noha";  
* femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku *-ы* město južnoruskeje *-е* (jako w spis. rus.): *возле жен*[ы] (*wozle žen*[y]) "pola žony";
* w 3. wos. prezensa werba kóncowka z twjerdym konsonantom *-t* (jako w spis. rus.): *(он/она/оно) спи*[т] (*on/ona/ono spi*[t]) "(wón/wono/wona) spi"; *(они) спя*[т] (*oni spja*[t]) "(wone) spja" atd.
Narěčne wosebitosće južnych dialektow (zapadneho, kursko-orjolskeho, wuchodneho (rjazańskeho) atd.):
* we wšěch złóžkach bjez přizwuka so přeměnjeja wokale *а*, *о* do jednoho zwuka — tónle zjaw so mjenuje akanje (jako w spis. rus.): [мълакó] ([məlako]) "mloko"; *до гó*[ръдъ] (*do go*[rədə]) "do města"; 
* změna konsonanta *g* na *γ* (abo *h*): *но*[γ]*а* (*no*[h]*a*) "noha"; 
* femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku *-е*: *возле жен*[е] (*wozle žen*[e]) "pola žony"; 
* w 3. wos. prezensa werba kóncowka z mjechkim konsonantom *-t’* : *(он/она/оно) спи*[т’] (*on/ona/ono spi*[t’]) "(wón/wono/wona) spi"; *(они) спя*[т’] (*oni spja*[t’]) "(wone) spja" atd.

## Ruski alfabet

Fonetiska hódnota a přikłady:
* А — *армия* (*armija*) "armeja"; *дар* (*dar*) "dar"; *час* (*čas*) "hodźina";
* Б — *b*: *большой* (*bol’šoj*) "wulki"; *b’*: *белый* (*b’elyj*) "běły";  
* В — *w*: *ванна* (*wanna*) "wanja"; *w’*: *вилка* (*w’ilka*) "widlički";
* Г — *g*: *галка* (*galka*) "kawka"; *g’*: *гибнуть* (*g’ibnut’*) "hinyć";
* Д — *d*: *дуб* (*dub*) "dub"; *d’*: *дело* (*d’elo*) "dźěło";
* Е — *e* (po konsonantach, powšitkownje porowych mjechkich kaž tež tupych sibilantach a *c*): *небо* (*n’ebo*) "njebjo"; *вера* (*w’era*) "wěra"; *шесть* (*šest’*) "šěsć"; *жесть* (*žest’*) "blach"; *целый* (*celyj*) "cyły"; *je* (na spočatku słowa, po wokalach, a po *ь*, *ъ*) *ель* (*jel’*) "šmrěk"; *поесть* (*pojes’t’*) "pojěsć"; *приезд* (*prijezd*) "přijězd"; *к семье* (*k sem’je*) "k swójbje"; *отъехать* (*otjechat’*) "wotjěć";
* Ё — *o* (po porowych mjechkich konsonantach a po tupych sibilantach): *мёд* (*m’od*) "měd"; *тётя* (*t’ot’a*) "ćetka"; *шёлк* (*šolk*) "žida"; *чёрный* (*čornyj*) "čorny"; *jo* (na spočatku słowa, po wokalach, a *ь*, *ъ*): *ёж* (*jоž*) "jěž"; *заём* (*zajom*) "požčonka"; *семьёй* (*sem’oj*) "swójbu"; 
* Ж — *жаба* (*žaba*) "krokawa"; *жито* (*žito* — *ž*[y]*to*) "žito";
* З — *z*: *запад* (*zapad*) "zapad"; *z’*: *зять* (*z’at’*) "přichodny syn";
* И — *i*, *y* na spočatku słowa, po wokalach, po mjechkich konsonantach a po *ž*, *š*, *c*: *их* (*ich*) "jich" (gen. *woni*); *бои* (*boi*) "boje"; *липа* (*lipa*) "lipa"; *жир* (*žir* — *ž*[y]*r*) "tuk"; *цифра* (*cifra* — *c*[y]*fra*) "cyfra"; *ji* po *ь*: Ильич (*Iljič*) Iljič (wot Илья Ilja — mjeno) na př. Wladimir Iljič Lenin; 
* Й (krótke *i*) — *j* (na kóncu słowa a před konsonantami): *мой* (*moj*) "mój"; *последний* (*poslednij*) "posledni"; *край* (*kraj*) "kraj"; *чайка* (*čajka*) "tonuška";
* К — *k*: *кора* (*kora*) "skora"; *k’*: *кедр* (*k’edr*) "cedra";
* Л — *l*: *ладонь* (*ladoń*) "dłóń"; *l’*: *лист* (*l’ist*) "łopjeno";
* М — *m*: *маска* (*maska*) "maska"; *m’*: *мясо* (*m’aso*) "mjaso";
* Н — *n*: *новый* (*nowyj*) "nowy"; *n’*: *нет* (*n’et*) "nic";
* О — *осень* (*oseń*) "nazyma"; *воск* (*wosk*) "wósk"; *яйцо* (*jajco*) "jejo";
* П — *p*: *поле* (*pol’e*) "polo"; *p’*: *пиво* (*p’iwo*) "piwo";
* Р — *r*: *рука* (*ruka*) "ruka"; *r’*: *река* (*r’eka*) "rěka";
* С — *s*: *сова* (*sowa*) "sowa"; *s’*: *сила* (*s’ila*) "móc";
* Т — *t*: *тогда* (*tohda*) "tehdy"; *t’*: *тело* (*t’elo*) "ćĕło";
* У — *ухо* (*ucho*) "wucho"; *думать* (*dumat’*) "myslić"; *чудо* (*č’udo*) "dźiw"; 
* Ф — *f*: *форма* (*forma*) "forma"; *f’*: *фирма* (*’f’irma*) "firma";
* Х — *ch*: *хор* (*chor*) "chór" kaž *ch* w słowje "wucho"; *ch’*: *хирург* (*ch’irurg*) "chirurg" kaž *ch* w słowje "mnich";
* Ц — *цапля* (*capl’a*) "čapla"; 
* Ч — *час* (*čas*) "hodźina";
* Ш — *шум* (*šum*) "hara"; *шить* (*šit’* — *š*[y]*t’*) "šić";
* Щ — *щит* (*ščit*) "tarč";
* ъ (twjerdy znak) — signalizuje, zo ma so slĕdowacy wokal čitać jako skupina *j* + wokal: *объектив* (*objektiw*) "objektiw"; *объём* (*objom*) "wobjim"; *адъютант* (*adjutant*) "adjutant"; *объятие* (*objatije*) "wobjeće";
* Ы — *y* po porowych twjerdych konsonantach: *мыло* (*mylo*) "mydło"; *сады* (*sady*) "zahrody"; *разгрызть* (*razhryzt’*) "rozhrymzać";
* ь (mjechki znak) — ma samsnu funkciju kaž pismik *ъ*: *семья* (*sem’ja*) "swójba", *к семье* (*k sem’je*) "k swójbje"; *пью* (*p’ju*) "piju"; *пьёт* (*p’jot*) "pije"; woznamjenja mjechkosć předchadźaceho konsonanta: *мать* (*mat’*) "mać"; *маленький* (*malen’kij*) "małuški"; pisa so po tradiciji po tupych sibilantach na kóncu někotrych formow: *знаешь* (*znaješ*) "wěš"; *мышь* (*myš*) "myš"; *режь* (*r’ež*) "rěž"; *печь* (*p’eč’*) "pjec";
* Э (wobroćene *e*) — *e* na spočatku słowow, druhdy po wokalach a po porowych twjerdych konsonantach: *этот* (*etot*) "tón"; *поэт* (*poet*) "basnik"; *мэр* (*mer*) "měšćanosta";
* Ю — *u* po porowych mjechkich konsonantach: *люди* (*l’udi*) "ludźo"; *морю* (*mor’u*) "morju"; *ju* na spočatku słowa, po wokalach a *ь*, *ъ*: *юбка* (*jubka*) "suknja"; Юрий (Jurij) Jurij; *поют* (*pojut*) "spěwaja"; *бьют* (*b’jut*) "bija";
* Я — *a* po porowych mjechkich konsonantach: *мяч* (*mjač*) "bul"; *поля* (*polja*) "pola"; *ja* na spočatku słowa, po wokalach a *ь*, *ъ*: *яма* (*jama*) "jama"; Яков (Jakow) Jakub; *стоят* (*stojat*) "steja"; *семья* (*sem’ja*) "swójba";

## Fonetika
### Wokale

Rušćina ma 5 wokaliskich fonemow (wokale so rozeznawaja po wysokosći wertikalneho połoženja jazyka, po labializowanosći — njelabializowanosći, a po rjadach — po mĕstnje, na kotrymž je jazyk zbĕhnjeny; nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet):

Wokal *i* wustupuje w dwĕmaj wariantomaj. Po mjechkich konsonantach a na spočatku słowa je to wokal prĕdnjeho rjada. Po twjerdych konsonantach pak srjedźneho rjada. Na př. *бить* (*b’it’*) "bić" a *быть* (*byt’*) "być".

Hornjoserbski wokal *y* rozeznawa so wot ruskeho *y*, kiž ma bóle zadnje połoženje — yazyk leži při jeho wurěkowanju w srjedźnym a zdźěla zadnim dźělu ertnicy.

W njepřizwučnych złóžkach so wokale přeměnjeja (redukuja) a w někotrych padach so njerozeznawaja. W złóžce bjezpošrednje před přizwukom po twjerdych konsonantach a tež na spočatku słowa (bjez přizwuka) so přeměni *о* do *а*: *вóды* (*wody*) "wody" — *в*[а]*дá* (*w*[a]*da*) "woda"; *óсень* (*oseń*) "nazyma" — [а]*сéнний* ([a]*seńńij*) "nazymski". W zbytnych njepřizwučnych złóžkach po twjerdych konsonantach so wokalej *а* a *о* přeměnjatej do krótkeho wokala srjedźneho połoženja jazyka a srjedźneho rjada *ъ* (abo [ə]): *гóрод* (*gorod*) "město" — [гъра]*дá* ([gəra]*da*) "města"; *связáть* (*swjazat’*) "zwjazać" — *свя́з*[ъ]*нный* (*swjaz*[ə]nnyj*) "zwjazany".

We wšěch njepřizwučnych złóžkach po mjechkich konsonantach so přeměnjeja wokale *а*, *о* a *е* do zwuka *ие* (abo *ie*), kotryž leži mjez *i* a *e*: *пять* (*pjat’*) "pjeć" — *п*[и<sup>е</sup>]*ти́* (*p’*[i<sup>e</sup>]*ti*) "pjećoch"; *вё́дра* (*wjodra*) "bowy" — *в*[и<sup>е</sup>]*дрá* (*w’*[i<sup>e</sup>]*dra*) "bowa"; *лéвый* (*l’ewyj*) "lěwy" — *л*[и<sup>е</sup>]*вшá* (*l’*[i<sup>e</sup>]*wša*) "lěwak".

Po twjerdych konsonantach so wokal *i* přeměnja do zwuka srjedźneho rjada *y*: *игрá* (*igra*) "hra" — *c *[ы]*гры́* (*s *[y]*gry*) "z hry".

=== Konsonanty ===
Konsonanty (37 fonemow) so dźĕla do [[Sonorne konsonanty|sonornych]] a [[Šumne konsonanty|šumnych]]. Sonory su *m*, *mʲ*, *n*, *nʲ*, *l*, *lʲ*, *r*, *rʲ*, zbytne su šumne. Sonorne a šumne konsonanty so rozeznawaja po městnje [[Artikulacija|artikulacije]] a po wašnju wurjekowanja (nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet; horjeka — [[Njespěwne konsonanty|njespěwny konsonant]]; deleka — [[Spěwne konsonanty|spěwny]]):


== Gramatika ==
Rušćina ma šěsć padow a dwě čisle. [[Dual]] wjace nima. Při [[Substantiw|substantiwow]], [[Pronomen|pronomenow]] a (zdźěla) ł-formow [[Werb|werbow]] ma tři [[Genus|genusy]].

=== Měć ===
Za serbski werb *měć* eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju **, genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba **. Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje. 
*  *abo*  "Mam wołojnik."
*  "Měch wołojnik."
*  "Změju wołojnik."

Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw.

*  "Nimam wołojnik." (Stara warianta bě: )
*  "Njemějach wołojnik."
*  "Njezměju wołojnik."

=== Wěcowniki ===
Deklinacija [[substantiw]]ow:
* I. typ — muskeho rodu: *стол* (*stol*) "blido", *конь* (*koń*) "kóń"; srjedźneho rodu (kóncowki *-о* a *-е*): *окно* (*okno*) "wokno", *поле* (*pole*) "polo";
* II. typ — žónskeho, muskeho a srjedźneho rodu (kóncowka *-a*): *карта* (*karta*) "karta", *земля* (*zemlja*) "zemja", *сирота* (*sirota*) "syrota";
* III. typ — žónskeho rodu (kóncowka *-ø*): *ночь* (*noč’*) "nóc"; muskeho rodu: *путь* (*put’*) "puć"; ničejeho rodu (kóncowka *-ja*): *имя* (*imja'') "předmjeno".

Substantiwy (singular):

## Nóžki