Ablawt

**Ablawt** (tež *apofonija*) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.

Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
* Połny schodźenk (zakładny schodźenk, normalny schodźenk) 
* Podlěšenski schodźenk
* Zhubjenjenski schodźenk (redukciski schodźenk, nulowy schodźenk)

## Ablawty pola němskich [[werb]]ow

W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na&nbsp;př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.

Přikład z němčiny:

Słaby werb je na&nbsp;př. **loben**, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: **loben, lobte, gelobt**.

Sylny werb je na&nbsp;př. **trinken**, wokal měnja so při tworjenju preterituma: **trinken, trank, getrunken**.

Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj.&nbsp;dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na&nbsp;př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.

Přikłady za werby jednotliwych **ablawtowych rjadow**:

1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
* b**ei**ßen - b**i**ss - geb**i**ssen
* schr**ei**ben - schr**ie**b - geschr**ie**ben
* schn**ei**den - schn**i**tt - geschn**i**tten

2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
* b**ie**gen - b**o**g - geb**o**gen
* b**ie**ten - b**o**t - geb**o**ten
* fl**ie**gen - fl**o**g - gefl**o**gen
* fr**ie**ren - fr**o**r - gefr**o**ren
* w**ie**gen - w**o**g - gew**o**gen

3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
* s**i**ngen - s**a**ng - ges**u**ngen
* st**e**rben - st**a**rb - gest**o**rben

4. ablawtowy rjad němčiny: e/o - a - o
* k**o**mmen - k**a**m - gek**o**mmen
* n**eh**men - n**ah**m - gen**o**mmen

5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
* l**e**sen - l**a**s - gel**e**sen
* l**ie**gen - l**a**g - gel**e**gen
* s**i**tzen - s**a**ß - ges**e**ssen

6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
* tr**a**gen - tr**u**g - getr**a**gen
* gr**a**ben - gr**u**b - gegr**a**ben

7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
* h**ei**ßen - h**ie**ß - geh**ei**ßen
* h**au**en - h**ie**b - geh**au**en
* st**o**ßen - st**ie**ß - gest**o**ßen
* f**a**ngen - f**i**ng - gef**a**ngen
* f**a**llen - f**ie**l - gef**a**llen
* schl**a**fen - schl**ie**f - geschl**a**fen
* r**u**fen - r**ie**f - ger**u**fen

Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.

Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na&nbsp;př.

*němčina:* 
* **sprechen - sprach - gesprochen**
* **geben - gab - gegeben**
*nižozemšćina:*
* **spreken - sprak - gesproken**
* **geven - gaf - gegeven**
*jendźelšćina:* 
* **speak - spoke - spoken**
* **give - gave - given**
*islandšćina:* 
* **stela - stal - stolið**
* **gefa - gaf - gefið**

Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili. 

Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjerogermanšćinje rozšěrjeny přezwuk (na&nbsp;př. němsce M**au**s - M**äu**se, M**äu**slein; f**a**hren - f**ä**hrt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.

Znajomosć historiskich wuwićow ablawta móže husto pomhać, zo bychu so po zdaću připadne njeprawidłownosće wuwswětlili. Na přikład ma němski werb "sein" łaćonsce formje *est* (ist) a *sunt* (sind). Je trjeba wobkedźbować, zo tutej formje stej přiwuznymaj němskimaj formomaj jara pdobnej. Rozdźěl mjez singularom a pluralom we woběmaj rěčomaj da so jednorje wujasnić: praindoeuropski korjeń wobeju werbow je **h<sub>1</sub>es-*. W indoeuropskej prarěči bu zdónkowy wokal w pluralu wuwostajeny (t.&nbsp;mj. nulowy schodźenk ablawta), štož k formomaj **h<sub>1</sub>és-ti* za *je* a **h<sub>1</sub>s-énti* für *su* wjedźeše (**-u-** w łać. *sunt* je pozdźiše přetworjenje).

## Ablawty w sanskriće
Stari gramatikarjo sanskrita wuchadźachu wot zhubjenskeho schodźenka jako zakładny schodźenk a mjenowachu połny schodźenk *Guṇa* (wulki stopjeń) a podlěšenski schodźenk *Vṛddhi* (róst). Słowniki sanskrita, kotrež su zwjetša po korjenjach natwarjene, wobsahuje zwjetša zhubjenski schodźenk jako hesło. Nimo wokalow *a/ā, i/ī, u/ū* a diftongow *o/au* a *e/ai* so tež połwokale *y* a *v* jewja, nimo toho sanskrit sonantnej likwidaj *ṛ* a *ḷ* wužiwa, a tež nazalaj *m* a *n* móžetej wokalisku funkciju měć.

Sanskrit znaje 15 ablawtowych rjadow:

## Ablawt w Litawšćinje
W Litawšćinje so tři ablawtowe rjady rozeznawaja, při čimž nic přeco wšě wotstopnjowanja při słowach wustupuja.

Wězo wustupuja nimo toho tak mjenowane ablawtowe wobsunjenja, při čimž tute w tym wobsteja, zo i-schodźenk bjez sćěhowaceho likwidy abo nazala wustupuje.
* t**e**škia, t**ė**škė (t**ė**kšti "šprycować; bić, klepać; mjetać"), t**a**škyti "šprycować", t**ì**ško (t**ì**kšti "šprycować"), t**y**ška "šprycuje, šprycuja"

## Hlej tež
* Přezwuk

## Literatura

* Harald Wiese: *Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.* Logos-Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-8325-1601-7. 
* Alfred Senn: *Handbuch der litauischen Sprache.* Band 1: *Grammatik.* Winter, Heidelberg 1966, S. 77–79 (*Indogermanische Bibliothek.* Reihe 1: *Lehr- und Handbücher*). 

## Eksterne wotkazy
* Online Verbformgenerator Skłonjowanje němskich sylnych werbow z woznamjenjenjom ablawta