open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Swj. Naum

**Swjaty Naum** ( Свети Наум/*Sweti Naum*) je prawosławny klóšter w Sewjernej Makedonskej při wuchodnym brjoze Ohridskeho jězora, njedaloko albanskeje hranicy. Swj. Naum leži 29 kilometrow zdaleny wot města Ohrida. 

Klóšter bu natwarjeny wokoło lěta 895 wot Swjateho Nauma Ohridskeho, kiž bu pozdźišo tež w tutym klóštrje pochowany. Za załoženje klóštra měješe Naum podpěru bołharskeju carow Borisa I. a Simeona I. Po Naumoweje smjerći dnja 23. decembra 910 bu klóšter po nim pomjenowany.

Swjaty Naum słuša hromadźe z Ohridskim starym městom a jězorom k swětowemu kulturnemu herbstwu UNESCO. Dźakowano swojemu dobremu połoženju je jedyn z najpopularnišich pućowanskich cilow w Sewjernej Makedonskej.

## Wotkaz
Swj. Jovan Kaneo

Na zapad wot ribarskeho susodstwa Kaneo, w Ohridźe, steji na skale wysoko nad Ohridskim jězorom **cyrkej swjateho Jovana**. Tuta cyrkej je so w dobje ohridskeje swójby Teologitow wokoło 1280 natwariła. 

Swj. Jovan Kaneo ma praworóžkaty podrys a je we formje křiža natwarjeny, třistronsku apsis na wuchodnej stronje a wosomróžkatu kupolu, kotraž so na štyri prawidłowne stołpy z pendatiwami zepěra.

## Wotkaz
Schadźowanka

**Schadźowanka** (delnjoserbsce: *schadowanka*) je lětne w Hornjej Łužicy so wotměwace zetkanje serbskich gymnaziastow, studentow a absolwentow. Prěnja Schadźowanka wotmě so w lěće 1875 w Chrósćicach.

Wot lěta 1996 je Załožba za serbski lud nošer a zarjadowar Schadźowanki.

## Dotalne schadźowanki

## Wotkaz
* Nahrawanje Schadźowanki 2022 na YouTube
Hornjoserbšćina

**Hornjoserbšćina** je zapadosłowjanska rěč, kotraž so w Hornjej Łužicy wokoło městow Budyšin, Kamjenc a Wojerecy rěči. Wona je přiwuzna z delnjoserbšćinu w susodnej Delnjej Łužicy, čěšćinu, pólšćinu, słowakšćinu a kašubšćinu. Jako słowjanska rěč hornjoserbšćina k indoeuropskim rěčam słuša.

Prawniski status hornjoserbšćiny w Sakskej rjaduje Sakski serbski zakoń.

## Alfabet

Hornjoserbšćina pisa so z wariantu łaćonskeho alfabeta z přidatnymi pismikami **[[č]]** [], **[[ć]]** [], **[[ě]]**, **[[ł]]**, **[[ń]]**, **[[ó]]**, **[[ř]]**, **[[š]]** a **[[ž]]** kaž tež digrafomaj **[[dź]]** [] a **[[ch]]**.

## Prawopis

Moderny, tak mjenowany *analogny* prawopis po čěskim přikładźe wuwiwaše so za serbšćinu pod wliwom Jana Pětra Jordana, Jana Arnošta Smolerja a Michała Hórnika w běhu 19. lětstotka a přesadźi so najprjedy w katolskim a hakle po nanuzowanej přestawce serbskeho pismowstwa mjez 1937 a 1945 tež w ewangelskim wobłuku. Do toho wužiwaše so za serbske teksty frakturne pismo z diakritiskimi znamješkami za wěste zwuki. Zdobom eksistowachu wjacore prawopisne normy, kotrež buchu doskónčnje hakle w 1950tych lětach zjednoćene. 

## Gramatika
Hornjoserbšćina ma sydom padow (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, instrumental, lokatiw, wokatiw) a tři gramatiske čisła (numera), nimo singulara *(jednota)* a plurala *(mnohoty)* tež dual *(dwojota)*. Kaž němčina ma wona tři gramatiske rody: maskulinum, femininum a neutrum.

Serbski werb wustupuje w třoch modusach: indikatiw, konjunktiw a imperatiw.

Charakteristiske za hornjoserbšćinu přirunajo z druhimi zapadosłowjanskimi rěčemi je nimo toho wobchowanje słowjanskeho syntetiskeho preterituma (wón *wobwliwowaše*) nimo analytiskeho perfekta (wón *je wobwliwował*), kotryž wustupuje w dwěmaj formomaj (aorist, imperfekt) wotpowědnje aspektej werba.

## Narěče

Hornjoserbšćina wobsteji resp. wobsteješe z wjacorych dialektow, kotrež so zdźěla chětro wot so rozeznawachu. Nimo hłowneju narěčow, z kotrejuž je so dźensniša spisowna rěč do dalokeje měry wuwiła (Katolska a Budyska narěč) běchu to po Hincu Šewcu Kulowska narěč sewjernje poprawneho katolskeho dialekta, Holanska narěč wuchodnje njeje mjez Wulkimi Zdźarami a Delnim Wujězdom, Wuchodna holanska narěč zady Delnjeho Wujězda přez Klětno a Chrjebju hač do Nisčanskeje kónčiny, mjeztym wotemrěta Lubijska narěč na juhowuchodźe a Wóslinčanska narěč zapadnje Kulowskeje. Wyše Budestec mějachu runje tak wosebity dialekt, kotryž so druhdy jako Horinska narěč mjenowaše.

Wšě narěče na sewjeru runje naličenych (Złokomorowska, Wojerowska, Sprjejčanska, Slepjanska, Wochožanska a Mužakowska narěč) njesłušeja po linguistiskich aspektach hižo do sameje hornjoserbšćiny, ale tworja přechodne dialekty mjez hornjo- a delnjoserbšćinu.

## Wotkazy

### Słownikaj
* Serbsko-němski słownik z deklinaciju a konjugaciju
* Němsko-serbski słownik/Prawopisny słownik

### Korpus
* Korpus Serbskeho instituta

### Dalše
* Online-kurs hornjoserbšćiny (schodźenki A1–B1)
* Awtomatiski serbsko-němski přełožowar „sotra“
* 
* Serbska online-karta Łužicy na luzica.la
* Kurs serbskeje rěče, wšě dialogi z rumunskeje wučbnicy hornjoserbšćiny *Curs practic de limba sorabă*
Finska

**Finska** ( *Suomi*,  *Finland*) je republika při Baltiskim morju w sewjerowuchodnej Europje. Stolica a najwjetše město je Helsinki.

## Geografija
Mjezuje z Norwegskej na sewjeru, z Ruskej na wuchodźe, z Baltiskim morjom na juhu a zdźěla na zapadźe, ze Šwedskej na sewjerozapadźe. Najwyša hora je Haltitunturi (1 328 m nad normalnej nulu).

Najwjetše města nimo stolicy Helsinki su Espoo (w metropolowym rumje; šwedsce *Esbo*), Tampere *(Tammerfors)*, Vantaa *(Vanda)*, Oulu *(Uleåborg)* a Turku ''(Åbo).

## Stawizny
Hač do lěta 1917 bě Finska z dźělom Ruskeho carstwa. Wot 1. januara 1995 je čłon Europskeje unije a wot apryla 2023 tež čłonski stat NATO.

## Žórła


## Wotkazaj
Makedonska Kamenica

**Makedonska Kamenica** (Македонска Каменица) je město we wuchodnej Makedonskej, znate za hórnistwo. Ma 5 147 wobydlerjow.
Podgorica

**Podgorica** je stolica Čorneje Hory a leži w juhu balkanskeho kraja. Ma 186.000 wobydlerjow (2011).

## Wotkaz
Universal Serial Bus

**Universal Serial Bus** (skrótka **USB**) je busowy system, z kotrymž hodźa so ličaki z přidatnymi nastrojemi zwjazać. USB-přizamknjenje žada sej jenož mało městna a móže jednoriše nastroje (myški, tastatury atd.) z milinu zastarować. Z USB wuhotowane nastroje móža so při dźěle zwjazać (Hot-Plugging). Přizamknjene graty a jich kajkosće hodźa so awtomatisce spóznawać.

Načasne ličaki maja zwjetša dwě do šěsć zwjazowanskich městnow (tykački) za USB.


wobraz:USB2-PCI_Card.jpg|USB2.0 PCI-karta
wobraz:USB Male Plug Type A.jpg|USB-tykačk Typ A
wobraz:USB Type-A and B.png|USB-standartny tykačk typ A a B.
wobraz:USB Mini-A and B.png|USB-minitykačkaj typ A a B.
Hanzo Njepila

**Hanzo Njepila** (tež: *Nepila*; * 1. abo 2. awgusta 1766 w Rownom; † 20. junija 1856 runje tam) bě serbski ludowy spisowaćel.

Wotrosće w jara bědnych poměrach, husto tradaše hłód. Wuporjedźowaše ródny statok a nadźěła sej počasu status połbura.

Pola wjesneho krawca nawukny w zymskich měsacach pisać a čitać. Pisanje sta so jemu z wosobinskim wjeselom při ćežkim žiwjenju. Tak nasta wjace hač 30 zešiwkow, zwjetša z awtobiografiskim abo nabožnym wobsahom. Wjetši dźěl wšak dachu jemu wjesnjenjo sobu do rowa. Jenož pjeć rukopisow so zdźerži. Pozdźiši Slepjanski farar Matej Handrik wuda je zdźěla w Časopisu Maćicy Serbskeje. Někotre wjetše awtobiografiske pasaže wšak njewuda, dokelž wopisowachu njelubozne swójbne poměry wosebje za čas wysokeho starstwa Hanza Njepile. Wotpowědny tekst spřistupni Hélène Brijnen w lěće 2004 w rjedźe Spisow Serbskeho instituta.

Wosebje awtobiografiske spisy Njepile su drohotny historiski dokument Slepjanskeje serbšćiny. Z pomocu přirunowanja hodźa so wuwićowe tendency mjez uzusom 18./19. lětstotka a rěčnym stawom poslednjeje generacije maćernorěčnych rěčnikow tuteje wosebiteje warjetety dopokazać.

## Literatura

* Hélène B. Brijnen: *Die Sprache des Hanso Nepila. Der niedersorbische Dialekt von Schleife in einer Handschrift aus der 1. Hälfte des 19. Jahrhunderts.* (w: Spisy Serbskeho instituta 35), Budyšin: LND, 2004.

* Hanzo Njepila: *Rukopisy* (wudał Handrik-Slepjanski), W: Časopis Maćicy Serbskeje 49(1896) str. 73-89; (1898) str. 66-74; (1899) str. 42-55; str. 88-115; (1900) str. 14-41.

* Hanzo Njepila: *Šycko som how napisał*. (zest. Fabian Kaulfürst), Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšin, 2006.

* Hinc Rychtaŕ (wud.): *Slěpjańska cytanka. Teksty z dweju stolěćowy w Slěpjańskem serbskem dialekće a w němskej rěcy.* Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšin, 1995.

## Wotkazy
* 
* Njepilic dwór w Rownom
* Spisy Hanza Nepile a Hanza Końcana z Rowneho, digitalizowane rukopisy na serbski-institut.de
Rowno

**Rowno** ( **Rowne**,  *Rohne*) je wjes w srjedźnej Łužicy, kotraž słuša k Slepjanskej wosadźe a do teritorija Slepjanskeje narěče. Wona ma něhdźe 400 wobydlerjow a leži w serbskim sydlenskim rumje.

Rowno leži na wysokosći wot 123 metrow při Struze a bě přez lěta wot planowaneho rozšěrjenja Wochožanskeje jamy wohrožene. W měrcu 2017 rozsudźi *LEAG*, nowy mějićel łužiskich jamow, zo so jama hač do Rownoho wjace njerozšěrja.

## Stawizny

Serbska ratarska wjeska – po sydlišćowej formje dróhowc – naspomni so prěni raz w lěće 1531 jako *Rone* a podsteješe přez lětstotki Mužakowskemu stawowemu knjejstwu.

Po Mukowej statistice měješe Rowno we 1880tych lětach 380 bjez wuwzaća serbskich wobydlerjow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 72,9&nbsp;%.

Kónc 1980tych lět namakachu so wokoło 60 narownych kamjenjow stareho Rownjanskeho pohrjebnišća, zwjetša ze serbskimi napisami. Wědomostnica Trudla Malinkowa je kamjenje přepytowała a katalogizěrowała. Mjeztym su so wšitke wobchowane kamjenje na nowym pohrjebnišću znowa postajili.

Wot lěta 1974 słušachu Mułkecy jako wjesny dźěl do Rownjanskeje gmejny.



## Wosobiny
* Hanzo Njepila (1766–1856), serbski połbur a ludowy spisaćel

## Žórła
* 
* Leńka Nowakowa: *Rowno, wjeska w Slepjanskej wosadźe.* W Rozhledźe 12/1993, str. 422–425 a 1/1994, str. 12slsl.


## Dalša literatura
* Karl-August Domel: *Kindheits- und Jugenderinnerungen an Rohne (Kreis Weißwasser).* W: Lětopis C 29 (1986), str. 53–72.

## Wotkazy

* Njepilic dwór w Rownom
Prilep

**Prilep** je město w centralnej Makedonskej na juhu wot Skopje a wot Velesa. Ma 73,925 wobydlerjow a wobsedźi płoninu 1.675 km².

## Dźowki a synojo Prilepa
* swj. Nikodim z Tismana (1320-1406), teolog
* Danail Krapčev (1880–1944), nowinar
* Dimitar Talev, (1898–1966), spisowaćel
* Metodi Lepavzov, (1905-1983), wuměłc
* Krume Kepeski (1909–1988), rěčespytnik, napisa jednu z prěnich gramatikow moderneje makedonskeje rěče
* Ilija Džuvalekovski (1915–2004), dźiwadźelnik
* Blaže Koneski (1921–1993), spisaćel a rěčespytnik
* Zvonko Stanojoski (* 1964), hrajer šacha
* Elena Velevska (* 1980), spěwarka
* Toše Proeski (1981–2007), spěwar
* Ilco Naumoski (* 1983), kopar
Veles

**Veles** ( *Köprülü*) je město w centralnym dźělu Sewjerneje Makedonskeje při Wardarje a zarjadniske sydło wulkogmejny ze samsnym mjenom.

## Žórła


## Wotkaz
Wosadnik

**Wosadnik** mjenuja so spěwarske a modlerske knižki katolskich Serbow. Prěnje wudaće wobstara Michał Hórnik 1889 pod titulom „Pobožny wosadnik. Modlitwy a kěrlusche za katolskich Serbow.” Kniha so 1900, 1919, 1929 a 1951 znowa znakładowa. Pod mjenom „Wosadnik. Modlitwy a kěrluše katolskich Serbow” wuńdźe 1961 předźěłana edicija, kotraž dožiwi 1977 dalši rozšěrjeny nakład.
Dalši, znowa wobźěłany wosadnik wuńdźe 2008.

## Natwar wosadnika

W prědnim dźělu namakaja so modlitwy, wotběh Božeje mšě, křižowe puće. W druhim dźělu přizamknu so kěrluše.
Rozhlad

**Rozhlad** je serbski kulturny časopis, kotryž Ludowe nakładnistwo Domowina měsačnje wudawa. Nastawki časopisa, kotryž wot lěta 1950 wuńdźe, publikuja so hornjo- a delnjoserbšćinje. Tuchwilna šefredaktorka je Hańžka Wjeselic.

Rozhlad steji w tradiciji *[[Łužičan (časopis)|Łužičana]]*, *[[Lipa Serbska|Lipy Serbskeje]]* a z tuteju wuchadźaceje *[[Łužica (časopis)|Łužicy]]* respektiwnje *[[Nowa Łužica|Noweje Łužicy]]* po Druhej swětowej wójnje. Prěnje čisło Rozhlada wuchadźa 1950 pod zamołwitym redaktorstwom Oty Wićaza.

Wot spočatka lěta 2006 prezentuje so Rozhlad tež ze swójskej adresu w syći.

Rozhlad ma 420 abonentow (staw 2014). 

## Hłowni redaktorojo
* 1950–1952: Ota Wićaz (1874–1952)
* 1952–1970: Měrćin Nowak-Njechorński (1900–1990)
* 1970–1991: Cyril Kola (1927–2026)
* 1992–2011: Jěwa-Marja Čornakec (* 1959)
* 2011–2013: Richard Bígl (* 1973)
* 2013–2015: Viktor Zakar (* 1984)
* 2016–2020: Sara Mičkec (* 1990)
* 2020–2023: Katrin Čornakec
* 2023–2026: Hańžka Wjeselic (* 1996)
* wot apryla 2026: Juliana Kaulfürstowa (* 1980)

## Wotkazy
* Webstrona Rozhlada z móžnosću abonowanja
* Rozhlad na Facebooku
* Rozhlad na Instagramje
Firewall

**Firewall** (jendźelsce za "wohnjoškitna murja") je system softwarowych a hardwarowych komponentow, kotryž haća wzajomny přistup mjez wšelakimi syćemi ličakow, zo by so wěsty wěstotny koncept přesadźił.

Hardwarowe komponenty firewalle su ličaki z přistupom do syće, na př. routery abo hosty. Softwarowe komponenty su na př. paketowe filtry abo proksyserwery.

Často wužiwaja so firewalle, zo by so wuměna datow mjez škitanej lokalnej syću (LAN) a internetom kontrolowała.
Němska

**Němska** ( *Deutschland*, hamtsce *Bundesrepublik Deutschland*, **Zwjazkowa republika Němska**) je w Zakładnym zakonju konstituowany federalny srjedźoeuropski stat z 83 milionami wobydlerjow, kotryž wobsteji ze 16 Zwjazkowych krajow. Zwjazkowa republika je swobodniski-demokratiski a socialny prawny stat a woznamjeni najmłódšu formu němskeho narodneho stata. Stolica Němskeje je Berlin.

Němska je sobuzałožer Europskeje unije (EU) kaž tež jeje na wobydlerstwo najbohatši kraj a twori ze 17 dalšimi statami EU měnowu uniju, europasmo. Wona je čłon UNO, OECD, NATO, G7 a G20. Zwjazkowa republika Němska płaći jako politisce wliwapołny stat w Europje a je často pytany partnerski kraj na globalnej runinje.

Po nominalnym nutřkokrajnym bruttoprodukće je Němska najwjetše ludowe hospodarstwo Europy a štwórte najwjetše swěta. W lěće 2012 běše wona třeći najwjetši ekstportowy a importowy stat. Indeks za čłowjeske wuwiće liči Němsku k jara wysoko wuwitym krajam.

## Geografija
Němska mjezuje na dźewjeć susodne kraje (Danska w sewjeru; Nižozemska, Belgiska a Luxemburgska w zapadźe; Francoska w juhozapadźe; Šwicarska a Awstriska w juhu; Čěska a Pólska we wuchodźe), na Sewjerne a Baltiske morjo w sewjeru a w juhu na hory Alpy. Němska leži w měrnym klimowym pasmje, liči z 83&nbsp;milionami wobydlerjow k husće wobsydlenym statam a płaći mjezynarodnje jako kraj z třećej najwyšej ličbu připućowarjow.

Z něhdźe 3,6&nbsp;milionami wobydlerjow na 892&nbsp;km² je Berlin najwjetše město kaž tež kulturelne a medijowe srjedźišćo kraja. Dalše wulkoměsta su Hamburg (1,9&nbsp;mil. wobydlerjow), Mnichow (1,5&nbsp;mil. wobydlerjow), Köln (1,1&nbsp;mil. wobydlerjow) a Frankobrod nad Mohanom (0,75&nbsp;mil. wobydlerjow).

:*Hlej tež: [[Lisćina najwjetšich městow w Němskej]]*

Najwažniše rěki Němskeje su Ryn na zapadźe, Dunaj na juhu kaž tež Łobjo a Wódra na wuchodźe. Najwjetše jězory su Bodamski jězor, kotryž pak jenož zdźěla k Němskej słuša, Morica a Chiemski jězor.

## Stawizny
Wot 7. oktobra 1949 do 3. oktobra 1990 wobsteještej dwaj němskej stataj: Němska zwjazkowa republika a Němska demokratiska republika.

## Politika
Wustawa a tuž prawizniski a politiski fundament Zwjazkoweje republiki je Zakładny zakoń, kotryž bu dnja 23. meje 1949 přiwzaty. Najwyše wustawowe organy Němskeje su Zwjazkowy sejm a Zwjazkowa rada (legislatiwa), Zwjazkowe knježerstwo z kanclerom (eksekutiwa) a Zwjazkowe wustawowe sudnistwo (judikatiwa). Hłowa stata je Zwjazkowy prezident, kotryž w poprawnym zmysle njeje čłon eksekutiwy.

Wot meje 2025 knježi na zwjazkowej runinje tak mjenowana wulka koalicija z CDU, CSU a SPD pod kanclerom Friedrichom Merzom.

## Zwjazkowe kraje Němskeje
Hač k znowazjednoćenju němskeju statow wobsteješe Zwjazkowa republika Němskeje z 11 zwjazkowych krajow. W lěće 1990 so pjeć nowych krajow, Braniborska, Durinska, Mecklenburgsko-Předpomorska, Sakska a Saksko-Anhaltska, přidruži.

Zwjazkowe kraje Němskeje zwjazkoweje republiki su dźensa:

## Žórła


## Wotkazy

* Zwjazkowe knježerstwo
* Zwjazkowy prezident
* Zwjazkowy kancler
* Zwjazkowy sejm
* Zwjazkowa rada
Abraham Frencel

**Abraham Frencel** (tež **Brancel**) (* 19. nowembra 1656 w Kózłom, † 15. apryla 1740 w Schönauje pola Berzdorfa) bě serbski ewangelski farar, sorabist, rěčespytnik a uniwersalny slědźer. Wón bě syn Michała Frencela. 

Wopytawši gymnazij w Budyšinje studowaše w lětach 1679–1682 we Wittenbergu teologiju. Potom bě dwě lěće domjacy wučer w Lichanju. 1684 nastupi farske městno w Husčanskej wosadźe a wot 1686 bě hač do swojeje smjerće 1740 farar w Šunowje pola Berzdorfa, kotryž ležeše tehdy hižo za hranicami dwurěčneje Łužicy.

Frencel bě najpłódniši slědźer swojeje doby, přirunowaše serbšćinu z druhimi słowjanskimi rěčemi, ale tež z hebrejšćinu. Přeslědźeše stawizny, wěnowaše so etnografiskim, demografiskim a krajnowědnym łužiskim temam. Wulki dźěl z jeho dźěłow pak zawosta w rukopisu.

## Twórby

**De originibus linguae sorabicae : Liber I, in quo vocabula Sorabica ea, quae materialiter & formaliter Ebraea sunt, exponuntur in usum cumprimis Patriae Lusatiae ...*. Budissinae: Andr. Richter, 1693.
**Marpe' lašon, hoc est, medicina linguae pro iis tantummodo, qui contra origines Sorabicas nuper disputarunt, composita*. Budissae: Andr. Richter, 1694.
**Lusatiae utriusque nomenclator*. W: Hoffmann, Christ. Godofr., 2 Scriptores rerum Lusaticarum. 1719, str. 23-63.

## Literatura

* Mósak Kłosopólski: Abraham Frencelius
*Antonín Frinta: *O počátcích filologie a slavistiky u Lužických Srbů*. W: Slavia 26(1957)4. str. 578-585.
*Rudolf Jenč: *Po slědach Abrahama Frencla*. W: Rozhlad 5(1955)9. str. 273-282.
*Arnošt Muka: *Frenceliana* [Abraham Frenzel ] 1-8. W: ČMS 33(1880), str. 36-44; (1881) str. 69-78; 117-121; (1882) str. 22-52; (1890) str. 97-111.
*Jan Petr: *Zdroje díla Abrahama Frencla*. W: Slavia 55(1986)3. str. 247-258.
*Jan Petr: *Abraham Frencel* (Žiwjenjopisy). Budyšin: LND, 1989.
*Stanisław Stachowski: *Język górnołużycki w "De originibus linguae sorabicae" Abrahama Frencla (1693–1696)*. Wrocław/Warszawa/Kraków: Ossolineum, 1967.
*Stanisław Stachowski: *Słownik górnołużycki Abrahama Frencla (1693–1696)* (= Monografie  Slawistyczne; 40). Wrocław/Warszawa/Kraków: Ossolineum, 1978.

## Wotkaz
* Dokumenty w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Čěska

**Čěska** ( *Česko*, hamtsce *Česká republika*, *Čěska republika*) je nutřkokrajny stat z nimale 11 milionow wobydlerjemi w srjedźnej Europje. 

Susodne kraje su na zapadźe Němska, na sewjeru Pólska, na wuchodźe Słowakska a na juhu Awstriska. Čěska nasta přez rozdźělenje Čěskeje a Słowakskeje federatiwneje republiki dnja 1. januara 1993. Wona wobsteji ze stawizniskich regionow Čechi, Morawa a Šleska.

Čěska stolica je Praha.

## Geografija
Čěska je na třoch stronach wobdata wot horinskich rjećazow Šumawy, Rudnych horin, Łužiskich horin a Kyrkonošow. Najwyši wjeršk je Sněžka w Kyrkonošach z 1602 metrami. Najwjetšej rěce stej Łobjo a Wołtawa, dalše wuznamne rěki su Wódra, Morawa a Wohra.

### Najwjetše města

## Rjadowanje
Wot lěta 2000 wobsteji Čěska republika ze 14 krajow.

## Žórła


## Wotkaz
Dialektologija

**Dialektologija** je dźělny wobłuk rěčespyta, kotryž so z rěčnymi wariantami w geografiskim rumje zaběra. Jeho předmjet su dialekty. K nazornej prezentaciji wužiwaja so husto rěčne atlasy, w kotrychž zarysuje so wustupowanje dialektalnych leksemow, fonetiskich resp. fonologiskich kaž tež morfologiskich a syntaktiskich zjawow do geografiskich kartow.

Znaći serbscy dialektologojo su Arnošt Muka, Pawoł Wirth, Frido Michałk, Helmut Faska a Helmut Jenč. Tež Jan Arnošt Smoler zaběraše so hižo z dialektalnymi rozdźělemi w serbšćinje.

Dotal najwuznamniše serbske dialektologiske dźěło je Serbski rěčny atlas, w kotrehož prěnich dźesać zwjazkach předstaji so dialektalna leksika. Zwjazkaj 11 a 12 wěnujetej so morfologiji, 13 a 14 fonetice/fonologiji a 15. zwjazk syntaksy serbskich dialektow.

## Literatura
* *Serbski rěčny atlas = Sorbischer Sprachatlas* (zwj. 1-15, wobdźěłali H. Faska, H. Jentsch a F. Michałk) Budyšin: LND, 1965-1996.
* *Sorbische Dialekttexte* (zwj. 1-10, wobdźěłałoj H. Faska a F. Michałk), Budyšin: LND, 1963-1972.
* Faßke, H., *Die Vetschauer Mundart* (= Spisy Instituta za serbski ludospyt 19). Budyšin: LND, 1964
* Jentsch, H., *Die sorbische Mundart von Rodewitz/Spree* (= Spisy Instituta za serbski ludospyt 47). Budyšin: LND, 1980.
* Michalk, S., *Der obersorbische Dialekt von Neustadt* (= Spisy Instituta za serbski ludospyt 15). Budyšin: LND, 1962.
Měsac

**Měsac** je časowa jednotka a dźěl lěta. Wotwisnje wot defininicije ma měsac wšelake dołhosće:

* w powšitkownym trjebanju woznamjenja dobu štyrjoch tydźenjow.
* Protyki wužiwaja měsac k rozrjadowanju časa. K tomu přirjaduja dobje protykoweho měsaca konkretne mjeno měsaca. Po našej protyce traje měsac 28, 29, 30 abo 31 dnjow.
* W astronomiskim zmysle je měsac jako doba definowany, w kotrejž wobkruži přirodny satelit swój planet. We wušim zmysle poćahuje so "měsac" jenož na měsačk zemje: Měsac zemskeho měsačka traje mjez 27⅓ a 29½ dnjemi.

Měsacy maja w serbšćinje dwoje pomjenowanja. Hłownje wužiwaja so łaćonske mjena, pódla kotrychž pak eksistuja tež mjena serbskeho pochada.

**Mjena měsacow:**
1. januar (wulki róžk)
2. februar (mały róžk)
3. měrc (nalětnik)
4. apryl (jutrownik)
5. meja (róžownik)
6. junij (smažnik)
7. julij (pražnik)
8. awgust (žnjenc)
9. september (požnjenc)
10. oktober (winowc)
11. nowember (nazymnik)
12. december (hodownik)
December

**December** (tež: **hodownik**) je dwanaty a posledni měsac lěta w Gregorianiskej protyce. Wón ma 31 dnjow.

Druhe pomjenowanje "hodownik" pokazuje na to, zo padnje do tutoho měsaca wažny cyrkwinski swjedźeń, hody: patoržica (24. decembra), 1. a 2. swjaty dźeń (25. a 26. decembra), zdźěla so tež 27. december jako 3. swjaty dźeń swjeći. Tež swjedźeń silwestra padnje do decembra a je zdobom posledni dźeń lěta.

W něhdyšej romskej protyce bě december poprawom dźesaty měsac (přir. łać. decem = dźesać) 304 dnjow trajaceho měsačkoweho kalendra. W lěće 153 do Krystusa wšak so spočatk lěta wo dwaj měsacaj doprědka sćahny, tak zo poćah mjez mjenom a ličenjom wotpadny.

December započnje so ze samsnym dnjom tydźenja kaž september.

Padnje-li 29., 30. abo 31. december na póndźelu, da přiliča so dny wot póndźele prěnjemu protykowemu tydźenju přichodneho lěta.
Baltofinske rěče

**Baltofinske rěče** su skupina finougriskich rěčow w sewjerowuchodnej Europje při Baltiskim morju. Najwažnišej rěči stej estišćina a finšćina.

## Dźělenje
* Estišćina
* Finšćina
** wšědna finšćina
** meänkielijska finšćina
** kwenska finšćina - blisko wotemrěća
** inkerska finšćina 
* ižoršćina
* karelske rěče
** karelšćina
*** sewjerna karelšćina (tež dwinska karelšćina)
*** južna karelšćina
** liwšćina (tež aunuska karelšćina abo oloněčćina)
** lüdšćina - blisko wotemrěća
* liwonšćina - blisko wotemrěća
* wepšćina - blisko wotemrěća
* wõrušćina
** setušćina
* wotšćina - blisko wotemrěća

## Wotkaz
Słowakska

**Słowakska** ( *Slovensko*; hamtsce **Słowakska republika**, *Slovenská republika*) je nutřkokrajny stat w srjedźnej Europje, kotryž mjezuje na Čěsku na zapadźe, na Pólsku na sewjeru, na Ukrainu na wuchodźe, na Madźarsku na juhu a na Awstrisku na juhozapadźe. Słowakska nasta přez měrliwe rozdźělenje Čěskosłowakskeje federatiwneje republiki dnja 1. januara 1993.

Stolica a najwjetše město je Bratisława při Dunaju, najwažnišej rěce kraja. Při pólskej hranicy na sewjeru nadeńdu so Wysoke Tatry, najmjeńše wjelhoriny Europy. Wot 2004 je Słowakska ze sobustawom Europskeje unije, wot lěta 2009 płaći zhromadna měna euro.

## Wobydlerstwo
Słowakska ma cyłkownje něhdźe 5,4 miliony wobydlerjow. Wjetšina z nich su Słowacy (2011: 80,7 %); najwjetšu etnisku mjeńšinu předstaja Madźarojo (8,5 %), kotřiž su přewažnje na juhu Słowakskeje žiwi. Dwaj procentaj wobydlerjow so k romskej narodnosći wuznawatej a předewšěm w Karpatach na wuchodźe kraja bydla Rusinojo, kotřiž wučinja 0,6 % cyłkowneje ludnosće. Wot dźělenja Čěskeje a Słowakskeje w lěće 1993 płaća tež Češa (0,6 %) jako etniska mjeńšina.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficielna strona słowakskeho knježerstwa
Ugriske rěče

**Ugriske rěče** su hałužka finougriskich rěčow. K ugriskim rěčam słušeja sćěhowace rěče:

*madźaršćina
*chantišćina
*manzišćina

## Strukturelne kajkosće
* Originalnje ablatiw markěrowany z *-l*
* Serija originalnje lokatiwnych padow, tworjene z postpozicijow wotwodźene wot pronomeneho korjenja **nä*
* Posesiwne sufiksy steja před padowymi sufiksami, nic po nich kaž w druhich Uralskich rěčach
* Klasa "njestabilny"ch zdónkow słowjesow, w kotrychž so alternacija mjezy CV a CVC warianty zdónki stanje. Na př. "brać": Madźarsce *vë-* ~ *vëv-* ~ **', manzisce *wi- ~ *wæj-, chantisce *wĕ- ~ *wĕj-.
* Rozdźělne atributiwne a nominalne formy ličbnika "2": madźarsce **' vs. **, Manzisce *кит* vs. *китиг*, chantisce (sewjerna) *кат* vs. *катән*, (wuchodna)  vs. 
* Namakanje w madźaršćinje a manzišćinje, rozšěrjena forma karitiwneho sufiksa, kotryž wobsahuje *-l*.
* Definitna a njedefinitna konjugacija
* Werbalne prefiksy, kotrež móžeja woznam słowjesa konkretnje a abstraktnje změnić

### Přikłady z manzišćiny

ēl(a) – „doprědka, preč“

χot – „preč wot něčeho a druha stopnjowanje akcijskeje itensity“

### Přikłady z madźaršćiny

el – „preč“

ki – „won (z)“
Madźaršćina

**Madźaršćina** je ugriska (finougriska) rěč, kotraž so w Madźarskej, w serbiskej Wojwodinje, na juhu ukrainskeje Zakarpatskeje woblasće, w awstriskim Burgenlandźe, na sewjerozapadźe Rumunskeje a w Chorwatskej rěči. Madźarsce rěči dohromady wokoło 14,5 mil. ludźi.

## Wotkazy
Němčina

**Němčina** (tež **němska rěč**) je germanska rěč.

Cyłkownje rěči wokoło 109 milionow ludźi na cyłym swěće němsce a z nich maja 100 milionow němčinu jako maćeršćinu. Status oficialneje rěče ma němčina w Němskej, Awstriskej, Šwicarskej, Luxemburgskej, Liechtensteinje a Belgiskej. Regionalnje je tež w Italskej (Južny Tirol), Danskej, Pólskej, Madźarskej a Rumunskej připóznata. We Vatikanje rěči šwicarska garda němsce. Němčina słuša k 24 oficielnym hamtskim rěčam Europskeje unije, nimo toho je pódla francošćiny a jendźelšćiny tež dźěłowa rěč EU.

## Němski alfabet
A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

## Gramatika
Němčina ma tři genusy (muski, žónski a neutralny), dwaj numerusaj (singular a plural) a štyri pady (nominatiw, genitiw, datiw a akuzatiw).

Werby eksistuja w dwěmaj klasomaj, "sylnej" a "słabej". Tak mjenowane sylne werby maja ablawt, kotryž je indoeuropske herbstwo. Ale wón je jara sylnje zwukowje přetworjowany.

## Wotkazy

* Duden online 
* Atlas němskeje wšědneje rěče
Praha

**Praha** (hamtsce **Hłowne město Praha**;  *Hlavní město Praha*) je stolica a samostatny wobwod Čěskeje. Leži při rěce Wołtawa a je z nimale 1,3 milionami wobydlerjow na 496 km² po wobydlerjach najwjetše město a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo kraja. W lěće 2000 bě Praha jedna z dźewjeć kulturnych stolicow Europy.

Wokolina města je ze starodawna husće zasydlena. Wot 6. lětstotka su Słowjenjo w tamnišich kónčinach žiwi. Po natwarjenju dweju hrodow přez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku přińdźechu židowscy a němscy wikowarjo do kraja. Wokoło 1230 stawaše so Praha z rezidencnym městom kralestwa Čechi a w 14. lětstotku jako rezidencne město Swjateho romskeho mócnarstwa ze kulturnym srjedźišćom srjedźneje Europy. W Praze załoži so w lěće 1348 prěnja uniwersita srjedźneje a wuchodneje Europy. Přez lětstotki běše Praha multikulturne město, w kotrymž zetkachu so čěske, němske, židowske a dalše kultury. Tak mjenowane „Złote město“ je hač do dźensnišeho harmoniskeho, předewšěm barokoweho a gotiskeho raza.

Tež za Serbow bě Praha jako stejnišćo Serbskeho seminara, kubłanišćo serbskich katolskich duchownych a skutkowanišćo towarstwow Serbowka kaž tež Společnost přátel Lužice, uniwersitne město (mjez druhim sydło Karloweje uniwersity) a wot lěta 1918 jako stolica susodneje Čěskosłowakskeje resp. Čěskeje wažny kulturny a politiski centrum.

## Partnerske města

*  Hamburg, Němska (1990)
*  Frankfurt nad Mohanom, Němska (1990)
*  Chicago, USA (1990)
*  Nürnberg, Němska (1990)
*  Pětrohród, Ruska (1991)
*  Phoenix (Arizona), USA (1992)
*  Moskwa, Ruska (1995)
*  Berlin, Němska (1995)
*  Kyoto, Japanska (1996)
*  Paris, Francoska (1997)
*  Taipei, Taiwan (2001)
*  Brüssel, Belgiska (2003)

## Wotkaz
Šwedšćina

**Šwedšćina** *(svenska)* je sewjerogermanska rěč, kotruž rěči něhdźe 9 milionow ludźi w Šwedskej a zdźěla w Finskej, předewšěm při zapadnym pobrjoze a na Ålandskich kupach. Je mjez sobu zrozumliwa z danšćinu a norwegšćinu.

## Gramatika
Šwedšćina ma dwaj genusaj, dwaj numerusaj a dwaj padaj.

## Wotkazaj
Finsko-permske rěče

**Finsko-permske rěče** su porno ugriskim rěčam druha wulka hałuza finougriskich rěčow, kotrež zaso předstaja podskupinu uralskich rěčow.

Finsko-permske rěče so dale poddźěluja do skupinow finsko-wolzynich a permskich rěčow.

Rěčny teritorij finsko-permskich rěčow so wupřestrěwa wot Skandinawiskeje na zapadźe hač do Urala na wuchodźe. Rěče finsko-permskeje hałuzy so rěča wot něhdźe 10 milionow ludźi.
Permske rěče

**Permske rěče** je skupina finougriskich rěčow, ale tež uralskich rěčow. Po Madźaršćinje eksistuje z tuteje skupiny najstarše teksty finougriskeje rěčneje swójby. Staropermjakiske pismowstwo je w druhej połojcy 14. lětstotka (we 18. lětstotku so rozpušćowało) eksistowało.

Permske rěče su so z finskeje rěčneje hałuzy najprjedy rozdźělowałe. Dokelž přewzaća čuwašćiny w udmurtišćinje kaž tež w syrjenišćinje a permjakšćinje eksistuja, je wot toho wuchadźeć, zo su Permierjo za čas knjejstwa Wolgowych Bołharjo hišće jednotu tworili.
## Dźělenje
* Komišćina
** Komi-Permjakšćina
** Komi-Syrjenšćina
* Udmurtšćina
Finsko-wolzyne rěče

**Finsko-wolzyne rěče** su podskupina finougriskich rěčow.

*marišćina
*mordwinske rěče
*finsko-samiske rěče
Mošovce

**Mošovce** (wobydlerstwo: 1380) su město w centralnej Słowakskej z wjele drjewjanymi pomnikami. Zdobom su ródne město slawista a słowakskeho basnika Jana Kollára (1793–1852) kaž tež pozdźišeho Wojerowskeho archidiakona a serbskeho spisowaćela Jána Emanuela Dobruckeho (1854–1921). Prěnje historiske naspomnjenje pochadźa z lěta 1233.

## Galerija

Image:Kastielmosovce.jpg|Hród
Image:Kostolmosovce1.jpg|Ewangelska cyrkej
Image:Kostolmosovce2.JPG|Katolska cyrkej
Image:Kaplnka-Mosovce.jpg|Mała cyrkej
Image:Dom-Mosovce.jpg|Drjewjanska architektura

Image:Mosovce.jpg|Wopon
Image:Vlajka-Mosovce.jpg|Chorhoj
Image:Map_slovakia_mosovce.png|Mošovce
Image:Mapa-Mosovce.png|Mošovce


## Wotkazy

* www.mosovce.sk
* Brožura
* Informácije
* Drienok
Germanske rěče

**Germanske rěče** słušeja k skupinje indoeuropskich rěčow. Rěči z nimi 450 milionow ludźi.

## Rozdźělenje

* zapadogermanske rěče
** hornjoněmske rěče
*** němčina
*** srjedźoněmčina
**** zapadna srjedźoněmčina
***** luxemburšćina
***** pensylwanska němčina
**** wuchodna srjedźoněmčina
*** hornjoněmčina
**** alemanšćina
**** awstrijsko-baworšćina
**** jidiš
*** wilamowšćina
** delnjoněmsko-delnjofrancke rěče
*** delnjofrancke rěče
**** nižozemšćina
**** afrikaanšćina
*** delnjoněmčina
** jendźelskofriske rěče
*** jendźelske rěče
**** jendźelšćina
**** skotšćina
**** yolšćina
*** frizišćina
* sewjerogermanske rěče (skandinawiske rěče)
** wuchodne sewjerogermanske rěče
*** šwedšćina
*** danšćina
*** starogotlandšćina
** zapadne sewjerogermanske rěče
*** norwegšćina
*** färöšćina
*** islandšćina
*** nornšćina - mortwa rěč
* wuchodogermanske rěče - mortwe rěče
** burgundšćina 
** gotšćina
** krymska gotšćina
** wandalšćina
Francošćina

**Francošćina** ( *français, la langue française*) je romaniska rěč, kotraž rěči so wot něhdźe 128 milionow ludźi jako prěnja rěč. Francošćina je jedna ze 24 oficialnych rěčow Europskeje unije a nimo toho pódla jendźelšćiny a němčiny tež dźěłowa rěč unije.

## Wurjekowanje
### Konsonanty

¹ W nětčišim wurjekowanju zbližuje so fonem /ɲ/ [nj].
² Fonem /ŋ/ je nastał před poměrnje krótkim časom, přez wupožčowanje słowow jendźelskeho pochada. Wón so druhdy jako /ɲ/ wurjekuje.
³ Wotwisnje wot rěčnika móže so [ʁ] narunować přez [ʀ] abo [r]. Tajke zwuki su alofony.
4 /ɥ/, /w/ a /j/ woprawdźe njejsu konsontanty; wone su aproksimanty (tež połkonsonanty abo połwokaly).

### Wokale

Francošćina wobsahuje tři abo štyri nazalne wokale, po dialektach.

¹ Při nětčišim wurjekowanju regionalnych wariantach francošćiny, /ə/ přibližuje  k /ø/, a /œ̃/ přibližuje  al /ɛ̃/.

² Rozeznawanje mjez /ɛ/ a /ɛ:/, kaž w słowomaj *mettre* (meti) kaj *maître* (šef) so we Francoskej zhubi, ale wjace eksistuje w Kanadźe. We Francoskej, rozeznawanje nastupa traće, ale w Kanadźe je jara rozdźěl kajkosće.

³ W někotrych regionach Francoskeje je /ɑ/ zhubił a so přez /a/ narunał.

## Gramatika
### Nomina
Francošćina ma dwaj genusaj a dwaj numerusaj, ale hižo nima pady, z wuwzaćom pronomenow.

### Werb
We francošćinje su **[[konjugacija|konjugacije]]**. Werby wariěruja po gramatiskej wosobje, modusu a času. Su tři skupiny werbow (a dwaj pomocnej werbaj).

Na přikład: werby kotrež konjuguja w indikatiwje prezenca.

| 
|+ *finir* (kónčić), druha skupina
! Wosoba
! Werb
! Přełožk
|-----
| je
| fin**is**
| (ja) kónču
|-----
| tu
| fin**is**
| (ty) kónčiš
|-----
| il, elle, on
| fin**it**
| wón, wona, so (wono) kónči
|-----
| nous
| fin**issons**
| (my) kónčimy
|-----
| vous
| fin**issez**
| (wy) kónčiće
|-----
| ils, elles
| fin**issent**
| (wone, woni) kónča
|}
|-----
| 
|+ *prendre* (wzać), třeća skupina
! Wosoba
! Werb
! Přełožk
|-----
| je
| pren**ds**
| (ja) wozmu
|-----
| tu
| pren**ds**
| (ty) wozmješ
|-----
| il, elle, on
| pren**d**
| wón, wona, so (wono) wozmje
|-----
| nous
| pren**ons**
| (my) wozmjemy
|-----
| vous
| pren**ez**
| (wy) wozmjeće
|-----
| ils, elles
| pren**nent**
| (wone, woni) wozmja
|}
|
|+ *être* (być), pomocny werb
! Wosoba
! Werb
! Přełožk
|-----
| je
| **suis**
| sym
|-----
| tu
| **es**
| sy
|-----
| il, elle, on
| **est**
| je
|-----
| nous
| **sommes**
| smy
|-----
| vous
| êt**es**
| sće
|-----
| ils, elles
| **sont**
| su
|}
|}

## Wotkazy
Romaniske rěče

**Romaniske rěče** su rěče, kotrež su so wuwili z łaćonšćiny. Runje tak kaž łaćonšćina přisłušeja skupinje indoeuropskich rěčow. Tute rěče su so wuwili předewšěm tam, hdźež je so něhdy wupřestrěwał (zapado) Romski imperij, w kotrymž so łaćonšćina wužiwaše jako zarjadniska rěč. 

## Dźělenje

* zapadoromaniske rěče
** ibersko-romaniske rěče
*** galicijsko-portugalske rěče
**** galicijšćina - 3 mil. ludźi w Galiciji
**** falšćina - 10 tys. ludźi w Španiskej
**** portugalšćina - 230 mil. ludźi w Portugalskej a Brazilskej, někotre tysacy w Aziji, 26 mil. w Africe
**** judeo-portugalšćina - mortwa rěč
*** aragonšćina - 10 tys. w Aragonu
*** leonšćina (mirandšćina, asturšćina)
*** španišćina - 360 mil. ludźi w Španiskej a Americe
*** mozarabšćina - mortwa rěč w južnej Španiskej a Portugalskej, dźensa zrědka nałožowana jako liturgiska rěč w měsće Toledo
*** ladino - rěč potomnikow Židow wućěrjenych ze Španiskeje, dźensa wosebje w Israelu
*** portuñolšćina - wokoło 100 tys. ludźi w Uruguay a južnej Brazilskej
** gallo-romaniske rěče
*** okcitansko-katalanske rěče
**** katalanšćina - 10-12 mil. ludźi w Španiskej, Andorrje, Francoskej a Italskej
**** okcitanšćina - 2 mil. ludźi w Francoskej, Italskej a w katalanskej dolinje Val d'Aran
**** šuaditšćina - rěč prowensalskich Židow, kotraž so w 20. lětstotku zhubi
*** franko-prowensalšćina - předewšěm w italskim Val d'Aosta (w Francoskej wona so hižo nimale zhubi)
*** retoromaniske rěče
**** furlanšćina - Furlansko-Julske Benatsko, Argentinska, Kanada, Awstralska atd.
**** ladinšćina - Dolomity
**** retoromanšćina - 66 tys. ludźi w Šwicarskej
*** oïlske rěče
**** poitevin-saintongeaišćina
**** burgundšćina
**** champenoišćina
**** franko-komtoišćina
**** lotrinšćina
**** francošćina - 70 mil. w Europje a 12 mil. w Americe
**** galšćina
**** normanšćina
**** pikardšćina
**** walonšćina
*** gallo-italske rěče
**** liguršćina
**** monégasišćina
**** piemontšćina
**** lombardšćina
**** emilijšćina
**** venetšćina
* wuchodoromaniske rěče
** italske rěče
*** italšćina - 60 mil. w Italskej
*** korsišćina - 100.000 na Korsice
*** neapolšćina - 8 mil. w srjedźnojužnej Italskej
*** sicilšćina - 5 mil. na Sicilskej
*** romanesco
*** istrišćina
*** judeo-italština - 4 tys. w Italskej
** dalmatišćina - mortwa rěč w Chorwatskej
** rumunšćina
** arumunšćina
** meglenorumunšćina
** istrorumunšćina
* južnoromaniske rěče
** sewjeroafrišćina - mortwa rěč w Marokku a Algerskej
** sardišćina - 300 tys. w Sardiniskej
Jendźelšćina

**Jendźelšćina** je zapadogermanska rěč a po ličbje rěčnikow třeća najwjetša rěč w swěće. Jako prěnja rěč wužiwa so wot 420 milionow ludźi předewšěm w Zjednoćenym kralestwje, Irskej, Zjednoćenych statach Ameriki a Awstralskej.

Jako hamtska rěč wužiwa so nimo toho w Indiskej, Kanadźe a Južnej Africe.

Jako druha rěč je po cyłym swěće rozšěrjena. Jendźelšćina słuša k 24 oficielnym rěčam Europskeje unije, nimo toho je pódla francošćiny a němčiny tež dźěłowa rěč EU.

## Gramatika
Jendźelšćina ma dwaj numerusaj, ale hižo nima ani pady ani genusy. Jenož někotre pronomeny maja dwaj padaj, mjenujcy nominatiw a druhi pad, kotryž funguje jako datiw a akuzatiw.

## Wotkaz
Jaroměr Hendrich Imiš

**Jaroměr Hendrich Imiš** (* 16. decembra 1819 w Bukojnje; &dagger; 12. decembra 1897 w Hodźiju) bě serbski ewangelski duchowny a narodny prócowar.

## Žiwjenje
Jaroměr Hendrich bě syn němskeho nana, ekonomiskeho inspektora w Bukojnje, a serbskeje maćerje. Wot 1832 do 1840 wopyta gymnazij w Budyšinje a běše 1839 sobuzałožer serbskeho gymnazialneho towarstwa „Societas Slavica Budissinensis”. Wot 1840 studowaše teologiju při Lipšćanskej uniwersiće a zastupi 1841 do studentskeho korpsa *Lusatia*. Po studiju skutkowaše wot 1846 najprjedy pjeć lět jako wučer při byrgarskej šuli w Budyšinje. Mjez 1851 a 1858 běše Imiš farar we Wóslinčanskej wosadźe a wot 1858 hač do swojeje smjerće 1897 farar při cyrkwi swj. Pětra a Pawoła w Hodźiju. Dnja 28. awgusta 1851 so wón z Milu Pfulec z Přišec we Wóslinku woženi. Mandźelskaj měještaj dweju synow.

## Skutkowanje
Imiš bě w 1840tych lětach sobuzałožer Maćicy Serbskeje a sobuiniciator Wulkeje próstwy Serbow, zebra pak po zwrěšćenju byrgarskeje rewolucije 1848/49 přiběrajo politisce konzerwatiwne stejišćo. Bórze namaka so mjez frontomaj serbskeho narodneho wozrodźenja a přiběraceje germanizacije ze stron sakskeje wyšnosće.

1849 załoži hromadźe z druhimi serbskimi ewangelskimi duchownymi Serbske lutherske knihowne towarstwo, kotrež hraješe wažnu rólu při wudawanju a rozšěrjenju serbskeho ewangelskeho pismowstwa. Z dowolnosću sakskeho kralowskeho kultusosoweho ministerstwa załoži 1877 w Hodźiju Serbski homiletiski seminar. Kóžde lěćo móžachu so tam serbscy fararjo w běhu štyrjoch tydźenjow dale kubłać.

Literarne tworjenje Imiša bě wobmjezowane na nabožnu literaturu. Redigowaše 1881 a 1893 hornjoserbskej wudaći biblije a wobstara wudaća spěwarskich a liturgiskich knihow. W lěće 1883 pak wozjewi jako wotmołwu na w němskich nowinach so přiwótřacu polemiku přećiwo pozdatnemu panslawizmej Serbow, jako kotrehož eksponentaj so wosebje Jan Arnošt Smoler a Michał Hórnik wobhladowaštaj, pamflet „Der Panslawismus unter den sächsischen Wenden”. Imiš bu tutoho pamfleta dla wobskórženy a wot sudnistwa zranjenja česće dla zasudźeny. Lipšćanske krajne sudnistwo tute zasudźenje pozdźišo zaso zběhny.
Sakski kral počesći Imiša ze zasłužbowym rjadom I. klasy, Lipšćanska uniwersita spožči jemu   čestne doktorstwo. 1876–1881 bě Imiš čłon krajneje synody Ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w sakskim kralestwje, wot 1886 bě čestny předsyda Maćicy Serbskeje.

K dopomnjeću na skutkowanje Imiša dósta Budyska starownja Diakoniskeho skutka w cyrkwinskim wobwodźe Budyšin z.t. w lěće 2006 mjeno „Dom Imiša” (němsce: Haus Immisch).

## Twórby
**Der Panslawismus unter den sächsischen Wenden mit russischem Geld betrieben und zu den Wenden in Preußen hinübergetragen. Deutsche Antwort eines sächsischen Wenden*, Lipsk 1884 (digitalizat)

## Wotkaz

## Žórła
*Rudolf Jenč: *Stawizny serbskeho pismowstwa.* 2. zwjazk, Budyšin 1960.
Danšćina

**Danšćina** je sewjerogermanska rěč, kotraž so hłownje w Danskej rěči, hdźež je z hamtskej rěču. Dansce rěči cyłkownje něhdźe 5,5 milionow ludźi, nimo Danskeje tež na Ferejskich kupach, w Grönlandskej a na sewjeru Schleswigsko-Holsteinskeje. Danšćina słuša k připóznatym mjeńšinowym rěčam w Němskej.

## Gramatika
Danšćina ma dwaj genusaj, numerusaj a padaj. Ale někotre narěče nimaja žadyn genus, ale druhe narěče maja samo tři genusy.
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry** (* 29. junija 1900 w Lyonje, † 31. julija 1944 pozhubjeny w lětanju) bě francoski spisowaćel a wojerski pilot. Jeho najznaćiše twórby su: Nócny lět, Twjerdźizna, Mały princ, Anegdoty, atd. 

Wón bě hižo za čas swojeho žiwjenja připóznaty a wuspěšny awtor, widźeše sebje samoho pak skerje jako powołanski pilot a hobbyjowy spisowaćel. Najsławniše dźěło Saint-Exupérya je powědančko *Mały princ*, z wjace hač 140 milionami předatych eksemplarow jedna z najwuspěšnišich knihow swěta.

## Wotkazaj

*
Francoska

**Francoska** ( *France*, čitaj: [fʁɑ̃s]), oficielnje **Francoska republika**, *République française*, čitaj: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) je wulki njewotwisny stat w zapadnej Europje. Stolica a najwjetše město je Paris. K Francoskej słušeja tež wšelakore kupy a teritorije na druhich kontinentach.

## Geografija
Mjezuje z Belgiskej na sewjerowuchodźe, z Němskej, Šwicarskej a Italskej na wuchodźe, ze Španiskej a Andorru na juhozapadźe. Nimo toho je kupa Korsika dźěl Francoskeje, kotraž w sewjerozapadnym dźělu Srjedźneho morja leži.

## Rěče
We Francoskej rěči so hłownje francosce. Wjacore mjeńšinowe rěče su regionalnje připóznate, kaž na přikład bretonšćina w Bretani, němčina w Elsaskej, baskišćina a okcitanšćina na juhu kraja abo korsišćina na Korsice.

## Wotkaz
Keltiske rěče

**Keltiske rěče** tworja staru skupinu indoeuropskich rěčow. Na přewróće ličenja časa rěčeše je wobydlerstwo wulkeho dźěla zapadneje, srjedźneje a juhowuchodneje Europy. Hač do 21. lětstotka su jenož štyri z nich přetrali, wužiwane w Bretani, w Irskej a w Wulkej Britaniskej. Wšě su na swojich teritorijach mjeńšinowe rěče, wustajene ćišćej jendźelšćiny respektiwnje francošćiny.

## Rozdźělenje

* keltiske rěče na kupje
** goideliske (geliske) rěče
*** prairšćina
*** staroiršćina
*** srjedźnoiršćina
**** iršćina
**** šotiska gelišćina
**** manšćina - mortwa rěč na kupje Man
** britanske rěče
*** kumbrijšćina
*** piktšćina
*** starowalizišćina
*** srjedźnowalizišćina
**** walizišćina (tež **kymrišćina**)
*** britišćina
*** juhozapadne britanske rěče
**** bretonšćina - rěč rozšěrjena w Bretanji we Francoskej
**** kornišćina - rěč na jendźelskej połkupje Cornwall
* keltiske rěče na twjerdźi
** gallišćina - mortwa rěč na historiskim teritoriju Galliska - dźensniša Francoska, zapadna Němska a sewjerna Italska
*** lepontišćina
*** galatišćina
** keltoiberišćina - mortwa rěč, rěčana na sewjernym dźěle Pyrenejskeje połkupy

## Přikłady

## Nota


## Wotkaz
* Rozdźělne kursy za keltiske rěče
ASNOM

**ASNOM** (Антифишистичко Собрание на Народното Ослободување на Македонија - **Antifašiskiske zeńdźenje za narodne wuswobodźenje Makedonskeje**) wotmě so 2. awgusta 1944 w klóštrje Sw. Prohora Pčinskeho. Na nim přijachu rozsudy AVNOJ.
Biologija

**Biologija** je wědomostny wobłuk, kotryž analyzuje žiwy swět. Pod biologiju móžemy dać dalše wědomosće. Je to na přikład Molekularna biologija, biochemija, genetika, bańkowa biologija, fyziologija, anatomija, wuvojowa biologija, ewoluciska biologija, etologija, ekologija, systematika, botanika, coologija, mykologija, mikrobiologija, morfologija, bionika, lěkarske discipliny, wirologija a mnoho dalšich specializowanych wědomostnych disciplin.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Słowjanske rěče

**Słowjanske rěče** su podskupina indoeuropskich rěčow. Słowjansce rěči wokoło 300 milionow ludźi, wosebje we wuchodnej a juhowuchodnej Europje kaž tež we wuchodnym dźělu srjedźneje Europy.

## Dźělenje
* zapadosłowjanske rěče
** čěsko-słowakska skupina
*** čěšćina
*** słowakšćina
*** knaanšćina - mortwa židowsko-słowjanska rěč
** serbska skupina
*** hornjoserbšćina
*** delnjoserbšćina
** lechiska skupina
*** pólšćina
*** pomoršćina 
**** kašubšćina
**** słowinšćina - mortwa rěč
*** połobšćina - mortwa rěč
*** šlešćina
* wuchodosłowjanske rěče
** běłorušćina
** ukrainšćina
** rušćina
** stara wuchodosłowjanšćina - mortwa rěč
** zapadorušćina - mortwa rěč
** rusinšćina
* južnosłowjanske rěče
** zapadne južnosłowjanske rěče
*** *[[serbiskochorwatšćina]]*
**** bosnišćina
**** čornohóršćina
**** chorwatšćina
**** serbišćina
*** słowjenšćina
** wuchodne južnosłowjanske rěče
*** makedonšćina
*** bołharšćina
*** starosłowjanšćina - mortwa rěč

### Fiktiwne a konstruowane rěče słowjanskeho typa
* sewjerosłowjanske rěče fiktiwne/konstruowane
** we swěće Ill Bethisad
*** naššćina (nassika)
*** vozgišćina (vuozgašu)
*** skuodšćina
** dalši sewjerosłowjanske rěče
*** lydnevi
*** seversk
*** sievrosku (sevorian)
*** slavëni
*** slavisk
* konstruowane słowjanske rěče
** slovio
** slovianski
** mezislovanska
** glagolica
** proslava
** ruslavsk (varianta slovia)

## Žórła
Rusinšćina

**Rusinšćina** (rusinsce *русиньскый язык*, *руснацькый язык*) rěči so jako mjeńšinowa rěč we wjacorych wariantach w Pólskej (łemkowšćina), Słowakskej, w zakarpatskich kónčinach Ukrainy a we Wojwodinje. Nimo toho bydla mjeńše skupiny rěčnikow tež w Madźarskej a Rumunskej. Etniske skupiny, kotrychž přisłušnicy zwjetša rusinsce rěča, su nimo Rusinow tež Lemkojo, Bojkojo a Huculojo. Rusinojo we Wojwodinje pochadźeja wot wupućowarjow, kiž přińdźechu we 18. lětstotku z Karpatow do po turkowskich wójnow nimale njewobsydlenych kónčin Banata a Bački.

Rusinšćina liči do wuchodosłowjanskich rěčow, ma pak sylne zapadosłowjanske (we Wójwodźinje tež južnosłowjanske) wliwy.

Za grafiske podaće Rusinšćiny wužiwa so zwjetša kyrilica, druhdy tež łaćonske pismo po wašnju jednotliweho kraja.

## Standardizowanje
Wot wšelakorych wariantow rusinšćiny stej so dotal jenož dwě poměrnje wuspěšnje standardizowałoj, a to Wojwodinska rusinšćina wot lěta 1923 a Karpatska rusinšćina w swojej słowakskej formje w lěće 1995. Za čas komunistiskeho knjejstwa so na Ukrainje kaž tež w Słowakskej, Madźarskej a Pólskej wo rusinšćinje jako rěči oficielnje njerěčeše. Wona płaćeše jako narěč ukrainšćiny a rusinscy šulerjo dóstachu jenož ukrainsku wučbu, štož so pak wosebje w Słowakskej wot wjele staršich njeakceptowaše. Hakle po přewróće započachu we wuchodnej Słowakskej, hdźež w lěće 2011 něhdźe 55.000 ludźi rusinsce rěčeše, rěč zaso w šulach podawać. Dźensa je rěč tam tež oficielnje připóznata, hinak hač na Ukrainje, hdźež so hač do dźensnišeho křiwje na prócowanja k skrućenju rusinšćiny hlada abo je samo jako separatizm pomjenuje.

## Wotkaz
Madźarska

**Madźarska** ( *Magyarország*; do lěta 2012 hamtsce *Republika Madźarska*, *Magyar Köztársaság*) je nutřkokrajny stat w srjedźnej Europje. Stolica a najwjetše město je Budapest při Dunaju.

## Geografija
Madźarska mjezuje ze Słowakskej na sewjeru, z Awstriskej na zapadźe, ze Słowjenskej na juhozapadźe, z Chorwatskej a ze Serbiskej na juhu, z Rumunskej na juhowuchodźe a na wuchodźe kaž tež z Ukrainu na sewjerowuchodźe.

Najwjetšej wodźiznje Madźarskeje stej rěka Dunaj, kotraž běži ze Słowakskeje přez Madźarsku dale do Serbiskeje a jězor Błótoń ( *Balaton*), woblubowane dowolnišćo tež za wukrajnych turistow.

Z wokoło 1,69 milionami wobydlerjow na 525 km² je Budapest najwjetše město a tež kulturelne a ekonomiske srjedźišćo kraja. Druhe wulke města su Debrecen (205.000 wobydlerjow), Miskolc (180.000 wobydlerjow), Szeged (165.000 wobydlerjow), Pécs (160.000 wobydlerjow) a Győr (130.000 wobydlerjow).

## Rěče
Hamtska rěč Madźarskeje je madźaršćina. Připóznate mjeńšinowe rěče su mjez druhim słowakšćina na sewjeru, chorwatšćina na zapadźe kaž tež němčina a serbišćina.

## Wotkaz