open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serbski zakoń

Jako **Serbski zakoń** so woznamjenjenja:

* *Zakoń wo prawach Serbow w Swobodnym staće Sakskej* z lěta 1999, skrótka *SächsSorbG*, hlej Sakski serbski zakoń
* *Zakoń wo zachowanju prawow serbskeje ludnosće* z lěta 1948, hlej Sakski serbski zakoń (1948)
* *Zakoń wo wuhotowanju prawow Serbow w kraju Bramborskej* z lěta 1994, skrótka *SWG*, hlej Braniborski serbski zakoń
Sewjerowuchodny wobkruh

**Sewjerowuchodny wobkruh** ( *Nordostring*) je po wobydlerstwje najwjetši měšćanski dźěl Budyšina. Z 10.000 wobydlerjemi bydli tu wjace hač štwórćina wobydlerstwa sprjewineho města. Teritorij wobjimuje w formje pódkowa nutřkowne město a saha wot železniskeje čary a dwórnišća na juhu hač k Sprjewi blisko Strowotneje studnje.

Hač do lěta 2006 rěkaše měšćanski dźěl *Srjedź města* (Stadtmitte), potom buchu jemu někotre štwórće na sewjeru přirjadowane, kotrež běchu do toho k Strowotnej studni słušeli.

W Sewjerowuchodnym wobkruhu nadeńdu so nimo Centralneho busoweho dwórnišća na Augusta Bebelowym naměsće a dwórnišća samoho tež cyrkej Marije a Marty, sydło Krajnoradneho zarjada na Dwórnišćowej, šulske stejnišćo při Schillerowych zelenišćach, Serbski institut, Krajne sudnistwo, Tuchorski kěrchow, chorownja, Serbski gymnazij a jastwo Budyšin I kaž tež Wopomnišćo Budyšin II.

Po swojim nastaću kónc 19. a započatk 20. lětstotka bě tuta kónčina města woblubowane bydlišćo za bohatšich měšćanow. Tež dźensa słušeja wosebje štwórće z wilemi mjez Walskej a Stieberowej k najlěpšim městnosćam bydlenja.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Sewjerowuchodnym wobkruhu|Kulturne pomniki w Sewjerowuchodnym wobkruhu]]*

## Galerija

BZ-Bahnhofstr02.jpg|Philippa Melanchtonowy gymnazij
Bahnhofstraße 9 Bautzen 1.JPG|Sydło Krajnoradneho zarjada
Court Bautzen Germany 101.JPG|Krajne sudnistwo
Sorbisches Gymnasium Bautzen 1.JPG|Serbski gymnazij
BZ-Taucherkirche1.jpg|Tuchorska cyrkej


## Žórła


## Wotkaz
Palow-Stachow

**Palow-Stachow** ( *Pohla-Stacha*) bě gmejna w Hornjej Łužicy, kotraž wobsteješe wot 1936 do 1994. Wona bu wutworjena přez zjednoćenje dotal samostatneju gmejnow Palow a Stachow w lěće 1936 a słušeše k Biskopičanskemu wokrjesej. We wobłuku gmejnskeje reformy lěta 1994 bu Palow-Stachow do Zemic-Tumic zagmejnowany.
Domašojce (Drjowk)

**Domašojce** ( *Domsdorf*) su wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słuša tež sydlišćo Šćeńc.

## Geografija
Wjes leži tři kilometry juhozapadnje Drjowka při zwjazkowej dróze 169 a na sewjernej kromje brunicoweje jamy Wjelcej-juh. Susodne wsy su Šćeńc na juhowuchodźe, Wiki na juhozapadźe při puću do Złeho Komorowa a Radowašojce na sewjerozapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Domašojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 155 wobydlerjow, z kotrychž běchu 40 Serbja (26 %). W Černikowej statistice z 1950tych lět so wjes hižo njejewi.

## Žórła
 

## Wotkazaj
Chusej

**Chusej** ( *Kausche*) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa.

Prěnjotna wjeska naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1527 jako *Klausche* a bu w lěće 1995 za brunicowu jamu Wjelcej-juh přesydlena.

## Geografija
Wjes leži dźensa wuchodnje Drjowkowskeho stareho města při puću do Lěźin.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Chusej srjedź 1880tych lět cyłkownje 220 wobydlerjow, z kotrychž běchu 150 Serbja (68 %). Arnošt Černik zliči w 1950tych lětach jenož hišće dweju (wot 936) wobydlerjow, kiž serbsce rěčeštaj.

## Žórła
 

## Wotkazy

* Dokumentacija wo wotbagrowanej wjesce na youtube.com
Jazorki

**Jazorki** (prjedy tež *Jazork*;  *Jehserig*) su wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słušeja tež sydlišća Merkur, Paprotna a Radušc.

## Geografija
Wjes leži tři kilometry juhowuchodnje Drjowka při něhdyšim puću do Klěšnika. Susodnej wjesce stej Radušc na wuchodźe a Paprotna na juhu.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Jazorki srjedź 1880tych lět cyłkownje 123 wobydlerjow, z kotrychž běchu 66 Serbja (54 %). Pola Černika so wjes w 1950tych lětach hižo njejewi.

## Žórła
 

## Wotkaz
Lubošc

**Lubošc** ( *Laubst*) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słušeja tež wjeska Lěźiny a sydlišći Lubošcańske wutwarki a Lěźinske budki.

## Geografija
Cyrkwinska wjes leži dwaj kilometraj sewjernje Drjowka a zapadnje železniskeje čary do Choćebuza. Susodnej wjesce stej Lěźiny na juhowuchodźe a Źiwize na sewjerozapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Lubošc srjedź 1880tych lět cyłkownje 257 wobydlerjow, z kotrychž běchu 172 Serbja (67 %). Arnošt Černik zwěsći w 1950tych lětach jenož hišće jeničkeho wobydlerja, kiž serbsce rěčeše.

Hač do lěta 1886 wotměwachu so w Lubošcu Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Žórła
 

## Wotkazaj
Maliń

**Maliń** (prjedy tež *Maleń*;  *Greifenhain*) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słuša wjeska Radowašojce.

## Geografija
Cyrkwinska wjes leži šěsć kilometrow zapadnje Drjowka na kromje něhdyšeje brunicoweje jamy a njedaloko z njeje nastateho Starodarbnjanskeho jězora. Susodnej wjesce stej Radowašojce na wuchodźe a Rašyn na juhu.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Maliń srjedź 1880tych lět cyłkownje 407 wobydlerjow, z kotrychž běchu 100 Serbja (25 %).

Hač do lěta 1885 wotměwachu so w Malinju Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Wosobiny
* Kito Samuel Głowan (1774–1837) – wučer, zakitowar serbstwa; 1790–1835 wučer w Malinju
* Karlo Boguchwał Korn (1777–1850) – farar; rodźeny w Malinju
* Wylem Boguchwał Korn (1778–1835) – farar; rodźeny w Malinju
* Kito Fryco Stempel (1787–1867) – farar a spisowaćel; 1813–23 w Malinju

## Žórła
 

## Wotkazaj
Źiwize

**Źiwize** ( *Siewisch*) su wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słušeja tež Kóšnojce.

## Geografija
Wjes leži tři kilometry sewjernje Drjowka. Susodne wsy su Kóšnojce na sewjeru, Lubošc na juhowuchodźe a Gólašow na juhu.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Źiwize srjedź 1880tych lět cyłkownje 225 wobydlerjow, z kotrychž běchu 150 Serbja (67 %). Arnošt Černik zwěsći w 1950tych lětach jenož hišće pjeć wobydlerjow, kiž serbsce móžachu.

## Wosobiny
* Fryco Bojt (1826–1892) – wučer, publicist; rodźeny w Źiwizach

## Žórła
 

## Wotkaz
Lutol

**Lutol** ( *Leuthen*) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K Lutolej słuša tež něhdyša wjeska Wintorp.

## Geografija
Cyrkwinska wjes leži pjeć kilometrow sewjernje Drjowka a wósom kilometrow juhozapadnje Choćebuza při železniskej čarje mjez woběmaj městomaj a ma swójske železniske zastanišćo.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Lutol-Wintorp srjedź 1880tych lět cyłkownje 502 wobydlerjow, z kotrychž běchu 375 Serbja (67 %).

Hač do lěta 1893 wotměwachu so w Lutolu Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Wosobiny
### W Lutolu so narodźili
* Albert Božydar Bjatkaŕ (1815–1885) – farar, publicist, zakitowar serbstwa
* Oskar Pank (1838–1928) – farar, kulturny prócowar w młodych lětach
* Matej Bogumił Broniš (1868–1937) – farar, rěčespytnik, wodźićel Delnjołužiskich Młodoserbow

### W Lutolu skutkowali
* Jeremias Bogusław Głowan (1785–1854) – wučer, přećiwnik serbskeje rěče; 1803–54 wučer w Lutolu
* Kito Pank (1808–1895) – farar, spisowaćel a redaktor; 1837–52 farar w Lutolu
* Pawoł Fryco Broniš (1830–1898) – farar, wudawar nabožinskeje literatury; 1859–73 farar w Lutolu
* Hendrich Głowan (1833–1884) – wučer, spisowaćel; 1866–84 wučer w Lutolu

## Žórła
 

## Wotkazaj
Domsdorf

**Domsdorf** je mjeno slědowacych wsow:

* Domašojce pola Baršća, wokrjes Sprjewja-Nysa, hlej Domašojce (Baršć)
* Domašojce pola Drjowka, wokrjes Sprjewja-Nysa, hlej Domašojce (Drjowk)
* gmejnskeho dźěla města Uebigau-Wahrenbrück, wokrjes Łobjo-Halštrow, hlej Domsdorf (Uebigau-Wahrenbrück)
Radom

**Radom** je:

* wjes w gmejnje Dolina Nysy a Małksy, wokrjes Sprjewja-Nysa, němsce *Raden* – hlej Radom (Sprjewja-Nysa)
* gmejnski dźěl Lubina, wokrjes Dubja-Błóta, němsce *Radensdorf* – hlej Radom (Dubja-Błóta)
* město w Pólskej – hlej Radom (Pólska)
Witanojce

**Witanojce** je

* bydlišćo w gmejnje Markojska Góla – hlej Witanojce (Markojska Góla)
* gmejnski dźěl města Łukowa – hlej Witanojce (Łukow)
Gólašow

**Gólašow** ( *Golschow*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Drjowk a bě hač do 1. januara 1974 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži połdra kilometra sewjerozapadnje Drjowka při krajnej dróze L52, kotraž wjedźe přez Kózle do Kalawy. Susodnej wsy stej Źiwize na sewjeru a Radowašojce na juhozapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Gólašow srjedź 1880tych lět cyłkownje 156 wobydlerjow, z kotrychž běchu 62 Serbja (40 %).

## Nóžki
 

## Wotkaz
Njamorojce

**Njamorojce** ( *Illmersdorf*) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Kózle a bě hač do 1. januara 1958 samostatna gmejna.

## Geografija
Cyrkwinska wjes leži 5,5 kilometrow sewjerozapadnje Drjowka. Susodne wsy su Kóšnojce na wuchodźe, Źiwize na juhowuchodźe, Kózle na zapadźe a Brodkojce (město Wětošow na sewjerozapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Njamorojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 152 wobydlerjow, z kotrychž běchu 100 Serbja (66 %). Arnošt Černik zwěsći porno tomu w 1950tych lětach jenož hišće dweju wot 123 wobydlerjow, kiž serbsce móžeštaj.

Hač do lěta 1885 wotměwachu so w Njamorojcach Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Wosobiny
* Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ (1758–1841) – farar, spisowaćel, wudawaćel; 1781–87 domjacy wučer w Njamorojcach

## Nóžki
 

## Wotkazaj
Wóseńck

**Wóseńck** ( *Klein Oßnig*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Skjarbošc a bě hač do 1. januara 1974 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Drjowka a pjeć kilometrow južnje Choćebuza při zwjazkowej dróze 169, kotraž wobě měsće zwjazuje. Susodne wsy su Gogolowk (gmejna Gołkojce) na sewjeru, Skjarbošc na juhu a Lutol na zapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Wóseńck srjedź 1880tych lět cyłkownje 196 wobydlerjow, z kotrychž běchu 146 Serbja (74 %).

## Nóžki
 

## Wotkazaj
Kóšnojce

**Kóšnojce** ( *Koschendorf*) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Źiwize.

## Geografija
Wjes leži pjeć kilometrow sewjernje Drjowka. Susodne wsy su Lutol na wuchodźe, Źiwize na juhu a Njamorojce na zapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Kóšnojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 160 wobydlerjow, z kotrychž běchu 106 Serbja (66 %).

## Nóžki
 

## Wotkaz
Lěźiny

**Lěźiny** (prjedy tež *Lěźiń*;  *Löschen*) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Lubošc a bě hač do 10. januara 1973 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži dwaj kilometraj sewjerowuchodnje Drjowka na wuchodnym boku zwjazkoweje dróhi 169 a při puću do Huraza. Susodne wsy su Huraz na wuchodźe, (Nowa) Chusej na juhozapadźe a Lubošc na sewjerozapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Lěźiny srjedź 1880tych lět cyłkownje 133 wobydlerjow, z kotrychž běchu 83 Serbja (62 %). Arnošt Černik zwěsći porno tomu w 1950tych lětach jenož hišće dweju wot 156 wobydlerjow, kiž serbsce móžeštaj.

## Nóžki
 

## Wotkaz
Paprotna

**Paprotna** ( *Papproth*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Radušc a bě hač do 1. januara 1939 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži pjeć kilometrow juhowuchodnje Drjowka na sewjernej kromje Wjelčanskeje jamy. Susodnej wsy stej Jazorki na sewjeru a Radušc na sewjerowuchodźe.

Dwaj kilometraj zapadnje Paprotneje běše hač do lěta 1980 wjeska Górki, kotraž měješe so dla škodow přez pohłubjenje dnjoweje wody jako sćěh brunicoweje jamy wopušćić a pozdźišo wottorhać. Połdra kilometra južnje běše do lěta 1992 cyrkwinska wjes Klěšnik a dwaj kilometraj wuchodnje 1988 wotbagrowane Tšuckojce. Dźensa wjedźe zaso asfaltowa dróha přez něhdyšu jamu do Grodka.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Paprotna srjedź 1880tych lět cyłkownje 53 wobydlerjow, z kotrychž běchu 51 Serbja (96 %).

## Nóžki
 

## Wotkaz
Wittmannsdorf

**Wittmannsdorf** je němske mjeno

* bydlišća w gmejnje Markojska Góla – hlej Witanojce (Markojska Góla)
* gmejnskeho dźěla města Łukowa – hlej Witanojce (Łukow)
Huraz

**Huraz** ( *Auras*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Skjarbošc a bě hač do 10. januara 1973 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži 4,5 kilometrow wuchodnje Drjowka. Susodne wsy su Skjarbošc na sewjeru, Wólšynka na sewjerowuchodźe, Radušc na juhu a Lěźiny na zapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Huraz srjedź 1880tych lět cyłkownje 121 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Arnošt Černik zwěsći porno tomu w 1950tych lětach jenož hišće třoch wot 231 wobydlerjow, kiž serbsce móžachu.

## Nóžki
 

## Wotkazaj
Radowašojce

**Radowašojce** ( *Radensdorf*) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Maliń a bě hač do 1. januara 1974 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži 3,5 kilometrow zapadnje Drjowka a wuchodnje Malinja. Susodne wsy su Gólašow na sewjerowuchodźe, Domašojce na juhowuchodźe a Maliń na zapadźe.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Radowašojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 173 wobydlerjow, z kotrychž běchu 116 Serbja (67 %).

## Nóžki
 

## Wotkaz
Radušc

**Radušc** (prjedy tež *Radušć*;  *Rehnsdorf*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Jazorki a bě hač do 10. januara 1973 samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži pjeć kilometrow juhowuchodnje Drjowka při krajnej dróze L52 do Grodka. Južnje Radušca rozpřestrěwa so Wjelčanska jama. Susodne wsy su Huraz na sewjeru, Wjelike Dobrynje na sewjerowuchodźe, Paprotna na juhozapadźe a Jazorki na zapadźe.

Juhowuchodnje Radušca ležeštej wjesce Tšuckojce a Bukowk, kotrejž buštej za Wjelčansku jamu w lětomaj 1987/1988 wotbagrowanej.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Radušc srjedź 1880tych lět cyłkownje 145 wobydlerjow, z kotrychž běchu 98 Serbja (68&nbsp;%). Wučer Nowotny wopisuje situaciju w lěće 1887 tak: „Starši ludźo rěča hišće serbsce, młodźi a šulske dźěći mjez sobu a zdźěla tež w swójbje němsce.“

## Nóžki
 

## Wotkaz
Šćeńc

**Šćeńc** (prjedy tež *Sćeńc*;  *Steinitz*) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Domašojce a bě hač do 1. januara 1973 samostatna gmejna.

## Geografija
Cyrkwinska wjes leži tři kilometry južnje Drjowka na sewjernej kromje Wjelčanskeje brunicoweje jamy. Susodne wsy su Rakow na sewjeru, Jazorki na sewjerowuchodźe a Domašojce na sewjerozapadźe.

Połdra kilometra wuchodnje Šćeńca běše hač do lěta 1980 wjeska Górki, gmejnski dźěl Jazorkow. Dla škodow přez pohłubjenje dnjoweje wody jako sćěh bliskeje brunicoweje jamy dyrbjachu wobydlerjo Górkow swoju wjes wopušćić, kotraž bu pozdźišo wottorhana. Do južneho směra wjedźeše krajna dróha přez holu dale do Chuseje, kotraž bu 1995 přesydlena a potom wotbagrowana.

## Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Šćeńc srjedź 1880tych lět cyłkownje 179 wobydlerjow, z kotrychž běchu 100 Serbja (56 %).

Hač do lěta 1893 wotměwachu so w Šćeńcu Bože słužby w delnjoserbskej rěči.

## Nóžki
 

## Wotkazaj
Radensdorf

**Radensdorf** je němske mjeno slědowacych wsow:

* Radom, město Lubin, wokrjes Dubja-Błóta
* Radowańk, město Kalawa, wokrjes Hornje Błóta-Łužica
* Radowašojce, město Drjowk, wokrjes Sprjewja-Nysa
Domašojce

**Domašojce** su

* wjes pola Baršća, wokrjes Sprjewja-Nysa – hlej Domašojce (Baršć)
* wjes pola Drjowka, wokrjes Sprjewja-Nysa – hlej Domašojce (Drjowk)
Myšyn

**Myšyn** (prjedy tež *Mušyn*;  *Müschen*) je wjes w Hornich Błótach a gmejnski dźěl Bórkowow we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Hač do 31. decembra 2001 běchu samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži južnje Bórkowow při dróze do Wětošowa. Přez wjes ćeče Strobicańska grobla a zapadnje Myšyna rěčka Kśišowka.

Susodne wsy su nimo Bórkowow Wjerbno na wuchodźe, Brama na juhowuchodźe, Bobow na juhu a Długi na zapadźe.

## Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1412 jako *Mieschen* we wopismje wo předaću lěsa na gmejnu Wjerbno.

Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Myšyn srjedź 1880tych lět cyłkownje 398 wobydlerjow, z kotrychž běchu 393 Serbja (99 %). Arnošt Černik zwěsći w prěnjej połojcy 1950tych lět serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 46,1 %.

## Pomniki
Škitane twarske pomniki su knježi dom (Grodowy puś 51), wodowy młyn z lěta 1850 (Wětošojska droga 26) a fasada depota wohnjoweje wobory (Wejsna).

## Žórła
 

## Wotkazy

* Webstrona wo Myšynje 
* Informacije na webstronach Bórkowskeho hamta
Nowa Wjas (Gatojce)

**Nowa Wjas** (prjedy tež *Gólašojce*;  *Neuendorf*) je wjes w Delnjej Łužicy a gmejnski dźěl Gatojc we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Hač do lěta 2000 bě samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži něhdźe dwanaće kilometrow sewjerowuchodnje Choćebuza při Picnjanskich hatach a na sewjernej kromje něhdyšeje brunicoweje jamy Choćebuz-sewjer. Susodne wsy su Barbuk na wuchodźe, Rogozno na zapadźe a Hus na sewjerozapadźe. Juhowuchodnje Noweje Wsy ležeše wjes Liškow, kotraž bu w lětomaj 1983/84 wotbagrowana a juhozapadnje Łakoma z Łakomskimi hatami.

## Stawizny
Nowa Wjas naspomni so prěni raz pisomnje hakle w lěće 1632 jako *Nawendorf*. 1820 natwarichu prěnju šulu a 1954 wjesnu cyrkej. Wot 1974 do 1978 bu w sewjernym dźělu gmejny Janšojska milinarnja twarjena.

Jan Arnošt Holan wopisuje wjes w 1870tych lětach takle: *Barbuk je po napohledźe tróšku chudźiša wjes hač Nowa Wjes, ale njeje dołho hišće tak njenahladna, kaž na přikład Šćeńca a Wysoka pola Rakec. Chěže su cyle po starym serbskim wašnju, kaž je w Smolerjowych Pěsničkach woznamjenjene namakaš znatwarjene, někotre su, kaž so zda k powyšenju pychi, ze wšelakimi barbami po geometriskich figurach namazane.*

### Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Nowa Wjas srjedź 1880tych lět cyłkownje 285 wobydlerjow, z kotrychž běchu 283 Serbja (99 %). Arnošt Černik zwěsći srjedź 1950tych lět hišće serbskorěčnu wjetšinu wot 65,6 % wobydlerstwa.

## Wosobiny
* Mjertyn Grys (1818–1878) – wučer, kěrlušer a basnik; 1848–78 w Nowej Wsy
* Fryco Latk (1895–1980) – moler, grafikar a ilustrator; rodźeny w Nowej Wsy

## Žórła
 

## Wotkazy

* Informacije wo wsy na webstronach Picnjanskeho hamta
Hus

**Hus** (prjedy tež *Wus* abo *Us*;  *Maust*) je wjes w Delnjej Łužicy a z 550 wobydlerjemi najwjetši gmejnski dźěl Gatojc we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Hač do lěta 2000 bě samostatna gmejna.

## Geografija
Wjes leži sewjerowuchodnje Choćebuskeho měšćanskeho dźěla Rogozno a tři kilometry južnje Picnja při Picnjanskich hatach a dla brunicoweje jamy přepołoženej Goramśicy. Susodne wsy su Nowa Wjas na juhowuchodźe, Rogozno na juhozapadźe a Depsk na zapadźe.

W Husu nadeńdźe so z 50 kładźitych chěžow wobstejace sydlišćo, kotrež słuša k najwjetšim zwjazowacym w Němskej.

## Stawizny
Hus naspomni so prěni raz pisomnje hakle w lěće 1577.

Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Hus srjedź 1880tych lět cyłkownje 370 wobydlerjow, z kotrychž běchu 364 Serbja (98 %). Arnošt Černik zwěsći srjedź 1950tych lět hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 40,9 %.

## Žórła
 

## Wotkazy

* Informacije wo wsy na webstronach Picnjanskeho hamta
Nowa Wjas

**Nowa Wjas** je mjeno slědowacych wsow w Delnjej Łužicy:

* gmejnski dźěl Bezkowa, němsce *Neuendorf* – hlej Nowa Wjas (Bezkow)
* dźěl gmejny Nowa Wjas-Stoki, němsce *Rietzneuendorf* – hlej Nowa Wjas (Nowa Wjas-Stoki)
* gmejnski dźěl Gatojc, němsce *Neuendorf* – hlej Nowa Wjas (Gatojce)
* gmejnski dźěl Lubina, němsce *Neuendorf* — hlej Nowa Wjas (Lubin)
Arnošt Ota Dučman

**Arnošt Ota Dučman** ( *Ernst Otto Dutschmann*; * 5. februara 1896 w Běłej Horje, † 31. oktobra 1945 w Budyšinje) bě serbski blidar a nowinar.

Narodźi so jako syn blidarja w Běłej Horje pola Wósporka a dźěłaše po přetorhnjenej wučbje apotekarja w Kamjenicy jako blidar w Hrodźišću. 1920 zastupi jako nowinar do redakcije *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowin]]* w Budyšinje, hdźež hač k zakazanju serbskich medijow ze strony nacionalsocialistow skutkowaše. Wot 1937 hač do kónca Druheje swětoweje wójny 1945 běše knihiwjednik a pokładnik němskeho dźenika *Bautzener Tageblatt*. W swojich poslednich měsacach běše tołmačer za Sowjetsku wojersku administraciju w Budyšinje.

W 1920tych lětach skutkowaše Dučman w towarstwje *Nadźija* kaž tež w sokołskej organizaciji. W redakciji Serbskich Nowin bě zamołwity za lokalki, fejeton, wobrazy a pozdźišo tež za politiku. Po wot wokrjesneho hejtmanstwa nanuzowanym wotstupje Marka Smolerja w aprylu 1933 dyrbješe tež nawodnistwo redakcije přewzać. Po někotrych měsacach zmóžni tež zaso wobjednanje Domowinskich a serbskich naležnosćow kaž tež sobudźěło wuhnatych sobudźěłaćerjow (na př. Jana Cyža) w nowinje. Do kónca wójny wuknješe awtodidaktisce rusce a zastupi w meji 1945 do tołmačerskeje słužby.

Dučman bě wot lěta 1923 čłon Maćicy Serbskeje.

## Literatura
* *Wažnosć serbskeho nowinarstwa.* W *Serbskich Nowinach* 90, čo. 260, dnja 7. nowembra 1931 (přiłoha)

## Žórle

* Měrćin Völkel: *K žiwjenju serbskeho nowinarja Arnošta Dučmana.* W *[[Rozhlad|Rozhledźe]]* 10/1980, str. 375–379
Timur Šaow

**Timur Sultanowič Šaow** (* 14. julija 1964, Čerkessk) je ruski poet, satirikar, awtor a interpret spěwow.
Dźěd Mróz

**Dźěd Mróz** (rusce Дед Мороз) je ruska a wuchodosłowjanska Rumpodichej podobna bajkowa figura. Wona zwosobnja zymu a pochadźa ze słowjanskeje mytologije. Dźěd Mróz dari dary dźěčom w nowolětnej nocy. Jemu pomha jeho wnučka Snjeguročka.
Janka Kupala

**Janka Kupala** ( Янка Купала, poprawom *Iwan Daminikawič Lucewič*/Іван Дамінікавіч Луцэвіч; * 7. julija 1882 we Wjasynce pola Minska; † 28. junija 1942 w Moskwje) bě běłoruski narodny basnik, dramatikar, publicist a přełožowar. Hromadźe z Jakubom Kolasom a Maksimom Bahdanowičom słušeše k hłownym figuram běłoruskeho wozrodźenja (Адраджэнне) spočatk 20. lětstotka.

## Wotkazaj
Sherlock Holmes

**Sherlock Holmes** je priwatny detektiw, fiktiwna figura, stworjena w lěće 1886 wot britiskeho spisowaćela Arthura Conana Doylea. Sam sebi Holmes jako „konsultowaceho detektiwa“ wopisuje. Krótkopowědančka wo Sherlockej Holmesu, kotrež hraja w pózdnim 19. a zažnym 20. lětstotku su so stali z klasiku žanra detektiwkow.

Kanon kołowokoło detektiwa wobsahuje 56 krótkopowědančkow a štyri romany.

## Wotkazaj

* The Sherlock Holmes Society of London
Nowe lěto

**Nowe lěto** je hłowny kalendrowy swjatk, moment přechada wot poslednjeho dnja lěta k prějnemu dnju přihodneho lěta. Nowe lěto je swjećene w mnohich kulturach wotpowědnje wužiwanemu kalendrej.
Arthur Conan Doyle

Sir **Arthur Ignatius Conan Doyle** (* 22. meje 1859 w Edinburghu; † 7. julija 1930 w Crowborough) bě britiski spisowaćel a lěkar irskeho pochada, stworićel klasiskich figurow detektiwneje, sciencefictionoweje a historisko-dyrdomdejskeje literatury, mjez druhim detektiwa Sherlocka Holmesa, profesora Challengera, oficěra Gerarda a ryćerja Nigela Loringa. Kónc swojeho žiwjenja bě Doyle přiwisnik a aktiwny propagandist idejow spiritualizma.

## Wotkazy

* Oficielna webstrona organizacije ''Arthur Conan Doyle Literary Estate''
*
Jakub Kolas

**Jakub Kolas** ( Якуб Колас, poprawom *Kanstancin Michajlawič Mickewič* / Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч; * 3. nowembra 1882 w Akyncach, oblasć Minsk; † 13. awgusta 1956 w Minsku) bě běłoruski spisowaćel, narodny basnik Běłoruskeje SSR (1926), wot 1928 čłon a wot 1929 wicepresident Běłoruskeje akademije wědomosćow. Wón bě jedyn ze załožerjow a klasikarjow noweje běłoruskeje literatury a je nimo Janka Kupale jedna z hłownych wosobinow běłoruskeho wozrodźenja spočatk 20. lětstotka.

W swojich twórbach (mjez druhim *"Pěsnje jatby" / "Песни неволи"*, *"Pěsnje žaroby" / "Песни печали"*) sympatizowaše Kolas z běłoruskim burstwom.

## Wotkazaj

*
Maksim Bahdanowič

**Maksim Adamawič Bahdanowič** (běłorusce Максім Адамавіч Багдановіч; * 9. decembra 1891 w Minsku; † 25. meje 1917 w Jalće) bě běłoruski basnik, žurnalist, přełožowar, literaturny kritikar a historikar literatury. Hromadźe z Janku Kupalu a Jakubom Kolasom wón płaći jako jedna z hłownych figurow běłoruskeho wozrodźenja spočatk 20. lětstotka.
Bulat Okudžawa

**Bulat Šalwowič Okudžawa** (rusce Булат Шалвович Окуджава, georgisce ბულატი შალვას ძე ოკუჯავა; * 9. meje 1924 w Moskwje; † 12. junija 1997 w Clamart) bě sowjetski a ruski basnik, awtor a interpret spěwow, spisowaćel a scenarist armensko-georgiskeho pochada. Wón bě awtor wjac hač 200 spěwow a jedyn ze załožerjow žanra sowjetskeho "awtorskeho spěwa".

## Literatura
* 
* Elena Bogdanova: *Ein Dichter in Russland ist mehr als ein Dichter …: B. Okudshawa.* In: Literatur um 11, Heft XV, Marburg 1998, S. 132–139
* Dagmar Boss: *Das sowjetische Autorenlied*. Verlag Otto Sagner, München 1985, ISBN 3-87690-323-8.

## Wotkazy

* Bibliografija
* Булат Окуджава
Michail Iwanowič Glinka

**Michail Iwanowič Glinka** ( Михаил Иванович Глинка, *  w Nowospasskoje, guwernement Smolensk; †  w Berlinje) bě prěni ruski komponist, kiž dósta šěroke připóznaće w swojim kraju a płaći jako załožer wosebiteje ruskeje klasiskeje hudźby. Glinka sylnje wobliwowaše přichodnych ruskich komponistow, předewšěm "Mócnu horstku" (Могучая кучка).

## Wotkazaj

*
Mócna horstka

**Mócna horstka** ( Могучая кучка/*Mogučaja kučka*) bě skupina ruskich komponistow 19. lětstotka. K njej słušachu Mili Balakirew, Aleksander Borodin, César Cui, Modest Musorgski a Nikolaj Rimski-Korsakow. Nimo Balakirewa njebě mjez nimi žadyn powołanski hudźbnik. Młodźi mužojo bydlachu wot 1856 do 1870 hromadźe w komunje w Pětrohrodźe. Jich zaměr bě spěchowanje nacionalno-ruskeje hudźby po přikładźe Michaila Glinki.

Z přećelom, mentorom a škitnikom skupiny bě znaty kritikar Wladimir Stasow. Wón wužiwa prěni raz mjeno „Mócna horstka“.


Милий Балакирев.jpg|Mili Balakirew
Borodin.jpg|Alexander Borodin
Cui 1870s CuiIP 81 600.jpg|César Cui
Musorgsky 1874 b.jpg|Modest Musorgski
Nikolay A Rimsky Korsakov 1897.jpg|Nikolaj Rimski-Korsakow


## Literatura
* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыша. — М.: «Советская Энциклопедия», 1990. — С. 348. — 672 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-033-9.
Nikolaj Rimski-Korsakow

**Nikolaj Andrejewič Rimski-Korsakow** ( Николай Андреевич Римский-Корсаков; *  w Tichwinje, guwernement Nowgorod; †  na kuble Ljubensk, guwernement Pětrohród) bě ruski komponist a čłon „Mócneje horstki“. Wón je znaty jako mišter orchestracije. Jeho najsławniše orchestrowe kompozicije su *Capriccio Espagnol*, *Šeherezada* a uwertira *Ruske Jutry*. 

Rimski-Korsakow rozwiwaše ruski nacionalny stil klasiskeje hudźby a kombinowaše jón z orientaliskimi harmoniskimi, melodiskimi a rytmiskimi elementami.

## Wotkazy

* 
* Zapis twórbow na russisches-musikarchiv.de
Hync Rychtaŕ

**Hync Rychtaŕ** ( *Heinz Richter*; * 1951 w Slepom) je serbski rěčespytnik, spisowaćel a přełožowar. Wón bě wědomostny sobudźěłaćer Instituta za sorabistiku w Lipsku a słuša k najlěpšim znajerjam slepjanskeje serbšćiny.

## Wozjewjenja
* 1980 - *Ako som se prědny a jadnučki raz ako Němc wuznał*. W: *Lubosć pytaś. Antologija dolnoserbskeje literatury*, zest. Ingrid Naglowa, Budyšin, str. 79–82 
* 1985 - *Nekrolog za pśijaśela*. W: *Dejm hyšći bomki sajźaś. Antologija dolnoserbskeje literatury*, zest. Ingrid Naglowa, Budyšin, str. 12–23 
* 1985 - Hync Rychtaŕ, Manfred Starosta, Iris Brankačkowa: *Naš dom – hostliwe blido. Originalne recepty ze serbskeje burskeje kuchnje*, Budyšin
* 1987 - Kito Fryco Stempel: wuběrk basnjow, zestajał Hync Rychtaŕ, w rjedźe Serbska poezija čisło 23, Budyšin
* 1989 - *Njedokońcona bajka*. W: *Na mjazy. Antologija dolnoserbskeje literatury*, zest. Ingrid Hustetowa, Budyšin, str. 82–85.
* 1995 - *Slěpjańska cytanka* (zest. a wud. Hync Rychtaŕ), Budyšin
* 1999 - *Naša maćeršćina 11/12* (Hync Rychtaŕ a druzy awtorojo)
* 2019 - Hync Rychtaŕ, Juliana Kaulfürstowa, Dytaŕ Redo: *Něnter comy Boga chwalić. Slěpjańske spiwaŕske knigły*

## Nóžki


## Wotkaz
* Hync Rychtaŕ na webstronach Literarneho konopeja
Jan Renč (1884)

**Jan Renč** ( *Johannes Rentsch*; * 10. septembra 1884 we Wjelećinje, † 4. měrca 1945 runje tam) bě ewangelski farar we Wjelećinje a posledni serbski farar tamnišeje wosady.

Wón bě syn Wjelećanskeho fararja Měrćina Renča a bratrowc fararja Jana Renča z Ketlic. Po smjerći swojeho nana přewza jeho farske městno we Wjelećanskej ewangelskej wosadźe, hdźež skutkowaše wjace hač 33 lět. Jeho młódši bratr Gerhard (* 1897) bě posledni serbski farar w Bartskej wosadźe.

Jan Renč chodźeše na Budyski gymnazij a studowaše potom ewangelsku teologiju w Tübingenje a Lipsku. Tam bě tež sobustaw Sorabije a wěsty čas tež jeje senior. Jako student wobdźěli so kóžde lěto na serbskim prědarskim seminarje pola fararja Oswalda Mrózaka w Hrodźišću.

Za Renčowy čas so Wjelećanska wosada dla industrializacije a mócneho přićaha sylnje přeněmči, tak zo ličba serbskich kemšerjow stajnje woteběraše. Přiwšěm wuhotowaše Renč dale serbske kemše, samo za čas nacionalsocializma, poslednje hody 1944.

Renč bě woženjeny z Margaretu, rodź. Křižanec (1893–1975), staršej dźowku Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. Zhromadna dźowka Christina (1916–2014) wuda so na Budestečanskeho fararja Gerharda Bětnarja. Syn Gotthard narodźi so 1922 a padny w Druhej swětowej wójnje w Rumunskej.

## Žórła
* *Spominamy.* W: Pomhaj Bóh 9/2004, str. 12
Johannes Rentsch

**Johannes Rentsch** bě němske mjeno slědowacych wosobow:

* Jan Korla Renč (1821–1888) – ewangelski farar
* Jan Renč (1856–1916) – ewangelski farar, kulturny prócowar a chronikar
* Jan Renč (1884–1945) – ewangelski farar
Gerhard Renč

**Gerhard Renč** ( *Gerhard Rentsch*; * 12. meje 1897 we Wjelećinje, † 22. septembra 1982 w Barće) bě ewangelski farar w Bartskej wosadźe a posledni serbski farar tam.

Wón bě pjate dźěćo Wjelećanskeho fararja Měrćina Renča a bratrowc fararja Jana Renča z Ketlic. Jeho starši bratr Jan (* 1884) přewza po smjerći nana jeho zastojnstwo we Wjelećinje a bě tam posledni serbski farar. Gerhard Renč wopytowaše šulu we Wjelećinje a potom Budyski gymnazij. Wot 1916 do 1919 słužeše w němskim wójsku. Po Prěnjej swětowej wójnje studowaše w Lipsku a Tübingenje ewangelsku teologiju. 1923 złoži w Lipsku prěnje a 1924 w Drježdźanach druhe teologiske pruwowanje. Dnja 26. julija 1925 zapokaza so jako farar we Łupjanskej wosadźe. Wot 1. meje 1932 bě Renč farar w Barće, hdźež skutkowaše 34 lět. Tež na wuměnku zastaraše wosadu wot 1966 do 1969 jako wikar a wuhotowaše hač do 1975 dale hdys a hdys serbske kemše. Za čas Druheje swětoweje wójny zastupowaše hač do januara 1944 fararja Alberta w Malešecach a potom fararja Schneidera w Hrodźišću.

Renč bě wot lěta 1925 woženjeny z Hilžbjetu, rodź. Křižanec (1902–1988), młódšej dźowku Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. Zhromadnje měještaj tři dźowki a jednoho syna.

## Žórło
* *Farar Gerhard Renč njeboh!* W: Pomhaj Bóh 1/1983, str. 2
Chöömej

**Chöömej** (tuwinsce *хөөмей*, mongolsce *хөөмий*) je tuwinske abo mongolske kyrkowe spěwanje. Wone je jedna z wariantow alikwotneho spěwanja, rozšěrjena w Sibirskej (předewšěm w republice Tuwa) a Mongolskej. Wot 2009 je chöömej zapisany na Lisćinje imaterielneho kulturneho herbstwa čłowjestwa UNESCO.

## Wotkazaj

* Webstrony Mjezynarodneho wědomostneho centra "Choomej" 
* Awdijowe přikłady
Hošic hasa

**Hošic hasa** je nutřkoměšćanska hasa w Budyšinje, kotraž wjedźe wot Wonkowneje Lawskeje na zapadźe hač na Póstowe naměsto na wuchodźe. Něhdźe 350 metrow dołha hasa je pomjenowana po něhdyšej wjesce Hošicy, kotraž ležeše před Budyskej měšćanskej murju. Z wjeski nasta pozdźišo južne předměsto Budyšina, při čimž so wjesny charakter wokoliny hač do 19. lětstotka wobchowa.

Dźensniše wobtwarjenje pochadźa zwjetša z druheje połojcy 19. lětstotka abo z 1900tych lět, při čimž je najstarše wobchowane twarjenje, Stara póštownja (Hošic hasa čo. 9) wo wjele starše, mjenujcy z lěta 1759.

Cyłkownje steji 17 domow při Hošic hasy pod pomnikoškitom, mjez nimi Stara póštownja, Lutherowy dom (čo. 28) z 1930tych lět a Goethowa lěkarnja z lěta 1903. Při zapadnym kóncu hasy steji něhdyši hotel „Běły kóń“, kotryž słužeše po Prěnjej swětowej wójnje Serbskemu narodnemu wuběrkej a po Druhej Domowinje jako domicil.

## Wobrazy

04990-Bautzen-1903-Goschwitzer Straße-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Wuchodny kónc Hošic hasy w lěće 1903
18765-Bautzen-1915-Blick vom Postplatz in die Gaschwitzstraße-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Samsne městno po twarje Kejžoroweje (Karla Marxoweje), 1915
BZ-Goschwitzstr09.jpg|Stara póštownja (čo. 9)
BZ-Goschwitzstr28.jpg|Lutherowy dom (čo. 28)
BZ-Goschwitzstr25.jpg|Ludowa banka (čo. 25)


## Wotkaz
Johann Gottfried Schmutz

**Johann Friedrich Gottfried Schmutz** (* 19. meje 1715 w Straßburgu, † 26. septembra 1798) bě pietistiski farar, słownikar a rěčnicar.

Narodźi so jako syn fararja a bě po złotnikarskej wučbje chowanc Franckoweje syrotownje w Hali. Wot 1738 studowaše w Jenje teologiju. Po studiju dźěłaše najprjedy jako wučer w syrotowni w Žarowje a wot 1744 do 1748 skutkowaše jako farar w Delnim Wujězdźe. W tutych lětach přiswoji so serbšćinu, tak zo by móhł prědować. Po 1748 běše z fararjom we wokolinje Wittenberga.

Hižo w Hali a Žarowje zbudźi so Schmutzowy zajim za serbsku rěč, njeměješe pak při jeje nawuknjenju ani słownika ani rěčnicu k ruce. Tuž spisa sebi woboje w štyrjoch lětach skutkowanja we Wujězdźe sam. *Probe eines Oberlausitzisch-wendischen Wörterbuches* a tež rěčnica wostaštej njećišćanej, stej so pak wjacekróć wotpisałoj a dale wužiwałoj. W lěće 1846 w Lipsku w ćišću wudaty wotpisk Schmutzoweho słownika je połny ćišćerskich a druhich zmylkow.

## Literatura
* Sonja Wölkowa: *Johann Friedrich Gottfried Schmutz – awtor rukopisneje hornjoserbskeje gramatiki z 18. lětstotka.* W: Lětopis 45 (1998) 1, str. 51–58

## Žórło

## Wotkazy
* ''Wućahi z Hornjoserbsko-němskeho słownika''. 1782 (SKA, MS VIII 1 C; digitalizat)
* ''Probe eines Oberlausizisch Wendischen Woerter-Buchs''. Wotpisk wot Kita Fryca Stempla, 1780 (SKA, MS VIII 3 A; digitalizat)
* ''Neue Probe einer Oberlausizisch-Wendischen Grammatic: hauptsächlich nach dem Budißinischen Dialect eingerichtet''. 1743 (digitalizat)
Jan Hórčanski

**Jan Hórčanski** ( *Johann Hortzschansky*; * 19. meje 1722 we Wujezdźe pola Ketlic, † 18. decembra 1799 w Zhorjelcu) bě serbski gymnazialny wučer, spisowaćel a rozswětler.

Wón narodźi so jako syn Wujezdźanskeho šewca Pětra Hórčanskeho a jeho mandźelskeje Doroteje a chodźeše na nastork Ketličanskeho diakona Mateja Šołty na šulu w Lubiju a wot 1738 na Budyski gymnazij. Wot 1743 do 1746 studowaše we Wittenbergu ewangelsku teologiju. Po nawróće do Łužicy dźěłaše hač do lěta 1759 na wšelakich městnach jako domjacy wučer, naposledk w Zhorjelcu. Tam zastupi 1759 do wučerskeje słužby a sta so w lěće 1768 z konrektorom tamnišeho gymnazija.

Hórčanski so přez swoje moderne wuwučowanske metody kaž tež přez historiske slědźenja wuznamjeni. Jako přećel Karla Gottloba von Antona a Josefa Dobrovskeho zastupowaše rozswětlerske ideje a spěchowaše reformy w šulstwje. Jako spisowaćel wěnowaše so mjez druhim hornjołužiskim stawiznam, ale tež prašenjam serbskeho luda, mjez druhim spisa knižku *Prěnja proba serskich kěrlišow* (Lubij 1748). Najwažnišej pojednani wo serbskej tematice stej pak *Gedanken eines Oberlausitzer Wenden...* a *Von den Sitten und Gebräuchen...* (wobě 1782). Wěnowaše so tež nabožinskim temam a zawostaji něhdźe 600 składnostnych basnjow. 

Wot lěta 1764 bě woženjeny z Johannu Christianu, rodź. Wendlerec, z kotrejž měještaj štyri dźěći, dweju synow a dwě dźowce. Jeho syn Jan Awgust Ferdinand Hórčanski (1771–1831) skutkowaše w ródnym Zhorjelcu jako rysowanski wučer na gymnaziju.

Jan Hórčanski běše wot jeje załoženja w lěće 1779 čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow.

## Spisy
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/383153/5/0/ Kurtzgefaßte Historie des Markgraffthums Ober Lausitz.]* Rukopis, 142 stron, po 1759.
* *[https://sachsen.digital/werkansicht/dlf/335173/3/0/ Geschichte der Stadt Görlitz.]* Rukopis, 124 łopjenow, mjez 1778 a 1799
* *[https://web.archive.org/web/20210611211932/http://digitale.bibliothek.uni-halle.de/vd18/content/pageview/2542872 Gedanken eines Oberlausitzer Wenden über das Schicksal seiner Nation mit flüchtiger, doch unparteiischer Feder entworfen nebst Anmerkungen].* Bautzen 1782.
* *Von den Sitten und Gebräuchen der heutigen Wenden.* W: Provinzialblätter 1782, str. 1–16, 125–142, 249–263, 373–387; znowa: Lětopis C 10 (1967), str. 102–140, ze zawodom Siegmunda Musiata
* *Versuch über die Sprache der Wenden in der Oberlausitz.* W: Lausizische Monatsschrift 1797, str. 212–271, 337–351

## Literatura

* G. F. Otto: *Lexikon der Oberlausitzischen Schriftsteller und Künstler.* 2. zwjazk, Zhorjelc 1803, str. 177–182 (digitalizat)
* Siegmund Musiat: *Über die volkskundlichen Werke von Johann Hortzschansky und Michael Conrad.* W: Lětopis C 10 (1967), str. 98–100

## Žórło

## Wotkaz
* [Jan Hórčanski](https://saebi.isgv.de/biografie/Johann_Hortzschansky_(1722-1799)) w Sakskej biografiji (tež serbsce)
Jan Haješ

**Jan Haješ** ( *Johann Hajesch*; * 22. januara 1873 w Lipinach, † 5. decembra 1960 we Łazu) bě serbski překupc a spěchowar kulturneho žiwjenja w serbskej holi wokoło Łaza.

Narodźi so jako syn žiwnosćerja a wopytowaše ludowu šulu w ródnych Lipinach. W młodych lětach běše najprjedy ratarski dźěłaćer we Łazu a Njeswačidle a potom dźěłaše při tramwajce w Drježdźanach. Wot 1904 bě wobsedźer małeho klamarstwa we Łazu, kotrež wutwari poněčim do wjesneje kupnicy. Po 1945 přepoda swój wobchod Konsumej a poda so na wuměnk.

Haješ spěchowaše serbske narodne žiwjenje w holi wuchodnje Wojerec. W lěće 1912 słušeše k załožerjam Domowiny. Wón bě aktiwny čłon Łazowskeho serbskeho towarstwa „Handrij Zejler“ a nawjedowaše po Prěnjej kaž tež po Druhej swětowej wójnje Domowinsku župu „Handrij Zejler“ we Wojerecach. W lětomaj 1918/19 angažowaše so tež za Serbski narodny wuběrk. Nimo toho bě sobustaw Serbskeho Sokoła a jedyn z iniciatorow Zejlerjoweho pomnika we Łazu.

Haješej, kiž bě wot 1912 tež z čłonom Maćicy, spožči so w lěće 1959 Čestne znamješko Domowiny. Wón bu 10. decembra 1960 w přitomnosći wjacorych serbskich fararjow a zastupnikow serbskeho žiwjenja kaž dr. Jana Cyža, Měrćina Nowaka a Michała Nawki na Łazowskim kěrchowje pochowany.

## Literatura
* Jan Cyž: *Za wšědnym chlěbom.* Berlin 1957.
* Měrćin Nowak-Njechorński: *Nekrolog.* W: Rozhlad 1/1961, str. 29sl.
* Gerhard Wirth: *Za bratrom Janom Haješom.* W: Pomhaj Bóh 1/1961, str. 2

## Žórło
Michał Raca

**Michał Raca** (tež *Radca*;  *Michael Rätze*; * 1. oktobra 1657 w Zemicach, † 18. nowembra 1730 w Budyšinje) bě serbski diakon a přełožer serbskich cyrkwinskich knihow.

Wón narodźi so jako syn swobodneho bura, pochadźaceho z Madźarskeje a wopytowaše wot 1676 Wjerchowsku šulu w Mišnje. Potom studowaše ewangelsku teologiju. Wot 1687 do 1690 bě z fararjom we Wochozach a wot 1690 hač do swojeje smjerće diakon w Michałskej wosadźe.

Raca běše čłon komisije, kotraž wuda w lěće 1693 mały katechizm, 1695 sćeńske knihi a 1696 agendu w serbskej rěči kaž tež 1703 přełožki Dawidowych psalmow.

## Žórło
Handrij Palman

**Handrij Palman** ( *Andreas Pallmer*; * 20. nowembra 1788 w Bjedrusku, † 8. septembra 1862 w Smělnej) bě serbski ewangelski farar a wudawar prěnich serbskich Misionskich powěsćow.

Wón narodźi so jako syn Bjedrušćanskeho chěžkarja a wopytowaše wot 1803 do 1810 Budyski gymnazij. Wot 1810 do 1813 studowaše jako posledni serbski student we Wittenbergu ewangelsku teologiju. Po nawróće do Łužicy skutkowaše wot 1813 do 1817 jako pomocny prědar w Hrodźišćanskej wosadźe a wot 1817 hač do swojeje smjerće w Smělnjanskej.

W lěće 1817 započa pod titulom *Duchowne rěče a podaća w Božim a Jězusowym kralestwi* prěnje serbske Misionske powěsće wudawać, wot kotrychž stej pak jenož dwě čisle wušłej, poslednje 1818.

## Žórło
Marian Jeliński

**Marian Jeliński** ( *Marión Jelińsczi*; * 8. decembra 1949 w Siemirowicach) je přirodospytnik, pčołar a fachowc za pčolace chorosće. Wón je aktiwny čłon je kašubskeho zhromadźenstwa a rěči pólsce a němsce. Je pak wšelake spisy w kašubskej rěči wozjewił.

Jeliński je ženjeny a ma dwě dźěsći.

## Spisy
* *Pòlskò-anielskò-kaszëbsczi słowôrz.* [Pólsko-jendźelsko-kašubski słownik] Żukowo, 2010 ISBN 978-83-928569-0-0
* *Kaszëbskò-anielskò-pòlsczi słowôrz.* [Kašubsko-jendźelsko-pólski słownik] Żukowo 2011 ISBN 978-83-928569-1-7
* *Môłi kaszëbskò-pòlskò-górnołużëcczi słowôrz* [Kaŝubsko-pólsko-hornjoserbski mały słownik] Żukowo 2021
* *Haft kaszubski szkoły żukowskiej - przeszłość i współczesność : materiały monograficzne.* Gdynia 2006
*  *Goscëna; Doktor Alosz z “Grifa Kaszëbscziégo”.* Wejherowo 2006

## Nóžki


## Wotkaz
* ‘’Kaszebe/Canadian Connection - Marian Jelinsczi’’
Matej Dołhi

**Matej Dołhi** ( *Matthäus Lange*; * 24. meje 1704 w Dobrošecach, † 2. nowembra 1786 w Małym Wjelkowje) bě serbski prócowar za Ochranowsku bratrowsku wosadu.

Dołhi bě burskeho pochada a wopytowaše šulu w Malešecach. Po tym běše wotročk w Dobrošecach a na Židowje. Pod wliwom Jana Pjecha a Johanna Gottfrieda Kühna sta so z přiwisnikom Ochranowskich pietistow. Namołwjeny wot Friedricha Caspara von Gersdorfa chodźeše po serbskich wjeskach a wukładowaše „pozbudźenym bratram“ bibliju a přesydli so 1738 ke Kühnej do Klukša. W lěće 1740 kupi z pomocu Gersdorfa spadnjene kubło w Ćemjercach a 1744 powoła hrabja von Gersdorf jeho za dohladowarja na swoje kubło w Ćichońcy, kotrež wuwi so na srjedźišćo Ochranowskeje diaspory w serbskej Hornjej Łužicy. Dołhi předa Ćemjerčanske kubło, kupi 1746/47 ryćerkubło w Małym Wjelkowje a załoži tam 1751, jako dyrbjachu bratřa po nastupje jim njepřichileneho noweho knjeza Ćichońcu wopušćić, Małowjelkowsku bratrowsku wosadu, tak mjenowanu „Małowjelkowsku koloniju“. Hrabja Nikolaus Ludwig von Zinzendorf pomjenowa nowu wosadu „Serbsku Nisku“ a garantowaše jej prawo na swójske narodne wuwiće. 1757/58 natwarichu swójsku modlernju, zo njebychu hižo dyrbjeli do 40 kilometrow zdaleneho Ochranowa jězdźić. W slědowacych lětdźesatkach natwarichu Ochranowčenjo wosrjedź serbskich wjeskow nowu koloniju, kotraž sta so tež z wažnym centrumom serbskeho pismowstwa.

Matej Dołhi zawostaji kulturnostawiznisce zajimawy žiwjenjoběh. Wón bě wot lěta 1732 woženjeny z Marju, rodź. Handrikec (1714–1784), z kotrejž měještaj 13 dźěći. Jeho row nadeńdźe so na Małowjelkowskim kěrchowje Ochranowskeje wosady. Po nim je pomjenowana dróha w Małym Wjelkowje. 

## Literatura
* *Lebenslauf des Bruders Matthaeus Lange, Gründer der Gemeinde zu Kleinwelka.* SKA, ZM XIX-19A (wotpisk)

## Nóžki


## Žórło

## Wotkaz
* [Matej Dołhi](https://saebi.isgv.de/biografie/Matej%20Do%c5%82hi%20(1704-1786)) w Sakskej biografiji
Bielsko-Biała

**Bielsko-Biała** ( *Bielitz-Biala*,  *Biylsko-Biołŏ*) je wulkoměsto w južnej Pólskej, kotrež leži w Šleskim wojewódstwje.

## Nóžki


## Wotkaz
Jan Pjech

**Jan Pjech** ( *Johann Pech*; * 5. nowembra 1707 we Wjelećinje, † 8. junija 1741 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar, spisowaćel a nabožinski prócowar.

Wón narodźi so jako syn měšćana a klamarja a wopytowaše wot 1720 do 1727 Budyski gymnazij. Wot 1727 do 1730 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer a bě potom wot 1731 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1741 diakon při Michałskej cyrkwi.

Pjech wuda wjele swojich prědowanjow, přełoži nabožinske knihi do serbšćiny, wobstara 1736 nowy wudawk *Noweho zakonja* a pomhaše sobu na nowych *Serbskich spěwarskich* Johanna Gottfrieda Kühna, kotrež wuńdźechu 1741. Wón podpěrowaše nabožinske prócowanja Ochranowskich a załoži při Michałskej cyrkwi serbsku knihownju.

## Žórło
Pětr Hila

**Pětr Hila** ( *Peter Hille*; * 31. julija 1860 w Šunowje, † 21. nowembra 1932 w Chrósćicach) bě serbski wučer, kantor a dirigent.

Narodźi so jako syn Šunowskeho młynka a wopytowaše wot 1875 do 1879 Katolski wučerski seminar w Budyšinje. 1879 dźěłaše jako pomocny wučer w Šěrachowje a wot 1880 do 1924 jako wučer při Chróšćanskej šuli. Wot 1904 běše tam kantor a šulski nawoda; 1924 poda so na wuměnk.

Hila běše přez 40 lět dirigent Chróšćanskeho spěwarskeho towarstwa *[[Jednota (spěwarske towarstwo)|Jednota]]*. Jako jedyn z prěnich serbskich solistow spěwaše na tačele za gramofon. Nimo toho běše tež znaty pčołar.

Wón bě wot 1885 čłon Maćicy Serbskeje.

## Literatura
* Pětr Hila: *Včelařství u lužických Srbů.* Zapisní včelařsky kalendař 1914
* *Kantor wyši wučer Pětr Hila 70 lět.* W: Krajan 64 (1931), str. 42
* *Nekrolog.* W Katolskim Posole 70 (1932), str. 379

## Žórło
Jurij Kislink

**Jurij Kislink** ( *George Kießling*; * 15. februara 1788 w Chrósćicach, † 5. nowembra 1869 runje tam) bě serbski pastyr a twarc časnikow a sykawow.

Wón bě syn z Čechow pochadźaceho ćěsle, wopytowaše ludowu šulu w ródnej wsy a dźěłaše tam jako pastyr-wowčer.

Technisce zajimowany a wobdarjeny Kislink spasli sej po modelu z Čorneho lěsa časnik z drjewa. Pozdźišo so w Budyšinje pola časnikarja Seppiga wukmani a zhotowi přez 50 wěžowych časnikow za cyrkwje a hrody we Łužicy, w Zebnicy, w Mišnjanskim a Lipšćanskim kraju, mjez druhim wone w klóštrje Marijinej hwězdźe (1819), při Chróšćan cyrkwi (1836) a we Wotrowje. Nimo toho twarješe po Drježdźanskim modelu wot 1822 sykawy za wohnjowe wobory a liješe w Chrósćicach zwony.

## Literatura
* J. Symank: *Jurij Kislink.* W Katolskim Posole 62 (1924), str. 342–346

## Žórło
Uebigau

**Uebigau** je:

* němske mjeno hornjołužiskeje wjeski w Njeswačanskej gmejnje, hlej Wbohow (Njeswačidło)
* Uebigau (Braniborska), dźěl města Uebigau-Wahrenbrück we wokrjesu Łobjo-Halštrow w Braniborskej
* Uebigau-Wahrenbrück, město we wokrjesu Łobjo-Halštrow w Braniborskej
* Uebigau (Wulki Hojn), dźěl města Wulki Hojn w Mišnjanskim wokrjesu w Sakskej
Teicha

**Teicha** je:

* němske mjeno wjeski w Radworskej gmejnje, hlej Hat (Radwor)
* němske mjeno wjeski w Rěčičanskej gmejnje, hlej Hatk
* dźěl gmejny Petersberg w Saksko-Anhaltskej, hlej Teicha (Petersberg)
Rosenthal

**Rosenthal** je

* němske mjeno Róžanta
* Alt Rosenthal, dźěl gmejny we wokrjesu Markowsko-Wódrjanski kraj, Braniborska
* Rosenthal (Damna), dźěl města Damna, wokrjes Teltow-Fleming, Braniborska
* Rosenthal (Bretnig), něhdyši gmejnski dźěl gmejny Bretnig, Budyski wokrjes
* Rosenthal (Rosenthal-Bielatal), dźěl gmejny Rosenthal-Bielatal, wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory
* Rosenthal (Wilkau-Haßlau), dźěl města Wilkau-Haßlau, Šwikawski wokrjes
* Rosenthal (Žitawa), gmejnski dźěl Žitawy, Zhorjelski wokrjes
Simon Rehan

**Simon Rehan** (* wokoło 1570, † wokoło 1650 w Manjojcach) bě serbski farar a awtor rukopisneje serbskeje měšniskeje knižki. 

Wokoło lěta 1600 fararješe w Manjojcach *(Meinsdorf)*, kotrež słušachu tehdy hromadźe z Boryńskim knjejstwom *(Ländchen Bärwalde)* ke Kurmarkskemu serbskemu distriktej. Rehanowy serbski spis z němskim titulom *Windisches Missale* bu 1654 wot nadrjadowaneho cyrkwinskeho inspektora we Wěrnej Brjazynje zakazany a so njezachowa.

## Žórło
Anja Kochojc

**Anja Kochojc** ( *Anja Koch*, * 1974 w Choćebuzu) je serbska moderatorka a reporterka, kotraž dźěła za serbski program pola RBB. 

Po maturje na Budyskim Serbskim gymnaziju spěwaše dźowka serbskeho spisowaćela Jurja Kocha najprjedy w Serbskim ludowym ansamblu; potom studowaše w Lipsku hudźbne a dźiwadłowe wědomosće a sorabistiku. 

Dźensa dźěła za delnjoserbski rozhłosowy program kaž tež za telewizne wusyłanje *[[Łužyca]]*.

Wona ma dwě dźěsći.

## Wotkaz
* Informacije na webstronach Serbskeho programa RBB
Jan Wjelan

**Jan Wjelan** ( *Johann Wehlam* abo tež *Jan Welan*; * 10. februara 1773 w Brunojcach pola Mužakowa, † 18. julija 1852) bě serbski ewangelski farar a wučer w Slepom.

Wón bě woženjeny z Friederiku Augustu, rodź. Kretzschmarjec (1792–1821). Po jeho smjerći přewza syn Julius Eduard farske městno. Narowne pomniki Wjelanec swójby steja před Slepjanskej cyrkwju.

Wjelan bě wot lěta 1796 čłon Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku.

## Nóžki