Staropólšćina

**Staropólšćina** je pomjenowanje pólskeje rěče w **staropólskej dobje**, kotraž wot IX. do XVI. lětstotka traješe. W spočatkach staropólskeje doby su so prěnje rozdźěle mjez jednotliwymi zapadosłowjanskimi rěčemi pokazali, wosebje mjez čěsko-słowakskej a lechiskej skupinu (pólšćina, kašubšćina, pomoršćina, połobšćina).

Po křćenju Pólskeje w lěće 966 je wjele požčonkow z łaćonšćiny do staropólšćiny přišło (pak přez posrědnistwo čěšćiny, kaž wjetšina nabožninskeje terminologije, pak njeposrědnje w pozdźišim času) na př. *ańjoł* → *jandžel* wot łat. *angelus*)

## Gramatika
W XIV. - XV. lětstotku zhubjujetej so wot starosłowjanšćiny zdźědźenej časaj zańdźenosće aorist a imperfekt, kotrejž hišće w ''swjatokřižnych prědowanjach'' wustupujetej. Wot XV. lětstotka zhubjuje so na kónčinach pólskeho kralestwa dual (na Hornjej Šleskej je wón hač do dźensišneho přetrał). Charakteristiske přiznamjo stej tež relatiwnej pronomenaj *jąż* (kotruž), *jegoż* (wo což, wo kohož) byłoj, kotrejž wustupujetej w Bogurodzice a dźensa so wjace njewužiwatej.

## Wurjekowanje
W běhu lětstotkow je staropólske wurjekowanje wjele modifikacijam podležało. Eksistuja někotre rozdźěle porno dźensnišemu nowopólskemu wurjekowanju:
* pismik **ł** je so jako t. mj. "jewišćowe l" wurjekował (**[[Lateralny  alweolarny welarizowany aproksimant|ɫ]]**).
* pismik **ą** je so čitał jako "nasalne a" (**[[Mjezynarodny fonetiski alfabet|ã]]**), tohodla tež dźensišni prawopis  (pisanje "a" z ogonkom).
* Je eksistował tež zjaw wokaloweje dołhosće, wokale su měli dwě warianće wurjekowanja – dołhu abo krótku (dołhe o – **ó** – je do dźensnišeho **[[Połzačinjeny zadni skulojćeny wokal|u]]** přešło).

## Pisanje

Ćežkosć, na kotruž srjedźowěkowscy pisarjo, kotřiž su spytali, rěč kodifikować, bě njepřiměrjenje łaćonskeho alfabeta do někotrych zwukow pólskeje rěče, na přikład *cz*, *sz*. Z teje přičiny je so staropólska rěč zrědka zapisała a njeje měła standardny prawopis. Jeden pismik je móhł někotre zwuki podawać – na př. **s** je so čitało jako *s*, *sz* abo *ś*. Pisanje słowow kryješe so nimale dospołnje z prawopisom  łaćonšćiny, na př. *Bichek* – Byczek, *Gneuos* – Gniewosz a p. Prěnja zapisana staropólska sada, wo kotrejž wěmy, je so wokoło  lěta 1270 na Šleskej w t. mj. Henrykowskej knize zapisała: **Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai** (originalny zynk: **"Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj"** – dźensniša pólšćina: *"Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj"* abo *"Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij"*).

Prěni namjet zjednoćenja prawopisa je Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije, přednjesł. Reforma wobsta w zawjedźenju róžkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twjerdych a mjechkich konsonantow a podawanje wokaloweje dołhosće přez dwójne pisanje wokalow, na př *aa* – /a:/. Ale namjet Parkoszowica njeje so přiwzał, a jeho teoretiske koncepcije njejsu namakali pokročowarjow.

## Přikład
: *Zawjedźenje do „Legendy wo swjatym Aleksandrje”, přełoženeje do pólskeje rěče w XV. lětstotku:*
:: **Ach, Królu wieliki nasz**
:: **Coż Ci dzieją Maszyjasz,**
:: **Przydaj rozumu k mej rzeczy,**
:: **Me sierce bostwem obleczy,**
:: **Raczy mię mych grzechów pozbawić**
:: **Bych mógł o Twych świętych prawić.**

## Bibliografija
* Zenon Klemensiewicz – *Historia Języka Polskiego*, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)

## Přispomnjenki