open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hórkosłódke wrónidło

**Hórkosłódke wrónidło** (*Solanum dulcamara*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Hórkosłódke wrónidło je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 30 hač 200 cm. Rostlina je deleka wodrjewjena.

Hałuzy su wisace abo lězuce, słabje wijace.

### Łopjena
Łopjena su měnjate, jara wariabelne, jejkojte, špisojte, wuchate abo rozdźělnje lapate. Srjedźne łopjena su často lapate.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kwětnistwa su přewisowace a hranaće rozhałuzowane. Wioletne kćenja docpěwaja wulkosć wot něhdźe 1 cm. Jich kónčki su často wočinjene a njesu napadne próškowe łopješka. Króna su pjećdźělna, płonje rozšěrjena a docpěwa šěrokosć wot 1 cm.

### Płody
Płody su jejkojte, čerwjene, wisace jahody. Wone wobsahuja jědojte saponiny a alkaloidy.

## Stejnišćo
Rosće we włóžnych kerčinach, na hrjebjowych kromach, rěčnych brjohach a lěsnych zahonach.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 290 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 208 

## Eksterne wotkazy

* Jědojtosć 
* Wopis rostliny
Čorne wrónidło

**Čorne wrónidło** (*Solanum nigrum*) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (*Solanaceae*).

## Wopis
Čorne wrónidło je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 10 hač 80 cm (20-100 cm). Rostlina je ćmowozelena, často wioletnje přeběžana, kosmata abo naha. Njese kćenja, njezrałe zelene a zrałe čerwjene płody zwjetša w samsnym času.

Ćmowozeleny stołpik je zrunany, njejasnje hranity a sylnje rozhałuzowany.

### Łopjena
Měnjate łopjena su jejkojće-rombiske hač třiróžkate, maja hładku kromu abo su zarěznjene a docpěja dołhosć wot 3 hač do 8 cm.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kćenja steja po pjećoch hač po dźesaćoch we krótkostołpikatych, wokołkojtych wijelach hornich łopjenowych rozporow. Króna je běła, płonje rozšěrjena a docpěje wulkosć wot 10 hač 15 mm a šěrokosć wot 6 hač 10 mm. Keluškowe kónčku su přez wótre zaliwy  rozdźělene. Próšniki su dlěše hač próškowe nitki. Próškowe łopješka su złotožołte a centralnu kehel wutworja.

### Płody

Płody su w zrałosći błyšćace čorne, rědko nazeleń žołte, 6-10 mm šěroke, jědojte jahody. Wone docpěja wulkosć wot hróšatkow.

### Wobsahowe maćizny
Rostlina wobsahuje jědojte alkaloidy, předewšěm njezrałe płody.

## Stejnišćo
Rosće na dźěratych njerodźowych wobrostach na drjebiznowych městnach, w zahrodach, na rolach a winicach. Preferuje w prawym měrje suche pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je nic jenož w Europje, ale samo w cyłym swěće rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 102 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 68 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 166 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 150 

## Eksterne wotkazy
Bystrica

**Bystrica** ( *Weißeritz*) je 13,7 kilometrow dołha rěka w Sakskej. Nastanje přez zjednoćenje Dźiwjeje Bystricy z Čerwjenej Bystricu we Freitalu a wuliwa so blisko Albertoweho přistawa w Drježdźanach wotlěwa do Łobja. Cyłkownje je rěka wot žórła Dźiwjeje Bystricy hač do Łobja 61 kilometrow dołha.

Staroserbske mjeno wotwodźuje so wot słowjanskeho słowa *bystra* w zmysle „spěšna“ (přirunaj *bistro*, *bistrica*) a woznamjenja tuž „spěšna rěka“.

## Žórła


## Wotkaz
Jahoda

**Jahoda** je z jeničkeho płódnika nastaty zawěracy płód, při kotrymž płodowa sćěna (*perikarp*) hišće při zrałosći je brěčkata abo zmjeńša mjasna. Jahoda je často kulowata a sylnje barbjena. Zwjetša wobsahuje wjele symjenjow.

Jeli je zwonkowna woršta twjerda, kaž pola banjowcow abo kórkow, rěči so wo *pancerowej jahodźe* (němsce *Panzerbeere*). Jeli wobsedźi kćenje wjacore płódniki, wot kotrychž kóždy jahodowy płód wutwori, nastanje kompleksna jahoda.

Jahody hraja rólu za wariaciju zežiwjenja a su wažne jako dodawar witaminow, mineralow, nitkow a rostlinskich barbiznow (flavonoidy).

K jahodam liča:
* janska jahodka
* kosmačka
* holanska jahodka
* brusnica
* winowa jahoda
* banana
* datla
* banja (kirbs) inkl. cukini
* melona
* kórka
* płody wjele wrónidłowych rostlinow (paprika, tomata, tamarilo, běrnowa jahodka, oberžina, čorne wrónidło, hórkosłódke wrónidło)
* kaki
* kiwi
* guawa
* papaja
* granatowe jabłuko
* awokado
* citrusowe płody (citrona, oranža, limeta)
* kakawowy płód
* shea-worjech
* marakuja a druhe ćerpjenkowe płody

Z botaniskeho wida žane jahody njejsu:

* truskalca (je kompleksny worjechowy płód)
* malena a ćernjowka (stej kompleksne póčkate płody)
* 
* bozanki (su póčkate płody)
* wjerjebinki (su jabłukowe płody)
* jałorcowe jahodki (su hable)

## Noty
Smjetanka

**Smjetanka** (*Filipendula*) je ród ze swójby róžowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

## Systematika
Ród smjetanka (*Filipendula*) bu w lěće 1754 wot Philip Miller najprjedy wopisany. Wón so bjez přirjadowanja k tribusej abo supertribusej do podswójby Rosoideae  róžowych rostlinow stajeny a wobsahuje 15 družinow, mjez tymi:

* Kamčatkowa smjetanka (*Filipendula camtschatica*)
* Róžojta smjetanka (*Filipendula palmata*)
* Japanska smjetanka (*Filipendula purpurea*)
* Ameriska smjetanka (*Filipendula rubra*)
*Bahnowa smjetanka (*Filipendula ulmaria*)
*Dulkata smjetanka (*Filipendula vulgaris*)

## Nóžki
Großharthau

**Großharthau** je wjes a gmejna w zapadnej Hornjej Łužicy. Leži na južnej kromje Budyskeho wokrjesa při zwjazkowej dróze 6 mjez Drježdźanami a Budyšinom, wot wobeju je někak pjećadwaceći kilometrow daloko. Ma něhdźe 2.700 wobydlerjow.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Hart* je z lěta 1241.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

## Žórła


## Wotkaz
Němješk

**Němješk** ( *Nimješk*,  *Niemtsch*) je sydlišćo na samym sewjeru Hornjeje Łužicy a měšćanski dźěl Złeho Komorowa. 

 
Leži južnje Złokomorowskeho centra mjezy Čornym Halštrowom a Złokomorowskim jězorom we wysokosći wot 100 metrow nad mórskej hładźinu. Ma 342 wobydlerjow.

## Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 320 wobydlerjow hišće 210 serbskorěčnych (66 %).

## Žórła


## Wotkaz
Zwjazkowa dróha 6

**Zwjazkowa dróha 6** (němsce *Bundesstraße 6*, skrótšenka **B 6**) je zwjazkowa dróha w Němskej, kotraž wjedźe wot Bremerhavena přez zwjazkowe kraje Delnja Sakska, Bremen, Saksko-Anhaltska a Sakska, hdźež kónči w Zhorjelcu blisko pólsko-němskeje hranicy. Dróha je něhdźe 550&nbsp;km dołha.

Dalše wuznamne města při zwjazkowej dróze B 6 su Hannover, Syke, Goslar, Lipsk, Mišno, Drježdźany, Biskopicy, Budyšin a Lubij.

## B 6 w Hornjej Łužicy
Na łužiskim teritoriju započnje so B 6 w Budyšinje a wjedźe přez Wuricy, Jenkecy, Kubšicy, Trjebjeńcu, Bukecy a Błócany hač na Popicu (334 m), hdźež běži hranica mjez Budyskim a Zhorjelskim wokrjesom. Prěnja wjes na Zhorjelskim boku su Njeznarowy z něhdyšim hosćencom „Buenos Aires“. Zwjazkowa dróha wjedźe dale přez Njechań do Lubija. Tule wobsteji zwisk z B 178, kotraž wjedźe jako spěšnodróha do směra na Žitawu a Liberec. 

Za Lubijom wjedźe B 6 najprjedy do sewjerowuchodneho směra do Rychbacha a potom dale do wuchoda přez Markoćicy do Zhorjelca.

## Wotkaz
Mirabela

**Mirabela** (*Prunus domestica* subsp. *syriaca*) je sadowy štom ze swójba róžowych rostlinow (*Rosaceae*).

## Wopis
Mirabela je štom, kotrehož płody su kulowate, žołte, čerwjene abo zelene. Wone so lochko wot póčki pušća. Płodowe mjaso je jara słódke.

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Nóžki


## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 341, pod hesłom **Pflaume**, w kapitlu *Mirabelle*  

## Eksterne wotkazy
Gary Davis

**Reverend Gary Davis**, tež znaty jako **Blind Gary Davis** (* 30. apryla 1896 w Laurens, South Carolina; † 5. meje 1972 w Hammontonje, New Jersey) bě US-ameriski spěwar a gitarist bluesoweje a gospeloweje hudźby. Jeho wosebite wašnje gitaru hrać je z inspiraciju za wjele druhich wuměłcow. 

## Žiwjenje
Hižo jako dźěćo woslepi, w tym času spěwaše w chorje domizniskeje wosady. Srjedź dwacetych lět 20. lětstotka přećahny do Durhama, w staće North Carolina. Tute město bě w tym času jedyn ze centrumow kultury čornych. Tam dźěłaše mjez druhim hromadźe ze wšelakimi wuměłcami kaž Blind Boy Fuller a Bull City Red. W lěće 1935 bu Gary přez J.&nbsp;B. Long (1903–1975) hudźbnej firmje American Record Company předstajeny. Tute prěnje zetkanje je woprawdźity započatk hudźbneje karjery Davisa. Mjeztym zo bydleše w Durhamje konwertuje ke křesćanstwu a sta so pozdźišo z fararjom baptistiskeje cyrkwje. Wobwliwowany wot toho zaběra so čas žiwjenje intensiwnje z gospel-hudźbu a z křesćanskej wěru. Wón sam je swoje tworjenje na polu hudźby hłownje jako wuraz swojeje wěry widźał, jenož mało spěwow mějachu swětny pozadk.

W štyrcetych lětach 20. lětstotka poča hudźbna scena w Durhamje rozpadować, tak zo Davis přećahny do New Yorka. Wozrodźenje folk-hudźby wot lěta 1960 da swojej karjery nowy elan, wjeršk bě jeho wustup na Newport Folk Festival. Nimo toho nahrawachu wšelake skupiny jeho spěwy znowa na přikład Peter, Paul and Mary spěw „Samson and Delilah“.

## Diskografija

Wulki dźěl nahrawanjow bu hakle po smjerći Davisa wozjewjeny.
* Little More Faith, Bluesville Records, dec. 1961
* Blind Reverend Gary Davis, Bluesville, okt. 1962
* Pure Religion, Command, julij 1964 
* Blind Reverend Gary Davis, (wšelake alby pod tutym mjenom), Prestige, meja 1964
* Singing Reverend, Stimson, (z Sonnyom Terryom)
* Guitar & Banjo, Prestige, 1970
* Sun is Going Down, Folkways Records, 1976
* Ragtime Guitar, Kicking Mule
* Lo I Be with You Always, Kicking Mule
* Children of Zion, Kicking Mule
* Let Us Get Together, Kicking Mule
* Lord I Wish I Could See, Biograph
* Reverend Gary Davis, Biograph
* Pure Religion and Bad Company, Smithsonian Folkways compilation album
* If I Had My Way: Early Home Recordings, Smithsonian Folkways, 1993
* The Sun of Our Life, World Arbiter 2002 (dotal njewozjewjene spěwy a kemše z połstatych lět)

## Wotkazy
* Fanowa strona w interneće
Ketlicy

**Ketlicy** ( *Kittlitz*) su hornjołužiska cyrkwinska wjes w sakskim Zhorjelskim wokrjesu a słušeja k městu Lubij. Ewangelska wosadna wjes z nahladnej wosadnej cyrkwju swj. Trojicy a nimale tysac wobydlerjemi leži w Hornjołužiskich honach sewjernje Lubijskeho stareho města.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1160 (*Henricus Chideliz*). W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 674 wobydlerjow, mjez nimi 229 Serbow (34&nbsp;%), kiž rěčachu Lubijsku narěč. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 3&nbsp;%.

Poslednje serbske kemše wotměwachu so pod fararjom Pawołom Mrózakom (1877–1931) w lětomaj 1926/27. Na kěrchowje nadeńdu so serbske resp. dwurěčne narowne kamjenje fararjow Jana Renča a Michała Domaški kaž tež serbskeho komponista Korle Awgusta Kocora.

Wot lěta 1895 mějachu Ketlicy zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.

## Ležownostne mjena
	
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Lišk (lěs), Rybakec hórka, Hórki, Popica (hat), Lug, Hajk.

## Wosobiny
### Narodźili so w Ketlicach
* Jan Bohuwěr Šołta (1731–1755), filozofiski spisowaćel
* Handrij Wujanc (1814–1877), wučer a awtor
* Měrćin Renč (1853–1911), farar, serbski stawizniski slědźer a kulturny prócowar
* Jan Renč (1856–1916), farar a serbski kulturny prócowar

### Skutkowali we wsy
* Jurij Šěrc (1634–1674), farar a kěrlušer; 1655–60 diakon w Ketlicach
* Chryša Šlenkar (1674–1728), farar a nabožinski prócowar; 1707–16 diakon w Ketlicach
* Matej Šołta (1691–1773), diakon, pedagog a spisaćel nabožinskich spisow; 1730–73 diakon w Ketlicach
* Jan Jakub Pětška (1743–1823), diakon a wudawar biblije; 1773–1823 diakon w Ketlicach
* Korla Awgust Kocor  (1822–1904), komponist, dirigent a wučer; 1852–88 kantor a wučer w Ketlicach
* Franc Moric Domaška (1862–1931), farar a składnostny spisowaćel; 1892–98 kapłan w Ketlicach
* Wylem Nowy (1870–1933), farar a kulturny prócowar; 1904–10 farar w Ketlicach

*Za dalšich fararjow hlej zapisk wo [[Ketličanska cyrkej|Ketličanskej cyrkwi]].*

## Žórle


## Wotkaz
Měto Pernak

**Měto Pernak**  (* 17. měrca 1938 w Nowej Niwje, † 8. decembra 2019 w Berlinje) bě delnjoserbski wudawaćel, publicist a přełožowar. Wjele lět bě tež předsyda Maśicy Serbskeje.

Wón bě lawreat Myta Ćišinskeho za lěto 2009 „za jeho wudawaćelske, přełožowarske a publicistiske dźěło na polu delnjoserbskeje rěče a literatury.“ Myto přija 17. winowca 2009 w klóštrje Marijinej Hwězdźe w Pančicach-Kukowje z ruki sakskeho ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.

## Žórła
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva** (* 27. oktobra 1945 w Caetés, Pernambuco) je brazilski metalurg a socialistiski politikar, kotryž je wot 1. januara 2023 k druhemu razej statny prezident Brazilskeje. Do toho měješe tute zastojnstwo hižo wot 2003 do 2011. Za čas jeho prěnjeje hamtskeje doby wuwiwaše so južnoameriski kraj do regionalneje mocy; hłód a ekstremna chudoba woteběraštej.

Wón słuša do załožerjow brazilskeje dźěłaćerskeje strony *Partido dos Trabalhadores* (PT).

Po mjezynarodnje kritizowanym procesu bu w lěće 2017 dla pozdatneje korupcije zasudźeny na 12 lět jastwa a płaći jako prěni politiski jaty Brazilskeje po kóncu wojerskeje diktatury. Lula běše mjez aprylom 2018 a oktobrom 2019 cyłkownje 580 dnjow w jastwje; 2021 zběhny wyše sudnistwo wusudy přećiwo njemu dla formalnych zmylkow.

## Wotkazaj

*
Horni Wujězd

**Horni Wujězd** (tež *Wujezd* abo *Wujězd pola Tuchorja*,  *Uhyst am Taucher*) je hornjołužiska wjes  w sakskim wokrjesu Budyšin. Słuša z lěta 1994 k Porchowskej gmejnje a leži pjatnaće kilometrow zapadnje Budyšina při zwjazkowej awtodróze 4.

## Geografija
Wjes nadeńdźe so w zapadnym dźělu hornjołužiskich honow něhdźe wosom kilometrow sewjernje Biskopic. Susodne wjeski su Jědlica a Mały Wosyk za awtodróhu na sewjeru, Panecy a Wulki Wosyk na wuchodźe kaž tež Ledźborecy na juhu. Juhowuchodnje Wujězda rozpřestrěwa so Tuchorski lěs.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Vgez* je z lěta 1336. We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 315 wobydlerjow, z nich 211 Serbow (67&nbsp;%) a 104 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 2,6&nbsp;%. Posledni farar, kiž we Wujězdźanskej cyrkwi serbsce prědowaše, bě Pawoł Božidar Kapler (1887–1942), kotryž wosadu w lěće 1927 wopušći.

W 20. lětstotku zagmejnowaštej so susodnej wjesce Ledźborecy (1936) a Wulki Wosyk (1973).

## Wosobiny
* Jan Gotthelf Běmar (1704–1747) – Wujězdźanski farar wot 1738 do 1745
* Korla Awgust Kalich (1844–1900) – Wujězdźanski farar wot 1872 do 1881
* Pawoł Krawc (1885–1954) – wučer, ludowy wuměłc; 1910–45 šulski nawoda a kantor, 1945–53 wučer we Wujězdźe
* Pawoł Božidar Kapler (1887–1942) – Wujězdźanski farar wot 1915 do 1927
* Jan Wróbl (1800–67) – zahrodkar w Zarěču, wjednik serbskeho burskeho hibanja 1848/49; rodźeny we Wujězdźe

## Žórła
Rom

**Rom** ( a  *Roma*, italske wurěkowanje /ˈroːma/) je wot 1871 hłowne město Italskeje. Wosrjedź Roma namaka so tež njewotwisny stat Vatikanske město, hdźež je sydło bamža. Rom leži w prowincy Roma na rěce Tiber. Ma přestrjeń 1285 km² a někak 2,7 milionow wobydlerjow.

## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Konstanta π

**Konstanta π** (po grjekskim słowje περιφέρεια, *wobjim*) je wuznamna matematiska konstanta, poměr wobjima kružnicy k jeje přeměrej. Konstanta π je iracionalna a transcendentalna ličba (je dopokazał Ferdinand von Lindemann), kotraž ma hódnotu wokoło 3,14159265358979323846.

Eksistenca konstanty π bě znata hižo w Babylonje 2000 lětow do Chrystusa, jeje hódnota bě tehdy wuměrjena jako 25/8 = 3,125.

## Eksterne wotkazy
Marko Šiman

**Marko Jurij Šiman** ( *Marko Georg Schiemann*, * 3. pražnika 1955 w Budyšinje) je sakski serbski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje a wot oktobra 1990 zapósłanc sakskeho krajneho sejma. Wón je prawniskopolitiski rěčnik frakcije CDU w sejmje, předsyda dźěłoweho kruha za wustawu, prawo a Europu a čłon centralneho komiteja němskich katolikow. Šiman je předsyda parlamentariskeje přirady Załožby za serbski lud

Studowany měrjenski inženjer bu 2014 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 56 (Budyšin 5) z 42&nbsp;% hłosow woleny. Při wólbach 2019 móžeše wólbny wokrjes z 38&nbsp;% přećiwo šefej sakskeje AfD Jörgej Urbanej (36,4&nbsp;%) zakitować.

Wón je ženjeny, nan štyrjoch dźěći a bydli w Budyšinje.

## Wotkazaj
* Oficialne stronki Marka Šimana (němsce)
*
Tšawnica

**Tšawnica** ( *Tranitz*) bě wjes w Delnjej Łužicy, kotraž bu w lětomaj 1983/84 wotbagrowana za brunicowu jamu Choćebuz-sewjer. Po hamtskich ličbach mějachu so 171 wosobow přesydlić, při čimž bě něhdźe 70 wobydlerjow hižo do toho swoju wjes wopušćiło.

## Geografija
Wjes ležeše wuchodnje Choćebuza při prawym, wuchodnym brjoze Tšawniskeje rěčki. Susodne wsy běchu Šlichow na juhozapadźe, Liškowk na zapadźe a Liškow na sewjerozapadźe.

## Stawizny

Prěnje pisomne naspomnjenje jako *Trawnitz* pochadźa z lěta 1463. Ze serbšćiny pochadźace wjesne mjeno poćahuje so na trawnu wokolinu, w kotrejž bu wjeska załožena. Prěni znaći wobsedźerjo ryćerkubła słušachu k zemjanskej swójbje von Zabeltitz. Wot 1809 słušeštej kubło a wjes Schöningskej załožbje.

Znajmjeńša wot časa reformacije słušeše Tšawnica do Liškowskeje ewangelskeje wosady.

Přez wobzamknjenje gmejnskeje rady bu gmejna dnja 31. měrca 1982 rozpušćena. W lěću 2010 woswjećichu wopomnjenski kamjeń na městnje něhdyšeje wsy.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Tšawnica w lěće 1884/85 cyłkownje 250 wobydlerjow, z kotrychž rěčeše 230 serbsce. Jeničce tři němske swójby bydlachu we wsy, mjez druhim kublerska. Po podaćach Tšawniskeho wobydlerja Fryca Harnaša rěčachu tež do Druheje swětoweje wójny hišće nimale wšitcy Tšawničenjo serbsce, štož so hakle z přichadom přesydlencow z wuchodnych stron Němskeje po 1945 přeměni. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1954 hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 46,1 %, mjez nimi 32 serbskich młodostnych. 43 žonow nošeše hišće serbsku drastu, z kotrychž bě pak 36 staršich hač 45 lět. W lěće 1956 załoži so pod wjednistwom Fryca Harnaša Domowinska skupina. Poslednju meju stajichu hišće w lěće 1981. Tehdy měješe wjes hišće 77 wobydlerjow.

## Žórła
* 
* Horst Adam: *Klětu wopomnja wjes Tšawnicu.* W Serbskich nowinach dnja 15. decembra 2009


## Wotkaz
Liškowk

**Liškowk** ( *Klein Lieskow*) bě wjeska w Delnjej Łužicy, kotraž bu w lětomaj 1986/87 wotbagrowana. Po hamtskich ličbach mějachu so 205 wobydlerjow přesydlić. Hižo do toho běchu pak něhdźe 40 wobydlerjow swoju wjesku wopušćili.

## Geografija
Liškowk namakaše so sewjerowuchodnje Choćebuza, južnje Liškowa a zapadnje Tšawnicy. Na městnje wsy namaka so dźensa wuhlowa jama Choćebuz-sewjer.

## Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje wsy jako *Klein Lisko* pochadźa z lěta 1551. Mjeno bu wotwodźene wot staršeho susodneho Liškowa. Cyrkwinsce słušeše wjeska do Liškowskeje wosady a bě wot lěta 1974 tež z gmejnskim dźělom Liškowa.

Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Liškowk srjedź 1880tych lět 195 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1954 hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 74,8 %, mjez nimi 36 serbskich młodostnych. Serbsku narodnu drastu nošachu někotre žony hišće hač do rozpušćenja wsy we 1980tych lětach.

W poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny bu wjetšina twarjenjow w běhu suroweho wojowanja zničena.

Składnostnje 15. dnja wotbagrowanych wsow woswjećichu w lěće 2012 wopomnišćo za něhdyšu wjesku.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* 
* *Klětu wopomnja wjes Tšawnicu* (awtor *HA*), Serbske Nowiny, 15. decembra 2009
Mjezysłowjanšćina

**Mjezysłowjanšćina** (*medžuslovjansky, меджусловјанскы*, hač do 2011: *slovianski*) je konstruowana mjezynarodna słowjanska rěč. Wutworiła je ju skupina rěčewědnikow ze wšelakich krajow, mjez druhim *Jan van Steenbergen* (kotryž tohorunja je Wenedyk stworił), w lěće 2006. Mjezysłowjanšćina je naturalistiska rěč, kotraž tohorunja ma prostu, njekomplikowanu gramatiku. Wšě słowa pochadźeja ze žiwych słowjanskich rěči a runje kaž wjetšina jich mjezysłowjanšćina ma šěsć abo sydom padow. Je tež jara zjednorjena warianta bjez padow, *Slovianto*.


## Alfabet
Mjezysłowjanšćina wužiwa dwaj alfabetaj: łaćonski a kyriliski. 

We łaćonskej wersiji alfabeta město pismikow **š**, **ž** a **č** je móžno tohorunja pisać z dwěmaj pismikomaj: **sz**, **zs** (abo **ż**) a **cz**. W kyriliskej wersiji město **ј**, **ја**, **ју**, **нь** a **ль** móžno je pisać **й**, **я**, **ю**, **њ** a **љ**.

Nimo toho je we łaćonskej wersiji tež pjatnaće opcionalnych pismikow: **å**, **ć**, **ď**, **đ**, **ě**, **ę**, **ľ**, **ń**, **ò**, **ŕ**, **ś**, **ť**, **ų**, **y**, **ź**.

## Gramatika
Mjezysłowjanšćina ma tři genusy, dwaj numerusaj (jednotu, mnohotu) a sydom padow (mjenowak, rodźak, dadak, žadak, nastrojnik, měsćak, wołak). Słowjesa znaja tři časy.

## Lisćina słowow

## Ličbniki 1-10

## Tekstowy přikład

## Žórła
* ''Панславизм не умер окончательно''. Uniwersita Odesska.
* ''Трошки про штучні мови: панслов'янська мова''. Narodna Pravda, 22 awgusta 2009.
* Н. М. Малюга, "Мовознавство в питаннях і відповідях для вчителя й учнів 5 класу", w: *Філологічні студії. Науковий вісник Криворізького державного педагогічного університету. Збірник наукових праць, випуск 1* (Kryvyj Rih, 2008), str. 147.
* Алина Петропавловская, ''Славянское эсперанто''. Европейский русский альянс, 23 junija 2007.

## Wotkazy
* Mjezysłowjanšćina
* Mjezysłowjanska viki
* Vkisbornik
* Svete mysli
Liškow

**Liškow** ( *Groß Lieskow*) bě wjes a samostatna gmejna w Delnjej Łužicy, kotraž bu w lětomaj 1982 a 1983 wotbagrowana. Po hamtskich ličbach dyrbješe so 255 wobydlerjow přesydlić, při čimž bě dźěl Liškowčanow wjes hižo po wozjewjenju brunicoweho plana w lěće 1972 wopušćił. Wobydlerjo přesydlichu so zwjetša do Choćebuskich nowotwarskich štwórćow. 

## Geografija
Liškow ležeše sewjerowuchodnje Choćebuza. Na městnje wsy namaka so dźensa wuhlowa jama Choćebuz-sewjer.

## Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1351 jako *Grozßen Lisekow* a bě hižo w 15. lětstotku wosadna wjes. Wjesne mjeno pochadźeše prěnjotnje najskerje wot słowa „lěsk“ abo „lěska“ a nic wot liški. Liškow bě dróhowc a podsteješe hač do lěta 1574 Choćebuskemu hamtej a po tym hač do lěta 1832 Picnjanskemu.

Do wulkeje Liškowskeje wosady słušachu wokolne wsy Liškowk, Šlichow, Tšawnica, Klinka, Groźišćo, Móst a Barbuk.

W lěće 2013 woswjećichu składnostnje 16. dnja wotbagrowanych wsow wopomnjenski kamjeń na městnje něhdyšeho Liškowa.

## Wobydlerstwo
Wobydlerstwo bě hač do 20. lětstotka přewažnje serbske. Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* měješe Liškow w lěće 1884/85 cyłkownje 521 wobydlerjow, z kotrychž rěčeše 511 serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1954 hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 71,1 %, mjez nimi 63 serbskich młodostnych.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* 
* *Klětu wopomnja wjes Tšawnicu* (awtor *HA*), Serbske Nowiny, 15. decembra 2009
Šunow

**Šunow** ( *Schönau*) je wjes  w hornjołužiskim Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1994 słuša ke gmejnje Ralbicy-Róžant a je po wobydlerstwje jeje třeći najwjetši wjesny dźěl.

## Geografija
Šunow leži wokoło tři kilometry sewjerozapadnje gmejnskeho centra Ralbic we wysokosći 136 metrow nad mórskej hładźinu na lěwym brjoze Klóšterskeje wody w serbskich Delanach. Najblišej měsće stej Kulow něhdźe sydom kilometrow na sewjer a Kamjenc něhdźe jědnaće kilometrow na juhozapad.

## Stawizny

Wjesne mjeno bu najskerje wot staroserbskeho *Šumow* wotwodźeny, štož poćahuje so na połoženje w jara lěsojtej kónčinje, přirunaj  *šuma* = „lěs“.

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Schzonow* je z dawkoweho registra klóštra Marijina hwězda lěta 1374. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki klóšter, kotremuž słušeše tež klóšterske kubło w Šunowje.

We 1880tych lětach měješe Šunow po statistice Arnošta Muki cyłkownje 247 wobydlerjow, z nich 237 Serbow (96 %) a dźesać Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl ludnosće wot 90 %.

### Wosobiny
* Jurij Gustav Kubaš (1845–1924), farar a publicist
* Pětr Hila (1860–1932), wučer, kantor a dirigent
* Jurij Młynk (1927–1971), literarny stawiznar a přełožowar
* Franc Šěn (* 1950), literarny stawiznar a bibliograf

## Žórła
* Alois Langa: *Šunow – wjes serbskich swjedźenjow.* W Rozhledźe 2/1994, str. 49slsl.


## Wotkaz
Vattenfall

**Vattenfall** je šwedske energetiske předewzaće a pjaty najwjetši spłodźer miliny w Europje. Mjeno *Vattenfall* woznamjenjuje we šwedšćinje *[[wodopad]]* a je to skrótšenka z originalneho mjena *Kungliga Vattenfallstyrelsen* (*kralowska wodopadowa wyšnosć*). Vattenfall je stoprocentne wobsydstwo šwedskeho stata. 

We Łužicy wjedźeše Vattenfall hač do lěta 2016 wjacore brunicowe jamy (na př. Wochožansku, Rychwałdsku a Wjelčansku), kaž tež milinarnje w Hamorje, Čornej Pumpje a Janšojcach.

## Wotkazaj

* Vattenfall — oficialne stronki (jendźelsce)
Mułkecy

**Mułkecy** (slepjansce **Mułkoce**;  *Mulkwitz*) su hornjołužiska wjes w sewjernym dźělu Zhorjelskeho wokrjesa a wot lěta 1996 gmejnski dźěl Slepoho. Wjes ze swojimi něhdźe 200 wobydlerjemi słuša do teritorija Slepjanskeje narěče.

Na woběmaj brjohomaj Strugi ležaca wjes bě lěta dołho wot planowaneho rozšěrjenja Wochožanskeje jamy wohrožena. W měrcu 2017 rozsudźi *LEAG*, nowy mějićel łužiskich jamow, zo so jama hač do Mułkec wjace njerozšěrja.

## Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz hakle w lěće 1597 jako *Mulckwitz* a słušeše přez lětstotki k Mužakowskemu stawowemu knjejstwu. 

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 278 wot cyłkownje 282 Mułkečanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot přeco hišće 88,5 %.

## Žórła


## Wotkaz
Jurij Gustav Kubaš

**Jurij Gustav Kubaš** ( *Georg Gustav Kubasch*; * 15. nazymnika 1845 w Šunowje, † 2. žnjenca 1924 w Njebjelčicach) bě serbski katolski farar a publicist, wot lěta 1869 bě čłon Maćicy Serbskeje. Wón dopisowaše do Katolskeho Posoła, Serbskich Nowin a do Serbskeho Hospodarja, kotryž redigowaše wot 1882 do 1897. 

Po ludowej šuli w Ralbicach a Małostronskim gymnaziju w Praze, hdźež bě chowanc Serbskeho seminara, studowaše tam filozofiju a teologiju. Jako kapłan dźěłaše najprjedy wot 1870 do 1875 w Kralowskim haju pola Zhorjelca, 1875/76 w Ralbicach a wot 1876 do 1890 w Njebjelčicach. Jako farar skutkowaše 1890/91 znowa w Ralbicach a wot 1891 do 1918 při Njebjelčanskej cyrkwi swj. Měrćina.

W mnohich nastawkach za Katolski Posoł wuwiwaše Kubaš razny antijudaizm, kotryž měješe hłownje nabožinski zakład, wužiwaše pak tež typiske antisemitiske předsudki swojeho časa a chcyše postupowanje stata a ludnosće přećiwo Židam wosprawnjeć.

Kubaš bě wot 1869 čłon Maćicy Serbskeje a podpěrowaše załoženje Serbskeho burskeho towarstwa w lěće 1888.

## Žórła
* 


## Wotkaz
* Jurij Gustav Kubaš na stronkach Njebjelčic (hornjoserbsce)
Jeremija

**Jeremija** (serbsce tež **Jeremias**,  יִרְמְיָהוּ­ – *Jirmejahu* abo ‎יִרְמְיָה – *Jirmeja*) bě bibliski profet. Jeho skutkowanje je wopisane w knize Jeremia a je tež waženy za awtora knihi Žałosćenjow.

## Eksterne wotkazy

* Malink, Jan: *Jeremija*, Pomhaj Bóh, 11/2009
Zapadny brjóh Jordana

**Zapadny brjóh Jordana** ( *الضفة الغربية*,  *יהודה ושומרון*, oficialne israelske mjeno  *יהודה ושומרון* – *[[Judeja a Samarija]]*) je teritorij na Bliskim wuchodźe. Leži mjez Israelom a Jordaniskej, na zapadnym brjoze rěki Jordan. Ma přestrjeń 5800 kwadratnych kilometrow. 

Wot lěta 1947 do lěta 1967 bě z dźělom Jordaniskeje, wot lěta 1967 je wobsadźeny wot Israela. 

## Wotkaz
Sada Pythagorasa

**Sada Pythagorasa** je wuznamna a zakładna matematiska sada w geometriji. Wopisuje zwisk mjezy dołhosćemi stronow prawokutneho třiróžka a bě znata juž w Babylonje. Mjenuje so po starogrjekskim matematikarju Pythagorasu.
### Formulacija sady
#### Słowami:
:„W prawokutnym třiróžku je suma přestrjenjow kwadratow při katetach runa přestrjenjej kwadrata při hypotenuzy“
#### Formulu:
:a^2+b^2=c^2
hdźež *a* a *b* su dołhosći katetow a *c* je dołhosć hypotenuzy.
### Dopokazy
Sada Pythagorasa je wuznamna sada, kotraž bě wjelekróć dopokazowana.
#### Geometriski dopokaz

W geometriskim dopokazu je widźeć wěrnosć sady z pomocu transfera třiróžkow.

## Eksterne wotkazy
Dołha Boršć

**Dołha Boršć** ( *Förstgen*) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Słuša wot lěta 1994 k Mikowskej gmejnje a leži při Wukrančanskej rěčce w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow.

Susodne wsy su Mikow na sewjerowuchodźe, Kamjentna Wólšinka na juhowuchodźe, Lipinki a Wukrančicy na juhu, Dubo na juhozapadźe kaž tež Turjo a Cympl na sewjerozapadźe. Wuchodnje wsy rozpřestrěwa so Mikowska hola, ale tež do druhich směrow je Dołha Boršć wot lěsa wobdata.

## Stawizny
Prěni raz naspomni so wjeska pisomnje jako *Forstichein* w lěće 1419. Za 1605 a 1806 je ryćerkubło we wsy zapisane. 

Wjes słušeše prěnjotnje do Bartskeje wosady, dósta pak w 16. lětstotku swójsku wosadnu cyrkej. Do Boršćanskeje wosady słušachu nimo wsy sameje tež Turjo, Lipinki, Hornja a Delnja Wólšina kaž tež Dubo. 1709 natwarjena cyrkej z gotiskimi portalemi bu w Druhej swětowej wójnje zničena a hač do lěta 1955 zaso wobnowjena.

### Wobydlerstwo a rěč

W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 363 wobydlerjow, mjez nimi 302 Serbaj (83&nbsp;%). W cyłej wosadźe chodźachu tehdy 962 wosadnych k serbskej a 236 k němskej spowědźi. Wot 22 paćerskich dźěći lěta 1884 bě 13 serbskich.

Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 15,5&nbsp;%.

## Wosobiny
### W Dołhej Boršći so narodźili
* Bjedrich August Bergan (1824–1901) – farar, zakitowar serbstwa
* Jan Bjarnat Krušwica (1845–1919) – farar, kěrlušer, kulturny prócowar
* Korla Awgust Sigismund Rjeda (1820–98) – farar, składnostny spisowaćel a zběraćel ludowych pěsnjow, zakitowar serbstwa
* Hendrich Božidar Wjela (1778–1805) – krajinowy rysowar a raděrowar

### W Dołhej Boršći skutkowałoj
* Jan Wjela (1737–93) – farar a kěrlušer; 1766–82 farar w Dołhej Boršći
* Jan Krušwica (1811–82) – farar, spisaćel nabožinskich spisow; 1844–82 farar w Dołhej Boršći

## Literatura
* 
* Marko Grojlich: *Mjez horami a holu. Wjesne zapiski.* LND, Budyšin 1998, str. 64–68

## Žórła


## Wotkaz
Knježna Marija

**Knježna Marija** (hebrejsce *מִרְיָם* - *Mirjam*, aramejsce *מַרְיָם* - *Marjam*, grjeksce *Μαριαμ* abo *Μαρια*, arabsce *مريم* - *Marjam*) je wuznamna wosobina w křesćanstwje a w islamje, Jězusowa maćer. Jeje skutkowanje je wopisane w Bibliji, w Nowym Zakonje.

## Eksterne wotkazy
Systematika krytosymjenjakow po APG II

**Systematika krytosymjenjakow po APG II** (**APG II system** z lěta 2003) je w lěće 2003 wuńdźena klasifikacija krytosymjenjakow wot Angiosperm Phylogeny Group. Wona je kompletnje předźěłany a wobnowjeny naslědnik APG-systema z lěta 1998, bu pak w lěće 2009 (Systematika krytosymjenjakow po APG III) aktualizowana, tak zo tuta druha wersija ma wjace jenož historisku hódnotu. 

## Hłowne skupiny
* angiosperms
** magnoliids
** monocots
*** commelinids
** eudicots
*** core eudicots
**** rosids
***** eurosids I
***** eurosids II
**** asterids
***** euasterids I
***** euasterids II

* klada angiosperms [=krytosymjenjaki]
**** swójba Amborellaceae
**** swójba Chloranthaceae
**** swójba Nymphaeaceae [+ swójba Cabombaceae]
*** porjad Austrobaileyales
** klada magnoliids 
**** porjad Canellales
**** porjad Laurales
**** porjad Magnoliales
**** porjad Piperales
** klada monocots
***** swójba Petrosaviaceae
**** porjad Acorales
**** porjad Alismatales
**** porjad Asparagales
**** porjad Dioscoreales
**** porjad Liliales
**** porjad Pandanales
*** klada commelinids
****** swójba Dasypogonaceae
***** porjad Arecales
***** porjad Commelinales
***** porjad Poales
***** porjad Zingiberales
** klada eudicots
***** swójba Buxaceae [+ swójba Didymelaceae]
***** swójba Sabiaceae
***** swójba Trochodendraceae [+ swójba Tetracentraceae] 
**** porjad Proteales
**** porjad Ranunculales
*** klada core eudicots 
****** swójba Aextoxicaceae
****** swójba Berberidopsidaceae
****** swójba Dilleniaceae
***** porjad Gunnerales
***** porjad Caryophyllales
***** porjad Santalales
***** porjad Saxifragales
**** klada rosids 
******* swójba Aphloiaceae
******* swójba Geissolomataceae
******* swójba Ixerbaceae
******* swójba Picramniaceae
******* swójba Strasburgeriaceae
******* swójba Vitaceae
******* porjad Crossosomatales
******* porjad Geraniales
******* porjad Myrtales
***** klada eurosids I
********* swójba Zygophyllaceae [+ swójba Krameriaceae]
********* swójba Huaceae
******** porjad Celastrales
******** porjad Cucurbitales
******** porjad Fabales
******** porjad Fagales
******** porjad Malpighiales
******** porjad Oxalidales
******** porjad Rosales
***** klada eurosids II
********* swójba Tapisciaceae
******** porjad Brassicales
******** porjad Malvales
******** porjad Sapindales
**** klada asterids
******* porjad Cornales
******* porjad Ericales
***** klada euasterids I 
********* swójba Boraginaceae
********* swójba Icacinaceae
********* swójba Oncothecaceae
********* swójba Vahliaceae
******** porjad Garryales
******** porjad Gentianales
******** porjad Lamiales
******** porjad Solanales
***** klada euasterids II
********* swójba Bruniaceae
********* swójba Columelliaceae [+ swójba Desfontainiaceae]
********* swójba Eremosynaceae
********* swójba Escalloniaceae
********* swójba Paracryphiaceae
********* swójba Polyosmaceae
********* swójba Sphenostemonaceae
********* swójba Tribelaceae
******** porjad Apiales
******** porjad Aquifoliales
******** porjad Asterales
******** porjad Dipsacales

## Noty



## Eksterne wotkazy
Betlehem

**Betlehem** ( *بيت لحم*, *Bajt lahm* ­— po słowje *dom [[mjaso|mjasa]]*,  *בֵּית לֶחֶם*, *Bejt lechem*, často tež *Bet lechem* — po słowje *dom [[chlěb]]a*,  *Βηθλεέμ*) je město na Zapadnym brjohu Jordana. Leži něhdźe dźesać kilometrow na juh wot Jeruzalema we wysokosći 760 metrow nad mórskej hładźinu a ma někak třiceći tysac wobydlerjow.

W křesćanstwje je Betlehem wuznamny jako městno poroda Jezusa.

## Wotkazy
Gogolow

**Gogolow** ( *Groß Gaglow*) je wjes w Delnjej Łužicy a wot 19. septembra 2004 měšćanski dźěl Choćebuza. Ma někak 1400 wobydlerjow a nadeńdźe so na juhu měšćanskeho teritorija při awtodróze 15. Susodne wjeski su Gołynk na wuchodźe a Gogolowk na zapadźe. Na Gogolowskich zahonach nadeńdźe so wulki nakupowanski centrum „Lausitz-Park“.

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1389. We 1880tych lětach měješe Gogolow po statistice Arnošta Muki cyłkownje 462 wobydlerjow, z nich 412 Serbow (89 %) a połsta Němcow. Arnošt Černik namaka tam w lěće 1956 jenož hišće jednoho jeničkeho rěčnika delnjoserbšćiny.

Dźensniša ewangelska wosadna cyrkej bu w lěće 1891 poswjećena.

## Nóžki


## Wotkazaj
Monzón

**Monzón** je po přestrjeni najwjetše město Španiskeje. Něhdźe 17.115 wobydlerjow bydla tam na 155,01 km².

## Geografija
* Wysokosć: 273 m nad mórskim niwowom
* Šěrina: 41º 54' 00" N
* Dołhota: 00º 11' 00" E

## Partnerske města

*  Barcelona, Španiska
*  Muret, Francoska
Janšojce

**Janšojce** ( *Jänschwalde*) su wosadna wjes a přisłušaca gmejna w Delnjej Łužicy, na wuchodźe wokrjesa Sprjewja-Nysa w Braniborskej. Leža na lěwym brjoze Łužiskeje Nysy blisko hranicy z Pólskej a słušeja do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej. Janšojce su wot lěta 2003 dźěl Picnjanskeho hamta.

Na zakładnej šuli w Janšojcach so WITAJ-wučba poskića.

Na teritoriju gmejny nadeńdźetej so Janšojska brunicowa jama a lětanišćo Choćebuz-Drjejce.

## Gmejnske rozrjadowanje
* Janšojce-Wjas (*Jänschwalde-Dorf*)
* Janšojce-Pipanojce (*Jänschwalde-Kolonie*)
* Janšojce-Jutšo (*Jänschwalde-Ost*)
* Drjejce (*Drewitz*)
* Grešno (*Grießen*)

## Stawizny
Prěni raz naspomni so cyrkwinska wjes w lěće 1346 jako *Genschwalde* w tak mjenowanej Mišnjanskej matrikli, dokelž měješe wosada biskopstwu lětnje płaćić tři najgroše dawkow.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* mějachu Janšojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 792 wobydlerjow, z kotrychž bě 768 Serbow (97&nbsp;%) a 24 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa Janšojskeje gmejny wot 58,5&nbsp;%, mjez nimi hišće poměrnje wjele serbskich dźěći a młodostnych.

## Wosobiny
* Hajno Rizo (1873–1917) – farar a składnostny basnik; 1901–11 w Janšojcach
* Manfred Starosta (* 1941) – rěčespytnik, słownikar a přełožowar; rodźeny w Janšojcach

## Žórła


## Wotkazy

* Gmejna Janšojce na webstronje Picnjanskeho hamta
Hochoza

**Hochoza** ( *Drachhausen*) je delnjołužiska wjes a gmejna w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Leži we wysokosći 61 metrow nad mórskej hładźinu mjez Choćebuzom w juhu a Luboraskej holu w sewjeru a ma něhdźe 800 wobydlerjow. Słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej a k wonym delnjołužiskim gmejnam, w kotrychž je delnjoserbšćina hišće žiwa. Kóžde druhe lěto je Hochoza nimo Budyšina a Chrósćic zarjadowanišćo Mjezynarodneho folklorneho festiwala Łužica. Hochoza je dźěl Picnjanskeho hamta.

## Geografija
Gmejna nadeńdźe so něhdźe 15 kilometrow sewjernje Choćebuskeho stareho města a dźesać kilometrow južnje Luboraza při južnej kromje Luboraskeje hole. Susodne gmejny su Luboraz na sewjeru, Turnow-Pśiłuk a Drjenow na wuchodźe, Choćebuz a Dešno-Strjažow na juhu kaž tež Smogorjow-Prjawoz na zapadźe.

Južnje wot gmejny ćečetej Sprjewja a Małksa.

### Gmejnske dźěle
K Hochozy słušeja wjesne dźěle Hugon (němsce *Aue*, do 1937 *Plonitza*), Wjas *(Dorf)*, Pěski *(Sand)* a Pódgóla *(Heide)*. K tomu přińdźetej wobydlenej městnje Gólnikaŕnja na Dołku (*Forsthaus Kiefernheide*, do 1937 *Dolk*) a Gólnikaŕnja w Škrjokach *(Forsthaus Tannenwald)*.

## Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe Hochoza srjedź 1880tych lět 1138 wobydlerjow, z nich 1038 Serbow (91&nbsp;%) a sto Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 73,5&nbsp;%, štož bě jedyn z najwjetšich podźělow we wšěch delnjołužiskich gmejnach.

## Žórła


## Wotkazaj
Sydney

**Sydney** je najwjetše město Awstralskeje (a tuž tež najwjetše město Awstralije) a hłowne město zwjazkoweho stata Nowy Južny Wales. Leži na juhowuchodnej kromje Awstralskeje při brjoze Ćicheho oceana a ma wjace hač štyri miliony wobydlerjow.

Město załoži so dnja 26. januara 1788 a je dźensa wikowanske, industrijne a finančne srjedźišćo Awstralskeje kaž tež stejišćo wjacorych uniwersitow, muzejow a galerijow. Swětoznata je Sydneyska opera.

## Wobrazy

Sydney skyline from the north aerial 2010.jpg|Sydneyski přistaw z operu
Sydney AST2001oct12 lrg.jpg|Satelitowy wobraz
Dover Heights, New South Wales 1.2.jpg|Pacifiski přibrjóh pola Sydneyja
Very early map of sydney from 1789.jpg|Prěni plan města z lěta 1789
SYD HarbourBridge.jpeg|Sydney Harbour Bridge w nocy


## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Satkula

**Satkula** (němsce *Kleinhänchener Wasser*) je mała hornjołužiska rěčka w Budyskim wokrjesu, kotraž běži přez katolske jadro Serbskeho sydlenskeho ruma. 

Wužórli so blisko Małeho Wosyka w Porchowskej gmejnje a ćeče přez Lejno, wokoło Kopšina a přez Chrósćicy. Na sewjer wot Chrósćic wuliwa so wotprawa do Klóšterskeje wody. Wot mjena rěčki je mjeno Radija Satkula wotwodźene.

Serbski spisowaćel Jurij Brězan napisa w lěće 1976 wo Satkuli:

„*Dokładnje wosrjedź našeho kontinenta – potajkim tež swěta, kaž mnozy tule mylnje wěrja – žórli so Satkula, rěčka, kotraž sydom wjeskow poji a potom na rěku trjechi, kiž ju srěbnje. Kaž atlasy tak tež morjo rěčku njeznaje, ale wono by było hinaše morjo, hdy by njepřiwzało tež wodu rěčki Satkule.*“

## Žórła


## Wotkaz
Hermanecy

**Hermanecy** je pomjenowanje:

* wjesneho dźěla gmejny Łaz w Budyskim wokrjesu, hlej Hermanecy/Sprjewja (němsce *Hermsdorf/Spree*)
* gmejny we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica, Braniborska, hlej Hermanecy (Rólany) (němsce *Hermsdorf*)
Hermanecy (Rólany)

**Hermanecy** ( *Hermsdorf*,  Lubušow) su wjes a přisłušaca gmejna na samym sewjerozapadźe Hornjeje Łužicy a słušeja do braniborskeho wokrjesa Hornje Błóta-Łužica. Ke gmejnje słušatej wjesny dźěl Janecy a gmejnski dźěl Lipsa. Gmejna leži na juhu Braniborskeje při hranicy ze Sakskej a je dźěl Rólanskeho hamta.

Wjes je so w lěće 1489 prěni raz pisomnje naspomniła.

## Žórła


## Wotkaz
Mexiko

**Mexiko** ( *Mexico*, hamtsce *Estados Unidos Mexicanos*) je njewotwisny stat w Sewjernej Americe. Namaka so mjez Ćichim oceanom w zapadźe a Atlantiskim we wuchodźe a mjezuje ze Zjednoćenymi statami w sewjeru a z Belize a Guatemalu w juhowuchodźe. Stolica Mexika je Mexiko-město *(Ciudad de México)* w srjedźišću kraja, kotrež ma wjace hač 30 mil. wobydlerjow a słuša tuž k najwjetšim městam cyłeho swěta.

W kraju knježi přewažnje subtropiska, zdźěla – wosebje na sewjerozapadźe – pak tež pusćinowa, abo kaž w horinach alpinska klima. Najwyše městno je aktiwny wulkan *Citlaltépetl* (5636 m) blisko pobrjoha Mexiskeho golfa.

## Wotkazaj

* Oficialny webportal mexiskeho knježerstwa
Nowołučanski jězor

**Nowołučanski jězor** ( *Neuwieser See*) je kumštny jězor we Łužiskej jězorinje, něhdźe šěsć kilometrow sewjernje wot Wojerec na teritoriju gmejny Halštrowska Hola w Budyskim wokrjesu. Leži juhowuchodnje Parcowskeho jězora na teritoriju gmejny Halštrowskeje Hole a ma přestrjeń wot 6,3 km².

## Wotkaz

## Žórła
New York

**New York** móže być:

* New York City — najwjetši město Zjednoćenych statow Ameriki
* New York (stat) — jedyn ze statow Zjednoćenych statow Ameriki
Ronald Golias

**Ronald Golias** (*José Ronald Golias*, * 4. meja 1929, São Carlos, São Paulo, Brazilska; † 27. septembra 2005, São Paulo) bě brazilski dźiwadźelnik.
Lěšće-Zakrjejc

**Lěšće-Zakrjejc** ( *Hornow-Wadelsdorf*) je něhdyša gmejna na juhowuchodźe braniborskeho wokrjesa Sprjewja-Nysa, kotrejež teritorij słuša dźensa ke Grodkej. Ma něhdźe šěsć stow wobydlerjow a nadeńdźe so sewjerowuchodnje Grodkowskeho nutřkowneho města při krajnej dróze 48.

Něhdyša gmejna nasta dnja 31. decembra 2001 z gmejnow Lěšće a Zakrjejc a bu 1. januara 2016 do Grodka zagmejnowana.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Baršć

**Baršć** ( *Forst*) je braniborske město z 19.000 wobydlerjemi w Delnjej Łužicy. Je to wokrjesne město wokrjesa Sprjewja-Nysa. Leži na zapadnej kromje Braniborskeje na lěwym brjoze Łužiskeje Nysy při hranicy z Pólskej.

Wot lěta 2017 słuša zaso cyłe město do hamtskeho sydlenskeho ruma Serbow.

## Měšćanske dźěle
K Baršćej słušeja slědowace měšćanske dźěle:

* Baršć ze sydlišćemi Domašojce *(Domsdorf)*, Swójske Grunty *(Eigene Scholle)*, Wiłow *(Eulo)*, Gólnikaŕnja Chójna *(Försterei Keune)*, Chójna *(Keune)*, Mexiko a Nosydłojce *(Noßdorf)*
* Bórow *(Bohrau)*
* Glinsk *(Naundorf)*
* Jamne *(Groß Jamno)*
* Małe Bóžemysle *(Klein Bademeusel)* ze sydlišćom Bóžemyslańska Gólnikaŕnja *(Försterei Bademeusel)*
* Małe Jamne *(Klein Jamno)*
* Małksa *(Mulknitz)*
* Rjasnik *(Briesnig)*
* (Nowy) Rogow *(Horno)*
* Wjelike Bóžemysle *(Groß Bademeusel)*
* Zakrjow *(Sacro)* z Nowym Zakrjowom *(Neu Sacro)*

## Nóžki


## Wotkazy

* Oficialne stronki
Samos

**Samos** ( *Σάμος*) je kupa na wuchodźe Egejskeho morja, blisko  Małeje Azije. Słuša k Grjekskej, k prefekturje ze samsnym mjenom. Ma přestrjeń někak 478 kwadratnych kilometrow a nimale štyriatřiceći tysac wobydlerjow.

## Wuznamne wosobiny
* Pythagoras — filozof a matematikar

## Wotkazaj

* Prefektura Samos (grjeksce)
Trajne zelo

**Trajne zelo** je rostlina, kotraž rosće wjace lětow a wjacekróć kćěće a płodźi. Wone su zelišćowe rostliny, kotrež njewodrjewjeja.

Jich nadzemske dźěle zwjetša w zymje wotemrěwaja, ale so po přezymowanju podzemskich dźělow (ricomy, dule, korjenje) w nalěće znowa zazelenja.

## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 426
New York City

**New York** (wurjekowanje , oficialnje **New York City**) je z wjace hač wósom milionami wobydlerjow najwjetše město w Zjednoćenych statach Ameriki. Leži na sewjerowuchodźe Zjednoćenych statow při brjoze Atlantiskeho oceana. 

Metropolowy region z 19 milionami wobydlerjow je jedyn z najwuznamnišich hospodarskich rumow a wikowanišćow na swěće, sydło mnohich mjezynarodnych organizacijow a institucijow a wažny přistaw ameriskeho wuchodneho brjoha. Zdobom słuša New York City ze swojimi galerijemi, muzejemi a dźiwadłami ke kulturnym centram swěta.

## Wotkazaj

* Oficialne stronki (jendźelsce)
Chronogram

**Chronogram** (z grjekskeho χρόνος ­­– chronos – čas, γράμμα – gramma – pismik) je napis, najbóle we łaćonšćinje, w kotrymž maja někotre pismiki zdobom wuznam cyfrow. To je we łaćonšćinje lochke, dokelž maja romske cyfry formu někotrych pismikow łaćonskeho alfabeta.

Na přikład łaćonski napis nad durjemi Serbskeho seminara w Praze:
:DEO ET APOSTOLORVM PRINCIPI LVSATIAE PIETAS EREXIT
z wuznamom 
:*Bohej a wjerchej japoštołow stajiła pobožnosć Łužicy* 
wobsahuje datum MDCLLXVVIIIIII = 1726 (to je lěto, hdy so połoži zakładny kamjeń twarjenja).

## Wotkaz
Jan Buk

**Jan Buk** ( *Jan Buck*; * 2. awgusta 1922 w Njebjelčicach, † 1. apryla 2019 w Chrósćicach) bě jedyn z najwažnišich serbskich molerjow nowšeho časa. 

## Žiwjenje
Po ludowej šuli nawukny Buk wot 1937 do 1940 powołanje dekoracikeho molerja. W Druhej swětowej wójnje dyrbješe wot 1941 do 1945 jako wojak w němskej Wehrmachće słužić. Po wójnje spózna krajny rada Jan Cyž wuměłski talent młodeho molerja. Tuž studowaše tutón w lětomaj 1949/50 na statnej wysokej šuli za tworjace wuměłstwa we Wrócławju a wot 1950 do 1953 na Wysokej šuli za tworjace wuměłstwa w Drježdźanach. Wot 1953 skutkowaše wjace hač 40 lět jako wuměłc w Budyšinje a wowliwowaše wuměłsku scenu w sprjewinym měsće za čas NDR. Běše čłon Koła serbskich tworjacych wuměłcow a přistupi Zwjazkej tworjacych wuměłcow NDR. Wot 1956 do 1976 dźěłaše jako wučer wuměłstwa na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli a wot 1980 do 1989 při Budyskej wječornej šuli w Nadźanecach. Wot 1996 bydleše zaso w staršiskim domje w Njebjelčicach a poslednje lěta w Chróšćanskej starowni swj. Ludmile.

Swoje inspiracije zběraše Buk nimo Łužiskeho brunicoweho rewěra tež na studijnych jězbach do wukraja, mjez druhim w Sowjetskim zwjazku (Uzbekistan), Pólskej, Madźarskej, Bołharskej, Italskej a Francoskej.

## Dźěło
Po bywšim nawodźe Serbskeho muzeja Tomaszu Nawce bě Buk „najwuznamniši serbski moler přitomnosće. Jeho molerstwo zběhny serbske tworjace wuměłstwo prěni raz ze samospodobneje, historisce zapołoženeje folkloristiskeje perspektiwy a wotewri jemu nowe dimensije.“ Porno wjele druhim serbskim wuměłcam njetematizowaše hłownje tradicionelne serbske žiwjenje, ale sadźi druhe tematiske ćežišća, hačrunjež wosta jeho dźěło stajnje zwjazane z Łužicu a wuznawaše so wón tež wuraznje k domiznje a serbskemu pochadej. Wulki dźěl Bukowych twórbow so z brunicowymi krajinami srjedźneje Łužicy rozestaji. W pózdnim dźěle je přiwobroćenje k abstrakciji jasnje spóznawać.

Bukowe dźěło je so tež za mjezami Łužicy wjacekróć hódnoćiło. Za swoje zasłužby na polu serbskeho wuměłstwa spožči so jemu Myto Domowiny (1970), w lěće 1986 Myto Ćišinskeho II. rjadownje, medalja Hansa Grundiga (1987), Budyske wuměłstwowe myto (1994) a Wuměłstwowe myto Hornjeje Łužicy (1995). W lěće 2007 dósta jako prěni Serb a prěni moler titul čestneho wobydlerja města Budyšina.

## Nóžki


## Wotkazy
* 
* Krótkobiografija na stronach Njebjelčanskeje gmejny 
* Čestni wobydlerjo města Budyšina – Jan Buk (serbsce)
Peter Stuyvesant

**Peter Stuyvesant** (* 1612, † žnjenc 1672) bě politikar z  Nižozemskeje. Wón bě guwerner Noweje Hollandskeje, kotraž so po jendźelskej inwaziji, kotrež njemóhł wotwobroćić, stała z New Yorkom.

## Žórła


## Eksterne wotkazy
Spandawa

**Spandawa** ( **Spandau**, hač do lěta 1878 **Spandow**) je zapadny měšćanski wobwod němskeje stolicy Berlin. 

## Stawizny
Sydlišćo bu załožene nanajpozdźišo w šestym lětstotku při zliwje Sprjewje a Habole, a to pak wot słowjanskich Sprjewjanow pak wot Habolanow. Hač do kónca 10. lětstotka natwarichu Słowjenjo na tutym strategisce wuznamnym blaku wobtwjerdźene městno (hrodźišćo), kotrež přińdźe w běhu němskeje kolonizacije w lěće 1157 pod knjejstwo Albrechta Mjedwjedźa. Hród naspomni so prěni raz pisomnje we wopismje markhrabje Oty II. z lěta 1197 jako *Spandowe*.

W lěće 1920 so do toho samostatne město Spandawa zagmejnowa do „wulkeho Berlina“.

Dźensa ma wobwod přestrjeń wot 91,9 km² a někak 224 tysac wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki