Sonet

**Sonet** (z łaćonšćiny: sonare ="zynčeć, klinčeć") je forma basnje. Jeje mjeno rěka "mały tonowy kus".

## Natwar a warianty
Sonety maja 14 metrisce rjadowanych linkow, kotrež su w originalnej italskej formje do štyrjoch štučkow rozrjadowane: dwaj kwartetaj ze štyrjomi linkami a dwaj so přizamkowacej terceta z třomi linkami.

Jednotliwe linki italskeho soneta maja jědnaće złóžkow, zwjetša ze žónskej kadencu (Voi | ch ’ as | col |tat |e in | ri | me | spar | se il | suo | no). Tomu wotpowěduje w němskej rěči jambiski pentameter, kotrehož kadenca móže pak žona (11 złóžkow) pak muž (10 złóžkow) być (In | Spie | gel | bil |dern | wie | von | Fra | go | nard/ist | doch | von | ih | rem | Weiß | und | ih |rer | Rö | te).

Do španiskeje a portugalskeje lyriki je so sonet cyle po italskim wašnju přewzał.

W francoskej klasice a w prěnjej recepciskej fadźe w Němskej w baroku bě předewšěm wužiwany metrum tak mjenowany Alexandriner, ze šěsć akcentami a z cezuru w srjedźišću.

Do jendźelskeje literatury dósta so sonet w šěsnatym lětstotku. Spěšnje je so forma změniła: Tři kwartety wjedu do coupleta z dwěmaj linkomaj. Metrum bě jambiski pentameter ze žonu abo muskej kadencu (A | migh | ty | wo | man | with | a | torch, | whose | flame). Jendźelski sonet je tež znaty jako Sharespeare-sonet.

Tež w Němskej płaći wot časa A. W. Schlegla jambiski pentameter z muskej (tupej) abo žonu (klinčacej) kadencu a z rymowej šemu

* abba - abba - cdc -dcd

abo

* abba cddc - eef - ggf

W tercetomaj pak je wjele wšelakorych wariantow:

* abba - abba - ccd - eed
* abba - abba - cde - cde
* abba - abba - ccd - dee

Jendźelski sonet ma šemu:

* abab - cdcd - efef - gg (William Shakespeare)
* abab - bcbc - cdcd - ee (Edmund Spenser)
* abba - cddc - effe - gg (Richard Barnfield)
* aba - bcb - cdc - ded ee (Percy Bysshe Shelley)

### Sonetowe cykluse
Husto zestajeja so wjacore sonety do wjetšich cyklusow:

Tencone: wadźenje dweju basnikow, w krutej formje so wobjednawaja rymowe kóncowki předchadźaceho soneta.

Sonetowy wěnc: ma 14 + 1 jednotliwych sonetow, kóždy sonet přewozmje poslednju linku předchadźaceho, z tych 14 kónčnych linkow wuchadźa w njezměnjenym porjedźe 15., tak mjenowany mišterski sonet.

Sonetowa syć: Přez Tomasa Krügera dale wuwita forma sonetoweho wěnca. 14 bazowych sonetow njejsu tak zwjazane kaž we wěncowej formje, ale jich paralelne linki dadźa syć, z kotrejež 14 nowych sonetow nastanje.

## Poetiski wobsah
Idealne wobsahowe struktury su:

W italskim soneće: Teza w prěnim kwarteće Antiteza w druhim kwarteće Synteza w tercetomaj

abo

Teza w kwartetoma Antiteza w tercetoma

W jendźelskim soneće: Teza w prěnimaj kwartetomaj Antiteza w třećim kwarteće Aforistiska synteza w coupleće

## Stawizna

### Spočatk w Italskej 13. lětstotka
Pochad soneta leži w Italskej prěnjeje połojcy 13. lětstotka. Pječa je so při apulisko-sicilskim dworje kejžora Friedricha II. před 1250 wuwiło. Tam běše dwórska Siciliska šula za basnikow, jako pisaše Minnelyriku w siciliskej rěči lingua volgare. Giacomo de Lentini, kiž měješe nacolne městno na šuli, móhł być prěni wužiwar tuteje formy a potajkim wunamakar soneta.

Basnje z prěnjeje połojcy 13. lětstotka maja wšitcy samsny muster, kiž přewzachu pozdźišo mištrojo sonetow, Petrarca a jeho naslědnicy: Tute sonety maja 14 linkow z jědnaće złóžkami, kotrež su do oktawy a seksteta rozdźělene.

Oktawa ma dwusmužkowu strukturu z alterněrowacym rymom (ababab). Wobaj kwartetaj (abo oktet) a slědowacej terceta (abo sekstet) dźěli nowy retoriski spočatk. Rymowa šema tercetow je rozdźělny, zwjetša pak cde cde.

Ta skupina najstaršich znatych sonetow wopřijima 19 basnjow. 15 wot Giacomo 'a da Lentini'a, jedyn wot Jacopo'a Mostacci'a a Pier'a della Vigna (tež Pietro de Vinea) a dwaj dalšej wot abta klóštra Tivoli. Dokładne datowanje zdźeržanych tekstow basniskeho kruha wokoło Friedricha II. (tež wón basnješe, ale žane sonety) njeje móžne.

Znaty je sonetowa forma dla Francesca Petrarca (1304 - 1374). Jeho basniska zběrka, Canzoniere, nasta w prěnjej połojcy 14. lětstotka a je 1470 wušła kaž ćišćana kniha. Ta twórba, spočatk druheho wulkeho erotiskeho lyriskeho systema zapadnych literarnych stawiznow pódla Minnesanga, tak mjenowany dolce stil nuovo, wobsteji z wjetšeho dźěla ze sonetow za basnikow "Madonnu anglicatu", za Lauru. Potajkim je dobry zakład a přikład za mnohich druhich basnikow hač do spočatka 17. lětstotka: tak mjenowany petrarkizm.

Petrarkowy rowjenk Antonio da Tempo wopisowaše w swojej knize "Summa artis rithmici" šěsnaće wšelakich rymowych wariantow soneta. Štyri z nich ličimy do wyšeho sonetoweho basnistwa, te štyri, jako Petrarca w swojim Canzoniere wužiwaše: wobjimacy rym (abba - abba), alterněrowacy rym za oktawu, třirymowu formu (cde - cde) a alterněrowacu formu (cdc - dcd) za sekstet.

### Rozpřestrěće po Europje hač do němskeho baroka
Po prěnim kćěću pola Petrarci a Dante'a - pozdźišo tež pola Michelangela (1475 - 1564) - rozpřestrěwaše so sonet w cyłym romaniskim kulturnym rumje, w šěsnatym lětstotku tež w Jendźelskej a Němskej, trochu pozdźišo w Nižozemskej a Skandinawiskej. Najstarši němski sonetowy cyklus je wot Johanna Fischarta. W romantice zdoby sej sonet tež w słowjanskich krajach popularitu.

Wokoło 1450 dósta so petrarkiski sonet do Španiskeje (Pamínigo López de Mendoza), w srjedźiznje 16. lětstotka do Portugalskeje (Francisco de Sá de Miranda, Luíz Vaz de Camoes) a do Francoskeje (Joaquim du Bellay, Clément Marot, Pierre de Ronsard) a na kóncu lětstotka tež do Nižozemskeje a Němskeje.

W Francoskej, kaž pozdźišo w Němskej, je so rěčny rytmus sylnje změnił. W Italskej wužiwany jědnaćezłožkowy metrum (endecasiilabo) njeměješe w francošćinje wotpowědnika. Francoscy basnicy wužiwachu tohodla Alexandriner, štož přewzachu tež němscy basnicy baroka.

W Jendźelskej běše wuznamna sonetowa kultura w elizabetanskej dobje (Thomas Wyatt, Henry Howard, earl of Surrey, Sir Philip Sidney, Edmund Spenser, Michael Drayton, Samuel Daniel, John Donne). Wosebje William Shakespeare (1564 - 1616) da wosebitej formje jendźelskeho petrarkiskeho soneta 1609 poslednje kćěće.

Wuznamnej za zawjedźenje soneta w Němskej běštaj Georg Rudolf Weckherlin a Martin Opitz. Jako samostatna forma bě pak hakle wuznamny pola Andreasa Gryphiusa, byrnjež w francoskej alexandrinskej formje. Petrarkizm pak je pola Gryphiusa hižo dawno swój wuznam zhubił. Wón zjednoći sonet ze zaměrami nabožneho basnistwa a wobjednawaše w soneće šerjenja Třicećilětneje wójny.

Wosebitosć w prěnjotnym kraju soneta běchu "sonetti romaneschi" romskeho ludoweho basnika Giuseppe'a Gioacchino'a Belli'a (1791 - 1863). Belli wužiwaše sonet w starej formje, zo by na mišterske wašnje we wjace hač 2000 sonetach realistisce wo swojej romskej wokolnosći rozprawjał.

### Sonet w Němskej wot pózdnjeho 18. lětstotka
Po tutym wulkim času slědowaše doba, w kotrejž basnicy wobeńdźechu tu přečasto wužiwaneje formy abo łamachu wědomje jeje prawidła. Hakle we 18. lětstotku je so poněčim zaso namakała.

Woprawdźity woznam dósta sonet zaso ze zběrku Gottfrieda Augusta Bürgera 1789. Byrgar wužiwaše za swoje sonety jambiski pentameter.

Jeho šuler August Wilhelm Schlegel wuzběhny ze swojej poetiku a basnjemi sonet jako wosebitu paradigmu němskeje romantiki. Temy soneta wobroćichu so na wuměłsku filozofiju. Nastachu sonety na mólby abo hudźbne kruchi.

Kaž do toho pak wuwoła tuta nahladna forma stajny směch. Lubowarjo a přećiwnicy sonetow wjedźechu nimale wójnu. Pod tutymi wuměnjenjemi je tež Johann Wolfgang von Goethe chětro wuspěšne sonety pisał. W času antinapoleonskich wuswobodźenskich wojowanjow nasta politiski sonet (Friedrich Rückert "Geharnischte Sonette" 1814).

Młoda Němska a Předměrc wučinještej sonet na najhusćišo wužiwanu lyrisku formu tuteje doby.

W dobje symbolizma su Stefan George, Hugo von Hofmannsthal a Rainer Maria Rilke ("Sonette an Orpheus" 1923) sonet dale wuwili. Tež w lyrice ekspresionizma namakamy sonety, tam měješe zahinjenje starych hódnotow abo grotesknosć a dźiwnuškosć wotbłyšćować.

Reinhold Schneider je złóstniskej namocy nacionalsocialistiskeho stata napřećo stajał křesćanske zmyslenje w krutym porjedźe rěče jeho sonetow. Tehdy so ze samisdatom, njeoficialnej nowinu, rozšěrjachu a přińdźechu hakle po wójnje do ćišća. We a po Druhej swětowej wójnje su so přesćěhani a zajeći ludźo (Albrecht Haushofer "Moabiter Sonette" 1946), emigranća a swědkojo wójny dźerželi kruteje formy soneta. Woprawdźitu złotu dobu pak sonet wjace njedocpě. Robert Gernhardt jón tež wusměšowa. W NDR měješe sonet hišće krótke rozkćěwanje, ale w zapadźe so zwjetša zhubi.

## W serbskim pismowstwje
Sonet běše tež znaty w tworjenju serbskich awtorow. Hornjoserbski spisowaćel Jakub Bart-Ćišinski bě z mištrom serbskeho soneta. Wón je 1884 r. wudał *Kniha* *sonetow* (dsb. Knigły sonetow). Sonetu pisachu tež mj. dr. Handrij Dučman, Handrij Zejler, Jan Skala, Korla Awgust Fiedler a w delnjoserbšćinje - Mato Kosyk a Juro Surowin.

## Nóžki


## Literatura

* Josef Brukner, Jiří Filip, *Poetický slovník*, Mladá fronta, Praha 1997.
* Wiktor Jarosław Darasz, *Mały przewodnik po wierszu polskim*, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków 2003.
* Joseph Berg Esenwein, Mary Eleanor Roberts, *The art of versification*, The Home Correspondence School, Springfield, 1920.
* Roy Lewis, *On reading French verse. A study of poetic form*, Oxford 1982.
* Lucylla Pszczołowska, *Wiersz polski. Zarys historyczny*, Fundacja nauki polskiej, Wrocław 1997.
* *Słowiańska metryka porównawcza V. Sonet*, red. L. Pszczołowska, D. Urbańska, Warszawa 1993.

## Eksterne wotkazy

* Sonety serbskich awtorow poboku Sonett-Archiv

* Shakespeares's sonnets