Litawšćina

**Litawšćina** (litawsce *lietuvių kalba*) słuša do skupiny baltiskich rěčow a je hamtska rěč Litawskeje, hdźež ju rěči wokoło 2,9 milionow ludźi. Zwonka Litawskeje je dalša miliona rěčnikow, přewažnje w susodnych statach.

Litawšćina ma dwě narěčnej skupinje, kotrejž hodźitej so dale poddźělić.

## Stawizny
### Zažne stawizny

Litawšćina pochadźa z dialektowych kónčinow indoeuropskeje prarěče, kotrymž so tež słowjanske a germaniske rěče w cyłku přiliča. Snadź bě dlěša trana rěčna jednota prabaltiskeje rěče a prasłowjanskeje rěče. Z baltiskich rěčow eksistuje nimo Litawšćina jenož hišće letišćina. Rozdźělenje Letišćiny a Litawšćiny jedyn wot druheho so za zažny srjedźowěk (7./8.&nbsp;Jh.) datuje. Wot přiwuzneje mortweje stareje prušćiny su znajmjeńša njesnadne pismowe pomniki. Litawšćina so přez wjele wobchowanych starožitnych gramatiskich formow wuzběhuje, kotrež so zdźěla tež w sanskriće abo w druhich starych indoeuropskich rěčach zaso namakaja. Žana druha žiwa, w Europje rěčaca rěč je bliža z indiskej hałuzu indoeuropskich rěčow přiwuzna hač Litawšćina.

Přichad Baltow w dźensnišim sydlerskim teritoriju so do třećeho lěttysac před Christusom datuje.  Přepytowanje wot mjenow wodźiznow je pokazało, zo baltiski sydlerski teritorij so je něhdy wot  Wisły hač Moskwy a Kiewa wupřestrěł – wězo smě so wot ćeńkeho wobsydlenja wuchadźeć. Baltiske ludy buchu tu pozdźišo wot ekspandowacych Słowjanow asimilowane.

Mindaugas je w srjedźowěku litawski stat załožił. Wo róli Litawšćiny w tutym staće je mało znata. Jako spisowna rěč je wuchodosłowjanska rěč słužiła, tak mjenowana kencliska Słowjanšćina, w Kyrilici, wězo nabohaćena z litawskim wokabularom.

## Alfabet
Litawski alfabet bazuje na łaćonskim alfabeće, ale ma někotre přidate pismiki a diakritiske znamješka.

## Fonetika
### Konsonanty

Při najwjetšich konsonantach je palatalizacija woprawdźe fonemiska.
Na nimale-minimalnych porow njefaluje, na&nbsp;př. *anglų*  „Jendźelčanow (Gen. Pl.)“ porno *anglių*  „wuhlow (Gen. Pl.)“;
woprawdźite minimalne pory so tola wobmjezuja zmjeńša na gramatiske fenomeny, na&nbsp;př. *sunkus*  „ćežki (Nom. Sg. m.)“ porno *sunkius*  „ćežke, ćežcy (Akk. Pl. m.)“.
Přikład za leksikaliski woprawdźity minimalny por  –  je *žodo*  „wón wupraji“ porno *žiodo*  „wón někoho hubu wočini“.

Před  a  móžeja jenož palatalizowane konsonanty stać.
Njefonemiska je palatalizacija nimo toho při ,  a , dokelž tute zwuki jenož w cuzych słowach wustupuja.
Ličba cuzych słowow jednory njedosaha, zo by minimalne pory k dispoziciji stajiła.

[] je alofon wot [] před [] abo [].

Nimo na słownych fugach móžeja mjez dwěmaj wokalomaj pak jenož palatalizowane pak jenož njepalatalizowane konsonanty stać.
Na kóncu słowa jenož njepalatalizowane konsonanty wustupuja, chibazo, při wotpowědnym słowje dźe wo krótku formu słowa, kotrež na tutym městnje wobsedźi palatalizowany konsonant.
Přikłady za to su infinitiwy, při kotrychž w   wobchadnej rěči často we wuzwuku stejacy *i* faluje, na&nbsp;př.  město  „hić“.
Nimo toho eksistuja tež někotre słowa, při kotrych dołhe formy zestarjene wupadaja, na&nbsp;př.  město  „dla“ abo  resp.  město .

Na słownych fugach abo sam na mjezysłownych hranicach móžeja pak jenož spěwne pak jenož njespěwne konsonanty na so sćěhować; jeničke wuznaće wutworja , , ,  a , kotrež jako posledni konsonant skupiny tež po njespěwnym konsonanće móžeja stać.
Na př.:  „tři“ +  „dźěle (Nom. Pl.)“ = .

Hačrunjež to jako wopačne njepłaći, da so zwjetša alweolarne a postalweolarne frikatiwy abo afrikaty nic direktnje  za sobu artikuluja.
Artikulaciske městno sćěhuje z poslednjeho tutych konsonantow.
Na př.:  (zdónk wot *leisti* „lassen“) +  (kóncowka konjunktiwa) = ;
 (předwěšk „wu-; z-“) +  „posyłać“ =  „wotpósłać“.

Na poslednim přikładźe móžeja widźeć, zo geminacija samo na słownych fugach njewustupuje.

## Gramatika
Litawšćina ma dwaj genusaj a numerusaj. Dźensniša litawšćina ma 7 padow, ale stara litawšćina je 10 padow měła.

Někotre werby słuša k jednej ablawtowych klasow. Ale nic wšě werby maja tajke zwukowu změnu.

#### Słowjeso

Přitomny čas 

Preteritum

Přichodny čas - infinitiw bjez sufiksa -ti + **s** + sufiks.

Frekventativ - infinitiw bjez sufiksa -ti + **dav** + sufiks.

#### Kondicional

#### Imperativ

## Čisła

## Žórła
* Alfred Senn: Handbuch der Litauischen Sprache, Heidelberg 1966
* Die Baltischen Sprachen, Langenscheidt Verlag Enzyklopädie 1994, ISBN 3-324-00605-8

## Wotkazy