Cycawkowe rostliny

**Cycawkowe rostliny** (*Lamiaceae* abo *Labiatae*) su swójba symjencowych rostlinow. Druhej serbske mjenje stej **hubičkate kwěty** a **hubkowcy**.

## Wopis

Móže so čłony tuteje rostlinskeje swójba často na podkładźe  charakteristiskich "hubičkatych kwětow" spóznawać. Wone so wuzběhuja přez "hornja huba" (často so wróćo tworjena) a "delnja huba" kćenja; zwjetša su wot 5 kćenjowych łopješkow dwě k hornjej hubje a tři k delnjej hubje zarostowane. Podobne typy kćenja  tež wustupuja w druhich swójbach porjada  (Lamiales). Runje tak njeje na hubičkatych kwětach wobmjezowany štyrihranity stołpik.

Kćenjowa formula:  
\downarrow \; K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{4-2}] \; G_{\underline{(|2)}}       | = rozdźělenje přez dodatne  dźělenske sćěny.

Najčasćišo lisćowe łopjena su napřećostejne. Dwusplažne kćenja su zygomorfowe a najčasćišo pjećličbne. Jenož eksistuje jed stamenski kružk. Płódnik je hornje stejacy.

Za čas zrałosće so wuwiwaja štyri tak mjenowane *Klausen* (płody).

## Wužiwanje
Wjele rostlinskich družinow tuteje swójby  so wuzběhuja přez aromatiske wolije, dla kotrychž wone bu často kaž korjeninske rostliny wužiwane. Wjace hač 60 rodow tuteje swójby so sadźeja jenož w měrnych regionach a wjele družinow - na při. mjetlički (*Mentha*), bazlik (*Ocimum basilicum*), lěwanćik (*Lavandula*) abo želbija (*Salvia*) - bu přemysłownje plahowane. Dwě Pogostemon-družinje z južneje Azije, (Indiski Patschuli a Jawaniski Patschuli), dawataj Patschuli-wolij, kotryž je hódnotny zakładna maćizna za ćežke parfimy. Někotre družinow hubičkatych kwětow maja porno tomu skerje regionalnu wažnosć. Gliedkräuter (Sideritis) słuža we wuchodnym srjedźomórskim regionje jako čajowe zelo. W Iranje so korjeni joghurt ze *[[Ziziphora]]* a w Indiskej a juhowuchodnej Aziji słuža boblije wot *[[Coleus rotundifolius]]* jako narunanje za běrny.


Dataja:Bela_cycawka.jpg|Běła cycawka
Dataja:Thymus vulgaris0.jpg|Thymus vulgaris
Dataja:Ocimum_basilicum1.jpg|bazlik


## Systematika
Synonymy za Lamiaceae Martinov a Labiatae Juss., nom. cons. su: *Aegiphilaceae* Raf., Chloanthaceae Hutch., Dicrastylidaceae J.Drumm. ex Harv., nom. nud., Menthaceae Burnett, Nepetaceae Bercht. & J.Presl, Salazariaceae F.A.Barkley, Scutellariaceae Döll, Symphoremataceae Wight, Viticaceae Juss.. 

Swójba je rozčłonkowana do sydom podswójbow. 

### Podswójba '''Lamioideae'''

Z 63 rodami a 1210 družinami

* *[[Achyrospermum]]* Blume
* *[[Acrotome]]* Benth. ex Endl. 
* *[[Ajugoides]]* Makino 
* *[[Alajja]]* Ikonn. 
* *[[Anisomeles]]* R.Br.  
* měrnica (*Ballota*): z wokoło 35 družinami
** čorna měrnica (*Ballota nigra*)
* *[[Bostrychanthera]]* Benth. 
* *[[Brazoria (rostliny)|Brazoria]]* Engelm. ex A.Gray 
* *[[Chaiturus]]* Willd. 
* *[[Chamaesphacos]]* Schrenk 
* *[[Chelonopsis]]* Miq.
* *[[Colebrookea]]* Sm.
* *[[Colquhounia]]* Wall.
* *[[Comanthosphace]]* S.Moore
* *[[Craniotome]]* Rchb. 
* *Eremostachys*: z wokoło 50 - 60 družinami
* *[[Eriophyton]]* Benth. 
* zabrij (*Galeopsis*): z wokoło 10 družinami
** kałaty zabrij (*Galeopsis tetrahit*)
** lěsny zabrij  (*Galeopsis Galeopsis bifida*)
** mjechki zabrij  (*Galeopsis pubescens*)
** pěskowy zabrij  (*Galeopsis ochroleuca*)
** pyšny zabrij  (*Galeopsis speciosa*)
** rólny zabrij  (*Galeopsis ladanum*)
** sywny zabrij  (*Galeopsis segetum*)
** wuski zabrij  (*Galeopsis angustifolia*)
* *[[Gomphostemma]]* Wall. ex Benth.  
* *[[Haplostachys]]* Hillebr.: z wokoło 5 družinami  
* *[[Hypogomphia]]* Bunge
* *[[Isoleucas]]* O.Schwartz 
* *[[Lagochilus]]* Bunge ex Benth.  
* *[[Lagopsis]]* (Bunge ex Benth.) Bunge 
* *[[Lamiophlomis]]* Kudô 
* cycawka (*Lamium*): z wokoło 40 družinami
** běła cycawka (*Lamium album*)
** čerwjena cycawka (*Lamium purpureum*)
** mała cycawka (*Lamium amplexicaule*)
** płótna cycawka (*Lamium maculatum*)
** srěnja cycawka (*Lamium mollucellifolium*)
** wutřihana cycawka (*Lamium incisum*)
** žołta cycawka abo złota cycawka (*Lamium galeobdolon*)
* *Leonotis*: z wokoło 30 družinami
* *Leonurus*: z třomi družinami
* *Leucas*: z wokoło 100 družinami
* *[[Leucosceptrum]]* Sm.  
* *[[Leucophae]]* Webb & Berthel. 
* *[[Macbridea]]* Elliott  
* *Marrubium*: z wokoło 40 družinami
* *[[Melittis]]* L. 
* *[[Metastachydium]]* Airy Shaw ex C.Y.Wu & H.W.Li 
* *[[Microtoena]]* Prain 
* *[[Moluccella]]* L. 
* *[[Notochaete]]* Benth. 
* *[[Otostegia]]* Benth.  
* *[[Panzerina]]* Soják   
* *[[Paralamium]]* Dunn 
* *[[Paraphlomis]]* Prain  
* *[[Phlomidoschema]]* (Benth.) Vved. 
* *Phlomis*: z wokoło 100 družinami
* *[[Phyllostegia]]* Benth.: z wokoło 32 družinami
* *[[Physostegia]]* Benth. 
** :de:Gelenkblume (*Physostegia virginiana*)
* *Pogostemon*: z wokoło 60 družinami
* *[[Prasium]]* L.
** :de:Großer Klippenziest (*Prasium majus*)
* *[[Pseuderemostachys]]* Popov  
* *[[Pseudomarrubium]]* Popov 
* *[[Rostrinucula]]* Kudô
* *[[Roylea]]* Wall. ex Benth. 
* *Sideritis*: z wokoło 140 družinami
* *[[Stachyopsis]]* Popov & Vved. 
* Přeslička  (*Stachys*): z wokoło 300 družinami, nětko wobsahuje družiny něhdyšeho roda bukwica (*Betonica*)
** wšědna bukwica (*Stachys officinalis*, prjedy *Betonica officinalis*)
* *Stenogyne*: z wokoło 20 družinami
* *[[Sulaimania]]* Hedge & Rech. f.  
* *[[Suzukia]]* Kudô 
* *Synandra* Nutt.: z jeničkej družinu: 
** *[[Synandra hispidula]]* (Michx.) Baill.
* *[[Thuspeinanta]]* T.Durand 
* *[[Warnockia]]* M.W.Turner 
* *[[Wiedemannia]]* Fisch. & C.A.Mey.

### Podswójba '''Nepetoideae'''

Ze 105 rodami a 3675 družinami. Tu je jenož wuběrk. Hlej Nepetoideae:
* Płónčik (*Acinos*): wokoło z 10 družinami
* *Calamintha*: z wokoło 6 - 10 družinami
* Čisćica *Clinopodium*: z wokoło 20 družinami 
** Wšědna čisćica (*Clinopodium vulgaris*) 
* *Coleus*: z wokoło 90 - 150 družinami 
* *Dracocephalum*: z wokoło 70 družinami 
* *Glechoma*: z wokoło 8 - 12 družinami
* *Hyptis*: z wokoło 350 - 400 družinami
* *Hyssopus*: z wokoło 15 družinami
** Jězop (*H. officinalis*)
* *Isodon*: z wokoło 100 družinami
* Lawendel (*Lavandula*), tež **lěwanćik**: z wokoło 25 družinami
* Dabrečk (*Lycopus*): z wokoło 10 bis 30 družinami
* Melisa (*Melissa*): ze štyrjomi družinami
** Mjedonka (*M. officinalis*)
* Mjatwički  (*Mentha*): z wokoło 30 družinami
* *Micromeria*: z wokoło 70 družinami
* *Monarda*
* Kocornik (*Nepeta*): z wokoło 250 družinami
* Bazlik (*Ocimum*), tež **bazilik**: z wokoło 60 družinami
** Bazlik (*Ocimum basilicum*)
* Tosta (*Origanum*): z wokoło 15 - 20 družinami, přikłady:
** Tosta (*O. vulgare*)
** Majron (*O. majorana*)
** Majron (*O. hortensis*)
* Jězončik (*Prunella*): ze 7 družinami
* *Rosmarinus*
** Rósmarja (*Rosmarinus officinalis*), tež **rosmarin**.
* Želbija (*Salvia*): z wokoło 900 - 1100 družinami
* Popricy (*Satureja*): z wokoło 30 družinami
* *Solenostemon*
** *Solenostemon scutellarioides*
* Babyduška (*Thymus*): z wokoło 300 družinami
** Madźarska babyduška (*Thymus pannonica*)
** Pěskowa babyduška (*Thymus serpyllum*)
** Prawa babyduška (*Thymus vulgaris*)
** Wšědna babyduška (*Thymus pulegioides*)
* *Ziziphora*: z wokoło 25 - 30 družinami

### Podswójba '''[[Ajugoideae]]'''

Ze 24 rodami a 1115 družinami

* *Aegiphila*: wokoło ze 120 družinami
* zběhowc (*Ajuga*): ze 40 do 50 družinami
** japanski zběhowc (*Ajuga japonica*)
** jehłancojty zběhowc (*Ajuga pyramidalis*)
** kosmaty zběhowc (*Ajuga genevensis*)
** łažawy zběhowc (*Ajuga reptans*)
** ležacy zběhowc (*Ajuga decumbens*)
** žołty zběhowc (*Ajuga chamaepitys*)
* *Clerodendrum*: wokoło ze 400 do 500 družinami
* *Rotheca*: wokoło z 50 do 60 družinami
* dubčica  (*Teucrium*): wokoło z 250 družinami

### Podswójba  '''[[Scutellarioideae]]'''

Z pjeć rodami a 380 družinami

* *Scutellaria*: wokoło z 360 družinami

### Podswójba '''[[Prostantheroideae]]'''

Ze 16 rodami a 317 družinami

* *Hemigenia*: wokoło z 50 družinami
* *Pityrodia*: wokoło z 45 družinami
* *Prostanthera*: wokoło ze 100 družinami

### Podswójba '''[[Symphorematoideae]]'''

Z 3 rodami a 27 družinami

* *Symphorema*

### Podswójba '''[[Viticoideae]]'''

Z 10 rodami a 376 - 526 družinami

* *Premna*: wokoło z 200 družinami
* *Vitex*: wokoło z 250 družinami, přikład:
** *Vitex agnus-castus*.

## Fylogenetiska klasifikacija

## Nóžki

## Žórła

* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Wotkazy

* Krótke wopisanje swójby. 
* Swójba ''Lamiaceae'' w florje Chinskeje. 
* Swójba ''Lamiaceae'' pola APG II. 
* Swójba ''Lamiaceae'' pola Delta.