open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Božena Němcová

**Božena Němcová** (* 4. februara 1820 we Wienje najskerje jako *Barbara Betty Novotná*; † 21. januara 1862 w Praze) bě čěska spisowaćelka a nimo toho najwoblubowaniša čěska awtorka 19. lětstotka. 

Dźěći maja jeje bajki rady, dorosćeni jeje 200-stronowu powědku *Wowka* *(Babička)*, kotraž płaći jako najznaćiša prozowa twórba w čěskej rěči. W knize dopomni awtorka na swoje dźěćatstwo, kak wowka ju a jeje bratřa a sotry kubłaše. Wowka běše jednora, ale mudra wjesna žona. Tež rěče dla je kniha jedna z hłownych prozowych dźěłow čěskeje literatury.

Němcová zemrě po ćežkej chorosći a wochudnjena w starobje jenož 41 lět, bu pak na čestnym pohrjebnišcu *Slavín* na Praskim Vyšehradźe pochowana. Jeje wobraz pyši dźensa čěsku bankowku 500 krónow.

## Dźěła
* *Babička* (Wowka, 1856)
** hornjoserbsce *Naša wowka* – přełoženje Filip Rězak (1883) – digitalizat
** hornjoserbsce *Wowka* – přełoženje Hanaróža Völkelowa a Pawoł Völkel (1962)
* *Podhorská vesnice* (Podhórska wjes, 1856)
* *Divá Bára* (Dźiwja Bara) 
* *Karla* (Karla)
* *V zámku a podzámčí* (W hrodźe a podhrodźe)
* *Chudí lidé* (Chudźi ludźo)
* *Chyže pod horami* (Chěža pod horami)
* *Pan učitel* (Knjez wučer)
* *Národní báchorky a pověsti* (Narodne bajki a myty)

## Wotkazy

* 
* Muzej Boženy Němcoweje w Čěskich Skalicach
1580

## Podawki
* Sedme Francoske nabožinske wójny su so kónčili.
* Politiska kriza w Portugalskej. Knjejstwo Rady regentow mócnarstwa Portugalskeje. Antonio I. nastupa knježerstwo, ale Felipe II. ze Španiskeje dobudźe kraj a sta so z nowym kralom.
* Gregorianiska protyka adoptuje so wot katolskeje cyrkwje.
* Prěnje naspomnjenje wot Hideaga.

## Narodźenja
* Peire Godolin – okcitanski spisowaćel († 1649)
* Melchior Franck – němski komponist († 1639)
* István Bethlen – wójwoda Transilwanskeje († 1658)
* Philipp Clüver – němski geograf († 1622)

## Zemrěća
* 10. junija: Luís Vaz de Camões – portugalski poet (* 1524)
* 30. awgusta: Emmanuel-Philibert de Savoie – wójwoda Savoje (* 1528)

## Wotkaz
Slavëni

**Slavëni** je konstruowana słowjanska rěč.

Awtor projekta je Libor Sztemon, kotryž tohorunja je lydnevi, mrezisk, 
seversk a slavisk stworił.

## Alfabet

## Gramatika
Jako bołharšćina a makedonšćina nima slavëni skłonjowanje. Pady so twori z pomocu předłóžkow:

Mnohota so twori tak:

### Přidawniki

Přidawniki so zwjazuja z wěcownikami z pomocu časćicow *i* abo *ği*. Na př. *dane ği daštyny* (dny dešćowy).

### Artikl

### Přisłowjesnik

 njeprawidłowne

### Skłonjowanje wosobowych naměstnikow

### Posesiwne  a refleksiwne naměstniki

### Ličbniki

 to su prawdźepodobnje zmylki, dokelž 3x njezměje so runać 13x

## Časowanje
Słowjesa w Sloveni wuprajeja 3 absolutne časy – zańdźeny, přitomny a přichodny (wobkrućace wašnje). 
Kondicional so twori z pomocu prefiksa *bi-* a zańdźeneho času.
Subjunktiw, abo konjunktiw wašnje so twori z pomocu *-i-*.
Zaprěće so twori z pomocu prefiksa *nje-*.

L. Sztemon pisa *betiye*. To je prawdźepodobnje zmylk, dokelž wostatny modele maja kóncowku *-ije*.

*nemeti*, njeměć, so tak časuje: nemalem, nemales... nemem, nemes... budem nemeti... nemelës... nemejim, nemetis... bi-nemalem... nemeti, nemetije, nemaja, nemaliv.

## Słowoskład
Slavenski słowoskład je słowjenski. Deleka je kratka lisćina:

## Noty


## Eksterne wotkazy
Slavisk

**Slavisk** je konstruowana słowjanska rěč.

Awtor projekta je Libor Sztemon, kotry tohorunja je lydnevi, mrezisk,
slavëni a seversk stworił.

## Noty
Swóńca

**Swóńca** (tež *Swidnica, Swódnica*,  *Großschweidnitz*) je hornjołužiska gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc, njedaloko Lubija. Leži 304&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1300 wobydlerjow. Gmejna je po přestrjeni jedna z dźesać najmjeńšich w Sakskej.

W Swóńcy namaka so znata psychiatriska klinika.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza *Gunzelinus de Swoynitz* je z lěta 1306.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Lew Rockwell

**Llewellyn H. Rockwell** (* 7. julija 1944 w Bostonje) je ameriski politiski aktiwist, publicist a předsyda Ludwig von Mises Institute.

## Eksterne wotkazy
*LewRockwell.com
*Ludwig von Mises Institute
Habrachćicy/Sa.

**Habrachćicy** ( *Ebersbach/Sa.*) su sydlišćo na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc w Hornjej Łužicy a wot 1. januara 2011 dźěl města Habrachćicy-Nowe Jěžercy. Leža we wysokosći 382&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu při žórłach Sprjewje a maja něhdźe 8.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1306.

## Žórła


## Wotkazaj

*
Kito Pank

**Kito Pank** (* 23. oktobra 1808 w Dešnje, † 3. meje 1895 w Choćebuzu) bě delnjoserbski farar, spisowaćel a redaktor.

Narodźi so jako syn Dešnjanskeho bura Mjertyna Panka a jeho mandźelskeje Marje a wopytowaše Choćebuski gymnazij. Po studiju ewangelskeje teologije w Berlinje nastupi 1837 farske městno w Lutolu. Wot 1852 hač do  1886 skutkowaše jako farar w ródnym Dešnje. Na wuměnk so do Choćebuza přesydli.

Wot 1852 do 1863 běše z redaktorom Bramborskeho Serbskeho Casnika. Wot 1880 bě sobustaw Maśicy Serbskeje.

## Nóžki


## Žórło

*
Serbski Sokoł

**Serbski Sokoł** je třěšny zwjazk serbskich sportowych towarstwow, kotrež so z cilemi słowjanskeho sokołskeho hibanja zwjazane čuja. W centrumje steji spěchowanje masoweho sporta. Nimo kooperatiwnych čłonow zwjazkej tež mnoholičbne jednotliwcy přisłušeja. 1993 załoženy serbski sportowy zwjazk nawjaza na tradicije za čas Weimarskeje republiki wobstejaceho *[[Serbski Sokoł|Serbskeho Sokoła]]*. 

Zwjazk zarjaduje dźensa sportowe swjedźenje a turněry w rozdźělnych mustwowych sportowych družinach a organizuje wobdźělenja na mjezynarodnych Sokoł-zetkanjach. K tomu wudawa časopis *Sokołske listy*.

Serbski Sokoł je tež zamołwity za zestajenje Serbskeje koparskeje wubranki.

## Stawizny

Dnja 9. nowembra 1920 so w Budyšinje pod nawodnistwom Jana Skale a Arnošta Lorenca prěnja serbska sokołska jednota załoži. Přikład bě čěskosłowakske sokołske hibanje. W Pančicach-Kukowje wotmě so 1924 prěnje zwjazkowe zetkanje Serbskeho Sokoła. Hač do lěta 1931 so nimale kóždolětnje dalše sportowe jednoty serbskeho sydlenskeho teritorija přidružichu. Prěni předsyda łužiskeho Sokoła bě publicist Jan Skala. Cil zwjazka bě, serbske dźěći, młodostnych a dorosćenych za sportowe skutkowanje dobyć a k tomu tež k posylnjenju narodneho wědomja přinošować. Hižo w 1920tych lětach so serbscy sportowcy tež na wšosłowjanskim sokołskim zetkanju w Čěskosłowakskej a w Juhosłowjanskej wobdźělichu.

Sokołske jednoty wobstejachu w mjezywójnskim času w Budyšinje (1920), Sowrjecach, Bukecach (1921), Malešecach, Poršicach, Radworju (1922), Baćonju, Komorowje, Hrodźišću, Pančicach, Ralbicach (1923), Wotrowje, Njebjelčicach, Delnim Wujězdźe, Chrósćicach (1924), Ćisku (1925), Kulowje, Rakojdach (1926), Haslowje (1929), Lichanju a Chwaćicach (1930).

Dźěle katolskeho duchownstwa mějachu wobmyslenja napřećo Serbskemu Sokołej, předewšěm dokelž sprěnja při sporće Serbja wobeju konfesijow w intensiwnym kontakće stejachu a zdruha dokelž so čěskosłowakski bratrowski zwjazk jako cyrkwi napřećo njepřećelsce hódnoćeše. Z tuteje přičiny so Serbski Sokoł 1930 do dweju po konfesijach rjadowaneju sokołskeju zwjazkow rozdźěli. 

1933 so Serbski Sokoł rozpušći – zakaz přez nacionalsocialistiske knježerstwo bě hižo přihotowany. Wožiwjenje narodneho sportoweho zwjazka po Druhej swětowej wójnje so njeradźi. Tež knježerstwo NDR njedowoli nowozałoženje po 1949.

Po znowazałoženju w lěće 1993 so 100 serbskich sportowcow 1994 na 12. wšosokołskim zetkanju w Praze wobdźěli. W lěće 1996 přistupi Serbski Sokoł serbskemu třěšnemu zwjazkej Domowina.

## Literatura
* Josef Páta: *Sokołstwo a Słowjanstwo*, Budyšin 1924
* Alfons Wićaz: *Serbski Sokoł*. Budyšin 1990.
* Mikławš Krawc: *[https://www.rozhlad.de/index.php/hsb/kultura/item/6438-do-hi-pu-k-za-o-enju-a-znowaza-o-enju-serbskeho-soko-a Dołhi puć k załoženju a znowazałoženju Serbskeho Sokoła.]* W Rozhledźe 11/2020, str. 22–25

## Wotkazy
* Serbski Sokoł
Chorhoj Afriskeje unije

**Chorhoj Afriskeje unije** wobsteji z dweju horicontalneju šlebjerdow, kotrejž su zelenej horjeka a deleka, šěroku běłeje šlebjerdy srjedźa mjezy zelenymaj, a ćeńkeju złoteju šlebjerdow mjezy zelenymaj a běłej. Srjedź běłeje šlebjerdy je emblem Afriskeje unije.

## Symbolizm
* Zeleń symbolizuje nadźiju Afriki wo jednoće.
* Złota barba pokaza bohatosć a přichodny błyšć  Afriki.
* Běl reprezentuje čistosć afriskeho styska měć sprawnych přećelow w cyłym swěće.
Kulowc

**Kulowc** je pomjenowanje:

* sydlišćoweje formy, hlej Kulowc (sydlišćowa forma)
* wjesneho dźěla města Kulow w Budyskim wokrjesu, hlej Kulowc (Kulow)
Thomas DiLorenzo

**Thomas DiLorenzo** (* 1954) je ameriski politiski historikar, ekonom, publicist, spisowaćel a wysokošulski wučer.

## Eksterne wotkazy
* Thomas DiLorenzo, Ludwig von Mises Institute
* Thomas DiLorenzo, The Independent Institute
* Thomas DiLorenzo, LewRockwell.com
The American Conservative

**The American Conservative** je konserwatiwny ameriski magacin. *The American Conservative* wuchadźa z lěta 2002. Sobuzałožerjo su Scott McConnell, Patrick Buchanan a Taki Theodoracopulos. Šefredaktor je Scott McConnell.

## Eksterne wotkazy
* The American Conservative
Maćeršćina

**Maćeršćina** je zapřijeće za w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby nawuknjenu rěč, prěnju rěč čłowjeka. Tuta so w swojej zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko zašćěpi, zo rěčnicy swoju maćeršćinu do dalokeje měry awtomatisce wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno hižo wobsadźić.

Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski *podpěranski system za rěčne přiswojenje*, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo je rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenych za rěč specifiskich mozowych strukturow wujasnjomne (konekcionizm, kulturne teorije); neokorteks pokazuje w zažnych lětach wysoku plasticitu a dźěćo je přez dlěši čas regularnje pohnuwacej wuknjenskej wokolinje wustajene. Wažne při tym je, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohladam, zaměram) disponuja, kotrež móže dźěćo z nimi přez rěč dźělić („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach zda so tež z ewolucionarneje perspektiwy być nastork k wutworjenju rěče (Dunbar).

W Zjednoćenych statach Ameriki, ale tež w druhich dźělach swěta, hodźi so tendenca wobkedźbować, zo so kóžda wosoba, kotraž ma dobre znajomosće w cuzej rěči, jako „bilingualna“ abo „multilingualna“ woznamjenja. Rěčnopolitisce hodźi so tole wobhladować jako pospyt, woprawdźitu wjacerěčnosć wulkich wobydlerskich skupin, kotrež nimo rěče majority druhu maćeršćinu rěča, porno idealizowanej jednorěčnosći powyšić. W Němskej potrjechi to mjez druhim migrantowe skupiny powójnskeje doby.

Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč ze samsnej wysokej kompetencu nałožuje kaž maćeršćina.

Po slědźenjach neurowědomostneho instituta w La Jolla špiheluje hudźba wěsteho komponista pječa rěčnu melodiju jeho maćeršćiny. Tuž by maćeršćina swój charakteristiski raz tež hudźbje kraja spožčiła. Jeli so na přikład zwuk sćěhowaceju złóžkow we wotpowědnej rěči po wysokosći sylnje rozeznawa, da pokazuje tež hudźba wurazne zwukowe skoki.
Jabłońc

**Jabłońc** ( *Gablenz*) je hornjołužiska gmejna na sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc, při braniborskej hranicu. Leži 138&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1800 wobydlerjow.

Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija
Jabłońc nadeńdźe so w lěsojtej krajinje Mužakowskeje hole. Susodne gmejny su Jemjelica-Źěwink (wokrjes Sprjewja-Nysa) na sewjeru, Mužakow a Krušwica na wuchodźe, Běła Woda na juhu a Dźěwin na zapadźe.

Přez wjes ćeče rěčka Radošnica *(Räderschnitza)*, kotraž so pola Mužakowa do Nysy wuliwa.

## Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1268 jako *Gabelenze* a słušeše přez lětstotki jako wudwór k Mužakowskemu stawowemu knjejstwu. Hižo wokoło lěta 1500 steješe tu farska cyrkej.

### Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 755 wot cyłkownje 793 Jabłońčanow serbsce (95 %). Njehladajo na to chodźachu w cyłej wosadźe 740 wosadnych k němskej a jenož 371 k serbskej spowědźi. Hač do smjerće fararja Alwina Konika w lěće 1876 so w Jabłońcu tež serbsce prědowaše. Po tym měješe wosada němskeho fararja, kotryž pak Jabłońc dla falowacych rěčnych kmanosćow zaso wopušći. Wšitke pačerske dźěći lěta 1884 běchu hižo němske.

Po pruskim ludličenju 1910 běchu tehdy přiwšěm hišće 56,8&nbsp;% Jabłońskich wobydlerjow Serbja. Arnošt Černik zwěsći potom w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 24,3 %.

## Gmejnskej dźělej
* Jabłońc
* Kromola *(Kromlau)*

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Wosobiny
* Pětr Bjedrich Halka (1761–1833) – farar, domiznowědnik; 1786–1833 w Jabłońcu

## Žórła


## Wotkaz
Marjana Domaškojc

**Marjana Domaškojc** (* 28. februara 1872 w Cazowje, † 11. awgusta 1946 runje tam) bě delnjoserbska basnica, spisowaćelka, nowinarka a patriotka.

Wona započa wot 1886 w tekstilnej fabrice w Choćebuzu dźěłać. Hač do 1931 bě tam přistajena a hromadźeše zaćišće a nazhonjenja serbsko-němskich dźěłowych poměrow w Delnjej Łužicy.

Wot 1925 pisaše za rozdźělne serbske nowiny a časopisy rozprawy a předewšěm basnje. Do jeje basnjow zaběžachu předewšěm jeje zaćišće domjaceje přirody a wjesneho žiwjenja z religiozneho wida. Nimo toho pisaše tež patriotiske basnje, w kotrychž so z tehdyšej situaciju Serbow kritisce rozestaješe.

W lěću 1929 wuńdźe jeje socialnokritiska dźiwadłowa hra *Z chudych žywjenja* tehdyšeho časopisa Łužyca, w kotrymž je połoženje Serbow wopisała. Dźiwadłowa hra njemóžeše so dla  spřećiwjenja konserwatiwnych kruhach w Němskej předstajić. W lěću 1932 předstaji so prěni raz čěsce w Praze.

Po njej bu w NDR pomjenowana tehdyša Serbska rozšěrjena wyša šula w Choćebuzu, dźensniši Delnjoserbski gymnazij. W Choćebuskim měšćanskim dźělu Chmjelow je dróha po Marjani Domaškojc pomjenowana, w Radušu tamniša pěstowarnja.

Jeje row z wot Měrćina Nowaka-Njechorńskeho wuhotowanym drjewjanym křižom nadeńdźe so na wjesnym pohrjebnišću w Cazowje. Křiž steji pod pomnikoškitom.

## Žórło
**Ein kleines Lexikon - Sorben/Serbja*. Domowina-Verlag, Bautzen 1989, ISBN 3-7420-0405-0

## Wotkazy
*  (atr=107707284) 
*  (atr=118680234) 
* Literatura wot a wo Marjanje Domaškojc w Serbskej bibliografiji 
* Dokumenty a dźěl zawostajenstwa w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Krušwica

**Krušwica** ( *Krauschwitz*, hamtsce *Krauschwitz i.d. O.L.*) je hornjołužiska gmejna na sewjeru Zhorjelskeho wokrjesa při Łužiskej Nysy. Leži južnje Mužakowa we wysokosći wot 119&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 3.600 wobydlerjow.

Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija

Susodne gmejny su Rózbork a Rěčicy na juhu, Wuskidź a Běła Woda na zapadźe kaž tež Mužakow na sewjeru. Wuchodnu hranicu gmejnu twori Nysa, kotraž předstaji zdobom statna hranica mjez Němskej a Pólskej.

Južna połojca gmejnskeho teritorija słuša k wojerskemu zwučowanišću „Hornja Łužica“ a je tuž zawrjene pasmo. Dwaj mostaj zwjazujetej Krušwicu z Pólskej, a to mjez Krušwicu a Wjesku *(Łęknicu)* na sewjeru a mjez Podroždźom a Přibuzom *(Przewózom)* na juhu.

## Stawizny
Wjes so k prěnjemu razej w lěće 1374 jako *Kruzhewicz* naspomni a słušeše w zašłosći zwjetša do Mužakowskeho stawoweho knjejstwa. W lěće 1938 zagmejnowaše so sydlišćo Kij a 1994 zjednoćichu so gmejny Krušwica, Pěchč, Přibuzk, Skarbišecy a Zagor k nowej jednotnej gmejnje Krušwicy.

### Rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 222 wot cyłkownje 258 Krušwičanow serbsce (86 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 3,7 %.

## Gmejnske dźěle
Do Krušwiskeje gmejny słušeja slědowace wsy:

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Olympia

Zapřijeće **Olympia** woznamjeni mjez druhim:

* *městno*:
** hłowne město zwjazkoweho stata Washington w Zjednoćenych statach Ameriki (*USA*), hlej Olympia (Washington)
** połkupu w zwjazkowym staće Washington Zjednoćenych statow Ameriki , hlej Olympia-połkupa
** koncertownju w Parisu, hlej Olympia (Paris)
** měšćanski dźěl w Helsingborgu, hlej Olympia (Helsingborg)
** stadion w Helsingborgu, hlej Olympia (Stadion)
** wustajernju w Londonu, hlej Olympia (London)
* *sportowe wubědźowanje*:
** jako skrótčenka Olympiske hry noweho časa:
*** Olympiske lětne hry
*** Olympiske zymske hry
** jako skrótčenka Olympiske hry antiki
* *twórbu*:
** mólbu Édouarda Maneta, hlej Olympia (mólba)
** dwudźělny kinowy film Lenije Riefenstahlowej, hlej Olympia (film)
** dźiwadłowu hru Ferenca Molnára, hlej Olympia (dźiwadłowa hra)
* *produkty a zhotowjerjow*:
** wšelake awtowe modely firmy Opel, hlej Olympia (Opel)
** Parisowe nakładnistwo, hlej Olympia Press
** němskeho zhotowjerja běrowowych mašinow, hlej Olympia (běrowowe mašiny)
** němsku športowu znamku, hlej Olympia (športowa znamka)
Monitor

Słowo **monitor** woznamjeni mjez druhim:
* technika
** elektronisku pokazku za ličaki, telewizory, měrjenske a druhe aparaty, hlej wobrazowka.
* informatika
** komputerowu aplikaciju ke kontrolowanju wobstejnosćow ličaka, resp. druheje aplikacije, hlej monitor (informatika).
* rozhłós a nowinarstwo
** politiski telewizny magacin Zapadoněmskeho rozhłosa (WDR), hlej Monitor (telewizny magacin)
** awstriski IT-magacin, hlej Monitor (IT-magacin)
* geografija
** městnosć w Zjednoćenych statach Ameriki, hlej Monitor (Oregon)
Kulowc (sydlišćowa forma)

**Kulowc** je sydlišćowa forma, kotraž ma jeje wuchadźišćo w srjedźowěku. Wosebitosć je, zo su domske, dwory abo statoki w pódkowej formje rjadowane. Kulowcy namakaja so mjez Baltiskim morjom a Rudnymi horami, wosebje při něhdyšej hranicy mjez Słowjanami a Němcami. Jara derje zdźeržane su kulowcy w hannoverskim Wendlandźe, ale tež we Łužicy namakamy rjane přikłady, kaž na př. w Swinjarni.
Wobrazowka

Jedna **wobrazowka** (tež **monitor**) je jedyn nastroj, abo tež dźěl nastroja k zwobraznjenju znamješkow a wobrazow. Tak je wobrazowka jedna pokazka w techniskim zmysle.

Wulkosć wobrazowki so w cólach poda a měri so přeco na diagonalu pokazki. Dalše rozeznawanske kajkosće wobrazowkow su maksimalna wertikalna frekwenca, z korejž so při wšelakich rozdźělenosćow wobrazow (*Bildauflösung*) wěste wobrazowe wobnowjenske frekwency (*Bildwiederholungsfrequenz*) wudadźa, swětłosć, kontrast a reakcijski čas. Pola LCD-wobrazowkow su přidatnje hišće ličba pikselow a maksimalny nuhel widźenja (*Blickwinkel*) wažne kajkosće.

## Zwobraznjenske techniki
* katodowa pruho-rołowa wobrazowka (CRT, něm.: *Kathodenstrahlröhrenbildschirm*, jendź.: *cathode ray tube*)
* kapalno-kristalowa wobrazowka (LCD, něm.: *Flüssigkristallbildschirm*, jendź.: *liquid crystal display*)
** ćeńko-worštowa transistorowa wobrazowka (TFT, něm.: *Dünnschichttransistorbildschirm*, jendź.: *thin-film transistor*)
* plasmowa wobrazowka (něm.: *Plasmabildschirm*, jendź.: *plasma display*)
* organiska swěćata dioda (OLED, něm.: *Organische Leuchtdiode*, jendź.: *organic light emitting diode*)
* polowa emisijowa wobrazowka (FED, něm.: *Feldemissionsbildschirm*, jendź.: *field emission display*)

## Pola wužiwanja
* telewizory
* kompjutery
* radarne aparaty
* osciloskopy
* mobilne komputery (jendź.: *notebook*)
* PDA resp. ručne komputery (jendź. tež: *PDA*,*handheld*, *organizer*)
* mobilne telefony
* digitalne (fotowe) kamery abo wideowe kamery
* elektroniske nawigaciske aparaty
Severin (Mecklenburgska)

**Severin** je gmejna w Němskej. Leži we wokrjesu Parchim zwjazkoweho kraja Mecklenburgsko-Předpomorska. 30. junija 2006 bydleše w gmejnje 284 wobydlerjow.
Stolpe (Mecklenburgska)

**Stolpe** je gmejna w němskim kraju Mecklenburgsko-Předpomorska. Leži we wokrjesu Parchim a ma wokoło štyri sta wobydlerjow.
Sternberg

**Sternberg** je małe město w sewjernej Němskej z něhdźe 4.000 wobydlerjemi. Leži we wokrjesu Ludwigslust-Parchim zwjazkoweho kraja Mecklenburgsko-Předpomorska.

K městu słušeja wjesne dźěle Gägelow, Groß Görnow, Groß Raden, Klein Görnow, Neu Pastin, Pastin, Sagsdorf, Sternberger Burg a Zülow.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Sterneberg* pochadźa z lěta 1256.

## Wotkaz
Banzkow

**Banzkow** je gmejna w sewjernej Němskej z něhdźe 2.800 wobydlerjemi. Leži we wokrjesu Ludwigslust-Parchim zwjazkoweho kraja Mecklenburgsko-Předpomorska.


Dataja:Kirche Banzkow.jpg|Cyrkej w Banzkowje
Dataja:Banzkow Windmuehle 2008-10-29.JPG|Wětrnik w Banzkowje


## Wotkaz
Lěćo

**Lěćo** je najćopliši ze štyrjoch počasow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym hač wono na sewjernej abo južnej połkuli knježi, rozeznawaja mjez **sewjernym** a **južnym lěćom**. Sewjerne lěćo so runočasnje z južnej zymu wotměwa. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so lěćo w kóždej hemisferje w lětnym turnusu.

Astronomisce započina so lěćo z lětnim zawrótom słónca: časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad wobrotnikom steji a dny najdlěše su. Na sewjernej połkuli stanje so to 21. junija, na južnej połkuli 21. abo 22. decembra. Po tym bywaja dny zaso krótše a nocy dlěše. Lěćo kónči z nazymskim runonócnosću 22. abo 23. septembra w sewjerje a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcej w juhu.

Dokelž je wobkružna čara zemje wokoło słónca lochko eliptiska, wot eksaktneho kruhoweho orbita wotchilaca, njejsu wšě štyri počasy dokładnje samsne dołhe. Sewjerne lěćo je snadnje dlěše a miliše hač južne lěćo, dokelž za čas sewjerneho lěća so směr ze zemje k słóncu tróšku pomałšo změni a zemja tróšku dalešo wot słónca zdalena je.

Fenologiski spočatk lěća móže so wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) tež přez spočatne wjedrowe wulkosituacije a mnohe regionalne faktory wobwliwuje. Rozeznawa so nimo toho mjez zažnym lěćom, wysokim lěćom a pózdnym lěćom. W lodowcowych regionach wotwisuje ablacija rozsudnje wot toho, hdy (zwjetša w septembrje) prěni sněh pada.

Meteorologisce so sewjernemu lěću měsacy junij, julij a awgust přirjaduja, južnemu lěću měsacy december, januar a februar. Při geografiskich čopach knježi poł lěta dołho tak mjenowany polarny dźeń, w arktiskich regionach po tydźenjach połnócne słónco a běłe nocy.

We wjele kulturach su ze spočatkom lěća nałožki a rity zwjazane, w Němskej na přikład woheń zawróta słónca abo swjatojanski woheń.

Lěćo liči tež jako počas stopnjowaneje žiwjenskeje radosće. To so wosebje na, přez wyše temperatury wabjene, přebytkach pod hołym njebjom pokaza, přez čož čłowjek přirodu sylnišo zaznawa.

## Hlej tež

* lětni čas
* lětstotkowe lěćo
* Lěto bjez lěća
* Olympiske lětne hry

## Wotkazy
Zjednoćenstwo Cyrila a Metoda

W lěće 1985 załoži so **Zjednoćenstwo Cyrila a Metoda** jako biskopske zjednoćenstwo Drježdźansko-Mišnjanskeho biskopstwa. Wuchadźišćo załoženja bě zakaz Němskeje demokratiskeje republiki, Towarstwo Cyrila a Metoda znowa załožić w tej formje, kaž je wone před nacionalsocialistiskim časom wobstało. Dla toho bě to pospyt, na druhe wašnje lajkow sylnišo do pastoralneho dźěła zawjazać. Po přewróće přeńdźe tute zjednoćenstwo do 28. januara 1991 załoženeho Towarstwa Cyrila a Metoda z. t.

## Wotkaz
*Towarstwo Cyrila a Metoda (TCM)
Hórka

**Hórka** (tež *Dołha Hórka*;  *Horka*) je hornjołužiska wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži 164&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1500 wobydlerjow. K Hórce słušatej wjesce Běhany a Mückenhain.

## Geografija
Něhdźe pjeć kilometrow dołhi dróhowc Hórka nadeńdźe so podłu Běłeho Šepca we wuchodnym dźělu Hornjeje Łužicy na poł puću mjez Niskej na zapadźe a Rózborkom na sewjerowuchodźe. Susodne wsy su Husmanecy na sewjeru, Geheege na sewjerowuchodźe, kaž tež Hórčanskej gmejnskej dźělej Běhany na wuchodźe a Mückenhain na juhu.

## Stawizny

Wjes naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1305, tehdy hižo pod dźensnišim mjenom. 1553 mjenowaše so wjeska *Teutzschen Horrcka* („Němska Hórka“). Po Wienskim kongresu přeńdźe wjes ze Sakskeje do pruskeho knježerstwoweho wobwoda Lěhnica w Šleskej. Hač do lěta 1929 běchu wjesne dźěle Delnja, Srjedźna a Hornja Hórka ze swojimi třomi ryćerkubłami samostatne gmejny, kotrež so potom zjednoćichu.

Na Hórčanskim dwórnišćo zhromadźi so dnja 22. nowembra 1880 jědnaće serbskich fararjow pruskeje Hornjeje Łužicy na załoženskej zhromadźiznje Konferency serbskich duchownych. Přitomni běchu fararjo Wjelan ze Slepoho, Bergan z Wulkich Zdźar, Delank z Chrjebje, Finger z Łuća, Kurink z Łaza, Rjeda z Mužakowa, Renč z Klětnoho, Ryćer z Delnjeho Wujězda, Šichold z Wochoz, Tešnaŕ z Niedy a Wieder z Wojerec.

W běhu nacionalsocialistiskeho přemjenowanja serbskich wjesnych mjenow dósta Hórka w lěće 1936 nowe němske mjeno *Wehrkirch*, kotrež měješe so poćahować na staru cyrkej we wsy. Po wójnje spjećowaše so gmejnska rada drje přećiwo dalšemu přemjenowanju, njebě pak wuspěšna, tak zo rěka wjes wot 1947 znowa *Horka*.

## Wobchad
Hórka je železniske křižowanišćo wuznamnych železniskich čarow. Ze sewjera do juha wjedźe přez Hórku železniska čara Berlin-Zhorjelc a z wuchoda do zapada wjedźe přez Hórku železniska čara Węgliniec–Falkenberg. We wosobowym wobchadźe wobsteja zwiski do Zhorjelca, Choćebuza a Wojerec.

Najbliša awtodróha je zwjazkowa awtodróha 4, kotra wjedźe ze zapada do wuchoda někak pjeć kilometrow južnje Hórki. Zapadnje Hórki wjedźe přez Nisku zwjazkowa dróha 115.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Horka

**Horka** je němske mjeno slědowaceju łužiskeju sydlišćow:

* (Dołha) Hórka, wjes a gmejna w Zhorjelskim wokrjesu
* Hórki, wjes w Chróšćanskej gmejnje, wokrjes Budyšin
Wuskidź

**Wuskidź** ( *Weißkeißel*) je wjes a gmejna na sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 126&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1.300 wobydlerjow.

Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija
Wuskidź leži na sewjeru Zhorjelskeho wokrjesa njedaloko hranicy mjez Němskej&nbsp;a Pólskej, něhdźe šěsć kilometrow wuchodnje Běłeje Wody a pjeć kilometrow južnje Mužakowa. Južna połojca gmejnskeho teritorija słuša k wojerskemu zwučowanišću Hornja Łužica a je tuž zawrjene pasmo.

Susodne gmejny su Krušwica na sewjeru a wuchodźe, Rěčicy a Hamor na juhu kaž tež Běła Woda na zapadźe.

### Gmejnskej dźělej

### Wobchad
Runje přez Wuskidź wjedźe zwjazkowa dróha 115.

Při wuchodnej kromje gmejny leži při železniskej čarje Berlin-Zhorjelc dwórnišćo *Wuskidź*, kotrež so hižo za wosobowy wobchad njewužiwa; najbliše wosobowe dwórnišćo namaka so w Běłej Wodźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Weißkeusel* pochadźa z lěta 1452. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki Mužakowske stawowe knjejstwo. Tež cyrkwinsce słušeše Wuskidź hač do 20. lětstotka do Mužakowa. Dźensa su ewangelscy Wuskidźenjo zafarowani do Krušwicy.

Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 755 wobydlerjow, z nich 739 Serbow (98&nbsp;%) a 16 Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 17,7&nbsp;%. Tule rěčeše so Mužakowska narěč, přechodny dialekt mjez hornjo- a delnjoserbšćinu.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Jurij Ludovici

**Jurij Ludovici** (* 1619 w Bukojnje, † 9. decembra 1673 w Barće) bě serbski ewangelski farar, rěčespytnik a basnik. Wón bě awtor najstaršeje hornjoserbskeje gramatiki *Rudimenta grammaticae Sorabo-Vandalicae idiomatis Budissinatis delineata*.

Po studiju teologije w Lipsku skutkowaše jako farar we Łuću (1640), Minakale (1641–48) a Barće (1648–73).

## Žórło
* 
* Spisowarjo serbskich rukopisow mjez hornjołužickimi evangelskimi Serbami hač do lěta 1800 (pdf), Časopis Maćicy Serbskeje, 1875, str. 84/85

## Wotkaz
* Jurij Ludovici, Projekt Rastko
Fidźi

**Fidźi** je kupowy stat na juhu Ćicheho oceana a su wot lěta 1970 njewotwisne a wot 1987 republika ze stolicu Suva na kupje Vitu Levu.

## Geografija
Fidźiske kupy leža něhdźe 2100 kilometrow sewjernje Nowoseelandskeje a wuchodnje Awstralskeje. Mjezuja z Tuvalu na sewjeru, ze Salomonami na sewjerozapadźe, z Vanuatu na zapadźe a Nowej Kaledonskej na juhozapadźe. Archipel wobsteji z 332 kupow, z nich je 110 wobsydlenych.

Najwyša hora je Tomanivi na kupje Viti Levu z 1324 metrami.

## Žórła


## Wotkaz
Russell Kirk

**Russell Kirk** (* 19. oktobra 1918 w Michiganskim Plymouth; † 29. apryla 1994 w Mecosta) bě US-ameriski konserwatiwny politiski filozof, literarny kritikar a spisowaćel. Wón sławnu knihu *Konserwatiwne myslenje* napisał.

## Wotkazy
* Russell Kirk: *[http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/50s/freud-per-kirk.html From The Academy]*
* Annette Kirk: *[https://web.archive.org/web/20080204140244/http://users.etown.edu/m/mcdonaldw/ANNETTE.HTM Life with Russell Kirk]*
* Russell Kirk, Russell Kirk Center
* Russell Kirk Web Site
* Bátora, L. *[https://web.archive.org/web/20091026091323/http://www.euportal.cz/Articles/5065-prorok-konzervatismu-russell-kirk-proti-nepratelum-trvalych-veci.aspx Prorok konzervatismu Russell Kirk proti nepřátelům trvalých věcí]*. EUPortál. 23. 10. 2009
Kodrecy

**Kodrecy** ( *Kodersdorf*) su gmejna a wjeska we wuchodosakskim Zhorjelskim wokrjesu. Leža sewjernje Limasa při Běłym Šepcu we wysokosći 328&nbsp;m nad mórskej hładźinu a maja wokoło 2.600 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1404.

## Wobchad
Přez centrum Kodrec wjedźe zwjazkowa dróha 115 a přez wuchodny dźěl Kodrec wjedźe železniska čara Berlin-Zhorjelc. Něhdyše dwórnišćo Kodrecy je dźensa wužiwane jenož jako zastanišćo.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkazaj

*
Jakub Ticin

**Jakub Xaver Ticin** SJ ( tež *Jacobus Xaverius Ticinus*; * 1. awgusta 1656 w Kulowje; † 17. apryla 1693 před Běłohrodom) bě jezuitski rjadnik, serbski gramatikar, sobuzałožer spisowneje rěče a nabožneho pismowstwa katolskich Serbow. Wón wuda 1679 prěnju ćišćanu hornjoserbsku gramatiku.

## Žiwjenje a skutkowanje
Jakub Xaver Ticin narodźi so 1656 jako syn kopornika w Kulowje. Po wukubłanju na šuli Budyskeho tachantstwa, poda so Ticin do Čěskeje a zastupi 1673 w Praze do rjadu Jezuitow. W lětomaj 1678 a 1679 studowaše wón filozofiju w Nysy w Šleskej a wot 1679 do 1682 w Praze. Po tym skutkowaše wón jako wučer w Nysy (1682–84), Praze (wot 1684) a Chomutovje (wot 1691), poda so pak zdobom tež na wšelake pućowanja do Łužicy a Róžanta (1689) abo do klóštra w Oseku. Ticin zemrě za čas Turkowskich wójnow, na kotrychž so jako pólny kapłan we wójsku prynca Eugena (1663–1736) wobdźěli, před Běłohrodom na sćěhach chorosće.

Ze spisom *Principia Linguae Wendicae* wuda Ticin 1679 prěnju hornjoserbsku ćišćanu gramatiku w Praze, w kotrejž so přiwuznosće dla přewažnje na čěsku ortografiju zepěra a so z tym mjez druhim na ideje Mateja Dubrawa (1653–1684) z Kulowa poćahowaše. Wón přełoži katechizm Kanizija do serbšćiny (Praha 1685) a wuda 1692 z *Epitome Historiae Rosenthalensis* stawizny hnadowneho města Róžanta, z kotrychž nimo awtobiografiskeho tež wobšěrne listowanje z druhimi serbskimi duchownymi kaž Francom Jurjom Zyndu (1652–1706) a Hodanom Hawštynomm Hałšom (1640–1703) wuchadźa. Ze spisom spěchowaše Ticin putnikowanje k tamnišej postawje swjateje Marije, k *Našej lubej knjeni z lipy*, štož bě za čas nabožneho konstituowanja wažna kótwica katolskeje a serbskeje identity w přewažnje protestantiskej Hornjej Łužicy.

## Počesćowanja
W lěće 1994 so naměsto w Kulowje po Ticinu pomjenowa.

## Spisaj
* *Principia linguae wendicae quam aliqui wandalicam vocant.* Praha 1679. (nowoćišć, wudaty wot Frida Michałka, Budyšin 1985)
* *Epitome Historiae Rosenthalensis, sive Compendiaria Narratio de Origine, ac Cultu pervetustae BV Mariae Statuae, in Pago Rosenthal Lusatiae superioris.* Praha 1692.

## Žórła
* Sonja Wölke: *Die Anfänge der sorbische Grammatikschreibung.* W: *Zeitschrift für Slawistik* 43 (1998), str. 286–293.

*Handrij Dučman: *Pismowstwo katholskich Serbow.* Smoler a Pjech, Budyšin 1869, str. 69sl. 

## Přispomnjenje
Stara Darbnja

**Stara Darbnja** ( *Altdöbern*) je gmejnska wjeska we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica w juhu Braniborskej. Wjeska leži w dole mjez ze zapada do wuchoda wupřestrěwacymaj pěskojćenymaj wysočinomaj. Mjeno wjeski pochadźa ze staroserbskeho debŕ (wudrjeńca, dolina, hrjebja, pohłubšenje), štož woznamjeni "w dole ležaca wjes". Prěnje naspomnjenje bě w lěće 1285.

Stara Darbnja je zarjadniske sydło hamta ze samsnym mjenom, kotremuž přisłušeja štyri dalše gmejny.

## Wjesne dźěle

Ke gmejnje słušeja wjesne dźěle Pricyn *(Pritzen)*, Bukowinka *(Peitzendorf)*, Gózc *(Chransdorf)* a samostatnej wjesce Rańšow *(Ranzow)* a Rědoŕ *(Reddern)*.

## Wosobiny
* Albin Moller (1541–1618) – farar, astronom a wudawaćel prěnjeje serbskeje ćišćaneje knihi zemrě w Starej Darbni
* Matthias Warnig  (1955) - němski menedźer, kotryž přez swoje dźěło za Ministerwo statneje bjezstrašnoscé NDR a swoje zwiski do Ruskeje wusahowacu rolu w němsko-ruskich hospodarskich počahach hraje. Liči do wušeha kruha dowěrićelow Wladimira Putina.

## Žórła


## Wotkazaj
Litium

**Litium** (wědomostnje Lithium), [] (z  ** „kamjeń“) je chemiski element ze symbolom Li a rjadowym ličbnikom 3. Swoje mjeno dósta element, dokelž bu porno natriumej a kaliumej w kamjeniznje namakany. Wón je alkaliski kow druheje periody periodoweho systema elementow. Litium je lochkometal a ma pod standardnymi wuměnjenjemi najmjeńšu hustosć mjez krutymi elementami. W elementarnej formje reaguje kaž wšě alkaliske kowy hižo při dótkanju z kóžnej włóžnotu a zawinuje tak ćežke spalenja. Litiumowe wjazby su strowoće škódne, ale we wo wjele snadnišim rozměrje hač wone jeho periodoweho susoda Berylium.

Litium bu 1817 wot Johana Augusta Arfwedsona wotkryty. Dla swojeje wysokeje reaktiwnosć w přirodźe w elementarnej formje njewustupuje. Při rumowej temperaturje je jenož na cyle suchim powětrje za dlěši čas stabilny, na włóžnym powětrje so na powjerchu spěšnje mutnošěra woršta z litiumoweho hydroksida wutwori. Pomału reaguje tež na suchim powětrje k litiumowemu nitridej. Jako mikroelement je w formje swojich selow časty wobstatk mineralneje wody. 

W čłowjeskim organizmje su małe mnóstwa litium składowane; element pak njeje esencielny a žanu znatu biologisku funkciju nima. Přiwšěm maja někotre litiumowe sele mediciniski wuskutk a zasadźuja so pola bipolarnych afektowych mylenjow, manije, depresije a kluserowych hłowybolenjow.

## Noty


## Wotkazy

* Zusammenfassung über Alkalimetalle von wiley-vch (PDF)
* Los Alamos National Laboratory – Lithium 
* WebElements.com – Lithium 
* EnvironmentalChemistry.com – Lithium
Bejerecy

**Bejerecy** ( *Beiersdorf*) su gmejna w Zhorjelskim wokrjesu w sakskej Hornjej Łužicy. Gmejna leži pod Běłobohom 384&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1200 wobydlerjow. Wona je po přestrjeni jedna z najmjeńšich w Sakskej a najmjeńša w Zhorjelskim wokrjesu.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Begerstorf* abo *Beyerstorp* je z lěta 1272.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Batromjecy

**Batromjecy** (tež *Bartromecy*;  *Berthelsdorf*) su hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leža 290&nbsp;m nad mórskej hładźinu a běchu hač do 31. decembra 2012 samostatna gmejna z wjesnym dźělom Rennersdorf.

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Bertoldistorf* je z lěta 1317.

## Wotkaz

## Žórła
Wosečk

**Wosečk** ( **Hähnichen**) je wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži při Běłym Šepcu we wysokosći wot 152&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1300 wobydlerjow.

Ke gmejnje słušeja wjesne dźěle Chwalecy, Sprjewje, Trjebuz a Wosečk.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Heynichen* je z lěta 1390.



## Wobchad
We Wosečku so dwórnišćo železniskeje čary Berlin-Zhorjelc namaka.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Jonsdorf

**Jonsdorf** je hornjołužiska wjes a gmejna w juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 549&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1700 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1539.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkazaj

*
Kralowski haj

**Kralowski haj** ( *Königshain*) je gmejna a wjeska ze samsnym mjenom, kotraž leži pod Limasom w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži 233&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1.200 wobydlerjow. Najwyši dypk gmejnskeho teritorija su Wysočiny (406 m).

Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1298.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 58 (Zhorjelc 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórło


## Wotkazaj

*
Zdeněk Boháč

**Zdeněk Boháč** (* 3. januara 1933 w Praze; † 25. měrca 2001 w Klínecu) bě čěski stawiznar a přećel Serbow. Studowaše stawizny na filozofiskej fakulće Karloweje uniwersity w Praze. Po tym dźěłaše jako wučer na gymnaziju a zaběraše so wobšěrnje z čěskimi stawiznami. Po lěće 1989 bu nawjednik instituta za historisku geografiju na Praskej akademiji wědomosćow a k tomu předsyda towarstwa "Společnost přátel Lužice".
Berylium

**Berylium** je chemiski element ze symbolom **Be** a rjadowej ličbu&nbsp;4. Mjeno hodźi so wotwodźeć wot minerala beryl, beryliumojteho debjenkoweho kamjenja (grjek. βήρυλλος, łać. *beryllus*). Berylium je jako element druheje hłowneje skupiny kowy alkaliskich zemicow druheje periody periodoweho systema. Woclošěry lochkometal je jara twjerdy a krjechki a so zwjetša jako přidawk lećinow wužiwa. We wjazbje je dwuhódnotny.
Bjenadźicy

**Bjenadźicy** ( *Bernstadt a. d. Eigen*) su małe městačko na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc w Hornjej Łužicy. Leži 231&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 4000 wobydlerjow. 

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Bernhardistorf* je z lěta 1234.

## Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Triplet

Zapřijeće **triplet** steji za set wobstejacy z třoch dźělow a woznamjenja mjez druhim:

* w genetice Bazowy triplet
* w kwantowej mechanice staw z multiplicitu tři, hlej Triplet (kwantowa mechanika)
* koleso z třomi městnami k sedźenju, hlej Tandem (koleso)
Bazowy triplet

**Bazowy triplet** abo jednory jenož **triplet** je najmjeńša jednota genetiskeho koda. Wobsteji z nukleobazow, kotrež pak za aminokisalinu koduja pak jako startowy kodon resp. stopowy kodon  translacije funguje.

Rozeznawaja:

*Kodogeny: Bazowe triplety njekodowaceho postronka DNA
*Kodony: Bazowe triplety kodowaceho postronka DNA a mRNA
*Antikodony: Bazowe triplety tRNA

## Stawizny
Francis Crick přemóže 1961 pokazać, zo genetiski kode je na tripletach zestajeny.

## Literatura


## Hlej tež
*Tranzicija a transwersija
Chrjebja-Nowa Wjes

**Chrjebja-Nowa Wjes** ( *Kreba-Neudorf*) je gmejna we wuchodosakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž bu w lěće 1973 z gmejnow Chrjebja a Nowa Wjes stworjena. Leži 143&nbsp;m nad mórskej hładźinu w hornjołužiskej holanskej a hatowej krajinje a ma wokoło 1.000 wobydlerjow.

Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma. Ke gmejnje słuša tež wjeska Černsk. 

## Geografija
Wobě wjesce nadeńdźetej so při Čornym Šepcu. Susodne gmejny su Rěčicy na sewjeru, Niska na wuchodźe, Kwětanecy a Mikow na juhowuchodźe a Hamor na zapadźe.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje Chrjebje jako *Crobe* je z lěta 1409; Nowa Wjes naspomni so 1490 k prěnjemu razej jako *Newendorff in der heyde*. 

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe Chrjebja po Mukowej statistice 665 wobydlerjow, mjez nimi 465 Serbow (70&nbsp;%). W Nowej Wsy běchu w samsnym lěće mjez 223 wobydlerjemi 214 Serbow. W cyłej wosadźe chodźachu tehdy 1350 wosadnych k serbskej a 450 k němskej spowědźi.

Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 35&nbsp;% w Chrjebi a 32&nbsp;% w Nowej Wsy.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Wosobiny
* Pětr Šěrach (1656–1727) – duchowny, zakitowar serbskeje rěče, magister; Chrjebjanski farar 1686–1727
* Hadam Zacharias Šěrach (1693–1758) – farar, sobuzałožer Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku, basnik, magister; rodźeny w Chrjebi
* Křesćan Bohuchwał Šěrach (1709–76) – farar, stronjan pietistow; rodźeny w Chrjebi
* Daniel Bohačesć Raca (1731–62) – diakon, awtor polemiskeho spisa; rodźeny w Chrjebi
* Jan Wjela (1737–93) – farar w Chrjebi 1782–93
* Hendrich Božidar Wjela (1778–1805) – krajinowy moler a rysowar; w Chrjebi narostł a pohrjebany

## Wotkaz

## Žórła
Wysoka Dubrawa

**Wysoka Dubrawa** ( *Hohendubrau*) je gmejna na zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 132&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 2100 wobydlerjow. Nasta w lěće 1995 z gmejnow Hbjelsk, Radšow a Wukrančicy a pomjenowa so po rjećazu hórkow ze samsnym mjenom.

Gmejna přisłuša hromadźe z Kwětanecami, Mikowom a Waldhufenom zarjadniskemu zwjazkej Dźěže.

Gmejnske dźěle Borštka, Dubo, Hbjelsk, Hornje Brusy, Wukrančicy a Zubornica słušeja oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.

## Geografija

Gmejna nadeńdźe so w lěsojtej kónčinje při južnej kromje Hornjołužiskeje holanskeje a hatoweje krajiny a juhozapadnje Kwětanečanskeho jězora. Susodne gmejny su Hamor (gmejnski dźěl Cympl-Turjo) na sewjeru, Mikow a Kwětanecy na sewjerowuchodźe, Waldhufen na wuchodźe, Vierkirchen na juhowuchodźe, město Wóspork na juhu a Malešecy na zapadźe.

## Gmejnske dźěle
Gmejna wobsteji ze slědowacych wsow:

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Karl Heinrich Koch

**Karl Heinrich Koch** (* 6. junija 1809 we Weimarje; † 25. meje 1879 w Berlinje) běše němski botanikar a płaći jako jedyn ze załožerjow dendrologije.

## Spisy
* Wanderungen im Oriente, 1846. 
* Hortus dendrologicus, 1853-1854. 
* Dendrologie, 1869 bis 1873. 
* Die deutschen Obstgehölze, 1876.
Njedźichow

**Njedźichow** ( *Bernsdorf*) je městačko z něhdźe 6000 wobydlerjemi w sakskej Hornjej Łužicy w sewjerozapadźe wokrjesa Budyšin. Město leži w hatnej krajinje, wobdateje wot přewažnje chójnowych lěsow. K městu słušeja tež wjesne dźěle *Waldhof* (wot 1950), Ćisow (*Zeißholz*, wot 1994), Hrabowa (*Großgrabe*, wot 1997), Nadrózna Hrabowka (*Straßgräbchen*, wot 2007) a Wětnica (*Wiednitz*, wot 2012).

## Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje městnosće běše w lěće 1438 (*Bernsdorff*), słowjanske sydlišćo same nasta hižo něhdźe 1100. Němske pomjenowanje wotwodźuje so wot Berharda, něhdyšeho knjeza z Kamjenca. Serbske pomjenowanje wotwodźuje so ze serbskich wosobowych mjenow *Nezdech* abo *Nezdich*. Přez lětstotki bě Njedźichow mała burska wjeska. Hakle kónc 19.&nbsp;lětstotka wuwije so městnosć k přemysłowej městnosći a z tym ličba wobydlerjow přiběraše. Po Wienskim kongresu bě Njedźichow Pruskej připadnył, mjeztym zo wosta bliska Nadrózna Hrabowka sakska.

W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice jenož 270 wobydlerjow, mjez nimi 150 Serbow (56&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 0,1&nbsp;%.

1968 spožči so Njedźichowej měšćanske prawo.

## Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

### Měšćanosta
Njedźichowski měšćanosta je wot lěta 2005 Harry Habel (CDU).

## Žórła


## Wotkaz
Běhany

**Běhany** ( *Biehain*) su hornjołužiska wjes z něhdźe 250 wobydlerjemi a wot lěta 1994 gmejnski dźěl wuchodosakskeje gmejny Hórka, ležacy w Zhorjelskim wokrjesu.

## Stawizny
Załoženje sydlišća njeje dokładnje wuslědźene. Prěnje znate pisomne naspomnjenje pochadźa z lěta 1397, hdyž bu w najstaršej Zhorjelskej měšćanskej knize zapisana *die alde Richterynne vom Behan* („stara sudnica z Běhan“). Hižo 1382 a 1390 bě so mjeno *Behayn* w Zhorjelskich žórłach jewiło. Mjeno wotwodźuje so wot staroserbskeho wosoboweho mjena *Běhan*. Běhany su stare lěsowe sydlišćo z něhdyšim ryćerkubłom.

Wot časa reformacije słušeja Běhany do Hórkowskeje wosady.

## Žórła
Běła Góra

**Běła Góra** ( *Byhleguhre*) je wjes w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta, kotraž słuša ke gmejnje Běła Góra-Bělin. Leži wosrjedź Błótow něhdźe šěsć kilometrow sewjernje Bórkowow. K wjesce słušeja hišće wjesne dźěle Nowa Běła Góra (*Neubyhleguhre*), Kupy *(Kaupen)*, Groby *(Grobba)*, Kokańc *(Kokainz)* a Rězaki *(Mühlendorf)*. W bliskosći leži něhdźe 100 hektarow wulki Běłogórjanski jězor, kotryž so za plahowanje karpow wužiwa.

Do zjednoćenja ze susodnym Bělinom dnja 26. oktobra 2003 tworješe Běła Góra samostatnu gmejnu.

## Stawizny
Mjeno wjeski wopisa běłu, swětło-swěćatu horu. Sydlišćo so prěni raz w lěće 1315 jako *Belgar* pisomnje naspomni. Po powědkach ležeše wjeska prjedy na pěskowych nawěwach dźensnišeje Welcyceje (wuchodnje dźensnišeho sydlišća). Markhrabja Gero měješe tam najskerje spočatk 10. lětstotka lóštny hród, něhdźe na tym městnje, hdźež dźensa hajnkownja steji.

Běła Hora słušeše k stawnemu knjejstwu Tšupc (*Straupitz*), kotrež w lěće 1770 sydlišća Nowa Běła Hora a *Mühlendorf* załožić da. Tute wuwichu so k samostatnym gmejnam a buchu 1937 do Běłeje Hory zagmejnowane.

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 450 wot cyłkownje 850 wobydlerjow delnjoserbsce (53 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 6,8 %.

Nacionalsocialisća přemjenowachu Běłu Góru dla přejara słowjansce klinčaceho mjena w lěće 1937 do *Geroburg*. Po Druhej swětowej wójnje dósta wjes swoje prěnjotne mjeno wróćo.

## Žórła


## Wotkazaj
Olbersdorf

**Olbersdorf** je hornjołužiska gmejna w juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 273&nbsp;m nad mórskej hładźinu mjez Žitawu a Žitawskimi horinami a ma něhdźe 5.500 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1319.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkazaj

*
Markoćicy

**Markoćicy** ( **Markersdorf**) su wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leža 242&nbsp;m nad mórskej hładźinu pod Sedłom při Běłym Šepcu a maja wokoło 4.100 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1360.

## Gmejnske dźěle
K Markoćicam słušeja wjeski Friedersdorf, Gersdorf, Holećin, Jawernik, Nechow, Němske Pawlicy a Popojcy.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 58 (Zhorjelc 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkazaj

*
Vierkirchen

**Vierkirchen** („štyri cyrkwje“) je gmejna w zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži zapadnje Limasa na wysokosći 200&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1800 wobydlerjow.

## Gmejnske rozrjadowanje
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:


Vierkirchen Arnsdorf Kirche 1.jpg|Arnsdorf
Vierkirchen Tetta Kirche.jpg|Ćetow
Vierkirchen Buchholz Kirche.jpg|Křišow
Vierkirchen Melaune Kirche.jpg|Měrjow


## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 58 (Zhorjelc 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).

## Žórła


## Wotkaz
Niger

**Niger** je nutřkokrajny stat w zapadnej Africe. Nadeńdźe so při rěce ze samsnym mjenom při južnej kromje Sahary.

Něhdyša francoska kolonija je wot lěta 1960 njewotwisna a słuša k najchudšim krajam na swěće.

## Geografija
Niger mjezuje z Algeriskej a Libyskej na sewjeru, z Čadom na wuchodźe, z Nigeriju na juhu, z Beninom a Burkinu Faso na juhozapadźe a z Malijom na zapadźe.

Najwyše městno je Mont Greboun (1944 m nad normalnej nulu).

## Žórła


## Wotkaz