Walizišćina

**Walizišćina** (tež **kymrišćina**, walizisce *Cymraeg* abo *y Gymraeg*) je keltiska rěč, kotraž so we Waliziskej, w Jendźelskej při hranicy z Waliziskej a w enklawach po cyłym swěće rěči. Walizišćina je dźensa najbóle wužiwana keltiska rěč na swěće a rěči so wot wokoło 750 tysac ludźi.

Byrnjež wuznam walizišćiny wot něšto lětdźesatkow woteběrał, je so w lěće 1993 jeje oficielne wozrodźenje stało, hdyž ju Britiski parlament na samsnu runinu z jendźelšćinu za wužiwanje w běžnym zjawnym žiwjenju staji.

Na rozdźěl wot bretonšćiny je walizišćina hišće jara witalna, dokelž bu přeco hišće wot wjele dźěći jako maćeršćinu nawuknjena a so wot wšěch towaršnostnych worštow rěka. Wuhlady, rěč wobchować, su tohodla relatiwnje dobre, dokelž zo walizišćina hišće nad zwisowacym rěčnym teritorijom disponuje; w někotrych krajnych dźělach, wosebje w sewjerje, staja waliziskorěčnicy tež dźensa hišće wjetšinu, z podźělom wot hač do 70 %. Za čas poslednich dźesać lět je procentualny podźěl rěčnikow konstantnje wostaja, mjeztym zo do toho pomału, ale njepřestawajcy wotewza; absolutna ličba rěčnikow je so samo zaso zwyšiła. Wot załoženja swójskeho waliziskeho parlamenta, *National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru*, buchu naprawy k spěchowanju walizišćiny hišće intensiwniše. Nimo toho je walizišćina hordosć a identitu wuskutkowacy element wjele Walizičanow, samo jeli ju sam wjace njewobknježa.

Po ludličenju wot lěta 2001 rěči wokoło 21 % Walizičanow rěč. Wobmjezowane znajomosće walizišćiny (na př. jenož čitanske znajomosće) maja něhdźe 8 % wobydlerstwa. Zo su wuhlady na wobchowanje rěče přiwšěm dobre, zwisuje předewšěm z tym, zo koncentruje so jendźelšćina w měšćanskich regionach Waliziskeje, mjeztym zo su nakrajne regiony, hdźež poměrnje mało ludźi bydli, často hišće přewažnje waliziskorěčne.

## Wurjekowanje

Waliziski **alfabet** wobsahuje slědowace pismiki:

a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y

*ch*, *dd*, *ff*, *ng*, *ll*, *ph*, *rh* und *th* liča so jako swójske pismiki a wobjednawaja so tež při zrjadowanju w słownikach jako tajke.

*k*, *q*, *v*, *x* a *z* njewustupuja we waliziskich słowach; *j* jewi so jeničce w jendźelskich požčonkach.

* a: *a* (krótki abo dołhi).
* ae: něhdźe kaž němske *ei*.
* b: *b*.
* c: *k*.
* ch: kaž němski *ch* w Bu*ch* (ženje kaž w i*ch*).
* d: *d*.
* dd: spěwny *th* kaž w jendźelskim *th*is.
* e: *e*, *ä* (krótki abo dołhi).
* f: kaž *w* w němčinje.
* ff: kaž *f* w němčinje.
* g: *g*.
* ng: nimale přeco kaž *ng* w Di*ng*, jenož wuwzaćnje kaž w Bi*ng*o.
* ngh: *ng* ze słyšomnym *h*.
* h: *h*.
* i: kaž *i* (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž němske *j*.
* j: kaž jendźelske *j*.
* l: *l*.
* ll: njespěwny frikatiwny *l*. (nastanje, jeli so *l* a *h* runočasnje wurjekujetej; wot rěčnikow jendźelšćiny so často jako *thl* abo *khl* wurjekuje.)
* m: *m*.
* mh: *mh* ze slědowacym *h*.
* n: *n*.
* nh: *n* ze slědowacym *h*.
* o: *o* (krótki abo dołhi).
* oe: něhdźe kaž němski *eu*.
* p: *p*.
* ph: kaž *f* w němčinje.
* r: sylnje jazykowy spěwny *r* kaž w španišćinje.
* rh: sylnje jazykowy njespěwny *r* z runočasnje wurjekowanym, jasnje słyšomnym *h*.
* s: njespěwny *s*.
* si: *š*.
* t: *t*.
* th: njespěwny *th* kaž w jendźelskim *th*ing.
* u: W južnej Waliziskej kaž *i*; w sewjernym Waliziskej mjenje abo bóle kaž *y* w němskim *Pyramide* (krótki abo dołhi; = IPA [i]).
* w: kaž němski *u* (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž jendźelski *w*.
* wy: pak kaž *ui* pak kaž jendźelski *wi* w *wit* abo kaž (britisko-)jendźelski *wer* w *follower*.
* y: (1) W jednozłóžkowych słowach a w poslednjej złóžce wot wjacezłóžkowych słowow kaž waliziski *u* (hlej horjeka). (2) Hewak kaž njepřizwučny němski *e* w *bitt<u>e</u>*. – *Cymry* = „Walizičenjo“ (plural) so praji něhdźe kaž *kömri*.

Wokale móžeja krótke abo dołhe być:
* krótke su
** wšě njepřizwučne wokale ale tež
** přizwučne wokale před konsonantowymi skupami (*ch*, *dd*, *ff*, *th* su pak kóždy króć jednotliwe konsonanty!) a před *p*, *t*, *c*, *m*, *ng*; nimo toho jeli buchu z grawisom markěrowane (*à*, *è* atd.).
* dołhe su přizwučne wokale před *b*, *ch*, *d*, *dd*, *f*, *ff*, *g*, *s*, *th*, jednorym *n*, jednorym *r*; nimo toho jeli buchu z cirkumfleksom markěrowane (*â*, *ê* atd.).

**Přizwukowanje** leži, wot mało wuwzaćow wothladane, na druhej poslednjej złóžce: *brénin* = „kral“, *brenhínes* = „kralowka“, *breninésau* = „kralowki“. Jedne mało wuwzaćow je *Cymráeg* = „waliziski“.

## Nota


## Literatura
* Britta Schulze-Thulin: *Walisisch – Wort für Wort*, 192 stronow, Reise Know-How Verlag, ISBN 3-89416-571-5