Nulowy meridian

**Nulowy meridian** je tón meridian (połkruh, kotryž padorunje k zemskemu ekwatorej steji a wot sewjerneho k južnemu čopej dźe), wot kotrehož so geografiska dołhosć k wuchodej a k zapadej liči.

Jeho postajenje je poprawom připadne, ale je so přez mjezynarodne dojednanje (*Mjezynarodna meridianowa konferenca [[1884]]*) do meridianoweje runiny Londonskeje hwězdarnje Greenwich połožił a pomjenuje so tohodla často **Greenwichski meridian** (Meridian domu *[[Flamsteed House]]* hwězdarnje *Royal Greenwich Observatory*). Hač do toho su so rozdźělne nulowe meridiany wužili.

Po standardźe so geografiska dołhosć wot nuloweho meridiana pozitiwnje k wuchodej liči (0° hač do 360°), ale město toho je tež *wuchodna dołhosć* (0-180° wuchod) a *zapadna dołhosć* (0-180° zapad) rozšěrjena. Jako skrótšence so *W* abo *E* za „wuchod“ a *Z* abo *W* za „zapad“ wužiwatej. Symbol *E* (jendźelsce za „East“, francosce „Est“) je zdźěla w němčinje z wašnjom, zo by zaměnjenju z *nulu* zadźěwało. Na zapadnej 
hemisferje (předewšěm w USA) je přećiwo mjezynarodnej normje tež *zapadne* ličenje wot 0-360° z wašnjom.

Dźensniši standard, nulowy meridian poćahoweho systema WGS84 a ETRS89/GRS80, njeje na zemski powjerch wjazany, ale na modelowany geodetiski datum, dokelž meridiany w dokładnišim ličenju na krutych městnach powjercha njejsu (kontinentalne přesunjenje, mocy chodźenja morja). Dźe přez Greenwichski park, přez 100 metrow na wuchod wot historiskeje Greenwichskeje „turistiskeje linije“ stareje hwězdarnje Greenwich.

## Zawjedźenje
Dołhosć nuloweho meridiana je poł zemskeho wobjima mjezynarodneho zemskeho elipsoida, kotryž so přez čopaj měri, potajkim 20.003,9&nbsp;km. Ze swojim napřećiwnym meridianom, kotryž na přikład Wrangelowu kupu při 180° (bjez přidaća E abo W) prěči, wudospołnjuje so nulowy meridian k wulkemu kruhej na zemi. Datumowa mjeza dźe zdźěla (blisko čopow a na sewjer wot ekwatora) dokładnje na 180° Greenwich (wotchilenja resp. wuwzaća wot 180° geografiskeje šěrokosće: w Beringowym přeliwje, při Aleutach (Alaska), w Kiribati, při Fidźiskich kupach, při Tuvalu, při Tonze a při nowoseelandskimaj kupomaj 
Kermadec a Chatham).

Do postajenja mjezynarodneho nuloweho meridiana w lěće 1884 měješe nimale kóždy europski kraj swójski nulowy meridian, zwjetša geografiska dołhosć dateje stolicy resp. jeje hwězdarnje.

Z přiběracym mjezynarodnym pućowanskim wobchadom - předewšěm přez železnicu - je zjednotnjenja eksistowacych systemow trjeba było. Nimo toho je dale a wažniše było, dokładny mjezynarodny čas (swětowy čas) k dispoziciji měć. Wón je jako městny čas nuloweho meridiana definowany.

## Mjezynarodna meridianowa konferenca, Washington 1884

Na Mjezynarodnej meridianowej konferency 14.&nbsp;oktobra 1884 we Washingtonje, D.C. z reprezentantami z 25 narodow je so meridian, kotryž dźe přez Greenwich, jako zakład mjezynarodneho koordinatoweho systema zawjedł.

Jako móžny mjezynarodny nulowy meridian je so na Washingtonskej konferency wosebje pjeć móžnosćow diskutowało:
* Pariski meridian, Pariskeho obserwatorija: 2°&nbsp;20'&nbsp;14.025“ na wuchod wot Greenwicha
* hižo wot starowěka znaty Ferrowy meridian na dźensa 17°&nbsp;40'&nbsp;00" zapad
* móžny nulowy meridian pola Acorow při něhdźe 28°&nbsp;0′&nbsp;W
* móžny nulowy meridian w Pacifiskim oceanje na dźensa 180° (Přećiwołuk ke Greenwichskemu meridianej, wotpowěduje přibližnje dźensnišej datumowej mjezy)
* Greenwichski meridian, kotryž je so na tehdyšich modernych mórskich kartach zwjetša wužił (tute časte wužiwanje rozsudźi za jeho wólbu).

W běhu konferency je so bórze wukopało, zo Pariski nulowy meridian njeby žanu wjetšinu namakał. Stary Ferro-meridian su dla jeho postajenja na dokładnje 20°&nbsp;W wot Parisa někotre lěta do toho za francoski „podnurjak“ měli. Acory a Beringowy přeliw njejsu předewšěm tohodla do prašenja přišli, dokelž njemějachu obserwatorij a tehdom ani njeběchu telegrafisce ze zbytnym swětom zwjazane.

Tak je so naposled Greenwichski nulowy meridian jako mjezynarodny nulowy meridian z wulkej wjetšinu předobył – při hłosowzdaću Francoskeje.

## Přeběh nuloweho meridiana

Greenwichski nulowy meridian prěči wósom dźensnišich statow na twjerdźi a ma w jednotliwych krajach slědowacu dołhosć:
* Zjednoćene kralestwo (319 km)
* Francoska (735 km)
* Španiska (336 km)
* Algeriska (1.555 km)
* Mali (760 km)
* Burkina Faso (430 km)
* Togo (39 km)
* Ghana (569 km)
* a antarktiska Nowošwabska a hišće bóle južny Kraj kralowny Maud 
Dołhosć nuloweho meridiana na twjerdźi (kontinent Antarktika) je 2.331&nbsp;km. 

Nimo toho prěči nulowy meridian hišće slědowace wodźizny:
* Sewjerne polarne morjo (3.217 km – wot 90° sewjer do 61° sewjer)
* Sewjerne morjo (977 km)
* Srjedźozemske morjo (424 km)
* Woltaski spjaty jězor w Ghanje (78 km)
* Atlantiski ocean inkluziwnje Južne polarne morjo (8.278 km)

## Nulowy meridian a časměrjenje
Srjedźny słónčny čas při nulowym meridianje je rozsudny za swětowy čas (GMT, *Greenwich Mean Time*) był, kotryž je so hakle 1972 přez koordinowany swětowy čas (UTC) wotměnił. Tutón hižo njeorientuje so dźensa na městnym času, ale – tohodla tež mjeno – koordinuje kontinuowany atomowy čas z Universal Time, kotryž so astronomisce měri a njeprawidłownosće zemskeje rotacije a słónčne stawy wotbłyšćuje. 
Přirunanje stawa so přez přestupne sekundy. Při nulowym meridianje diferenca mjez srjedźnym městnym časom a UTC dźensa dokładnje nul njeje.

## Historiske koncepty poćahoweje linije zemskich měrjenskich syćow

* Prěnje rozdźělenje swěta do dołhosćow a šěrinow přez Hipparcha z Nikaia (190–120 př.&nbsp;n.l.č.): *[[Rodos]]* (jeho astronomiske wobkedźbowanišćo)
* Klawdius Ptolemeus přepołoži jón wokoło 150 do zapadneje mjezy znateho swěta: Isla del Meridiano (El Hierro abo Ferro, najbóle zapadna z Kanariskich kupow, antiknych Hesperidow), a wutwori z tym *[[Ferrowy meridian]]*, kotryž so hač do 20.&nbsp;lětstotka wužiwaše.
* Arabiscy astronomojo połožichu nulowy meridian najprjedy přez zapadnu kónc Afriki, 1075 potom 10° na zapad wot Bagdada.
* Běchu zaso a zaso pospyty nulowy meridian přepołožić, na&nbsp;př. hdyž so w lěće 1427 Acory a 1492 Amerika wotkrychu.
* W aprylu 1634 je so wot kongres wučencow wšěch namórniskich narodow kupa Ferro wobkrućiła.
* Wot 1718 nałožuje so w Francoskej Pariski meridian, wot 1738 w Jendźelskej Greenwichski meridian.
* W Němskej přejima so w lěće 1885, w Francoskej hakle wokoło 1900. Rakuska-Wuherska wužiwa jón hač do 1918 paralelnje ze starym Ferrowym meridianom.
* Wot 1980ych hižo njeje nulowy meridian – a tež 0°&nbsp;geografiska šěrokosć, tuž ekwator, a tež geografiski sewjerny a južny čop&nbsp;– &nbsp;kruće na zemski powjerch wjazany, ale je na referencnym elipsoidźe přez zemsku podobu wurunany, wobeńdźe tuž efekty kontinentalneho drifta a mocow chodźenja morja.

## Eksterne wotkazy

* Royal Observatory, Greenwich – dźensa *National Maritime Museum*
* Posedźenske protokole mjezynarodneje meridianoweje konferency Washington, 1884 *(jendźelsce)*.
* Nulowy meridian w Greenwichu (jendź.)
* Čehodla je po GPS-přijimaku nulowy meridian druhdźe (jendź.).

## Žórła


Koordinaty: ,