open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petr Mach

**Petr Mach** (* 6. meje 1975 w Praze) je čěski ekonom a politikar, předsyda strony Strana svobodných občanů.

## Eksterne wotkazy

* Webstrona Petra Macha
* Petr Mach, iHned.cz
Ladná

**Ladná** je gmejna w juhowuchodnej Čěskej (wokrjes Břeclav). Nadeńdźe so blisko awstriskeje hranicy na historiskej Morawje a ma něhdźe tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1270.

## Žórła


## Wotkaz
Nalěćo

Za tym, hač **nalěćo** na južnej abo sewjernej połkuli knježi, so mjez **sewjernym** a **južnym nalěćom** rozeznawa. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so nalěćo w kóždej hemisferje w lětnym turnusu. Tohodla je tež móžne, z južneho nalěća sewjernu nazymu sćěhować a nawopak.

## Časowy rum

Spočatk nalěća da so pak astronomisce, tuž po połoženju zemje k słóncu, pak fenologisce po stadiju wuwića rostlinow postajić.

**Astronomisce** započina so z nalětnim ekwinoktiumom:

* na sewjernej połkuli 20. abo 21., w rědkich padach hižo 19.&nbsp;měrca
* na južnej połkuli 22. abo 23.&nbsp;septembra

Z astronomiskim spočatkom lěća k lětnjemu zawrótej słónca 21.&nbsp;junija so kónči nalěćo nětko přeco na samsnym dnju.

Po fenologiji započina so nalěćo z prěnim kćěwom regionalnje rozdźělnych družinow rostlinow. W sewjernej hemisferje to zastupi powšitkownje w měsacach měrc, apryl a meja, w južnej hemisferje pak w septembrje, oktobrje a nowembrje.

W srjedźnej Europje započina so potajkim přednalěćo hižo z prěnim kćěwom sněhowkow, *dospołne nalěćo* je pak hakle z spočatkom kćěwa jabłučinami docpěte.
Tutón časowy rum, w kotrymž přiroda wožiwjuje, so w němskim rěčnym wužiwanju tež jako **Frühjahr** woznamjenja.

W meteorologiji nalěćo započina přeco 1.&nbsp;měrca. Wono bu z přičinow jednorišeho wjedźenja statistika na prěni dźeń měsaca kładźene a je (meteorologisce hladane)&nbsp;– kaž tež tři druhe počasy lěto, nazyma a zyma&nbsp;– dokładnje tři měsacy dołhe. Tak hodźa so počasy jednorišo do „suchich“, „horcych“, „zymnych“ atd. rozrjadować.

## Wuskutk na čłowjeka

Ze stupacej swětłowej intensitu so wosebje při primitiwnych ludach wjace serotonina a dopamina wusypuja (w ciwilizowanych kulturach so njezměni přez wuměłsku swěcu přiwzata swětłowa intensita). Tute so staraja wo w cyłku lěpši strowotny staw a wuskutkuja lochku euforiju. Tež přeće po partnera je při najwjetšich ludach w nalěću sylne, wuwołany mjez druhim přez powyšene wusypowanje hormonow. To je pak wědomostnje njeje dopokazane. Prawdźepodobnje hraja optiske powabki přez lóšu drastu wjetšu rólu.

Na rozdźěl wot tutych tak mjenowanych nalětnich začućow nastanje při někotrych ludach nalětnja mučnosć. Tuta so předewšěm hišće sylnje w kreji přitomnemu spanskemu hormonej melatonin přicpěwa, ale je dokładna přičina hišće njewujasnjena.

Lubowarjow přirody a pućowarjow přiwabjeja časćišo do pod hołe njebjo, a wjele hromadźi nalětnje zela (na př. kobołkojty pyšny kobołk) za wobnowjenje podnalětnjeje kuchiny.

## Hlej tež
* Fenologija wobsahuje *přednalěćo*, *prěnje nalěćo* a *dospołne nalěćo*
* Frühling, Sommer, Herbst, Winter… und Frühling (Film)
* Le sacre du printemps, Ballett von Igor Strawinski
* Štyri počasy, prěnja sadźba; wiolinowy koncert wot Antonio Vivaldi
* Primavera (nalěćo), mólba wot Botticelli

## Wotkazy

* Nalětnje fota, Fotowa galerija "Grundschule Friedrichsfehn" 
* "ZDF Abenteuer Wissen" wo temu  
* Fota nalěća
Hornje Brusy

**Hornje Brusy** ( *Ober Prauske*) su wjes na zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc, kotraž słuša wot 1995 k Wysokodubrawskej gmejnje. Maja  wobydlerjow.

## Geografija
Wjes nadeńdźe so pod Wysokej Dubrawu (307 m) při statnej dróze S 55 z Dołheje Boršće do Wósporka. Susodne wjeski su Radšow na wuchodźe, Hbjelsk na juhu, Zubornica za lěsom na juhozapadźe kaž tež Wukrančicy na sewjerozapadźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Prawsig circa Gebelczik* („Brusy pola Hbjelska“) je z lěta 1419. W lěće 1884 mějachu Hornje Brusy po Mukowej statistice 298 wobydlerjow, mjez nimi 201 Serbow (67 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 10,9 %.

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Wukrančicy

**Wukrančicy** ( *Weigersdorf*) su wjes we wuchodosakskim wokrjesu Zhorjelc a słušeja wot 1995 k Wysokodubrawskej gmejnje. Leža 167&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu a maja  wobydlerjow. Wjes je sydło starolutherskeje wosady St. Trinitatis.

Susodne wjeski su Lipinki na sewjerowuchodźe, Hornje Brusy na juhowuchodźe, Zubornica na juhu a Dubo na sewjerozapadźe.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Wecnandisdorff* je z lěta 1334. Mjez 1848 a 1854 bě Jan Kilian z Wukrančanskim fararjom. Wosada słušeše w tym času k srjedźišćam starolutherskeje cyrkwje w južnych kónčinach Pruskeje a k wuchadźišćam serbskeho wupućowanja do Ameriki.

## Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 625 wobydlerjow, mjez nimi 530 Serbow (85&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 25,4&nbsp;%. Při starolutherskej cyrkwi a při starej šuli nadeńdu so hišće serbske napisy.

Wukrančicy maja dwaj kěrchowaj, starolutherski zady cyrkwje a gmejnski při južnej kromje wsy.

## Wosobiny
* Handrij Dučman (1808–1892) – wučer a kantor we Wukrančicach; pochowany na tamnišim kěrchowje
* Jan Kilian (1811–1884) – farar, basnik, kěrlušer a nawjedowar wupućowarjow do Ameriki; 1848–54 farar we Wukrančicach
* Matej Urban (1846–1931) – farar, kěrlušer, basnik a přełožowar; 1875–1902 farar starolutherskeje wosady, pochowany na Wukrančanskim kěrchowje

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Zubornica

**Zubornica** ( *Groß Saubernitz*) je wjeska na zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 163&nbsp;m nad mórskej hładźinu w gmejnje Wysoka Dubrawa a ma  wobydlerjow.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Sobirnicz* běše wokoło lěta 1400. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 181 wobydlerjow, mjez nimi 149 Serbow (82 %). Po Wienskim kongresu słušeše Zubornica kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej. Hač do lěta 1945 ležeše wjeska při prusko-sakskej hranicy.

## Wosobiny
* Arnošt Simon (1905–1974), knihiwjazar, ludowy spisowaćel, nawoda Smolerjec kniharnje; narodźeny w Zubornicy

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Jěrchecy

**Jěrchecy** ( *Jerchwitz*) su wjeska w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša ke gmejnje Wysoka Dubrawa. Leža 200&nbsp;m nad mórskej hładźinu a maja  wobydlerjow.

Prěnje historiske naspomnjenje Jěrchec jako *Erichstorf* pochadźa z lěta 1373. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 76 wobydlerjow, mjez nimi 42 Serbow (55 %).

## Žórła
Hannah Arendt

**Hannah Arendt** (* 14. oktobra 1906 w Lindenje, dźensa dźěl Hannovera; † 4. decembra 1975 w New Yorku; poprawom *Johanna Arendt*) bě židowska publicistka a politiska teoretikarka němskeho pochada. Wona je znata předewšěm za wozjewjenja, w kotrychž so rozestaješe z totalitarizmom.

## Literatura
* Hannah Arendt: Vita activa oder vom tätigen Leben. Piper, München, Zürich; 4.Aufl. TB 2006
* Young-Bruehl E. Hannah Arendt. Leben, Werk und Zeit. Fischer Verlag, Frankfurt 2004

## Wotkaz
* http://www.iep.utm.edu/a/arendt.htm
Koslow

**Koslow** ( *Caßlau*) je wjeska w sakskim wokrjesu Budyšin a přisłuša wot lěta 1974 Njeswačanskej gmejnje. Wjeska leži w serbskim sydlenskim rumje Hornjeje Łužicy.

Leži 149&nbsp;m nad mórskej hładźinu a ma  wobydlerjow.

## Geografija
Susodne wsy su Jitk w Rakečanskej gmejnje na sewjerowuchodźe, Šešow na wuchodźe, Njeswačidło na juhowuchodźe, Liša Hora a Dobrošicy na juhu kaž tež Nowoslicy na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Arnošt Muka je slědowace ležownostne mjena w swojej *Statistice* zapisał: Zahuny hat, Kosyhrjebja, Dźěłošća, Dubrawy a Slowčiny.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako * Kosslow* pochadźa z dawkoweho registra klóštra Marijina hwězda lěta 1374. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy samej. 

Hač do lěta 1936 bě Koslow samostatna wjesna gmejna, po tym hač do lěta 1974 gmejnski dźěl susodnych Dobrošic.

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjeska po Mukowej statistice 97 wobydlerjow, z nich 96 Serbow (99 %). 1925 bě wot cyłkownje 102 wobydlerjow 83 katolskich a 19 ewangelskich.

Přewažnje katolske wobydlerstwo přisłuša Ralbičanskej wosadźe, ewangelska mjeńšina chodźi do Njeswačidła. Koslow je nimo Dobrošic jenička přewažnje katolska wjeska Njeswačanskeje gmejny.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 93 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47 lět (Sakska: 46,4).

## Pomniki
W Koslowje steja wjacore swjate křiže, z kotrychž steji jako jenički křiž před statokom čo. 17 na pěskowcowym podstołpje z lěta 1897 pod pomnikoškitom. Kaž wjesny křiž na nawsy ma wón serbski napis. Při domskim čo. 10 wisa kamjentna wopomnjenska tafla za Romualda Domašku z lěta 1966 ze serbskim napisom.

## Wosobiny
* Ben Budar (1928–2011) – spisowaćel a přełožowar
* Romuald Domaška (1869–1945) – rjadny duchowny, spisowaćel a kulturny prócowar
* Jurij Mencl (1903–1951) – časnikar, ludowy herc a přeslědźer ludowych hudźbnych instrumentow
* Jan Nuk (* 1947) – předsyda Domowiny
* Pawoł Wowčerk (1905–1976) – wučer a gramatikar

## Wobrazy

Koslow – wjesny křiž.jpg|Wjesny křiž na nawsy
Koslow – swjaty křiž čo 17 (01).jpg|Swjaty křiž před statokom čo. 17
Koslow – wopomnjenska tafla Romuald Domaška.jpg|Wopomnjenska tafla za Romualda Domašku při čo. 10


## Žórła


## Wotkaz
Sewjeroafrišćina

**Sewjeroafrišćina** mjenuja rěčespytnicy romanisku rěč, kotraž so pječa na teritoriju bywšeje romskeje prowincy Africa wužiwaše. Žane teksty w tutej rěči so njewobchowachu a někotři romanisća dwěluja, zo z ludoweje łaćonšćiny wuwi so w Africe wosebita rěč. (Runje tak njewěsta je eksistenca wosebiteje romaniskeje rěče Britaniskeje). Pólski orientalist Tadeusz Lewicki spyta elementy sewjeroafrišćiny rekonstruować na zakładźe toponymow a antroponymow, kotrež namakamy w srjedźowěkowskich tekstach. Cyle wěsće wěmy jenož to, zo wot puniskich wójnow hač do časow po arabskej  inwaziji nałožowaše so w sewjernej Africe (ludowa) łaćonšćina a zo jeje rěčnicy pozdźišo započachu pak berberske rěče, pak arabšćinu wužiwać.

Jenički, štóž eksistencu sewjeroafrišćiny jako wosebiteje rěče naspomni, bě berberski geograf a pućowar Muhammad al-Idrīsī, kiž druhdy na njespušćomnych žórłach bazěrowaše. Wón we 12. lětstotku napisa, zo we měsće Gafsa (łaćonsce *Capsa*, arabsce *Qafsa* قفصة) w dźensnišej južnej Tunesiskej nałožuje so *al-latīnī al-afrīqī*, t. r. *afriska łaćonšćina* abo *afriska romaniska rěč*.

Eksistencu sewjeroafrišćiny pječa dopokazuja někotre berberske słowa romaniskeho pochada, ale druhdy pochad tutych słowow wěsty njeje, dokelž w sewjernej Africe nałožowaštej so lětstotki dołho dwě romaniskej rěči, mjenujcy ladino (*lengua djudeo-espanyola*, „židowska španišćina“) a lingua franca. 

Zda so, zo ze sewjeroafrišćiny pochadźeja berberske słowa, kotrež maja kóncowku *-u* (na př. *abekkadu*, „hrěch“), nic *-us* (kaž berberske *asnus*, „/młody/ wosoł“), a słowa, kotrychž fonetiski a morfologiski aspekt njeje wjace łaćonski, ale je rozdźělny tež wot  italskich, okcitanskich, katalanskich a španiskich narěčow, na př. berberske słowo *agursel* („hrib“),  kotrež dyrbi so wotwodźeć wot zdónka *AGARICELLUS.

Druhdy wužiwa so w berberskich rěčach samsne słowo romaniskeho pochada, ale wotwodźene z dweju rozdźělneju romaniskeju zdónkow, štož móže dopokazować, zo romaniska rěč sewjerneje Afriki njebě jednotna. Na přikład w berberšćinje srjedźneho Marokka wužiwa so słowo *ayugu* („woł“), w kabylšćinje pak słowo *tayuga* („por wołow“), wobě wotwodźenej z łaćonskeho *iugum*, ale w kabylšćinje eksistuje tež słowo *azaglu* („kwakla“), kotrež bu z łaćonskeho *iugulum* wotwodźene. 

## Žórła

*Vermondo Brugnatelli, "I prestiti latini in berbero: un bilancio", in: M. Lamberti, L. Tonelli (a cura di), *Afroasiatica Tergestina. Papers from the 9th Italian Meeting of Afro-Asiatic (Hamito-Semitic) Linguistics, Trieste, April 23-24, 1998*, Padova, Unipress, 1999, s. 325-332 (wersija online)
*Franco Fanciullo, "Un capitolo della *Romania submersa*: il latino africano", in: D. Kremer (ed.), *Actes du XVIII<small><sup>e</sup></small> Congrès International de Linguistique et de Philologie Romane - Universitè de Trèves (Trier) 1986*, tome I, Tübingen, Niemeyer, 1992,162-187 s. 
*Hugo Schuchardt, *Die romanischen Lehnwörter im Berberischen*, Wien 1918 (82 s.)

:Tutón nastawk bu napisany předewšěm na zakładźe nastawka *Lingua romanza d'Africa* w italskej Wikipediji.
Južnoromaniske rěče

**Južnoromaniske rěče** mjenuja někotři rěčespytnicy skupinu romaniskich rěčow, do kotrejež słuša dźensa jenož hišće sardišćina jako žiwa rěč. K tutym rěčam pječa słušeše tež tak mjenowana sewjeroafrišćina abo sewjeroafriska romaniska rěč, někotři romanisća pak dwěluja, hač bě so w romskej prowincy Africa z ludoweje łaćonšćiny wosebita rěč wuwiła. Južny dźěl romaniskeho rěčneho teritorija je jara konserwatiwny; někotre dźensniše gramatiske formy w sardišćinje su klasiskej łaćonšćinje bliše hač łaćonšćina w napismach, wobchowanych w Pompeju. Na přikład wurjekowaše so klasiske łaćonske *am*'at*** w Pompeju hižo jako ''am'''a*** (kaž w dźensnišej italšćinje), w sardišćinje je so porno tomu hač do dźensnišeho zdźeržała forma *am*'at*** (sardiski werb ''amare'' sam je pak italskeho pochada).

Kaž w zapadoromaniskich rěčach twori so plural substantiwow a adjektiwow tež w sardišćinje na zakładźe łaćonskeho akuzatiwa plurala, na př. ''su pane'' (singular) - ***sos** pan**es*** (plural), ''sa rosa'' - ***sas** ros**as**'. Na rozdźěl wot wšěch wuchodoromaniskich a zapadoromaniskich rěčow (nimo jeničkeje katalanskeje narěče na Balearskich kupach) njeje so sardiski definitny artikl *su*, *sa* z łaćonskeho *ille* wuwił, ale z *ipse*.
 
## Dźělenje
*sardišćina
*sewjeroafrišćina

## Žórła
Tuone Udaina

**Tuone Udaina** ( *Antonio Udina*; * wokoło 1840, † 10. junija 1898), po swojim powołanju mjenowany Burbur (dalmatisce *frizer*), bě posledni znaty rěčnik dalmatišćiny, romaniskeje rěče, kotraž so w zańdźenosći na přibrjohu Dalmaciskeje a na bliskich kupach Krk, Cres a Rab rěčeše. Wón móžeše *sewjernu* abo *vegliotsku* narěč (dalmatisce *viklasun*), wužiwanu na kupje Krk/Vikla. Jeho smjerć bě wuskutk njezboža na dźěle, hdyž wón z minu manipulowaše.

Dalmatišćina njebě Udainowa woprawdźita maćeršćina. Wón bě ju jako dźěćo nawuknył, hdyž ju jeho staršej druhdy doma rěčeštaj, hdyž nochcyštej, zo by jeju rozumił. Do swojeje smjerće wón rěčespytnikej Matteo Giulio Bartoli praji: "*E-l mi tuota e la maja niena favlua cosaic, in veclisun, jali favlua ce jali kredua ce ju non kapaja, ma ju toč.*" (Mój nan a moja mać staj takle rěčałoj, wonaj staj veklisunsce rěčałoj, dokelž staj sej mysliłoj, zo ja njerozumju, ale ja /sym/ wšo /rozumił/.)

Hdyž Bartoli jeho w lěće 1898 wopyta, njebě Tuone Udaina hižo někak 20 lět dalmatisce rěčał. Za čas Bartolijoweho slědźenja bě wón hižo hłuchi a ani zuby wjace njeměješe. Njedźiwajo na to poradźi so rěčespytnikej zapisać někak 2800 dalmatiskich słowow a wšelake stawiznički, tež z Udainoweho wosobinskeho žiwjenja. Jeho kniha je najwažniše žórło informacijow wo dalmatiskej rěči.

## Žórła
Anastasija Prychodko

**Anastasija Kostjantyniwna Prychodko** (ukr. *Анастасія Костянтинівна Приходько*, ru. *Анастаси́я Константи́новна Прихо́дько*; * 21. apryla 1987 w Kijewje) je ukrainska spěwarka. Wona je dobywała ruski Star Factory kontest w lěće 2007.
Běrnow čornjenje

**Běrnow čornjenje** (němscẹ: *Knollennassfäule*, *Pectobacterium carotovorum*) je črjewowa bakterija čłowjeka ale tež wšelakich zwěrjatow.

## Noty
Caspar David Friedrich

**Caspar David Friedrich** (* 5. septembra 1774 w Greifswaldźe; † 7. meje 1840 w Drježdźanach) bě němski moler.

## Wobrazowa galerija (wuběrk)

Dataja:Caspar_David_Friedrich_-_Das_Eismeer_-_Hamburger_Kunsthalle_-_02.jpg|:de:Das Eismeer
Dataja:Caspar_David_Friedrich's_Chalk_Cliffs_on_Rügen.jpg|:de:Kreidefelsen auf Rügen
Dataja:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg| :de:Der Wanderer über dem Nebelmeer
Dataja:Caspar David Friedrich - Die Lebensstufen (ca. 1834).jpg|:de:Die Lebensstufen


## Eksterne wotkazy
Bołharski alfabet

**Bołharski alfabet** (*aзбука*/*asbuka*) so w bołharskej warianće kyriliskeho pisma pisa a wobsahuje 30 pismikow w sćěhowacym porjedźe:

W starych tekstach móžeja nimo toho pismiki Ѣ/ѣ (*Jat*; wurjekowanje regularnje hdy po konteksće kaž *е* abo *я*; na př. *голѣм* ↔ *голѣми*) ale tež Ѫ/ѫ (*Wulki Jus*, nic zaměnjować z kyriliskim pismikom *Mały Jus*: Ѧ/ѧ) wustupować. W dźensnišej bołharšćinje so tute stare znamješka pak wjace njewužiwaja; wone so za čas ortografiskeje reformy 1945 wotstronichu.

Za małe pismiki so často tak mjenowane *kursiwne* formy tež w zrunanym pismje wužiwaja. Dokelž so tute wot (ruskich) standardnych formow zdźěla sylnje rozeznawaja, kotrež so tež w najwjace leksikach pokazaja, nastanu za wosoby bjez znajomosćow słowjanskich rěčow (turisća atd.) často problemy při wučitanju na přikład pućnikow. Tabelariski přehlad wo rozdźělach mjez kursiwnymi a njekursiwnymi formami so namaka w nastawku wo kyriliskim pismje.

## Fonetika
Najwjetše pismiki so cyłkownje kaž w němčinje resp. kaž jich ekwiwalenty w němčinje wurjekuja. Hłowne rozdźěle k standardnemu němskemu wurjekowanju su

* we wurjekowanju *r*-zwuka (z jazykom gerollt)
* we wurjekowanju *l*-zwuka (hlej tabelu)
* w fakće, zo *ə*-zwuk móže (njepřizwukowy němski *e*) tež w přizwukowej poziciji wustupować
* w tróšku bóle dychanym wurjekowanju *ch*-zwuka (hlej tabelu)
* w palatalizaciji, wosebje słyšomny při *l* a *n*

Palatalizacije wustupuja nic tak často kaž na př. w rušćinje. Sylne rozdźěle mjez palatalizowanymi a njepalatalizowanymi wurjekowanjemi su jenož při małych pismikami jasnje słyšomne, na př. při *n* a *l*:

* Přir. *син* [sin] ↔ *синьо* [siño]; ñ kaž w němski „España“ abo kaž *gn* w „Cognac“; serbsce ń
* Přir. *ла* [*l* kaž w nižozemšćinje] ↔ *ле* [němski *l*] ↔ *ля* [někak *lj* abo kaž *l* w italskim*gli* w *[[Tagliatelle]]]*.

Kaž w němčinje a w druhich słowjenskich rěčach eksistuje wuzwukowe stwjerdźenje.
Jadrješkaty sad

Jadrješkaty sad rěkaja jako sad wužiwane družiny jadrješkosadowych rostlinow (*Pyrinae*) w swójbje róžowych rostlinow (*Rosaceae*). To su mjez druhim:

*Jabłučina (*Malus sylvestris*)
*Krušwina (*Pyrus communis*)
*Kwětlowc (*Cydonia oblonga*)
*Myšpla (*Mespilus germanica*)
*Domjaca wjerjebina (*Sorbus domestica*)
*Wšědna wjerjebina (*Sorbus aucuparia*)

Płód so jako jabłukowy płód mjenuje a so botanisce ma za kompleksny měchowc. Přez wobrosćenju płodowych łopješkow (a pozdźišich płodow) přez horje rosćenu kćenjowu pódu so rodźi tak mjenowany papłód. W jeho znutřkownym su woprawdźite měchowcy (5 po ličbje) z symjenjemi (jadrješka).

Płody jadrješkateho sada słuša k najbóle woblubowanym cyrobiznam a so móžeja přez wotpowědne wašnja chowanja za čas měsacow w nimale njezměnjenej kwaliće wobchować (hlej chowanja jadrješkateho sada).

## Hlej tež
*Jahodowy sad
*Póčkaty sad

## Noty
Lešon kenaan

**Lešon kenaan** (hebrejsce *lᵉšon kᵉnaan* (לשון כנען), *kᵉnaanit* (כנענית), *čechit jᵉhudit* (צ'כית יהודית), t. r. „židowska čěšćina“, čěsce *lešon kenaan*) mjenujemy rěč, kotruž židowscy wobydlerjo srjedźowěkowskeje Čěskeje, Morawy a móžno tež Łužicy a dźensnišeje Pólskeje  wužiwachu. W hebrejšćinje ma jich rěč wjacore mjena, najbóle korektny zda so być terminus „židowska čěšćina“. Jiřina Šedinová z praskeje Karloweje uniwersity, znajerka kultury a pismowstwa čěskich Židow, měni, zo terminus *lešon kenaan* prosće (srjedźowěkowsku) čěšćinu woznamjenja.

Druhdy so informacije jewja, zo *lešon kenaan* bě wosebita rěč (na přikład w jendźelsce pisanej Wikipediji), ale jeničke woprawdźite žórło za  spóznawanje rěče, kotruž čěscy Židźa w srjedźowěku nałožowachu, su glosy w nabožnych tekstach (hlej na př. spis *Or zarua* Jicchaka ben Moše abo *Arugat ha-bosem* Avrahama ben Azriel). Tute glosy su napisane z hebrejskim alfabetom, ale jich rěč njerozeznawa so wot tehdyšeje čěšćiny. Dźe wo wjace tysac glosow, t. r. dosć bohaty material, zo bychmy móhli prajić, zo *lešon kenaan* wosebita rěč njebě.

Zda so, zo so w tutym nastupanju situacija w Čěskej wot situacije w srjedźdowěkowskej Okcitanskej jara rozeznawaše, hdźež wosebita židowska rěč bjez dwěla eksistowaše, mjenujcy šuaditšćina. Na zakładźe židowskich glosow z Čěskeje hodźi so potajkim prajić, zo situacija w tutym kraju bě podobna skerje situaciji w Španiskej abo w Němskej, hdźež so rěč židowskich wobydlerjow wot rěče jich křesćanskich susodow hišće jara njerozezna. Rěč, kotruž w srjedźowěku Židźa w kraju Rheinland nałožowachu, tež njebě tak rozdźělna wot tehdyšeje němčiny kaž dźensniša jidišćina wot načasneje němčiny (to hodźi so tež wo španišćinje a „židowskej španišćinje“ mjenowanej ladino, *djudezmo* abo *lengua djudeo-espanyola*  prajić). 

Štož nastupa mjeno kraja *Kenaan* (*כנען*), w srjedźowěku, wono woznamjenješe nic jenož Čěsku, ale wšón teritorij, hdźež tehdom zapadni Słowjenjo sydlachu, mjenujcy dźensnišu Pólsku, Łužicu a kraje ležace na zapad wot Łužicy hač k Łobju. Dźensa móžemy ćežko prajić, hač *lešon kenaan* so jenož w Čěskej wužiwaše, abo tež druhdźe na tutym teritoriju. Někotre krótke teksty wšak zdadźa so dopokazować, zo snano tež "židowska pólšćina" eksistowaše, tež *lešon kenaan* mjenowana. To pječa dopokazuja pólske pjenjezy z napismami w hebrejskim alfabeće (ale w pólskej rěči):

Paula Wexlerowa teorija, zo zakład dźensnišeje jidišćiny bě słowjanski *lešon kenaan*, kotryž bu hakle pozdźišo germanizowany, je jenož teorija, kotruž glosy z Čěskeje njedopokazuja. Cyle plawsibelny zda so być Maxa Weinreichowy pohlad: Weinreich, awtor wobšěrneje knihi stawiznow jidišćiny, je přeswědčeny, zo jidišćina bě so jako germanska rěč z *jidn-tajč* wuwiła a hakle pozdźišo słowjanske wliwy zesrěba.

## Žórła


## Literatura

* Šedinová, Jiřina: ''Literatura a jazyk Židů v Českých zemích'', in EUROLITTERARIA & EUROLINGUA 2005, Technická univerzita v Liberci, Liberec 2005
Wokołkowe rostliny

**Wokołkowe rostliny** (*Apiaceae*, prjedy *Umbelliferae*) su swójba symjencowych rostlinow (*Spermatophytina*).

## Systematika
Synonymy za Apiaceae Lindl. su Actinotaceae  A.I.Konstant. & Melikyan, Ammiaceae Bercht. & J.Presl, Angelicaceae Martinov, Daucaceae Martinov, Ferulaceae Sacc., Saniculaceae Bercht. & J. Presl, Umbelliferae Juss., nom. cons. .

Sotrowski taxon wokołkowych rostlinow znutřka porjada Apiales je skupina z Pittosporaceae, Araliaceae a Myodocarpaceae.  Swójba wobsahuje něhdźe 434 rodow  z něhdźe 3780 družinami. Swójba so z lěta 2010 hižo jenož do třoch podswójbow rozrjaduje.

  

* Mackinlayoideae Plunkett & Lowry su zwjetša wodrjewjace rostliny. Najwjetše družiny rostu w regionach wokoło južneho Pacifika, ród *Centella* předewšěm w Južnej Africe. Eksistuje šěsć rodow ze 67 družinami : 
** *[[Actinotus]]* Labill.: Z něhdźe 18 družinami.
** *[[Apiopetalum]]* Baill.  
** *[[Centella]]* L.: Z něhdźe 40 družinami, na př. *[[Centella asiatica]]*
** *[[Mackinlaya]]* F.Muell. 
** *[[Micropleura]]* Lag.
** *[[Platysace]]* Bunge
** *[[Xanthosia]]* Rudge 

* Azorelloideae Plunkett & Lowry wustupuja w južnej Americe, Awstraliji a na Antarktisy. Wone wobsedźa wulki nucellus, tetrasporowy embryjowy měšk. Płody maja lignifikowany perisperm. Wone wobsahuja něhdźe 21 hač 23 rodow ze 155 družinami :
** *[[Asteriscium]]* Cham. & Schltdl. 
** *[[Azorella]]* Lam.; inklusiwnje *Fragosa* Ruiz & Pav., *Laretia*, *Mulinum*) ze 70 družinami, pod tym: Yareta (*Azorella compacta*)
** *[[Bolax]]* Comm. ex Juss.
** *[[Bowlesia]]* Ruiz & Pav.
** *[[Dichosciadium]]* Domin
** *[[Dickinsia]]* Franch.
** *[[Diplaspis]]* Hook. f.
** *[[Diposis]]* DC.
** *[[Domeykoa]]* Phil.
** *[[Drusa]]* DC.
** *[[Eremocharis]]* Phil.
** *[[Gymnophyton]]* Clos
** *[[Hermas (Gattung)|Hermas]]* L.
** *[[Homalocarpus]]* Hook. & Arn. 
** *[[Huanaca]]* Cav.
** *[[Laretia]]* Gillies & Hook. 
** *[[Mulinum]]* Pers. 
** *[[Oschatzia]]* Walp.
** *[[Pozoa]]* Lag.
** *[[Schizeilema]]* (Hook. f.) Domin
** *[[Spananthe]]* Jacq.

* Apioideae Drude, inklusiwnje taksonow něhdyšich Saniculoideae Burnett. Tuta podswójba njewobsedźi žane pódlanske łopjena. Samenanlagen su tenuinucellat, Endokarp wobsteji z woršty bańkow a njeje lignifikowany. Łopjena su zwjetša wjacekróć dźělene abo njedźělene. Kwětnistwa su zwjetša dwójne wokołki. Dźělne płody móžeja Fruchthalter (karpophor) měć a wobsedźa wjace mjenje wurazne wolijowe chódby. Wone maja terpenoidy kaurenoweho typa. Eksistuje nětko z taksonami něhdyšich Saniculoideae wjace hač 400 rodow z něhdźe 3500 družinami. Wone su swětodaloko rozšěrjene, tola ze ćežišćom w sewjernych temperatnych conach. Einige wenige taksony su wodrjewjene, na&nbsp;př. někotre družiny wot *Bupleurum* a *Myrrhidendron*. Ličba chromozomow je n&nbsp;=&nbsp;11 (8, 9, 12). Wo znutřkownej systematice tuteje podswójby hlej Hłowny nastawk: Apioideae.

## Nóžki

## Wotkazy
Wulki bělan

**Wulki bělan** (*Astrantia major*) je rostlinska družina roda bělan a słuša k swójbje wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*).

## Pochad wědomostneho mjena
Wědomostne mjeno roda so wot grjekskeho *aster* = hwězda a *anthos* = kćenje wotwodźi.
Epitheton major = wulki poćahuje so na rosćensku wysokosć přirunajo z małkim bělanom (*Astrantia minor*).

## Wopis

Wulki bělan je wjacelětna zelišćowa rostlina ze zrunanym, mało rozhałuzowanym stołpikom, kotraž docpěje wysokosć wot 30 a 100 cm. Wysoki nahi stołpik je jenož mało łopjenaty. Na kóncu so rozhałuzuje a njese po jednym wokołk. Wulki wokołk zwjetša přesaha dalše.

### Łopjena
Pječdźělne hač sydomdźělne łopjena maja hrube zubate lapy. Wobě bóčnej stej při tym často jedna z druhej zrosćenej. Dołho stołpikate spódnje łopjena docpěja šěrokosć wot 10 hač 20 cm a su potajkim něhdźe wjetše hač stołpikowe łopjena.

### Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Běłojte kćenja su jara małke a steja we wjetšej ličbje w hustym, hłójčkojtym, jednorym wokołku. Kóždy wokołk so wot wjele hrubych přikrywnych łopješkow wobda, kotrež móžeja zelenojće-běłe hač čerwjenojće barbne być. Na spódku zrosćene, kónči wótro z derje spóznajomnymi prěčnymi nerwami. We wokołkach steja muske, žónske a dwusplažne kćenja.

Hwěžkojte přikrywne łopješka jednotliwe wulke kćenje nabarbja, čož za wokołkowe kćějaki je njetypiske, runje tak zo małke jednotliwe kćenja hišće jasny keluch wobsedźa.

Jeli směrki padaja, da so wokołkowe stołpiki dele křiwja, tak zo próšk
přećiwo włóžnosći je škitany.

### Płody
Husto šupiznaty płód je dwójna nažka a docpěje dołhosć wot hač do 7 mm.

## Rozšěrjenje a stejnišćo
W Europje saha rozšěrjenski teritorij wot Španiskeje přez Balkan hač do Kawkaza.
Wulki bělan je w Alpach husty a so hač do wysokosće wot 2.000 m nachadźi.

Jako stejnišćo so włóžne, wapnite hlinjane pódy, hórske łuki, hórske lěsy preferuje.

Dla šikwanych kćenjow so rostlina tež w zahrodnistwje wužiwa.

## Systematika
W Awstriskej so dwě poddružinje (Subspecies) rozeznawatej:
* Korutanski wulki bělan (*A. m. subsp. carinthiaca*), Přikryw je nimale dwójce tak dołhe kaž wokołk (faluje w Wienje, Gradźišćanskej a Delnjej Awstriskej);
* Wšědny wulki bělan (*A. m. subsp. major*), Přikryw je zwjetša tak doəłhi kaž abo jenož tróšku dlěša hač wokołk. Wustupuje we wšěch zwjazkowych krajach.

## Nóžki


## Literatura
:po němskej wikipediji
* Xaver Finkenzeller: *Alpenblumen*, München 2003, ISBN 3-576-11482-3.
* Manfred A. Fischer: *Exkursionsflora von Österreich*, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3461-6.
* Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: *Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands: ein botanisch-ökologischer Exkursionsbegleiter zu den wichtigsten Arten*, 6. Auflage, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7.
* Bruno P. Kremer: *Wildblumen*, München 2001, ISBN 3-576-11456-4.
:swójske
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 156 

## Wotkazy
Kimjelčka

**Kimjelčka** (*Carum carvi*) je družina ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*). Druhe serbske mjena su **kimjelca**, **kumjelca** a **korwejda**.

## Wopis
Kimjelčka je dwulětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 30 hač 80 cm.

Stołpik je rozrosćenje rozhałuzowany a hranity. 

### Łopjena
Łopjena su jednory hač dwójce pjerite ze šwižnymi pjeritymi łopješkami, kotrež docpěja šěrokosć wot 1 mm. Delnje bóčne pjera łopjena křiž wutworja. 

### Kćenja
Kćěje wot meje hač julija, ale často kćěje druhi raz wot awgusta hač septembra. Wokołki wobsteja z 8 hač 16 rozdźělnje dołho stołpikatych wokołkikow. Krónowe łopješka su wutrobojte, běłe abo róžojte a docpěja šěrokosć wot 2 hač 3 mm. Kćenja docpěja wulkosć wot 3 mm. Wokołki zwjetša nimaja přikrywne łopješka a su wósompruhojte hač šěsnaćepruhojte. 

### Płody
Hižo njezrałe płody rozrybowane sylnje a aromatisce wonja. Rozpačny płód wobsteji ze zhibnjenych rjepikatych dźělnych płodow, je jejkojty a docpěje dołhosć wot 3 hač 4 mm. 

## Stejnišćo
Rosće na tučnych łukach, tučnych pastwach wosebite w horinach a pućnych kromach. Ma radšo hlinjane a běłohlinowe pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.

## Wužiće
Płody polěpša jako korjenina znjesliwosć wot kała a chlěba.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 86  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 160
Kimjelčka (ród)

**Kimjelčka** (*Carum*) je ród ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*). 

## Družiny
Ród wobsahuje něhdźe 20 družinow.

* *[[Carum atrosanguineum]]*
* *[[Carum bretschneideri]]*
* *[[Carum buriaticum]]*
* Kimjelčka (*Carum carvi*)
* *[[Carum diversifolium]]*
* *[[Carum incrassatum]]* Boiss
* *[[Carum heldreichii]]* Boiss
* *[[Carum multiflorum]]* Boiss
* *[[Carum rigidulum]]* (Viv.) Koch
* *[[Carum verticillatum]]*

## Nóžki
Lěsna hojawa

**Lěsna hojawa** (*Sanicula europaea*) je družina z roda hojawa ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*).

## Wopis
Lěsna hojawa je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 45 (50) cm.

### Łopjena
Łopjena su nimale ekskluziwnje na spódku stejace, přeco zelene, dołho stołpikate, na kromje rězane a na delnim boku błyšćace. Nimo toho su ruhojće třilapate hač pjećlapate a docpěwaja šěrokosć wot 5 hač 8 cm.

### Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Kćenja steja w hustych, hłójčkojtych, nakónčnych małkich wokołkach z wulkosću wot 1 cm, kotrež wutworja wokołk. Kwětnistwo ma wjacore (4-8), hłuboko rozpačene přikrywne łopješka. Króna je běła abo žołtojta a docpěwa šěrokosć wot 3 mm. Próškowe łopješka dołho wuwisuja.

### Płody
Płód je kulojty a husto z kałačkami wobsadźeny a docpěwa šěrokosć wot 4 hač 5 mm.

## Stejnišćo
Rosće w bukowych lěsach, lisćowych měšanych lěsach, ze zelišćowym podrostom. Preferuje čerstwe, zwjetša wapnite, čumpate, humusowe pódy.

## Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 98 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 156
Rachlow pod Čornobohom

**Rachlow pod Čornobohom** ( *Rachlau*) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin a słuša ke Kubšicam. Leži 289&nbsp;m nad mórskej hładźinu pod Hromadnikom a Čornobohom a ma  wobydlerjow.

## Geografija

Rachlow leži na sewjernym boku Čornoboha a Hromadnika w dole Splóšćanskeje wody. Ze wsy wjedu pućowanske šćežki na wobě horje. Zapadnje wsy bu w 1970tych lětach natwarjene Rachlowske spjatnišćo. Susodne wsy su Sowrjecy na sewjeru, Mješicy na sewjerowuchodźe, Delany na zapadźe a Wysoka na sewjerozapadźe. Přez Rachlow wjedźe statna dróha S 110 (Bělšecy–Bukecy), wot kotrejež wotbočuje wosrjedź wsy wokrjesna dróha K7236 do Kubšic.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hela, Čertowe woknješko (na Čornoboze), Kubjeńcec hórka, Wólšinki, Wulke ladko, Małe ladko, Sćěna (=na Sćěnach), Kruwjace puće, Kinjanske, Čěžowske, Markaŕ, Kotoł, Chachlonk, Pola topołow, Pola lipy, Ruzlic ladko, Dejec ladko, Wulka a mała Rapačica, Hromadnik, Składa (=*Lehde*), Sćina, Wódnik, Hurbanec skopcy, Mičkec hórka, Pjeńčki, Prašica, Posledki, Čornobóh (=na Čornym Bozy), W Skopcach, W łučkach, W hajkach, W dołach, W poslědkach, W pjeńčkach, W hatach, W bukach, W faskach, Na pohrjebje, Na Wóčkec mrokach, Na Prašicy, W mokřinje, Skopcy (lěsk).

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Rachelow* abo *Rachlow* je z lěta 1359. Wot lěta 1936 bě Rachlow samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Delanami, Splóskom, Chójnicu a pozdźišo (wot 1950) tež z Wysokej. Wot lěta 1974 přisłuša Kubšiskej gmejnje.

### Wobydlerstwo
W lěće 1884 ličeše Rachlow po Mukowej statistice 225 wobydlerjow, mjez nimi 219 Serbow (97&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 53&nbsp;%. Ewangelscy Rachlowčenjo přisłušachu ze starodawna Bukečanskej wosadźe.

### Towarstwa
Wot 1849 do 1866 skutkowaše w Rachlowje *Serbske ewangelsko-lutherske towarstwo*, kotremuž přisłušachu čłonojo z Rachlowa, Sowrjec, Brězowa a dalšich pod Čornobohom ležacych wsow. Zetkanišćo towarstwa bě chěža městopředsydy Handrija Ponicha w Rachlowje. Towarstwa steješe pod wliwom předsydy Jana Swory a Jana Stoša z Droždźija, kotrajž zastupowaštaj jara konzerwatiwny ewangelski směr, kotryž měrješe so přećiwo politiskim cilam serbskeho narodneho hibanja kaž tež přećiwo wobnowjenju serbskeje rěče. Nabožina a misionstwo stejištej w srjedźišću aktiwitow.

## Wosobiny
W Rachlowje narodźi so w lěće 1790 pozdźiši serbski farar a serbowědnik Handrij Lubjenski. Serbski přirodospytnik a spisowaćel Korla Bohuwěr Šěca bě wot 1877 do 1921 z wučerjom Rachlowskeje wjesneje šule, hdźež so tež jeho synaj Jan a Božidar Šěca narodźištaj. W Rachlowje narodźi so w lěće 1927 serbski slawist Frido Michałk.


## Žórła


## Wotkaz
Bělan

**Bělan** (*Astrantia*) je rostlinski ród z swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*).

## Systematika
Ród słuša k pódswójbje Saniculoideae. Eksistuje 10 družinow. Z tych wustupuje 5 w Europje, 4 w srjedźnej Europje. Srjedźoeuropske družiny su:
*Wulki bělan (*A. major*)
*Małki bělan (*A. minor*)
*Bayeriski bělan (*A. bavarica*)
* (*A. carniolica*)

## Nóžki
Delany (wjes)

**Delany** ( *Döhlen*) su hornjołužiska wjeska w Budyskim wokrjesu a słušeja z lěta 1974 ke Kubšiskej gmejnje. Wjeska leži 313&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu pod Hromadnikom a ma  wobydlerjow.

## Geografija
Wjes leži w dole Hornjołužiskeje pahórčiny při Splóšćanskej wodźe, wyše Rachlowskeho spjatnišća. Susodnej wsy stej Splósk na zapadźe a Rachlow na wuchodźe. Přez wjes wjedźe statna dróha S 110 (Bělšecy–Bukecy).

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Šórcec łaz, Dubcy, Slěpča šćežka, Wěčniki, Wjeŕbicy, Butřanki *(Buttermilchberg)*, W lěšćinach, W rěčkach, We Łazu, Na Pincach, Na Dučmanec.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Delin* bě w lěće 1416. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 105 wobydlerjow, mjez nimi 101 Serbow (96&nbsp;%). Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja wot lěta 1728 Bukečanskej wosadźe, do toho Budestečanskej.

## Wosobiny
W Delanach je so w lěće 1811 pozdźiši ewangelski farar Jan Kilian narodźił. Pod jeho nawodom podachu so w septembrje 1854 wjace hač 500 serbskich wupućowarjow na łódźi „Ben Nevis” do Texasa.

## Žórła


## Wotkaz
Poršicy

**Poršicy** ( *Purschwitz*) su hornjołužiska cyrkwinska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša wot lěta 1994 ke Kubšicam. Leža při Albrechtowce a su z  wobydlerjemi třeći najwjetši gmejnski dźěl Kubšiskeje gmejny.

## Geografija

Wjes nadeńdźe so w Hornjołužiskich honach w nižinje Albrechtowki, něhdźe wosom kilometrow sewjerowuchodnje Budyskeho stareho města. Susodne wjeski su Budyšink na sewjeru, Skanecy a Běła Hora na wuchodźe kaž tež Lětoń a Krakecy na zapadźe. Južnje Poršic rozpřestrěwa so Budyske lětanišćo, na sewjerozapadźe, za awtodróhu, su Krakečanske hórki.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Popec jězor, Kuchinski hat, Trawny hat, Hlinjany hat, Branskec hat, Dubowy hat, Bahna (abo: Bahina), Na zahonach, Šěroki puć, Smolic hat, Běbrachec hat, Běbrachec kuty, Móstki, Na šulach (=*Schulfelder*), W Koblicach, Pěskowa hórka, Husacy ladk, Pola hłubokeho přerowa, Při drózy, Budeščanska łuka, Dołha łuka, Hrodowa łuka (=*Schlosswiese*), Běłohorske haty, Wroblec łuka, W Zapalach, Skanečanski puć, Při złej łuži, Pola šlaga, Pola Chaplic mosćika, Srěni puć, Dźěłošća.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje nawsowca jako *Porsiz* bě w lěće 1222. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Poršiske ryćerkubło, kotrež běše zwjetša we wobsydstwje Budyskeje měšćanskeje rady. Hač do lěta 1994 běchu Poršicy samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Nowymi Poršicami, Lětonjom a Krakecami.

Dnja 7. junija 1914 załožichu Serbja z Poršic a wokoliny serbske towarstwo „Swěra“ z předsydu Handrijom Pětšom z Nowych Poršic. 17. septembra 1922 załoži so Poršišanska jednota Serbskeho Sokoła ze starostu Arnoštom Holanom.

### Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 498 wobydlerjow, mjez nimi 473 Serbow (95&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći w lěće serbski podźěl wot jenož hišće 52&nbsp;%. Poršicy su ewangelska wosadna wjes.



## Pomniki
* Ewangelska cyrkej a kěrchow z někotrymi serbskimi narownymi kamjenjemi
* Wojerski pomnik padnjenym Prěnjeje swětoweje wójny
* Pomnik Bitwje pola Budyšina 1813 

## Wosobiny
### W Poršicach so narodźiłoj
* Arnošt Krygar (1847–1923) – farar, spisaćel, zběraćel serbskich knihow
* Hinc Šewc (1927–2021) – sorabist a wysokošulski profesor

### Tule skutkowali
* Hrjehor Martini (1575–1632) – farar, spisaćel; 1623–32 w Poršicach
* Zacharias Běrlink (1619–95) – farar, prócowar na polu rěčewědy; 1653–95 w Poršicach
* Chryša Šlenkar (1674–1728) – farar, nabožinski prócowar; 1718–28 w Poršicach
* Bjedrich Wylem Mička (1789–1839) – farar, stawiznar; 1827–39 w Poršicach
* Hendrich Awgust Krygar (1804–58) – farar, składnostny basnik, kulturowědnik; 1840–58 w Poršicach
* Rudolf Jenč (1903–79) – literarny historikar a rěčespytnik; 1925–34 wučer w Poršicach

*Za dalšich fararjow hlej zapisk wo [[Poršiska cyrkej|Poršiskej cyrkwi]].*

## Literatura
* 
* Trudla Malinkowa: *K serbskim stawiznam Poršiskeje wosady.* W Rozhledźe 7+8/2022, str. 12–20.

## Žórła


## Wotkaz
Połćežka woda

**Połćežka woda** je woda, w kotrejž w kóždym molekulu jedyn atom wodźika je lochki (z atomowej masu  runje tajka kaž 1) a druhi atom wodźika je deuterium (z atomowej masu runje tajka kaž 2).

Dla disociěrowanja molekulow wody połćežka woda  kontinuowanje stanje  měšenje lochkeje wody a ćežkeje wody a nawopak:

2 HDO &rarr; H20 + D20

H20 + D20 &rarr; 2 HDO

Mjez tymaj dwěmaj procesomaj stej dynamiska runowaha.

Dokelž w přirodźe kóždy atom wodźika z něhdźe 6000 je deuterium, molekule połćežka woda je 1/3000 ze wšěch molekulow wody.

## Hlej tež
*Lochka woda;
*Ćežka woda;
*Nadćežka woda.
Chuang Sienfan

**Chuang Sienfan** (chinsce 黄現璠/黄现璠; * 13. nowembra 1899 w Fusuej; † 18. januara 1982 w Kuejlin) bě chinski historikar, folklorist a jedyn z najwažnišich spěchowarjow Chinskeje Antropologije 20. lětstotka.

## Žiwjenje

Chuang Sienfan studowaše 1926–1935 na normalnej uniwersiće Peking a 1935–1937 na uniwersiće Tokio, powšitkowny historiji, filologiji a Japanšćina. W tutym času, 1935 sčini na normalnej uniwersiće at Peking jeho magistrowy eksamen w historiji, 1937 jeho magistrowy eksamen w Japanska na uniwersiće  Tokio. Wot lěta 1941 hač do lěta 1942 je Chuang Sienfan profesuru za stawizny na uniwersiće Sun Jatsen. Wot lěta 1943 hač do lěta 1953 je Chuang Sienfan profesuru za stawizny na uniwersiće Kuangsi. Wot lěta 1954 hač do lěta 1982 je Chuang Sienfan profesuru za stawizny na normalnej uniwersiće Kuangsi.

## Twórby
* chinska historija (Ⅰ-Ⅲ, 1932-1934)
* Historija za Čuang(1957)

## Žórła

 
## Eksterne wotkazy

* chinsce: profesuru za Čuang, Chuang Sienfanhttps://web.archive.org/web/20091101194025/http://mz.china.com.cn/?action-viewnews-itemid-2300
* Jendźelšćina:Bagui School
* Jendźelšćina:http://en.wikipedia.org/wiki/Huang_group
Přeslička

**Přeslička** (*Stachys*, syn.: *Betonica* L.) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*). Prjedy běchu dźěl družinow roda do swójskeho roda **betonija** (*Betonica*) rjadowane, dźensa płaći tute mjeno jako synonym. Druhe serbske mjeno je **čist**.

## Družiny (wuběrk)
Eksistuja něhdźe 300 družinow přesličkow (*Stachys*):
* Srjedźoeuropske družiny (wuběrk):
** Alpska přeslička (*S. alpina*)
** (*Stachys alopecuros*)
** (*S.* × *ambigua*)
** Lěćna přeslička (*S. annua*, Syn.: *Betonica annua* L.)
** Rólna přeslička (*S. arvensis*)
** Wołmjana přeslička (*S. germanica*)
** Dichtblütiger Ziest, Alpen-Betonie (*Stachys hirsuta*)
** Großblütiger Ziest (*Stachys macrantha* (K.Koch) Stearn, Syn.: *Betonica grandiflora* Stephan ex Willd., *Betonica macrantha* K.Koch, *Stachys grandiflora* (Stephan ex Willd.) Benth.)
** Wšědna bukwica, dobra přeslička, pomjatkowe zelo, serpinka a botentki (*Stachys officinalis* (L.) Trevis., Syn.: *Betonica officinalis* L., *Stachys betonica* Benth.)
** Włóžna přeslička (*S. palustris*)
** Hórska přeslička (*S. recta*)
** Lěsna přeslička (*S. sylvatica*)

* Druhe družiny su (wuběrk):
** *Stachys affinis* Bunge, Syn.: *Stachys sieboldii* Miq., *Stachys tuberifera* Naudin
** *Stachys glutinosa*
** *Stachys lavandulifolia* 
** *Stachys adulterina* 
** *Stachys arrecta*
** *Stachys baicalensis* 
** *Stachys byzantina*
** *Stachys chinensis*
** *Stachys coccinea*
** *Stachys corsica* 
** *Stachys crenata* 
** *Stachys cretica* 
** *Stachys emodi* 
** *Stachys geobombycis*
** *Stachys grandiflora*
** *Stachys grandidentata*
** *Stachys inflata*
** *Stachys japonica*
** *Stachys kouyangensis*
** *Stachys lanata* 
** *Stachys melissifolia*
** *Stachys milanii* 
** *Stachys monnieri* (Syn.: *S. densiflora*) 
** *Stachys oblongifolia*
** *Stachys ocymastrum* 
** *Stachys palaestina* 
** *Stachys peruviana* 
** *Stachys pseudophlomis*
** *Stachys pusilla*
** *Stachys spectabilis*
** *Stachys strictiflora* 
** *Stachys taliensis* 
** *Stachys tenuifolia* 
** *Stachys tuberifera* (*Stachys tuberifera* Naudin = Knollen-Ziest, *Stachys affinis* Bunge, Syn.: *Stachys sieboldii* Miq.)
** *Stachys thirkei*
** *Stachys viticina* 
** *Stachys xanthantha*

## Nóžki
Rjaponka

**Rjaponka** (*Valerianella*) je ród ze swójby bałdrijanowych rostlinow (*Valerianaceae*).

## Družiny
* Šipkata rjaponka (*Valerianella carinata*)
* Žadna rjaponka (*V. coronata*)
* Zubkata rjaponka (*V. dentata*)
* Drapata rjaponka (*V. eriocarpa*)
* Prawa rjaponka (*V. locusta*)
* (*V. pumila*)
* Brózdowana rjaponka (*V. rimosa*)

## Nóžki
Kokorička

**Kokorička** (*Polygonatum*) je ród z podswójby ruskusowych rostlinow (*Nolinoideae*) znutřka hromakowych rostlinow (*Asparagaceae*).

* Hórska kokorička (*Polygonatum verticillatum*, Syn .: *Convallaria verticillata*)
* Jednokwětna kokorička (*Polygonatum odoratum*)
* Kwětkata kokorička (*Polygonatum multiflorum*)

## Nóžki


## Wotkazy
Šekecy

**Šekecy** ( *Scheckwitz*) su hornjołužiska wjeska w sakskim wokrjesu Budyšin a słušeja z lěta 1950 ke Kubšiskej gmejnje. Leža 238&nbsp;m nad mórskej hładźinu a maja  wobydlerjow.

## Geografija
Wjes leži w Hornjołužiskich honach při puću mjez Sowrjecami a Kubšicami. We wsy wužórli so Šekečanska woda, kotraž ćeče potom do zapadneho směra, prjedy hač so zapadnje Kubšic do Wuježčanskeje wody wuliwa.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Majki (=na Majkach), Linda (=na Lindach), Jězor, Za dróhu, Haje, Wopuš, Mjez pućemi, Pola wětrnika.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Czakewicz* bě wokoło lěta 1400. Ležownostne knjejstwo měješe Budyska měšćanska rada. Přewažnje ewangelska ludnosć přisłuša Bukečanskej wosadźe.

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšitcy 57 Šekečenjo serbsce.

## Žórła


## Wotkaz
Sokolca

**Sokolca** (prjedy tež *Sokolnica*;  *Soculahora*, 1937–49: *Falkenberg*) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša z lěta 1994 ke Kubšiskej gmejnje. Leži 209&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu a ma  wobydlerjow. 

## Geografija
Sokolca leži w Hornjołužiskich honach wyše Budyšina něhdźe 3,5 kilometrow juhowuchodnje stareho města při puću, wjedźacym z města přez Lubjenc do Rachlowa. Na sewjeru běži železniska čara Drježdźany–Zhorjelc. Susodne wjeski su Wuricy na sewjeru, Rabocy na sewjerowuchodźe, Torońca na wuchodźe, Jaseńca na juhowuchodźe, Hruboćicy na juhu a Hornja Kina na zapadźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza *Heinczillinus de Valkinberg* pochadźa z lěta 1366. Serbsce naspomni so wjeska 1574 jako *Socklo Horcka*. Ležownostne knjejstwo wukonješe w lěće 1777 Budyske tachantstwo. Sokolca bě ze starodawna wjesny dźěl Hruboćic a měješe we 1880tych lětach po Arnošće Muce cyłkownje 89 wobydlerjow, z nich 80 Serbow (90&nbsp;%) a dźewjeć Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušachu Budyskej Michałskej wosadźe.

Dnja 5. měrca 1919 załožichu přećiwnicy Bartoweho hibanja za serbsku samostatnosć na Sokolcy Wuběrk sakskoswěrnych Serbow, kiž zastupowaše swěrnu loyalitu ze sakskim knježerstwom.

## Wosobiny
* Michał Awgust Kral (1836–1905) – wučer, spisowaćel a ilustrator; wot 1864 do 1905 wučer w Sokolcy

## Žórła


## Wotkaz
Hojawa

**Hojawa ** (*Sanicula*) je ród ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*) a wobsteji z něhdźe 37 hač 40 družinow.

## Družiny (wuběrk)
Ród *Sanicula* wobsteji z něhdźe 37 hač 40 družinow:
* *Sanicula arctopoides* Hook. & Arn.
* *Sanicula arguta* Greene ex Coult. & Rose
* *Sanicula astrantiifolia*
* *Sanicula bipinnata* Hook. & Arn. 	
* *Sanicula caerulescens*
* *Sanicula canadensis* L. 	
* *Sanicula chinensis* Bunge.	
* *Sanicula elata* Ham. ex Don (Syn.: *Sanicula europaea* var. *javanica* Wolff) 	
* *Sanicula elongata*
* Lěsna hojawa (*Sanicula europaea* L.) 	
* *Sanicula giraldii* 	
* *Sanicula hacquetioides* 	
* *Sanicula lamelligera*
* *Sanicula marilandica* L. 
* *Sanicula odorata* (Raf.) Pryer & Phillippe 	
* *Sanicula orthacantha* 	
* *Sanicula oviformis* 	
* *Sanicula pengshuiensis* 	
* *Sanicula petagnioides* 	
* *Sanicula rubriflora* 	
* *Sanicula rugulosa* 	
* *Sanicula serrata*
* *Sanicula smallii* E.P.Bicknell 	
* *Sanicula tienmuensis*
* *Sanicula tuberculata* Maxim.
* *Sanicula tuberosa* Torr.

## Nóžki
Sowrjecy

**Sowrjecy** (prjedy tež *Sowricy*;  *Soritz*) su hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša z lěta 1950 ke Kubšiskej gmejnje. Maja  wobydlerjow.

## Geografija
Sowrjecy leža w Hornjołužiskich honach při Wuježčanskej wodźe. Susodne wjeski su Šekecy a Kubšicy na sewjeru, Mješicy na juhowuchodźe, Rachlow na juhu, Wysoka na juhozapadźe a Brězow na zapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Na ladkach, Wroblec cwisla, W hatku, Hajk, Hłuboke puće, Žrišća, Žlobišća, Na Žiwotnej, Na Pječicach, Dźěłošća (tež Dźiwošća), Na dalokej, W pućišćach (Pyćišćach), Ručicy, W jězorach, Tryby, Po Wroblec krušwiny, Pod hajkom, Pod ladkom, Na nowinach, Na ladach, Na chudej, Na šěrokim, Na běłej, Na kulojtej, Na klinach, Na dołhinje, Na rišćach, W Čwislach, Pórštena, Wumjeńske, Kamjeńca, Samy hatk.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Sawritz* bě w lěće 1466. Ležownostne knjejstwo wukonješe w lěće 1777 Budyska rada. Po Arnošće Muce mějachu Sowrjecy we 1880tych lětach cyłkownje 128 wobydlerjow, z nich 113 Serbow (88&nbsp;%) a 15 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušachu hižo w 16. lětstotku Bukečanskej wosadźe.

W nalěću 1921 załoži so w Sowrjecach jednota Serbskeho Sokoła z předsydu Pawołom Hajnu.

Hač do lěta 1950 běchu Sowrjecy samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Brězowom, Šekecami a Wysokej.

## Žórła


## Wotkaz