open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matej Urban

**Matej Urban** ( *Matthäus Urban*; * 13. julija 1846 w Turjom, † 4. apryla 1931 w Chróstawje) bě serbski farar, kěrlušer, basnik a přełožowar. 

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn žiwnosćerja w holanskim Turjom a wopytowaše wot 1862 do 1869 Zhorjelski gymnazij. Wot 1869 studowaše teologiju w Hali a pokročowaše 1870 w Lipsku. Skónčnje wotzamkny swój studij 1872 we Wrócławju. Po někotrych lětach jako pomocny prědar we Wukrančicach (1872/73) a Schwirzu (1874) přewza w lěće 1875 farske městno Wukrančanskeje starolutherskeje wosady a wosta hač do lěta 1902 z jeje fararjom. W tutym lěće poda so hłuchosće dla na dočasny wuměnk, přesydli so 1903 do Budyšina a skónčnje w lěće 1910 do Chróstawje, hdźež 1931 zemrě. Bu na Wukrančanskim starolutherskim kěrchowje pochowany.

Hromadźe ze swojej mandźelskej Annu, rodźenej Liebec (1851–1892) měještaj dweju synow.

## Skutkowanje
Urban wotrosće w duchu Jana Kiliana. Jako Wukrančanski farar zasadźowaše so energisce za serbsku wučbu, kotruž wěsty čas tež sam podawaše, čehoždla měješe ćeže z pruskej wyšnosću.

Jako gymnaziast basnješe we łaćonskej rěči; do serbskeho pismowstwa zastupi hakle jako wuměnkar z rymowanej chwalbu *Das "königliche" Spiel oder Schach. Eine Trilogie nach Wesen, Wert und Zweck des Spiels als theoretisch-praktische Charakteristik desselben in triglotten Distichen (lateinisch, deutsch und wendisch)* (Budyšin 1904). Wot samsneho časa wozjewješe serbske kěrluše a wótčinske basnje, jednotliwje a w małych zběrkach, tež basnje składnostneho a triwialneho wobsaha. Jeho rěčnje kumštne a zdźěla hołe wjeršowanje wuwabi pak polemiku Michała Nawki a Jakuba Barta-Ćišinskeho. Na nastork Oty Wićaza přełožowaše wot 1908 Homerowej eposaj *Odyseju* a *Iliadu* ze starogrjekšćiny (Budyšin 1921 a 1922). Kulturnostawiznisce zajimawy je Urbanowy *Skrótšeny žiwjenjopis* (*[[Łužica (časopis)|Łužica]]* 1925).

Matej Urban bě wot 1897 čłon a wot 1921 čestny sobustaw Maćicy Serbskeje.

## Dalše wozjewjenja
* *Wótčinske hrona* (1900)
* *Wokŕewne wonješko* (1907) 
* *Stawizny ćeŕpjenja etc. Jězom Khrista* (1908)
* *Duchowny ludowy spěw* (1930)

## Žórła

 (online)
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online

## Wotkaz
* ''Agenda za staroluthersku cyrkej w Pruskej w němskej a hornjoserbskej rěči.'' Digitalizowany rukopis na slub-dresden.de
Jan Wałtar

**Jan Wałtar** ( *Johannes Walther*; * 2. januara 1860 w Burkhardtswaldźe pola Drježdźan † 5. decembra 1921 w Njeswačidle) bě ewangelsko-lutherski farar a serbski basnik němskeho pochada.

Wałtar bě rodźeny Němc, kiž pak so serbskej rěči a serbskemu ludej tak přichili, zo bu z njeho serbski basnik a spisowaćel zahorjenych serbskich wótčinskich basni (Hymna, Mój ludo serbski). Je epigon Ćišinskeho, něžny sonjer bohateho začuwanja, basnik přirody, lubosće, ćicheho styska a žedźenja. Swoje basnje wuda w zběrcy "Za dušu a wutrobu" (1897). Přesta potom basnić a hakle za čas Prěnjeje swětoweje wójny pokazowachu so zaso jeho wjerše – najbóle nabožneho, swjedźenskeho a składnostneho razu – w *[[Pomhaj Bóh]]* a w *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]]*.

Po nawuknjenju serbšćiny při Imišowym seminarje w Hodźiju nastupi w lěće 1885 městno jako farski wikar we Łazu. Wot 1887 bě z fararjom we tehdy hišće přewažnje serbskej Wóslinčanskej wosadźe. Wot tam jeho po smjerći fararja Jakuba w lěće 1906 do Njeswačanskeje wosady powołachu.

Jan Wałtar bě z fararjom w Njeswačidle, hdźež bu dnja 7. decembra 1921 pochowany.

## Spisy
* ''Sprache und Volksdichtung der Wenden.'' W: Robert Wuttke (wud.): *Sächsische Volkskunde.* Drježdźany 1900, str. 313–330.

## Žórła

* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online
Jurij Winger

**Jurij Winger** (* 26. junija 1872 w Chrósćicach; † 27. februara 1918 we Łusku) bě serbski farar, spisowaćel a přełožowar.

Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja a bě wot 1888 do 1896 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše hač do lěta 1893 němskorěčny Małostronski gymnazij. Wot 1893 do 1896 studowaše katolsku teologiju. Po nawróće do Łužicy skutkowaše najprjedy wot 1896 do 1903 jako kapłan w Radworju. Wot lěta 1903 bě z katolskim fararjom w Lubiju 

Winger bě powědančkar a přełožowar ze słowjanskich literaturow, wosebje z pólšćiny (Sienkiewicz). Jeho najlěpšej powědančce stej *Hronow* (1893) wo Třicećilětnej wójnje a *Poslědnja primicija na Tuchorju* (1894). Připrawi tež někotre hry za serbske dźiwadło (*Na wuměnku*).

Wot lěta 1901 bě čłon Maćicy Serbskeje.

## Žórła

* 
* Nekrolog – Časopis Maćicy Serbskeje 71 (1918), str. 101–104.
* J. Měrćink: *J. Winger a naša literatura.* Budyšin 1935.
* J. Młynk: Jurij Winger a Polacy – Polsko-łużyckie stosunki literackie, Wrocław, Warszawa, Kraków 1970, str. 51–62
* Gerald Stone, The Smallest Slavonic Nation: The Sorbs of Lusatia, str. 78
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online

## Wotkazaj
*  Winger, Jurij – Winger, Georg, Serbski institut
* Dokumenty w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Petar Preradović

**Petar Preradović** (* 19. měrca 1818 w Grabrovnicy, wójnska hranica; † 18. awgusta 1872 w Fahrafeldźe, Awstriska) bě  južnosłowjanski basnik a připowědar słowjanskeje wzajomnosće. Ze swojej basnju „Zora puca, bit će dana“ postrowi lěta 1844 nowu dobu narodneho žiwjenja južnych Słowjanow. Jeho wótčinske basnje wuchadźachu wosebje w Zadarskej *Zorje dalmatinskej*. Jeho zhromadźene spisy wuńdźechu prěni raz w Zagrebje a to *Prěnjotki* w lěće 1846 a *Nowe pjesme* w lěće 1851, a potom znowa a často wosebje za južnosłowjanske šule.

## Žórła
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online
Alfons Parczewski

**Alfons Parczewski** (* 15. nowembra 1849 we Wodzieradach; † 21. apryla 1933 we Wilnje) bě pólski spisowaćel, jurist, stawiznar a přećel Serbow.

Z jeho dźěłow su najwažniše "Z dolnych Łuźyc", "J. E. Smoleŕ" a "Serbja w Pruskej". Załoži "Delnjołužiski wotrjad" Maćicy Serbskeje a wuda ze swojim nakładom něšto delnjoserbskich knihow, wosebje "Cytanku" (1883) a něšto lětnikow delnjoserbskeje "Pratyje". Nimo toho napisa wjele nastawkow do Časopisa Maćicy Serbskeje, zwjetša literarnohistoriskeho razu a nastawki do hłownych pólskich nowin wo Serbach a serbskim narodnym hibanju.

## Žórła

* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online
Alois Mrštík

**Alois Mrštík** (* 14. oktobra 1861 w Jimramowje; † 24. februara 1925 w Brnje) bě wuznamny zastupnik nowočěskeho realistiskeho romana a dramatikar. 

W swojim "Rok na vsi" (Lěto na wsy) rysuje nam žiwy wobraz wjesneho žiwjenja morawskich Słowakow po lětnich počasach. Tež "Bavlnkovy žony a druhe powědańčka", kaž tež skutkowne, woblubjene drama "Maryša", kotrež napisa zhromadnje ze swojim bratrom Wylemom (1863–1912), čerpaju swoju maćiznu ze žiwjenja słowakskeho ludu na wuchodnej Morawje.

## Žórła
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online

## Wotkaz
*
Kärdla

**Kärdla** (historiske němske mjeno – *Kertel*) je městačko w Estiskej. Je zarjadniske sydło wobwoda Hiiumaa. Leži na kupje Hiiumaa něhdźe 120 kilometrow juhozapadnje Tallinna.

Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1564 jako šwědska wjes Kärtillby prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Čěskosłowakska narodna demokratija

**Čěskosłowakska narodna demokratija** (tež **Narodna demokratija**) bě wot lěta 1919 do lěta 1934 prawicowa narodnokonzerwatiwna strona v Čěskosłowakskej. Předsyda strony bě Karel Kramář.

## Wuznamny čłony
Karel Kramář, Alois Rašín, Viktor Dyk, Alois Jirásek, Jan Kapras, František Mareš, Ladislav Rašín, František Weyr, Jaroslav Kvapil, Karel Engliš
Abja-Paluoja

**Abja-Paluoja** (historiske němske mjeno – *Abia-Palloja*) je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 200 kilometrow južnje Tallinna.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1504 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Kilingi-Nõmme

**Kilingi-Nõmme** je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 170 kilometrow južnje Tallinna.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1560 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Jan Kapras

**Jan Kapras** (* 17. januara 1880, Brno – 13. meje 1947, Nový Bydžov) bě čěski politikar,  prawizniski historikar a jurist, universitny profesor w Prazy a wudawaćel starych čěskich grawizniskich spisow. Wuznamne su jeho "Prawne stawizny krajow čěskeje króny". Dźěl z nich, Łužicu naslupacu, wobdźeła spisowaćel sam jako "Prawne stawizny Hornjeje a Delnjeje Łužicy za čas čěskeho knježenja". (Je wušło w 1916 a jako samostatna kniha.) Jako wubjerny znajeŕ čěskeho prawa a čěskich stawiznow wobdźěli so jara skutkownje při jednanju na parižskej měrowej konferency a napisa rjadu wuznamnych pojednanjow, z kotrychž jednaju někotre tež wo Serbach. 

## Žórła
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online
Jan Karafiát

**Jan Karafiát** (* 4. januara 1846 w Jimramowje, † 31. januara 1929 w Praze) bě čěski reformowany farar a spisowaćel. 

W lěće 1895 wzda so zastojnstwa a bě wot toho časa žiwy w Praze. Swoje spisy wudawaše anonymnje. Napisa *Mištr [[Jan Hus]]*, powahopis čěskeho reformatora, *Towaŕšowje*, *Brunčki*, *Reformowany spěwnik* a druhe. Wot lěta 1896 wudawaše měsačnik *Reformowane Listy*. 

## Žórle
* Josef Páta: *Lužickosrbská čítanka*, online
*
Ken Follett

**Kenneth Martin „Ken“ Follett** (* 5. junija 1949 w Cardiffu, Waliziska) je britiski spisowaćel, kotryž pisa swoje twórby w stilu klasiskeje thrilleroweje dramaturgije. Mjezynarodnu znatosć docpě z romanom *Eye of the Needle* (němsce *Die Nadel*), kotryž bu do 30 rěčow přełoženy a wjace hač 12 milionow razow předaty. Cyłkownje předachu so Folletowe knihi na cyłym swěće wjace hač 160 milionow razow.

Follett słuša nimo Stephena Kinga, Dana Browna a Johna Grishama k najwuspěšnišim „literarnym předewzaćelam“. Dźakowano jeho jednoremu pisanskemu stilej hodźachu so jeho twórby do wjele rěčow přełožić a na cyłym swěće předawać.

Wjacore z Follettowych knihow su so tež sfilmowali.

## Wubrane twórby
* *Eye of the Needle* (1978; němsce *Die Nadel*)
* *The Man from St. Petersburg* (1983; *Der Mann aus Sankt Petersburg*)
* *The Pillars of the Earth* (1990; *Die Säulen der Erde*)
* *A Dangerous Fortune* (1994; *Die Pfeiler der Macht*)
* *Code to Zero* (2001; *Das zweite Gedächtnis*)
* *Whiteout* (2005; *Eisfieber*)
* *World Without End* (2007; *Die Tore der Welt*)
* *The Century Trilogy* *(Die Jahrhundertsaga)*
** prěni zwjazk: *Fall of Giants* (2010; *Sturz der Titanen*)
** druhi zwjazk: *Winter of the World* (2012; *Winter der Welt*)
** třeći zwjazk: *Edge of Eternity* (2014; *Kinder der Freiheit*)

## Wotkaz

* 
* Němska wersija oficielneje webstrony na ken-follett.com
Beno Mět

**Beno Mět** ( *Benno Mieth*; * 6. junija 1925 w Hatach, † 1. apryla 2011 we Weinsbergu, Badensko-Württembergska) bě serbski dźiwadźelnik, kiž hraješe předewšěm charakterowe róle w ludowym dźiwadle.

Syn skałarja absolwowaše po Druhej swětowej wójnje dźiwadłowe wukubłanje. Prěni angažement dósta 1950 při Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje. Slědowachu angažementy při Choćebuskim dźiwadle (1956), Budyskim měšćanskim dźiwadle (1958 a 1961), Dźiwadle młodeje generacije w Drježdźanach (1959), Dźiwadle hórnikow w Złym Komorowje (1962), Krajnym dźiwadle w Hali nad Solawu (1972) a wot 1990 do 1996 znowa při zjednoćenym Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje. Nimo toho měješe Mět wjacore róle w telewiznych filmach kaž na přikład w rjedźe *Polizeiruf 110*. W lěće 2002 skutkowaše sobu we filmje Tonija Bruka *Tři pjeršćenje*.

Beno Mět měješe třoch synow z mandźelskej Johannu, rodźenej Mrozec. Jeho wnučka Nicole Mieth je tohorunja dźiwadźelnica. 

## Žórło
* *Benno Mieth verstorben.* W: *Freie Presse* dnja 4. apryla 2011

## Wotkaz
* Filmografija Bena Měta w Mjezynarodnej datowej bance filmow (IMDb)
Mět

**Mět** je serbske swójbne mjeno mjez druhim slědowaceju wosobinow:

* Beno Mět (1925–2011) – serbski dźiwadźelnik
* Bosćan Tecelin Mět (1759–1835) – serbski duchowny a nabožinski spisaćel
* Měrka Mětowa (* 1959) – serbska bibliotekarka a spisowaćelka
Słónco

**Słónco** (astronomiski symbol: ) je hwězda w srjedźišću našeho słónčneho systema. Wono je přeměrnje wulka hwězda we wonkownej třećinje mlóčneje dróhi. Słónco wobsahuje 99,86 % masy cyłkowneho słónčneho systema a ma přeměr wot 1,4 milionow kilometrow, 109 króć wjace hač zemja.

Prudźenje plasmoweje kule, kotraž je na powjerchu někak 6000°C horca, je zakładne wuměnjenje za žiwjenje na zemi. Słónco je zemi ze srjedźnej zdalenosću wot 149,6 milionow kilometrow najbliša a najlěpje přepytowana hwězda. Jeho powjerch *(fotosfera)* pokazuje periodisce so přeměnjacu ličbu słónčnych blakow, kotrež steja w zwisku ze sylnymi magnetiskimi polemi.

Słónco, kotrehož přeběh na njebjesach rjaduje rytmus dnjow a lět, je so hižo w prawěku kultisce česćowało.

Astronomiski symbol słónca je ☉.

## Wotkazaj

* Wobrazy słónca na webstronje NASA
Mustvee

**Mustvee** (historiske ruske mjeno – Čjornyj posad, Čjornyje gory/ Чёрный посад, Чёрные горы (do 1923)) je městačko na wuchodźe Estiskeje. Leži na zapadnym brjoze Peipuskeho jězora něhdźe 170 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow, z toho někak 57 % Rusow.

Sydlišćo je so w lěće 1493 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Lihula

**Lihula** (historiske němske mjeno – Leal) je městačko na zapadźe Estiskeje. Leži něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Tallinna.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1212 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ

**Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ** ( *Johann Siegmund Friedrich Schindler*; * 8. junija 1758 we Wjerbnje, † 19. awgusta 1841 w Picnju) bě serbski farar, spisowaćel, wudawaćel a zakitowar serbstwa w Delnjej Łužicy.

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn fararja a bě wot 1770 do 1772 knihiwjazarski wučomnik we Wětošowje. Wot 1772 do 1779 wopytowaše Choćebuski gymnazij a wot 1779 do 1781 studowaše w Hali nad Solawu ewangelsku teologiju. Tam běše w lěće 1780 čłon přirodospytneho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy hač do lěta 1787 jako domjacy wučer w Njamorojcach pola Drjowka. Wot 1787 do 1796 bě z wučerjom na gymnaziju w Choćebuzu a wot 1788 zdobom zastupjer swojeho nana we Wjerbnjanskej wosadźe. Wot 1796 bě Šyndlaŕ z wyšim fararjom w Picnju. 1839 poda so na wuměnk.

## Skutkowanje
Šyndlaŕ staraše so wo delnjoserbske pismowstwo. Wot lěta 1791 wuda rjad nabožinskich knihow, spěwow a kěrlušow. 1793 wobdźěła tehdy jara rozšěrjenu powučacu knižku *Wendisches Not- und Hilfsbüchlein – Te knigli za serbske luźe* a za čas Napoleonskich wójnow da w lěće 1813 bóle z praktiskich přičin ćišćeć štyrirěčny słownik *Kleines deutsch-wendisch-russisch-polnisches Wörterbuch* („Mały němsko-serbsko-rusko-pólski słownik“). W 1820tych lětach bě hłowny zamołwity za wudawanje delnjoserbskeje biblije (*Nowy zakoń* 1821, *Stary zakoń* 1824). Po tym wuńdźe w lětach 1824, 1825 a 1829 wjacedźělna prědarska kniha, za kotruž dyrbješe nimo pjenježneje podpěry pruskeho stata hišće 200 tolerjow ze swójskeje kapsy připołožić.

Přeswědči tež druhich Delnjoserbow k pisanju. Tak wukonješe wulki wliw na wučerja Dabita Boguwěra Głowana, prěnjeho wuznamnje literarnje skutkowaceho wučerja w Delnjej Łužicy. Jeho podpěrowaše a namołwješe do dalšeho literarneho tworjenja. Wotpohlady Głowana za wudawanje šulskich knihow kaž tež přełožk cyrkwinskeje agendy pak zwrěšćichu.

Šyndlaŕ wojowaše stajnje přećiwo antiserbskim naprawam statnych instancow. Při přirjadowanju Choćebuskeho wokrjesa k Sakskej w lěće 1807 protestowaše doraznje přećiwo planam, serbsku rěč ze šule a cyrkwje wutłóčić. Při šulskich wizitacijach so jemu porokowaše, zo so serbšćina přejara nałožuje, čehoždla charakterizowachu šule Picnjanskeje wosady jako „najšpatniše cyłeho wokrjesa“. Šyndlarjowa próstwa wo powyšenje mzdy, zo by swoje serbske přełožowanske a wudawaćelske dźěło móhł dale wukonjeć, so 1830 wotpokaza. Ze swojim dźěłom přinošowaše Šyndlaŕ najebać wšěch ćežow jara k spěchowanju serbskeho narodneho wědomja w Delnjej Łužicy a k skrućenju serbstwa.

## Dalše twórby
* *52 historijow z togo Starego testamenta.* Choćebuz, 1791.
* *52 historijow z togo Nowego testamenta.* Choćebuz, 1800.
* *Prjatkarske knigli w dwě źelach.* Berlin, 1829.

## Žórło
Pawoł Wićaz-Chróšćanski

**Pawoł Wićaz-Chróšćanski** ( *Paul Lehmann*; * 14. januara 1901 w Chrósćicach, † 12. junija 1933 w Teplicach) bě serbski ratarski dźěłaćer, redaktor a basnik.

Narodźi so jako syn skałarja-mulerja a dźěłaše po wuchodźenju ludoweje šule dźewjeć lět jako čeladny pola burow. W lěće 1924 absolwowaše kurs pólskeje Ludoweje uniwersity w Dalkach a wot 1925 do 1927 studowaše na ratarskej šuli w čěskich Kuklenach. 1925 a 1927/28 bě z redaktorom *[[Serbski Hospodar|Serbskeho Hospodarja]]*. 1930 zastupi do rjadu jezuitow a w lěće 1931 zahaji studij teologije w Praze, hdźež sta so z prěnim předsydu wobnowjeneho serbskeho towarstwa Serbowka. Lěto pozdźišo dyrbješe so chorosće płucow dla domoj wróćić. 1933 zemrě w starobje jenož 32 lět w Tepličanskich kupjelach.

Hižo jako čeladny pospyta so Wićaz jako składnostny basnik. W swojich twórbach, rozbrojenych w *[[Serbski Student|Serbskim Studenće]]*, *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]]*, *[[Katolski Posoł|Katolskim Posole]]*, *[[Krajan]]je* a we *[[Łužica (časopis)|Łužicy]]*, wobspěwa w stilu ludoweho a wuměłskeho basnistwa ratarske dźěło, rjanosć domizny a spisa tež tójšto pozbudźowacych wótčinskich basni.

## Literatura
* *Serbska poezija – Pawoł Wićaz-Chróšćanski*, Budyšin 2010.

## Žórło

* * Jiří Wolf, Dva zapomenutí lužickosrbští autoři na Teplicku, Česko-lužický věstník, Ročník XVII Číslo 4/ duben 2007, str. 22
Pawoł Wićaz

**Pawoł Wićaz** je mjeno slědowacych wosobinow:

* Pawoł Wićaz (1900–1965) – wučer, kulturny historikar, lektor a awtor biografiskich nastawkow
* Pawoł Wićaz (1902–1958) – dźěłaćer, dźiwadźelnik
* Pawoł Wićaz-Chróšćanski (1901–1933) – ratarski dźěłaćer, redaktor a basnik
Otepää

**Otepää** (historiske němske mjeno – *Odenpäh* (do 1917)) je městačko na juhu Estiskeje we wokrjesu Valga. Leži něhdźe 35 kilometrow južnje Tartua a 180 kilometrow juhowuchodnje Tallinna w za estiske poměry chětro hórkatej krajinje. Městno je srjedźišćo zymskeho sporta w Estiskej.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1166 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Gmina Zgorzelec

**Gmina Zgorzelec** („gmejna Zhorjelc“) je wjesna gmejna w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje, ke kotrejž słuša 22 wjeskow. Wona ma swoje sydło w měsće Zgorzelec, kotrež jej pak jako samostatna měšćanska gmejna njepřisłuša. Gmejna je čłon euroregiona Nysa.

## Geografija
Gmejna leži wuchodnje Łužiskeje Nysy w pólskim dźělu Hornjeje Łužicy. Nysa twori tule statnu hranicu z Němskej. Na juhu gmejny nadeńdźe so Niedówski spjaty jězor při rěce Witka.

Susodne gmejny su město Zgorzelec na sewjerozapadźe, Pjeńsk na sewjeru, Siekierczyn na wuchodźe, Sulików na juhowuchodźe kaž tež Bogatynia a Zawidów na juhu. Na juhowuchodźe mjezuje gmejna tež z Libereckim wokresom w Čěskej. Za Nysu na zapadźe ležitej sakskej měsće Wostrowc a Zhorjelc.

## Gmejnske dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:

## Wosobiny
Delnjoserbski prócowar, awtor a přełožowar Jan Bjedrich Tešnaŕ (1829–98) bě wot 1862 do 1898 z fararjom w Niedźe (dźensa Niedów).

## Žórło


## Wotkaz
Euroregion Nysa

**Euroregion Nysa** (tež trojorěčnje *Euroregion Neisse-Nisa-Nysa*) je wot lěta 1991 wobstejace hranicu překročace zhromadne dźěło w třikrajowym róžku mjez Němskej, Čěskej a Pólskej. Jej přisłušeja wokrjesy, města a gmejny w Hornjej Łužicy, Delnjej Šleskej a Sewjernych Čechach.

K zaměram euroregiona słušeja:
* wotstronjenje negatiwnych efektow statnych hranicow
* polěpšenje žiwjenskeho standarda ludnosće w euroregionje
* polěpšenje přirodnych a kulturnopolitiskich wobstejnosćow žiwjenja
* wuwiwanje hospodarskeho potenciala w euroregionje přez zaměrne kooperaciske poćahi na wšelakich runinach

## Sobustawy
;Němska
* Wokrjes Budyšin
* Wokrjes Zhorjelc

;Čěska
* Okres Liberec
* Okres Česká Lípa
* Okres Jablonec nad Nisou
* Okres Semily
* Okres Děčín
* Bělá pod Bezdězem

;Pólska
* Powiat bolesławiecki
* Powiat jeleniogórski
* Powiat kamiennogórski
* Powiat lubański
* Powiat lwówecki
* Powiat żarski
* Powiat zgorzelecki
* Powiat złotoryjski
* a slědowace gmejny a města: Bogatynia, Bólesław *(Bolesławiec)*, Bolków, Gozdnica, Gromadka, Gryfów Śląski, Janowice Wielkie, Jawor, Jelenia Góra, Jeżów Sudecki, Kamienna Góra, Kamienna Góra-gmina, Karpacz, Kowary, Leśna, Lubań, Lubawka, Lubomierz, Lwówek Śląski, Marciszów, Mirsk, Mściwojów, Mysłakowice, Nowogrodziec, Olszyna, Osiecznica, Paszowice, Piechowice, Pjeńsk *(Pieńsk)*, Platerówka, Podgórzyn, Přibuz *(Przewóz)*, Siekierczyn, Stara Kamienica, Sulików, Szklarska Poręba, Świeradów Zdrój, Świerzawa, Węgliniec, Wjeska *(Łęknica)*, Wleń, Wymiarki, Zawidów, Zgorzelec, Zgorzelec-gmina, Złotoryja-gmina, Złotoryja

## Wotkazaj

* Oficielna němska webstrona euroregiona
Räpina

**Räpina** (historiske němske mjeno – *Rappin*) je městačko na juhu Estiskeje. Leži při rěve Võhandu něhdźe 250 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w 16. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Suure-Jaani

**Suure-Jaani** (historiske němske mjeno – *Groß-St. Johannis*) je městačko w Estiskej. Leži něhdźe 150 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1423 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Tamsalu

**Tamsalu** (historiske němske mjeno – *Tamsal*) je městačko w Estiskej. Leži něhdźe 100 kilometrow wuchodnje Tallinna.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1512 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Tõrva

**Tõrva** (historiske němske mjeno – *Törwa*) je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 225 kilometrow južnje Tallinna.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1329 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Aizkraukle

**Aizkraukle** (; historiske němske mjeno – *Ascheraden*; pod sowjetskim wobsadźenjom do 1991 *Stučka*) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Aizkrauklskeho wobwoda. Leži nad spjatym jězorom při sewjernym (prawym) brjoze Zapadneje Dwiny něhdźe 90 kilometrow juhozapadnje Rigi.

Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.

Dźensniše sydlišćo nasta hakle w 1960tych lětach za čas twarjenja najwjetšeje rěčneje zawěry w Letiskej a ma wot lěta 1967 měšćanske prawa. W lěće 1991 dósta mjeno bliskeje wjeski.

## Nóžki


## Literatura
* Ascheraden, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.
* Ascheraden, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo. Warszawa 1900.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Acory

**Acory** ( *Ilhas dos Açores*, „Jatřobowe kupy“) su k Portugalskej słušaca skupina kupow w Atlantiskim oceanje. K Acoram słuša dźewjeć hłownych a wjacore mjeńše kupy, kotrež nadeńdu so něhdźe 1400 kilometrow zapadnje europskeje twjerdźe. Najkrótša distanca do Sewjerneje Ameriki wučini 1930 kilometrow (Nowofundlandska).

Acory tworja awtonomny region Portugalskeje *(Região Autónoma dos Açores)* z něhdźe 250.000 wobydlerjemi a přisłušeja jako tajka tež Europskej uniji. Cyłkowna přestrjeń kupow wučini 2333 kwadratnych kilometrow. Najwjetša a hłowna kupa Acorow je São Miguel, hdźež nadeńdźe so tež město Ponta Delgada, zarjadniske sydło regiona a uniwersitne město.

Geologisce su kupy dźěl Srjedźoatlantiskeho hrjebjenja a leža při hranicy Europskeje a Afriskeje platy. Najzapadnišej kupje Flores a Corvo słušeja hižo k Sewjeroameriskej plaće. Wulkan *Pico* na kupje ze samsnym mjenom je z 2351 najwyši wjeršk Acorow a zdobom cyłeje Portugalskeje.

## Wotkazaj
Kamjentna doba

**Kamjentna doba** bě najzaša doba čłowjeskich stawiznow, kotraž je charakterizowana přez trajne daledawanje kamjentnych gratow. Wona započa – po dźensnišej wědźe – z najstaršimi namakanymi nastrojemi před 3,4 milionami lětami w Africe. Jako zapřijeće zawjedźe so *kamjentna doba* w lěće 1836 wot danskeho slědźerja Christiana Jürgensena Thomsena. Kamjentna doba so skónči ze zahajenjom zažneje bronzoweje doby, w srjedźnej Europje wokoło 2200 do Chrystusa. Tak wobjimuje wona najwjetši dźěl stawiznow čłowjestwa.

## Wotkaz
Ainaži

**Ainaži** (; tradicionalne němske mjeno *Haynasch*, estisce tež *Heinaste*) je městačko na sewjeru Letiskeje, bjezposrědnje při estiskej hranicy.  

Leži při Baltiskim morju něhdźe 120 kilometrow sewjernje Rigi.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1564 prěni raz naspomniło jako *Haynasch* a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.

## Wotkaz
Daški

**Daški** ( *Döschko*) su małe sydlišćo w srjedźnej Łužicy a wjesny dźěl Noweho Města w gmejnje Sprjewiny Doł.

Sydlišćo nadeńdźe so něhdźe dwaj kilometraj juhowuchodnje Noweho Města při lěwym brjoze Sprjewje napřećo Rule *(Ruhlmühle)*.

## Stawizny
Wudwór Daški naspomni so prěni raz hakle w lěće 1568 jako *Deschke* a słušeše hač do 19. lětstotka k Wojerowskemu stawowemu knjejstwu. K Daškami słušeše tež dalši wudwór z mjenom Łužki, kotryž pak hižo njewobsteji. Daški běchu hromadźe z Nowoměšćanskim hamorom ze starodawna zafarowane do Sprjejc.

W poslednich tydźenjach Druheje swětoweje wójny móžeše Čerwjena armeja dnja 18. apryla 1945 w Daškach Sprjewju překročić.

### Wobydlerstwo
W lěće 1825 měješe wjeska po hamtskej statistice jenož 25 wobydlerjow, 1880 pak hižo 110. Po statistice Arnošta Muki běchu srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 111 wobydlerjow 108 serbskich a jenož tři němscy. Rěčeše so sylnje wot delnjoserbšćiny wobwliwowana holanska narěč.

## Kulturne pomniki
Tykowane domske a bróžnja dwustronskeho dwora z prěnjeje połojcy 19. lětstotka stej jako kulturny pomnik škitanej.

## Žórła
Klóšter

**Klóšter** (z němskeho *Kloster*) je nabožinska institucija, w kotrejž su ludźo – zwjetša woznamjenjeni jako mniša a knježny resp. mniški – žiwi jako zhromadnosć, wusměrjeni na wukonjenje swojeje wěry a do wěsteje měry wotmjezowani wot zjawneje towaršnosće. Klóšter wobsteji zwjetša z kultowych, bydlenskich a hospodarskich twarjenjow.

W zapadnym kulturnym wobkruhu znajemy wosebje křesćanske klóštry, kotrež přisłušeja zwjetša katolskej abo prawosławnym cyrkwjam. Nimo toho wobsteja tež protestantske a ekumeniske klóšterske zhromadnosće, kaž na přikład Taizé. Wothladajo wot toho woznamjenjeja so tež podobne institucije aziskich nabožinow, wosebje buddhizma a hinduizma, jako klóštry.

W Hornjej Łužicy stej dwaj aktiwnej klóštraj, kotrejž přisłušatej wobaj katolskemu rjadej cisterciensow: Marijina hwězda w Pančicach-Kukowje a Marijiny doł pola Wostrowca.

## Wotkazaj

* Internetny portal za klóštry w němskorěčnym rumje
Swjaty Naum

**Swjaty Naum** je:

* swjaty prawosławneje cyrkwje, hlej Swjaty Naum Ohridski
* wot njeho załoženy klóšter w Makedonskej, hlej Swj. Naum
Strowa sy, Marija

**Strowa sy, Marija** ( *Ave Maria*) je jedna z centralnych modlitwow katolskeho křesćanstwa. Słuša nimo Wótčenaša k najhusćišo wužiwanym křesćanskim modlitwam a je wobstatk róžowca.
Korla Božidar Křižan

**Korla Božidar Křižan** ( *Karl Theodor Zieschang*; * 15. awgusta 1886 w Hodźiju, † 27. měrca 1924 w Rakecach) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskeje literatury.

Narodźi so jako šeste dźěćo kublerja Pětra Wilhelma Křižana a jeho mandźelskeje Hany Wilhelminy, rodźeneje Valtenec. Jeho starši bratr bě Jan Křižan, wuj Jan Pawoł Křižan bě w Hodźiju z fararjom. Korla Božidar wopytowaše Budyski gymnazij a pokročowaše po semestru stareje filologije ze studijom ewangelskeje teologije w Lipsku. Jedyn z najlěpšich přećelow za čas studija bě pozdźiši wučer a sobuzałožer Domowiny Franc Kral. 

Wot 1911 do 1913 bě Křižan wikar a wot 1913 do 1917 farar w małej Hućinjanskej wosadźe. W lěće 1917 dósta farske městno we wo wjele wjetšej Rakečanskej wosadźe, hdźež hač do swojeje zaheje smjerće na zahorjenje płucow w starobje jenož 37 lět wosta. Bu na starym Rakečanskim kěrchowje při cyrkwi pochowany.

W lěće 1919 zmandźeli so z Marju Wirthec ze Stróže (1892–1955), sotru Pawoła a Gerharda Wirtha. Zawostaji ju a dźowce Marju (1920–2007, pozdź. Herrmannowa) a Martu (1922–2002, pozdź. Cyžowa).

W *[[Pomhaj Bóh]]* wozjewi někotre prědowanja a tež basnje. Wot 1914 bě z čłonom Maćicy Serbskeje a nimo toho pokładnik Serbskeho ewangelskeho knihoweho towarstwa.

## Žórle

* Gerhard Herrmann: *Korla Božidar Křižan.* W Serbskej protyce 1999, str. 65–66
Gerhard Gundermann

**Gerhard Rüdiger Gundermann** (* 21. februara 1955 we Weimarje; † 21. junija 1998 w Sprjewinym Dole) bě němski spěwytwórc, rockowy hudźbnik a tekstowar za skupiny kaž Silly. Wón bu znaty jako „spěwacy bagrownik z Łužicy“.

Do znowazjednoćenja Němskeje płaćeše Gundermann wosebje jako zastupjer ludźi we Łužiskim brunicowym rewěrje. Někotre z jeho tekstow rozestajichu so jara direktnje z mjeńšimi a wjetšimi problemami ludnosće w rewěrje. Po přewróće wěnowaše so wjace přirodoškitej a nowym socialnym problemam we wuchodnej Němskej.

Husto melancholiske spěwy zaběraja so na jara wosobinske wašnje z powšitkownymi towaršnostnymi problemami, podpěrowane přez Gundermannowe wosobinske nazhonjenja we wšědnym dnju, a skutkuja přez to awtentiske. Sam bě Gundermann wot 1975 do 1997 dźěłał w brunicowej jamje Sprjewiny doł, najprjedy jako pomocny dźěłaćer a pozdźišo jako bagrownik.

Gundermann běše wot 1976 někotre lěta inoficielny sobudźěłaćer (IM) statneje bjezstrašnosće NDR, bu pak w lěće 1984 ze stasi kaž tež ze SED wuzamknjeny dla „principielneje swojowólnosće“.

Wón bě wot lěta 1983 zmandźeleny z Conny a měješe štyri dźěći. Bu pochowany na Wojerowskim lěsnym pohrjebnišću.

## Film
W awgusće 2018 wuńdźe hrajny film režisera Andreasa Dresena wo žiwjenju Gundermanna z Alexanderom Scheerom we hłownej roli.

## Diskografija

* 1988 LP *Männer, Frauen und Maschinen*
* 1989 sobudźěło na albumje *Februar* skupiny Silly
* 1992 CD *Einsame Spitze*, sobudźěło na albumje *Hurensöhne* skupiny Silly
* 1993 CD *Der 7te Samurai*
* 1995 CD *Frühstück für immer*
* 1997 CD *Engel über dem Revier*
* 1998 CD *Krams – Das letzte Konzert* (nahraće poslednjeho koncerta tydźeń do jeho smjerće)
* 1999 CD *Unplugged* (Silly + Gundermann & Seilschaft)
* 2000 CD *Live-Stücke I*
* 2004 CD *Werkstücke II. Die Wilderer*
* 2005 CD *Torero&nbsp;… Werkstücke III* (solo/live)
* 2006 CD *Oma Else. Eine Hörgeschichte in Liedern*, čitane wot Petry Kelling a Gundermanna
* 2008 CD  *Auswahl I – Alle oder Keiner* (CD a DVD)

## Wotkazy

* Webstrona wo Gundermannje 
*
Aizpute

**Aizpute** (; historiske němske mjeno *Hasenpoth*) je městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje.  Je zarjadniske sydło Aizputskeho wobwoda.

Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.

## Geografija
Leži při rěce Tebra něhdźe 150 kilometrow zapadnje Rigi a něhdźe 50 kilometrow sewjerowuchodnje wot města Liepāja.

## Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1248 prěni raz naspomniło, jako da Dietrich Grüningenski, zastupjer Němskeho rjada w Liwlandskej, na tutym městnje natwarić hród. Hižo w lěće 1378 dósta Hasenpoth měšćanske prawa a běše jako wikowanske srjedźišćo samo čłon Hansy. Wot 1795 słušeše k Ruskemu carstwu a běše z wokrjesnym městom w Kurskim guwernemenće.

Wulka židowska wosada (1800 – 46 %; 1935 – 16,5 %) je so přez holocaust dospołnje zničiła.

## Nóžki


## Literatura
*  Газенпот// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Газенпот// Военная энциклопедия: [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Hasenpot, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. III: Haag – Kępy. Warszawa 1882.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Kobjela

**Kobjela** je swójbne mjeno tuteju wosobinow:

* Detlef Kobjela (1944–2018), serbski komponist a hudźbny wědomostnik
* István Kobjela (* 1977), serbski dźiwadźelnik a spěwar
Aknīste

**Aknīste** (; historiske němske mjeno *Oknist*) je městačko na juhu Letiskeje, bjezposrědnje při litawskej hranicy. Je zarjadniske sydło Aknīstskeho wobwoda.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

## Geografija
Leži při rěce Dienvidsusēja něhdźe 130 kilometrow juhowuchodnje Rigi a něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje wot města Daugavpils.

## Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1298 prěni raz naspomniło a słušeše wot 17. lětstotka do Pólsko-Litawskeje. Z dźělenjom Pólskeje přińdźe w lěće 1795 k Ruskemu carstwu. Po njewotwisnosći Letiskeje a Litawskeje sta so w lěće 1920 z wobstatkom letiskeho stata, mjeztym zo dósta Litawska Palangu při Baltiskim morju. Wulka židowska wosada (1920 – 75 %; 1935 – 42 %) je so přez holocaust dospołnje zničiła.

Hakle wot lěta 1991 ma Aknīste měšćanske prawa.

## Nóžki


## Literatura
* Oknista, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. VII: Netrebka – Perepiat. Warszawa 1886.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Alūksne

**Alūksne** (; historiske němske mjeno – *Marienburg* (do 1917)) je městačko na sewjerowuchodźe Letiskeje.  Je zarjadniske sydło Alūksneskeho wobwoda.

Leži při brjoze jězora Aluksne něhdźe 180 kilometrow sewjeowuchodnje Rigi.

Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1284 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1920 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Literatura
* Marienburg, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Tom VI, Warszawa 1885.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Aloja

**Aloja** (; historiske němske mjeno *Allendorf*) je městačko na sewjeru Letiskeje.  Je zarjadniske sydło Alojskeho wobwoda.

Leži něhdźe 120 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi a něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje wot města Valmiera.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

## Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1449 prěni raz naspomniło, jako přińdźeštej kuble Allenberg a Stakenberg do wobsydstwa wěsteho Fabiana Ungera, kotryž dósta wot Rigaskeho arcybiskopstwa dowolnosć za wutworjenje wosady. Hakle wot lěta 1992 ma měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Literatura
* Allendorf, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Detlef Kobjela

**Detlef Kobjela** (* 7. apryla 1944 w Rogoznje; † 18. meje 2018 w Budyšinje) bě serbski komponist a hudźbny wědomostnik. Wot 1970tych lět přinošowaše we wulkej měrje k wuwiću serbskeje hudźbneje krajiny w Delnjej a Hornjej Łužicy.

Narodźi so jako syn pjekarja Ewalda Kobjele a jeho žony Elfriedy w Rogoznje a dósta wot pjateho žiwjenskeho lěta wučbu na klawěrje. Wot šesteho lětnika wopytowaše prawidłownje ludowu hudźbnu šulu w Choćebuzu a bě wot wosmeho lětnika šuler Delnjoserbskeje wyšeje šule. Jako asistent hudźbneho wučerja wodźeše šulski chór. Po maturje w lěće 1962 zahaji najprjedy wukubłanje ke knihiwjednikej, doniž njedósta studijne město při Berlinskej Humboldtowej uniwersiće za pedagogiskej předmjetaj hudźbu a němčinu. 1967 wotzamkny studij w předmjetach hudźbna pedagogika, germanistika a hudźbna wědomosć. Hižo w poslednim studijnym lěće dósta městno jako dramaturg při Serbskim ludowym ansamblu w Budyšinje, měješe pak najprjedy hišće absolwować wojersku słužbu při policiji w Choćebuzu.

Wot 1967 do 1980 bydleše Kobjela najebać Budyskeho dźěłoweho městna w Choćebuzu, hdźež skutkowaše paralelnje hišće hač do lěta 1981 jako hudźbny wučer. Wot 1970 do 1990 měješe nimo toho poziciju wědomostneho sekretara dźěłoweho kruha serbskich hudźbnikow, při čimž bě na wažnym městnje wobdźěleny na organizaciji a spěchowanju serbskeje hudźby.

W lěće 1980 přewza městno šefdramaturga při SLA a přećahny ze swójbu do Budyšina. Wot 1990 do 1995 bě skónčnje z intendantom ansambla. Wot toho časa skutkowaše jako swobodny komponist w Budyšinje, měješe pak husćišo wojować ze strowotniskimi problemami. Dnja 18. meje 2018 zemrě w starobje 74 lět w Budyšinje.

Ke Kobjelowym kompozicijam liča twórby z nimale wšěch hudźbnych žanrow, mjez nimi tež filmowa hudźba, chórowa hudźba kaž tež wjele spěwow.

W lěće 1978 dósta Kobjela Myto Ćišinskeho II. rjadownje.

## Literatura
* Detlef Kobjela, Werner Meschkank: *Vom Regenzauberlied bis zur wendischen Pop-Ballade – Ein Beitrag zur Musikgeschichte der Lausitz unter besonderer Darstellung der niedersorbischen Musikgeschichte.* (=Podstupimske sorabistiske pśinoški, zwjazk 3). Potsdam 2000. (online, PDF, 17 MB)

## Wotkaz
*
Ape

**Ape** (; ; historiske němske mjeno – *Hoppenhof*) je městačko na sewjeru Letiskeje, bjezposrědnje při estiskej hranicy. Je zarjadniske sydło Apskeho wobwoda.

Leži něhdźe 170 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.

Ma něhdźe tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1449 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1928 měšćanske prawa.

## Nóžki


## Wotkazaj

* Oficialna strona
Auce

**Auce** (; historiske němske mjeno – *Alt-Autz*) je  městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje, bjezposrědnje při litawskej hranicy.  Je zarjadniske sydło Aucskeho wobwoda.

Leži něhdźe 100 kilometrow juhozapadnje Rigi.

Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1426 prěni raz naspomniło jako *Owcze* a ma wot lěta 1924 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Wotkazaj

* Oficialna strona
Křesćan Bohuchwał Šěrach

**Křesćan Bohuchwał Šěrach** ( *Christian Gottlob Schirach*; * 25. junija 1709 w Chrjebi, † 9. měrca 1776 w Tiefenfurće) bě serbski ewangelski farar a stronjan pietistow.

Narodźi so jako syn fararja Pětra Šěracha a jeho mandźelskeje Jěwy Doroteje a přirodny bratr Hadama Zachariasa Šěracha w Chrjebi a wopytowaše wot 1727 do 1731 Budyski gymnazij. Wot 1731 do 1733 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju dźěłaše najprjedy hač do lěta 1737 jako dwórski mišter pola knjeza von Gersdorfa w Drježdźanach.

Po nawróće do Łužicy skutkowaše Šěrach wot 1737 do 1742 jako farar w serbskich Nosaćicach, wot 1742 do 1749 w delnjošleskim Holzkirchu (dźensa *Kościelnik*) pola Lubanja a skónčnje hač do swojeje smjerće w lěće 1776 w Tiefenfurće (dźensa *Parowa* pola Węglinieca).

Křesćan Bohuchwał Šěrach bě dwójce zmandźeleny. Z prěnjej žonu Johannu Mariju († 1749) měješe šěsć dźěći, mjez druhim Bohuchwała Benedikta Šěracha, kiž sta so pozdźišo z prěnim zastupjerjom zemjanskeho rodu Šěrach. Šěrachowa druha mandźelska běše Johanna Theodora, dźowka fararja Andreasa Rothy w Batromjecach, kiž bě ze sobudźěłaćerjom hrabje von Zinzendorfa, załožerja Ochranowskeje bratrowskeje wosady. Tež Šěrach sam steješe pietizmej blisko.

## Žórła
Horjany

**Horjany** su krajina w zapadnym dźělu Hornjeje Łužicy a tworja južny, wyše ležacy a mjeńši dźěl katolsko-serbskeho kraja při hornim běhu Klóšterskeje wody. 

Jako so reformacija srjedź 16. lětstotka tež we Łužicy přesadźi, wostachu tute wjeski, w kotrymž wukonješe klóšter Marijina hwězda ležownostne knjejstwo, katolske. Tuta „katolska kupa“ na něhdyšim klóšterskim teritoriju wobsteji mjenje abo bóle hač do dźensnišeho a předstaji jadrowu kónčinu serbskeho sydlenskeho ruma, mjeztym zo so serbšćina we wokolnych ewangelskich wosadach hač do druheje połojcy 20. lětstotka zhubješe.

Klóšterski teritorij na woběmaj brjohomaj Klóšterskeje wody wobsteješe z bóle hórkateho južneho a chětro płoneho sewjerneho dźěla. Mjeztym zo profitowachu burja w Horjanach na juhu wot płódnych hlinojtych pódow Hornjołužiskich honow, bě póda w Delanach bóle pěskojta a powšitkownje mjenje płódna. Mjez woběmaj kónčinomaj wobsteji – nimo sociokulturnych a hospodarskich rozdźělow – wěsta konkurenca, kotraž so mjez druhim w přisłowach a žortach wotbłyšćuje.

Do Horjan słušeja wšitke wjeski w gmejnach Chrósćicy, Worklecy, Pančicy-Kukow a Njebjelčicy (nimo Pěskec), kaž tež katolske dźěle gmejnow Bóšicy a Hodźij.
Lisćina kulturnych pomnikow w Njebjelčicach

**Lisćina kulturnych pomnikow w Njebjelčicach** wobsahuje připóznate pomniki Njebjelčanskeje gmejny a jeje wjesnych dźělow, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).

## Legenda

## [[Miłoćicy]]

|}

## Njebjelčicy

|}

## [[Pěskecy]]

|}

## [[Serbske Pazlicy]]

|}

## [[Wěteńca]]

|}

## Žórło
* Sakski krajny zarjad za pomnikoškit, lisćina pomnikow w datowej bance DIVIS, wurězk: Kulturdenkmale des Freistaates Sachsen, staw: 15. apryla 2014

## Wotkaz
1007

## Podawki
* Na Frankobrodskej synodźe załoži němsko-romski kejžor Hendrich II. Babinske biskopstwo.
* Prěnje naspomnjenje Hodźija jako *Godobi* (snadź tež hižo 1006). Wjes je tuž jedna z najstaršich znatych w Hornjej Łužicy.

## Narodniny
* Hugo Magnus – kral Francoskeje († 1025)

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
Durinski lěs

**Durinski lěs** ( *Thüringer Wald*) je lěsojte srjedźne horiny na juhu Durinskeje a twori zdobom sewjernu hranicu Frankowskeje. We wušim zmysle wobsteja horiny z něhdźe 70 kilometrow dołheho a 20 kilometrow šěrokeho hórskeho rjećaza mjez dolinu Werry pola Eisenacha a dołomaj rěčkow Schleuse a Wohlrose juhowuchodnje Ilmenauwa.

Hromadźe z Durinskimi šćěpjelowymi horinami, Frankskim lěsom a Šmrěčinami twori Durinski lěs rjećaz Durinsko-frankowskich srjedźnych horin, kotryž saha wot Werry hač k čěskej hranicy. Wone předstajeja zdobom wódny rozwod mjez Solawu (a Łobjom) na sewjerowuchodźe a Werru (resp. Weseru) kaž tež Mohanom (resp. Rynom) na juhozapadźe.

Cyłe horiny steja jako přirodny park pod škitom, jich žro twori krućišo škitany biosferowy rezerwat *Durinski lěs*. Přez nimale cyłu dołhosć hórskeho rjećaza wjedźe na hrjebjenju woblubowana pućowanska šćežka *[[Rennsteig]]*.

Najwyša hora w Durinskim lěsu je *[[Wulki Beerberg]]* (983 m).

## Wotkazaj

* Webstrona přirodneho parka Durinski lěs
Babin

**Babin** ( **Bamberg**, w srjedźowěku *Babenberg*) je bjezwokrjesne město w bayerskim knježerstwowym wobwodźe Hornja Frankowska. Město z 75.000 wobydlerjemi je uniwersitne a zarjadniske stejišćo, wažny hospodarski centrum w Frankowskej a ma jako sydło arcybiskopstwa předewšěm wulki stawizniski wuznam. Najznaćiše twarjenje je Babinska katedrala, jedna ze štyrjoch bywšich kejžorskich katedralow.

Babinske stare město je najwjetše bjez wjetšich škodow wobchowane historiske měšćanske žro w Němskej a steji wot lěta 1993 na lisćinje swětoweho herbstwa UNESCO. Nadregionalnje znaty je Babin nimo toho za swoju bohatu piwowu tradiciju.

## Geografija
Stare kejžorske a biskopske město leži w dolinje rěki Regnicy, něhdźe pjeć kilometrow wyše jeje wuliwa do Mohana. Wuchodnje Babina rozpřestrěwa so pahórčina Frankowskeje Šwicy, na zapadźe horiny Steigerwald. Stare město nadeńdźe so na kupje mjez lěwym a prawym promjenjom Regnicy kaž tež na zapadźe lěweho promjenja *(Tachantska hórka)*.

## Stawizny

Prěnje pisomne naspomnjenje hrodu z mjenom *Castrum Babenberch* na dźensnišej Tachantskej hórce pochadźa z lěta 902. Tutón słušeše wuchodofrankowskemu zemjanskemu rodej z Babenberga, kotryž tute swoje wobsydstwo w lěće 903 zhubi. Hač do lěta 973 běše Babin potom w kralowskim wobsydstwje. W tutym lěće dari kejžor Ota II. hród Babin swojemu kuzenkej, Bayerskemu wójwodźe Hendrichej II. Hendrichowy syn, kejžor Hendrich, załoži skónčnje w lěće 1007 nowe biskopstwo na tutym městnje a da prěnju tachantsku cyrkej natwarić, kotraž pak dwójce wotpali. Dźensniši twar pochadźa z 13. lětstotka.

Jako srjedźišćo wulkeho pomjezneho biskopstwa měješe Babin w srjedźowěku wulki wuznam předewšěm za christianizowanje Mohanskich Słowjanow, ale tež za kónčiny dźensnišeje wuchodneje Němskeje. Row bamža Klemensa II., prjedawšeho Babinskeho biskopa Suitgera, je jenički bamžowski row sewjernje Alpow.

W Druhej swětowej wójnje njebu Babinske stare město wulce wobškodźene a je so tak do dalokeje měry originalnje wobchowało.


Bamberg-Ausblick-54-Michaelsberg-Dom-2007-gje.jpg
Bamberg-Altes Rathaus-80-Untere Bruecke-2018-gje.jpg
Bamberg-Altes Schlachthaus-14-2013-gje.jpg
Bamberg-Klein Venedig-62-2011-gje.jpg
Bamberg-Obere Pfarre-154-2009-gje.jpg
Bamberg-Obere Pfarre-218-zum Chor-2018-gje.jpg
Bamberg-Michelsberg-24-Nr8-2018-gje.jpg
Bamberg-Mittlerer Kaulberg-22-Nr13-17-2018-gje.jpg
Bamberg-Obere Sandstr-44-Nr38-Sandbad-2012-gje.jpg
Bamberg-Ludwig-Kanal-04-von Unterer Bruecke-2018-gje.jpg


## Žórła


## Wotkaz
Frankowska

**Frankowska** (serbsce tež **Frankska**,  *Franken*) je region w Němskej. Nadeńdźe so na sewjeru Swobodneho stata Bayerskeje, na juhu Durinskeje a na samym sewjerowuchodźe Badensko-Württembergskeje a hodźi so přez specifiske kulturne a rěčne wosebitosće wot wokolnych kónčin rozeznawać. Frankowska wotpowěduje we hłownym rěčnemu teritorijej wuchodofrankowskich dialektow a ma něhdźe pjeć milionow wobydlerjow.

Historisce jedna so wo wuchodny kónc sydlenskeho teritorija frankowskich kmjenow a Frankowskeho mócnarstwa w srjedźowěku. Zasydlenje Frankow nad Mohanom zahaji so w 6. lětstotku. Na sewjerowuchodźe, při Solawje, mjezowaše frankowski teritorij ze serbskim. Za čas noworjadowanja južnoněmskich statow přez Napoleona přińdźe najwjetši dźěl Frankowskeje pod bayerske knjejstwo.

## Geografija
Oficielnje njejsu hranicy regiona definowane, zwjetša liča so pak k Frankowskej bayerske wobwody Hornja, Delnja a Srjedźna Frankowska, sewjerowuchodny dźěl badensko-württembergskeho regiona Heilbronn-Frankowska kaž tež frankowskorěčny teritorij južneje Durinskeje wokoło městow Suhl a Sonneberg.

Geografiske hranicy tworja wjacore srjedźne horiny: Na juhu wotmjezuje Frankska alba Frankowsku wot druhich dźělow Bayerskeje, na wuchodźe tworja Šmrěčiny přirodnu hranicu z Čechami. Na sewjeru wobsteji frankowska hranica z Frankowskeho lěsa, Durinskeho lěsa, Rhöny a Spessarta. W małym hessenskim dźělu leži Odenski lěs.

Najwyša hora Frankowskeje je Schneeberg (1051 m) w Šmrěčinach; najwažnišej rěce stej Mohan a jeho lěwy přitok Regnica.

Najwjetše města a jeničke wulkoměsta Frankowskeje su Nürnberg, Würzburg, Fürth, Heilbronn a Erlangen.

## Wotkaz
Baldone

**Baldone** (; historiske němske mjeno – *Baldohn*; historiske ruske mjeno – *Бальдон/ Baldon* (do 1920)) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Baldonskeho wobwoda.

Leži něhdźe 30 kilometrow juhowuchodnje Rigi.

Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1991 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Literatura
* Baldona, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.

## Wotkaz
Baloži

**Baloži** () je městačko w Letiskej.

Leži něhdźe 10 kilometrow južnje Rigi.

Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1947 załožiło a ma wot lěta 1991 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Wotkazaj

* Oficialna strona
Balvi

**Balvi** (; historiske němske mjeno – *Bolwen*; historiske ruske mjeno – *Боловск/ Bolowsk*) je městačko na wuchodźe Letiskeje a na sewjeru Latgalskeje. Je zarjadniske sydło Balvskeho wobwoda.

Leži blisko ruskeje hranicy něhdźe 190 kilometrow wuchodnje Rigi.

Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1224 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1928 měšćanske prawa. 

Wulka židowska wosada (1920 – 54 %; 1935 – 19 %) je so přez holocaust dospołnje zničiła.

## Nóžki


## Literatura
* Bołowsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.

## Wotkaz
Bauska

**Bauska** (; historiske němske mjeno – *Marienland, Bauske*; historiske ruske mjeno – *Бауск/ Bausk* (do 1920)) je městačko na juhu Letiskeje, blisko litawskeje hranicy.  Je zarjadniske sydło Bauskskeho wobwoda.

Leži při zliwje rěkow Mūšy a Mēmele něhdźe 60 kilometrow južnje Rigi.

Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1443 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1511 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Literatura
* Бауск// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Bowsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.

## Wotkazaj

* Oficialna strona
Brocēni

**Brocēni** (; historiske němske mjeno – *Berghof*) je městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje. Je zarjadniske sydło Brocēnskeho wobwoda.

Leži při sewjernym brjoze jězora Cieceres něhdźe 100 kilometrow juhozapadnje Rigi.

Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1528 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1992 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Wotkazaj

* Oficialna strona
Cēsis

**Cēsis** (; historiske němske mjeno – *Wenden*) je město w Letiskej. Je zarjadniske sydło Cēsiskeho wobwoda.

Leži při rěce Gauja něhdźe 90 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.

Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.

Sydlišćo je so w lěće 1206 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1326 měšćanske prawa. 

## Nóžki


## Literatura
* Венден// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Wenden, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893.

## Wotkazaj

* Oficialna strona