Přezwuk

Zapřijeće **přezwuk** ( *Umlaut*) so za dwě wšelakej wěcy wužiwa: za wěstu družinu přeměnjenja wokalow w germanskich rěčach, kaž tež we wobchadnej rěči za wosebite pismiki w němskim alfabeće.

## Přeměnjenje wokalow
Přezwuk je změna wonych wokalow, na kotrež fleksiska abo wotwodna złóžka sćěhuje abo něhdy sćěhowaše, kotraž wokal *i* abo połwokal *j* wobsahuje. Tuta wokalowa změna je typiska za młódše germanske rěče.
Přezwuk ma so wot ablawta rozeznawać.

### Přičina za wokalowu změnu

Jasny wokal *i* wukonja asimilowace skutkowanje připodobnjujo sej wokal předchadźaceje złóžki, činjo jón jasniši. W starowysokoněmčinje so to jenož na *a* wuskutkuje, kotryž so přez wliw wokala *i* w slědowacej złóžce z jasnym wokalom stanje. W srjedźowysokoněmčinje wšak slědowacy *i* wšě wokale předchadźaceje złóžki wobwliwuje, kotrež wokalej *i* podobne njejsu (ćmowe wokale). Tak so krótke wokale *a,* *o* a *u* k *ä,* *ö* a *ü,* dołhe wokale *a,* *o* a *u* k *ae,* *oe* a *iu,* kaž tež diftongaj *uo* a *ou* k *üe* a *öu* wuwiwaja. Přezwuk wostanje, tež hdyž je i abo j wupadnjeny.

Přezwukaj *ö* a *ü* so porno přisłušnemu wokalej z wótrišej hubu, resp. dale prědku w hubje tworitej, to rěka *ö* je z kulojtymaj hubomaj artikulowany *e* a *ü* z kulojtymaj hubomaj artikulowany *i.*

Tak praji so w srjedźowysokoněmčinje *ich valle,* ale *du vellest* (fällst, hornjoserbsce: padaš), dokelž měješe druha wosoba prěnjotnje *i* (starowysokoněmsce *fallis*).

Pozdźiše wuwiće (přez analogiju) je pak tworjenje werba *rüemen* (rühmen, pódla *ruomen*, hornjoserbsce: chwalić) z *ruom* (Ruhm, hornjoserbsce: sława); tu njemóžeše přezwuk primarnje nastać, dokelž bě so w starowysokoněmčinje prěnjotny *j* infinitiwneje kóncowki dla prjedawšeje změny *-jan* k *-en* hižo zhubił (germansce **hrōmjan* → starowysokoněmsce *hruomen, ruomen*).

Tež pola substantiwow, kotrychž zdónkowy wokal so w pluralu přezwukuje (*Mann* – *Männer*), so tuta změna přez wliw prjedawšeho *i* w kónčnej złóžce pluraloweje formy wujasnja.

Na druhej stronje ani zrědka njewustupuje, zo je so po zdaću ze zhubjenjom zwuka *i* abo *j* tež jeho wuskutk, přezwuk, zhubił (t. mj. "wróćopřezwuk"), tak zo so na př. w srjedźowysokoněmčinje a nowysokoněmčinje w infinitiwje za gotiski *brannjan* „brennen“ praji, ale w imperfekće srjedźowysokoněmsce *brante* (dźensa: brannte), hačrunjež rěka wotpowědna gotiska forma *brannida*. We woprawdźitosći pak njeje so w tajkich padach (dołha zdónkowa złóžka) ženje přezwuk stał (hlej hižo starowysokoněmski *brennen / branta / gi-brant* !), dokelž bě wokal *i*, wobchowany hišće w gotišćinje mjez słownym zdónkom a kóncowku imperfekta a participa perfekta, w zapadogermanšćinje hižo prjedy wupadnył. Do tuteje kategorije pada mj. dr. tež *denken / dachte / gedacht*, *bringen / brachte / gebracht*, nižoněmsce *sööken / sochte / (ge-)socht* resp. jendźelsce *to seek / sought / sought* (suchen / suchte / gesucht - změny dla z germanskeho **sōkjan → suohhen* we wysokoněmčinje cyle bjez přezwuka); konsonantiske změnjenje (*k/g → ch/gh*, strata konsonanta *n*) da so na zažne wupadnjenje wokala *i* wróćo zwjesć.

### Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje

W nowowysokoněmčinje płaća zwjetša *ä,* *ö,* *ü,* *äu jako přezwukowe wokale a [[diftong]]i ; *ä,* *äu* so zwjetša tam pisatej, hdźež přiwuzne słowo abo přiwuzna forma z *a* eksistuje abo so sej tež bjez historiskich rěčnych znajomosćow lochce myslić da, na př. *Mann* – *Männer,* *Haus* – *Häuser.*

Přezwuk je tež za němsku [[fleksiju]] dźeń a wjetši woznam nabył; tak wón słuži nětko k woznamjenjenju plurala, na př. *Männer,* k zwuraznjenju [[diminutiw]]ow, na př. *Häuschen.* Pódla prajene wón absolutnje njeje konsekwentnje přewjedźeny, a jednotliwe narěče jón nimale docyła nimaja. W šwicarskich narěčach wšak je so přezwuk rozšěrił (přez analogije), a wustupuje husto tež tam, hdźež njebě žadyn *i* eksistował, kotryž by přezwuk wuskutkował (na př. Taag-Tääg abo Hund-Hünd). Wón je jara produktiwny a nałožuje so tež na młódše cuze słowa (Kurs-Kürs, Kantoon-Kantöön)

Mjeno *Umlaut* přińdźe wot [[Jacob Grimm|Jacoba Grimma]], kiž je tež wuraz *łamanje* wunamakał. W skandinawiskich rěčach ma tež *u* samsnu asimilowacu móc. Tež druhe rěče maja zjawy, přiwuzne přezwukej, k tym předewšěm [[Fugowy element|Epenteza]] wot *i* słuša, kotrež je husto w [[Grjekska rěč|grjekšćinje]] a [[Awestiska rěč|awestišćinje]].*

Dalše přikłady:
* arm – ärmlich
* Hof – höfisch, auch Höfe
* barfuß – barfüßig
* alt – älter

## Přezwukowe pismiki

Z přezwukom so tež pismiki woznamjenjeja, kotrež so w němčinje za zwobraznjenje přezwukowanych wokalow wužiwaja, tuž *Ää,* *Öö,* *Üü.*

Přezwuki so w typografiji wot diakritiskich znamjenjow z tremu rozeznawaja, kotrež móža identiscé wupadać, ale maja rozdźělne woznamy (na přikład dźělene wurěkowanje wokalow „A“ a „e“ w „Aëlita“). Wo hdys a hdys trěbne rozeznawanje mjez přezwukom a tremu w předźěłanju datow hlej Trema.

### Artikulacija w němskej rěči

* ä [], tež []
** äu/eu []
* ö [] abo []
* ü [] abo []

### Artikulacija w estišćinje

W estišćinje pismiki Ä, Ö a Ü na kóncu alfabeta steja a płaća jako samostatne pismiki. Přepisanje Ä jako AE, Ö jako OE a Ü jako UE njeje móžno, dokelž tute bychu w tym padźe jako diftongi płaćili.

### Artikulacija we finšćinje

We finšćinje pismiki Ä ([]) a Ö ([]) na kóncu alfabeta steja, za pismikom Y, kotryž njewurěkuje so kaž němski Ü jako []. Pismik Ü we finskej rěči njeeksistuje.

### Artikulacija w islandšćinje

Pismik *ö* je posledni w islandskim alfabeće.
: Wurěkuje so kaž: [], kaž *ö* w Löffel.
:: Přikład: köttur (kóčka)
: Jeli pak před *nk,* *ng* abo *gi* steji, wurěkuje so wón kaž [], podobnje kaž w feuille (fr. za łopjeno)
:: Přikład: fjallgö'''ng'''umaður (krosnowar)

### Zwobraznjenje přezwukow

We łamanych pismach buchu přezwuki z postponowanym abo nad pismik stajenym „e“ tworjene. Konwencija, zo bychu přezwuki z dwěmaj dypkomaj nad psimikom woznamjenili, so w němčinje z wertikalneje ligatury z wokala a pismika *e* w kurentnym pismje nad wokalom, kotryž bu kaž dwě zwjazanej smužce horje napisany (někak kaž 11). W někotrych frakturowych pismach hodźi so nadpisany e tež dźensa nadeńć. Zwobraznjenje přezwuka z e je mjeztym hač na mało wuwzaćow hišće z wašnjom, jeli wužite kodowanje wotpowědowacy pismik k dispoziciji njestaji (Přikłady: ä → ae, Ä → AE abo Ae). W němskorěčnych křižowkach pak so přezwuki zwjetša jako AE, OE a UE pisaja.

W pisanskim pismje su nimo nadstajeneju dypkow hišće druhe pisanske wašnja (alografiske warianty). Dwě najhusćišej warianće stej a) dwě krótkej wertikalnej smužce město dypkow (tohodla rěči so w Awstriskej, hdźež tute pisanske wašnje so preferuje, tež wo *ü-/ä-/ö-Stricherl* (ü-/ä-/ö-smužki), b) horicontalna smužka nad pismikom, kotraž je runa abo trochu dele přezhibnjena. Poslednje pisanske wašnje ma njelěpšinu, zo je u-smužce podobne, z kotrejž někotre ludźo mały pismik u wuhotuja, zo bychu jón wot pismika n rozeznawali. Potajkim je strach zaměnjenja mjez u a ü pola tutoho pisanskeho wašnja.

We wabjenskej grafice a pola stilizowaneho pisma so dypkaj přezwukow husto wotcuzbnjetej; na př. wužiwa so město naju jednotliwe dypli, smužki abo hinaše grafiske přiznamjenja, kotrež maja originelnišo skutkować a najebać toho přezwuk rozeznawać. (přir. na př. loga awstriskich partijow).

W madźaršćinje su wšak dwě formje woznamjenjenja přezwukow dyrbjetej so grafematiske přiznamjo hódnoćić, t.r. majetej *woznam rozeznawacu* funkciju. Wot dypkow (Trema) dyrbi so tak mjenowany dwójny akut (dwaj akutowej přizwukaj jedyn pódla druheho), kotryž kaž jednory akut na druhich wokalowych pismikach k woznamjenjenju dołheho wurjekowanja słuži.

We finšćinje hodźa so tež přizwukowe znamješka (Á, Ó) město přezwukowych dypkow wužiwać. Tute pisanske wašnje wšak maja za zestarjene a wužiwa so jenož zrědka w rukopisnych tekstach, kaž tež we wabjenju (předewšěm we swětłowej reklamje).

W naurušćinje so přezwuki z tildu zwobraznjeja (ä=ã, ö=õ, ü=ũ). Pisanje tildow wšak hižo z wašnjom njeje, tak zo so słowa z přezwukami zwjetša bjez tildow pisaja.

### Zwobraznjenje w kompjuterowych systemach

Dokelž zažna kompjuterowa technologija so husto rozwiwa njedźiwajo na narodne wosebitosće, běše zwobraznjenje přezwukow we wjele wobłukach, jeli móžno, potom jenož ze specielnymi připodobnjenjemi.

W kodowanju ASCII ze sydom bitami, přezwuki njejsu direktnje wobsahowane. Tohodla wjele staršich kompjuterowych systemow njezwobraznješe je bjeze wšeho. Dwanaće z ASCII-znamješkow pak běchu za wužiwanje narodnych specialnych znamješkow předwidźane. Z tutych bu za zwobraznjenje němskeho alfabeta do zawjedźenja rozšěrjenych kodowanjow sydom znamješkow ([\]{\}~) wužiwane, zo by němske přezwuki a pismik escet (ÄÖÜäöüß) zwobrazniło. Za ASCII-kod běše prěnjotnje tež přidatne wužiwanje ASCII-pazorkow (") jako znamjo za přezwukit, analognje k dwójnemu wužiwanju tildy (~), cirkumfleksa (^) a gravisa (`).

ASCII-rozšěrjenje ISO 8859-1 (Latin 1) wobsahuje wšě přezwuki. Nimale wšě moderne kompjutery wužiwaja tež unikodowy standard, kotryž bu najprjedy w lěće 1991 wozjewjeny a móža přezwuki předźěłać a zwobraznić. Dokelž starše ISO-kodwanja so z rozšěrjenym kodowanjom UTF-8 za Unicode njekryja, móža tež na modernych kompjuterach problemy z přezwukami wustupić.

W zapodatnej lince z Microsoft Windows so z přičinow kompatibelnosće hišće stare IBM-PC-kodowanje wužiwa, tak zo přezwuki a pismik ß tam druhe kodowe čisła dóstachu.

#### Unicode

Přezwuki su w kodowanju Unicode takle definowane a kodowane:

Z linguistiskeho wida wšak tute unikodowe pomjenowanje korektne njeje, dokelž diereza (trema) dźělene rěčenje wokalow poznamjenja.

Unicode znaje dwě kanonisce ekwiwalentnej formje kodowanja přezwukow, *precomposed* a *decomposed.* Forma *decomposed* so ze znamješkom U+0308 (COMBINING DIAERESIS) twori.

##### UTF-8

W URL-kodowanju so přezwuki po UTF-8 a ze znamješkom % před tym koduja a tež w e-mejlach měli so přezwuki jako UTF-8 kodować. Poslednje měł kóždy moderny e-mejlowy program zwoprawdźeć.

##### HTML

Dokelž so w normalnym žórłowym teksće HTML spočatnje njeda kodowanje znamješkow postajić, dyrbjachu so přezwuki z pomocu tak mjenowanych *pomjenowanych znamješkow* *(named entities)* wužiwać, kotrež ze zawodneho `&amp;`, symboliskeho mjena a kónčaceho `;` wobsteja.
Dźensa je móžno, zo by so kóžde unikodowe znamješko zwobrazniło přez to, zo so decimalne čisło z **<code>&amp;#</code>** a **;** resp. heksadecimalne čisło z **<code>&amp;#x</code>** a **;** wobdawa. Nimo toho je nětko móžnosć kodowanje znamješkow z přikazom meta () w HTML-dokumenće postajić, přez čo zwobraznjenje přezwukow z pomocu pomjenowanych znamješkow zwjetša trjeba njeje.

Powšitkownje płaći, zo wokal z dwěmaj dypkomaj nad sobu so po sćěhowacej šemje twori: `&amp;` plus wokal plus `uml;`.

#### TeX a LaTeX

TeX a LaTeX móžetej přezwukowej dypkaj nad kóždežkuli znamješko stajić. Za to stej dwaj přikazaj
* w tekstowym modusu za tekstowy sadźenje `\"a` pismik ä wutworja
* w matematiskim modusu `\ddot a` pismik \ddot a jako formulowe znamješko wutworja

Z pakćikom german.sty abo z pakćikom babel so zapodaće němskich přezwukow k `"a`, `"o` a `"u` zjednorja. Přez podaće přihódneje opcije k pakćikej inputenc je wězo tež móžno přezwuki w tekstowym modusu direktnje zapodać.

#### Druhe wobłuki

W mjenach domenow dadźa so přezwuki z pomocu kodowanskeje metody IDNA wužiwać.

Pola pisanskich mašinow je nimo zwučeneje twarskeje formy ze separatnymi přezwukami tež twarske formy, pola kotrychž přezwuki so ze separatnych znamješkow za pismiki a přezwukowej dypkaj zestajeja.

## Hlej tež