Hendrich Božidar Wjela

**Hendrich Božidar Wjela** (němsce *Heinrich Theodor Wehle*, w Ruskej znaty jako *Генрих Теодор Веле*, wědomostna transliteracija *Genrich Teodor Vele*; * 7. měrca 1778 w Dołhej Boršći; † 1. januara 1805 w Budyšinje) běše wuznamny krajinowy rysowar a raděrowar.

## Žiwjenje

Wjela so 7. měrca 1778 w Dołhej Boršći jako najmłódši syn tamnišeho serbskeho fararja Jana Wjele (1737–1793) narodźi. Jeho mać Rahel Dorothea Wjelina (1749–1823) běše dźowka Zhorjelčanskeho prawiznika a komornistwoweho zarjadnika Heinricha Gottloba Rieschke. Jan Wjela přewza w lěće 1782 w bliskej Chrjebi faru, dokal so tež swójba přesydli. Hižo w dźěćatstwje zašćěpi so Hendrichej Hornjołužiska hola a hatowa krajina do pomjatka a zwobrazni ju w někotrych zažnych twórbach.

Swoje prěnje wukubłanje dósta Wjela w lěće 1790 při Zhorjelskim gymnaziju a rysowanskeje šule pola krajinoweho rysowarja Christopha Nathe (1753–1806). Na to přizamknje 1793 studij krajinarskeho molerstwa pola Johanna Christiana Klengela a historiskeho molerstwa pola Giovannia Battisty Casanowy na kurwjerchowskej wuměłstwowej akademiji w Drježdźanach. Tam dožiwi so wuwiwacu romantiku a so po prěnich wuspěchach 1799 do Chalkografiskeho towarstwa w Dessauje jako rysowar powoła. Dokelž bě Wjela zahorjeny jěchar, swoje twórby w Dessauje zdźěla tunje předa, zo by pjenjezy za wupožčenje konjow měł. Na přeprošenje noweho ruskeho cara Aleksandra I. přińdźe wón w lěće 1801 na rusku wuměłstwowu akademiju k wědomostnikej starowěka Marie-Gabriel-Florent-Auguste de Choiseul-Gouffier, kotryž bě zdobom direktor akademije a carskeje biblioteki. Dokelž Ruska w lěće 1801 Georgisku anektowaše, dósta hižo bórze nadawk kartografiske pohladnicy Kawkaza a transkawkazkich kónčinow zhotowić. W tym zwisku wobdźěli so Wjela při ekspediciji pod nawodom přirodowědomostnika hrabje Apolla Musin-Puškina (1760–1805) do tutych kónčinow, kotraž dyrbješe přehlad wo nowo zdobytych zemskich pokładow podać. Ekspedicija woteńdźe 20. februara 1802 z Pětrohrodu a přeprěči kónc apryla, spočatk meje Kawkaz w Georgiskej, hdźež tež pječa hač do nalěća 1803 zwosta. Po tym so ekspedicija najskerje hač do kónca 1803 do směra na Armensku poda. Přez napinanja wuprawy pak Wjela schori, ekspediciju přetorhny a so do Němskeje nawróći. Kartografiski material, kotryž wón zhotowi zwosta pola hrabje Musin-Puškina abo přeńdźe do wotpowědnych archiwow. Krajinowe rysowanki, kotrež za čas ekspedicije zhotowi, sebi Wjela pak zdźerži. Bórze po jeho nawróće wón Nowe lěto 1805 w Budyšinje zemrě. Wjela je w Chrjebi pódla swojeho nana pochowany, hdźež so składnostnje 200. narodnin 1978 wopomnjenska tafla při farje wotkry.

Jeho twórby jeho mać hišće w lěće 1805 w Drježdźanach na předawansku wustajeńcu k wuměłskim wikowarjej Rittnerej da, hdźež sebi podpołkownik Xaver Maria Caesar von Schönberg-Rothschönberg (1768–1853) 193 rysowankow za 800 tolerjow kupi. Někotre z tutych pokaza wón w lěće 1811 tež wjacekróć Goethej, kotryž rysowanki tež druhim napřećo chwalobnje naspomni. Wjela je jedyn z najwuznamnišich krajinarskich rysowarjow swojeho časa a je, wosebje přez swoje rysowanki z wuprawy do Kawkaza, tež wutworjenje realistiskeho krajinarskeho rysowanja w Němskej wobwliwował.

W Budyšinje je *Hendricha Božidara Wjelowa dróha* po nim pomjenowana.

## Literatura
*Editha Holm: *Heinrich Theodor Wehle, ein „wirkliches, treffliches Genie,“ Zeichnungen von einer Kunstreise nach der kaukasischen Statthalterschaft.* W: *Jahrbuch der Hamburger Kunstsammlungen.* Band VI, Hamburg 1961, str. 85–108.
*Eberhard Kahle: *Heinrich Theodor Wehle.* Städtische Kunstsammlungen Görlitz mit Ministerium für Kultur der DDR, Budyšin 1978.
*Alfred Krautz: *Die abenteuerliche Reise des Malers Heinrich Theodor Wehle von der Spree bis zum Kaukasus.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1992, ISBN 3742005146 resp. ISBN 9783742005144.
*Christina Bogusz a Marius Winzeler: *Im Reich der schönen, wilden Natur. Der Landschaftszeichner Heinrich Theodor Wehle 1778–1805.* Anlässlich des 200. Todestages von Heinrich Theodor Wehle zu den Ausstellungen im Sorbischen Museum Bautzen (2005), in der Anhaltischen Gemäldegalerie Dessau (2005/06) und im Kulturhistorischen Museum Görlitz (2006), Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3742020269 resp. ISBN 9783742020260.
*Sophie Natuschke a Florian Bielefeldt: *Im Kaukasus. Auf den Spuren von Heinrich Theodor Wehle.* Arbeitsergebnisse des „Heinrich-Theodor-Wehle Stipendiums“ der Kunststiftung des Landes Sachsen-Anhalt, 2007.

## Wotkaz
*Přikłady twórbow pola artnet.

## Žórła