open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1992

**1992** bě přestupne lěto z 366 dnjemi. 

## Podawki
### W Serbach
* 1. januara: Załoženje Serbskeho instituta z.t. w Budyšinje z direktorom Dietrichom Šołtu.
* 6. měrca: W Choćebuzu wotewrje so kulturna informacija „Lodka“.
* 18. apryla: ORB wusyła k prěnjemu razej delnjoserbski magacin Łužyca.
* 23. awgusta: W Njeswačidle wotmě so prěni koncert Łužiskeje filharmonije.
* 1. septembra: Załoženje delnjoserbskeho wotrjada Serbskeho instituta pod wotrjadnikom Gunterom Spießom.
* 27. nowembra: W Kamjencu wotměje so pod nawodom Bogny Korjeńkoweje 118. schadźowanka.

## Druhdźe
* 29. februara: Po referendumje wo njewotwisnosći započnu so ćežke njeměry w Bosniskej a Hercegowinje a krótko po tym Bosniska wójna.
* 3. nowembra: Při wólbach w Zjednoćenych statach bu Bill Clinton za 42. prezidenta woleny.

## Narodniny
* 3. junija: Mario Götze – němski kopar
* 22. julija: Selena Gomez – US-ameriska filmowa hrajerka
* 23. nowembra: Miley Cyrus – US-ameriska filmowa hrajerka a spěwarka

## Wumrěće
* 29. januara: Willie Dixon – US-ameriski bluesowy hudźbnik (* 1915)
* 15. februara: Hermann Axen – čłon politběrowa centralneho komiteja SED (* 1916)
* 16. februara: Jânio Quadros – brazilski prezident (* 1917)
* 9. měrca: Menachem Begin – israelski politikar a premier (* 1913)
* 17. měrca: Monika Mann – němska spisowaćelka (* 1910)
* 6. meje: Marlene Dietrich – němska dźiwadźelnica, filmowa hrajerka a spěwarka (* 1901)
* 13. meje: **[[Stanisław Marija Nawka]]** – serbski pater SJ, nabožno-narodny prócowar (* 1911)
* 30. meje: Karl Carstens – němski politikar a zwjazkowy prezident (* 1914)
* 6. junija: **[[Frido Michałk]]** – serbski slawist (* 1927)
* 27. junija: Elizabeth Shaw – irska grafikarka a awtorka dźěćacych knihow (* 1920)
* 19. julija: Heinz Galinski – prezident Centralneje rady Židow w Němskej (* 1912)
* 12. awgusta: John Cage – US-ameriski komponist (* 1912)
* 19. septembra: **[[Pawoł Grojlich]]** – serbski pismikistajer, awtor a narodny prócowar w Bukečanskich kónčinach (* 1908)
* 1. oktobra: Gert Bastian – němski general a politikar Zelenych (* 1923)
* 1. oktobra: Petra Kelly – němska politikarka Zelenych (* 1947)
* 8. oktobra: Willy Brandt – němski socialdemokratiski politikar a zwjazkowy kancler (* 1913)
* 7. nowembra: Alexander Dubček – čěskosłowakski politikar (* 1921)
* 14. nowembra: **[[Franc Wjenka]]** – serbski wučer a kulturny prócowar (* 1929)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Georges Charpak
* za chemiju: Rudolph Arthur Marcus
* za medicinu: Edmond Henri Fischer a Edwin Gerhard Krebs
* za literaturu: Derek Walcott
* Měrowe Nobelowe myto: Rigoberta Menchú
* za hospodarsku wědomosć: Gary Becker

## Dalše
* Kulturna stolica Europy: Madrid

## Wotkaz
Šmrěčnik

**Šmrěčnik** (němsce *Fichtelberg*) je hora w sakskim Rudnohórskim wokrjesu blisko čěskeje hranicy a z wysokosću wot 1.214,79 metrow najwyši wjeršk zwjazkoweho kraja a druhi najwyši Rudnych horin. Wokolina Šmrěčnika a Oberwiesenthala je najwuznamniši zymskosportowy teren w Sakskej.

## Geografija

Šmrěčnik namaka so połdra kilometra sewjernje saksko-čěskeje hranicy w přirodnym parku *Rudne hory/Bohotska*. Při južnym boku leži městačko Oberwiesenthal, kotrež je z najwyšim městom w cyłej Němskej. Najwyša hora Rudnych horow je susodny Klinovec na čěskej stronje (1.244 m), kotryž je jenož štyri kilometry zdaleny. W mokrych wužłobinach wokoło Šmrěčnika wužórli so wjele rěčkow, wot kotrychž je Sapawa najwuznamniša.

## Infrastruktura
Na wjeršku Šmrěčnika steja hórska chata *Fichtelberghaus*, rozhladna wěža, wjedrarnja a markantny wuměrjenski dypk z lěta 1864. Wisata železnička jědźe wot Oberwiesenthala nimale hač na wjeršk.

## Wotkaz
Sněžka

**Sněžka** ( *Sněžka*,  *Śnieżka*,  *Schneekoppe*) je z wysokosću wot 1.603&nbsp;m najwyše wuhorbjenje w Kyrkonošach a najwyša hora Sudetow, srjedźohorinskeho proha a Čěskeje. Přez wjeršk běži statna hranica mjez Pólskej a Čěskej. Tež hdyž leži wjeršk Sněžki nad lěsnej mjezu, je wón za turistam spřistupny. Na pólskim boku wjerška namaka so mjez 1665–81 natwarjena kapałka swj. Ławrjenca (*kaplica św. Wawrzyńca*) a futuristiska hórska hospoda, kotraž so mjez 1969–74 natwari. Na čěskim boku wjerška je póstowy zarjad a wjeršna stacija sedłoweho lifta.

## Klima
Ze stron klimy a wegetacije so wysokostne połoženje Kyrkonošow jako alpiniske wopisuje, hačrunjež so wotpowědna wysokosć njedocpě. Na Sněžce knježi přerězna lětna temperatura wot 0,2&nbsp;°C.

## Wotkaz
1993

**1993** bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi. 

## Podawki
### W Serbach
* W tymle lěće dewastěrujetej so dwě łužiskej wjesce za brunicu, a to Klěšnik pola Grodka za jamu Wjelcej-juh a Mochowc pola Rěčic za Rychwałdsku jamu.
* 1. januara: Ludowe nakładnistwo Domowina přeńdźe do wobsydstwa Maćicy Serbskeje, Serbskeho šulskeho towarstwa, Zwjazka serbskich wuměłcow a Domowiny.
* 6. nowembra: W Kamjencu wotměje so 119. schadźowanka.

### Druhdźe
* 26. februara: Při bombowym atentaće na World Trade Center w New Yorku wumrě šěsć ludźi.
* 25. meje: W Den Haagu załoži so Mjezynarodne chłostanske sudnistwo za něhdyšu Juhosłowjansku.
* 12. decembra: W Ruskej wotměja so prěnje swobodne wólby.

## Narodniny
* 8. oktobra: Angus T. Jones – US-ameriski filmowy hrajer
* 9. decembra: Hazel Brugger – šwicarska kabaretistka, awtorka a moderatorka

## Wumrěće
* 20. januara: Audrey Hepburn – britisko-nižozemska filmowa hrajerka (* 1929)
* 26. januara: **[[Wylem Wěrik]]** – serbski moler a ludowy wuměłc (* 1910)
* 20. februara: Ferrucio Lamborghini – italski inženjer, předewzaćel a załožer awtoweje marki Lamborghini (* 1916)
* 22. měrca: Gret Palucca – němska rejowarka a rejwanska pedagogowka (* 1902)
* 29. měrca: **[[Konstantin Trofimowič]]** – ukrainski filologa a sorabist, Maćicar (* 1923)
* 17. apryla: Turgut Özal – statny prezident a premier Turkowskeje (* 1927)
* 31. julija: Baudouin I. – belgiski kral (* 1930)
* 24. septembra: **[[Ludmila Brězanowa]]** – serbska wudawarka (* 1922)
* 31. oktobra: Federico Fellini – italski režiser (* 1920)
* 3. nowembra: Leon Theremin – sowjetski fyzikar a hudźbnik (* 1896)
* 19. nowembra: Kenneth Burke – US-ameriski spisowaćel a komunikaciski teoretikar (* 1897)
* 24. nowembra: **[[Maks Pilop]]** – serbski nowinar a awtor (* 1920)
* 2. decembra: Pablo Escobar – kolumbiski politikar a wikowar z drogami (* 1949)
* 4. decembra: Frank Zappa – US-ameriski komponist a hudźbnik (* 1940)
* 7. decembra: Félix Houphouët-Boigny – prěni prezident Słonowinoweho pobrjoha (* 1905)
* 12. decembra: József Antall – madźarski politikar a ministerski prezident (* 1932)
* 31. decembra: Zwiad Gamsachurdia – georgiski spisowaćel, disident a statny prezident (* 1939)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Russell A. Hulse a Joseph H. Taylor Jr.
* za chemiju: Kary Mullis a Michael Smith
* za medicinu: Richard John Roberts a Phillip A. Sharp
* za literaturu: Toni Morrison
* Měrowe Nobelowe myto: Nelson Mandela a Frederik Willem de Klerk
* za hospodarsku wědomosć: Robert Fogel a Douglass North

## Dalše
* Kulturna stolica Europy: Antwerpen

## Wotkaz
1995

**1995** bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi. 

## Podawki
* 19. apryla: Při bombowym atentaće na Murrah Federal Building w Oklahoma City wumrě 168 ludźi.
* 12. julija: Po swojim pochodźe do města Srebrenicy započnu jednotki wójska bosniskich Serbow z tak mjenowanym „etniskim čisćenjom“. Krótko po tym dóńdźe k masakrej na muskim wobydlerstwje.
* 4. nowembra: Při měrowej manifestaciji w Tel Avivje bu israelski premier a nošer měroweho Nobeloweho myta Jitzchak Rabin zamordowany.

## Narodniny
* 8. februara: Joshua Kimmich – němski kopar
* 22. awgusta: Dua Lipa – britiska spěwarka

## Wumrěće
* 2. januara: Siad Barre – somaliski prezident (* 1919)
* 29. januara: **[[Jurij Krawža]]** – serbski spisowaćel, kulturowědnik a kulturny prócowar (* 1934)
* 31. měrca: **[[Erich Krawc]]** – serbski ludowědnik a domiznowědnik, docent na Serbskim wučerskim wustawje (* 1907)
* 18. apryla: Arturo Frondizi Ercoli – argentinski politikar a prezident (* 1908)
* 24. meje: Harold Wilson – britiski politikar a premier (* 1916)
* 14. junija: Rory Gallagher – irski bluesrockowy gitarist (* 1948)
* 17. julija: **[[Mikławš Kostorž]]** – serbski rejwar a choreograf (* 1931)
* 12. julija: **[[Hanso Góleńk]]** – serbski wučer, awtor wučbnicow a přełožowar (* 1917)
* 28. awgusta: Michael Ende – němski spisowaćel (* 1929)
* 30. awgusta: Sterling Morrison – US-ameriski rockowy hudźbnik skupiny *The Velvet Underground* (* 1942)
* 5. oktobra: Alec Douglas-Home – britiski premier (* 1903)
* 4. nowembra: Jitzchak Rabin – israelski general, politikar a premier (* 1922)
* 26. nowembra: Wim Thoelke – němski telewizijny moderator (* 1927)
* 11. decembra: **[[Hana Wićazowa]]** – serbska ludowa pěsnjerka a spěwarka (* 1915)
* 18. decembra: Konrad Zuse – němski wunamakar prěnjeho ličaka, inženjer a předewzaćel (* 1910)
* 30. decembra: Heiner Müller – němski dramatikar, spisowaćel, režiser a intendant (* 1929)

## Myta

* Nobelowe myto
** za fyziku: Martin L. Perl a Frederick Reines
** za chemiju: Paul J. Crutzen, Mario J. Molina a Frank Sherwood Rowland
** za medicinu: Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard a Eric F. Wieschaus
** za literaturu: Seamus Heaney
** Měrowe Nobelowe myto: Józef Rotblat a Pugwash Conferences on Science and World Affairs
** za hospodarsku wědomosć: Robert E. Lucas
* Myto Ćišinskeho
** hłowne myto: Anton Nawka
** spěchowanske myto: Róža Domašcyna

## Dalše
* Kulturna stolica Europy: Luxemburg

## Wotkaz
Jan Meškank

**Jan Meškank** (* 23. julija 1905 w Bronju; † 4. oktobra 1972 w Kanecach; němsce *Johann* abo *Jan Meschgang*, pseudonym *Wohnjoš*) bě serbski wučer, narodny a kulturny prócowar, spisowaćel, ludowědnik a domiznowědnik.

## Žiwjenje
Syn žiwnosćerja z Bronja wopytowaše wot 1919 do 1921 zwučowansku šulu Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje a wot 1921 do 1928 seminar sam. Wot lěta 1928 skutkowaše jako wučer we Łupoji, w Radworju (1928–30), Komorowje pola Klukša (1930/31), Klukšu (1931) a we Wotrowje (1932/33). W lěće 1933 bu jako prěni serbski wučer wot nacionalsocialistiskeje wyšnosće ze serbskeje Łužicy wupokazany a bě potom z wučerjom w Kleindittmannsdorfje a Hauswaldźe, před tym zo jemu zaso dźěło w domiznje dowolachu. Tak bě 1934–37 w Zdźěri a 1937–1944 znowa w Klukšu zasadźeny. W lěće 1944 bu dla narodnych serbskich aktiwitow wot Gestapo zajaty a móžeše hakle w nocy 13. februara 1945 zhromadnje z Janom Cyžom z jatby w Drježdźanach ćeknyć. 

Po Druhej swětowej wójnje bě jemu jako antifašistej móžno, dale jako wučer dźěłać, a to we Wotrowje (1945–48), Pančicach (1948–51), Wulkej Dubrawje (1951/52), Koblicach (1952) a wot 1952 hač do wuměnka w lěće 1970 zaso we Wotrowje.

Jedyn z jeho wnukow je stawiznar Timo Meškank.

## Narodne skutkowanje
Meškank wobdźěli so čas žiwjenja na serbskim kulturnym a politiskim žiwjenju, tak běše wot 1921 z čłonom Serbskeho sokołskeho zwjazka a wot 1935 pódla dźěła kustos Serbskeho muzeja a archiwa w Serbskim domje při Lawskich hrjebjach. Dwaj dnjej po kapitulaciji fašistiskeje Němskeje słušeše dnja 10. meje 1945 hromadźe z Francom Natušom, Janom Cyžom a druhimi k znowazałožerjam Domowiny, běše hač do 30. nowembra 1946 jeje městopředsyda a hač do lěta 1957 z čłonom zwjazkoweho předsydstwa. Jako sobustaw Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka měješe w tym času politiske konflikty z wjednistwom Domowiny pod Pawołom Nedom.

Meškank bě jako čłon Kamjenskeho župneho předsydstwa z iniciatorom nazymskich koncertow w Pančicach, organizatorom swjedźenskich ćahow a swjedźenjow na wsach a załožerjom stajneje wustajeńcy wo Jakubje Barće-Ćišinskim w Pančičanskej šuli. Wot pjećdźesatych lět bě zdobom eksterny sobudźěłaćer Budyskeho Instituta za serbski ludospyt.

Swoju funkciju jako župan Kamjenskeje župy dyrbješe po woli noweho komunistiskeho wjednistwa Domowiny wokoło Kurta Krjeńca w lěće 1951 wotedać, po tym zo bě „ludowe naprašowanje přećiwo remilitarizaciji“ spočatk junija tutoho lěta w katolskej kónčinje wosebje špatne wuslědki měło. Tomu slědujo steješe Meškank jako pozdatny „serbski separatist“ hač do swojeje smjerće – potajkim wjace hač 20 lět – pod wobkedźbowanjom statneje bjezstrašnosće.

W lěće 1972 bu jemu za dołholětne narodne prócowanje Myto Ćišinskeho spožčene.

## Twórby
* *Serbske narodne drasty. 2. Drasta Katolskich Serbow.* Budyšin 1957
* *Serbske ludowe bajki.* Berlin 1955
* *Wotrow a wokolina. Přinošk k wjesnej chronice.* Budyšin 1958
* *Die Ortsnamen der Oberlausitz.* Bautzen 1973

## Žórła



## Wotkazaj
* 
* Zawostajenstwo Jana Meškanka w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
Hrodźišćo (hora)

**Hrodźišćo** ( *Rotstein*) je 455 metrow wysoki hórski masiw w Zhorjelskim wokrjesu, kotryž je po jeho najwyšim wjeršku pomjenowany. Namaka so sydom kilometrow sewjerowuchodnje Lubija a juhozapadnje wjeski Załom pod Hrodźišćom na teritoriju města Rychbach a gmejny Rosenbach.

Wjeski pod Hrodźišćom su Sobołsk w sewjeru, Załom we wuchodźe, Biskopicy w juhozapadźe a Dołhaćicy w sewjerozapadźe. Sewjernje masiwa běžitej zwjazkowa dróha 6 a železniska čara Drježdźany–Zhorjelc. Najmarkantniši a najwyši wjeršk hórskeho masiwa je Hrodźišćo (455 m). Jeho susod je *Hengstberg* z wysokosću wot 421 m. Zapadny wjeršk masiwa je 396 m wysoki *Georgenberg*, na kotrymž so zbytki małkeje kapałki z 11. lětstotka namakaja. Na juhowuchodnym kopcu Hrodźišća namaka so stare słowjanske hrodźišćo, wot kotrehož ma cyła hora swoje mjeno.

Na Hrodźišću steji 21 m wysoka rozhladna wěža, kotraž bu kónc oktobra 2000 poswjećena.

Hrodźišćo bě w lěće 1912 prěnje přirodoškitne pasmo Hornjeje Łužicy a słuša k najstaršim w cyłej Sakskej.

## Žórła


## Wotkaz
Meškank

**Meškank** je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobinow:

* Chrysta Meškankowa (* 1938) – bibliotekarka a awtorka
* Jan Meškank (1905–1972) – wučer, awtor, ludowědnik a narodny prócowar
* Timo Meškank (* 1965) – stawiznar a awtor

*Hlej tež: [[Měškank]]*
Šepšecy

**Šepšecy** (prjedy tež *Šepc*;  *Schöpsdorf*) běchu holanska wjeska na sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lěće 1981 wopušćena a potom za Bjerwałdsku brunicowu jamu wotbagrowana. Po hamtskich ličbach mějachu so 70 wobydlerjow přesydlić. Wjetšina z nich přećahny do susodneho Delnjeho Wujězda.

## Geografija
Šepšecy ležachu na prawym boku Sprjewje sewjernje Delnjeho Wujězda a juhozapadnje Łuća, w dźensnišim zapadnym zaliwje Bjerwałdskeho jězora. Sydlišćo steješe na kopcu, zo by před wulkej wodu Sprjewje škitane było.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako *Schewbsdorf* pochadźa z lěta 1418. Přez lětstotki podsteješe wjeska ryćerkubłu w Delnim Wujězdźe. Hač do lěta 1957 běchu Šepšecy samostatna gmejna; potom buchu do Łuća zagmejnowane.

Šepšečenjo zhonichu wot planowaneho přesydlenja swojeje wsy hakle 1976 w běhu přesydlenja susodneho Łuća. W lěće 1981 rozpušći so gmejna a dnja 8. měrca wotmě so rozžohnowanska swjatočnosć w Šepšecach.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Šepšecy w 1880tych lětach 122 wobydlerjow, kotřiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Tež Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Šepšečanskej gmejnje hišće serbskorěčnu wjetšinu wot 73,9 % wobydlerstwa.

Ewangelscy Šepšečenjo přisłušachu Łućanskej wosadźe.

## Hlej tež
* Lisćina wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Žórła
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 284f.
* 
* Günter Meusel a dr.: *Schöpsdorf – Streiflichter aus der Geschichte.* Wud. Rat des Kreises Hoyerswerda. Budyšin 1983.


## Wotkaz
Mochowc

**Mochowc** (němsce *Mochholz*) běše holanska wjeska w sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lěće 1993 wopušćena a po lěće 2010 za Rychwałdsku brunicowu jamu dewastěrowana. Pusta wjes leži na gmejnskim teritoriju Rěčic w sewjeru Zhorjelskeho wokrjesa.

## Geografija
Mochowc ležeše na lěwym boku stareho běha Běłeho Šepca sewjernje Stareho Lubolnja a zapadnje Štyrjoch Dubow, něhdźe pjeć kilometrow zdaleny wot Rěčic.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako *Muchholcz* běše 1597 w kupnym zrěčenju Mužakowskeho knjejstwa. Wot 17. lětstotka fungowaše Mochowc jako knjejski wudwór, ke kotremuž słušeše wot lěta 1664 młyn při Šepcu. 1770 załoži knjejstwo prěnju šulu w Mochowcu, do kotrejež chodźachu dźěći ze Stareho Lubolnja, Napadźa, Publika, Štyrjoch Dubow a Zamostow. Po Wienskim kongresu słušeše Mochowc wot lěta 1815 k Pruskej a ležeše wot 1816 w Rózborkskim wokrjesu. 

W lěće 1924 bu wjeska elektrifikowana a dnja 1. apryla 1938 do Štyrjoch Dubow zagmejnowana. Po zarjadowanskej reformje wot 1952 słušeše gmejna k Běłowodźanskim wokrjesej w Choćebuskim wobwodźe. Hakle započatk 1980tych lět dóstachu Mochowčenjo přizamk k syći pitneje wody. Młyn zasta w lěće 1980 dźěłać a bu 1992 jako poslednje twarjenje wottorhany.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Mochowc w 1880tych lětach 140 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 133 Serbow (95&nbsp;%). Ewangelscy Mochowčenjo přisłušachu wot 1858 Rychwałdskej wosadźe, dokelž wot lěta 1857 w Dubčanskej cyrkwi hižo žane serbske bože słužby njedźeržachu. W Rychwałdźe wotmě so serbska mša tydźensce po němskej.

W lěće 1993 dyrbješe oficielnje jenož hišće 56 wobydlerjow ze 17 swójbow so přesydlować. Wulki dźěl přesydlencow nadeńdźe w k Rěčicam słušacych Delnich Brusach nowu domiznu.

## Žórła
* 
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, s. 290f.


## Hlej tež
* Lisćinu wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Wotkaz
Štyri Duby

**Štyri Duby** ( *Viereichen*) běchu holanska wjes w sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lětach 1993–95 wopušćena a potom za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowana. Wjes ležeše na dźensnišim gmejnskim teritoriju Rěčic.

## Geografija
Štyri Duby ležachu na prawym boku Běłeho Šepca wuchodnje Hamoršća na južnej kromje Mužakowskeje hole a w bliskosći Hamorščanskich hatow.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako *Vireichin* pochadźa z lěta 1399. Sydlerskostawiznisce běchu Štyri Duby kulowc při štyrjoch dubach. Hač do lěta 1462 běše kubło we wsy samostatne ryćerske sydło. Wot 1494 słušeštej potom wjeska a wokolina do Mužakowskeho knjejstwa. Wot lěta 1770 chodźachu Štyrjodubjanske dźěći do noweje Mochowčanskeje šule. 

Po zarjadowanskej reformje wot 1952 słušachu Štyri Duby k Běłowodźanskim wokrjesej w Choćebuskim wobwodźe. Hač do lěta 1992 běchu samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Mochowc (wot 1. apryla 1938), Stary Lubolń a Hamoršć (wot 1. januara 1973). Na gmejnskim teritoriju ležeše nimo toho sydlišćo Zamosty. W lěće 1986 bu teritorij Wunšowskeje gmejny formelnje zagmejnowany.

### Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Štyri Duby w 1880tych lětach 125 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 120 Serbow (96 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w gmejnje Štyri Duby serbski podźěl wot jenož hišće 49,6 % wobydlerstwa.

Ewangelscy wobydlerjo Štyrjoch Dubow přisłušachu wot 1858 Rychwałdskej wosadźe, dokelž wot lěta 1857 w Dubčanskej cyrkwi hižo žane serbske bože słužby njedźeržachu. W Rychwałdźe wotměwaše so serbska mša tydźensce po němskej.

W lěće 1993 dyrbješe so po hamtskich ličbach 55 wobydlerjow přesydlić, při čimž bě wjetšina ludnosće wjes hižo do toho wopušćiła. Hišće 1964 mějachu Štyri Duby 194 wobydlerjow.

## Žórła
* 
* Archiv verschwundener Orte Forst/Horno: *Dokumentation bergbaubedingter Umsiedlung.* 2010, str. 298f.


## Hlej tež
* Lisćinu wotbagrowanych wsow we Łužicy

## Wotkaz
Frank Förster

Prof. dr. sc. **Frank Förster** (* 3. julija 1937 w Mužakowje; † 13. meje 2011 w Radobylach) běše němsko-serbski ludowědnik, stawiznar, awtor, zastupowacy direktor a wotrjadnik za ludowědu Instituta za serbski ludospyt a sobudźěłaćer Serbskeho instituta. Z jeho hłownymaj slědźenskimaj polomaj běštej stawizny łužiskeho brunicoweho rewěra a nacionalsocialistiska politika napřećo Serbam.

Wón narodźi so jako najstarši syn studijneho radźićela serbskeho pochada Herberta Förstera a Margot Försteroweje w Mužakowje. Po swójskim wuprajenju zbudźi „z domiznu zwjazany“ nan za čas Druheje swětoweje wójny w nim tajne serbske wědomje. Po wyšej šuli w Běłej Wodźe studowaše w lěće 1955 najprjedy semestraj stawizny na Podstupimskej pedagogiskej wyšej šuli a mjez 1956 a 1960 na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiće stawizny a sorabistiku, mjez druhim pola Pawoła Neda. Po tym sta so ze sobudźěłaćerjom stawizniskeho wotrjada Instituta za serbski ludospyt w Budyšinje. 

1967 promowowaše Förster wo stawiznach Złokomorowskeho brunicoweho rewěra mjez 1890 a 1914. W lěće 1975 zakitowaše swoju habilitaciju z titlom „Wjesni industrijni dźěłaćerjo w němsko-serbskim dźělu Łužiskeho energijoweho a brunicoweho rewěra“ (*Ländliche Industriearbeiter im deutsch-sorbischen Teil des Lausitzer Kohlen- und Energiereviers*). W lěće 1984 spožčichu jemu titul profesora.

## Wubrane dźěła
* *Senftenberger Revier 1890–1914. Zur Geschichte der Niederlausitzer Braunkohleindustrie vom Fall des Sozialistengesetzes bis zum Ausbruch des ersten Weltkrieges.* Wud. Němska akademija wědomosćow Berlin; LND, Budyšin 1968.
* *Verschwundene Dörfer. Die Ortsabbrüche des Lausitzer Braunkohlenreviers bis 1993.* (=Spisy Serbskeho instituta 8) LND, Budyšin 1995.
* *Bergbau-Umsiedler. Erfahrungsberichte aus dem Lausitzer Braunkohlenrevier.* (=Spisy Serbskeho instituta 17) LND, Budyšin 1998.
* *Die „Wendenfrage“ in der deutschen Ostforschung 1933–1945.* (=Spisy Serbskeho instituta 43) LND, Budyšin 2007.

## Nóžki


## Wotkaz
* Siegmund Musiat: ''Prof. Dr. Frank Förster 65 Jahre''
Ob

**Ob** (rusce Обь) je 3.650 kilometrow dołha rěka w zapadnej Sibirskej a słuša nimo Jeniseja a Leny k najwažnišim wodowym pućam Sibirskeje. W rěčnym systemje namaka so wjace hač 260 přistawow a kótwišćow.

## Mjena rěki
Dalše mjena rěki su *As* (chantisce a manzisce za „wulku wodu“), *Salja-Jam* (nencisce za „rěka krajneho jazyka“), *Kwai* a *Eme* (selkupisce za „dušu“ resp. „mać“), *Omar* (tatarsce) a *Tojbodym* (teleutisce za „wulku rěku“).

## Běh
Ob nastawa při zjednoćenju w južnosibirskim Altaju so wužórlowaceju rěkow Bija a Katun blisko města Bijsk. Rěka přeběži pod městom Barnawl Kamenski spjaty jězor a potom Nowosibirski spjaty jězor, při kotrehož rěčnej zawěrje so wulkoměsto Nowosibirsk namaka, kotrež je tež najwjetše sydlišćo při rěce. Za Nowosibirskom běži Ob do sewjerozapadneho směra přez Zapadosibirsku nižinu, nimo městow Nižnewartowsk, Surgut a Chanty-Mansijsk. Za Chanty-Mansijskom rozdźěluje so rěka do Wulkeho a Małeho Oba, kotrejž so hakle po 450 kilometrami před sydlišćom Salechard zaso zjednoćitej. Za Salechardom wuliwa so rěka do Obskeho zaliwa na wuchodnym boku Jamalskeje połkupy, kotryž je wjace hač 800 kilometrow dołhi a hač do 70 kilometrow šěroki, njesłuša pak hižo k rěčnemu běhej, ale ke Karaskemu morju, kotrež přisłuša Arktiskemu oceanej.

Ob je w swojim hornim běhu přerěznje 150 dnjow zamjerznjeny a w delnim běhu samo wokoło 220 dnjow. W nalěću dóńdźe dla kopjenja lodu často k přepławjenjam na šěrokosći wot wjace hač 40 kilometrow.

## Přitočnišćo
Přitočnišćo rěki je z přestrjenju wot 2.972.000 km² wjace hač wósom króć wjetši hač Němska a rozpřestrěwa so přez Rusku, Kazachstan, Chinsku a Mongolsku. Najdlěši a zdobom najwažniši přitok Oba je Irtyš, kotryž so w Kazachstanje wužórli. Wódny staw Oba je wosebje wotwisny wot počasa. Blisko wuliwa do Obskeho zaliwa leži přerězny wotliw mjez 3.460 m³/s w měrcu a 32.630 po taću sněha w juliju.

## Wotkaz
27. oktobra

**27. oktobra** abo **27. winowca** je 300. dźeń gregorianiskeje protyki (301. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 65 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki
* 1991: Turkmenistan bu njewotwisny wot Sowjetskeho zwjazka.

## Narodniny

* 1945: Luiz Inácio Lula da Silva – brazilski politikar, statny prezident
* 1950: Alfons Kienzle – sakski politikar
* 1963: Farin Urlaub – němski spěwar *(Die Ärzte)* a awtor
* 1972: Santiago Botero – kolumbiski kolesowar
* 1978: Vanessa Mae – singapurska wiolinistka
* 1984: Kelly Osbourne – britiska hudźbnica

## Wumrěće
* 1948: Pawoł Lejnik – serbski mały fabrikant a kulturny prócowar
* 1968: Lise Meitner – awstrisko-šwedska jadrowa fyzikarka
* 2010: Néstor Kirchner – argentinski politikar a statny prezident
* 2011: Ben Budar – serbski spisowaćel a přełožowar
* 2013: Lou Reed – US-ameriski hudźbnik
* 2015: Alfons Frencl – serbski wučer, chronikar a spisowaćel
* 2020: Cornelius Weiss – němski wědomostnik, wysokošulski rektor a politikar; MdL

## Swjate dny
* katolski: Sabiny
* ewangelski: Olausa a Lorenca Petri

## Wotkaz
Michael Jackson (spisowaćel)

**Michael James Jackson** (* 27. měrca 1942 we Wetherby; † 30. awgusta 2007 w Londonje) bě jendźelski nowinar a spisowaćel. Wón bě eksperta za piwo a whisky a je znate knihi wo tych temach napisał. Jackson je po swěće pućował, zo by lokalne sorty piwa a jich pochad zeznał. Jeho knihi su so předali we wjace hač 3 milionach eksemplarow na cyłym swěće a buchu přełožene do wósomnaće rěčow.

Jeho *Michael Jackson's Malt Whisky Companion* z lěta 1989 bě dotal najpopularniša kniha wo whisky. Nětčiša teorija *piwowych stilow* bazěruje předewšěm na knihach Jacksona *The World Guide To Beer* z lěta 1977.

Jackson je pisał za britiskej nowinje *[[The Independent]]* a *[[The Observer]]*. W lěće 1990 je dźěłał při dokumentariskej seriji *The Beer Hunter* w britiskej telewiziji Channel 4; serija měješe wosebje w Zjednoćenych statach wulki wuspěch.

W lěće 2006 wozjewješe, zo bě wot něhdźe dźesać lět parkinsonowu chorosć měł. Wumrě doma wot ataki wutroby.

## Žórła
Južnochinske morjo

**Južnochinske morjo** (, pinyin *Nán Hǎi*, ) je nakromne morjo w zapadźe Ćicheho oceana při juhowuchodnej kromje Azije. Mjezuje z Chinu na sewjeru, z Chinskej republiku na sewjerowuchodźe, z Filipinami na wuchodźe, z Malajziju a sultanatom Brunei na juhowuchodźe, z Indoneskej na juhu a zapadźe a z Vietnamom, Kambodźu a Thailandskej na zapadźe. Je zwjazane z Wuchodochinskim morjom na sewjerowuchodźe, z Filipinskim morjom na wuchodźe, ze Suluskim morjom na juhowuchodźe, z morjom Java na juhu a přez Malakkaski přeliw z Andamanskim morjom w Indiskim oceanje na zapadźe.

Přestrjeń Južnochinskeho morja je 3,5 miliona kwadratnych kilometrow, maksimalna hłubokosć je 5559 metrow.

## Wotkaz
*
Ochotske morjo

**Ochotske morjo** (, ) je nakromne morjo w sewjerozapadźe Ćicheho oceana. Na wuchodźe mjezuje z połkupu Kamčatka, na juhowuchodźe z Kurilemi, na juhozapadźe z japanskej kupu Hokkaido, na zapadźe ze Sachalinom a na sewjeru z ruskej twjerdźu. Přestrjeń Ochotskeho morja je někak 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 3521 metrow. Najwažniši přitok Ochotskeho morja je rěka Amur. Wuznamne přistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.

## Wotkaz
Běłe morjo

**Běłe morjo** () je nakromne morjo Barentsoweho morja a tuž tež Sewjerneho polarneho oceana. Leži při sewjernym brjoze europskeho dźěla Ruskeje, južnje połkupy Kola.

Přestrjeń Běłeho morja je něhdźe 90.000 km² a maksimalna hłubokosć je 330 metrow.

Najwažniši přistaw při Běłym morju je Archangelsk.

## Wotkaz
Debora Patta

**Debora Patta** (* 13. julija 1964, Zimbabwe) je němska žurnalistka, kotraž bě wot 1984 do 1990 šefredaktorka němskich nowin Radio702, wot 1990 do 1998 šefredaktorka němskich nowin e.tv.

## Bibliografija

* Anne Maggs a Debora Patta; *Baby Micaela: the inside story of South Africa's most famous abduction case*; Zebra Press, 1996; ISBN 9781868700493
* Rory Steyn a Debora Patta; *One step behind Mandela: the story of Rory Steyn, Nelson Mandela's chief bodyguard*; Zebra Press, 2000; ISBN 9781868722693

## Myta
* 1992: South African Checkers Journalist of the Year
* 2004: Vodacom Journalist of the Year Gauteng Region
* 2004: MTN 10 Most Remarkable Women in Media
* 2007: Simonsvlei Journalist Achiever of the Year
* 2009: Vodacom Women in the Media
* 2010: CEO Magazine South Africa's Most Influential Women in Business and Government
* 2010: *Tricolor Globe Award* ab *Italian Women in the World Association*.

## Nóžki


## Wotkazaj

* ''Who's Who SA de Debora Patta''
* ''Conference Speakers International''
Beringowe morjo

**Beringowe morjo** je nakromne morjo Ćicheho oceana. Leži w sewjernym dźělu Ćicheho oceana, při hranicy ze Sewjernym polarnym oceanom, z kotrymž je přez Beringowy přeliw zwjazane. Na zapadźe mjezuje z ruskej twjerdźu, z połkupomaj Kamčatka a Čukotka w Aziji, a na wuchodźe z Alasku, zwjazkowym statom Zjednoćenych statow Ameriki na kontinenće Sewjerna Amerika.

Přestrjeń Beringoweho morja je něhdźe 2,3 miliony kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 4191 metrow.

## Wotkaz
Marko Smoler

**Marko Domaš Aleksander Smoler** (* 21. decembra 1857 na Židowje; † 11. apryla 1941 w Budyšinje) bě nakładnik a redaktor, mjez druhim Serbskich Nowin.

## Žiwjenje

Marko Smoler narodźi so jako syn Jana Arnošta Smolerja na Židowje. Po měšćanskej preparandźe wopyta Marko Smoler gymnazij w Budyšinje. Wosebje w swojich młodych lětach spisa a přełožowaše tež powědančka z rušćiny a čěšćiny. Wón běše w lěće 1875 sobuzałožer Schadźowanki a wot lěta 1877 načolnik Smolerjec knihićišćernje w Budyšinje na Lawskich hrjebjach. Za čas Smolerja wuchadźachu w jeho nakładnistwje nimale wšitke serbske nowiny a časopisy. Wot 1884 do 1937 běše redaktor a wudawaćel Serbskich Nowin. Smoler, kotryž běše w mnoho serbskich towarstwach, kaž na přikład Budyskej Bjesadźe aktiwny, załoži 1920 hromadźe z Hermanom Šlecu a Janom Skalu w Budyšinje prěnju serbsku sokołsku jednotu.

Marko Smoler běše wot 1879 čłon, wot 1923 čestny sobustaw Maćicy Serbskeje kaž tež čestny sobustaw Maticy Srpskeje w Novim Sadźe.

Wón bu na Budyskim Hrodźišku w Smolerjec swójbnym rowje pochowany.

## Wotkaz

## Žórło
Apache OpenOffice

**Apache OpenOffice** je swobodna běrowa software, kotraž wot paketa **OpenOffice.org** pochadźa.

Wobstejo mjezy druhim z procesora teksta *Writer*, programa za tabelarisku kalkulaciju *Calc*, programa za prezentacije *Impress* a programa za datowe banki *Base*. Składuje dataje w formaće OpenDocument (ODF), kiž je standard ISO/IEC, móžno pak je tež konwersija do druhich formatow, na přikład Microsoft Office.

Apache OpenOffice je dźělnje kompatibelny z LibreOffice, kiž je so wot OpenOffice.org wotšćěpił, nic jenož w formaće datajow, ale tež dźělnje což nastupa přidawki.

## Rozšěrjenje
Jako *OpenOffice.org*, paket je so často we wjele distribucijach Linuxa jako standardowa běrowa software wuběrał. Hdyž konflikt mjezy OpenOffice a LibreOffice nastawa, rozsudźuje so wjetšina distribucijow za LibreOffice.
Přełamoškrutowa tektonika

Z **přełamoškrutowej tektoniku** wopisuje so proces wutworjenja horinow, kotrež nastachu přez pohibowanje poměrnje małych škrutow. Horiny, kotrež přez tutón proces nastachu, mjenuja so **přełamoškrutowe horiny**. Porno tomu wopisuje platowa tektonika pohibowanje kontinentalnych platow a w tutym zwisku tež nastaće sfałdowanych horinow.

K přełamoškrutowym horinam słušeja mjez druhim srjedźne horiny Němskeje, kaž Smoliny, Durinski lěs abo Rudne horiny. Geologisce widźane su tute wo wjele starše hač sfałdowane horiny, kaž Alpy. 

## Nastaće přełamoškrutowych horinow
Wuměnjenje za wutworjenje přełamoškrutowych horinow tworitaj tektoniski ćišć (na přikład pohibowanje platow abo wulkanizm) a krute, krjechke horinske žro, kotrež so wjac sfałdować njehodźi (kaž zornowc, gnajs abo šćěpjel).

Přez koliziju prakontinentaj Lawrazije a Gondwany za čas karbona (před něhdźe 350 do 290&nbsp;mil. lětami) nasta hoberske horinske pasmo, kotrež so dźensa wot Ameriki, přez sewjerozapadnu Afriku, iberisku połkupu hač do srjedźneje Europy ćehnje. Dokelž kamjenizna přez to hižo wšě fazy sfałdowanja přeběži, dalša deformacija přez nutřkozemske mocy abo tež procesy rozeškrěća a sprostnjenja kamjeniznu sylnje skrući. Na to přizamknje so najprjedy wotnošenje a po tym zapadnjenje horinow. Přez to so něhdyše horiny zhładkowachu. Dalši podzemski ćišć za čas terciera (před něhdźe 100&nbsp;mil. lětami), kotryž je w srjedźnej Europje tež za nastaće Alpow zamołwity, wuskutkuje so tež na hižo sfałdowane a zrunane horiny. Dokelž běše tutón zdónk horinow hižo metamorfnje formowany a tohodla sylnje skrućeny, njebě dalša deformacija w zmysle sfałdowanja móžne. Sylny ćišć a snadna přetworliwosć kamjenizny złama tuž horiny do jednotliwych škrutow. Škruty móžachu so při tym wertikalnje pozběhnyć respektiwnje spadnyć kaž tež so horicontalnje přećiwo sebi přesunyć. Z tutych wšelakich pohibow sćěhowachu tež wšelake formy powjercha, kotrež přěłamoškrutowe horiny charakterizuja. Tute dźěla so po družiny do horstow (němsce *Horst*) a hrjebinow (němsce *Graben*) kaž w Smolinach abo pultowych škrutow w Rudnych horinach.

Zdźěla je krajina, kotraž so přez přełamoškrutowu tektoniku tworješe jenož ćežko spóznajomna. Za tym kak dołho leži přełamanje kamjenizny wróćo, su wotnošenje a wotsadźenje slědy zawostajili. Tak je Hornjorynska nižinowa runina, kotraž so za čas terciera přełama hišće derje jako hrjebina widźomna, rěka Ryn pak dno hižo ze stami metrami šćerkom napjelni. 

## Literatura
* Informaciske łopjeno k přełamoškrutowym horinam nakładnistwa Klett.
Nižina

Jako **nižina** pomjenuje so jara płona krajina, kotraž leži hač do něhdźe 200&nbsp;metrow wysoko nad morjom, kaž w Němskej na přikład Sewjeroněmska nižina.

## Nastaće nižinow
W času nastaća srjedźoeuropskich nižinow knježeše lodowa doba. Lodowe masy pokrychu cyłu sewjernu Němsku. Lodowcy pohibowachu so a zahrjebachu njekrute walanki pod so. Z tym nastachu spódnje moreny. Woni zamknychu njekrute kamjenizny do so. Přez nječisty lód (z kamjeniznami a druhimi wulkimi wotpadkami) so lodowc a zemja jara šudrowaštaj. Tak nastachu niske kónčiny.

### Nastaće nižiny w staromorenowym kraju
Glacialna serija njemóžeše so hižo wjace w staromorenowych krajinach zachować. Přez wotnošenje hórskich hrjebjenjow pjelnjachu so jězory ze zemskej pódu. Z tym pozhubi so mnohostronskosć powjerchowych formow. Přez někotre lěta so kónčina dospołnje zruna. Tak so tež husta syć rěkow wosłabi a nastachu tak mjenowane suche doły. Někotre materialije so z pomocu wětřika wotnošowachu a so jako pěskowe płoniny wotsadźichu. Tute tworja dźensa zakład za wulke jehlinowe lěsy.

### Nastaće nižiny w młodomorenowym kraju
Młodomorenowy kraj mjenuje so krajina, kotraž nasta we Wisłanskej zymnej dobje. Najdalše zadobyće tuteje doby skónči so při Sewjernej hórčinje. Přičiny wotměnjateho reliefa w młodomorenowym kraju su rozdźělne zadobywanja lodu a z tym zwjazane nakromne połoženja za čas tuteje doby, ale tež młoda geologiska staroba.
Zo je spódnja morena bohata na topografiskich formach a jězorach je wuskutk stajnych procesow wotnošenja a wospjetneho wotsadźenja. Wottata woda napjelnješe mnohe wuhładźene doliny, tak zo so wuběžkožłobinowe jězory a eroziske hrjebiny nastachu.

Spódnje moreny, kotrež su jasnje widźomne, su hač do 180&nbsp;metrow wysoke hórske hrjebjenje, na kotrež so płone nasypy nutřkokrajnych lodowych rozběžkow jako sandery wotsadźichu. Rozběžki wotběžachu reliefowych poměrow dla přeco do směra na Sewjerne morjo.
Nastaće nižiny

Za čas pleistocena pokrywaja nutřkokrajne lodowe płoniny wjace króć wulke dźěle sewjernej połkuli. Powjerchi so přez procesy wotnošenja, transporta a wotsadźenja přeformuja, přez to nastanu typiske krajiny. Wulkorumowe změny klimy su za rozpřestrjenje nutřkokrajneho loda,  w pleistocena, zamowłići.

Tute klimatiske změny běchu lodowe doby wotměnjace z ćopłymi dobami. Přez dlěše trajace lodowe doby, lodowcy rozrosćechu a so na hoberske nutřkokrajne lodowe masy zjednoćichu. Nastachu lodowcy z wysokosće třoch metrow, kiž sahachu hač na kromu srjedźnych horinow. Přez změny klimatiskich poměrach so lód dale zadobywaše. Staromorenowy kraj nastaše přez halštrowsku a solawsku zymu. Krajinje wisławskej zymy, mjenuja so młodomorenowy kraj.

**W staromorenowym kraju**

Glacialna serija so w tutych kónčinach njemóžeše zachować. Zymnodobowe wotsadźenja přisłušachu, dla staroby, wjele dlěšim wotsadźenskim a překładowanskim procesam. Wjele so změni, přez wotnošenje hórskich hrjebjenjow a napjelnjenje jězorow ze zemju. Sćěhi toho běše potom, zo so mnohosć tych powjerchowych formow pozhubi a kónčina so zruna. Runje tak so tež husta syć rěkow wosłabi. Štož zwosta běchu suche doły (rumle). Pěskowe płoniny nastachu přez wotsadźenje, z wětřikom wotnošenych, materialijow. Tute so dla stupanje reliefa wotsadźichu. Kamjenjate płoniny (geest) zwostachu kotrež běchu na relief, kaž tež na wutki chude. Druhdy so wutworichu nutřkokrajne nawěwy. Wot tutych je pěskojta póda za naše jehlinowe lěsy zakład.

**W młodomorenowym kraju**

Młodomorenowy kraj napadny přez wotměnjaty relief, kotrež nastanje přez mnohich rozdźělnych zadobywanjow loda. Z tym je połoženje nakromne. Rozdźěl k staromorenowemu krajej wobsteji w tym, zo móže so glacialna serija lěpje wobkedźbować. Za čas zymneje doby tworješe spódnja morena přez wotnošenje a wotsadźenje, swój dźensniši relief. Charakterisuje so přez swoju wulku bohatosć na formach a jězorach. Tute nastanu wosebje přez tatu wodu, kotrež pjelni wuhładźene doliny a beži do wuběžkožłobinowych jězorow abo hłubokich erozijowych hrjebinow. Wone so dźensa jako žłobowe jězory pomjenuja. Spódnje moreny spóznajemy přez 180 m wysoke hórske hrjebjenje z wysokej reliefowej energiju.
Luxemburg

**Město Luxemburg** (luxemburgsce *Stad Lëtzebuerg*;  *Ville de Luxembourg*) je stolica a z wjace hač 100.000 wobydlerjemi najwjetše město Luxemburgskeje. Namaka so w juhu wulkowójwodstwa při rěce Alzette. Luxemburg je zarjadniske sydło distrikta a kantona samsneho mjena. Luxemburgčenjo pomjenuja swoje hłowne město zwjetša jenož jako *D'Stad* („město“).

Luxemburg je nimo Brüssela a Strasbourga zarjadniski centrum Europskeje unije ze sydłom wjele europskich institucijow. Wothladajo wot toho je Luxemburg wuznamne financne městno.

66 procentow wobydlerstwa su wukrajnicy bjez luxemburgskeho pasa.

## Wotkazaj

* Oficielna webstrona města
Christian Knauthe

**Christian Knauthe** (tež **Christian Knauth**; * 19. decembra 1706 w Zhorjelcu, † 7. januara 1784 we Friedersdorfje) bě hornjołužiski stawiznar a ewangelski farar we Friedersdorfje pola Markoćic. Płaći jako najwuznamniši hornjołužiski domiznowědnik 18. lětstotka.

## Žiwjenje
Knauthe narodźi so 1706 w Zhorjelcu jako jedne wot dźesać dźěći Gottfrieda Knautha. Po wopyće Zhorjelskeho gymnazija studowaše wot 1728 do 1732 w Lipsku teologiju, filozofiju kaž tež cyrkwinske a politiske stawizny. Přez kontakty k serbskim studentam nawukny tam tež serbšćinu. Wot 1732 dźěłaše jako domjacy wučer we Friedersdorfje. Dźěło jako prědowar započa 1736 w Zhorjelskej cyrkwi Swjateje Trojicy. 

Wot 1741 běše z fararjom Friedersdorfskeje wosady a wukubła tež tamnišich dźěći. W lěće 1765 wozjewješe prěnju wjesnu chroniku Friedersdorfa. Ze swojej knihu *Derer Oberlausitzer Sorberwenden Umständliche Kirchengeschichte* wot 1767 přinošowaše tež k sorabistiskemu slědźenju. Cyłkownje wozjewješe wjace hač 65 ćišćanych spisow. Nimo toho zestaješe wosobinsku knihownju z něhdźe 4600 spisami kaž tež pjenježny kabinet. Zběrka bu pak w lěće 1754 přez woheń zničena.

## Wubrane spisy
* 
* 
* 
* 
* 
*→ dalse digitalizaty pola [[s:Christian Knauthe|Wikisource]]*

## Literatura a biografije
* 
* 
* 
* 

## Wotkaz
Neukirch pola Kinsporka

**Neukirch** je wjes a přisłušaca gmejna na zapadźe sakskeho wokrjesa Budyšin, kotraž słuša k zarjadniskemu zwjazkej Kinspork a ma něhdźe 1.700 wobydlerjow.

## Geografija
Gmejna Neukirch leži w zapadnej Hornjej Łužicy mjez Kinsporkskej holu na sewjerozapadźe a zapadołužiskimi horami na juhowuchodźe. Susodne gmejny su Sepicy na sewjeru, Kamjenc na wuchodźe, Haselbachtal na juhu a město Kinspork na zapadźe. Kamjenske stare město namaka so dźesać kilometrow wuchodnje wot Neukircha.

Z přerěznje 43 wobydlerjemi na kwadratnym kilometru je gmejnski teritorij poměrnje rědko wobsydleny.

### Gmejnske dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:
* Chojny *(Koitzsch)*, 275 wobydlerjow
* Kočica *(Gottschdorf)*, 259 wobydlerjow
* Neukirch, 460 wobydlerjow
* Šmorkow *(Schmorkau)*, 485 wobydlerjow
* Weißbach, 274 wobydlerjow

### Wobchad
Přez Neukirch běži statna dróha 100 mjez městomaj Kinspork a Kamjenc. Wjesny dźěl Šmorkow leži při zwjazkowej dróze 97 (Drježdźany–Wojerecy). Na dwórnišću we Weißbachu zastawachu hač do lěta 1998 wosobowe ćahi wot Drježdźan do Njedźichowa. Čara bu w lětomaj 2004 a 2005 wottwarjena.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje Neukircha jako sydło ryćerja *Theodericus de Nuenkirchen* pochadźa z lěta 1225, tehdy mějachu we wjesce tež hižo cyrkej, po kotrejž so sydlišćo pomjenowaše. Wjesny dźěl Šmorkow naspomni so prěni raz w lěće 1342. Nětčiša gmejna Neukirch bu přez gmejnsku reformu w lěće 1994 z gmejnow Neukirch, Šmorkow, Kočica a Weißbach załožena. Chojny słušeja wot 1999 ke gmejnje.

## Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).

### Wjesnjanosta
Wjesnjanosta Neukircha je wot lěta 2022 bjezstronski Harald Haase.

## Žórła


## Wotkaz
Kabinet Merkel III

**Kabinet Merkel III** běše wot 17. decembra 2013 hač do 14. měrca 2018 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje we 18. legislaturnej periodźe. Kabinet wulkeje koalicije stronow CDU, CSU a SPD pod zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) bě 23. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet

## Wotkaz
* Kabinettsliste: Das sind Merkels wichtigste Minister, w: *spiegel.de*, 15. decembra 2013, 13.50 hodź.
Wulka koalicija

**Wulka koalicija** je knježerstwowa koalicija najsylnišeju stronow w parlamenće. W zwjazkowej republice Němskej stej to tradicionelnje CDU/CSU a SPD, tak mjenowanej ludowej stronje. W knježerstwowych dobach wulkich koalicijow je parlamentariska opozicija chětro mała, štož je hłowny dypk kritiki napřećo tajkim politiskim konstelacijam.

Wulke koalicije knježachu w Němskej dotal tři razy na zwjazkowej runinje: wot 1966 do 1969 pod Kurtom Georgom Kiesingerom a wot 2005 do 2009 kaž tež wot 2013 pod kanclerku Angelu Merkel.

W Awstriskej bě wulka koalicija po Druhej swětowej wójnje najčasćiši koaliciski model.
Kabinet Merkel II

**Kabinet Merkel II** běše wot 28. oktobra 2009 hač do 17. decembra 2013 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 17. legislaturnej periodźe. Kabinet tak mjenowaneje čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) bě 22. kabinet zwjazkoweje republiki.

Koaliciske zrěčenje steješe pod titulom *Rosćenje. Kubłanje. Zhromadnosć.*

## Kabinet

## Žórła
Kabinet Merkel I

**Kabinet Merkel I** bě wot 22. nowembra 2005 hač do 28. oktobra 2009 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 16. legislaturnej periodźe. Kabinet wulkeje koalicije stronow CDU, CSU a SPD pod zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) bě 21. kabinet zwjazkoweje republiki.

Koaliciske zrěčenje steješe pod titulom *Zhromadnje za Němsku. Ze zmužitosću a čłowjeskosću.*

## Kabinet
Kabinet Schröder I

**Kabinet Schröder I** bě wot 27. oktobra 1998 hač do 22. oktobra 2002 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 14. legislaturnej periodźe. Prěni kabinet tak mjenowaneje čerwjeno-zeleneje koalicije stronow SPD a Zwjazk 90/Zeleni pod zwjazkowym kanclerom Gerhardom Schröderom (SPD) bě 19. kabinet zwjazkoweje republiki.

## Kabinet
Kamor

**Kamor** je mebl, kotryž móže so z pomocu jednoho abo dweju durjow začinić. Nimo toho so z deskami a hóčkami wuhotuje.

## Wužiće
W kamorje móžeja so drasty, šaty, jědź, sudobja abo druhe objekty składować. 

## Nóžki
Wšědna kultura

**[[Wšědna kultura]]** su nałožki, zwučenosće a předmjety wšědneho dnja, kotrež so jako kultura w zmysle tworjaceho wuměłstwa, hudźby a literatury ze strony definowaceje elity (wysokeje kultury) njepřipóznawaja. Wobchadnorěčnje rěči so tež wo *masowej kulturje*.

Přepytowanje wšědneje kultury je centralna tema w ludowědźe, sociologiji, kulturnej a medijowej wědomosći.

Na polu mjezynarodneho prawa zaběra so UNESCO w ramiku zrěčenja k zdźerženju imaterielneho kulturneho herbstwa mjez druhim z wšědnej kulturu.
Sigmar Gabriel

**Sigmar Gabriel** (* 12. septembra 1959 w Goslaru) je politikar Socialnodemokratiskeje strony Němskeje a bě wot 17. decembra 2013 naměstnik zwjazkoweje kanclerki a zwjazkowy minister za hospodarstwo a energiju w kabineće Merkel III. Dnja 27. januara 2017 přewza wot Franka-Waltera Steinmeiera zastojnstwo wonkowneho ministra, kotrež wukonješe hač do 14. měrca 2018. Kabinetej Merkel IV hižo njepřisłušeše.

Wot 2009 do 2017 bě Gabriel zwjazkowy předsyda strony SPD.

## Žiwjenje
Gabriel narodźi so jako druhe dźěćo komunalneho zarjadnika Waltera Gabriela a chorobneje sotry Antonie Gabriel w Goslaru. Po dźělenju staršeju bě w prěnich dźesać lětach pola nana a wowki žiwy, potom pola maćerje. Gabriel je ewangelski a wot 2012 w druhim mandźelstwje z Anke Gabriel woženjeny. Wón ma dorosćenu dźowku z prěnjeho mandźelstwa (* 1989) a druhu z nětčišej mandźelskej (* 2012).

Sigmar Gabriel złoži 1979 na Goslarskim radnym gymnaziju maturu. Po wobornej słužbje studowaše wot 1982 w Göttingenje germanistiku, politiku a sociologiju, štož 1987 ze statnym eksamenom za gymnazialne wučerstwo absolwowaše.

## Politiska karjera
Gabriel je wot 1977 ze sobustawom SPD. Wot 1976 do 1989 bě w Socialistiskej młodźinje (SJD) aktiwny, mjez druhim jako předsyda Goslarskeje městneje skupiny, předsyda Brunšwikskeho wobwodneho zwjazka a naposledku jako čłon zwjazkoweho předsydstwa. Na komunalnej runinje bě wot 1987 do 1998 ze čłonom Goslarskeho wokrjesneho sejmika a wot 1991 do 1999 ze čłonom měšćanskeje rady. 1990 bu k prěnjemu razej do delnjosakskeho krajneho sejma woleny, kotrehož zapósłanc wosta do 2005. Wot 1998 do 1999 a znowa mjez 2003 a 2005 bě frakciski předsyda SPD w krajnym sejmje.

Dnja 15. decembra 1999 přewza zastojnstwo delnjosakskeho ministerskeho prezidenta, po tym zo bě jeho předchadnik Gerhard Glogowski po jenož 14 měsacach dla porokowanjow korupcije wotstupił. Pola wólbow ke krajnemu sejmej dnja 2. februara 2003 zhubi SPD z Gabrielom přećiwo CDU pod načolnym kandidatom Christianom Wulffom swoju knježerstwowu wjetšinu.

### Zwjazkowa politika (wot 2005)

Při wólbach k zwjazkowemu sejmej w lěće 2005 doby Sigmar Gabriel direktny mandat we wólbnym wokrjesu Salzgitter–Wolfenbüttel z 52,3 procentami hłosow. We wólbach wot 2009 (44,9 %) a 2013 (46,6 %) móžeše mandat zakitować. 

Wot 22. nowembra 2005 hač do 27. oktobra 2009 bě we wulkej koaliciji ze zwjazkowym ministrom za wobswět, přirodoškit a wěstotu reaktorow w kabineće Merkel I. Po přěhratych wólbach 2009 bu 13. nowembra na zwjazkowym stronskim zjězdźe SPD w Drježdźanach z 94,2 procentami hłosow za noweho zwjazkoweho předsydu woleny. Na zjězdomaj w decembru 2011 a w nowembru 2013 bu z 91,6 resp. 83,6 procentami znowa wuzwoleny.

Na mjezynarodnej runinje bě wot 2009 do 2012 jako zastupjer SPD z wiceprezidentom Socialistiskeje internacionale.

## Pozicije
Jako wobswětowy minister wjedźeše politiku swojeho předchadnika Jürgena Trittina dale a zasadźeše so za spušćenje wužiwanja atomoweje energije. Pola dalewuwiwanja Kyotoskeho zrěčenja za škit klimy prócowaše so wo wodźacu rólu Europskeje unije.

## Wotkazy

* Oficielna webstrona 
* Biografija na webstronach zwjazkoweho sejma
Stólc

**Stólc** (tež **stoł**) je mebl, na kotrymž jedna wosoba móže sedźeć. Za zhotowjenje stólca so móžeja rozdźělne materiale wužiwać, kaž na př. drjewo, kow a druhe. 

## Žórło
Peter O'Toole

**Peter Seamus Lorcan O'Toole** (* 2. awgusta 1932 w Connemarje, † 14. decembra 2013 w Londonje) bě irski dźiwadźelnik a filmowy hrajer.
Clive Dunn

**Clive Robert Benjamin Dunn** (* 9. januara 1920 w Londonje &ndash; 6. nowembra 2012) bě britiski dźiwadźelnik.
Łožo

**Łožo** je mebl, na kotrymž móže so čłowjek ležo wotpočować, spać abo seks měć.

## Žórło
 

## Wotkaz
Christopher Plummer

**Arthur Christopher Orme Plummer** (* 13. decembra 1929 w Toronće, † 5. februara 2021, we Westonje) bě kanadiski dźiwadźelnik.
Christopher Lee

**Christopher Lee** (* 27. meje 1922 w Londonje; † 7. junija 2015 runje tam) bě britiski dźiwadźelnik a spěwar. Wón hraješe we wjace hač 250 filmach mjez druhim hrabju Drakulu, Frankensteina abo kuzłarja Sarumana w trilogiji „Knjeza pjeršćenjow“. Nimo toho bě metalowy hudźbnik a měješe hišće we wysokej starobje hudźbne wuspěchi.

## Wotkaz
Donald Pleasence

**Donald Pleasence** (* 5. oktobra 1919 w Worksopje; † 2. februara 1995 w Saint-Paul de Vence, Francoska) bě britiski hrajer.

## Eksterne wotkazy
Martin Landau

**Martin James Landau** (* 20. junija 1928 w Brooklyn, New York; † 15. julija 2017 w Los Angeles) bě US-ameriski filmowy hrajer. Za swoju rólu w filmje *[[Ed Wood]]* spožči so jemu w lěće 1995 Oscar jako najlěpši pódlanski hrajer.
Le Corbusier

**Le Corbusier** (* 6. oktobra 1887 w La Chaux-de-Fonds w šwicarskim kantonje Neuenburg; † 27. awgusta 1965 w Roquebrune-Cap-Martin pola Monaca; poprawom **Charles-Édouard Jeanneret-Gris**) bě šwicarsko-francoski architekt, teoretikar architektury, měšćanski planowar, moler, rysowar, rězbar a designer meblow. 

Po přikładźe mjena swojeho pradźěda kaž tež swojeho wuwučowarja Charlesa l’Éplatteniera přiwza spočatk 1920tych lět w Parisu pseudonym Le Corbusier.

## Wotkaz