Čěšćina

**Čěšćina** *(čeština)* je zapadosłowjanska rěč, kotraž so hłownje wot Čechow rěči. Wona je najbóle přiwuzna słowakšćinje, z kotrejž twori zhromadnu podskupinu zapadosłowjanskich rěčow a nimo toho serbšćinje, pólšćinje a kašubšćinje. Čěska rěč słuša k słowjanskim rěčam w swójbje indoeuropskich rěčow.

Čěsce rěči cyłkownje wokoło dwanaće milionow ludźi, z toho w Čěskej samej něhdźe dźesać milionow a nimo toho tež w Słowakskej, Zjednoćenych statach Ameriki, Kanadźe, Němskej, Awstriskej, Awstralskej, na Ukrainje a w druhich krajach.

Čěšćina a słowakšćina stej mjez sobu derje zrozumliwej. Pisomnje datej so wobě rěči najjednorišo přez pismiki *[[ř]]*, *[[ě]]* a *[[ů]]* rozeznawać, kotrež jeničce w čěšćinje eksistuja, nic pak w słowakšćinje. Porno tomu ma tuta pismiki *[[ä]]*, *[[ô]]*, *[[ľ]]*, *[[ĺ]]* a *[[ŕ]]*, kotrež čěšćina njeznaje.

## Gramatika
Deklinacija a konjugacija so přewjedźetej z kóncowkami (a/abo małkimi změnami na kmjenje). Eksistuja wjacore deklinacije a wjacore konjugacije, ale tež mnoholičbne njeregularnosće. Słowoslěd je relatiwnje swobodny a zmóžni stilistiske diferencowanja.

### Deklinacija
Čěšćina je sylnje flektěrowaca rěč ze sydom gramatiskimi padami (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, wokatiw, lokatiw, instrumental) w singularje a pluralu. Kaž w němčinje a romaniskich rěčach móže gramatiski genus substantiwow tež při poprawom bjezsplažnych wěcach być muski abo žónski. Při tym ma čěšćina štyri genusy, a to muski žiwy, muski nježiwy, žónski a srjedźny.

Kaž we łaćonšćinje a druhich słowjanskich rěčach njeeksistuja ani definitny ani njedefinitny artikl.

Njeregularnej stej genitiw a wokatiw słowa *bůh* (Bóh), přirunajo z druhich muskimi žiwymi substantiwami z twjerdej kóncowku: bůh / boži (boha) / Bože (O Bože) na rozdźěl wot *hoch* (hólc) / *hocha* / *hochu*.

Wot wjacorych adjektiwow a participow eksistuja krótku formu a dołhu formu, kotrejž po genusy, numerusy a padźe deklinujomne su. Krótka forma ma přeco funkciju predikatiwuma  a maja redukowanu paradigmu. Mjez tym so při adjektiwach krótka forma nimale jenož w powyšenym stilu wužiwa, je wužiće krótkich/dołhich formow participow w perifrastiskim pasiwje tež we wobchadnej rěči rozeznawace woznamow, na př. *okno bylo zavřeno* (podawkowy pasiw: *wokno bu zawrjene*) vs. *okno bylo zavřené* (stawowy pasiw: *wokno bě zawrjene*)

Njemała ličba substantiwow so kaž adjektiwy deklinuje.

Čěšćina ma slědowacych sydom padow, kotrychž tradicionalny slěd naličenja njeje identiski ze serbskim:

Dale znaje čěska rěč jednotu a mnohotu, ale tež zbytki duala su zachowane – na přikład ličbniki *dvě, obě* (7. pad): s oběma (se dvěma) rukama, nohama, očima, ušima (dwojota, dual); ale s oběma (se dvěma) ženami, muži.

### Mjena
Kaž w serbšćinje a druhich słowjanskich rěčach eksistuje wot wšěch swójbnych mjenow wosebita žónska forma, markěrowana najčasćišo přez sufiks *-ová*. W Čěskej so wona tež za mjena druheho pochada wužiwa, na př. Zdeňka Müllerová.

Geografiske mjena na -sk- su w čěšćinje stajnje neutrum a so wukónča tohodla w nominatiwje a akuzatiwje na -o: *Slovensko* (Słowakska), *Lipsko* (Lipsk), *Slezsko* (Šleska, polscé Śląsk). Mnoholičbne městnostne mjena na *-vice* su gramatisce pluraliatanta, to rěka zo steja hižo we swojej zakładnej formje w pluralu (přirunaj serbske wjesne mjena na -icy abo -ecy). Tež městnostne mjena na *-nice* steja husto w pluralu, nic pak přeco. Dalše mjena w gramatiskim pluralu su mjez druhim *Čechy* (Čechi) a *Hradčany* ( *der Hradschin*).

### Konjugacija
Werb ma kategorije aspekt (perfektiwny a imperfektiwny) a tempus (prezens, futur, preteritum), wosoba, numerus a modus (imperatiw, kondicional). Aspekty so zdźěla přez sufiksy (regularnje imperfektiwowanje perfektiwnych werbow), zdźěla přez prefiksy (regularnje perfektiwowanje imperfektiwnych werbow) wuprajeny, w někotryh małych padach tež přez dwěmaj rozdźělnymaj kmjenomaj.

Preteritum a imperfektiwny futur stej z formami pomocneho werba *být* (być) tworjenej.

* *dělal/dělala jsem* 'ja činjach', *dělal/dělala jsi* 'ty činješe', *dělali/dělaly jsme* 'my činjachmy', *dělali/dělaly jste* 'wy činješće', ale w 3. wosobje bjez pomocneho werba: *dělal* 'wón činješe', *dělala* 'wona činješe', *dělali/dělaly* 'woni/wone činjachu';
* *budu dělat* 'budu činić', *budeš dělat* 'budźeš činić' atd.

Při tym rozeznawa čěšćina (kaž tež druhe słowjanske rěče) mjez tym za zańdźenostnu formu a tym za pasiw wužiwany partizip: *slyšel/slyšela jsem* 'sym słyšał/słyšała', *slyšen/slyšena jsem* 'ja bu słyšany/słyšana'.

### Numerale
Numerale wot 21 hač do 99 so móžeja w dwojakimaj wašnjomaj rěčeć. Nimo *dvacet tři* (łaćonsce *viginti trēs*) eksistuje tež *třiadvacet* ( *dreiundzwanzig*). Tutón fenomen je přez lětstotkow dołhi němsko-čěski rěčny kontakt wujasnjomny.

Kaž tež w druhich słowjanskich rěčach steja substantiwy po ličbnikach wot *pět* (*pjeć*) w genitiwje plurala, jeli ličbnik w nominatiwje, genitiwje abo akuzatiwje steji, tuž na př. *čtyři hrady / pět hradů* (4 resp.. 5 hrodow), *tři koruny / třicet korun / tři sta korun / pět set korun* (3 / 30 / 30 / 300 / 500 koronow). W zbytnych padach kongruěruja ličbnik a substantiw regularnje, tuž na př. *na pěti hradech* (lokatiw).

## Alfabet

Čěšćina so z łaćonskim alfabetom pisa, kotremuž su so diakritiske znamješka přidružili.

Při sortěrowanju a w zapisach (telefonowa kniha) a słownikach so pismiki: **Č, Ch, Ř, Š, Ž** jako samostatne pismiki wobjednawaja  (pismik Ch slěduje pismik H); čěski alfabet ma tohodla dohromady 31 pismikow.

Dospołny čěski alfabet je:

Do spinkow stajene pismiki so při sortěrowanju tak wobjednawaja kaž jim předchadźacy pismik. Tak steji na př. *pět* (= pjeć) před *petrklíč* (= kropačk). Jeli so dwě słowje jeničce přez přiwuznej pismikaj rozeznawatej, steji najprjedy słowo z jednorym pismikom a potom tamne, tuž na př. *pas* (= pas) před *pás* (= pas, wopas).

Ě, Ů a Ý nihdy njewustupuja na spočatku słowa, tohodla su wotpowědne wulke pismiki jara rědke a so jeničce wužiwaja, hdyž so cyłe słowo we wulkich pismikach pisa (na př. MĚSTO).

Pokiw: Dokelž so diakritiske znamjenja w syći přeco korektnje njezwobraznjeja, pisaja so čěske mjena husto tež bjez tajkich pisaja.

Čěske pismiki z diakritikami:

## Čěske zwuki

### Wokale

Eksistuja krótke a dołhe wokale.

We wosebitych kontekstach alterněruje dołhe wokale z krótkimi, přirunaj na př. *hlava* (hłowa) a *hlávka* (hłójčka) abo *mýt* (myć) a *myji* (ja myju). Z historiskich přičinow wotpowěduje pak krótkim wokalej nic přeco wotpowědny dołhi wokal, ale poměry su zdźěla komplikowaniše. Wone so móžeja na slědowace wašnje wopisować:

Wosebite konsonanty móžeja funkciju wot wokalow wobsadźować a złóžki tworić: *r*, *l* a (rědko) *m*. To eksistuja tež słowa, kotrež jenož z konsonantow wobsahuja, na př. *krk* "šija", *blb* "hłupak" abo *scvrnkls* "du hast es heruntergeschnipst".

### Diftongi

W čěšćinje eksistuja diftongi *ou*, *au* a *eu*. Diftong *ou* je tež w čěskich słowach a předewšěm  swójskich mjenach časty, mjeztym zo  *au* a *eu* jenož w cuzych słowach abo interjekcijach wustupujetej: poslednjej tworitej w čěskich słowach dwě złóžce, na př. w *neučím* "njewuču", kotrež so třizłóžkowje rěča [].

* Diftong *au* so kaž w němčinje wurjekuje, na př. *auto* [].
* Při wurěkowanju diftonga *ou* so wotewrjeny *o* a njezłóžkotworny wotewrjeny *u* zwjazujetej;
* Při wurěkowanju diftonga *eu* so wotewrjeny *e* a njezłóžkotworny *u* zwjazujetej, přirunaj *leukemie* [].

### Konsonanty

W čěskim prawopisu so rozeznawaja tradicionelnje tak mjenowane twjerde, neutralne a mjechke konsonanty. Mjechko wurěkowane (kaž w druhich słowjanskich rěčach kaž rušćinje) so pak jenož konsonanty ť, ď a ň, w zbytnych padach dźe wo historiske rozeznawanje, kotrež wězo konsekwency za prawopis ma a maćeršćinskim rěčnikam toho wuknjenje poćeža. Čěske dźěći wuknu tohodla w zakładnej šuli tute słowa z neutralnym konsonantom přednošować, w kotrychž so [i] jako y pisa (tak mjenowana *vyjmenovaná* abo *vybraná slova* resp. "wubrane słowa").

#### Tak mjenowane twjerde konsonanty
8 twjerdych konsonantow su:

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach zwuk [i] z y. Wuwzaća su małe cuze słowa kaž 'chirurg', 'kilometr' a 'kino'.

Konsonant *h* njeje nihdy němy. Typisce zastupuje etymologiski *g*, na př. 'hrob' ('row', němsce 'Grab', pólsce 'grob'), noha (noha, pólsce noga). Zwuk a pismik *g* wustupuje porno tomu nimale jenož w cuzych słowach.

#### Tak mjenowane mjechke konsonanty
9 mjechkich konsonantow su:

*Přispomnjenje*: ď so rukopisnje jako dˇ, ť jako tˇ pisa.

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach [i] kaž i.

Twjerde kónčne konsonanty so w wjazanju ze sufiksami na *e* a *i* přećiwo mjechkim wuměnjuja: Nastanje *-ch* + *ě/i* k *-še/-ši*, ale tež *-cký k -čtí* a -h + ě/i k -ze/-zi , tuž *katolický Čech z Prahy* / *katoličtí Češi v Praze* (*katolski Čech z Prahi* / *katolscy Češa w Praze*). A *-k* + *ě/i* nastanje k *-ce/-ci*, ale tež *-ský* k *-ští*, tuž *český žák* -> *čeští žáci* (* čěski šuler* / *čěscy šulerjo*). Mjeztym zo za *ch* kaž tež za najwjetše druhe (w čěšćinje) papatalizujomne konsonanty jenož jedne paltalizěrowanski stopjeń eksistuje, na př. *duch* (duch) / *duši* (duši), eksistuja za *h* dwaj stopjenjej: Praha / v Praze / Pražský (Praha / w Praze / pragerisch).

#### Tak mjenowane neutralne konsonanty abo wobojne zwuki
8 neutralnych konsonantow su:

Po prawopisu pisa so po tutych konsonantach we "wubranych słowach" a někotrych cuzych słowach [i] jako y, hewak jako i. Konsonant *f* wustupuje nimale jenož w cuzych słowach. W požčonkach so wón často přez *b* narunuje, na př. w *barva* (*barba*).

## Tekstowy přikład (Wótće naš)

## Wotkazy

* Čěsko-serbski a serbsko-čěski słownik z gramatiku