Guaranišćina

**Guaranišćina** ( *Guaraní* [], swójske mjeno: *avañe'ẽ* []) je rěč, kotraž so w Paraguayju, w sewjernej Argentinskej, dźělach Boliwiskeje a w juhozapadnej Brazilskej rěči. Słuša k tupi-guaraniskim rěčam.

Guaranašćina ma někak štyri do pjeć milionow rěčnikow. Najwyše trochowanja wuchadźa wot hač do sydom milionow, při čimž liča so tež wosoby, kiž maja jenož snadne znajomosće guaranišćiny, štož so na přikład z wobydlerjemi paraguayskich městow často stawa.

W němskej rěči, ale tež w serbšćinje, su někotre słowa, kotrež wotpowěduja guaraniskim słowam abo kotrež su jim jara podobne. Tute słowa přińdźechu přez španišćinu a portugalšćinu do němčiny, a pochadźeja pak z narěčow guaranišćiny, kotrež so w Paraguayju, Argentinskej, Boliwiskej abo Brazilskej rěčachu, pak z wusko přiwuzneje tupišćiny, na přikład: kapybara, jaguar, jaguarundi, tapir, ananas, maniok, marakas, marakuja, nandu a piranja.

## Stawizny
Guaranišćina je so hižo za čas španiskeje kolonialneje doby wužiwała jako spisomna rěč za křesćanske misionowanje. Jezuitowy stat, kotryž bě wosebje dźěl dźensnišeho wuchodneho Paraguayja a dźensnišeje argentinskeje prowincy Misiones wopřijimał, spěchowaše  guaranišćinu, dokelž jezuića běchu připućowanje běłych sydlerjow jara wobmjezowali a guaranišćinu jako ekskluziwnu rěču wužiwali. We swětnej prowincy Paraguay wokoło Asuncióna pak wostawaše guaranišćina drje dominowaca wobchadna rěč wobydlerstwa, dokelž bě čisło sydlerjow španiskeho pochada poměrnje małe a so tući z domoródnymi měšachu, hamtska rěč pak bě tam ekskluziwnje španišćina, kotraž rěčanu guaranišćinu we wjelorakim nastupanju wobwliwowaše. Z kóncom jezuitskich redukcijow w lěta 1767 je guaranišćina tež tam swoju wosebitu poziciju zhubiła.

Tež w njewotwisnym Paraguayju wostawaše španišćina ekskluziwna hamtska rěč. Mějachu drje guaranišćinu za wažne kulturelne znamjo paraguayiskeje nacije, jeje wužiwanje pak wostawaše na ertnym wužiću a na literaturje předewšěm folkloristiskeho charaktera wobmjezowana.

Hakle w nowej dobje so w Paraguayju započa, guaranišćinu tež w kubłanju a jako hamtsku rěču wužiwać a rozdźělne wužiwane prawopisne systemy k do dalokeje měry fonetiskej ortografiji zjednotnjeć.

## Dialekty

Z wotstawkom najdale rozšěrjena warjeteta guaranišćiny je *paraguayska guaranišćina* [gug], kotraž je z rěče znajmjeńša zdźěla španisce akulturěrowanych wobydlerjow kolonialneje swětneje prowincy Paraguayja kaž tež jezuitoweho stata wuchadźała a tohodla wšelakore španiske wliwy pokazuje. Ma (po SIL) 4,6 milionow kulturelnje mesticiskich rěčnikow. Paraguayska guaranišćina je so prjedy tež w argentinskich prowincomaj Misiones a Corrientes a přimjeznych regionach Brazilskeje rěčała, je tam pak dźensa w domoródnym wobydlerstwje do dalokeje měry wot španišćiny resp. portugalšćiny wutłóčena. Dla připućowanja z Paraguayja eksistuje pak tež dźensa w Argentinskej a Brazilskej wjetša ličba rěčnikow paraguayskeje guaranišćiny.

Njewotwisnje wot paraguayskeje guaranišćiny je so wot indigenych skupinow, kotrež so k ludej Guaraní liča, ličba warjetetow guaranišćiny rěčała, kotrež so zdźěla  jara mjez sobu rozeznawachu a dźensa najčasćišo jenož relatiwnje mału ličbu rěčnikow maja:
* Simba-Guaraní [gnw] (w Boliwiskej, 7000 rěčnikow po SIL International)
* Chiriguano / Guarayo-Guaraní [gui] (50.000 rěčnikow, z tych 34.000 w Boliwiskej a zbytk w Argentinskej a Paraguayju)
* Mbyá-Guaraní [gun] (16.000 rěčnikow, z tych 8000 w Paraguayju, zbytk w Brazilskej a Argentinskej)

W dalšim zmysle su warianty Guaranišćiny tež slědowace:
* Aché abo Guayaqui [guq] (1500 w Paraguayju)
* Kaiwá [kgk] (15.000 w Brazilskej)
* Chiripá abo Ñandeva [ndh] (7000 w Paraguayju, 5000 w Brazilskej)
* Xetá [xet] (w Brazilskej, nimale mortwa)

Mjeztym zo so w Boliwiskej, Argentinskej a Brazilskej stupaca asimilacija rěčnikow tutych warjetetow guaranišćiny na španišćinu resp. portugalšćinu wotměwa, so w Paraguayju w prěnim rjedźe asimilacija na paraguaysku guaranišćinu wotměwa.

## Guaranišćina w Paraguayju

Hromadźe ze španišćinu je guaranišćina w Paraguayju hamtska rěč. Wustawa z lěta 1992 je wězo jedyn małych oficielnych teksty, kotrež bu do guaranišćiny přełoženy.

Oficielnje płaći Paraguay jako "dwurěčny". Realita je bóle komplikowana. Nimale nichtó njerěči jednu z rěčow w jeje čistej formje. Wyše kubłane, měšćanske, eurocentriske woršty rěča  rioplatenisku španišćinu ze zaměšowanych frazami guaranšćiny, mjeztym zo mjenje kubłane, wjesnjanske, burske woršty guaranišćinu z wulkimi podźělemi španiskeho wokabulara rěča, kotraž je jako Jopara [] znata. Šulske kubłanje so w španišćinje wotměwa, wězo so guaranišćina jako dalši předmjet podawa.

Po ludličenju z lěta 1992 su so w Paraguayju slědowace rěče rěčeli:
* Guaranišćina: 1,6 mio. (39,3%)
* Guaranišćina a španišćina: 2 mio. (48,9%)
* Španišćina: 260.000 (6,4%)

K tomu so rěče přidawaja, kotrež su krajodaloko lědma rozšěrjene, kotrymž regionalnje pak wjetši wuznam přistaji:

* Němčina (něhdźe 33% w Departament Boquerón w Gran Chaco)
* Portugalšćina (w někotrych departamentach na hranicy k Brazilskej)
* wostatne indigene rěče (w Gran Chaco)

Přez powjetšowanym wužiće guaranišćiny tež w kubłanju a jako hamtska rěč dźiwachu  na woprawdźitosć, zo wjace hač 80&nbsp;%  paraguayskeho wobydlerstwa je guaranirěčne a njesnadny dźěl ma jenož rudimentarne znajomosće španišćiny.

## Pismo a alfabet

Hačrunjež guaranišćina bu hižo před 350 lětami za misionowe cile pisana, jenož z kongresa w  Montevideo w 1950 jeje alfabet bu normowany. Jeje alfabet je warianta łaćonskeho alfabeta, ale z někotrymi diakritiskimi znamješkami. Wón wobsteji z 33 pismikow, mjez kotrymiž je 12 wokalow a 21 konsonantow. 

Hłowne diakritiske znamješko je tilda, kotraž so při 6 nazalnych wokalach *ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ* a *ñ*  wužiwa. Nimo toho wokale *á, é, í, ó, ú, ý* so wužiwaja, jeli přizwuk słowa  so na poslednjej złóžce njenamaka.

## Fonologija
Guaranišćina dowola jenož złóžki, kotrež so z wokala abo konsonanta plus wokal zestajeja; złóžka, kotraž so na konsonant abo dwaj abo wjace konsonantow hromadźe (nimo "digrafow") kónči, móžne njeje. To šemje **(C)V(V)** wotpowěduje.

Wokale:

* Wokale: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ wotpowěduja mjenje abo bóle španiskim a IPA-ekwiwalentam, hačrunjež druhdy alofony [ɛ], [ɔ] so časćišo wužiwaja; **y** je zawrjeny, centralny njekulowaty wokal /ɨ/.

Nimo toho eksistuja za wšě 6 wokalow tež nazalne warianty (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ). Nazalne wokale su jenož w akcentowanej złóžce distinktiwne. Předpřizwukowe wokale budu nazalne dla nazalneje asimilacije před slědowacymi nazalnymi wokalemi abo nazalnymi konsonantami, njewurjekuja so wšak w druhich padach njenazalnje.

Konsonanty:

### Nazalny sandhi

Z eufoniskich přičinow, so słowa do oralnych a nazalnych zeskupjeja. Słowo je nazalne, jeli wono ma znajmjeńša jedyn z tutych nazalnych pismikow: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ -&nbsp;m - mb - n - nd - ng - nt - ñ , a wšě dalše su oralne. Nazalne słowo dóstawa druhe typy prefiksow a postpozicijow. Na př. postpoziciji *pe*, *ta* bywaja *me* resp. * nda* po nazalnych słowach.

Při tym so /j,k,nd,mb/ do /ñ,ng,n,m/ změna, na př. *nde póra* „twoje šerjenje“, *ne porã* „Sy rjana“.

### Přizwuk a eklipsa
Přizwuk leži najčasćišo na poslednjej złóžce zdónka, mjeztym zo sufiksowe gramatiske morfemy su njeakcentowane (enklitiske).

Dalša wosebitosć je wosebite wašnje nazwukoweje mutacije, *eklipsa*:  Wjele słowow, kotrež so z konsonantom /t-/ započina, změni tutón nazwuk, jeli wot druhich słowow wotwisuja abo so z nimi zestajeja:

Forma *tetyma* so jenož wužiwa, jeli *noha* je njewobsedźana. Jeli wobsedźer je třeća wosoba, njeje wažny abo je njeznaty, potom so forma *hetyma* po potrjechenym słowje wužiwa, mjeztym zo so při prěnjej a druhej wosobje abo před tym mjenowanej wosobje forma *retyma* wužiwa.

Eksistuja někotre substantiwy, kotrež nimaja /t-/ w zakładnych formach, maja wšak tajku změnu.

i To je tak mjenowana inkluděrowaca forma. To rěka, zo narěčana wosoba je zapřijata. (ja+ty/wy resp. mój+twój/waš)

Ale tež eksistuja někotre njeregularne substantiwy z dwěmaj formomaj, na př.
* túva „nan“ -> che ru „mój nan“

Při werbach wužiwana forma wotwisuje wot hierarchije wosobow (1.>2.>3.). Jeli werb je transitiwny a agens steji niže w hierarchiji hač paciens, potom so forma na r- wužiwa, mjeztym zo so we wšěch druhich padach forma na h- wužiwa. Hlej tež w kapitlu Hierarchija wosobow a markěrowanja.
* *Che ahecha ichupe.* „Widźu jeho.“
* *Ha'e cherecha.* „Wón mje widźi.“

## Gramatika
Nomina a werby so tak jasnje kaž w němčinje a serbšćinje njerozeznawaja.

Guaranišćina je sylnje aglutinowaca resp. polysyntetiska rěč. Tuž so wjele afiksow wužiwa.

### Nomina
Při nomenach njeeksistuja ani pady ani genusy. Definitny artikl guaranišćina ani nima. Rozdźěl mjez singularom a pluralom da so zwuraznić, ale kóncowka za plural  (*-kuéra*, nazalnje *-nguéra*) so rědko wužiwa. Město padow a prepozicijow w guaranišćinje so sufiksy a postpozicije wužiwaja.

Kóncowki při substantiwach su tele:
* *-gua* „z (+genitiw)“ (rumnostnje), na př. *ka'aguygua* „z lěsa“
* *-gui* „wot (rumnostnje); dla“; na př. *Perugui* „wot Pedra“. Při pronomenach ma formu *-hegui*, na př. *Nde mitãve chehegui.* „Sy młódši hač ja.“
** *Ha-á ta kavaju ári gui.* „Padnju z konja.“
** *Omano ñembyahýigui.* „Wón je hłodu dla wumrěł.“
** *-guive* ... *-peve* (nazalnje *-meve*, rumnostnje a časowje), na př. *Aretéguive Peru hasymi.* „Ze swjedźenja Pedro je chory.“; *Jajoechapeve.* „Na zasowidźenje“
* *-icha* „kaž“, na př. *yvágaicha hovy* „módry kaž njebjo“
* *-ndive*, *-ndi* „z (+instrumental)“, na př. *Perundive* „z Pedrom“
* *-pe* (nazalnje *-me*, rumnostnje a časowje) „w/na/při (+ lokatiw); k; (datiw); (akuzatiw při pronomenach a wosobach)“, na př. *ógape* „w domje“, *che rógape* „w mojim domje“
** *Ame'ẽ mitãme kamby.* „Dam dźěsću mloko.“
** *Ahecha Perupe.* „Widźu Pedra.“
* *-rehe*, *-re* „na, z, přez, dla“
** *-rehe'ỹ*, *-'ỹre* „bjez“
* *-rupi* „přez; dla; něhdźe“ (rumnostnje a časowje), na př. *Peru oguatami ka'aguýrupi* „Pedro so tróšku přez lěs wuchodźuje.“

Nimo toho eksistuja někotre postpozicije:
* *aja*, *jave* „za čas“, na př. *Arahaku aja ha'yta jepi ypápe.* „Za čas lěća płuwam často w jězorje.“
* *ári* „na (+ lokatiw)“ (rumnostnje), na př. *Kalu igústo oho kavaju ári.* „Karl rady na konje jěcha.“
* *guýpe* „pod (+ instrumental)“ (rumnostnje), na př.
* *jerere*, *jererehe* „wokoło“ (rumnostnje)
* *kotyo*, *ngotyo* „w směrje, do, na (+ akuzatiw)“ (rumnostnje)
* *mboyve* „před“ (časowje)
* *pegua* „wot“, je samo kombinacija z *-pe* a *-gua* a wupraja pochad.
* *rangue* „město“
* *rire* „po (+ lokatiw)“ (časowje), na př. *Peru ohojevy heta ára rire.* „Po dołhim času je so Pedro wróćił.“
Normalnje postpozicije steja direktnje po substantiwje. Ale *guarã* „za (+ akuzatiw)“ so z kóncowku -*pe* resp. -*ve* kombinuje, na př. *Agueru ko kamby nde mită'ipe guarã.* „Přinjesu tute mloko za twoje dźěćo.“

Někotre postpozicije faktisce su substantiwy z kóncowku -*pe* abo z druhej kóncowku, při čimž sćěhowace maja rumnostny woznam:
* *kupépe* „zady, za (+ instrumental)“
* *mbytépe* „srjedź“ (z *mbyte* „połojca; srjednišćo“)
* *rapykuéri* „zady, za (+ instrumental)“ (z *tapy* „srjedźne mjaso“)
** *hapykuéri* „za nim“ (Bazuje na třiformowym słowje, kaž někotre druhe słowa kotrychž bazowe formy so z t- započinaja.)
* *rendápe* „při“ (z *tenda* „městno“)
* *renondépe* „před (+ instrumental)“
* *ykére*, *yképe* „pódla“ (z *yke* „bok“), na př. *Peru oguapy che ykére.* „Pedro sedźi pódla mje.“
Jeli so z *r* započinaja, wone su wot wjaceformowych substantiwow wotwodźene. Tam forma za třeću wosobu so na *h* započina, na př. *hapykuéri* „za nim“.

Druhdy so samo kombinacija z kóncowki a postpozicije stawa:
* *-pe/-ve ǧuarã* „za“
** *amba'apo ndéve ǧuarã* „ja dźěłam za tebje.“

Kóncowka za plural je *-kuéra* (nazalnje *-nguéra*), na př. *che vakakuéra* „moje kruwy“. Ale za ličbnikami so wona njewužiwa, na př. *mbohapy mbarakaja* „tři kóčki“. Sufiks so po jednym z prjedy mjenowanych sufiksow jewi, na př. *ipopekuera* „w jeho rukomaj/rukach“.

Wosebitosć guaranišćiny je nimo toho, zo substantiwy móžeja zańdźenosć a přichod měć. Za přichod so sufiks -**rã** wužiwa, na př. *che rogarã* „mój přichodny dom“. Za zańdźenosć so sufiks -**kue** (nazalnje -**ngue**) wužiwa, na př. *che rogakue* „mój něhdyši dom“.

### Adjektiwy
Adjektiwy nimaja pady, ani genusy. Wone často so jako werby wužiwaja, dokelž wosebity werb za „być“ njeeksistuje. Potom so *posesiwne* pronomeny wužiwaja. Na př. *Che kyra.* „Sym tołsty.“ *Kame iporã.* „Karmen je rjana.“

Komparacija so z pomocu *-ve* „bóle“ stawa, na př. *Nde mitãve chehegui.* „Sy młódši hač ja.“ Ale mjenowany sufiks móže so tež při werbach wužiwać, na př. *Arapoty iporãve.* „Nalěćo je rjeńše.“

Někotre adjektiwy tři formy maja, na př. *hasy* „chory“ ma tež formje *tasy* a *rasy*. Při pronomenach prěnjeje a druheje wosoby so warianta na r- wužiwa, na př. *Che rasy.* „Sym chory.“, mjeztym zo při pronomenach třećeje wosoby so warianta na h- wužiwa, na př. *Hasy.* „Wón je chory.“  *Peru hasy.* „Pedro je chory.“

Někotre sufiksy móžeja jako adjektiw wužiwać.
* *-'i*: *che mitã'i* „moje małke dźěćo“
* *-mi*: *nde membymi* „mój małki syn“, „moja małka dźowka“

Při adjektiwach móžeja so někotre sufiksy a partikle wužiwać.
* *-mi* „tróšku“: *Che rasymi.* „Sym tróšku chory.“
* *-ete*, *-ite* „jara“: *Che táva imombyryete.* „Moje město je jara daloke.“
* *eterei* „jara“: *Kame hasy eterei.* „Karmen je jara chora.“

### Pronomeny
#### Wosobowe a posesiwne pronomeny
Při wosobowych pronomenach Guaranišćina rozeznawa mjez inkluziwnymi a ekskluziwnymi pronomenami prěnjeje wosoby w pluralu.

Zo by pronomeny w datiwje přełožiło, so kóncowka *-ve* (nazalnje *-me*) jako warianta wot *-pe* wužiwa, na př. *chéve* „mni, mi“, *ndéve* „tebi, ći“, *ñandéve* „nam wšěm“, *oréve* „nam“, *peẽme* „wam“. Ale při třećej wosobje formje nimatej podobnosć z prědnimi formami  tabele: *ichupe* „jemu, njemu; jej, njej“ ale w pluralu *ichupe* abo *ichupekuéra* „jim, nim“. Formje za třeću wosobu so tež za akuzatiw wužiwatej, na př. *Ahecha ichupe.* „Widźu jeho/ju.“, mjeztym zo akuzatiw prěnich a druhich wosobow so hinak zwuraznjuja.

Jako posesiwne pronomeny listowane słowa so nic jenož posesiwnje wužiwaja, ale tež při adjektiwach a samo při werbach. Při tym forma třećeje wosoby wot nazwuka słowa wotwisuje.
* *i-* so při konsonantach wužiwaja, na př. *ikure* „jeho/jeje swinjo“
* *hi'-* so při přizwukowanych wokalach wužiwaja, na př. *hi'áva* „jeho/jeje włosy“
* *ij-* so při njepřizwukowanych wokalach wužiwaja, na př. *ijajaka* „jeho/jeje koš“
* *iñ-* so při wokalach wužiwaja, jeli słowo je tak mjenowane nazalne słowo, na př. *iñã* „jeho/jeje sćin“
* *h-* so při třiformowych słowach wužiwaja, na př. *hãi* „jeho/jeje zub“ (zakładna forma je *tãi* „zub“).

Sćěhowacej pronomenaj so jenož  při transitiwnych werbach wužiwatej:
* Refleksiwny pronomen ma formu: *je*: *ahecha* ("widźu"), *ajehecha* ("widźu so")
* Reciprokny pronomen ma formu: *jo*, nazalnje *ño*: *Peru ha Kamen ojohecha.* „Pedro a Karmen widźitaj jedyn druheho.“
Nimo toho eksistujetej dwaj tak mjenowanej portmanteua-morfemaj, kotrejž hodźitej so jenož transitiwnje wužiwać.:
* *ro-* - zwuraznja prěnju wosobu jako agens a druhu wosobu jako paciens w singularje.
** *Rohecha* „Widźu tebje.“
* *po-* - zwuraznja prěnju wosobu jako agens a druhu wosobu jako paciens w pluralu.
** *Pohecha* „Widźu was.“

#### Demonstratiwne pronomeny
Guaranišćina ma sćěhowace demonstratiwne pronomeny, při čimž w pluralu eksistuja wosebite słowa.

*Za widźomne abo přitomne wěcy a wosoby so sćěhowace słowa wužiwaja:*
* *ko* „tutón, tuta, tuto“
* *pe* „tón, ta, to“
* *amo* „tón, ta, to“
* *ã* „tući, tute“
* *ko'ã* „ći, te“
* *umi* „ći, te“
*Za njepřitomne abo njewidźomne wěcy a wosoby so sćěhowace słowa wužiwaja:*
* *upe* „wony“
* *ku* „wony“
* *aipo* „wony“
Mjenowane formy so hromadu ze substantiwami wužiwaja, tuž, wone su adjektiwy. Jeli wone jako substantiwy so wužiwaja, potom so *-va* přida.
* *Mba'épa péva?* „Što to je?“
Tuž, sćěhowace formy nastawaja, z kotrychž někotre maja wariantu bjez srjedźneho v:
* *kóva, kóa*
* *ko'ãva
* *péva, péa*
* *ãva*
* *upéva, upéa*
* *amóva, amóa*
* *umíva, umía*
* *aipóva, aipóa*

=== Konjugacija ===
Guaranišćina ma dwaj typaj werbow, kotrejž matej rozdźělne prefiksy za wosoby.
==== Prěni typ (a-/ai-werby) ====
Prěni typ (*areal*-werby) ma prefiksy *a-*, *re-*, *o-* (w singularje), *ja-* (nazalny *ña-*), *ro-*, *pe-*, *o-* (w pluralu). Při někotrych werbach so mjez jednym z mjenowanych prefiksow a zdónkom -i- přidawa (*aireal*-werb), kaž na př. *reikuaa* „(sy) wěš“.

Werbowy zdónk *guata* („so wuchodźować, pućować“); oralny werb.


Werbowy zdónk *ñe'ẽ* („rěčeć“); nazalny werb.



Při někotrych werbach přidawaja -gue- mjez prefiksom wosoby a zdónkom. Na př..
* *aguereko* „(ja) mam“
* *regueraha* „(ty) sobu wozmješ, njeseš“

Nimo toho eksistuje mało njeprawidłownych werbow, a to *ho* „hić, jěć“, *ju* „přińć“, *u* „jěsć, pić“, *y'u* „pić wodu“, *e* „prajić“ a *yta* „płuwać“.

==== Druhi typ (che-werby) ====
Tutón typ (*verbos chendales*) wužiwa horjeka pódla pronomenow mjenowane wosobowe prefiksy.
Tute słowa hodźa so jenož zdźěla jako werby mjenować, dokelž najwjetše hodźa so tež jako adjektiwy abo substantiwy wužiwać.

Oralny werb *japu* „łžeć“.


==== Hierarchija wosobow a markěrowanja ====
Nordhoff mjenuje prefiksy za *areal*owe werby "A-Reihe" (a-serija) po słowje "aktiv" (aktiwny)., mjeztym zo wón mjenuje prefiksy za *chendal*owe werby "I-Reihe" (i-serija) po słowje "inaktiv" (njeaktiwny).

Prefiksy a-serije so ze wšěmi transitiwnymi reprezentantami a reprezentantami klasy wotpohladanych činow zwjazuja.
* *che **a**guata* „Ja běžu.“
* *che **ai**kotevẽ pirapire.* „Ja potrjebuju pjenjezy.“

Prefiksy i-serije so ze wšěmi njetransitiwnymi semantiskimi konceptami zwjazuja. Při konkretach (Nordhoff: *Konkreta*) wone wobsydstwo pokazuja, ale při abstraktnych konceptach wone njeagentiwne wobdźělnistwo pokazuja.
* *che **che**pochy.* „Ja sym njemdry.“
* *che **che**kyse.* „Ja mam nóž.“ 

Při transitiwnych konceptach jenož su móžne njeaktiwne morfemy prěnjeje a druheje wosoby, mjeztym zo třeća wosoba njeje móžna. Jeli ćerpjacy (Nordhoff: *undergoer*) je wyši w hierarchiji wosobow (1>2>3), potom so markěrowanje aktera při werbje njepokazuje. 
* *Juan **che**juka.* „Juan mje mori.“ (přir. *Che **a**juka Juan* „Ja morju Juana.“)
* ***Che**su'u mbói* „Had je mje kusał.“ (po słowje *mje-kusa had*, němsce *MICH-beißt Schlange*) (přir. ***A**isu'u ichupe.* „Ja kusam jeho/ju.“, němsce *ich beiße ihn/sie*)
* ***Che**jopi eiru.* „Pčołka je mje kałnyła.“ (po słowje *mje-kała pčołka*, němsce *MICH-sticht Biene*)

To je samo móžne w bóle kompleksnych sadach:
* *Ikatúpa **ore**guerujevy pyharevove?* „Móžeš zaso po nas wječor jěć?“ (po słowje: "jeho-móžno'-? nas(-)-jěć (po)-zaso wječor-ručež", němsce "SEIN-möglich-? UNS(-)-bringst-WIEDER Abend-SOBALD")
* *Ikatúpa **ore**mbohasa ambue tembe'ýpeve?* „Móžeš nas na druhi brjóh přewjesć?“ (po słowje "jeho-móžno-? nas(-)-přewjesć druhi brjóh-do", němsce "SEIN-möglich-? UNS(-)-übersetzt anderes Ufer-BIS")

==== Negacija ====
Negacija so přez [[cirkumfiks]] *n(d)(V)-...-(r)i* w guaranišćinje pokazuje. Prewerbalny dźěl cirkumfiksa je *nd-* za oralne zdónki a *n-* za nazalne zdónki. Za 2. wosobu w singularje  so [[epentetika|epentetiski]] *e* před zdónkom zasuwa, za 1. wosobu w pluralu inkluziwnje so epentetiski *a* zasuwa. Predikat tež móže adwerb abo serialny werb wobsahować.

Postwerbalny dźěl je *-ri* za zdónki, kotrež so na *-i* kónča, a *-i* za wšě druhe.


Negacija da so we wšěch časowych formach wužiwać, ale za futur abo njerealnu referencu normalne časowe so markěrowanje přez *mo'ã* wuměnja, wuslědk je *n(d)*(V)*-zdónk-mo'ã-i* kaž w *Ndajapomo'ãi*, "Nochcu jo činić".

Druha warianta negacije je tak mjenowany [[priwatiw]]ny sufiks: *-ỹ*:
* *y'ỹ* „suchota“ (po słowje: woda-PRIWATIW)
* *ama'ỹ* „suchi, suchota“ (po słowje: dešć-PRIWATIW)
* *... he'i'ỹre mba'evete vera.* „njeprajo ničo“
* *he'ỹ* „bjez słoda“ (*he* „słódny, derje słodźacy“, *hete* „jara słódny“)
* *Che kera'ỹ.* „Njemóžu spać.“ (po słowje: mój spar-bjez; němsce *mein Schlaf-OHNE*)
* *añete'ỹ* „njewěrny; łža“ (z *añete* „wěrny, realny, wěsty; wěrnosć“)
* *apysa'ỹ* „hłuchosć“ (z *apysa* „wucho“)
* *atã'ỹ* „mjechki“ (z *atã* „twjerdy“)
* *hendu'ỹ* „hłuchosć“ (z *hendu* „słyšeć“)

Tež negacija přejaceje formy so z tutym sufiksu wutwori.
* *Tomongy'a'ỹ ore mba'e!* „Njech naše wěcy njezamaza!“ (němski *Er soll unsere Sachen nicht schmutzig machen.*)

==== Časowe a aspektowe morfemy ====
* -*'ramo**: woznamjenja ekstremnu bliskosć čina, často přełoženy k "nětkole runje": ''Oǧuahe ramo che míkro.'' „Mój bus je nětkole runje přišoł.“
* -**kuri**: woznamjenja bliskosć čina. ''Ha'ukuri'', "Ja runje jědźach" (''ha'u'' njeregularna prěnja wosobowa singularna forma ''u'', "jěsć"). Wón da so tež po pronomenje wužiwać, ''ha che kuri, che po'a'', "a wo tym, štož je so  mi stało, běch zbožowny"
* -**va'ekue**: wupraja fakt, kotryž je so před dołhim času stał a twjerdźi, zo je realna prawda. ''Okañyva'ekue'', "wón/wona je so před dołhim času zhubił"
* -**ra'e**: praji, zo rěčnik prjedy měješe dwěle, ale je wěsty we wokomiku rěčenja. ''Nde rejoguara'e peteĩ ta'angambyry pyahu'', "sy skónčnje nowy telewizor kupił"
* -**raka'e**: wupraja njewěstosć perfektiwneho fakta. ''Peẽ peikoraka'e Asunción-pe'', "Myslu sej, zo sće chwilu w Asunciónje bydlili". Ale nětko je tutón morfem trochu woznama zhubił a kryje so z ''ra'e'' a ''va'ekue''

Werbowa forma cyle bjez sufiksow je prezenca abo samo aorist: ''Upe ára resẽ reho mombyry'', "tutón dźeń ty sy won šoł a wotešoł"

* -**ta**: je [[futur]], wón so tež jako awtoritarny [[imperatiw]] wužiwa. ''Oujeýta ag̃aite'', "wón/wona so bórze wróći". ''Ajapóta'' „Budu činić.“
* -**ma**: ma woznam "hižo". ''Ajapóma'', "Hižo sym činił". ''Ağuahẽma'' „Hižo sym přišoł“

Tutej dwaj sufiksaj hodźetej so kombinować: ''ahátama'', "Hižo du"

* -**va'erã**: pokazuje, něšto, kotrež ma so nic bórze stać abo něšto, kotrež dyrbi so ze socialnych abo moralnych přičinow činić. W tutym padźe wotpowěduje [[Němčina|němskemu]] [[modalny werb|modalnemu werbej]] ''sollen''. ''Péa ojejapova'erã'', "To ma so činić"
* -**ne**: pokazuje něšto, kotrež najskerje so stanje abo něšto, pódla kotrehož rěčnik sej mysli zo so by stało. Wón wotpowěduje na wěstym wašnju [[subjunktiw]]ej [[španišćina|španišćiny]]. ''Mitãnguéra ág̃a og̃uahéne hógape'', "Dźěći budu najskerje nětko domoj přińć"
* -**hína**, ''ína'' po nazalnych słowach: pokročowany čin w momenće rěčenja, prezens a pluskwamperfekt pokročowany abo dorazny. ''Rojatapyhína'', "my woheń činimy"; ''che ha'ehína'', "ja to sym!"
* -**vo**: wón ma subtilnu diferencu k ''hína'' w kotrejž ''vo'' pokaza nic na kóždy pad kotrež so čini w momenće rěčenja. ''amba'apóvo'', "dźěłam (nic na kóždy pad nětko)" ''Oguerekovo oipotava oho.'' „Hdyž wón měješe, kotryž je chcył, wón dźeše.“
* -**pota**: pokaza bliskosć runu smuhu před startom procesa. ''Ajukapota'', "Sym blisko městna hdźež započnu morić". (Partikularne sandhi-prawidło so tu wužiwa: jeli werby kónča na "po", sufiks změni na ''mbota''; ''ajapombota'', "Budu swěru nětko činić")
* -**pa**, nazalnje -**mba**: pokaza emfatisce zo proces je kompletnje skónčił. ''Amboparapa pe ogyke'', "ja sćěnu kompletnje molowach" ''Hesakãmba'' „Wono je dospołnje jasne.“

Tutón sufiks so móže kombinować z ''ma'', rezultujcy ''páma'': ''ñande jaikuaapáma nde remimo'ã'', "nětko my kompletnje znajemy wšě twoje mysle". Tute su njeakcentowane sufiksy: ''ta'', ''ma'', ''ne'', ''vo''; tak  akcent steji na poslednjej złóžce werba.

==== Modusowe morfemy a werby ====
Za mody  móžeja so zdźěla sufiksy a zdźěla wosebite werby wužiwać.

* -**se** „chcyć“: ''Akese'' „Chcu spać.“
* -**rõ**: ''Che aguatarõ, nde repurahéine.'' „Jeli du, spěwaš.“
* -**nga'u** „(so) žedźić za čim“: ''Rohechanga'u.'' „Žedźu so za tym, će widźeć.“
* -**gua'u** „(jenož) tak so počinać“: ''Oke gua'u.'' „Wón (jenož) tak so počina, jako by spał.“
* -**kuaa** „móc“ (To je krótka forma werby ''aikuaa'' “wědźeć“.): ''Opurahéikuaa.'' „Wón móže spěwać.“
* **te-** - zwuraznja přeće: ''Tereǧuahe porãite.'' „Budź witany.“ abo „Witaj.“ 
** Wono so na jednore **t-** redukuje, jeli sćěhowacy morfem za wosobu so z wokalom započina: ''Tou pya'e pya'e.'' „Njech přińdźe spěšnje.“
Werby prěnjeho typa, kotrež su transitiwne, móžeja tež imperatiwnu formu měć. Ale prefiksaj jenož za druhu wosobu singulara a plurala eksistujetej, a to ''e-'' a ''ei''.
* ''ejapo'' „čiń“
* ''eiporu'' „wužiwaj“
Zwjetša so tež sufiks přidawa, a to -mi, -na abo -ke, kotrež móžeja so tež kombinować.
* ''eme'ẽmi'' „prošu daj“
* ''eguapýkena'' „prošu sydń so“

Nimo toho eksistuja někotre njeprawidłowne formy, a to ''terehe'' „dźi“, ''ere'' „praji“, ''he'u'' „jědź“, ''hey'u'' „pij“.

Jako modalne werby so sćěhowace słowa wužiwaja.
* **ikatu** „móžno być“: ''Ikatúpa ha'u ko pira?'' „Móžno je, jěć tutu rybu?“
* **tekotevẽ** „dyrbjeć“: ''Tekotevẽ aha ko'áğa.'' „Dyrbju nětko hić.“
** **nakotevẽi** „njedyrbjeć“:

==== Participy ====
W guaranišćinje tež eksistuja tři participy, a to ''-py'', ''-pyre'' a ''-pyrã''.

==== Kauzatiw ====
Po Nordhoff kauzatiw je jara produktiwny.
* -**uka** (alomorfy -**yka** abo -**ka**, "Transitiver Kausativ") „dać + -ć“ Wón da so jenož při transitiwnych werbow wužiwać.  Kallfell mjenuje to kawsatiwnu abo faktitiwno-mediatiwnu diatezu.: 
** ''Ahecha**uka** ndéve.'' „Ja dam će něčo widźeć.“ ( ''Ich lasse dich (etwas) sehen.'')
** ''Ajapo**uka**'' „Dam činić.“
** ''Ehecha**uka**mína chéve ...'' „Prošu pokazaj mi ...“ (po słowje ''!-widźeć-dać-tróšku-! mi'', němsce ''!-sehen-lass-BISSCHEN-! mir'')
* -**mbo-**, nazalnje **mo-** ("koaktiv", "Intransitiver Kausativ") Wón da so jenož při njetransitiwnych werbach wužiwać.: 
** ''Che o**mo**memby.'' „Ja zlěham.“
** ''Ña Marina o**mbo**pupu la y.'' „Knjeni Marina wari wódu.“
** ''A**mbo**jahu la mitãme.'' „Kupu dźěćo.“
** ''Che a**mbo**puka Isabelpe.'' „Pohnuwam Isabelu k smjeću.“ (Přirunuj ''Isabel opuka.'' „Isabela so směje.“)
** ''Rodolfo che**mbo**puka.'' „Rodolfo pohnuwa mje k smjeću.“
** ''Erika oñe**mbo**puka.'' „Erika bu k smjeću pohnuwana.“
Po Hammink ''mbo-'' funguje tež jako faktitiw. Wón pochadźa najskerje z njewotwisneho werba ''(j)apo'' „činić“ a snadź so tež poćahuje na substantiw ''po'' „ruka“.

Nimo dosć časteju wariantow **mbo-** a **mo-** tež eksistuja **mby-** (**my-**) a **mbu-** (**mu-**).
* ''Ha amba'apo ha a**mo*'kã la ry'ái.* „A sym dźěłał a pót sušił.“ ( *Und ich habe gearbeitet und den Schweiß trocknen lassen.*)

### Prašenja
Prašenja daja so z pomocu partikle -*pa* abo *piko* wutworić.
* *Ndépa aleman?* „Sy Němc?“
* *Reñe'ẽkuaái piko ava ñe'eme?* „Móžeš guaranišćinu rěčeć?“
Nimo toho eksistuja někotre prašenske słowa, kotrež jednu z partiklow wobsahuja.
* *araka'épa* „hdy“: *Araka'épa reju?* „Hdy přińdźeš?“
** *araka'e guive* „wote hdy“: *Araka'e guive reiko ápe?* „Wote hdy bydliš tu?“
** *araka'e peve* „hač hdy“: *Araka'e peve remba'apo?* “Hač hdy dźěłaš?“
* *maerãpa* „k čemu“: *Maerãpa reikotevẽ ko ahoja?* „K čemu potrjebuješ tutón přikryw?“
* *mamópa* „hdźe“: *Mamópa oiko nde sy?* „Hdźe bydli twoja mać?“
** *mamoguápa*, *mamoyguápa* „zwotkel“ (pochad): *Mamoguápa nde irũ?* „Zwotkel je twój přećel?“
** *mamóguipa* „zwotkel“: *Mamóguipa ou nde irũ?* „Zwotkel přińdźe twój přećel?“
* *mávapa* „štó“: *Mávapa nde?* „Štó sy?“
* *mba'épa* „što“: *Mba'épa péva?* „Što to je?“
** *mba'éguipa* „čehodla“: *Mba'éguipa nde kyra?* „Čehodla sy tołsty?“
** *mba'éichapa* „kak“: *Mba'éichapa reiko?* „Kak so wjedźeš?“
** *mba'erãpa*, *mba'upépa* „za čo“: *Mba'erãpa reju?* „Za čo ty přińdźe?“
* *mbovýpa*, *mboýpa* „kelko“: *Mbovýpa ko pira?* „Kelko płaći tuta ryba?“
* *moõpa* „hdźe“: *Moõpa nde mbarakaja?* „Hdźe je twoja kóčka?“

### Tróšku wo polysyntetiskich kajkosćach
Słowo móže relatiwnje wjele informacijow wobsahować.

* *ojetavy'o* „wón/wona wuknje“ - po słowach: *o-* „wón/wona“, *je* „so“, *tavy* „hłupy, hłuposć“, *-o* „bjez“ (Po Lustig to je priwatiw.)
* *ndahepyme'ẽsei* „nochcu jeho płaćiznu dać, nochcu to płaćić“ - po słowach. *nda- -i* „nje-“, *a* „ja“, *hepy* (druhej formje stej *tepy* a *repy*) „płaćizna“, *(a)me'ẽ*  „dać“, *-se* „chcyć“ (wolitiw)
* *ajepojohéi* „Myju sej ruce.“ - po słowach: *a-* „ja“, *je* „so“, *po* „ruka“, *johéi* „myć“
* *nomboguatasevéitapahina* „Njebudźe wón chcyć jeho wjace hić dać?“ - po morfemach n-o-mbo-guata-se-vé-i-ta-pa-hina; po słowach: *n-* „nje-“ (1), *o* „wón“, *mbo* „dać + -ć“, *guata* „hić“, *se* „chcyć“, *vé* „wjace“, *i* „nje-“ (2), *ta* „budźe“, *pa* „?“, *hina* „“

### Syntaksa
Guaranišćina ma jenož dwě woprawdźitej konjunkciji:
* *ha* „a“: *Aguapy ha ha'u yva.* „Sedźu a jěm sad.“
* *térã* „abo“: *Nde vare'a piko térã nde y'uhéi?* „Maš hłód abo lačnotu?“

Nadawk konjunkcijow a relatiwnych pronomenow maja sufiksy.
* *rire* „po tym zo“: *Ağuahẽ rire akarúta.* „Po tym zo sym přišoł, budu jěsć.“
* *-ramo* „jeli“: *Okýramo apytáta ógape.* „Jeli dešćuje, potom wostanu doma.“
* *hağua* „zo by“:
** *Aguapymi apytu'u hağua.* „Sydnu so tróšku, zo by wotpočował.“
** *Aju Paraguáipe amba'apo hağua.* „Přińdu k Paraguayej zo by dźěłał.“
* *-va*: *Péva piko míkro ohóva Paraguaýpe?* „Je to tón bus, kotryž do Asuncióna jědźe?“
* *-ha* „zo“: *Cherayhuha aikuaáma.* „Zo mje lubuješ, hižo wěm.“
* -*gui* „dokelž“
** *Ndokýi ojere gui yvytú.* „Njedešćowaše, dokelž je so wětr změnił.“
* -*hague* „takrjec, móhłrjec“
** *Ambyasy chenupahague che sy.* „Sym zrudny, dokelž je moja mać mje biła.“
* -*haguére* „tohodla, zo“:
** *Avy'a omendahatahaguére José rehe.* „Sym rady tohodla zo wona so budźe Jozé wudać.“

## Ličbniki
Guaranišćina měješe prěnjotnje jenož ličbniki 1 hač 4, a to *peteĩ* „1“, *mokõi* „2“, *mbohapy* „3“ a *irundy* „4“.

Za druhe ličbniki buchu dźěłane słowa před krótkim času wutworjene, kotrež so lědma wužiwaja. Při čim ličbnik za 5 je *po*, kotrehož poprawny wuznam je „ruka“. Ličbniki za 6 hač 9 su z toho a kónčneho dźěła bazowych ličbnikow wotwodźene, a to *poteĩ* „6“, *pokõi* „7“, *poapy* „8“ a *porundy* „9“.

Za wutworjenje rjadowych ličbnikow so sufiks *-ha* wužiwa, na př. *irundyha* „štwórty“.

## Morfologija
W guaranišćinje nowe słowne woznamy so přez zestajenje słowow abo słownych dźělow wutworja: na př. słowo "alfabet" w guaranišćinje je *achegety* - z toho *a*, *che* a *ge* su  prěnje tři pismiki alfabeta guaranišćiny, a *ty* woznamjenja skupinu abo zestajenku. Dalše přikłady ze sufiksom -*ty* (nazalnje -*ndy*) su sćěhowace słowa:
* *avatity* „majsnišćo“ (z *avati* „majs“ a -*ty*)
* *petyndy* „tobakowe plahowanišćo“ (z *petỹ* „tobak“ a -*ndy*)
* *ñe'endy* „słownik“ (z *ñe'ẽ* „słowo; rěč“ a -*ndy*)
Polysemny morfem *-ha* da so za wutworjenje tak mjenowanych *nomen agentis* abo *nomen loci* wužiwać.
* *Ha'e jerokyha.* „Wón je rejowar.“
Ale za *nomen agentis* da so tež sufiks *-hára* wužiwać.
* *pohãnohára* „lěkar“ (z *pohãno* „hojić, lěkować“)

Tak so tež wutworja zestajenki z dweju słowow, na př. *mba'e guasu* woznamjenja "wulkotny" (po słowje: "něšto wulke"), abo *tava guasu* woznamjenja "hłowne město" abo "stolica" (po słowje "město wulke"). Słowo za guaranišćinu, *avañe'ẽ*, woznamjenja "čłowječa rěč" a słowo za španišćinu, *karaiñe'ẽ*, ma woznam "knjezowa rěč". Jenož dlijaće nětko poněčim so započinaja ekwiwalentaj *guarani ñe'ẽ* a *epaña ñe'ẽ* wužiwać. Guaranišćina prěnjotnej jenož měješe ličbniki za ličby jedyn hač štyri, tohodla wostatne ličby so morfologisce zestajeja, přez předstajenje afiksow, při čimž na př. *<span style="color:green">po</span>* (pjeć, woprawdźe ruka) jako baza funguje, kaž *<span style="color:green">po</span>* (pjeć) + *mboh<span style="color:orange">apy</span>* (tři) = *<span style="color:green">po</span><span style="color:orange">apy</span>* (wósom). Mjena měsacow so po samsnym principje wutworja: *<span style="color:green">jasy</span>* (měsac) + *pe<span style="color:orange">teĩ</span>* (jedyn) =* <span style="color:green">jasy</span><span style="color:orange">teĩ</span>* (januar). Ale tež mjena wšědnych dnow so po tutym principje wutworja: *<span style="color:green">ára</span>* (dźeń, čas, wjedro) + *pe<span style="color:orange">teĩ</span>* (jedyn) =* <span style="color:green">ara</span><span style="color:orange">teĩ</span>* (njedźela).

## Toponymy a druhe mjena

W Argentinskej, Uruguayju, Paraguayju a Brazilskej eksistuja wjele toponymow a někotre mjena, kotrež z guaranišćiny pochadźa. Tute buchu hdy po kraju po španiskim abo portugalskim prawopisu pisane a su so často zwukowje hišće dalšo přeměnjowałe, w někotrych padach samo tak jara, zo wone buchu wot rěčnikow guaranišćiny wjace njerozumjene.

## Někotre słowa zakładneho słowoskłada

Samo španiske słowa buchu k guaranišćinje adaptowane:
* kavaju (caballo) „kóń“
* kavara (cabra) „koza“
* ovecha (oveja) „wowca“
* guéi (buey) „kruwa“
* Huã (Juan) „Jan“
* aramirõ (almidón) „škrob“
* kesu (queso) „twarožk“
* sevói (cebolla) „cybla“

## Přikładowy tekst
Nastawk 1 z Powšitkowne deklaracija čłowječich prawow w Guaranišćinje:

*Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapyty'yre ha eteĩcha tekoruvicharenda ha akatúape jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.*

(Wšitcy ludźo su wot naroda swobodni a su jenacy po dostojnosći a prawach. Woni su z rozumom a swědomjom wobdarjeni a maja mjez sobu w duchu bratrowstwa wobchadźeć.)

## Nóžki

## Žórła
;Wo guaranišćinje
* Sebastian Nordhoff: Nomen/Verb-Distinktion im Guarani, , wersija w interneće (wotwołany 17. oktobra 2012; zaso namakana 28. měrca 2016) 
* Wolf Lustig: Guarani für Paraguay Wort für Wort, Kauderwelsch Band 34, 2. Auflage 2005, ISBN 3-89416-299-6 
* Silvio Liuzzi, Pablo Kirtchuk: Tiempo y aspecto en Guaraní, wersija w interneće (wotwołany 23. septembra 2012; zaso namakana 14. februara 2015) 
* Sebastian Drude: Die Personenpräfixe des Guarani und ihre lexikographische Behandlung, wersija w interneće (wotwołany 25. oktobra 2012) 
* A. Scott Britton: *Hippocrene Concise Dictionary Guaraní-English, English-Guaraní*, Hippocrene Books Inc., 2005, ISBN 0-7818-1066-3
;Wo Jopara
* Guido Kallfell: Grammatik des Jopara, Gesprochenes Guaraní und Spanisch in Paraguay, Peter Lang GmbH, 2011, ISBN 978-3-631-61923-0

## Wotkazy

* Guarani Ñanduti Rogue –  Guaranirěčna kultura Paraguayja 
* www.guaranirenda.com Informaciska zběrka wo guaranišćinje 
* Diskurs guaranišćiny –  Komentowana bibliografija (PDF-dataja) (Wersija 12. junija 2009 w internetowym archiwje)
* Interaktiwny słownik němčina-guaranišćina 
* Stative Verbs and Possessions in Guaraní: — Uniwersita Köln 
* Ayvu Marane’ÿ –  Telewiza w guaranišćinje - klipy a linki (guaranisce a španisce)

## Hlej tež
* Jopará
* Tupišćina