open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jězus Sirach

Kniha **Jězus Sirach** je kniha mudreje literatury, kotruž je 180 do Chr. Jeruzalemski Žid Jězus ben Eleazar ben Sira w hebrejskej rěči spisał. Jeho wnuk je ju pozdźišo w Egyptowskej do grjekšćiny přenjesł. Grjekski přełožk wobsahuje předsłowo wnuka. Najskerje je kniha wot wučby Chetija (stara egyptowska wučba mudrosće, někak 1800 do Chrystusa) wobwliwowana. 

## Kanon a wužiwanje

Hačrunjež so kniha do židowskeho kanona njepřiwza, cituje so wona w Talmudźe, štož swědči wo tym, zo su sej Rabbinerjo knihu česćili. Kniha je dźěl septuaginty, starogrjekskeho přełožka biblije, a so tuž wot katolikow a ortodoksnych křesćanow na rozdźěl wot protestantow a wjetšiny swobodnych křesćanskich cyrkwjow jako dźěl biblije wobhladuje. 

## Žórła

Jenož grjekski přełožk je w dwěmaj tekstowymaj formomaj (Gr. I 	a dlěša Gr. II) we wšelakorymaj rukopisomaj zdźeržany. Tekstowej formje hodźitej so wróćo wjesć na jenički rukopis (Hyparchetyp).
Wot hebrejskeho originala su so nadešli fragmenty w jednej synagoze (Geniza) w starym Kairo a w Qumranje. Wone wobsahuja tróšku mjenje hač połojcu cyłkowneje knihi. Jedyn starši grjekski přełožk tekstoweje formy Gr. II bu hižo zahe do łaćiny přestajeny a wot Hieronymusa do wulgaty přiwzaty. 

## Wobsah

Kniha wobsteji z dweju dźělow. Prěni dźěl je rjadowana zběrka mudrych hronow, w kotrychž awtor swojeho – jako młodeho muža předstajeneho – čitarja k tomu namołwja, bohabojazne a Bohu so spodobace žiwjenje wjesć (wšě citaty ze Swjateho pisma, Budyšin 2006): 

	*1, 14: Spočatk mudrosće je bojosć před Knjezom, / swěrnym je wona w maćernym žiwoće
	přistworjena.*

Napominanje k bohabojaznemu žiwjenju wupřestrěje awtor w dalšim na wjele wšelakore žiwjenske połoženja a w poćahu na wšelakore skupiny sobučłowjekow:

*4, 1: Mój syno, njezapowěduj bědnemu, štož trjeba wón k žiwjenju, / a wočomaj potrěbneho*	*njedaj dołho čakać.*

Zasunjene su zdźěla pasaže, w kotrychž so mudrosć wuchwaluje a jeje pochad rozkładźe. Jako klimaks chwalbny spěw mudrosće na sebje samu:

	*24, 1-3: Mudrosć sama sebje chwali / a wosrjedź ludu sławi sebje.* 
	*We wosadźe Najwyšeho wotwěra swój ert / a chwali so před jeho mocu:*
	*Wušła sym z erta Najwyšeho / a kaž mła sym zemju pokryła.*

Na to sćěhuje wotrězk, w kotrymž so rozpisuje, kak hodźi so mudrosć zdobyć a złe wot dobreho rozeznawać:

	*37, 17-18: Kedźbuj tež na radu swědomja, / ničo njeje spušćomnišeho hač wone.* 
	*Čłowjeće swědomje ći lěpje radźi / hač sydom stražnikow na straži.*

Druhi dźěl započina so z chwalbu na stworićela přirody, na kotruž sćěhuje chwalba na wótcow Israela – wot Henocha hač k rowniku awtora, wyšemu měšnikej Simonej:

*	42, 15: Wopominać budu skutki Knjezowe; / powědać chcu wo tym, štož sym widźał.*
	*Přez Knjezowe słowa su jeho skutki stworjene, / stwórba posłucha jeho woli.*

*	44, 1: Wuchwalujmy sławnych muži, / našich wótcow porjadu.*

Druhi dźěl twori na tute wašnje hymniski wobrys cyłkownych stawiznow israelskeje nabožiny hač do časa awtora. Po prěnim kónčnym słowje sćěhujetej dwaj dodawkaj a na to druhe kónčne słowo.

## Žórło

* Němska wikipedija
Sonja Lang

**Sonja LANG** (prjedy **Sonja Elen KISA**;* 1. nowembra 1978) je powołanska přełožowarka (jendźelšćina, francošćina a Esperanto), kotraž bydli w Monctonje, New Brunswick, w Kanadźe.

Wona je planowu rěč Toki Pona wunamakała, kotraž je jednora rěč, po myslach Taoizma.  Wona tež je dźěl Daudedźing do esperanta a jendźelšćiny přełožiła.

## Žórła


## Eksterne wotkazy

*La lingva superrealejo de Sonja (*jendźelsce* a *esperanto*)

## Hlej tež
* Toki Pona
Windows Internet Explorer

**Microsoft Internet Explorer** (tež **Internet Explorer**, skrótšowany jako IE abo MSIE) je proprietarny grafiski webowy wobhladowak firmy Microsoft.

Aktualna a poslednja wersija je 11.0 za dźěłowe systemy Windows XP a Windows Vista z lěta 2013. Wot lěta 2015 so Internet Explorer dale njewuwiwa.

## Přehlad wersijow
Wuhlikowy monoksid

**Wuhlikowy monoksid** (chemiska formula: **CO**) je (pod normalnych wuměnjenjach) bjezbarbny, njewonjaty płun. Wón je tróšku ćeši hač powětr, ale ma samsnu molekularnu wahu kaž dusyk. Skapalnjuje so při temperaturje wot -192&nbsp;°C (81 K) při atmosferiskim ćišću a stwjerdnje při temperaturje wot -205&nbsp;°C (68 K), a we wodźe lědma so pušće. 

Zapalo, pali z módrojtym płomjenju k wuhlikowemu dioksidej. 
 2 CO + O2 -> 2 CO2

Wón je dobre redukowadło, wužiwany we metalurgiji. W organometaliskej chemiji wuhlikowy monoksid funguje kaž ligand na př. k metalam kaž rodium, wolfram a wjele druhe.

Za ludźi a zwěrjata je wuhlikowy monoksid smjertny jěd, dokelž so zwjazuje k hemoglobinej wo wjele sylnišo hač přaty kislik, a tak transport kislika w ćěle blokuje. To je strašnje jeli hdźe wo kachle złe wothladowane, dokelž njekompletne palenje palidło móže wuhlikowy monoksid twori. Nacisća su Židow z nim zamordowali prjedy hač je so wodźikowy cyanid wužiwał.
Wuhlikowy dioksid

**Wuhlikowy dioksid** (CO2) je bjezbarbny, njewonjaty płun, kotryž je ćeši hač powětr. Skapalnjeny, wón sylnje so wuwarjuje a nachwilnje ćopłotu z wokolina wućahuje, tak zo nastawa běły wuhlikowodioksidowy sněh (druhe mjeno: suchi lód). Tutón suchi lód so wuwarjuje bjez roztawanja (sublimuje), tohodla wón je dobra chłódźenska a konserwowanska maćizna.

Wón so pušća we wodźe k wuhlikowej kisalinje (H2CO3). Wón so wužiwa za wuhlikowodioksidowe napoje, kotrymž wuhlikowa kisalina da  kisałkojty słód.

Dokelž wuhlikowy dioksid je ćeši hač kislik, wón ma nachilnosć wutłóčować kislik z jamach  a tworić płunowe jězory. Tohodla je móžne dusyć w tajkich městach, na př. studnje abo sila. 

Wuhlikowy dioksid je hłowny wobstatk powětra, z něhdźe 0,038% po wolumenje. Wón je wažny dokelž wón so wužiwa wot rostlinow za fotosintezu. Nimo toho wón je bazowy akter  při rostlinarnjowym efekće  a tohodla so prócuja  wot rozdźělnych instancow  pomjeńšować jeho emisiju do atmosfery za čas poslednich lětdźesatkow (na kóncu 20. lětstotka a spočatk 21. lětstotka).

## Wobswětowy problem
Wot industrielneje rewolucije su emisijowali do atmosfery miliony tonow wuhlikoweho dioksida, ale předewšěm wokoło lět dla powšitkowneho a zaindustrielneho a zatransportoweho wužića wuhla, njesměrny producent wuhlikoweho dioksida, emisjia CO² je drastisce stupała. Po Druhej swětowej wójnje so je nowa industrielna rewolucija wotměwała, kotraž je nowe stupanje tutych emisijow wuskutkowała. Runje před tutymi rosćenjemi a dla specifiskich podawkow so je małke zniženja wotměwali, kaž na př. za čas Prěnjeje a Druheje swětoweje wójny, po ekonomiskej krizy lěta 1929, po druhej naftowej krizy  lěta 1979 a po krizy kónčaceho Sowjetskeho zwjazka. Za čas poslednich lětdźesatkow róst bě jara wyši w Aziji dla tehdomneho spěšneho industrielneho rosta, ale hišće emisija CO² so předewšěm w hižo wuwitych krajach a předewšěm w Zjednoćenych statach Ameriki wotměwać.

## Hłowne producenća (w lěće 2004)
* USA, z 7,067 miliony tonow (telko kelkož wósom slědowacych producentow hromadźe).
* Ruska, 2,024.
* Japanska, 1,355.
* Němska, 1,015.
* Kanada, 758.
* Britiska, 665.
* Italska, 582.
* Francoska, 562.
* Awstriska, 529.
* Španiska, 427.

Praja, nimo Zjednoćenych statow Ameriki, Kanady a Japanskeje, wšě su kraje zapadneje Europy. Pad USA je kedźbyhódny, jeli wotwažuja, zo tutón kraj njeakceptuje wupjelnjować wjele mjezynarodnych zrěčenjow, kaž tón Protokol Kioto (1997). Jenož w Zjednoćenych statach Ameriki funguje wjace hač 245 milionow jězdźidłow. Zjednoćene staty Ameriki je zamołwite za 27 % emisijow, mjeztym cyła Europa jenož za 24 %. Ruska za 15 % a wuchodna Azija (Čina) za 11 %. Cyła Afrika jenož za 2'5 % a Južna Amerika za 3 %. W přerězku emisija CO² bu zawinowana wot produkcije elektriki (33 %), industrije (25 %), transporta (24 %), dom  a tepjenje (13 %) a rafinerije (5 %).

## Referency
* *El País*, 5. junija 2008, Gustavo Hermoso, "Presente, pasado y futuro de las emisiones de CO²", bazita sur datenoj de *The Atlas of Climate Change*, The Woods Hole Research Center kaj UNFCCC-CDIAC, 2006. (z esperantorěčneje wikipedije, na kotrejž tutón nastawk bazuje)

## Hlej tež
Ja, vi elsker dette landet

**Ja, vi elsker dette landet** (Haj, lubujemy tutón kraj) je titul  norwegskeje narodneje hymny.

Tekst bu mjez 1859 (prěnja wersija) a 1868 wot pozdźišeho nošerja Nobeloweho myta za literaturu Bjørnstjerne Bjørnson w Riksmål spisany. Melodija pochadźa wot jeho kuzenka  Rikard Nordraak. Prěni raz zjawnje bu hymna 17. meje 1864 w Eidsvoll spěwana z přičinu  swjedźenjow k pjećdźesatej róčnicy norwegskeje wustawy. Před tym je patriotiski spěw *[[Sønner av Norge]]* jako narodna hymna Norwegskeje płaćił.

## Tekst



## Wotkazy

*Audio-stream narodneje hymny Norwegskeje (Real Player)
Połon

**Połon** (*Artemisia absinthium*) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (*Asteraceae*). 

## Wopis
Połon docpěwa wysokosć wot 1 - 1,5 m. Rostlina wonja jara aromatisce a so přez ricomy a přewisowace, so wokorjenjowace stołpiki rozšěrjuje.

Lisćo je wjele króć dźělene a tupo-šěre.

Połon kćěje wot julija hač do septembra. Kćenja su žołte.

## Stejnišćo

Połon preferuje suchu, wapnojtu, wutkatu pódu. Je rostlina na pustych krajach, na murjach a pastwišćach, na skałojtych skłoninach a na suchich krajinach.

## Rozšěrjenje

Rostlina pochadźa ze stepow wuchodneje Europy a srjedźneje Azije.

## Wužiwanje

### W rostlinskim lěkowanstwje

W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so zela (Herba Absinthii). Zběraja zela wot julija do awgusta. Dioskurides a Galen naspominaja rostlinu w swojich spisach. W srjedźowěku běše powšitkownje z wašnjom tutu rostlinu wužiwać.

### W kuchinje

Połon je korjeninska rostlina. Połon wužiwa so w połonowych winjach.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 128 
* Dörfler, H.-P., Roselt, Gerhard: Heilpflanzen. Gestern und Heute. Urania, Leipzig - Jena - Berlin 1989 



## Eksterne wotkazy

* Wendys 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* floridata 
* crescent bloom 
* USDA plants database 
* Gartendatenbank 
*  1911 encyclopedia
Alpha

**Alpha** (starogrjekski ἄλφα, dźensniši Grjekski Άλφα; majuskla Α, minuskla α) je prěni pismik grjekskeho alfabeta a ma numerisku hódnosć wot 1.

## Pochad
Znamješko pochadźa wot fenicikeho pismika *-alef*, kotryž je zaso originalnje byču hłowu zwobraznjował. Jeli so wulki alfa na hłowu staji abo małki wokoło 90 stopnja  přećiwo směrej časnika wjerće, móže so hišće jara derje byču hłowu spóznać.

## Wotpowědniki
Z njeho je łaćonski a pochadźał.
Merkur

**Merkur** (symbol: ) je słóncu najbliši planet. Ma radius 2439.7 km a wolumen 6.08272×1010&nbsp;km3. Temperatura so tu pohibuje wot &minus;180 °C do 500&nbsp;°C.
Tautiška giesmė

**Tautiška giesmė** je narodna hymna Litawskeje. Prěnja publikacija so je přez Varpas, 1898, čo. 6 stała.

## Originalny tekst wot [[Vincas Kudirka]]
Tautiška giesmė

Lietuva, Tėvyne mūsų
Tu didvyrių žeme,
Iš praeities Tavo sūnūs
Te stiprybę semia.

Tegul Tavo vaikai eina
Vien takais dorybės
Tegul dirba Tavo naudai
Ir žmonių gėrybei

Tegul saulė Lietuvoj
Tamsumas prašalina,
Ir šviesa, ir tiesa
Mūs žingsnius telydi.

Tegul meilė Lietuvos
Dega mūsų širdyse,
Vardan tos Lietuvos
Vienybė težydi

## Němski přełožk
**Die litauische Nationalhymne**
 
Litauen, du Land der Väter,
Land der Heldengrößen,
Dass aus den vergang’nen Tagen
Kraft den Söhnen sprösse.

Mögen deine Kinder immer
Tugendwege wandeln,
Mögen sie zu deinem Heile,
Dem des Volkes handeln.

Möge die Sonne Litauens
Finsternis verscheuchen,
Hell und klar, recht und wahr
Unsre Schritte lenken.

Möge die Liebe zu dir heiß
Uns im Herzen brennen,
Dein Bestand, Vaterland,
Eintracht allen schenken!

## Hlej tež
Lijepa naša domovino

***Lijepa naša domovino*** (serbsce: "Naša rjana domizna") je narodna hymna Chorwatskeje. Wona před tym bě hymna socialistiskeje republiki Chorwatska, a bywa tuta noweje republiki Chorwatskeje po jeje njewotwisnosći w lěće 1991.

Originalny tekst je so dźěłał wot Antun Mihanović, a prěni raz bu publikowany pod titulom *Horvatska domovina* ("Chorwatska domizna") w lěće 1835. Hudźba je wot Josif Runjanin w lěće 1846 komponowana. Wona bu prěni raz kaž chorwatska hymna w lěće 1891 hrana.

## Tekst
### Chorwatsce
Lijepa naša domovino, 
Oj junačka zemljo mila, 
Stare slave djedovino, 
da bi vazda sretna bila! 
Mila, kano si nam slavna, 
Mila si nam ti jedina. 
Mila, kuda si nam ravna, 
Mila, kuda si planina! 
Teci Savo, Dravo teci, 
Nit' ti Dunav silu gubi, 
Sinje more svijetu reci, 
Da svoj narod Hrvat ljubi. 
Dok mu njive sunce grije, 
Dok mu hrašće bura vije, 
Dok mu mrtve grobak krije, 
Dok mu živo srce bije!

### Esperantorěčny přełožk
Nia bela hejmlando, O do sentima kaj kompleza, Nia patra antikva gloro, vi ..u esti benis (por) cxiam. Kara, vi estas nia nura gloro, Kara, vi estas nia nur unu, Kara, ni amas viajn ebenajxojn, Karan, ni amas viajn montojn. Drava, Sava, dauxre fluu, Danubo, ne perdi vian viglecon, Profundan bluan maron, diri al la mondo, Kiu(j) Kroato amas lin homojn. Dum li kampoj estas kisita de sunbrilo, Dum li kverkoj estas vipita de sovagxaj ventoj, Dum li karuloj iras al la Cxielo, Dum li viva koro venkas.
Lethe

**Lethe** (z grjekskeho λήθη: zabyće) je po grjekskej mytologiji jedna z rěkow podswěta. 

## Pochad mjena

Mjeno pochadźa ze starogrjekskeje rěče a woznamjenja posłownje zabyćiwosć abo schowanosć. Grjekske słowo za wěrnosć je *a-lethe-ia*, štož woznamjenja njezabyćiwosć abo njeschowanosć: Wěrjachu, zo zabudźe, štóž z Lethe pije, swoje dopomnjenja. Někotři wěrjachu samo do toho, zo dyrbjachu duše z wonej rěki pić, prjedy hač so znowa narodźa, zo njebychu so na předchadne žiwjenje dopmnjeli.

## Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe

W bójskej komediji naspomni so rěka Lethe. Jeje horni běh nadeńdźe so w zemskim paradizu na wjeršku hory wučisćenja a ćeče wottam dele k srjedźišću zemje. Rjek bójskeje komedije, Dante Alighieri, dyrbi so w rěce Lethe myć, prjedy hač smě do raja zastupić. 

W Goethowej dramje Faust II (I. Akt, Powabna krajina) namołwi Ariel duchow, zo bychu Fausta „im Tau von Lethers Flut“ wukupali, zo by móhł swoje dopomnjenki na pakt z čertom a swoje winy z Fausta I zabyć.

Dalše naspomnjenja rěki Lethe namakaja so pola Hölderlina w Hyperionje, pola Bertolda Brechta w dramje Baal a pola wjele druhich spisowaćelow.

## Žórła

*Němska wikipedija
Kronos

**Kronos** je w grjekskej mytologiji najmłódši syn Gaie (zemja) a Uranosa (njebjo) a nawjedowar Titanow. W romskej mytologiji wotpowěduje jemu Saturn(us).

## Etymologija

Jeho mjeno zwjazachu w antikskej ludowej etymologiji hižo jara zahe z mjenom boha časa Chronosom, štož je pak etymologisce wopaki. Spočatnje běštaj to dwaj bohaj, kotrajž so potom w někotrych tradicijach zjednoćeštej. Prašenje za prawej etymologiju je zwadne; tuka so, zo je so słowo Kronos wot kraino wotwodźiło. Po tym je Kronos tón, kiž zakónči, zdokonja. 

Prawdźepodobniše pak je, zo je mjeno předgrjekskeho pochada a Kronos z někajkeje předgrjekskeje tradicije přewzaty. 

## Mytologija

W zažnym času mytologije njeměješe Kronos hišće žane krute městno w genealogiji bohow. Ze wšelakorych wersijow mytosa je so Hesiodowa přesadźiła, w kotrejž so Kronos jako syn Uranosa a Gaie wobhladuje.

Dokelž je Uranos swoje dźěći – kyklopow a hekatoncheirrow – tak hidźił, zo je jich do Tartarosa, do podswěta, zatamał, porodźi Gaia swoje dalše dźěći – titanow – skradźu. Wona naštyka skónčnje Kronosa, zo by swojeho nana ze serpom kastrěrował. 

Kronos bu z tym knježićel nad swětom a załožićel Złoteje doby. Po rysowanju Hesioda wuda so jeho sotra Rhea na njeho. Ze stracha, zo jeho dźěći jemu móc wozmu, zežra wón je: Hestiu, Demetera, Hera, Hadesa a Poseidona, tych Kronidow. Najmłódšeho syna pak, Zeusa, schowa Rhea po radźe Gaie a Uranosa w prózdnjeńcy hory Aigaion na Kreće, mjeztym zo poda Kronosej kamjeń do pjeluškow wity, kotryž tutón spóžrě, bjez toho zo by jebanstwo pytnył. Tak móžeše Zeus njemyleny wotrosć. Pozdźišo poradźi so Zeusej, swojeho nana z lesću a namocu přewinyć, na čož Kronos najprjedy kamjeń a po tym swoje spóžrěne dźěći wupluny. Zeus staji kamjeń na kultowe městno Pytho (Delphi), zo bychu jón smjertni wobdźiwowali. 

Orphikojo powědaja, zo Kronos jednoho zakrasneho dnja wot mjeda, kotryž z dubow ćečeše, wopojeny ležeše a Zeus jeho tak sputać zamó a jeho na to do elyziskich honow, na „kupu zbóžnych“, wotwjedźe, hdźež Kronos do dźensnišeho přebywa. Tohodla traje Złota doba na elyzionje dale, mjez tym zo je so z kastrěrowanjom Kronosa na zbytnej zemi skónčiła.

## Žórła

* Němska wikipedija
Olga Benario

**Olga Benário-Prestes** (* 12. februara 1908 w Mnichowje; † 7. apryla 1942 we wustawje “eutanazije“ w Bernburgu) bě němsko-brazilska komunistiska rewolucionarka, kotraž bu wot nacionalsocialistow zamordowana.

## Literatura
* Morais, Fernando: *Olga*, Rowohlt Taschenbuchverlag, 1992, ISBN 3-499-13030-0  bzw. Volksblatt Verlag, 1989, ISBN 3-923243-50-2
* Waack, William: *Die vergessene Revolution - Olga Benario und die deutsche Revolte in Rio*, Aufbau Taschenbuchverlag, 1994, ISBN 3-7466-8013-1
* Ruth Werner: *Olga Benario - die Geschichte eines tapferen Lebens*, Verlag Neues Leben, Berlin 1961
* Bundesarchiv Berlin ZC 14103 A. 18
* Kaufmann, Bernd u.a.: *Der Nachrichtendienst der KPD 1919-1937*, Dietz Verlag Berlin, Berlin 1993, ISBN 3-320-01817-5
* Michaela Karl: *Olga Benario: Die Revolutionärin.* In: *Bayerische Amazonen – 12 Porträts.* Pustet, Regensburg 2004. ISBN 3791718681. S. 209-226
Elyzion

**Elyzion** (starogrjeksce „zbóžne [polo]“, łaćonsce *elysium*) je w grjekskej mytologiji „kupa zbóžnych“ na najdalšim zapadźe zemskeho wobkruha, kotruž wobćeče Okeanos a na kotruž so ći rjekojo sćelu, kotřiž buchu wot bohow lubowani abo kotrymž so njesmjertnosć dari. 

## Mytologiski woznam

Elyzion su rajske, z róžemi debjene łuki, na kotrychž knježi wěčne nalěćo a hdźež wužórli so na nektar podobny napoj z jednoho žórła rěki Lethe, kotryž zmóžni wěčne zabyće zemskich bědźenjow. 
Menelaos, Helena a Kadmos, žałožer Thebena, tam pječa mjez druhimi rjekami přebywaja a so w sćinje kadźidłowych štomow zabawjeja z jěchanjom a turnowanjom, z kóstkowanjom a hraćom na lutni. 

Bratr Minosa, Rhadamanthys, knježi nad tutymi elyziskimi honami, paradiziske to městno, na kotrež bu tež Kronos dowjezeny, jako wot mjeda wopojeny spaše a Zeus jeho tak sputać zamó.
Wladimir Iljič Lenin

**Wladimir Iljič Uljanow** ( Владимир Ильич Ульянов, wědomostna transliteracija *Vladimir Il'ič Ul'janov*, mjenowany **Lenin**, rusce Ленин; * 22. apryla 1870 w Simbirsku (nětko Uljanowsk); † 21. januara 1924 w Gorkiju blisko Moskwy) bě nawjedowar oktoberskeje rewolucije 1917 w Ruskej, předsyda radoweje republiki a jako tajki załožer Sowjetskeho zwjazka, wažny awtor marxizma a załožer tak mjenowaneho marxizma-leninizma.

Leninowy cil bě proletariska swětowa rewolucija.

## Spisy (němsce)
* *Neue wirtschaftliche Vorgänge im bäuerlichen Leben* 1893 
* *Was sind die "Volksfreunde" und Wie kämpfen sie gegen die Sozialdemokraten?* 1894
* *Der ökonomische Inhalt der Volkstümlerrichtung und die Kritik an ihr in dem Buch des Herrn Struwe (Die Widerspiegelung des Marxismus in der bürgerlichen Literatur).* 1895
* *Was tun?*, měrc 1902 
* *Die Aufgaben der revolutionären Jugend*, 1903
* *Ein Schritt vorwärts, zwei Schritte zurück*, 1904
* *Marxismus und Revisionismus*, 1908
* *Materialismus und Empiriokritizismus. Kritische Bemerkungen über eine reaktionäre Philosophie*, 1909
* *Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus*, měrc 1913
* *Die sozialistische Revolution und das Selbstbestimmungsrecht der Nationen*, 1916
* *Über die Junius-Broschüre*, oktober 1916
* *Der Imperialismus und die Spaltung des Sozialismus*, oktober 1916
* *Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus*, 1917
* *[[Staat und Revolution]]*, 1917
* *Eine der Kernfragen der Revolution*, september 1917
* *Die proletarische Revolution und der Renegat Kautsky*, 1918.
* *Der „Linke Radikalismus“, die Kinderkrankheit im Kommunismus*, 27. apryla 1920

## Literatura
* Christopher Read : *Lenin*, Abingdon, New York, 2005
* Robert Service: *Lenin: Eine Biographie*. München: Beck, 2000.
* Hermann Weber: *Lenin in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* Rowohlt, Reinbek 1970, ISBN 3-499-50168-6
* Dmitri Wolkogonow: *Lenin. Utopie und Terror*. Econ, Düsseldorf [u.a.] 1994, ISBN 3-430-19828-3

## Wotkaz
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** (* 13. awgusta 1871 w Lipsku; † 15. januara 1919 w Berlinje) bě wuznamna wosobina mjezynarodneho socializma a anti-militarist w Němskim kejžorstwje. 

Přisłušeše hač do lěta 1917 radikalnej lěwicy w Socialdemokratiskej stronje Němskeje (SPD). Wón rozsudźił hač do 1914 politiska liniju zwjazka Spartakus a sta so w lěće 1918 ze sobuzałožerjom KPD.

W januarje 1919 bu Liebknecht zhromadnje z Rosu Luxemburg wot prawicarskich korpsowych jednotkow zamordowany.

## Dźěła
* Karl Liebknecht: *Kompensationsvollzug und Compensationsvorbringen nach gemeinem Rechte*. disertacija, R. Heydeck, Paderborn 1897
* Karl Liebknecht: *Militarismus und Antimilitarismus. Unter besonderer Berücksichtigung der internationalen Jugendbewegung*. Leipziger Buchdruckerei, Lipsk 1907
* Karl Liebknecht: *Gesammelte Reden und Schriften VIII.* Institut für Marxismus-Leninismus bei ZK der SED, 2. nakład, Berlin 1972
* Karl Liebknecht: *Lebt wohl, Ihr lieben Kinderchen. Briefe an seine Kinder.*, Berlin 1992
* *Karl Liebknecht zum antimilitaristischen Kampf.* 1. nakład, Dortmund 1977.
* *Spartacus spricht. Kampfdokumente der Spartakusgruppe aus der Zeit des ersten Weltkriegs.* Berlin, 1961
* Karl Liebknecht: *Gedanke und Tat; Schriften, Reden, Briefe zur Theorie und Praxis der Politik.*; Berlin 1976
* Karl Liebknecht: *Studien über die Bewegungsgesetze der gesellschaftlichen Entwicklung.*; Mnichow 1922.

## Literatura

**Biografija**
* Annelies Laschitza: *Karl Liebknecht. Eine Biographie in Dokumenten*, Berlin 1987. ISBN 978-3-320-00814-7
* Annelies Laschitza: *Die Liebknechts. Karl und Sophie - Politik und Familie.* Berlin, Aufbau Verlag, 2007. 511 S. ISBN 978-3-351-02652-3 
* Helmut Trotnow: *Karl Liebknecht – eine politische Biographie*, Köln 1980
* Elisabeth Hannover-Drück, Heinrich Hannover (Hrsg.): *Der Mord an Rosa Luxemburg und Karl Liebknecht*, Frankfurt am Main 1967
* Ossip K. Flechtheim: *Karl Liebknecht zur Einführung*, 2. nakład, Hamburg 1986
* Willy Kerff: *Karl Liebknecht - Fragment einer Biographie*; Dietz Verlag, Berlin 1967

**Přitomnostne**
* Bernt Engelmann: *Wir Untertanen – ein Deutsches Anti-Geschichtsbuch* a *Einig gegen Recht und Freiheit*, Frankfurt am Main 1976
* Sebastian Haffner: *Die Revolution 1918/19*

## Filmaj
* *Solange Leben in mir ist* (1965), Günter Reisch
* *Trotz alledem!* (1971), Günter Reisch

## Nóžki


## Wotkaz
Marseillaise

**La Marseillaise** je narodna hymna Francoskeje. W francošćinje woznamjenja *La Marseillaise* *[[Marseille|marseilleska]]*. Tekst je strasbourgski hejtman  Claude Joseph Rouget de Lisle (1760–1836) w lěće 1792 spisał, praja, w rewoluciskej periodźe Francoskeje. Spěw najprjedy mjenowa *Chant de Guerre pour l'Armée du Rhin* (wójnski spěw Rynowej Armeji); w lěće 1792 su marseillescy regimentarjo do Parisa pochodowali, spěwajo tutón spěw, kotryž su Parisčenjo pozdźišo do *La Marseillaise* přemjenowali. Francoska adoptowa ju jako narodnu hymnu k prěnjemu razej w lěće 1795 (Prěnja Francoska Republika); wot lěta 1879 je zaso narodna hymna.

Spěw wobsteji ze sydom štučkow, wot kotrychž bu sedma pozdźišo spisana. Dźensa so jenož hišće tři spěwaja (prěnja, šesta a sedma).

#### Tekst Marseillaise

Kapitl z *[[Sternstunden der Menschheit]]* wot Stefana Zweiga ma jako tema nastaće Marseillaise.

## Wotkazy
* https://web.archive.org/web/20121213232806/http://marseillaise.org/english/ 
* Cyły tekst, hudźba, noty (FR, EN)
Ho Chi Minh

**Ho Chi Minh** (vietnamske pisanje je **Hồ Chí Minh**; Hán nôm: 胡志明; * 19. meje 1890; † 2. septembra 1969) bě vietnamski rewolucionar a statnik, premierminister (1945-1955) a prezident (1955-1969) Demokratiskeje republiki Vietnam.

## Wuskutk a wuznam
Ho Chi Minh doby z jeho zasadźenjom za wuswobodźenje Vietnama wot kolonialneho knjejstwa swětodaloku popularitu. Płaći kaž tež Ernesto Che Guevara jako wažny zastupjer socialistiskeho guerilloweho boja.

## Literatura
* William Duiker, : *Ho Chi Minh. A Life*. Hyperion, 2001, ISBN 0-7868-8701-X
* Jean Lacouture: Ho Chi Minh, New York, 1968, ISBN 0-394-42899-4
* Jules Archer: Ho Chi Minh - Legend of Hanoi, New York, 1971, ISBN 0-561-00153-7
* Reinhold Neumann-Hoditz: Ho Tschi Minh. In Selbstzeugnissen und Bilddokumenten, Reinbek b. Hamburg, 1971, ISBN 3-499-50182-1
* Tran Dan Tien: Ho Chi Minh: Der Begründer des Unabhängigen Vietnams, Laufersweiler, 2000, ISBN 3-89687-295-8
* Sophie Quinn-Judge: Ho Chi Minh. The Missing Years, 1919-1941, Berkeley, 2002, ISBN 0-520-23533-9
* Pierre Brocheux, Hô Chi Minh, du révolutionnaire à l'icône, Payot, 2003 ISBN 2-228-89795-7
* Horst Szeponik: Ho Chi Minh, Ein Leben für Vietnam, Neues Leben Berlin, 1981
* Pham Van Dong: Ho Chi Minh, Verlag der Fremdsprachen Hanoi, 1980
* Autoren:Ho Chi Minh - The Man Who Made a Nation, The Gioi Verlag Hanoi, 1997

## Eksterne wotkazy
* Hồ Chí Minh, strona KP Vietnama (jendźelšćina)
Nová Ves u Světlé

**Nová Ves u Světlé** je wjes a gmejna w srjedźnej Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Ma něhdźe pjeć stow wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1378.

## Žórła


## Wotkaz
Hurtova Lhota

**Hurtova Lhota** je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 455 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe dwěsćě wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1436.

## Žórła


## Wotkaz
Chaos

**Chaos** (grjeksce χάος, *cháos*) je staw dospołneho njeporjadka a zašmjatanosće a z tym napřećiwk ke kosmosej, grjekskemu zapřijeću za porjadk. 

## Stawizny zapřijeća

Etymologisce je słowo chaos zwjazane z grjekskim werbom χαίνω („so rozdajić, so rozdźěrać, zywać“). Woznamjeni prěnjotnje potajkim „rozdajeny rum“, „so rodźěraca prózdnota“, „bjezdno“. Hłuboka wudrjeńca na połkupje Peloponnes mjenuje so tohorunja Chaos. Přirunuj tež z prawudrjeńcu Ginnungagap nordiskeje mytologije. 

Protoindoeuropsce *"ghen-", *"ghn-"; přirunuj jendźelske "chasm" (rozdrjeńca, škałoba) a "yawn", (zywać) starojendźelsce geanian = "to gape" (rozdźěrać, rozdajić, zywać), němsce „gähnen“.

W Teogoniji grjekskeho basnika Hesioda (ca. 700 do Chr.) je chaos prěnjotny staw swěta: „Zawěrno, najprjedy nasta chaos a pozdźišo zemja.“ (werš 116). Chaos je w tutym kosmogoniskim mytosu podobny na ničo a na prózdnosć. Dźěsći abo potomnikaj chaosa stej pola Hesioda Nyks, bohowka nocy a Erebos, bóh ćěmnoty. Tohorunja su z chaosa wušli Gaia (zemja) Eros (bóh lubosće) a podswět Tartarus.

W prěnich stawiznach stworjenja swěta w bibliji (Genezis 1,1-5) hodźitej so słowje „pusta a prózdna“ jako hinaši wuraz za chaos interpretować. W hebrejskej bibliji steji na tutym městnje תֹהוּ וָבֹהוּ, štož so pozdźišo jako „tohuwabohu“ pola nas zadomi. 

Hakle wot 17. lětstotka woznamjeni chaos we wšědnej rěči njeporjadk, šmjatk.

## Citaty

*Jeničce ženij wobknježi chaos.* (Albert Einstein)

*Ničo njemóže bjez porjadka eksistować – ničo njemóže bjez chaosa nastać.* (Albert Einstein)

*Praju wam: Dyrbiš hišće chaos we sebi měć, zo by móhł rejowacu hwězdu porodźić.* (Friedrich Nietzsche, předrěč Zarathustry w *Also sprach Zarathustra*)

*Chaos je tak dołho chaos, doniž njerozumimy, zo je to wyši porjadk.* (Gerd Gerken)

## Žórła

* Němska wikipedija
Šup

**Šup** (*Procyon lotor*) je  rubježne zwěrjo, kotrež je podobne małkemu mjedwjedźej z dołhim wopušom markěrowany wot barbitych rynkow. Ma delikatnu, elastisku čorno-běłu kožu. Šup je znaty dla swojeje zwučenosće myć swoju picu we wodźe před žranjom.

## Wopis

Šup docpěje dołhosć wot 50 hač do 70 cm. Jeho husty wopuš je brunje a čornje kudźerjeny a docpěje dołhosć wot něhdźe 20 hač do 25 cm. Nohi su chětro krótke.

Šup w zemskich abo štomowych jamach zymski měr dźerža.

## Rozšěrjenje
Pochadźa z sewjerneje a srjedźneje Ameriki, ale nětko tež w Europje a Japanskej wustupujo.

Dźensa w někotrych krajach šupy so často městam přibližuja a sej samo zwaža přepytować wotpadkowe tuny!

## Žórła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 267 

## Eksterne wotkazy

* https://web.archive.org/web/20180915065947/http://www.diewaschbaerenkommen.de/ 
* http://www.nature.ca/notebooks/english/racoon.htm 
* http://fohn.net/raccoon-pictures-facts 
* https://web.archive.org/web/20080917222215/http://www.wildlife.pro/raccoon-control.html
Krušwa

**Krušwa** je płód krušwiny. Płody móžeja rozdźělne wulkosće a barby měć. Ale tež słód wotwisuje wot družiny a sorty.

Krušwa někotre witaminy a balastowe maćizny wobsahuje.

## Wužiwanje
Krušwy so njewarjene jědźa abo so na brěčku abo kompot předźěłaja. Porno jabłukam so njehodźa dołho chować.
Estragon

**Estragon** (*Artemisia dracunculus*) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (*Asteraceae*). Wón je jara wonjaca, wjelestronsce wužiwana korjeninowa rostlina, kotraž požiće podpěra.

## Wopis
Estragon je wjacelětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 1 m. W zymje so do wutrajacy pjenk wróćo ćehnje.

### Łopjena

Wuske, zelene łopjena maja popjerjanu anisowu aromu.

### Kćenja
Kćenja su běłe.

### Symjenja
Njewutwori symjenja a hodźi so tohodla jeničce přez dźělenje na spočatku nalěća rozmnožować.

## Stejnišćo
Radšo ma přesakliwe, w prawym měrje suche hač čerstwe zahrodne pódy, kotrež maja srjedźny hač wysoki wutk.

## Rozšěrjenje
Rostlina je srjedźnej a wuchodnej Europje rozšěrjena, ale tež w Sibirskej a sewjernej Americe wustupuje.

## Wužiwanje
Kuchinske zelo so za mjasowe a zeleninowe jědźe, ale tež za poliwki, juški a solotwje wužiwa. Tež móže wobstatk zeloweho kisała a zeloweho žonopa być.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 129 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwjazk, ISBN 3-411-12013-4, strona 200 
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, ISBN 978-3-440-11331-8, strona 332 

## Wotkazy
Berlinska dróha

**Berlinska Dróha** běše serbsko-němski hudźbny duo, kotryž běše wot 2007 do 2017 aktiwny. 

Prěni koncert měješe duo dnja 17. apryla 2008 we Wojerowskej Kulturnej fabrice (KuFa). Wot tutoho dnja sem běštaj Uta Šwejdźic (klawěr, spěw) a Pawoł Nagel (husle, spěw) skoro stajnje po puću na koncertach přez cyłu Němsku kaž tež we wukraju (na přikład Pólska, Šwicarska, Ukraina, Marokko). Přez prawidłowne turowanje po Pólskej móžeše duo wosebitu zwjazanosć k słowjanskim krajam a kulturam wutworić.

Teksty wopisaja wšědnje tematiki a wupraja so wosebje přećiwo někajkej klasifikaciji. Kritika na towaršnosći z anarchistiskeho wida steji na prěnim městnje.
 
W juniju 2009 wuda duo swoju prěnju tačel jako 7inch vinyl single, mjenowana "Berlinska Dróha" (strona A: 1.Zrudny Končak /strona B: 1. Ja njewěm, 2. Njeprofesionalne). 

W lěće 2010 zaběži zhromadne dźěło z berlinskim labelom Vetoria. 

W septembru 2011 wuńdźe pola Vetoria prěni studijowy album "Wokoło róžka - Um die Ecke" w CD-formaće z 12 spěwami. 

W juliju 2012 wuńdźe (tohorunja pola Vetoria) prěni live album *2+2=3 - Atze Wellblech & Berlinska Dróha* jako kompilacija z němskej skupinu „Atze Wellblech“. Je to soburězk koncerta na Out-In-The-Gurin-Festival 2010, Sargans, Šwicarska.

W januarje 2014 wuńdźe (pola vetoria) druhi studijowy album *Wočiń durje!* jako CD z dwanaće spěwami.

Po pjećlětnym zhromadnym turowanju ze skupinu Čorna Krušwa do europskeho wuchoda nasta mini-album *Čorna Dróha*. Pjeć spěwow nahrawachu so po analognym wašnju. Zběrka wuńdźe 2014 jako digitalna wersija w syći, kaž tež na tačeli.

## Diskografija
**Albumy**

* 2011: *Wokoło róžka - Um die Ecke* (Vetoria)
* 2014: *Wočiń durje!* (Vetoria)
* 2014: *Čorna Dróha* (Vetoria)
* 2016: *Ćeknjenaj* (Vetoria)

**Singles**
* 2009: *Berlinska Dróha*

**Kompilacije**
* 2012: *2+2=3 - Atze Wellblech & Berlinska Dróha* (Vetoria)

**Film**
* 2015: *Weißkohlraumschiff* (režija: Robert Eckstein)

## Wotkazy
* Berlinska Dróha - swójska strona
* Berlinska Dróha - facebook
* Berlinska Dróha - bandcamp
* spěw ''Njeprofesionalne'' Szypliszki, Pólska 2010
* label Vetoria, Berlin
Ecser

**Ecser** je wjes w komitaće Pest, w Madźarskej, kotražž leži juhowuchodnje Budapešta, blisko lětanišća Ferihegy. Susodne wsy su Maglód, Vecsés, Gyömrő a Üllő. Ecser namaka so při awtodróze M0 a železniskej liniji 120a (Budapest–Újszász–Szolnok). W lěće 2001 je tam bydliło 3272 ludźi. Bydli tam tež słowakska mjeńšina.

Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1315, eksistuje pak hižo wot lěta 896, hdyž zasydlachu so tule prěni Madźarjo.
## Galerija



Image:Ecseri 151.jpg|
Image:Ecseri 154.jpg|
Image:Ecseri 158.jpg|
Image:Ecseri 171.jpg|
Image:Ecseri 159.jpg|
Image:Ecseri 156.jpg|
Image:Ecseri 168.jpg|
Image:Ecseri 175.jpg|
Image:Ecseri 178.jpg|
Image:Ecseri 180.jpg|
Image:Ecseri 173.jpg|
Image:Ecseri 166.jpg|
Amy Macdonald

**Amy Macdonald** (* 25. awgusta 1987 w Bishopbriggs blisko Glasgow) je šotiska spěwytwórča a spěwarka.

## Diskografija
### Albumy

### Single

1 inkluziwnje sćehnjenjow.

## Eksterne wotkazy
* Amy Macdonald oficielna strona (jendźelšćina)
* Amy Macdonald oficielna němska strona
Brigitte Reimann

**Brigitte Reimann** (* 21. julija 1933 w Burgu blisko Dźěwina; † 20. februara 1973 we wuchodnym Berlinje) bě němska spisowaćelka.

Po abiturje dźěłaše Brigitte Reimann jako wučerka a w lěće 1955 započina pisać. Jako spisowaćelka zastupowaše wona tak mjenowany Bitterfeldski puć, to je socialistiski realizm. W lěće 1960 přesydli so do Wojerec, hdźež hač do lěta 1966 bydleše. We Wojerecach dźěłaše w kombinaće „Čorna Pumpa“. W tym času pisaše swój roman „Ankunft im Alltag“ (1961). W lěće 1965 dósta Brigitte Reimann Heinricha Mannowe myto. Wot 1968 do 1973 bydleše w Neubrandenburgu.

W starobje 39 lět zemrě Brigitte Reimann na nadrowy rak.

Jeje roman *Franziska Linkerhand* wosta njedokónčeny.

## Dźěła
*1956: *Die Frau am Pranger*, *Kinder von Hellas*
*1957: *Wenn die Stunde ist, zu sprechen* a *Das Mädchen auf der Lotusblume*
*1960: *Das Geständnis*, *Ein Mann steht vor der Tür* a *Sieben Scheffel Salz* 
*1961: *Ankunft im Alltag* 
*1963: *Die Geschwister* 
*1965: *Das grüne Licht der Steppen* 
*1974: *Franziska Linkerhand* (roman, njedokónčeny)
*1983: *Brigitte Reimann in ihren Tagebüchern und Briefen*
*1993: *Sei gegrüßt und lebe* (listowanje 1964 - 1973 z Christa Wolf)
*1997: *Ich bedaure nichts* (dźeniky 1955 - 1963)
*1998: *Alles schmeckt nach Abschied* (dźenik 1964 - 1970)
*1998: *Franziska Linkerhand* (roman, njedokónčeny)
*1999: *Aber wir schaffen es, verlaß Dich drauf!*
*2001: *Mit Respekt und Vergnügen* (listowanje z Hermann Henselmann, Co-Awtor Hermann Henselmann, wudawarka Ingrid Kirschey-Feix)
*2003: *Grüß Amsterdam* (listowanje1956 – 1973 z Irmgard Weinhofen)
*2008: *Jede Sorte von Glück. Briefe an die Eltern.*

## Filmy
* *Unser kurzes Leben*, DEFA 1981
* *Hunger auf Leben*, MDR 2003

## Wotkaz
Mariah Carey

**Mariah Carey** (* 27. měrca 1969 w Huntington, Long Island, New York) je US-ameriska R&B-spěwarka, song-spisarka, producentka a filmowa hrajerka.

## Diskografija

#### Singly

## Labely

* Columbia Records|Columbia (1988-2001)
* Virgin Group|Virgin (2001-2002)
* Island Def Jam Records (2002-dźensa)

## Tourografija

* 1993: Music Box Tour 
* 1996: Daydream Tour 
* 1998: Butterfly Tour 
* 2000: Rainbow Tour 
* 2003 bis 2004: Charmbracelet Worldtour 
* 2006: The Adventures of Mimi Tour

## Filmografija

* 1999: *The Bachelor*
* 2001: *Glitter*
* 2002: *Ally McBeal* 
* 2002: *Wise Girls*
* 2003: *Death of a Dynasty* 
* 2005: *State Property 2*
* 2008: *Tennessee* 
* 2008: *You Don't Mess with the Zohan*

## Eksterne wotkazy
* oficielna strona (jendźelšćina)
* oficielna němska strona
Swójba (biologija)

**Swójba** ( *familia*) je schodźenk w biologiskej systematice, kotraž słuži rozrjadowanju žiwych stworjenjow. Wona steji nad rodom a pod rjadom.
Rjad

**Rjad** ( *ordo*) je schodźenk biologiskeje systematiki, kotraž słuži rozrjadowanju žiwych stworjenjow. Steji w systematice mjez rjadownju a swójbu.
Rjadownja (biologija)

**Rjadownja** ( *classis*) je hierarchiska runina biologiskeje systematiki, kotraž steji mjez kmjenom a rjadom. Druhdy so tež do **podrjadownjow** rozdźěli.
Swět (biologija)

Jako **swět** pomjenowaše so dołho najwyša kategorija w biologiskej systematice žiwych stworjenjow.

Prěnjotnje rozeznawachu so jenož swětaj zwěrjatow *(animalia)* a rostlinow *(plantae)*. Pozdźišo dodachu so jednobańkowe organizmy pod mjenom protisty *(protista)*. Potom so hriby *(fungi)* wot rostlinow wotšćěpichu.
Ród (biologija)

**Ród** je schodźenk w biologiskej systematice, kotraž słuži rozrjadowanju žiwych stworjenjow. Wón steji nad družinu a pod swójbu.
Družina (biologija)

**Družina** je hierarchiska runina biologiskeje systematiki. Čłonojo družiny móžeja so ze sobu křižować, jich potomnicy zhubja pak kmanosć, sami płódnych potomnikow porodźić.

Na př. njetworja mule, kotrychž staršej stej kóń a wosoł, swójsku družinu, dokelž su njepłódne hybridne zwěrjata.
Bože drěwčko

**Bože drěwčko** (*Artemisia abrotanum*) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow. 

## Wopis

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje

## Nóžki


## Žórła

## Eksterne wotkazy
Łaćonšćina

**Łaćonšćina** (prjedy serbsce tež *łaćanšćina*, we wobchadnej rěči *łaćina*) je mortwa, ale hač do dźensnišeho wužiwana rěč, kotraž je na Apenninskej połkupje nastała. Wona je była zakład za wšě romaniske rěče. Dźensa wužiwa so předewšěm w křesćanskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.). Nimo toho maja wjele rěčow, wosebje europskich, mnoho požčonkow z łaćonšćiny, tež we wšědnym słowoskładźe.

## Fonetika
### Wokale a diftongi
Łaćonšćina ma pjeć krótkich (a, e, i, o, u) a pjeć dołhich (ā, ē, ī, ō, ū) wokalow. Krótke wokale so bjez diakritiskich znamješkow pisaja, mjeztym zo dołhe wokale so ze znamješkom ¯ pisaja.

Nimo toho ma štyri diftongi: ae, oe, eu, au.

### Konsonanty
Konsonant c so jako k wurjekuje. Změna wurjekowanja před wokalomaj "e" a "i" je so pozdźišo stało.

## Gramatika
Łaćonšćina ma jara kompleksnu gramatiku.

### Substantiwy
Substantiwy maja tři genusy na rozdźěl wot romaniskich rěčow. Nimo toho maja šěsć padow, kotrychž formy wotwisuja wot numerusa (gramatiskeho čisła) a klasy deklinacije.

Rozeznawa so pjeć deklinacijow: 
* prěnja abo a-deklinacija
* druha abo o-deklinacija
* třeća abo měšana deklinacija
* štwórta abo u-deklinacija
* pjata abo e-deklinacija.

### Adjektiwy
Adjektiwy so w genusu, numerusu a padźe po substantiwje złožuja. Při nich jenož tři deklinacije klasy wustupuja.
* bona "dobra" - žónska forma so po prěnjej deklinaciji skłonjuje.
* bonus "dobry", bonum "dobre" - muska a srjedźna forma so po druhej deklinaciji skłonjuje.
* fēlīx - so po třećej  deklinaciji skłonjuje.

Wjele adjektiwy so móžeja stopnjować. Komparatiwne kóncowki su -ior (za žónski a muski genus) a -ius (za srjedźny genus), mjeztym zo superlatiw ma kóncowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjeztym zo adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.

Někotre, často wužiwane adjektiwy maja njeregularne formy.
* bonus "dobry", melior, melius "lěpši", optimus "najlěpši";
* malus "špatny", peior, peius "špatniši", pessimus "najšpatniši";
* māgnus "wulki", māior, māius "wjetši", maximus "najwjetši";
* parvus "małki", minor, minus "mjeńši", minimus "najmjeńši";
* multi "wjele", plūrēs, plūra "wjace", plūrimī "najwjace".

### Pronomeny
Při pronomenach ma jenož třeća wosoba rozdźělne formy po genusu, mjeztym zo druhe wosoby nimaja tajki rozdźěl. 

### Werby
Werby maja mnoholičbne formy. 

Rozeznawa so pjeć konjugacijow:
* ā-konjugacija
* ē-konjugacija
* měšana konjugacija
* ī-konjugacija
* i-konjugacija

## Žórła
* Kauderwelsch Band 176, Latein Wort für Wort, 1. nakład, 2004, ISBN 3-89416-354-2
* J.M. Stowasser, M. Petschenig, F. Skutsch: Lateinisch - deutsches Schulwörterbuch, 1994, ISBN 3-486-13405-1
Wagry

**Wagry** ( *Wagrier*,  *Wagrowie*) běchu połobski kmjen na wuchodźe dźensnišeje Schleswigsko-Holsteinskeje.
Połobscy Słowjenjo

**Połobscy Słowjenjo** běchu słowjanske kmjeny w dźensnišej wuchodnej Němskej.

Woni sydlachu wot 7. lětstotka w kónčinach mjez Wódru a Łobjom. Na sewjero-zapadnym boku bydlachu Obodritojo: Drjewjenjo, Glinjany, Warinojo, Wagry, Połobjenjo a dalši. Na sewjernym a srjedźnym boku bydlachu Wjeletojo: Chyžany, Doleńcy, Habolenjo, Redarojo, Wukranojo a dalši. 

Połobscy Słowjenjo rěčachu wšelakore narěče połobšćiny, kotrež pak spisowne njeběchu.
Hanys

**Hanys** je to słowo, kotryž so w šlešćinje do indigenych wobydlerow Šleskeje wužiwa. Hanysom je tež wosoba, kajkaž njewobydla na Šleskej, ale jeho abo jeje swójba tu wobydliła.
Balica (ród)

**Balica** (*Artemisia*) je ród ze swójby zestajenkowych rostlinow (*Asteraceae*).

## Systematika

Wobsahuje sćěhowace družiny:

* A. abrotanum (bože drěwčko)
* A. absinthium (połon)
* A. afra
* A. annua
* A. argentea
* A. austriaca
* A. biennis
* A. californica
* A. campestris
* A. cina
* A. douglasiana
* A. dracunculoides
* A. dracunculus (estragon) 
* A. genipi
* A. gmelinii
* A. laciniata
* A. maritima
* A. pancicii
* A. pontica
* A. pycnocephala
* A. rupestris
* A. scoparia
* A. siversiana
* A. tournefortiana
* A. tridentata
* A. umbelliformis (syn. A. mutellina) 
* A. verlotiorum
* A. vulgaris

## Wopisanje

## Stejnišćo

## Rozšěrjenje

## Wužiwanje



## Nóžki


## Žórła

* G. Hegi: *Illustrierte Flora von Mittel-Europa - mit besonderer Berücksichtigung von Deutschland, Österreich und der Schweiz. VI. Band, 2. Hälfte.* J. F. Lehmanns Verlag, München 1928-29. 

## Eksterne wotkazy
Zapadopolešćina

**Zapadopolešćina** rěči so jako mjeńšinowa rěč we wjacorych wariantach we wuchodnej Pólskej, juhozapadnej Běłoruskej a w sewjerowuchodnej Ukrainje.

Zapadopolešćina je přechodna rěč z elementami běłorušćiny a ukrainšćiny.
Obodritojo

**Obodritojo** ( *Abodriten, Obodriten, Obotriten, Bodrizen*;  *Obodrzycy właściwi, Reregowie*) běchu połobski kmjenowy zwjazk, kotryž sydleše wot 8. lětstotka předewšěm při Baltiskim morju w dźensnišej Mecklenburgskej a Schleswigsko-Holsteinskej. 

Woni wojowachu hromadźe z germanskimi Sakskami we wójsku Korle Wulkeho přećiwo słowjanskim Wjeletam. Po smjerći Korle dóńdźe pak k zhromadnemu zběžkej mecklenburgskich a braniborskich Słowjanow přećiwo frankowskemu knjejstwu. W lěće 931 podćisny sej kral Hendrich I. Obodritow, lěto pozdźišo tež Milčanow a Łužičanow, zhubi jich kónčiny pak krótko po tym zaso. Hač do 12. lětstotka móžachu so Obodritojo přećiwo frankowsko-sakskej a danskej ekspansiji wobarać.

## Žórło
* Jan Brankačk, Frido Mětšk: *[[Stawizny Serbow (rjad)|Stawizny Serbow]]. Zwjazk I: Wot spočatkow hač do lěta 1789.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1977.
Sprjewjenjo

**Sprjewjenjo** ( *Sprewanen*,  *Sprewianie*) běchu połobski kmjen při rěce Sprjewja, kotrež sydlachu w dźensnišej Braniborskej a Berlinje na sewjer wot Łužičanow a na wuchod wot Habolanow.
Habolenjo

**Habolenjo** ( *Heveller, Stodoranen*;  *Hawelanie, Hawolanie, Oblanie, Stodoranie*) běchu połobski kmjen, kotryž sydleše při srjedźnej Haboli wokoło hroda Branibor, něhdźe 70 kilometrow zapadnje dźensnišeho Berlina.

Wjerchowstwo Habolanow tworješe słowjanske jadro pozdźišeho markhrabinstwa Braniborska.
Wukranojo

**Wukranojo**  ( *Ukranen*,  *Wkrzanie*)  běchu połobski kmjen, kotryž sydleše podłu rěki Ukra w dźensnišim regionje Uckermark. Woni słušachu k zwjazkej Lutycow.
Mjetlička

**Mjetlička** (tež **mjatwička**, *Mentha*) je rostlinski ród ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Družiny su aromatisce wonjace wjacelětne zela.

Wulkosć saha wot łazych typow hač do kerkojtych rostlinow.

Słód wariěruje wot wočerstwjowaceho hač jara intensiwneho.

## Rozšěrjenje
Rostliny su w Europje, Aziji a Africe rozšěrjene.

## Družiny
Ród wobsahuje něhdźe 25 družinow.
* Dźiwja mjetlička (*Mentha pulegium*)
* Konjaca mjetlička (*Mentha longifolia*)
* Rólna mjetlička (*Mentha arvensis*)
* Wódna mjetlička (*Mentha aquatica*)
* Zahrodna mjetlička (*Mentha x piperita*)
* Zelena mjetlička (*Mentha spicata*)

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, strona 554 
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wotkazy

* Mjetlička
Sprjewja

**Sprjewja** ( tež *Rěka*; , ) je něhdźe 400 kilometrow dołha rěka we Łužicy na wuchodźe Němskeje a sewjeru Čěskeje, kotraž ćeče přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska a Berlin.

Wužórli so we Łužiskich horach z třoch žórłow: w Habrachćicach, Nowych Jěžercach a při Kotmarje. Z horow běži rěka přez Šěrachow-Korzym, Budestecy a hłuboki doł mjez Hornjej Hórku a Budyšinom do Łužiskeje nižiny a přez holansku a hatowu krajinu kaž tež Łužiski brunicowy rewěr a městačko Grodk dale do Delnjeje Łužicy. Jako znutřkowne delta Sprjewje nadeńdu so za Choćebuzom Błóta, kotrež so w Gójackim jězorje kónča. W Berlinje wuliwa so Sprjewja do Habole.

Na swojim běhu wužiwa so rěka dwójce za zastaranje spjateju jězorow, mjenujcy w Budyšinje a pola Grodka. Wobaj jězoraj słužitej zastaranju łužiskich brunicowych milinarnjow z wodu.

Wódrino-Sprjewiny kanal zwjazuje Sprjewju blisko Přibora z Wódru.

*Hlej tež:* Nastawki wo při Sprjewi ležacych sydlišćach

## Wotkaz
Rudne horiny

**Rudne horiny** ( tež *Rudne hory* abo *Rudohory*,  *Erzgebirge*,  *Krušné hory*) su horiny na hranicy Němskeje (Sakska) a Čěskeje. Najwyšej horje stej Klinovec (1.244&nbsp;m) na čěskej a Šmrěčnik (1.215&nbsp;m) na němskej stronje. W zańdźenosći běchu tam wuznamne namakanišća rudy, kaž na přikład slěbra, cyna abo urana.

## Topografiske połoženje
We wuchodźe Rudnych horinow nawjazuja so Połobske pěskowčiny, w zapadźe Halštrowske horiny a druhe dźěle Bohotskeje, w juhu Sewjeročěska žłobina, Čěske srjedźne horiny a Doupovske horiny. Dokelž su Rudne horiny typiski přikład za (pulto-) škrutowe horiny, spaduja horiny w sewjeru jenož pomału.
Glinjany

**Glinjany**  (němsce: Linonen, Limonen, pólsce: Glinianie, Linianie, Gliwianie, Liwianie) běchu połobski kmjen pola rěki Łobjo wokoło wsy Lenzen.
Warinojo

**Warinojo** ( *Warnower*,  *Warnowie*) běchu połobski kmjen, kotryž bydleše při rěce Warnow južnje dźensnišeho Roztoka w Mecklenburgskej.

## Žórła
Brzeźnicka Węgorza

**Brzeźnicka Węgorza** (wurěkowanje: [bʐɛʑ'ɲiʦka vɛŋ'gɔʐa]) je pólska rěka w gmejnje Węgorzyno, kotraž so w zapadopomorskim wojewódstwje namaka. Wona je 40 km dołha a běži wot jězora Studnica hač do rěki Rega.

Prud Brzeźnickeje Węgorzy je jara wotměnjacy. W hornim běhu je njewěrjomnje spěšny, a w delnim ćeče jara pomałku a přeběži šěroku dolinu.
Die fetten Jahre sind vorbei

**Die fetten Jahre sind vorbei** (*serbsce:* Tučne lěta su nimo) je němski hrajny film z lěta 2004. Režiser bě Hans Weingartner; jedna so wo jeho druhi film. Daniel Brühl, Julia Jentsch, Stipe Erceg a Burghart Klaußner přewzachu hłowne róle w filmje.

## Wotkazy
* oficialna strona
*
Theodor Eicke

**Theodor Eicke** (* 17. oktobra 1892 w Hampont, Lothringska; † 26. februara 1943 w Ukrainje) bě němski general Brónjoweje SS. Bě nimo toho komandant kaceta w Dachauwje a inspekter koncentraciskich lěhwow a tuž sobu zamołwity za natwar nacionalsocialistiskeho teroroweho systema a za holocaust. W Druhej swětowej wójnje bě Eicke komandant SS-diwizije „Totenkopf“.

## Wotkaz