open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zakładny zakoń

**Zakładny zakoń** (němsce *Grundgesetz [für die Bundesrepublik Deutschland]*, skrótšenka: *GG*) je tuchwilu płaćiwa wustawa Zwjazkoweje republiki Němska, kiž bu 23. meje 1949 přiwzata. Z tym załoži so zwjazkowa republika jako nowy němski stat.

Zakładny zakoń bu w nadawku třoch zapadnych wobsadniskich mocow wot parlamentariskeje rady a krajnych sejmow němskich krajow přiwzaty - ludowe wothłosowanje njebě. Po znowazjednoćenju zapadneje Němskeje ze sowjetskim pasmom chcychu poprawom tež nowu wustawu nadźěłać, k tomu pak njeje přišło.

Ze znowazjednoćenjom Němskeje přistupi Němska demokratiska republika dnja 3. oktobra 1990 zwjazkowej republice, tak zo je zakładny zakoń wot toho dnja wustawa cyłeje němskeje statneje ludnosće.

Wosebity wuznam maja dla nazhonjenjow z časa nacionalsocializma w zakładnym zakonju so namakacy zakładne prawa.

## Wotkazy

* REGIERUNGonline: Zakładny zakoń za Zwjazkowu republiku Němska (němsce)
Soft Machine

**Soft Machine** bě jendźelska rockowa hudźbna skupina, kotraž eksistowaše wot 1966 hač 1984.

## Sobustawojo
* Mike Ratledge (1966-1968, 1969-1976)
* Robert Wyatt (1966-1968, 1969-1971)
* Kevin Ayers (1966-1968)
* Daevid Allen (1966-1967)
* Larry Nowlin (1966)
* Andy Summers (1968)
* Hugh Hopper (1968-1973)
* Elton Dean (1969-1972)
* Lyn Dobson (1969-1970)
* Mark Charig (1969)
* Nick Evans (1969)
* Phil Howard (1971)
* John Marshall (1971-1984)
* Karl Jenkins (1972-1984)
* Roy Babbington (1973-1976)
* Allan Holdsworth (1973-1975)
* John Etheridge (1975-1978)
* Alan Wakeman (1976)
* Ray Warleigh (1976)
* Ric Sanders (1976-1978)
* Percy Jones (1976-1977)
* Steve Cook (1977-1978)

## Diskografija
* *The Soft Machine* (1968)
* *Volume Two* (1969)
* *Third* (1970)
* *Fourth* (1971)
* *Fifth* (1972)
* *Six* (1973)
* *Seven* (1973)
* *Bundles* (1975)
* *Softs* (1976)
* *Land of Cockayne* (1981)

## Eksterne wotkazy
* Soft Machine Calyx
Trenčín

**Trenčín** je město na sewjerozapadźe Słowakskeje, njedaloko wot čěskeje mjezy. Ma něhdźe 56.000 wobydlerjow a leži při rěce Váh pod Běłymi Karpatami a při awtodróze wot Žiliny do Bratisławy.

## Wotkazaj

* Oficialne stronki města
Póndźela

**Póndźela** (*po njedźeli*) je w němskej protyce prěni dźeń tydźenja, a druhi po židowsko-křesćansko-muslimskim ličenju.

## Wotkaz
Asimilacija (fonetika)

**Asimilacija** je připodobnjenje zwukow. Wona so dźěli do wšelakich skupinow po swojich charakteristikach. Jeli njeńdźe wo připodobnjenje zwukowu, ak matej direktny kontakt, powědamy wo **dalokoasimilaciji**, na př. hs. *wocućić* --> *woćućić* (dźensa zwjetša z restituowanym prefiksom *wotućić*).

Asimilacija potrjechi městno artikulacije rowno jako wašnju a fonaciju.

Jeli so slědowacy zwuk po předchadźacem zwuku změni, powědamy wo **progresiwnej asimilaciji**, jeli so předchadźacy zwuk po slědowacym zwuku změni, mamy **regresiwnu asimilaciju**. Za němčinu je progresiwna asimilacija typiska, za serbsku rěč regresiwna.
Welar

**Welar** (abo *welarny konsonant*, *zadnjojazykowy konsonant*) je wopřijeće z rěčespyta. Wono wopisuje zwuki, kiž móže čłowjek w hubje při njebjeskach abo welumje tworić. Hornjoserbšćina ma tři welarne zwuki: "g", "k" a "ch". Wone pódla bilabialow zawinuju nastaće delnjoserbskeho "ó". Podobnu artikulaciju ma tež zadhje čopikowe *r* (R).

Přehlad wo welarnych zwukach:

## Literatura
* *Ladefoged P.*, *Maddieson I.* The Sounds of the World's Languages. — Oxford, Cambridge (Massachusetts): Blackwell Publishers, 1996. — 407 p. — ISBN 0-631-19814-8.

## Nóžki


## Wotkaz
Wylem Nowy

**Wylem Nowy** ( *Friedrich Wilhelm Nowy*; * 15. januara 1870 w Bórkowach, † 1. oktobra 1933 w Choćebuzu) bě serbski ewangelski farar a jedyn z najwažnišich delnjoserbskich kulturnich prócowarjow.

## Žiwjenje

Wylem Nowy bě syn bura Fryca Noweho a jeho mandźelskeje Marjany, rodźeneje Starikojc a bratr Hajna Noweho. Wot 1881 do 1891 wopyta gymnazij w Gubinje. Po tym studowaše teologiju w Hali a Berlinje. Wot 1895 do 1902 bě domjacy wučer w Podstupimje. Swoju prěnju staciju skutkowanja we Łužicy měješe wot 1902 do 1904 jako farar w Budestecach. Po tym skutkowaše wot 1904 do 1910 w Ketlicach, wot 1910 do 1917 w delnjołužiskej Brjazynje a wot 1917 hač do swojeje smjerće w lěće 1933 při Choćebuskej klóšterskej cyrkwi.

Jeho row z wopomnjenskej taflu nadeńdźe so na Choćebuskim Sewjernym kěrchowje.

## Skutkowanje
Nowy organizowaše zhromadnje z Bogumiłom Šwjelu wot 1890 delnjoserbske studentstwo. Bě prěni předsyda 1891 załoženeho studentskeho zjednoćenstwa Zwěsk serbskich pśijaśelow. Měješe wažny podźěl na přewjedźenju zjawnych młodoserbskich zarjadowanjow, kotrež so jako spěwarske swjedźenje wot 1893 hač do 1906 přewjedźechu. W Berlinje nawjedowaše rozwučowanje a zwučowanje serbskich studentow w maćeršćinje.

Dopisowaše wosebje pod rubriku Z božego kralejstwa do Serbskeho Casnika mjeńše rozpominanja a podawaše do Časopisa Maćicy Serbskeje nekrologi wuznamnych prócowarjow.

Bě wot 1894 čłon Maćicy Serbskeje a mjez 1913–1933 předsyda delnjoserbskeje Maśicy Serbskeje.

## Žórło
Hala nad Solawu

**Hala nad Solawu** (němsce **Halle (Saale)**) je bjezwokrjesne wulkoměsto z něhdźe 240.000 wobydlerjemi na juhu Saksko-Anhaltskeje. Před Dźěwinom po wobydlerstwje najwjetše město zwjazkoweho kraja leži nad tule pławnej Solawu a twori zhromadnje ze susodnym Lipskom a dźewjeć dalšimi městami metropolowy region „Srjedźna Němska“. Hala je sydło jedneje z najstaršich němskich uniwersitow a němskeje akademije wědomosćow, Leopoldiny, kaž tež wažne hospodarske stejnišćo we wuchodnej Němskej.

Prěnje historiske naspomnjenje Hale pochadźa z lěta 806.

## Partnerske města
Hala haji partnerstwa ze slědowacymi městami:

## Wosobiny
* Georg Friedrich Händel (1685–1759) – komponist
* Hans-Dietrich Genscher (1927–2016) – politikar strony FDP a němski wonkowny minister
* Margot Honecker (1927–2016) – politikarka strony SED w NDRskim času
* Hans-Christian Ströbele (1939–2022) – politikar Zelenych
* Kai Pflaume (* 1967) – moderator

## Wotkazy

* Oficielne webstrony města
* Stawizniske informacije (němsce)
Ján Kollár

**Ján Kollár** (* 29. julija 1793 w Mošovcach (Słowakska); † 24. januara 1852 we Wienje) běše sławny basnik 19. lětstotka, ewangelski duchowny a profesor słowjanskeje archeologije na Wienskej uniwersiće. Kollár studowaše filozofiju a teologiju.

## Twórby
* Slávy dcera (645 sonetow)

## Žórła
* Slávy dcera
Izmail Iwanowič Srjeznjewskij

**Izmail Iwanowič Srjeznjewskij** (rusce *Измаи́л Ива́нович Срезне́вский*; * 13. junija 1812 w Jaroslawlu; † 21. februara 1880 w Pětrohrodźe) běše ruski slawist.

## Žiwjenje
Srjeznjewskij narodźi so 1812 w ruskim Jaroslawlu, hdźež jeho nan při uniwersiće wuwučowaše. Jeho nan powoła so pozdźišo na Charkiwsku uniwersitu, hdźež tež sam mjez 1826 do 1829 na filozofiskej fakulće studowaše.

Wot lěta 1839 přebywaše nimale tři lěta hač do 1842 na pućowanju we wukraju. Wón pućowaše přez wšě zapadne a juhozapadne słowjanske kraje. W lěće 1840 přebywaše tež prěni króć w Hornjej a Delnjej Łužicy, hdźež jeho Smoler přewodźeše. Srjeznjewskij spisa prěnje ruske nastawki wo Serbach a zahaji studije wo Serbach w Ruskej. Po jeho nawróće do Ruskeje powoła so wón spočatnje na Charkiwsku uniwersitu. Wot lěta 1847 hač do swojeje smjerće wuwučowaše Srjeznjewskij na Pětrohródskej uniwersiće, hdźež běše mjez jeho šulerjemi tež  Baudouin de Courtenay.

Srjeznjewskeho wopyta w Pětrohrodźe tež Jan Arnošt Smoler na swojej jězbje do Ruskeje 1859, nawjazujo literarne a překupske poćahi. Tež z druhimi serbskimi prócowarjemi haješe Srjeznjewskij zwiski. Wot lěta 1882 běše Srjeznjewskij čłon Maćicy Serbskeje.

## Wotkaz

## Žórle

* Josef Páta: *Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja.* Budyšin 1919.
Jan Awgust Warko

**Jan Awgust Warko** (* 26. julija 1821 w Běłej Wodźe, † 27. julija 1862 w Jabłońcu) běše serbski ewangelski farar a spisowaćel.

## Žiwjenje
Jan Awgust Warko běše syn wučerja Jana Warka w Běłej Wodźe (* 20. februara 1800 na Horach, † 2. junija 1864 w Běłej Wodźe) a bratr Korly Hendricha Warka. Po tym zo wopyta měšćansku šulu w Mužakowje, běše w lětach 1836 do 1840 na gymnaziju w Zhorjelcu. We Wrócławju studowaše hač do 1843 teologiju, hdźež słyšeše mjez druhim čitanja  Čelakovskeho. We Wrócławju běše jako čłon *Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče* aktiwny w serbskim, stawizniskim a zemjepisnym wotrjedźe.

Wot 1843 do 1854 běše Warko domjacy wučer w Šleskej. Zhromadnje ze Smolerjom přełoži zběrku basnjow Čelakovskeho *Wothłós pěsni ruskich* (originalny titul „Ohlas písní ruských”), kotraž wuńdźe 1846 w Praze. Wot 1850 běše čłon Maćicy Serbskeje a dopisa z jeho bratrom Janom Bohuwěrom Warkom (* 8. nowembra 1826 Běła Woda, † 7. septembra 1898 Niska) do Tydźenskeje Nowiny resp. do prěnich lětnikow Serbskich Nowin. W lětomaj 1854 a 1855 běše Warko wokrjesny wikar a wot lěta 1855  farar ewangelskeje cyrkwje w Jabłońcu.

## Žórła
Michał Čoch

**Michał Čoch** (* 2. nowembra 1851 w Porchowje; † 1922 w Nižnim Nowgorodźe (Ruska)) běše gymnazialny wučer a składnostny basnik.

Po wuwučowanju na gymnaziju w Budyšinje běše Michał Čoch w lětomaj 1867 a 1868 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopyta Małostronski gymnazij. W lětach 1868 do 1873 běše znowa na Budyskim a po tym hač do 1874 na gymnaziju w Čěskej Lipje. Michał Čoch běše čłon gymnazialneho towarstwa *Lubin* a wozjewi pod pseudonymom *Lubinski* basniske pospyty do jeje časopisa a tež do časopisa Łužičan.
 
W lětach 1874 do 1878 studowaše w Lipsku matematiku a zastupi tam, pohnuty wot Smolerja a Hórnika do ruskeho filologiskeho seminara. 1878 woženi so z Ludmilu Smolerjec, dźowku Jana Arnošta Smolerja a přesydli so do Ruskeje. W Nižnim Nowgorodźe běše gymnazialny profesor matematiki, so na statneho radu powyši a do zemjanstwa pozběhny.

## Žórła

* Jenč, Rudolf: Stawizny serbskeho pismowstwa: 2. dźěl Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1960. str. 69-71.
České Budějovice

**České Budějovice** (serbsce tež *Budźejowicy*, ) su město w južnej Čěskej a stolica Jihočeskeho kraja. Leža při zliwje rěkomaj Wołtawy a Malše. Z něhdźe 96.000 wobydlerjemi su wone sedme najwjetše mesto w Čěskej.

W Budějovicach warja swětadaloko znate piwo Budweiser (Budvar).

## Žórła


## Wotkazaj

* www.c-budejovice.cz – oficialne stronki (čěsce)
John Cale

**John Cale** (poprawom **John Davies Cale**, * 9. měrca 1942) je waliziski hudźbnik, kotryž hraješe mjez 1964 a 1968 pola skupiny The Velvet Underground.

## Diskografija
* *Vintage Violence* (1970)
* *Church of Anthrax* (John Cale & Terry Riley, 1971)
* *The Academy in Peril* (1972)
* *Paris 1919* (1973)
* *June 1, 1974* (Kevin Ayers, John Cale, Nico & Brian Eno, 1974)
* *Fear* (1974)
* *Slow Dazzle* (1975)
* *Helen of Troy* (1975)
* *Guts* (1977)
* *Animal Justice* (1977)
* *Sabotage/Live* (1979)
* *Honi Soit* (1981)
* *Music for a New Society* (1982)
* *Caribbean Sunset* (1984)
* *John Cale Comes Alive* (1984)
* *Artificial Intelligence* (1985)
* *Even Cowgirls Get the Blues* (1987)
* *Words for the Dying* (1989)
* *Songs for Drella* (Lou Reed & John Cale, 1990)
* *Wrong Way Up* (Brian Eno & John Cale, 1990)
* *Paris s'eveille - suivi d'autres compositions* (1991)
* *Fragments of a Rainy Season* (1992)
* *23 Solo Pieces for La Naissance de L'Amour* (1993)
* *Last Day on Earth* (John Cale & Bob Neuwirth, 1994)
* *Seducing Down the Door: A Collection 1970−1990* (1994)
* *N'Oublie Pas Que Tu Vas Mourir* (1995)
* *Antártida* (1995)
* *The Island Years* (1996)
* *Walking on Locusts* (1996)
* *Eat/Kiss: Music for the Films by Andy Warhol* (1997)
* *Dance Music* (1998)
* *Le Vent de la nuit* (1999)
* *Close Watch: An Introduction to John Cale* (1999)
* *The Unknown* (1999)
* *Love Me* (2000)
* *Saint-Cyr* (2000)
* *American Psycho* (2000)
* *5 Tracks* (2003)
* *HoboSapiens* (2003)
* *Le Bataclan '72* (Lou Reed, John Cale & Nico, 2004)
* *Process* (2005)
* *blackAcetate* (2005)
* *Circus Live* (2007)
* *Gold* (2007)
* *Live at Rockpalast* (2010)
* *Extra Playful* (2011)
* *Shifty Adventures in Nookie Wood* (2012)
* *M:FANS* (2016)
* *Mercy* (2023)

## Eksterne wotkazy

* John-Cale.com
* John Cale Allmusic
Poprica

**Poprica** (*Satureja*) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*).

## Wopis

## Rozšěrjenje
Ród je předewšěm w temperatnych kónčinach ale tež w tropiskich horinach domjacy.

## Systematika
Ród *Satureja* so znutřka swójby cycawkowych rostlinow do podswójby Nepetoideae, tribus Mentheae a subtribus Menthinae staja. Ród wobsteji z něhdźe 38 družinow, z kotrychž 12 w Europje wustupuja. W Srjedźnej Europje njeje žana domjaca.

Njekotre europske a aziske družiny:
* *[[Satureja cuneifolia]]* Ten.
* Zahrodowa poprica ((*Satureja hortensis* L.)
* *[[Satureja innota]]* (Pau) Font Quer
* *[[Satureja intricata]]* Lange
* Hórska poprica (*Satureja montana* L.)
* *[[Satureja nabateorum]]* Danin & Hedge
* *[[Satureja obovata]]* Lag.
* *[[Satureja subspicata]]* Bartl.
* Thymbra-Bergminze (*Satureja thymbra* L.) we wuchodnym teritoriju Srjedźneho morja
* *[[Satureja thymbrifolia]]* Hedge & Feinbrun

Sewjeroameriske družiny (wuběrk):
* *Satureja chandleri* (Brandegee) Druce
* *Satureja douglasii* (Benth.) Briq.
* *Satureja mimuloides* (Benth.) Briq.
 
W Ekwadorje wustupowace družiny su:
* *Satureja acutifolia* Benth.
* *Satureja connata* Epling
* *Satureja glabrata* (H.B.K.) Briq.
* *Satureja jamesonii* Briq.
* *Satureja lineata* Epling
* *Satureja mutabilis* Epling
* *Satureja nubigena* (Kunth) Briq.
* *Satureja rigidula* Epling
* *Satureja sericea* (Presl.) Briq.
* *Satureja stachyodes* Epling
* *Satureja taxifolia* H.B.K.
* *Satureja tenella* Epling
* *Satureja tomentosa* (Kunth) Briquet.

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Ernst Rychtar

**Ernst Rychtar** (* 3. julija 1810 we Wulkim Wjelkowje; † 9. septembra 1872 w Budyšinje) bě serbski adwokat a narodny prócowar.

## Žiwjenje
Ernst Rychtar wopyta wot lěta 1824 do 1830 gymnazij w Budyšinje a studowaše potom hač do lěta 1833 prawnistwo w Lipsku. Wot 1833 skutkowaše jako pomocnik při Budyskim sudnistwje a běše načolnik patrimonialnych sudnistwow w Minakale a Kumwałdźe. Po tym zo so tute sudnistwa wotstronichu, běše Rychtar swobodny adwokat w Budyšinje.

## Skutkowanje
Za čas Němskeje rewolucije 1848/49 zastupowaše Rychtar liberalne nahlady a zasadźi so jako zastupowacy předsyda Serbskeho rěčenskeho towarstwa za runoprawne wuwiće serbšćiny. Ze Smolerjom prócuje so wo wutworjenje nowych burskich towarstwow z liberalnym wusměrjenjom.

Rychtar běše wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot lěta 1856 do 1872 tež jeje předsyda. W lěće 1850 załoži *Bjesadu* w Budyšinje sobu, kotrejež tež někotre lěta předsydowaše.

## Žórło
František Ladislav Čelakovský

**František Ladislav Čelakovský** (* 7. měrca 1799 w Strakonicach; † 5. awgusta 1852 w Praze) běše čěski slawist a basnik.

## Žiwjenje
Čelakovský běše syn čěsle w Strakonicach. Wot lěta 1812 wuknješe na gymnaziju w Českich Budějovicach a w Píseku. W Praze zahaji studij filozofije, kotryž pak z financielnych přičinow njedokónči. W tutym času skutkowaše Čelakovský jako přełožowar a wučer. Z Ruskeje dósta 1830 namjet, zhromadnje Šafárikom a Hanku słowjansku knihownju w Pětrohrodźe natwarić a nawjedować. Čelakovský dósta pak tež poskitk Palackeho a přiwza dźěło w Praze pola čěskeho patriota, wjercha Kinskeho.

Wot lěta 1833 běše redaktor *Pražských novin*. Jeje přiłohu *Rozmanitosti* přetwori 1834 na samostatny časopis *Česká Wčela*. Po tym zo so w *Pražských novinach* kritiski nastawk wo postupowanju ruskeho carja přećiwo Pólskeje wozjewi, dyrbješe Čelakovský redakciju wopušćić.

Nawjazujo na swoje dźěło jako knihownik pola wjerchowskeje swójby Kinskeho powoła so w lěće 1842 na uniwersitu do Wrócławja (w Pruskej), hdźež běše profesor za słowjanske rěče a literaturu a mjez druhim wučer Smolerja. Wot lěta 1849 běše profesor za čěsku rěč a literaturu na Karlowej uniwersiće w Praze.

## Zwiski ze Serbami
W třoch dźělach (w lětach 1822, 1825 a 1827) wuda Čelakovský *Slovanské národní písně*, hdźež so w druhim zwjasku tež serbske wobkedźbuja. Jeho zběrku basnjow *Ohlas písní ruských*, kotraž wuńdźe 1829 w Praze, přełoži Smoler zhromadnje z Warkom do serbšćiny (*Wothłós pěsni ruskich*, Praha 1846). Tež w jeho zběrce słowjanskich přisłowow *Mudrosloví národa slovanského v příslovích*, kotraž so w Praze 1852 wuda, su serbske přisłowa zastupjene.

Wot lěta 1847 běše Čelakovský tež čłon Maćicy Serbskeje a měješe tež zwisk ze Zejlerjom, Pfulom a druhimi serbskimi studentami we Wrócławju.

## Žórła

* Josef Páta: Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja. Budyšin 1919.

## Wotkazy

* 
* 
*
Patrik Köbele

**Patrik Köbele** (* 1962 we Weil am Rhein) je němski politikar a předsyda Němskeje komunistiskeje strony (DKP).

## Žiwjenje
Patrik Köbele bě zwjazkowy předsyda młodźinskeje organizacije SDAJ mjez 1989 a 1994. Wot 2004 do 2009 bě wón čłon Essenskeje měšćanskeje rady. Na 20. stronskim zjězdźe DKP dnja 2. měrca 2013 so za předsydu wuzwoli. Köbele je so z 91 hłosami přećiwo dotalnej předsydce Bettinje Jürgensen přesadźił.

Powołansce je Patrik Köbele EDV-poradźowar.

## Žórła
* https://web.archive.org/web/20130306023415/http://www.redglobe.de/deutschland/opposition/5836-dkp-hat-neuen-vorsitzenden
* http://www.jungewelt.de/2013/02-27/013.php
* http://www.dkp-ruhr.de/dkp-essen/index.php?option=com_content&view=article&catid=35:im-rat&id=211:einkuenfte-patrik-koebele-2008
Franciskus

**Franciskus** (łaćonsce *Franciscus*, z byrgarskim mjenom **Jorge Mario Bergoglio**; * 17. decembra 1936 w Buenos Aires, Argentinska, † 21. apryla 2025 we Vatikanskim měsće) bě bamž romsko-katolskeje cyrkwje wot 2013 hač do swojeje smjerće 2025. Jako argentinski kardinal bu 13. měrca 2013 za 266. bamža wuzwoleny.

Po Hrjehorju III. bě hakle druhi bamž w cyrkwinskich stawiznach, kiž njeje europskeho pochada, a prěni jezuit. Jeho předchadnik Benedikt XVI. bě wósom lět z bamžom. Dla slědźenskeho přebytka přebywaše Bergoglio w lěće 1986 w Němskej w Frankobrodźe nad Mohanom.

## Wotkazaj

* Wotkaz Catholic-hierarchy. org
Korla Jan Smoler

**Korla Jan Smoler** (* 10. februara 1791 w Złyčinje; † 3. januara 1848 we Łazu) bě serbski wučer a kulturny prócowar.

## Žiwjenje
Korla Jan Smoler narodźi so w Złyčinje jako syn tkalca a šołty a wopyta we Wulkim Wjelkowje a Delnim Wujězdźe wučerskej seminaraj. Wón běše wučer w Złyčinje (wot 1809) a wot 1812 we Łuću, hdźež so tež jeho syn Jan Arnošt Smoler narodźi. We Łazu, do kotrehož so swójba w lěće 1823 přesydli, skutkowaše jako wučer a ewangelski kantor.

Za čas Zejlerjoweho redaktorstwa *[[Tydźenska Nowina|Tydźenskeje Nowiny]]* wobdźěli so Smoler aktiwnje na dźěle nowiny a dopisa mnoho nastawkow. Jako angažowany kulturny prócowar spěwaše wot lěta 1845 na prěnich serbskich spěwanskich swjedźenjach a běše w lěće 1847 sobuzałožer Maćicy Serbskeje.

## Žórło

* Peter Kunze: *K 200. narodninam Jana Korle Smolerja.* W: Pomhaj Bóh 5/1991, str. 3sl.
Jethro Tull

**Jethro Tull** je jendźelska rockowa hudźbna skupina.

## Sobustawojo
* Ian Anderson (1967–)
* Mick Abrahams (1967–1968)
* Glenn Cornick (1967–1970)
* Clive Bunker (1967–1971)
* Martin Barre (1968–)
* John Evan (1969–1980)
* Jeffrey Hammond (1970–1975)
* Barriemore Barlow (1971–1980)
* John Glascock (1975–1979)
* David Palmer (1976–1980)
* Dave Pegg (1979–1995)
* Mark Craney (1980–1981)
* Eddie Jobson (1980–1981)
* Gerry Conway (1982–1987)
* Doane Perry (1984)
* Maartin Allcock (1988–1992)
* Dave Mattacks (1991–1992)
* Andrew Giddings (1991–2006)
* Jonathan Noyce (1995–2006)
* David Goodier (2007–)
* John O'Hara (2007–)

## Diskografija
**This Was* (1968)
**Stand Up* (1969)
**Benefit* (1970)
**Aqualung* (1971)
**Thick as a Brick* (1972)
**A Passion Play* (1973)
**War Child* (1974)
**Minstrel in the Gallery* (1975)
**Too Old to Rock 'n' Roll: Too Young to Die!* (1976)
**Songs from the Wood* (1977)
**Heavy Horses* (1978)
**Stormwatch* (1979)
**A* (1980)
**The Broadsword and the Beast* (1982)
**Under Wraps* (1984)
**Crest of a Knave* (1987)
**Rock Island* (1989)
**Catfish Rising* (1991)
**Roots to Branches* (1995)
**J-Tull Dot Com* (1999)
**The Jethro Tull Christmas Album* (2003)
**The Zealot Gene* (2022)
**RökFlöte* (2023)
**Curious Ruminant* (2025)

## Eksterne wotkazy

* www.j-tull.com
Karel Jaromír Erben

**Karel Jaromír Erben** (* 7. nowembra 1811 w Miletínje; † 21. nowembra 1870 w Praze) bě čěski archiwar a historikar, zběraćel ludowych pěsnjow, spisowaćel a basnik.

## Žiwjenje
Erben studowaše wot lěta 1831 filozofiju a pozdźišo prawnistwo w Praze. Wot lěta 1843 skutkowaše jako archiwar Čěskeho narodneho muzeja, hdźež běše sobudźěłaćer Palackeho. Pozdźišo běše archiwar města Prahi.

Erben zběraše čěske ludowe pěsnje a wudawaše 1853 sławnu zběrku *Kytice* (originalny titul „Kytice z pověstí národních”), kotraž prěnjotnje dwanaće basnjow a wot druheho wudaća 1861 třinaće basnjow wosahowaše. Václav Srb (1901–1976) přełoži zběrku pozdźišo tež do serbšćiny.

Po smjerći Hanki w lěće 1861 běše Erben hač do 1870 dohladowar Serbowki Serbskeho seminara w Praze. W lěće 1864 wopyta Erben Łužicu a běše wot toho časa tež sobustaw Maćicy Serbskeje. W lěće 1865 wudawaše *Slovanské čítanky* (originalny titul „Sto prostonárodních pohádek a pověstí slovanských v nářečích původních“), w kotrejž so tež hornjo- a delnjoserbske powědančka, mjez druhim Smolerja a Hórnika předstaja.

## Wuznamjenjenja
Erben běše ryćer ruskeho rjada swj. Hany druheje rjadownje.

## Twórby
* Kytice z pověstí národních. Praha 1853 (online spřistupna)
* Sto prostonárodních pohádek a pověstí slovanských v nářečích původních. Praha 1865 (online spřistupna)

## Žórła

## Wotkazy
Prešov

**Prešov** ( *Preschau*) je třeće najwjetše město Słowakskeje a srjedźišćo historiskeje krajiny Šariš. Ma něhdźe 90.000 wobydlerjow a leži na wuchodźe kraja, sewjernje Košic.

Prešov je zarjadniske sydło Prešowskeho kraja a sydło uniwersity.

## Wotkazaj

* Oficialne strony města
Masarykowa uniwersita

**Masarykowa uniwersita** (čěsce *Masarykova univerzita*, łaćonsce *Universitas Masarykiana*) je uniwersita w Brnje w Čěskej. Uniwersita je so załožiła po njewotwisnosći Čěskosłowakskeje w lěće 1919. 

## Wotkazy

*Oficialna strona (čěsce, jendźelsce)
Iron Butterfly

**Iron Butterfly** bě US-ameriska rockowa hudźbna skupina.

## Sobustawojo
* Ron Bushy (1966-1971, 1974-1977, 1978-1979, 1982, 1987, 1987-1988, 1993-2012)
* Charlie Marinkovich (2002-2012)
* Martin Gerschwitz (2005-2012)
* Doug Ingle (1966-1971, 1978-1979, 1983-1985, 1987-1988, 1994-1999)
* Danny Weis (1966-1967)
* Jerry Penrod (1966-1967)
* Lee Dorman (1967-1971, 1977-1978, 1978-1985, 1987-2012)
* Erik Brann (1967-1969, 1974-1977, 1978-1979, 1979-1980, 1982, 1987, 1987-1989)
* Mike Pinera (1969-1971, 1978-1979, 1979, 1982-1983, 1987, 1993, 1993-1994)
* Larry Rhino Reinhardt (1969-1971, 1977-1978, 1978-1979, 1981-1984, 1988-1993)

## Diskografija
* *Heavy* (1968)
* *In-A-Gadda-Da-Vida* (1968)
* *Ball* (1969)
* *Metamorphosis* (1970)
* *Scorching Beauty* (1975)
* *Sun and Steel* (1975)

## Eksterne wotkazy

* www.ironbutterfly.com
The Clash

**The Clash** běchu jendźelska punkowa skupina z Londona, kotraž eksistowaše mjez 1976 a 1986.

## Sobustawojo
* Joe Strummer (1976-1985)
* Mick Jones (1976-1983)
* Paul Simonon (1976-1985)
* Topper Headon (1977-1982)
* Keith Levene (1976)
* Nick Sheppard (1983-1985)
* Vince White (1983-1985)
* Terry Chimes (1976-1977, 1982)
* Rob Harper (1976)
* Pete Howard (1983-1985)

## Diskografija
* *The Clash* (1977)
* *Give 'Em Enough Rope* (1978)
* *London Calling* (1979)
* *Sandinista!* (1980)
* *Combat Rock* (1982)
* *Cut the Crap* (1985)

## Eksterne wotkazy
František Doucha

**František Doucha** (* 31. awgusta 1810 w Praze; † 3. nowembra 1884 w Praze) bě čěski bibliograf, spisowaćel, přełožowar a duchowny.

## Žiwjenje
František Doucha wopyta Małostronski gymnazij a studowaše teologiju w Praze. Na płuca schorjeny Doucha lěkowaše so 1839 w kupjelach Lázně Libverda, hdźěž so z chowancom Serbskeho seminara Jordanom zezna a so za Serbstwo zahori. Pozdźišo haješe Doucha zwisk k Smolerjej a wopyta zeńdźenja Serbowki. Do wšelakich čěskich časopisow napisa nastawki wo połoženju w Serbach a wozjewi přełožki serbskich basnjow. Doucha běše mjez prěnimi Słowjanami z čłonom Maćicy Serbskeje.

## Žórła
* Josef Páta: Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja. Budyšin 1919.

## Wotkaz
Strjela

**Strjela** ( *Strehla*) je małe město we wokrjesu Mišno w Sakskej. Leža na južnym, lěwym brjoze Łobja w sewjerozapadnym róžku wokrjesa a mjezuja na wuchodźe z Cytanjom, na juhu z Ryzawu, na zapadźe z gmejnomaj Liebschützberg a Cavertitz we wokrjesu Sewjerna Sakska a na sewjeru z městom Mühlberg/Elbe w Braniborskej.

## Žórła


## Wotkazaj

* oficialne stronki
Józef Nowak

**Józef Nowak** (tež *Nowak-Radworski*, pseudonym *Wotrowski*; * 5. januara 1895 we Wotrowje, † 1. januara 1978 w Budyšinje) bě serbski katolski farar, basnik, dramatikar a redaktor. Běše jedyn z poslednich w rjedźe serbskich duchownych, kotřiž artikulowachu so tež přez serbske wuměłske słowo, pisaše předewšěm dramy (24 scenow, hrow a wobdźěłkow) a basnje (přez 300, wjetšina je wozjewjena w zběrkomaj »Z duchom swobody«, 1919, 1947, a »Njedźělena wutroba«, 1965, kaž tež w knize »Pěseń — družka swěrna«, 1994). 

Nowak bě skerje składnostny spisowaćel, »swjedźenski basnik«, kaž Marja Kubašec praji, ale nimoměry tworjawy. 

Jeho basnje a sceny nastawachu husto k cyrkwinskim, wosobinskim a swětnym jubilejam. Wuměłske poselnistwo wo traću Serbow překisa ze spočatka cyłe jeho literarne tworjenje. Pod namocu restriktiwneje politiki přećiwo cyrkwjam a pod zaćišćom wuzamknjenja ze zjawneho serbskeho dźěła, wosebje na kóncu pjećdźesatych lět, přiwobroći so Nowak w pózdnich dźiwadłowych hrach sylnišo nabožnemu powučenju w maćernej rěči.

Józef Nowak bě wot 1931 do 1940 farar w Radworju. Wot 1941 do 1945 bě jako naslědnik Alojsa Andrickeho kapłan Drježdźanskeje dwórskeje cyrkwje. 1945 nawróći so jako farar do Radworja, doniž so 1968 na wuměnk njerozžohnuje. 1978 zemrě w Budyšinje a bu na Radworskim kěrchowje pohrjebany.

37. swjedźeń serbskeje poezije w lěće 2015 bě składnostnje Nowakowych 120. posmjertnych narodnin jemu wěnowany.

## Literatura
* Dietrich Scholze: *Stawizny serbskeho pismowstwa 1918–1945.* LND, Budyšin 1998, str. 144–159

## Žórła

* Prunitsch, Christian: *Sorbische Lyrik des 20. Jahrhunderts. Untersuchungen zur Evolution der Gattung*, Bautzen 2001, str. 99–103.
* Delan, Šćěpan: *Serbski basnik a censura.* W Rozhledźe 43 (1993) čo. 1, str. 38-40.
Helmut Rychtar

**Helmut Rychtar** (* 23. februara 1942 w Šešowje, † 10. oktobra 2022) bě serbski dramaturg, awtor a rozhłosownik. 

Po maturje na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Budyšinje (1960) studowaše Rychtar w Lipsku dźiwadłowe wědomosće (1965–1969). Skutkowaše jako dramaturg w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje (1969–1971) a w Měšćanskim dźiwadle w Choćebuzu (1971–1974) a wot 1977 jako rozhłosownik w Choćebuskim studiju.

Wot 1987 postara so wón wo natwar Budyskeho studija Serbskeho rozhłosa, kotryž bě dotal dospołnje w Choćebuzu zasydleny, a wo wutwar serbskeho programa. Wot oktobra 1989 wusyłachu z Budyšina prěni serbski rańši program. Wot 1992 bě Rychtar nawoda Budyskeho studija MDR.

W Ludowym nakładnistwje Domowina wuda Rychtar dźiwadłowe hry Marje Kubašec (Chodojta, 1979) a skutkowaše wosebje we 80-tych lětach jako recensent serbskich dźiwadłowvch inscenacijow. Za serbske powołanske dźiwadło napisa jednoaktowu hru *Njezbožo* (1987).

K swojej róli jako informelny sobudźěłaćer statneje bjezstrašnosće NDR (stasi) so Rychtar hižo hnydom po přewróće zjawnje přizna.

Wón bě woženjeny a měješe štyri dźěći.

## Nóžki
Wulki Zymnik

**Wulki Zymnik** (němsce **Großer Winterberg**) je z wysokosću 556 metrow nad mórskej hładźinu druha najwyša hora Sakskeje Šwicy w juhu Swobodneho stata Sakskeje. Horni dźěl hory wobsteji ze stołpowca, mjeztym zo je spódk z pěskowca. Přez južny bok Wulkeho Zymnika běži statna hranica mjez Sakskej a Čěskej.

Zymnik namaka so na prawej stronje Łobja; pod horu ležitej wjesce Schmilka a Hřensko. Na samej horje namakatej so hórski hosćenc a rozhladna wěža.

Pomjenowanje pochadźa z wosebitosće, zo wostanje sněh na Zymniku jeho wysokosće dla dlěje ležo hač we wokolinje.

## Wobrazarnja

Dataja:Sächsische Schweiz - Schrammsteine.jpg|Wulki Zymnik w pozadku
Dataja:Ansicht Saechsische Schweiz um 1850.jpg|Hórski hosćenc na Zymniku a rozhlad wokoło lěta 1850
Dataja:Großer Winterberg Gasthaus (01).jpg|Hosćenc w lěće 2009


## Žórła


## Wotkaz
Korla Bohuwěr Šěca

**Korla Bohuwěr Šěca** ( *Karl Traugott Schütze*; * 26. awgusta 1858 w Klukšu, † 17. nowembra 1938 w Rachlowje) bě serbski wučer, přirodospytnik a spisowaćel. 

Narodźi so jako syn wojnarja w ewangelskej wsy Klukš a wopytowaše wot 1872 do 1877 Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Potom bě wot 1877 do 1921 z wučerjom wjesneje šule w Rachlowje pod Čornobohom. Jako slědźer wo mjetelach je sej mjezynarodnje připóznaće nadźěłał. Dokładnje přeslědźeše kónčinu wokoło Čornoboha. W serbskich a němskich časopisach wozjewješe wědomostne a popularnowědomostne studije kaž tež domiznowědne nastawki, wosebje wo serbskich kónčinach južnje a wuchodnje Budyšina, ale tež pućowanske wobrazki z Triesta, Helgolanda a Mecklenburgskeje.

Korla Bohuwěr Šěca woženi so w lěće 1881 z Annu Emiliju Albertec z Rachlowa. Najmłódše z jeju pjeć dźěći bě domiznowědnik, wučer a botanikar Božidar Šěca (1900–1986). Tamne dźěći běchu Jan Jurij (* 1883), Hana Rejza (* 1886), Jurij Marko (* 1888) a Pětr Wladimir (* 1894). Šěcowy row nadeńdźe so na nowym kěrchowje w Bukecach.

Šěca bě wot lěta 1879 čłon Maćicy Serbskeje.

## Spisy (wuběr)
* *Čłowjek w přirodźe.* Budyšin 1925 a 1927.
* *Škódnicy našich lěsow.* ČMS 1927.
* *Na dalokich pućach.* Budyšin 1927.
* *Mnišća čwila.* ČMS 1928.
* *Pućowka.* ČMS 1929.

## Literatura
* Ota Wićaz: *Přirodospytnik a narodny wučer Korla Bohuwěr Šěca.* Předźenak 1927, str. 45–46
* J. Krawc: *Korla Bohuwěr Šěca jako přirodospytnik.* Łužica 43 (1928), str. 50–53

## Žórło
Šěca

**Šěca** je swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Božidar Šěca (1900–1986), serbski domiznowědnik
* Jan Šěca (1883–1949), serbski ludowy spisowaćel a přełožowar
* Korla Bohuwěr Šěca (1858–1938), serbski přirodospytnik a spisowaćel
Ewangelij po Marku

**Ewangelij po Marku** ( – *to euangelion kata Markon*) je druha kniha Noweho Zakonja, jedyn z ewangelijow. Wopisuje žiwjenje, smjerć a zmortwychstanjenje Jězusa.
Krzysztof Kamil Baczyński

**Krzysztof Kamil Baczyński** (* 22. januara 1921 we Waršawje, † 4. awgusta 1944 runje tam) bě pólski basnik a wojak Waršawskeho zběžka.

## Žiwjenje
Nan Krzysztofa Kamila Baczyńskeho bě pólski spisowaćel Stanisław Baczyński a jeho mać Stefania Zieleńczyk je napisała humanistiske a pedagogiske spisy. Wón wopyta gymnazij „Stefan Batory“ we Waršawje a přistupi w lěće 1935 socialistiskej młodźinskej organizaciji „Spartakus“.

Baczyński spřećeli so w lěće 1940 ze spisowaćelom Jerzymom Kamilom Weintraubom. Wón pisaše pod pseudonymom „Jan Bugaj“. Wojowaše we Waršawskim zběžku a zemrě 4. awgusta 1944.

## Twórby
* Zamknięty echem, 1940
* Dwie miłości, 1940
* Wiersze wybrane, 1942
* Arkusz poetycki Nr. 1, 1944
* Śpiew z pożogi, 1944

## Žórła
* Krzysztof Kamil Bacyzński „Wybór poezji“. Zakład Narodowy Im. Osslińskich. Wrocław. 1989.
* Roman Bratny „Kolumbus Jahrgang 20. Roman.“ Verlag der Nation. Berlin. 1981.

## Wotkazy
* https://www.youtube.com/watch?v=nkhVKPsC698
* https://www.youtube.com/watch?v=QRZWs__iKoY
* http://www.baczynski.art.pl/
*https://poezja.org/wz/Baczy%C5%84ski_Krzysztof_Kamil/
Zubr

**Zubr** (*Bison bonasus*; zestarjene tež **žubr**) je europske dźiwje howjado. Wurosćeny muski zubr je hač do tři metry dołhi, z wysokosću zahriwow hač do 1,90 m; jeho waha wučinja hač do 900 kg. Zubrica wostanje jasnje mjeńša.

Wot apryla 2013 je stadło zubrow žiwe w swobodźe w Rothaarskich horinach w Sewjerorynsko-Westfalskej.

## Nóžki


## Wotkazy

* Large Herbivore Network: ''Factsheet: Wisent, European Bison - Bison bonasus.''
Roman Zmorski

**Roman Zmorski** (* 9. awgusta 1822 we Waršawje; † 19. februara 1867 w Drježdźanach) bě pólski basnik a přełožowar.

Za čas studija na Wrócławskej uniwersiće w lětomaj 1844 do 1845 zezna so Zmorski ze Smolerjom. W lětach 1848 do 1850 bydleše we Łužicy, hdźež měješe nimo Smolerja mjez druhimi tež zwisk z Pfulom a Imišom. W Budyšinje wudawaše emigrantski časopis *Stadło*.

## Žórła
Worcyn (město)

**Worcyn** ( *Wurzen*) je sakske wulke wokrjesne město na sewjeru Lipšćanskeho wokrjesa. Městno leži při wuchodnym pobrjoze Modłeje, wokoło 30 kilometrow wuchodnje Lipska.

Město je nadregionalnje znate mjez druhim dla produkowanja žiwidłow *(Wurzener)*.

## Stawizny
Sydlišćo a městne mjeno stej serbskeho pochada. Worcyn bu hižo w lěće 961 we wopismje němskeho kejžora Oty I. prěni raz jako *civitas Vurcine* naspomnjeny. Worcynski hród – ležacy při přechodźe wikowanskeje dróhi Via regia přez rěku Modłej a jeje křižowanišću ze Selowej dróhu wot Prahi do Hale – měješe wulki strategiski woznam. Spočatnje słušeštej hród a wikowanske sydlišćo k Mjezyborskemu biskopstwje a wot lěta 995 k Mišnjanskemu. W 15. a 16. lětstotku běše město na chwilu samo z rezidencu Mišnjanskich biskopow, štož so tež na architekturu we Worcynje wuskutkowaše.

W Třicećilětnej wójnje spali so město w lěće 1637 po šwedskim nadpadzé nimale dospołnje.

W lěće 1838 natwari so we Worcynje prěni železniski móst w cyłej Němskej přez Modłej, štož wuwołaše rapidne wuwiwanje k industrijnemu městu. Wot 1850 do 1914 podwoješe so ličba wobydlerstwa dwójce.

## Wosobiny
* Herwig († 1119) – Mišnjanski biskop
* Joachim Ringelnatz (1883−1934) – němski spisowaćel, kabaretist a moler

## Wotkaz

## Žórła
Solawski wokrjes

**Solawski wokrjes** ( *Saalekreis*) je krajny wokrjes w juhu Saksko-Anhaltskeje. Wobsteji wot 1. julija 2007 a ma wokoło 195.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1433 kwadratnych kilometrow.

Wokrjes mjezuje w sewjeru z wokrjesom Anhaltsko-Bitterfeld, we wuchodźe ze sakskomaj wokrjesomaj Sewjerna Sakska a Lipsk, w juhu z Hrodowskim wokrjesom, w juhozapadźe z durinskim Kyffhäuserskim wokrjesom, w zapadźe z wokrjesom Mansfeld-Južne Smoliny a w sewjerozapadźe ze Selowym wokrjesom. Wosrjedź teritorija Solawskeho wokrjesa leži bjezwokrjesne město Hala nad Solawu.

Najwjetše město a zarjadniske sydło je Mjezybor.

Wažne rěki su nimo Solawy tež Běły Halštrow, Luppe, Geisel, Laucha a Salza.

## Města a gmejny

## Wotkaz
1002

## Podawki
* Prěnje naspomnjenje Budyšina jako *civitas budusin* w chronice Thietmara z Mjezyborja.
* Załoženje tachantskeho gymnazija we Verdenje.
* 7. junija: Hendrich II. wuzwoli so w Mohuču za noweho němskeho krala.
* 13. nowembra: Jendźelski kral Aethelred II. přikaza zamordowanje wšěch Danow w swojim kralestwje, zo by pozdatnemu ludowemu zběžkej zadźěwał.

## Narodniny
* 21. junija: Leo IX. (Bruno z Egisheima-Dagsburga) - bamž († 1054)

## Wumrěće
* 24. januara: Ota III. - němski kral a kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa
* Ekkehard I., mišnjanski markhrabja (* wokoło 960)

## Wotkaz
Thietmar z Mjezyborja

**Thietmar z Mjezyborja** (němsce *Thietmar von Merseburg*; * 25. julija 975, † 1. decembra 1018 po zdaću w Mjezyborju) bě Mjezyborski biskop a wuznamny chronikar w času Otonow. Jeho chronika płaći jako jedne z najwažnišich žórłow za stawizny wuchodofrankowskeho mócnarstwa wokoło wróćicy lěttysaca.

Thietmar skutkowaše wot 1009 do 1018 jako biskop Mjezyborja a bu w tamnišej katedrali pochowany. W swojej mjez lětomaj 1012 a 1018 nastatej chronice wopisa stawizny Mjezyborja, Sakskeje, Pólskeje a serbskich kónčin mjez Solawu a Wódru kaž tež němskich kralow Hendrich I., Ota I., Ota II., Ota III. a Hendrich II.. Originalna chronika so při bombardowanju Drježdźan w februaru 1945 ćežko wobškodźi, eksistuje pak wysokohódnotne faksimile z lěta 1905.

W Thietmarowej chronice so město Budyšin w lěće 1002 prěni raz pisomnje naspomni.

## Wotkaz
Pfalca

**Pfalca** móže być:

* krajina w zwjazkowym kraju Porynsko-Pfalca − hlej Pfalca (region)
* hród abo palast srjedźowěkowskich kralow − hlej Kralowa pfalca
Kralowa pfalca

**Pfalca** (łaćonsce *villa regia* [kralowske město] abo *curtis regia* [kralowy dwór]) bě w zažnym a wysokim srjedźowěku twjerdźizna abo hród, kiž skutkowaše pućowacemu kralej abo kejžorej jako zepěranišćo a nachwilna rezidenca. Zapřijeće wotwodźuje so wot romskeje hórki Palatina, na kotrejž rezidowachu romscy kejžorjo. 

Srjedźowěkowski kral abo kejžor njeměješe stolicu jako knježerstwowe sydło, ale pućowaše po kraju, zo by swoju awtoritu we wšěch kónčinach mócnarstwa a wosobinski kontakt k wazalam zdźeržał. Pfalcy namakachu sej zwjetša we wokolinje biskopskich sydłow a wulkich klóštrow abo w swobodnych městach a běchu dosć wulke, krala a jeho družinu hospodować a ze žiwidłami zastarać. Wosebje wažne běchu pfalcy, w kotrychž kral z družinu přezymowaše, tak mjenowane *zymske pfalcy*.

Wuznamne pfalcy namakachu so na přikład w Aachenje, Goslaru a Memlebenje.
Chitań

**Chitań** ( *Geithain*) je sakske wulke wokrjesne město na juhu Lipšćanskeho wokrjesa. Leži w sakskej pahórčinje při rěčce Eula.

## Stawizny
Sydlišćo a městne mjeno stej serbskeho pochada a městno bu w lěće 1186 prěni raz jako *Chiten* naspomnjene. Tehdy słušeše Chitań ze swojej cyrkwju swj. Mikławša k Mjezyborskemu biskopstwu. W Třicećilětnej wójnje bu městačko cyłkownje sydomnaće razow wurubjene.

W Druhej swětowej wójnje bu Chitań jenož jónu bombardowany a hižo dźeń pozdźišo – dnja 14. apryla 1945 – wot US-ameriskich jednotkow wobsadźeny.

Wot 1952 do 1994 bě město zarjadniske sydło krajneho wokrjesa Chitań.

## Žórła


## Wotkaz
Doblin

**Doblin** ( *Döbeln*) je wulke wokrjesne město w srjedźosakskim wokrjesu. Leži w srjedźosakskej pahórčinje w šěrokej kótlinje Freibergskeje Modłeje, něhdźe w srjedźišću třiróžka Drježdźany−Lipsk−Kamjenica.

## Stawizny
Sydlišćo nastawaše po 1200 pódla staršeho hroda, kotryž běše ze srjedźišćom w 10. lětstotku załoženeho hrodowskeho wobwoda. Prěnje naspomnjenje hroda jako *Doblin* pochadźa z lěta 981, hdyž bu hromadźe z wokolinu wot kejžora Oty II. Memlebenskemu klóštrej darjeny. Wokoło lěta 1220 dósta městno měšćanske prawa. Doblinski hród bu najskerje w lěće 1450 přez Čechow zničeny.

W Sydomlětnej wójnje wojowachu Prusy a Rakušenjo w lěće 1762 blisko Doblina. To bě jeničke znate wójnske rozestajenje we wokolinje města. W Druhej swětowej wójnje wosta Doblin nimale njewobškodźeny a bu 6. meje 1945 wot zwjazkarjow wobsadźeny.

## Žórła


## Wotkaz
2012

**2012** bě přestupne lěto z 366 dnjemi. 

## Podawki
### We Łužicy
* 16.–24. junija: W Hornjej Łužicy wotmě so druhe koparske mišterstwo europskich mjeńšin (Europeada). Južnotirolska wubranka bě wospjet dobyćer turněra. Serbska wubranka wobsadźi pjate městno.
* 23. junija: Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń w Husce.
* 13. oktobra: We Wojerowskej Łužiskej hali swjeći Domowina swoje stolětne wobstaće. Mjez hosćimi staj ministerskaj prezidentaj Sakskeje a Braniborskeje, Stanisław Tilich a Matthias Platzeck.
* 24. nowembra: W Budyskej Krónje wotmě so 138. schadźowanka.

## Wumrěće
* 1. februara: Wisława Szymborska – pólska lyrikarka a nošerka Nobeloweho myta (* 1923)
* 11. februara: Whitney Houston – US-ameriska soul-spěwarka (* 1963)
* 1. měrca: **[[Rudolf Kilank]]** – serbski farar a awtor (* 1937)
* 20. meje: Robin Gibb – britiski spěwar, komponist a tekstar (* 1949)
* 29. junija: Ernst Eichler – němski slawist a mjenowědnik (* 1930)
* 31. julija: Gore Vidal – US-ameriski spisowaćel (* 1925)
* 1. awgusta: **[[Gerat Libš]]** – serbski basnik (* 1935)
* 25. awgusta: Neil Armstrong – US-ameriski astronawt (* 1930)
* 26. septembra: **[[Korla Nalij]]** – serbski wučer a prócowar
* 1. oktobra: Eric Hobsbawm – britiski stawiznar (* 1917)
* 26. oktobra: **[[Joachim Pjetaš]]** – serbski farar
* 5. decembra: Oscar Niemeyer – brazilski architekt (* 1907)
* 11. decembra: Ravi Shankar – indiski hudźbnik a komponist (* 1920)
* 19. decembra: Peter Struck – němski politikar strony SPD (* 1943)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Serge Haroche a David Wineland
* za chemiju: Robert Lefkowitz a Brian Kobilka
* za medicinu: John Gurdon a Shin’ya Yamanaka
* za literaturu: Mo Yan
* Měrowe Nobelowe myto: Europska unija

## Dalše
* Kulturnej stolicy Europy: Guimarães, Maribor

## Wotkaz
2010

**2010** bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi. 

## Podawki
### We Łužicy
* 18. měrca: Protestna demonstracija přećiwo kulturnemu wottwarej a za Serbski ludowy ansambl w Budyšinje.
* 20. nowembra: W Budyskej Krónje wotmě so 136. schadźowanka.

### Druhdźe
* 10. apryla: Při spadnjenju lětadła blisko Smolenska wumrě 96 ludźi, mjez druhim pólski statny prezident Lech Kaczyński a dalši zastupjerjo pólskeje elity.
* 11. apryla: W Madźarskej wuzwoli so Viktor Orbán (Fidesz) za noweho ministerskeho prezidenta.

## Wumrěće
* 11. januara: Miep Gies – nižozemska spjećowarka a pomocnica Anny Frank (* 1909)
* 17. januara: Jyoti Basu – indiski komunistiski politikar (* 1914)
* 22. januara: **[[Achim Wjenk]]** – serbski dźiwadźelnik (* 1938)
* 27. januara: J. D. Salinger – US-ameriski spisowaćel (* 1919)
* 4. měrca: Wladislaw Ardzinba − prěni prezident mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Abchaziskeje (* 1945)
* 10. apryla: Lech Kaczyński – pólski politikar a statny prezident (* 1949)
* 26. apryla: **[[Měrćin Salowski]]** – serbski farar a awtor (* 1932)
* 4. meje: **[[Gerat Nagora]]** – serbski wučer a literat (* 1936)
* 10. meje: **[[Jan Mahr (1939)|Jan Mahr]]** – serbski dźiwadźelnik (* 1939)
* 1. junija: **[[Měrćin Škoda]]** – Domowinski župan (* 1932)
* 1. junija: Andrej Woznjesenskij – ruski basnik, publicist a moler (* 1933)
* 18. junija: **[[Kata Brězanec]]** – serbska wučerka a wučbnicarka (* 1930)
* 9. julija: **[[Jan Kinderman]]** – techniski direktor Serbskeho ludoweho ansambla (* 1929)
* 21. awgusta: Christoph Schlingensief – němski režiser, awtor a akciski wuměłc (* 1960)
* 18. septembra: Walter Womacka – němski moler socialistiskeho realizma (* 1925)
* 23. septembra: **[[Helena Nawcyna]]** – serbska awtorka a wudawaćelka (* 1917)
* 10. oktobra: Solomon Burke – US-ameriski spěwar a komponist (* 1940)
* 21. oktobra: Loki Schmidt – němska biologowka a mandźelska Helmuta Schmidta (* 1919)
* 27. oktobra: Néstor Kirchner – argentinski politikar a statny prezident (* 1950)
* 2. decembra: **[[Pawoł Nowotny]]** – serbski ludowědnik (* 1912)
* 14. decembra: **[[Hilža Handrikowa]]** – serbska kulturnica (* 1928)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Andre Geim a Konstantin Novoselov
* za chemiju: Richard F. Heck, Ei-ichi Negishi a Akira Suzuki
* za medicinu: Robert Edwards
* za literaturu: Mario Vargas Llosa
* Měrowe Nobelowe myto: Liu Xiaobo

## Dalše
* Kulturne stolicy Europy: Istanbul, Pécs, Essen (hromadźe z Poruhrskej)

## Wotkaz
Tübingen

**Tübingen** je město w němskim zwjazkowym kraju Badensko-Württembergska a leži južnje krajneje stolicy Stuttgart při rěce Neckar.

Tübingen ma uniwersitu z něhdźe 27.000 studentami (Tübingenska uniwersita).

## Žórła


## Wotkaz
Tübingenska uniwersita

**Tübingenska uniwersita** ( *Eberhard Karls Universität Tübingen*, łaćonsce *Universitas Eberhardina Carolina*) je uniwersita w Tübingenje. Wona bu w lěće 1477 załožena.

## Literatura
* Walter Jens: *Eine deutsche Universität. 500 Jahre Tübinger Gelehrtenrepublik.* München: Kindler, 1977. ISBN 3-463-00709-6


## Wotkazaj

*  Oficielne websydło
1477

## Podawki
* Tübingenska uniwersita bu załožena
* Wjeska Zdźar pola Wjelećina so prěni raz naspomni.

## Narodniny
*
*
*

## Wumrěće
*
*
*

## Wotkaz
Ray Manzarek

**Ray Manzarek** (* 12. februara 1939; † 20. meje 2013) bě US-ameriski rockowy hudźbnik, kotryž hraješe mjez 1965 a 1973 pola skupiny The Doors.

## Eksterne wotkazy

* Ray Manzarek Allmusic
Žič

**Žič** (, serbsce tež *Žitč*) je město z něhdźe 30.000 wobydlerjemi na juhu Saksko-Anhaltskeje. Leži w dolinje Běłeho Halštrowa mjez Geru na juhu a Lipskom na sewjeru a wobsteji z delnjeho města při rěce a hornjeho města na prawej stronje doliny. Měšćanski teritorij mjezuje na juhu z Durinskej.

Žič bě w srjedźowěku wažne biskopske sydło při wuchodnej hranicy Swjateho romskeho mócnarstwa ze Serbami a wot 1652 do 1718 stolica wójwodstwa Saksko-Žič.

## Žórła


## Wotkaz
Ždźarki

**Ždźarki** je pomjenowanje:

* wsy w gmejnje we Šejkow we wokrjesu Hornje Błóta-Lužica w Braniborskej, Němska, hlej Ždźarki (Šejkow) (němsce *Annahütte*)
* wsy w gmejnje Trzebiel w Lubušskim wojewódstwje, Pólska, hlej Ždźarki (Trjebule) (pólsce *Żarki Małe*, němsce *Klein-Särchen*)
Ždźark

**Ždźark** (, hač do lěta 1936 *Särchen*) je delnjołužiska wjes a gmejnski dźěl Šejkowa w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Lužica.

## Nóžki


## Wotkazy

* popis Ždźarka na stronkach Šejkowa
Särchen

**Särchen** móže być:
* Wulke Ždźary (), wjes w sakskej gmejnje Łaz
* Żarki Wielkie *(Groß Särchen)*, wjes w pólskej gmejnje Trjebule
* Zdźar *(Särchen)*, wjes w sakskej gmejnje Wulka Dubrawa
* Ždźark *(Annahütte)*, wjes w braniborskej gmejnje Šejkow
Bónjecy

**Bónjecy** (prjedy tež *Bynjecy*, ) su wjeska w Hornjej Łužicy a gmejnski dźěl Budestec w sakskim wokrjesu Budyšin.

## Geografija
Wjeska leži sewjernje horow Lubin a Žmórc, zapadnje Lubjenca a južnje Hruboćic (gmejna Kubšicy). Susodna wjes na zapadźe su Bělšecy. Na skłoninje Lubina wyše Bónjec wužórli so Bónječanska woda, kotraž ćeče najprjedy přez Bónjecy same a potom dale do sewjerneho směra nimo Jaseńcy, přez Sokolcu a Budyski "Park přirody", prjedy hač so blisko stareje Třělanskeje wodarnje při Čornobóskej droze do Albrechtowki wuliwa.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Bódła, Kopany, Kałojca, Ćelaca zahrodka, Srěnje hona, Truhi, Na dołhim, Na prěčnym, Hajki, Poslědki, Bahno, Haty, Wopuš, Wumjeńska łuka, Tři rjady, Wólšina, Žmórc, Rubježna pinca, Sucha łuka, Wulka łuka, Pola złeje studnički, Mała łuka, Srěnja łuka, W Murjowanej.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Bunowicz* pochadźa z lěta 1242. Ležownostne knjejstwo wukonješe w lěće 1777 Budyska rada. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 116 wobydlerjow, mjez nimi 113 Serbow (97&nbsp;%). Ewangelscy Bónječenjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.

## Žórła


## Wotkaz
Achim Brankačk

**Achim Brankačk** ( *Achim Brankatschk*; * 21. awgusta 1926 w Měrkowje; † 18. februara 2013 w Kamjencu) bě serbski wučer, chórowy nawoda a awtor. 

Po studiju stawiznow a jendźelšćiny w pólskim Wrócławju dźěłaše jako wučer na Budyskej Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli (dźensnišim Serbskim gymnaziju). Běše dołholětny nawoda tamnišeje *Prěnjeje serbskeje kulturneje brigady* a nawjedowaše 47 lět Radworski chór *[[Chór Meja|Meja]]*.

Brankačk skutkowaše nimo toho jako awtor, přełožowar a wudawaćel wěcnych knihow. Wěnowaše so přewažnje hudźbnym temam, kaž na přikład zestajenju serbskich spěwnikow, žiwjenju serbskeje organistki Lubiny Holanec-Rawpoweje abo listowanju serbskeho komponista Bjarnata Krawca.

Achim Brankačk wumrě w starobje 86 lět w Kamjenskej chorowni a bu na Budyskim Mikławšku pochowany.
Anggun

**Anggun** (* 29. apryla 1974 w Jakarće, Indoneska jako **Anggun Cipta Sasmi**) je indoneska popowa spěwarka, kotraž ma wot lěta 2000 tež francoske staćanstwo.

## Wotkaz

*Oficielna webstrona
Klaus Bartl

**Klaus Bartl** (* 23. septembra 1950 w Oberwiesenthalu) je sakski politikar Lěwicy, kiž bě wot 1990 do 2019 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc Sakskeho krajneho sejma. Wot 1990 do 1994 bě tam tež předsyda frakcije Lěwicarska lisćina/PDS. Při wólbach 2019 hižo njekandidowaše.

Bartl bě wot 1969 do 1971 inoficielny sobudźěłaćer statneje bjezstrašnosće NDR. Wot 1979 do 1989 bě, mjeztym jako diplomowany jurist, politiski sobudźěłaćer wobwodneho nawodnistwa SED w Kamjenicy.

Wón je bjezkonfesijny, ženjeny a nan třoch dźěći.

## Wotkazy
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajneho sejma
Gerhard Besier

Prof. Dr. Dr. Dr. h. c. **Gerhard Besier** (* 30. nowembra 1947 we Wiesbadenje) je sakski wysokošulski wučer, politikar Lěwicy a bě wot 2009 do 2014 přez krajnu lisćinu zapósłanc sakskeho krajneho sejma.

Wón bě předsyda wuběrka za wědomosć a wysoke šule, kulturu a medije.

## Wotkaz
* Krótka biografija na webstronje krajneho sejma
Lothar Bienst

**Lothar Bienst** (* 26. oktobra 1956 w Hatku) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje, kiž bě wot 2009 do 2019 direktnje woleny zapósłanc w sakskim krajnym sejmje.

Bienst bu w lěće jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 56 (Delnjošleska Hornja Łužica 1) z 31,2 % hłosow woleny. 2014 dósta we wólbnym wokrjesu 57 (Zhorjelc 1) 41,4 % wotedatych hłosow. Při wólbach 2019 hižo njenastupi.

Wón je ewangelski, ženjeny a nan dweju dźěsćow.

## Wotkaz
* Oficielna webstrona
Carsten Biesok

**Carsten Biesok** (* 27. decembra 1968 w Oldenburgu) je němski politikar Swobodneje demokratiskeje strony (FDP), kiž bě wot 2009 do 2014 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma a prawniskopolitiski rěčnik swojeje frakcije.

Wón je bjezkonfesionelny a ženjeny.

## Wotkazaj
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajneho sejma