Stawizny Serbow

**Stawizny Serbow** na wuchodźe dźensnišeje Němskeje saha wróćo hač do 6.&nbsp;lětstotka.

Prěni znaći wobydlerjo dźensnišeje Łužicy běchu keltiske ludy. Potom, wokoło lěta 100 do Chrystusa, wobsydlichu germanske kmjeny tute kónčiny. Wot 6.&nbsp;lětstotka zabrachu słowjanske skupiny jich městno, po tym zo bě wjetšina germanskich wobydlerjow region zaso wopušćiła. Mjez potomnikami tutych słowjanskich skupin – we Łužicy wosebje Milčanow a Łužičanow – su dźensniši Serbja, ale tež wjele druhich wobydlerjow, kotřiž dźensa serbsce njerěča.

## Zažne stawizny (srjedźowěk)
W lětach 623-658 Łužica słušeše do wjerchowstwa Sama, prěnjeho znateho kraja zapadnych Słowjenjow. Wot 7. do 8.&nbsp;lětstotka buchu we Łužicy kmjenowe wjerchowstwa wjedźene přez serbskich wjerchow. Jedyn z nich - Miliduch, "kral" serbskich kmjenow - biješe so w lěće 806 z Frankami. W 9.&nbsp;lětstotku słušachu do Wulkeje Morawskeje. Tak bě do lěta 907. W lěće 963 dobychu so přez Gera, markhrabje sakskeje Wuchodneje marki. W lěće 1002 přirjadowa Bolesław Chrobły Łužicu Pólskej, štož je so z Budyskim měrom lěta 1018 připóznało. Pozdźišo zaso w němskich dochodach (1031) jako dźěl Mišnjanskeje markhrabinstwa, čěskich Luxemburgow pod kejžorom Korlu IV.

Po tym zo bě Heinrich I. we wójnje přećiwo Madźarskej w lěće 926 wujednał tuchwilny přiměr, měješe zaměr swoje mócnarstwo na wuchodźe rozšěrić. Z tym chcyše na jednym boku tomu zadźěwać, zo bychu słowjanske kmjeny madźarsku armeju w dalšej wójnje přećiwo mócnarstwu podpěrali. Na druhim boku chcyše kolonizować kónčiny, zo by sej wot nich wotedawkow žadał. Tohodla zadoby so 927 do kónčin słowjanskich kmjenow wuchodnje Łobja. W krutej zymje 928/929 doby přez wuhłódnjenje, wotpalenje a wojersku móc hród *[[Branibor nad Habolu|Branibor]]*, kotryž bě centrum Stordorjanow, tak tež po dwaceći dnjach woblěhowanja hród *Gana*, kiž bě hłowna twjerdźizna Hłomačanow (Dalemincow). Připódla Heinrich da dorosćenych morić, dźěći znjewólnić a swojich wojakow hród wurubić. Zo by škitał wuchodne hranicy, da natwarić twjerdźizny, mjez nimi hród Mišno.

Ale Serbja zrazy wróćo, přeprěčiwši Łobjo a nadpadnychu hród *Walsleben*, spalichu je a morjachu wšěch wobydlerjow. Tohodla Heinrich a jeho wojacy maršěrowachu we wulkej ličbje přećiwo hrodej Lunkini. To je dźensniše město *Lenzen* a bě tehdy pječa najwažniša twjerdźizna Słowjanow. Dnja 1. septembra wobstupichu Lunkini a tola zo štyridnjowske woblěhowanje přińdźechu druhe serbske kmjeny, zo bychu pomhali. Dnja 5. septembra sta so wulka bitwa mjez Saksami a Serbami. Štóž móžeše wućeknyć z bitwišća, zemrě zwjetša we wokolnych bahnach. Chronisća sej myslachu, zo přisadźi mjez 120.000 a 200.000 swoje žiwjenje. Dźensa so z toho wuchadźa, zo su tute ličby wulce přehnate, wone pak pokazuja, kajki wuznam bitwa měješe. Dnja 6. septembra so Serbja podachu. Mužojo dyrbjachu wotedać brónje a so wotkatowachu, žony a dźěći so popadnychu.
Z tym słušachu wšitke serbske kónčiny k mócnarstwu Heinricha I., zawěsće tež dźensniša Delnja a Hornja Łužica. Po smjerći Heinricha přewza trón jeho syn Otto I. w lěće 936. Tón zasadźi Gera jako markhrabja Sakskeho wuchodneho markhrabinstwa. Tuta kónčina so rozpřestrěwaše mjez Łobjom, Habolu a Solawu. Gero pokročowaše z potłóčowanjom Serbow. W lěće 939 wón přeprosy 30 serbskich wjerchow na hosćinu a jako běchu bjez brónjow, buchu mordowani. *Biskopstwo Branibor* a *biskopstwo Havelberg* załožištej so 948 a podstajištej so *arcybiskopstwu Magdeburga*. Měještaj so starać wo christianizaciju wobsadźenych kónčin.

Sćěhowaše zběžk Serbow, ale po někotrych bitwach, Gero doby 965 nad Milčenami, Łužicanami a Luticami a tak rozšěri knjejstwo hač k Wódrje.

We wulkim zběžku wot 983 pak zběhachu so słowjanske kmjeny přećiwo knjejstwu Wuchodnych Frankow. Wo wobdźělenju serbskich kmjenow na zběžku njeje ničo znate. Dale na sewjeru pak poradźi so Luticam, swoju samostatnosć na dalšich 150 lět wróćo zdobyć. Zběžk wuńdźe wot Retry a započnje so dnja 29. junija 983 z nadpadom na Havelbergske biskopstwo, při čimž bu biskop Dudo morjeny. Sćěhowaše zničenje hrodu a biskopskeho sydła w Braniborju a wurubjenje *klóštra Kalbe* w Starej marce. Wšitcy němscy politiscy a cyrkwinscy zastupjerjo buchu wuhnaći. Tež Obodritojo so přizamknychu a kóncowachu *Oldenburgske biskopstwo*, kiž ležeše w jich kónčinje. Potom nadpadnychu Hamburg, ale město so nadpadej pod nawodnistwom biskopa Giselhera wobaraše.

Zběžk bě kónc prěnjeje fazy němskeho wuchodneho sydlišća, přetož hačrunjež wot lěta 985 němscy wjerchojo hromadźe z pólskim wjerchom Mieszkom I. a pozdźišo z Bolesławom Chrobłym kóžde lěto přećiwo Słowjanam wojowachu, so jemu njeporadźi, stronu zaso podwojić.

Hakle w lěće 1134 móžachu teritorije zaso zdobyć pod Albrechtom Mjedwjedźom.

Christianizacija započa so poněčim w dźesatym lětstotku, we Łužicy skerje hakle spočatk 11.&nbsp;lětstotka. Při tym njepodpěrowaše natwar biskopstwow jenož křesćanski mision mjez Serbami, ale tež škit namjeznych kónčin. Serbja, Milčenjo a Łužičenjo dyrbjachu wotedać dźesatkowy dawk Mišnjanskemu biskopej. Tež za škit namjeznych kónčin natwarichu hrody a hrodźišća. Tak Słowjenjo dyrbjachu płaćić wotedawki na wićežneho knjeza. Za tutón čas mějachu Słowjenjo hišće županow, sudnikow, kotřiž sudźachu po starym słowjanskim prawje w hižo wot kejžorstwa wobknježenych kónčinach.

## Stawizny Serbow wot 1900 hač do kónca druheje swětoweje wójny

### Spočatki 20.&nbsp;lětstotka (1900-1918)
Na spočatku 20.&nbsp;lětstotka młodźinske hibanje docpě wutworjenje wjacorych towarstwow we wsach w bohatej ličbje. W tutym času tež delnjoserbske pismowstwo měješe wjeršk ze zastupjerjom kaž Jurom Surowinom, Mato Kosyk, Wylemom Nowy a Bogumiłom Šwjela, to běchu tež najwuznamniši zastupjerjo toho časa. Přez Maćicu Serbsku tući zastupjerjo móžachu serbsku kulturu towaršnostnje a wědomostnje wobwliwować, k česći tomu 1905 Choćebuz swjećeše 25. róčnicu wobstaća Maćicy Serbskeje. 1912 Šwjela bě sobuzałožer Domowiny. Domowina je wědomostne towarstwo, kotrež je zajimy Serbow podpěrało a spěchowało. W tym času bě prěni raz, zo delnjo- a hornjoserbski lud zhromadnje přećiwo germanizaciji a šowinizmej wojowaštaj. 

### [[Weimarska republika]] (1918–1933)
Přez załoženje Domowiny 13. oktobra 1912 we Wojerecach nasta čiły zajim za narodne a kulturne žiwjenje we wsach. Załožerjo Domowiny, Arnošt Bart, Bogumił Šwjela, Jan Dwórnik, Handrij Króna a wučerjo Jurij Słodeńk, Franc Kral a Michał Nawka, zjednoćichu 31 towarstwow z dohromady 2 890 čłonow. Prěni předsyda bě Bart a jeho zastupjer bě delnjoserbski farar Bogumił Šwjela. Tole je spočatk rozmacha za Serbow, wosebje w serbskim kulturnym žiwjenju. Prěnja swětowa wójna přetorhny skutkownosć w towarstwach, tež młodźi Serbja ćehnjechu do wójny a zemrěchu za bjezmysłowu wójnu.

Z rozdźělnym srědkom a metodom stat a cyrkej ponižištej Serbow a jich duchowne wjednistwo, zo by wuwiće Serbow a jich narodne sebjewědomje wobmjezowało. 1920 bě samo wotdźěl za Serbow, za wobkedźbowanje Serbow. Ale serbscy spisowaćeljo, komponisća, wuměłcy, duchowni a wučerjo spytachu serbskemu ludej narodnu identitu sposrědkować a załožichu so wšelake towarstwa. Diskriminacija w němskej přiběrała, wosebje při mjeńšinach, kaž Polacy, Serbja, Frizojo a Danojo wjedźeše k tomu, zo so 1924 towarstwo „Towarstwo narodnych mjeńšin w Němskej“ załoži. Woni mějachu časopis *Kulturwille*, serbski žurnalist Jan Skala přewza časopis 1925 jako redaktor.

Po inflaciji a dospołnym wochudnjenju dźěłaćerjow, burow a stawow móžeše so hospodarstwo zhrabać. Hospodarska kriza 1929 je tež docpěła Němsku, jako wuslědk swětoweje krizy.

## Nóžki


## Literatura

* Klaus J. Schiller, Manfred Thiemann: *Geschichte der Sorben*, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1979.
* Jan Šołta, *Pśeglěd serbskich stawiznow*, do delnjoserbšćiny přełožił Erwin Hanuš, Budyšin 1976.
* Peter Kunze, *Serby w Dolnej Łužycy*, do delnjoserbšćiny přełožił Uwe Gutšmidt, Podstupim 2001

## Wotkazaj
* Ronald Lötzsch: ''Die Sorben als nationale Minderheit in Deutschland'' (němsce)
* Serbja (němsce)