open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hejduška

**Hejduška** móže być:

* serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
** Jan Hejduška (1915–44), basnik
** Jurij Hejduška (1874–1956), duchowny a spisaćel nabožinskich spisow

* rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow, hlej Hejduška (rostlina)
Jan Mahr (1765)

**Jan Mahr** ( *Johann Mahr*; * 16. februara 1765 w Njebjelčicach, † 9. nowembra 1848 w Lubanju) bě serbski katolski farar, doktor teologije a dobroćel katolskich Serbow.

Narodźi so jako syn Njebjelčanskeho ratarja a wopytowaše gymnazij w Budyšinje. Wot 1777 do 1781 bě chowanc Praskeho Serbskeho seminara a šuler tamnišeho němskeho Małostronskeho gymnazija. Po gymnaziju studowaše hač do lěta 1788 teologiju w Romje, hdźež złoži doktorat a sta so z měšnikom. Po nawróćenju dźěłaše jako domjacy wučer w Bernstadće a kapłan w Haagu. W lěće 1796 nastupi farske městno při Budyskej tachantskej cyrkwi, hdźež hač do lěta 1819 skutkowaše. Wot 1819 hač do swojeje smjerće 1848 bě klóšterski probst a měšćanski farar w Lubanju a zdobom cyrkwinski a šulski wizitator katolskich wosadow Kulow, Jauernick, Hennersdorf a Pfaffendorf we Wrócławskim biskopstwje.

Za spěchowanje katolskich serbskich studentow, šulerjow a wučomnikow sakskeje Hornjeje Łužicy wotkaza wjetšu załožbu.

## Žórło
Jan Mahr

**Jan Mahr** je mjeno slědowaceju wosobow:

* serbskeho fararja a dobroćela katolskich Serbow (1765–1848) – hlej Jan Mahr (1765)
* serbskeho dźiwadźelnika (1939–2010) – hlej Jan Mahr (1939)
Kurjo

**Kurjo** je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:

* Helmut Kurjo (1935–2023), ludowy wuměłc a braška
* Pawoł Kurjo (1897–1935), prawiznik, stawiznar a redaktor
Jakub Wróbl

**Jakub Wróbl** ( *Jacob Robel*; * 6. julija 1853 w Radworju, † 27. awgusta 1933 we Vunapope, Papuwa-Nowa Gineja) bě serbski zamkar a katolski misionar.

Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja w Radworju a nawukny po ludowej šuli w Minakale zamkarstwo. Po wjacelětnym rjemjeslniskim pućowanju a epizodźe jako wobsedźer kowarnje w južnotirolskej wsy Laas poda so w lěće 1887 jako misionar na tehdy němsku kupu Nowa Gineja, hdźež hač do swojeje smjerće w lěće 1933 wosta.

W listowanju z fararjom Jakubom Nowakom-Horjanskim wopisowaše swoje dožiwjenja w cuzych krajach.

## Žórło
Jakub Žur (1876)

**Jakub Žur** ( *Jacob Sauer*; * 14. apryla 1876 w Njebjelčicach, † 27. februara 1969 w Konjecach) bě serbski katolski farar, redaktor a kulturny prócowar.

Narodźi so jako syn Njebjelčanskeho kublerja a wopyta gymnazij w čěskim Chomutovje. Wot 1892 do 1895 běše chowanc Serbskeho seminara w Praze a wopytowaše w tym času němski Małostronski gymnazij. Bě sobustaw Praskeje Serbowki a započa w čěskej stolicy studij teologije, kotryž potom w Mohuču dokónči. Wot 1903 do 1908 bě kapłan w Chrósćicach a Ralbicach a wot 1908 do 1910 při Serbskej cyrkwi w Budyšinje. Tehdy bě tež dwě lěće z redaktorom Katolskeho Posoła. Wot 1910 do 1922 skutkowaše jako farar w Kamjencu a wot 1922 hač do wuměnka w lěće 1962 w Ralbicach. W mjezyčasu bě wot 1940 do 1945 dla swojeho spjećowanja přećiwo antiserbskim postajenjam nacionalsocialistow bjez farskeho městna.

Jakub Žur běše wot 1895 čłon Maćicy Serbskeje.

## Žórło
Jakub Žur

**Jakub Žur** je mjeno slědowacych wosobow:

* serbskeho kapłana a přiwisnika katolskich rozswětlerjow (1754–99) – hlej Jakub Žur (1754)
* serbskeho fararja, narodneho a socialneho prócowarja (1821–87) – hlej Jakub Žur (1821)
* serbskeho fararja, redaktora a kulturneho prócowarja (1876–1969) – hlej Jakub Žur (1876)
Serbska cyrkej

**Serbska cyrkej** w Budyšinje (tež *cyrkej Našeje lubeje knjenje*,  *Kirche Unserer Lieben Frau*, tež *Liebfrauenkirche*) je Boži dom katolskich Serbow, kotryž přisłuša tachantskej wosadźe swjateho Pětra. Cyrkej namaka so zwonka něhdyšeje nutřkowneje měšćanskeje murje, wuchodnje Bohateje wěže na historiskich Selowych wikach.

## Stawizny
Serbska cyrkej je po tachantskej cyrkwi swj. Pětra po zdaću druha najstarša Budyska cyrkej. Prěnje dopokazane naspomnjenje pochadźa z lěta 1293, hačrunjež eksistuje tež starši zapisk z lěta 1240. Stawiznarjo wuchadźeja pak wot toho, zo steješe hižo w 11. lětstotku Boži dom na samsnym městnje. W srjedźowěku steješe cyrkej zwonka města wosrjedź wikowarskeho sydlišća na tehdyšich Selowych wikach, dźensnišim Cyrkwinym naměsće. Znajmjeńša wot 1318 a hač do lěta 1865 běše pódla cyrkwje tež pohrjebnišćo. W běhu woblěhowanja Budyšina přez Husitow so twarjenje zniči, njeje pak jasne, kotra strona zamołwitosć za to měješe. 1443 bu znowa poswjećena. Při nowym woblěhowanju w Třicećilětnej wójnje a pola wulkeju wohenjow lětow 1634 a 1686 bu cyrkej wospjet zničena. Po zničenju Mikławskeje cyrkwje sta so cyrkej Našeje lubeje knjenje z wosadnej cyrkwju za wsy wokoło Budyšina. Za čas wuswobodźenskich wójnow 1813 do 1815 so cyrkej zdobom jako ewangelski Boži dom wužiwaše, dokelž bě cyrkej swjateho Pětra w tym času lacaret za w měsće zaměstnjene wójska. Přez přetwarjenje mjez 1864 a 1900 dósta swój dźensniši napohlad.

Lětstotki dołho słužeše cyrkej jako wosadna cyrkej katolskich wobydlerjow předměsta a wokolnych wsow, po zdaću pak hač do 20. lětstotka ženje swójsku wosadu njeměješe. Po zarjadowanju swójskeje wosady w lěće 1926 zasadźi biskop Christian Schreiber 1927 němskeho fararja při serbskej cyrkwi, štož ke konfliktej mjez Serbami a jich biskopstwom přinošowaše.

W běhu bitwy wo Budyšin ke kóncej Druheje swětoweje wójny bu cyrkej znowa ćežko wobškodźena, potom pak spěšnje zaso reparowana. Wosada našeje lubeje knjenje so po jenož 58 lětach 1984 zaso rozpušći a do tachantskeje wosady integrowaše.

## Twarjenje
Cyrkwinska łódź je 25&nbsp;m dołha a 8&nbsp;m šěroka. Wěža ze sakristiju w podzemju a Michałskim wołtarnišćom w prěnim poschodźe je w sewjerowuchodźe cyrkwje. We hłownym wołtarnišću namakaja so tři wokna z pisaneje škleńcy, kiž buchu w lěće 1970 wot Gottfrieda Zawatzkeho wuhotowane. Napohlad cyrkwje je so w běhu lětstotkow zničenjow dla wjelekróć změnił, tak zo njeleži wuznam Božeho domu dźensa w twarjenju samym, ale w jeho róli jako centralna měšćanska cyrkej katolskich Serbow. Wotnutřka je so cyrkej w lětach 1912, 1936, 1972 a k poslednjemu razej 1998 přetworiła.

K jutram je cyrkej Našeje lubeje knjenje wuchadźišćo Budyskeje křižerskeje procesiony, kiž trójce kołowokoło cyrkwje jěcha.

## Wosobiny
Při serbskej cyrkwi skutkowachu mjez druhimi Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina jako farar, Jakub Žur jako kapłan, Michał Awgust Brojer jako organist a Jurij Šołta jako kantor.

## Literatura
*  (wobšěrne wopisanje)

## Nóžki


## Wotkaz
Cyrkej našeje lubeje knjenje

**Cyrkej našeje lubeje knjenje** je mjeno wjele přewažnje katolskich cyrkwjow, kapałkow a klóšterskich cyrkwjow, mjez druhim:

* Serbskeje cyrkwje w Budyšinje
* cyrkeje Našeje lubeje knjenje w Drježdźanach
* Notre-Dame w Parizu
Jan Jakub Pjetaš

**Jan Jakub Pjetaš** ( *Johann Jacob Petasch*, pseudonym *Britwej*; * 15. januara 1815 w Njebjelčicach, † 29. awgusta 1885 w Chrósćicach) bě serbski wučer a kulturny prócowar.

Narodźi so jako syn wučerja a wopyta preparandu w Chrósćicach (1829/30) a Budyšinje (1830–32). Wot 1832 do 1836 wuknješe na Krajnostawskim wučerskim seminarje. Prěnje městno jako zastupniski wučer nastupi 1836 w Budyšinje. Mjez 1837 a 1840 dźěłaše jako wučer w Róžeńće. 1840 bu nachwilnje ze słužby pušćeny, kotruž hakle 1845 znowa nastupi, a to najprjedy w Špitlu a 1846/47 we Worklecach. Wot 1847 hač do wuměnka w lěće 1883 bě z wučerjom w Chrósćicach.

Synojo Pjetašec swójby su nimale 200 lět dołho w Njebjelčicach wučili. Tam bě Jana Jakuba Pjetašowy prjedownik Gregor wokoło 1640 z Dobrošic přišoł.

Jan Jakub Pjetaš słušeše w lěće 1848 k sobuzałožerjam Chróšćanskeho serbskeho burskeho towarstwa a bě jeho pismawjedźer. 1872 wobnowi tamniše spěwne towarstwo „Jednota“ a sta so z jeho dirigentom. W lětomaj 1849 a 1850 dopisowaše basnje a mjeńše politiske nastawki do Jutnitžki.

## Žórło
Stara wosadna cyrkej (Radwor)

**Stara wosadna cyrkej** při nawsy njedaloko wot hrodu je jedna wot třoch cyrkwjow w Radworju a běše hač do lěta 1896 farska cyrkej. Po poswjećenju noweje wosadneje cyrkwje swj. Marije kralowny róžowca njebu wjace za bože słužby wužiwana. Wona je najstarši zdźeržany twar we wsy.

## Stawizny

Prěnja drjewjana cyrkej steješe hižo wokoło 1270 na městnje dźensnišeje stareje cyrkwje při nawsy. Kamjentny Boži dom z tonowym wjelbom a drjewjanej zwonicu bu w lěće 1489 pod fararjom Hrjehorjom Korchom natwarjeny a tři razy rozšěrjeny a přetwarjeny, k poslednjemu razej 1816. Při sewjernym boku je so hišće mólba z lěta 1680 wobchowała. Při cyrkwi namakaše so tež stary Radworski kěrchow, na kotrymž bě posledni pohrjeb 1883. Hłowne pohrjebnišćo za wšěch wosadnych bě pak hižo wot 16. lětstotka při Křižnej cyrkwi we wuchodźe wsy. W lěće 1874 bu šula pódla cyrkwje natwarjena.

W druhej połojcy 19. lětstotka njebě 400 lět stara cyrkej hižo wulka dosć, zo by wosadnym dale słužić móhła. Po tym, zo běchu eksperća w posudku hubjenu twarsku situaciju zwěsćili, rozsudźi so komisija wosady a gmejny dnja 18. julija 1888 za twar noweho Božeho domu, dokelž bychu kóšty za restawraciju stareje cyrkwje wyše byli hač płaćizna za nowotwar. 1889 swjećeše hišće w starej cyrkwi Jurij Kral swoju primicu.

Po poswjećenju noweje cyrkwje swj. Marije kralowny róžowca wottorha so cyrkwinska łódź Božeho domu w lětomaj 1896/97 hač na wołtarnišćo a sakristiju, kotrejž hač do dźensnišeho na starym městnje stejitej. Pišćele z lěta 1882 so do noweje cyrkwje přeměstnichu. W lěće 1905 zarjadowa farar Jakub Nowak we wobchowanym dźělu twarjenja cyrkwinski muzej ze zběrku postawow a dalšich objektow z cyrkwje. W 1930tych lětach wottwari so wustajeńca a někotre drohoćinki – mjez druhim „Njeswačanska mać boža“ a postawa Hany samotřećeje – so do noweje cyrkwje donjesechu.

Poslednja restawracija stareje cyrkwje sta so w lětomaj 1995/96.

## Galerija

  Radwor Stara wosadna cyrkej (podrys).jpeg|Podrys wobchowaneho dźěla
  Radibor - Dorfplatz - Alte Pfarrkirche 01 ies.jpg|Něhdyše kěrchowske wrota a wuchodna strona cyrkwje
  Radwor Stara wosadna cyrkej 6.jpeg|Drjewjana křinja ze stareje cyrkwje


## Žórła
* 
* Hańža Winarjec-Orsesowa: *Wobraz Radworja něhdy a dźens.* W Rozhledźe 2/1993 [43], str. 45–49


## Wotkaz
Łomšćanka

**Łomšćanka** ( *Lomschanke*) je 8,5&nbsp;km dołha rěčka w Radworskej gmejnje a zdobom najwjetši přitok Małeje Sprjewje. Jeje přitočnišćo wobjimuje 38,1&nbsp;km². Při pegelu mjez Łomskom a Minakałom je přerězny wotběh 84&nbsp;l/s.

We wysokosći 152&nbsp;m twori Łomšćanka mjez Chasowom, Bronjom a Łupoju wottok Łučinskeho hata. Wona běži přez Łomsk, po kotrymž je pomjenowana, a Minakałske haty do Minakała, hdźež wuliwa so do promjenja Małeje Sprjewje. Rěčka spaduje na jeje běhu cyłkownje 17&nbsp;m. Najwažniše přitoki su z Boranec pochadźaca Křiwoboršćanska woda, Łučanske hrjebje a Radworska woda.

Hač do 19. lětstotka měješe rěčka prěnjotny meandrowacy běh, bu pak do kónca lětstotka regulowana a zrunana. Přitočnišćo so dźensa zwjetša za rólnistwo wužiwa, čehoždla je koncentracija škódnych maćiznow z hnojiwow a juchi, ale tež z wopłóčkow poměrnje wysoka. Ekologiska situacija Łomšćanki, wosebje hornjeho běha, płaći tuž jako kritiska.

## Žórło
*
Richard von Weizsäcker

**Richard Karl Freiherr von Weizsäcker** (*  15. apryla 1920 w Stuttgarće; † 31. januara 2015 w Berlinje) bě němski politikar strony CDU. Wón bě wot 1981 do 1984 knježacy měšćanosta zapadneho Berlina a wot 1984 do 1994 šesty zwjazkowy prezident Němskeje.

Weizsäcker bě w lěće 1985 prěni wodźacy politikar Němskeje, kiž mjenowaše 8. meju 1945 jako wuswobodźenje wot čłowjeka zacpěwaceho systema nacionalsocialistiskeho namócneho knjejstwa.

## Wotkaz
Arditi (hudźbna skupina)

**Arditi** je šwedska hudźbna skupina.

## Diskografija
* Unity of Blood (2002)
* Marching on to Victory (2003)
* Jedem das Seine (2003)
* United in Blood (2004)
* Spirit of Sacrifice (2005)
* Destiny of Iron (2006)
* Standards of Triumph (2006)
* Omne Ensis Impera (2008)
* One Will (2011)
* Leading the Iron Resistance (2011)

## Eksterne wotkazy
* http://www.discogs.com/artist/168724-Arditi
*Metal Archives
*Equilibrium Music Label
Tři Žony

**Tři Žony** ( *Dreiweibern*) su wjesny dźěl sakskeje gmejny Łaz w krajnym wokrjesu Budyšin .

## Geografija
Wjes leži wuchodnje Wojerec a sewjernje Łaza. Južnje namaka so Třižonjanski jězor. Wudobywanja brunicy dla zniči so dźěl wjeski, kotraž leži dźensa njeposrědnje přibrjoha jězora.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Dreyweibern* sta so hakle w lěće 1509. Z toho časa přisłušeše wjeska Łazowskej ewangelskej wosadźe, bu pak w 1920tych lětach do Delnjeho Wujězda přerjadowana. 1938 zagmejnowachu so Tři Zony do Łaza.

Po statistice dr. Arnošta Muki běchu w lěće 1884 wšitcy Třižonjenjo (105) serbsce rěčacy. Dźensa tu jenož hišće někotre starše žony serbsce rěča.

W Třoch Žonach njewobsteji žadyn wjesny předstejićer. Wjeska je Běłemu Chołmcej podrjadowana.

## Žórła
* 


## Wotkaz
Třižonjanski jězor

**Třižonjanski jězor** ( *Dreiweiberner See*) je wulka kumštna wodźizna we Łužiskej jězorinje, kotraž nasta jako wuslědk wudobywanja brunicy. Wón leži na teritoriju Łazowskeje gmejny a zastaruje so přez Mału Sprjewju z wodu.

Pomjenowany je wón po zdźěla wotbagrowanej wsy Tři Žony, kotrehož njewotbagrowany dźěl njeposrědnje přibrjoha leži. Něhdyša jama docpě swoju stabilnu wulkosć wot 2,86 km² w lěće 2002. Wosebitosć Třižonjanskeho jězora su kamjentne přibrjohi, kotrež poćežuja turistam přistup do jězora. Při južnym brjoze leži Łaz.

## Wotkaz
Křižna cyrkej (Radwor)

**Křižna cyrkej** (poprawom *Cyrkej swjateho křiža*) je najstarša wot třoch katolskich cyrkwjow w Radworju, słuži pak dźensa jenož hišće jako kěrchowska kapałka. Wona steji we wuchodźe wsy při rozpuću dróhow do Kamjeneje a Lutobča.

## Stawizny
Boži dom natwari so w lěće 1397 jako prosta žurlowa cyrkej po iniciatiwje Budyskeho radneho knjeza Sigmunda Běra, kotryž spožči Radworskemu fararjej na wšě časy patronat noweje cyrkwje a sudnisku móc w susodnej Kamjeneji. Tehdy steješe drje hižo drjewjana cyrkwička na městnje Stareje wosadneje cyrkwje, kotraž bu pak w 15. lětstotku wottorhnjena a přez kamjentny nowotwar narunana, tak zo je Křižna cyrkej dźensa najstarši zdźeržany cyrkwinski twar we wsy, hačrunjež so w lětomaj 1887/88 dospołnje renowěrowaše a přetwari.

Do reformacije bě Křižna cyrkej prawdźepodobnje z putniskej hnadowej cyrkwju, štož so pak pozdźišo ze strony ewangelskich Radworskich knjezow zakaza. Wot lěta 1583 namaka so při cyrkwi hłowne pohrjebnišćo za wšitkich Radworskich wosadnych, kotrež bě do toho při Starej wosadnej cyrkwi wosrjedź wsy, hdźež wšak bě posledni pohrjeb hakle w lěće 1883.

W zapadźe cyrkwje namaka so drjewjana empora; we wuchodźe 3/8-wołtarnišćo. Na sedłowej třěše sedźi wěžička. Při južnej fasadźe cyrkwje namakaja so rowy Radworskich fararjow Jurja Krala, Józefa Nowaka a Jurja Herrmanna kaž tež wučerja Jana Andrickeho a wopomnjenska tafla k česći Alojsa Andrickeho, kotraž bu hižo w lěće 1946 po iniciatiwje serbskich studentow připrawjena. Na kěrchowje bu tež wučerka-spisowaćelka Marja Kubašec pohrjebana.

## Žórła
* 
* Hańža Winarjec-Orsesowa: *Wobraz Radworja něhdy a dźens.* W Rozhledźe 2/1993 [43], str. 45–49

## Wotkaz
Křižna cyrkej

**Křižna cyrkej** abo **Cyrkej swjateho křiža** je mjeno wjele katolskich a někotrych ewangelskich cyrkwjow, mjez druhim slědowacych:

* w Drježdźanach, hlej Křižna cyrkej (Drježdźany)
* w Radworju, hlej Křižna cyrkej (Radwor)
* w Zhorjelcu, hlej Cyrkej swjateho křiža (Zhorjelc)

## Wotkaz
Brězyna

**Brězyna** ( *Brösa*) je hornjołužiska wjes  wobydlerjemi, kotraž słuša wot lěta 2013 k Malešanskej gmejnje.

## Geografija
Wjes leži na lěwym brjoze Lubaty napřećo Hućinje a zapadnje statneje dróhi S109, zwjazowaceje Budyšin a Nisku. Mjez Brězynu a zapadnje ležacym Klukšom namakaja so wjacore rybjace haty. Sydlerskostawiznisce je Brězyna rozšěrjeny nawsowc, štož je hač do dźensnišeho derje spóznawać. Susodne wsy su Hućina na tamnym boku rěki, Hlina na juhu a Załhow na zapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Na ladach, Na kuće, W winklach, Pawłec doł, Hlinjane jamy, Róšatec jamy, Horne polo, Rudle, Stary hat, W přitokach, Dołhe žerdźe, Horny puć, Delny puć, Srěni puć.

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1433 jako *Cleynen Bresin* („Mała Brězyna“), k lěpšemu rozeznawanju wot njedaloko ležaceje staršeje Brězynki, kotraž so tehdy jako *Bresin* pomjenowaše. Znajmjeńša ze 17. lětstotka běše tu ryćerkubło, kotrež wšak sčasami k Hućinjanskemu kubłu słušeše.

### Wobydlerstwo a rěč
Brězyna měješe po Mukowej statistice we 1880tych lětach 226 wobydlerjow, z nich 211 Serbow (93&nbsp;%) a 15 Němcow. W lěće 1925 běchu nimale wšitcy wobydlerjo ewangelskeje konfesije a do Hućinjanskeje wosady zafarowani. W lěće 1999 rěčeše hišće dźesać Brězynjanow serbsce; wobchadna rěč bě pak we wšěch domjacnosćach hižo němska.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 199 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 46,6 lět (Sakska: 46,4).

## Literatura
* 
* Marko Grojlich: *Brězyna.* W Serbskej protyce 1999, str. 41–43

## Žórła
Wotpočink (wjes)

**Wotpočink** ( *Ruhethal*) je hornjołužiske holanske sydlišćo z  wobydlerjemi při wuchodnych hranicach Budyskeho wokrjesa. Leži na Nowowjesnjanskich honach a słuša wot lěta 2013 k Malešanskej gmejnje.

Sydlišćo naspomni so prěni raz hakle spočatk 19. lětstotka a měješe w lěće 1871 najwyšu ličbu wobydlerstwa wot 41. Ležownostne knjejstwo měješe Nowowjesnjanske ryćerkubło. Po Wienskim kongresu lěta 1815 přińdźeštej susodnej wjesce Lěskej a Košla kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej, tak zo bě Wotpočink hač do lěta 1945 na třoch stronach wot saksko-pruskeje hranicy wobdaty.

Za čas NDR wužiwaše so hola blisko Wotpočinka jako zwučowanišćo powětrowych wobrónjenych mocow Narodneje ludoweje armeje.

## Žórła
Wotpočink

**Wotpočink** móhło być:

* druhi wuraz za kěrchow
* sydlišćo w Malešanskej gmejnje, hlej Wotpočink (wjes)
Nawsowc

**Nawsowc** je wjesna sydlišćowa forma.

Hinak hač pola pućowcow njezałožichu so statoki a ležownosće podłu wobchadneho puća, ale wokoło nawsy, kotraž běše zwjetša w zhromadnym wobsydstwje gmejny. Na tutym škitanym městnje wosrjedź wjeski prěnjotnje skót přenocowaše, kiž wodnjo zwonka wsy na pastwišću steješe. Pozdźišo wužiwachu prózdne městno husto jako stejišćo wjesneje cyrkwje abo připrawichu tam wjesny hat.

Nawsowcy so po zakładnej formje rozeznawaja, tak dawa na přikład kulojte a štyriróžkate. Sydlišćowa forma wustupuje we wšelakorych dobach, tak na přikład w běhu němskeho zasydlenja w słowjanskich kónčinach wuchodnje Łobja a Solawy wot 11. lětstotka.

Tutomu sydlišćowemu typej přisłuša tež typiski słowjanski kulowc.
1433

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Bójswec, Brězyny, Hliny a Noweho Města.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 14. awgusta: Jan I. – kral Portugalskeje
* 1. decembra: Go-Komatsu – 100. kejžor Japanskeje

## Wotkaz
1380

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Baćonja, Ćěchorjec, Drěnowa, Dźěžow a Trupina.
* 8. septembra: Ruske wójska pod Moskowskim wulkowjerchom Dmitrijom Donskojom dobudu na Kulikowym pole mongolskich jěcharjow Złoteje hordy.

## Narodniny
* 27. nowembra: Ferdinand I. – kral Aragonskeje († 1416)

## Wumrěće
* 29. apryla: Katyrna ze Sieny – italska mystikarka a cyrkwina wučerka (* 1347)
* 16. septembra: Korla V. – kral Francoskeje (* 1338)

## Wotkaz
1225

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Běčic, Bórka, Ćemjerc, Čornowa, Hraboweje, Chrósćic, Kamjenca, Koporc, Křidoła, Małeho Wjelkowa, Malešec, Nadrózneje Hrabowki, Němskich Pazlic, Neukircha pola Kinsporka, Połčnicy, Prawoćic, Wěteńcy a Žornosyk we wopismje klóštra Marijina hwězda.
* Hradec Králové so za kralowske město pomjenowa.
* 17. nowembra: Po Möllnskeje bitwje wujednataj kejžor Bjedrich II. a jaty danski kral Waldemar II. wróćenje słowjanskich teritorijow nimo Rujan do němskich rukow.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 2. oktobra: An-Nasir – kalif Abasidow (* 1158)

## Wotkaz
1400

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Banec, Bjerwałda, Brězowa, Droždźija, Holešowa, Chójnicy, Chróstawy, Krušwicy, Krynhelec, Lemišowa, Publika, Šekec, Wochoz, Wuric, Wysokeje, Zdźěrje a Zubornicy. 
* 14. februara: Jaty jendźelski kral Richard bu zamordowany.
* 18. septembra: Z nadpadom na sewjerowaliziske město Ruthin pod wjerchom Owain Glyndŵr započnje so zběžk Walizow přećiwo Jendźelčanam.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
1390

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Haslowa, Chrapowa, Chwalec, Jamnoho, Trjebuza a Wosečka.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 19. apryla: Robert II., kral Šotiskeje (* 1316)

## Wotkaz
1280

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Boranec, Bukojny, Dobrošec, Drjowka, Kotec, Nosaćic, Pěskec,  Smječkec a Worklec.
* Erik II. sta so z norwegskim kralom.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 22. awgusta: Mikławš III. – romsko-katolski bamž (* wokoło 1216)

## Wotkaz
1360

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Čelchowa, Čěškec, Čorneho Chołmca, Jenkec, Lěskeje a  Markoćic

## Narodniny
* Bayezid I. – sultan Osmanskeho mócnarstwa († 1403)

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
1524

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Měrkowa
* Započatk burskich wójnow

## Narodniny
* 30. meje: Selim II. – sultan Osmanskeho mócnarstwa († 1574)

## Wumrěće
* 24. decembra: Vasco da Gama – portugalski namórnik a wotkrywar mórskeho puća do Indiskeje (* 1469)

## Wotkaz
1365

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Bělšec, Hbjelska, Jaseńcy, Wučkec a Zrěšina.
* 12. měrca: We Wienje załoži so druha uniwersita we Swjatym romskim mócnarstwje.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 27. julija: Rudolf IV. – wójwoda Rakuskeje

## Wotkaz
1401

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Blunja, Bórka, Ćisowa, Lejna, Mučowa, Noweje Wsy, Parcowa, Ptačec, Wulkeje Nydeje a Židźinoho.
* 20. oktobra: W Hamburgu wotprawi so pirat Klaus Störtebeker ze sekeru.

## Narodniny
* 12. meje: Shōkō – 101. kejžor Japanskeje († 1428)
* 21. decembra: Masaccio – italski moler († 1428)

## Wumrěće
* 18. meje: Władysław Opolski – Opolski wójwoda a kralowski zastupjer w Pólskej a Čerwjenoruskej (* 1326/1332)

## Wotkaz
1264

## Podawki
* We wopismje klóštra Marijina hwězda naspomnja so wjeski Koćina, Konjecy, Němcy, Nowa Wjes a Ralbicy prěni raz.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 2. oktobra: Hórban IV. – romsko-katolski bamž (* do 1200)

## Wotkaz
1545

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Noweje Wsy nad Sprjewju, 

## Narodniny
* 8. julija: Don Carlos – španiski krónprinc, syn krala Filipa II. († 1568)

## Wumrěće
* 24. septembra: Albrecht – Dźěwinski arcybiskop, kurwjerch Mohuča a markhrabja Braniborskeje (* 1490)

## Wotkaz
1391

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Dalic, Łusča a Smochćic
* 4. měrca: W Ferrarje załoži so uniwersita.
* 6. junija: W Sevillje započnu so pogromy přećiwo Židam, kiž so po cyłej Španiskej rozšěrjeja a při kotrychž tysacy wumrěja.

## Narodniny
* 31. oktobra: Edward I. – jědnaty kral Portugalskeje († 1438)

## Wumrěće
* 10. měrca: Tvrtko I. – kral Bosniskeje (* 1351)

## Wotkaz
1306

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Ćetowa, Kotmarjec, Luchowa, Njechanja, Starych Jěžerc, Swóńcy, Šćeńcy a Šumbacha.
* 25. měrca: Robert the Bruce sta so z nowym kralom Šotiskeje.
* 4. awgusta: W běhu wójnskeho předewzaća w Pólskej bu čěski kral Wjacsław III. wot njeznateho zamordowany.

## Narodniny
* 

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
1245

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Bóšic, Huski, Malećic, Mužakowa a Wownjowa
* Rězno sta so ze swobodnym městom.

## Narodniny
* 3. apryla: Filip III. – kral Francoskeje († 1285)

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
1416

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Delan a Wulkeho Wjelkowa

## Narodniny
* 26. februara: Krystof III. – kral Danskeje, Šwedskeje a Norwegskeje († 1448)

## Wumrěće
* 2. apryla: Ferdinand I. – kral Aragonskeje a Sardiniskeje (* 1380)
* 21. meje: Ana Celjska – wulkowjerchowka Litawskeje, kralowna Pólskeje (* 1386)

## Wotkaz
Załhow

**Załhow** ( *Salga*) je wjeska , kotraž słuša wot lěta 1994 k Wulkodubrawskej gmejnje. Leži kilometraj sewjernje Malešec a kilometer južnje Klukša při něhdyšej železniskej čarje Lubij–Radwor.

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1419 jako *Salegaw* a přisłuša znajmjeńša ze 17. lětstotka Klukšanskej ewangelskej wosadźe. 1936 bu tež do politiskeje gmejny Klukš zagmejnowana.

We 1880tych lětach měješe Załhow po statistice Arnošta Muki cyłkownje 87 wobydlerjow, z nich 86 Serbow (99 %) a jenički Němc.

## Žórła


## Literatura
* 
* Helmut Faßke, Siegfried Michalk: *Sorbische Dialekttexte V. Klix, Kreis Bautzen mit Spreewiese, Salga und Göbeln.* VEB Domowina-Verlag, Bautzen 1967 [65 str.]
1357

## Podawki
* Prěnje historiske naspomnjenje Bukowca, Šešowa a Žuric
* 9. julija: W Praze połoži kejžor Korla IV. zakładny kamjeń Korloweho mosta.

## Narodniny
* 11. apryla: Jan I. – dźesaty kral Portugalskeje († 1433)

## Wumrěće
* 

## Wotkaz
Lisćina kulturnych pomnikow w Budyšinje

**Lisćina kulturnych pomnikow w Budyšinje** wobsahuje připóznate kulturne pomniki wulkeho wokrjesneho města Budyšina.

## Rozrjadowanje
W Budyšinje je wokoło 1180 zapisanych kulturnych pomnikow, čehoždla wobsteji tuta lisćina z 25 dźělnych lisćin.







## Wotkazy
* 
* Sakski krajny zarjad za pomnikoškit, lisćina pomnikow w datowej bance DIVIS, wurězk: Kulturdenkmale des Freistaates Sachsen, Landkreis Bautzen, staw: 15. apryla 2014 (dohlad přez awtora w Hornjołužiskej bibliotece wědomosćow w Zhorjelcu)
* Plan města na bautzen.de ze zwobraznjenjom pomnikow pod "Bautzen kompakt"
Zdźar (Wulka Dubrawa)

**Zdźar** ( *Särchen*) je wjeska , kotraž přisłuša wot lěta 1994 Wulkodubrawskej gmejnje. Leži połdra kilometra sewjernje Klukša w nižinje Małeje Sprjewje, njedaloko zwjazkoweje dróhi 156 (Budyšin–Běła Woda).

## Stawizny
Wjes, kotraž je sydlerskostawiznisce rozšěrjeny nawsowc, naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1419 jako *Serchin prope Clux* a słušeše znajmjeńša ze 17. lětstotka ke Klukšanskej ewangelskej wosadźe. Ležownostne knjejstwo měješe Lichańske ryćerkubło. Wot 1940tych lět wobsteji w bliskosći Zdźarja lětanišćo za płujadła.

We 1880tych lětach mějachu Chwaćicy po statistice Arnošta Muki cyłkownje 162 wobydlerjow, z nich 160 Serbow (99 %) a jenož dweju Němcow.

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Kupoj

**Kupoj** ( *Kauppa*) je wjeska , kotraž słuša wot lěta 1994 k Wulkodubrawskej gmejnje. 

## Geografija
Wjeska nadeńdźe so při Małej Sprjewi na južnej kromje biosferoweho rezerwata Hornjołužiskeje hole a hatow a je na třoch bokach wobdata wot rybnikow. Susodnej wsy stej Komorow na wuchodźe a Jatřob na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena w Kupoji: Kupjana Šina, Mroki, Sćeršće, Wulki hat, Stary hat, Nowy hat, Hlinjany hat, Pobočny hat, Korjeńtny hat, Srěnja truha, Kušic łuki, Wulke łuki, Noparjec kupa, Chmjelnica, Sćerski hat, Kišec pjeńki, Bródki, Bowa hora (Bohowa?), Šołćic kut, Haki, Srane kerki, Minakałske brjohi, Wulki haj, Mały haj, Pod kupu, Pjeńki, Łučki, Behnjate (hdźež „wowče bahno“ rosće).

## Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej wokoło lěta 1400 jako *Kupe*. Wjesne mjeno so najskerje na geografiske połoženje wosrjedź bahnojteje łučiny Małeje Sprjewje poćahuje. Kupoj bě hižo w 15. lětstotku z knježim sydłom a słuša znajmjeńša ze 17. lětstotka ke Klukšanskej ewangelskej wosadźe.

We 1880tych lětach měješe Kupoj po statistice Arnošta Muki cyłkownje 285 wobydlerjow, z nich 257 Serbow (90 %) a 28 Němcow.

## Literatura
* 
* 

## Žórła


## Wotkaz
Lešawa

**Lešawa** ( *Löschau*) je wjes we wuchodnej Sakskej a wot lěta 1999 najzapadniši a  zdobom jedyn z třoch najmjeńšich měšćanskich dźělow Budyšina. Wjes leži w Hornjej Łužicy a serbskim sydlenskim rumje.

Wjes, kotraž ma sydlišćowu formu kulowca, leži zapadnje Bolborc a bjezposrědnje sewjernje awtodróhi 4.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje wsy jako *Lessow* pochadźa z lěta 1363. Ležownostne knjejstwo měješe w lěće 1580 Miłkečanske a w lěće 1777 Wunjowske ryćerkubło. Tež politisce słušeše Lešawa přeco k Wunjowskej gmejnje, hač do jeje zagmejnowanja do Smochćic w lěće 1936.

Po Mukowej statistisce měješe Lešawa we 1880tych lětach 55 wobydlerjow, z nich 53 Serbow (96&nbsp;%) a dweju Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Hodźijskej wosadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Sazonki, Lešawske chrósty, Hatwišća, Jězor, Prěčnik.

## Hlej tež
* Kulturne pomniki w Lešawje

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Debrikecy

**Debrikecy** (prjedy tež *Deberkecy*;  *Döberkitz*) su hornjołužiska wjeska , kotraž słuša wot lěta 1999 jako jedyn z třoch najmjeńšich měšćanskich dźělow k Budyšinej.

## Geografija
Wjes leži w hornjołužiskich honach mjez Błohašecami a Hodźijom a južnje Słonoboršćanskeho přemysłownišća.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje wsy jako *Debreckwitz* pochadźa z lěta 1466. Wot 17. lětstotka měješe tamniše ryćerkubło ležownostne knjejstwo. Politisce słušachu Debrikecy ze starodawna k Bolborcam.

Po Mukowej statistisce mějachu Debrikecy we 1880tych lětach 55 wobydlerjow, z nich 50 Serbow (91&nbsp;%) a pjeć Němcow. Ewangelscy wěriwi přisłušeja Hodźijskej wosadźe.

## Hlej tež
* Kulturne pomniki w Debrikecach

## Žórła
Löschau

**Löschau** je:

* němske mjeno łužiskeje wjeski Lešawa
* němske swójbne mjeno serbskeho awtora, hlej Michał Lešawa
* Siegbert Löschau (1929–2014), minister za chemisku industriju w NDR
Lubochow

**Lubochow** ( *Lubachau*) je hornjołužiska wjeska , kotraž słuša wot lěta 1999 k Budyšinej.

Wjes, kotraž je sydlerskostawiznisce kulowc, leži sewjernje Budyskeho centruma mjez Małym Wjelkowom na zapadźe a Budyskim spjatym jězorom na wuchodźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje wsy jako knježe sydło *Lubchow* pochadźa z hornjołužiskeho hraničneho wopisma lěta 1241.

Po Mukowej statistisce měješe Lubochow we 1880tych lětach 104 wobydlerjow, z nich 99 Serbow (95 %) a pjeć Němcow. W lěće 1925 běchu wot 117 wobydlerjow 116 ewangelskich. Tući přisłušachu Michałskej wosadźe w Budyšinje.

## Hlej tež
* Kulturne pomniki w Lubochowje

## Literatura
* 
* 

## Žórła
Jan Awgust Zoba

**Jan Awgust Zoba** ( *Johann August Sobe*, * 29. oktobra 1869 w Čornjowje, † 7. januara 1911 runje tam) bě serbski bur a wot 1901 do 1911 zapósłanc Sakskeho krajneho sejma.

## Žiwjenje
Jan Awgust Zoba narodźi so jako syn serbskeju burskeju staršeju 29. oktobra 1869 w Čornjowje pola Pomorc. Wón wopytowaše wjesnu šulu we Wujezdźe a přińdźe 1884 na gymnazij do Budyšina. Chorosće dla dyrbješe gymnazialne wukubłanje přetorhnyć a so w staršiskim domje wulěkować. Na to wzda so Zoba wotmysleneho studija teologije a přewza pozdźišo nanowe burske kubło.

Wot Čornjowskeje wjesneje gmejny bu Zoba bórze na gmejnskeho předstejićerja postajeny, w lěće 1901 ze serbskeje strony jako kandidat 5. sakskeho wólbneho wokrjesa postajeny a za zapósłanca za II. komoru Sakskeho krajneho sejma wuzwoleny. Jako tajki zasadźi so wospjet za wužiwanje serbšćiny na zjawnych zhromadźiznach a w šuli. 

Jan Awgust Zoba běše wot lěta 1903 čłon Maćicy Serbskeje a nawjedowaše z Michałom Koklu wot 1903 Wjesne wólbne towarstwo. Na žołdk a wutrobu schorjeny zemrě Zoba 7. februara 1911 w Čornjowje a bu 10. februara na Bukečanskim pohrjebnišću pochowany.

## Žórle
* *Nekrolog LXIV.* W: *Časopis Maćicy Serbskeje.* Zwjazk 65 (1912), čo. 1, str. 71–72.
Horni Wunjow

**Horni Wunjow** (prjedy tež *Hunjow*;  *Oberuhna*) je hornjołužiska wjeska , kotraž słuša wot lěta 1999 k Budyšinej.

## Geografija

Wjes leži mjez Bolborcami a Smochćicami sewjerozapadnje Budyskeho centruma. K měšćanskemu dźělej słušeše hač do lěta 2020 tež susodne sydlišćo Delni Wunjow, kotrež twori wot toho časa znowa same měšćanski dźěl.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Połlejna, Haj, Chrósty, Klony, Parla (hora), Wosyčki, Kapalcy, Haty.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako knježe sydło *Unaw* pochadźa z lěta 1359. W zažnym 16. lětstotku słušeše Wunjow k wobsydstwu Miłkečanskeho ryćerkubła, w lěće 1580 wobsteješe pak zaso swójske kubło, kotrež měješe ležownostne knjejstwo w Hornim Wunjowje, nic pak w Delnim. Podźěl wjeski słušeše tež k Bolborčanskemu kubłu. Delni Wunjow wosta hač do 19. lětstotka pod Miłkečanskim knjejstwom.

Po Mukowej statistisce měješe Horni Wunjow we 1880tych lětach 97 wobydlerjow, z nich 93 Serbow (96 %) a štyrjoch Němcow. W lěće 1925 běchu mjez 150 wobydlerjemi Hornjeho Wunjowa 126 ewangelskich (84&nbsp;%) a 24 katolskich. Ewangelscy wobydlerjo słušeja k Hodźijskej wosadźe.

## Wosobiny
* Korla Wyrgač (1883–1956) – farar a redaktor časopisa *[[Pomhaj Bóh]]*; narodźeny we Wunjowje

## Hlej tež
* Kulturne pomniki w Hornim Wunjowje

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Lisćina serbskich wsow 1884/85

Tuta **lisćina serbskich wsow** naličuje wuslědki Arnošta Mukoweje *Statistiki Łužiskich Serbow*, kotruž w lětomaj 1884/85 wozjewi. Podate su serbske wjesne mjena, tehdyši krajny wokrjes, dźensniša gmejna, cyłkowna ličba wobydlerjow, ličba Serbow a Němcow, podźěl Serbow a dalše přispomnjenja wo wsach. Lisćina hodźi so po jednotliwych parametrach awtomatisce zrjadować.

Městna, kotrež so dźensa zwonka oficialneho serbskeho sydlenskeho ruma namakaja, pokazaja so *kursiwnje*. Na wjeski, kotrež so mjeztym wotbagrowachu, skedźbnja so z pomocu křiža w spinkomaj (†).

*Hlej tež: [[Lisćina serbskich wsow 1956]]*

## Lisćina

## Žórło
* Ernst Tschernik [Arnošt Černik]: *Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung.* Akademie-Verlag, Berlin 1954.

## Wotkaz
* Arnošt Muka: ''Statistika Łužiskich Serbow.'' – Digitalizat na webstronach British Library
Balassagyarmat

**Balassagyarmat** je městačko při słowakskej hranicy w sewjernej Madźarskej.

## Połoženje
Městačko leži při lěwym boku rěki Ipeľ/Ipoly w Nógrádskej žłobinje. Městny dźěl, kotryž leži na prawym brjoze rěki a něhdy k Balassagyarmatej słušeše, twori dźensa słowaksku wjes Slovenské Ďarmoty (madźarsce: Tótgyarmat).

## Wotkaz
Trudla Malinkowa

**Trudla Malinkowa**, rodź. Grofic (* 21. februara 1955 w Chasowje) je serbska wědomostnica, redaktorka serbskeho ewangelskeho časopisa Pomhaj Bóh (wot 2000) kaž tež předsydka stawizniskeje sekcije a wuběrka za serbske pomniki Maćicy Serbskeje. 

W lětach 1992–1995 a znowa wot lěta 2000 dźěłaše wona jako wědomostna sobudźěłaćerka při Budyskim Serbskim instituće. Ćežišća jeje wědomostneho dźěła na serbskim polu tworja wupućowanje Serbow do zamórskich krajow, zestajenje kulturnych pomnikow a biografije wosobinow kaž Jana Kiliana abo Marje Kubašec. Wuslědki slědźenja wozjewi Malinkowa přewažnje w knižnej formje w Ludowym nakładnistwje Domowina kaž tež w mnohich nastawkach w Lětopisu abo Rozhledźe. W nowembrje 2020 poda so na wuměnk.

Wona je zmandźelena ze serbskim fararjom Janom Malinkom, z kotrymž ma pjeć dźěći. W lěće 2021 spožči so Malinkec mandźelskimaj Myto Ćišinskeho za jeju zasłužby na polu serbskich kulturnych stawiznow.

## Publikacije (wuběr)
* *Serbske pomniki. Přewodnik po serbskich wopomnišćach.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2019, ISBN 978-3-7420-2430-5
* *Marja Kubašec – Maria Kubasch.* LND, Budyšin 2014. 
* *Jan Kilian (1811–1884). Pastor, Poet, Emigrant.* W: *Schriften des Sorbischen Instituts 58.* LND, Budyšin 2014.  
* *Der alte Friedhof in Rohne. [[Rownjanski kěrchow|Stare pohrjebnišćo w Rownom]]. Eine Dokumentation.* Lusatia-Verlag, Budyšin 2011. 
* *Serbska poezija 43: Jan Kilian.* wud. Kito Lorenc, zest. Trudla Malinkowa, LND, Budyšin 1999. 
* *Ufer der Hoffnung – sorbische Auswanderer nach Übersee.* LND, Budyšin 1999. 

## Wotkaz
* Krótkobiografija a publikacije na webstronje Serbskeho instituta
Frankowske mócnarstwo

**Frankowske mócnarstwo** běše zažny srjedźoeuropski stat, kotryž so w 5. lětstotku załoži a po štyrjoch lětstotkach w lěće 843 z dźělenjom do Zapadofrakowskeho a Wuchodofrankowskeho mócnarstwa rozpušći, při čimž bě jako prěnje mjenowane zakład pozdźišeje Francoskeje a druhe zakład Swjateho romskeho mócnarstwa němskeho naroda.

Při wuchodnej hranicy wojowaše Frankowske mócnarstwo nanajpozdźišo wot 7. lětstotka přećiwo Słowjanam, mjez druhim Serbam.

## Hlej
Limes Sorabicus
Limes Saxoniae

## Wotkaz
Trapezuntske mócnarstwo

**Trapezuntske mócnarstwo** (pon. *Βασίλειον τής Τραπεζούντας*;  *Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας*) bě wot 1204 do 1461 eksistowacy stat w Aziji a na Krimje.

## Wotkaz
Waršawske wojewódstwo

**Waršawske Wójwodstwo** ( *Księstwo Warszawskie*,  *Herzogtum Warschau*) bě za čas Napoleonowych wójnow wot 1807 do 1815 eksistowacy stat w srjedźnej Europje, kotryž namakaše so na teritoriju dźensnišeje Pólskeje, Litawskeje a Běłoruskeje. Mjezowaše z Pruskej na zapadźe a sewjerje, Ruskej na wuchodźe a Rakuskej na juhu.

## Rozrjadowanje
Stat wobsteješe z departamentow, kotrež rozrjadowachu so do *powiatow* (wokrjesow).

## Wotkaz
Socialistiska Federatiwna Republika Juhosłowjanska

**Socialistiska federatiwna republika Juhosłowjanska** (krótko **Juhosłowjanska**) bě wot 1943 do 1991 wobstejacy socialistiski kraj w juhowuchodnej Europje, zwjetša na Balkanskej połkupje.

### Stawizny
Mjez 1943 a 1945, hdyž bě teritorij Juhosłowjanskeje hišće wot Němskeje a Italskeje wobsadźeny, bě kral Pětr II. z hłownym reprezentantom stata (Kralj Petar II Karađorđević). Po wuswobodźenja wot fašizma přewzachu komunistiscy partizanojo pod wjednistwom Josipa Broza Tita knjejstwo. Po Titowej smjerći w meji 1980 započa pod wliwom ćežkeje hospodarskeje krizy rozpadowanje juhosłowjanskeho stata, na kotrehož teritoriju so dźensa sydom njewotwisnych statow namaka.

### Prezidenća
*Ivan Ribar wot 29. decembra 1945 do 14. januara 1953
*Josip Broz Tito wot 14. januara 1953 do 4. meje 1980

Předsydy statneho prezidija:
*Lazar Koliševski wot 4. meje do 15. meje 1980
*Cvjetin Mijatović wot 15. meje 1980 do 15. meje 1981
*Sergej Kraigher wot 15. meje 1981 do 15. meje 1982
*Petar Stambolić wot 15. meje 1982 do 15. meje 1983
*Mika Špiljak wot 15. meje 1983 do 15. meje 1984
*Veselin Đuranović wot 15. meje 1984 do 15. meje 1985
*Radovan Vlajković wot 15. meje 1985 do 15. meje 1986
*Sinan Hasani wot 15. meje 1986 do 15. meje 1987
*Lazar Mojsov wot 15. meje 1987 do 15. meje 1988
*Raif Dizdarević wot 15. meje 1988 do 15. meje 1989
*Janez Drnovšek wot 15. meje 1989 do 15. meje 1990
*Borisav Jović wot 15. meje 1990 do 15. meje 1991
*Stjepan Mesić wot 30. junija do 3. oktobra 1991

## Wobydlerstwo

## Wotkaz
Łaćonske mócnarstwo

**Łaćonske mócnarstwo** ( *Imperium Romaniae*;  *Empire latin de Constantinople*;  *Λατινική Αυτοκρατορία*) bě historiski křesćanski stat w Europje a Aziji, kotryž wobsteješe wot 1204 do 1261. Ležeše na woběmaj brjohomaj Marmarskeho morja na teritoriju dźensnišeje Grjekskeje a Turkowskeje.

## Wotkaz
Očakiw

**Očakiw** ( *Очаків*;  *Очаков*) je město w  Mykolajiwskej oblasći na Ukrainje. Leži při brjoze Čorneho morja něhdźe 80 kilometrow juhozapadnje Mykolajiwa a 70 kilometrow wuchodnje Odesy.

## Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1492 załožiło a ma wot lěta 1968 měšćanske prawa. Očakiw bě pod mjenom *Özü* wuznamna osmaniska twjerdźizna při strategisce wažnym wuliwje Dnjepra do Čorneho morja.

*1387–1526:  Wulkowjerchowstwo Litawska (Pólsko-litawska unija)
*1526–1792:  Osmanske mócnarstwo
*1792–1917:  Ruske mócnarstwo
*1917:  Ruska republika
*1918:  Odeska sowjetska republika
*1919–1922:  Sowjetska Ukraina
*1922–1991:  Sowjetski zwjazk
*wot 1991:  Ukraina

## Wobydlerstwo
Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow. 

## Žórła


## Literatura
*  Очаков// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Wotkazaj

* Oficielne webstrony
Ivan Ribar

Dr. **Ivan Ribar** (* 21. januara 1881 we Vukmaniću w dźensnišej Chorwatskej; † 11. junija 1968 w Zagrebju) bě juhosłowjanski politikar a prěni prezident socialistiskeje Juhosłowjanskeje. 

Ivan Ribar narodźi so w tehdy k Rakusko-Wuherskej słušacej Chorwatskej. Wot 1920 do 1922 bě z předsydu Skupštiny, sejma Kralestwa Słowjencow, Chorwatow a Serbow. Wot 1937 bě z nawodu Demokratiskeje strony. Za čas Druheje swětoweje wójny wojowaše hromadźe z komunistiskimi partizanami Josipa Broza přećiwo němskim, italskim a kraloswěrnym serbiskim wójskam. Po dobyću přećiwo fašizmej bě mjez 1945 a 1953 z prěnim prezidentom socialistiskeje Juhosłowjanskeje.
Stjepan Mesić

**Stjepan „Stipe“ Mesić** (* 24. decembra 1934 w Orahovicy) bě wot 18. februara 2000 hač do 18. februara 2010 ze statnym prezidentom Chorwatskeje. Nimo toho bě jako předsyda statneho prezidija poslednja statna hłowa Socialistiskeje federatiwneje republiki Juhosłowjanska.

## Wotkaz
Běła

**Běła** je serbske mjeno slědowacych sydlišćow we Łužicy:

* měšćanskeho dźěla Kamjenca, wokrjes Budyšin (němsce *Biehla*); hlej Běła (Hornja Łužica)
* měšćanskeho dźěla Grodka, wokrjes Sprjewja-Nysa (němsce *Bühlow*); hlej Běła (Delnja Łužica)
* dźěla gmejny Čorna Woda, wokrjes Hornje Błóta-Łužica (němsce *Biehlen*); hlej Bělno
Glinsk

**Glinsk** je serbske mjeno slědowaceju delnjołužiskeju sydlišćow:

* wjeski pola Baršća, wokrjes Sprjewja-Nysa (němsce *Naundorf*); hlej Glinsk (Baršć)
* wjeski pola Gołkojc, wokrjes Sprjewja-Nysa (němsce *Glinzig*); hlej Glinsk (Gołkojce)
Čěska šćežka

**Čěska šćežka** (tež *Stary Praski puć*;  *Česká stezka*,  *Böhmischer Steig*) je pomjenowanje wikowanskich pućow, kotrež wot 11. lětstotka Mišnjansku marku, Hornju Łužicu a Čěsku mjez sobu zwjazowachu. Puće wjedu přez horinske rjećazy Bohotskeje, Rudnych horin a Łužiskich horin. Z lěta 1118 pochadźa prěnja indirektna pokazka na tajki zwisk, jako so we wopismje cłownistwo blisko dźensnišeje Šwikawy naspomni. W lěće 1143 naspomni so tak mjenowana *semita bohemica* tež bjezposrědnje, kotraž ze Starohroda (Altenburg) přez Waldenburg a Sapawu (Zschopau) do Čěskeje wjedźeše.

Łužiska wotbóčka Čěskeje šćežki wjedźeše wot Budyšina po boku Sprjewineho doła do Šluknova a dale do Čěskeje Lipy.

## Literatura
* Andreas Gerth: *Der Böhmische Steig, Auf den Spuren eines alten Handelsweges von Bautzen nach Prag; eine Wanderung der besonderen Art.* Oberlausitzer Verlag Frank Nürnberger, Spitzkunnersdorf 2008.
Łukojce

**Łukojce** ( *Wiesengrund*) su wot lěta 2002 wobstejaca gmejna w braniborskej Delnjej Łužicy, kotraž leži mjez Choćebuzom a Baršćom njedaloko hranicy z Pólskej a słuša k wokrjesej Sprjewja-Nysa. W decembru 2015 přistupi, přidatnje k Matyjojcam, cyła gmejna serbskemu sydlenskemu rumej. Łukojce su jedna ze sydom gmejnow Derbnjanskeho hamta.

Gmejna wobsteji z wjesnych dźělow Dubrawa *(Dubrau)*, Garjej *(Gahry)*, Gózd *(Gosda I)*, Jaty *(Jethe)*, Klinka *(Klinge)*, Matyjojce *(Mattendorf)*, Smaržow *(Smarso)* a Trjebejce *(Trebendorf)*.

## Žórło


## Wotkaz
Derbno (gmejna)

**Derbno** () je braniborska gmejna w Delnjej Łužicy ze 16 wjesnymi dźělemi. Leži zapadnje Gubina a sewjerowuchodnje Choćebuza blisko pólskeje hranicy a słuša k wokrjesej Sprjewja-Nysa. Po přestrjeni je Derbno najwjetša gmejna we wokrjesu. 

Ke gmejnje słušeja wsy Barklawa *(Bärenklau)*, Dubojce *(Taubendorf)*, Gósćeraz *(Groß Gastrose)*, Grabk *(Grabko)*, Granow *(Grano)*, Keŕkojce *(Kerkwitz)*, Krajna *(Krayne)*, Łužyca *(Lauschütz)*, Lubink *(Lübbenchen)*, Pynow *(Pinnow)*, Rychartojce *(Reicherskreuz)*, Semtyń *(Sembten)*, Stoki *(Staakow)*, Wjelike Drjejce *(Groß Drewitz)* a Wótšowaš *(Atterwasch)*.

Energijowy koncern Vattenfall planowaše lěta dołho rozšěrjenje Janšojskeje brunicoweje jamy na juhu gmejnskeho teritorija a z tym wotbagrowanje Wótšowaša, Kerkojc a Grabka. Ludnosć tutych wjeskow so tomu spjećowaše. Po přewzaću jamy přez LEAG bu rozšěrjenje wotprajene.

## Žórła


## Wotkazaj
Dźenikecy

**Dźenikecy** ( *Denkwitz*) su hornjołužiska wjeska  w juhu Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša z lěta 1934 k Budestečanskej gmejnje. Leža štyri kilometry južnje Budyšina njedaloko Bělšec a Rašowa.

## Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1361 jako *Denkewicz*. Ležownostne knjejstwo měješe we 18. lětstotku Budyska měšćanska rada. We 1880tych mějachu Dźenikecy po statistice Arnošta Muki cyłkownje 14 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.

W Dźenikecach je sydło Dresslerec brěčkownje.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Žilic pola (= na Žilic), Zady wišnički, Pola Krušwicec pućow, Hrabincy, W dołach, Na Łahodźic, Stare łuki, Pola rěkow, Pola dubika, Pawłec łučki, Hromadnik, Srěnje keŕčki, Po šěrokej mjezy, Po dołhej mjazy [sic!].

## Žórła


## Wotkaz
Rašow

**Rašow** ( *Rascha*) je hornjołužiska wjeska  w juhu Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša z lěta 1934 k Budestečanskej gmejnje.

## Geografija
Wjeska leži na zapadnym boku Lubina při zwjazkowej dróze 96 mjez Budyšinom a Budestecami, z historiskim wjesnym jadrom na zapadnym boku puća. Susodne wsy su Bělšecy na sewjeru, Hajnicy a Budestecy na juhu, Debsecy na zapadźe a Dźenikecy na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Wumjeńska łuka, Žilic doły, Pod pjeńčkom, Wjelča hora, Pola chójny, Pola Kubaša, Wićazec kuty, W łukach, Pola wódnika, Pod Baćonom, Baćon, Za rěkami, Mjecki, Zahončk.

## Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1399 jako *Raschaw*. Ležownostne knjejstwo měješe we 18. lětstotku Budyska měšćanska rada. We 1880tych měješe Rašow po statistice Arnošta Muki cyłkownje 236 wobydlerjow, z nich 191 Serbow (81&nbsp;%) a 45 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.

## Žórła
Jiłocy

**Jiłocy** (prjedy tež *Jiłojcy*;  *Eulowitz*) su hornjołužiska wjes  w juhu Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša z lěta 2002 k Budestečanskej gmejnje. Jiłocy su jenički gmejnski dźěl, kotryž w oficielnym serbskim sydlenskim rumje njeleži. Namakaja so při Sprjewi mjez Budestecami a Kumwałdom a wobsteja z Delnich, Hornich a Nowych Jiłoc, při čimž maja Hornje Jiłocy serbske přimjeno *Pakostnica*.

## Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1419 jako *Ilewitz*. Ležownostne knjejstwo měješe we 18. lětstotku Chróstawske ryćerkubło. We 1880tych mějachu Jiłocy po statistice Arnošta Muki cyłkownje 245 wobydlerjow, z nich 175 Serbow (71&nbsp;%) a 70 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 10,4&nbsp;%. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hromadnik, Bahna, Truby (= Tryby), Sosanka, Wachhórka (Wachhübel), Wowča hora, Na Brězoncy, Pjeńčina, Šěroka, Dubinki, Dołki, Jězor, Valtynec doły, Ptače bahna.

## Žórła
Trebinje

**Trebinje** (kyrilisce Требинье) je město w samym juhowuchodźe Bosniskeje a Hercegowiny, njedaloko hranicow z Chorwatskej a Čornej Horu. Leži w rědko wobsydlenym wuchodźe Hercegowiny při karstowej rěce Trebišnjica. Hač do Jadranskeho morja je po powětrowej liniji jenož 15 kilometrow. Horiny we wokolinje města su wyše hač 1200 metrow.

Před Bosniskej wójnu měješe Trebinje něhdźe 30.000 wobydlerjow, z nich běchu Južni Serbja najwjetša skupina (69 %); slědowaštej Bosnjakojo (18 %), Juhosłowjenjo (5 %) a Chorwaća (4 %). Dźensniši wobydlerjo su nimale wšitcy Serbja.

Znaty kulturny pomnik w měsće je osmaniski *móst Arslanagića* nad Trebišnjicu.

## Wotkaz
Šluknov

**Šluknov** (serbsce tež *Słanknow*,  *Schluckenau*) je městačko w samym sewjeru Čěskeje při hranicy z Hornjej Łužicu a zdobom najsewjerniša měšćanska gmejna kraja. Na tamnym boku němsko-čěskeje hranicy leži gmejna Załom w Budyskim wokrjesu. Mjez woběmaj sydlišćomaj wobsteji hraničny přechod. Město ma dwórnišćo při železniskej čarje Rumburk–Zebnica.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Slanknov* je ze 14. lětstotka. Tehdy załoži čěski zemjanski ród Berka z Duby tule na městnje staršeho słowjanskeho sydlišća nowe městačko. Wokoło lěta 1430 wužiwachu Husića Šluknov a susodny Rumburk połoženja při starej *[[Čěska šćežka|Čěskej šćežce]]* dla jako wuchadźišćo nadběhow přećiwo Budyšinej. 

Za čas prěnjeje čěskosłowakskeje republiki bě Šluknov ze srjedźišćom Sudetoněmskeje strony Konrada Henleina. Wot tehdy wokoło 5.500 wobydlerjow bě wjetšina němskorěčna. Po kóncu Druheje swětoweje wójny bu sudetoněmske wobydlerstwo na zakładźe Benešowych dekretow z Čěskosłowakskeje wuhnate.

Dźensa słuša Šluknovska kónčina k problematiskim regionam sewjerneje Čěskeje z wysokej bjezdźěłnosću.

## Literatura
* Robert Lahmer: *Chronik der Stadt Schluckenau.* Carl Theer in Reichenberg, Schluckenau 1889.
* Fanny Zekel: *1000 Jahre Gründungs- und Entwickelungsgeschichte der Stadt Schluckenau.* Turnverein, Schluckenau 1893.

## Žórła


## Wotkaz