open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mały Wjelkow

**Mały Wjelkow** ( *Kleinwelka*) je hornjołužiska wjes , kotraž je wot lěta 1999 z měšćanskim dźělom Budyšina.

## Geografija

Mały Wjelkow leži w sewjernym dźělu wulkeho wokrjesneho města, na sewjerowuchodnje Słoneje Boršće a sewjerozapadnje Ćichońcy. Na sewjeru leži Chelno, na wuchodźe Lubochow a na zapadźe Wulki Wjelkow. Zapadny dźěl wsy wobsteji z něhdyšeje Ochranowskeje kolonije z 18. lětstotka. Na juhu je Mały Wjelkow zwjazany ze Zajdowom.

Přez wjes wjedźe zwjazkowa dróha 96 z Budyšina do Wojerec, wot kotrejež wotbočujetej statna dróha S106 do Minakała a wokrjesna dróha K7274 na směr Słonu Boršć. Něhdyše dwórnišćo leži wuchodnje Małeho Wjelkowa.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Garbaŕski hat, Garbaŕska łuka, Pola Honec zahrodki, Po wětrnika, Na Šołćic, Pola skałow, Na horach, Pola plantaže, Grulec skała, Winčec wotpočink, Pola Ćichonic, Pola Zajdowa, Pola Kobanje, Na małej łučcy, Šćěpankec łuka, Pola keŕkow, Pola Libuchowa, Pola keŕchowa, Srački = Šimanec hórka (přir. Na Šimanach, Słona Boršć), Kušeńca.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje Małeho Wjelkowa jako *Welkaw opetz* bě w lěće 1419. Wot 1750tych lět natwarichu přiwisnicy Ochranowskeje bratrowskeje wosady, mjez nimi wjele Serbow, na ležownosćach Małowjelkowskeho kublerja Mateja Dołheho nowu koloniju, kotraž słužeše potom jako regionalny centrum pietizma a skutkowaše wosebje tež mjez Serbami we wokolinje. Mały Wjelkow sta so z kubłanišćom serbskeje wjesneje młodźiny a z wažnym centrumom serbskeho pismowstwa. Twarjenja Ochranowskeje kolonije su so zwjetša hač do dźensnišeho zachowali.

Wot lěta 1890 měješe wjes zastanišćo při železniskej čarje Budyšin–Rakecy, kotraž wjedźeše wot 1908 hač do Wojerec. W lěće 1999 bu wosobowy wobchad zastajeny a 2001 so čara zawrě.

Hač do lěta 1999 bě Mały Wjelkow samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Wulki Wjelkow, Lubochow, Zajdow, Ćemjercy (wot 1936), Chelno a Miłkecy (wot 1973).

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Małym Wjelkowje|Kulturne pomniki w Małym Wjelkowje]]*

### Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 96 wot cyłkownje 105 Małowjelkowčanow w starej wsy serbsce (91 %). W Ochranowskej koloniji běchu to jenož sto wot 500 wobydlerjow (20 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Małowjelkowskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 31,1 %.

## Literatura
* 
* 

## Žórła


## Wotkaz
Společnost přátel Lužice

**Společnost přátel Lužice** (hornjoserbsce po słowje *Towarstwo přećelow [[Łužica|Łužicy]]*, oficielnje *Towarstwo přećelow Serbow*) je čěske towarstwo, kotrež so zasadźuje za zajimy Łužiskich Serbow a šěri wědu wo Serbach, jich rěči a kulturje w susodnym kraju. Wone bu w lěće 1907 załožene jako *Čěsko-serbske towarstwo [[Adolf Černý]]*.

Jeje sydło nadeńdźe so w twarjenju něhdyšeho Serbskeho seminara na Praskej Małej stronje. Tuchwilny předsyda je Lukáš Novosad. SPL wuda měsačnik *Česko-lužický věstník* a wobhospodarja Hórnikowu knihownju w seminarskim twarjenju.

## Žórła


## Wotkazy
* Oficialne stronki (čěsce)
* Leoš Šatava: ''Towarstwo přećelow Łužicy – stolětny móst mjez ludomaj''. W Rozhledźe 2/2007 (webarchiw)
* Petr Kaleta: ''Stoćiny towarstwa „Společnost přátel Lužice“''. – W Rozhledźe 12/2007 (webarchiw)
Cersk

**Cersk** ( *Tschernitz*) je delnjołužiske sydlišćo a gmejna w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Leži w holi někak 30 kilometrow juhowuchodnje Choćebuza blisko hranicy ze Sakskej.

Cersk je jedna ze sydom gmejnow Derbnjanskeho hamta a wobsteji z gmejnskeju dźělow Cersk a Śisej *(Wolfshain)*. K tomu přińdu wobydlene městna Adamowa Kjarcma *(Adamowa Kjarcma)*, Herrmanowy Młyn *(Herrmannsmühle)*, Zagóra *(Hinterberge)* a Pastyŕski Młyn *(Hirtenmühle)*.

## Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 632 wobydlerjow hišće 35 serbskorěčnych (6 %).

## Wobchad
Přez Cersk wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Choćebuza do Mužakowa.

## Žórła


## Wotkazy

* Webstrona wo gmejnje
Adelbert von Chamisso

**Adelbert von Chamisso** (* 30. januara 1781 na hrodźe Boncourt w Francoskej; † 21. awgusta 1838 w Berlinje) běše němski přirodospytnik a basnik francoskeho pochada. Jeho botaniska awtorska skrótšenka je „“.

## Wotkazaj

*
Rěčna zawěra Kwětanecy

**Rěčna zawěra Kwětanecy** ( *Talsperre Quitzdorf*) je rěčna zawěra při Čornym Šepcu blisko Niskeje w Zhorjelskim wokrjesu. Wona słuži jako składźišćo (reservoir) chłódźenskeje wody za Hamorsku milinarnju, za škit před wulkej wodu kaž tež jako wočerstwjenišćo. Spjaty jězor je po přestrjeni najwjetši w Sakskej a bě do pjelnjenja Łazowskeho a Bjerwałdskeho jězora tež scyła najwjetša wodźizna w swobodnym staće. 

Na městnje dźensnišeho jězora ležeštej něhdy wjesce Kwětanecy a Kanjow. Rěčna zawěra je so mjez wot 1965 do 1972 natwariła a dźěła wot lěta 1974.

## Wotkaz
Eden Burning

**Eden Burning** bě křesćanska hudźbna skupina ze Zjednoćeneho kralestwa. Wona je w lětach 1989-1996 eksistowała. 

## Diskografija
* *Vinegar and brown paper*, 1992
* *You Could Be The Meadow*, 1994
* *Smilingly Home*, 1993
* *Brink*, 1995
* *The Hatchery*

## Eksterne wotkazy
* Oficialne stronki (jendźelsce)
Bariki

**Bariki** (*Procyonidae*) su swójba znutřka psykojtych rubježnych zwěrjatow (*Carnivora*). Do tuteje swójby słuša 19 družin, kotrež su wšitke žiwe w měrnych a tropiskich conach Ameriki. Taksonomisce dwělomne je přirjadowanje w Aziji domjaceho małkeho pandy, kotryž dźensa so w swójske swójbje, Ailuridae, wjedźe.

## Wopis
Ćěło zwjetša je šwižne. Družiny docpěja dołhosć wot něhdźe 30 hač do 70 cm. Wopuš je krótki abo ma samsnu dołhosć kaž ćěło. Maja pjeć palcow.

Bariki su w nocy aktiwne. Wone móža derje lězć, zwjetša su wobydlerjo štomow a wšožrački.

Sančki po 60 hač do 118 dnjow porodźa 1 hač 7 młodźatow, kotrež so 2 hač 7 měsacow cycaja. Wone bywaja w starobje wot 1 hač 2,5 lět ródnje zrałe.

## Rody
Rozdźěla bariki do dweju podswójbow ze šěsć rodami a 19 družinami:

* Podswójba  Potosinae
** Makijowe mjedwjedźe (*Bassaricyon*) z 5 družinami
** Wity mjedwjedź (*Potos flavus*)
* Podswójba  Procyoninae
** Kotofretki (*Bassariscus*) z 2 družinomaj
** Šupy (*Procyon*) ze 7 družinami, pod tymi jedna mortwa
** Nosowe mjedwjedźe (*Nasua*) z 3 družinami
** Hórski nosowy mjedwjedź (*Nasuella olivacea*)

Kaž na spočatku naspomnjene, je přirjadowanje małkeho pandy dwělomne. Wón je drje po morfologiji barikam podobny, po genetiskich přepytowanjach z tutymi pak jenož daloko přiwuzny a płaći skerje jako swójska swójba, Ailuridae, abo přiliči so wulkim mjedwjedźam.

## Žórła
* , strona 204 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona  86 

## Wotkazy
Šěra pliška

**Šěra pliška** (*Motacilla alba*) je ptačk ze swójby (*Motacillidae*). Druhe serbske mjena su **Šěra spliška**, **čumperwopuška**, **čumpata wopuška**.

## Wopis
Šěra pliška je šwižny, čorno-běły ptak, kotryž stajnje z wopušku čumpota. Wona docpěwa wulkosć wot 18 cm. Jeje chribjet je šěry (*Motacilla alba alba*) abo čorny (*Motacilla alba yarrellii*). Šija a chochoł stej čornej, mjeztym zo wonkowne wopušowe pjera su běłe. Čoło, bokaj hłowy a brjuch su běłe.

Běži z nygacej hłowu a čini naraz skoki za čas hońtwy na insekty. Za čas lěta je hižo z dalokosće spóznajomna na dołhej wopušce ale tež ekstremnym žołmowym lěće z napadnymi serijemi pjerchotow. Woła při lěće typisce „tsi-lit“ abo „tsu-wie“.

Ptak často blisko wody wustupuje, ale tež na polach, na burskich statokach, w parkach, na sportnišćach, na nadróžnych kromach a na třěchach domow. 

## Nóžki


## Žórło
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, ISBN 3-405-15320-4, strona 201
Stuttgart

**Stuttgart** je wulkoměsto w juhozapadnym dźělu Němskeje a stolica Badensko-Württembergskeje. Je z wjace hač 630.000 wobydlerjemi tež najwjetše město zwjazkoweho kraja a šeste najwjetše cyłeje Němskeje. Leži nad Neckarom, přitokom Ryna.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Rań

**Rań** ( *Großräschen*) je městačko w Delnjej Łužicy w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow. 

## Geografija
Rań leži na juhu Braniborskeje, blisko hranicy ze Sakskej, 110 kilometrow južnje Berlina a 64 kilometrow sewjernje Drježdźan. Leži we wysokosći 115 metrow nad mórskej hładźinu při brjoze z brunicoweje jamy nastateho jězora Ilse. 

### Měšćanske dźěle
* Bukowka (*Großräschen Süd*, prjedy *Bückgen*)
* Kuncowe Sedlišćo *(Kunze-Siedlung)*
* Großräschen Nord
* Tempowe Sedlišćo *(Temposiedlung)*
* Waldrand-Siedlung
* Smogorjow (*Großräschen Ost*, prjedy *Schmogro*)
* Stare město (prjedy němsce *Räschen*) 

#### Wjesne dźěle
K Ranjej słušeja:
* Barce *(Barzig)*
* Dobry Wótšow (*Freienhufen*, do 1937 *Dobristroh*)
* Suchy Gózd (*Dörrwalde*)
* Wołobuz (*Allmosen*)
* Wóškow (*Woschkow*)
* Wórmlag (*Wormlage*)
* Załuž (*Saalhausen*)

Sydlišća:
* Anhaltska Kolonija *(Anhalter Kolonie)*
* Bulkojce *(Bulldorf)*
* Jungojc Młyn *(Jungs Mühle)*
* Wutwaŕki *(Die Ausbauten)*
* Nossedil
* Nowa Bukowka *(Neu-Bückgen)*
* Šaparic Młyn *(Schäfers Mühle)*
* Šosejaŕnja *(Chausseehaus)*
* Wutwaŕ *(Ausbau)*

## Stawizny

Wjeska naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1370 jako *Redschin magnum et parvum*, potajkim „Wulki a Mały Rań“, při čimž je serbski nawsowc *Rańk* starša z wobeju wsow. Ernst Eichler a Hans Walther wotwodźujetaj wjesne mjeno wot *Rěčina*, potajkim „wjes při rěčce“. Hač do zjednoćenja wobeju wsow w lěće 1925 bě Rańk stajnje wjetša hač Rań. Do industrializacije rěčeše so we woběmaj wsomaj zwjetša serbsce. Jako buchu serbske kemše w Rańskej cyrkwi w lěće 1868 wotstronjene, bě hišće połojca wosadnych serbskorěčna.

Přez rozmach brunicoweje industrije kónc 19. lětstotka přińdźechu mnozy připućowarjo z druhich dźělow Němskeje, ale tež z Čech a Pólskeje do Ranja a přeměnichu tamnišu etnisku strukturu razantnje, tak zo so serbšćina dźeń a bóle ze wšědneho dnja zhubjowaše. Ličba wobydlerstwa stupaše wot 486 w lěće 1875 přez 1192 w lěće 1890 na hižo 6093 w lěće 1910.

W lěće 1965 dósta z mjeztym nad 12.000 wobydlerjemi najwjetša wjes NDR měšćanske prawa.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 290 wobydlerjow hišće 220 serbskorěčnych (76 %). Rań běše tehdy – do zahajenja brunicoweje industrije w tutej kónčinje – hišće poměrnje mała holanska wjes při zapadnej kromje serbskorěčneho ruma.

## Žórła


## Wotkazy

* Oficialne stronki (němsce)
Wšědny bozowc

**Wšědny bozowc** (*Syringa vulgaris*) je družina ze swójby wolijowych rostlinow (*Oleaceae*).

## Wopis
Wšědny bozowc je runy, husto rozhałuzowany kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 2 hač do 10 m. Rostlina je słabje jědojta a wutwori wotnožki.

### Łopjena
Łopjena su přećiwostejne, jejkojte hač wutrobojte, cyłokromne a tłustojće-krute. Wone docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 12 cm.

### Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Intensiwnje wonjace kćenja so z łopjenami jewja a steja w hustych, kehelojtych, 10-20 cm dołhich, runych pakićach. Króna je blědolila, wioletna abo běła a wobsteji z wuskeje rołki a rozšěrjenych, 5-7 mm dołhich kónčkow.

Někotre sorty maja čerwjene, lila, róžojte, módre, běle abo žołte.

### Płody
Kapslowy płód njese dwě klapce.

## Stejnišćo
Rostlina je často w zahrodach a parkach kultěrowana, ale hdys a hdys jako kulturowy relikt něhdyšich sydlišćow wustupuje, rědko wodźiwja. Preferuje přesakliwe, pěskojte-hlinjane, humusowe, wapnite, w prawym měrje suche hač čerstwe zahrodne pódy. Znjese połsćin.

## Rozšěrjenje
Rostlina je domjaca w juhowuchodnej Europje na tamnišich lěsnych kromach a skalnych zwisach. Hižo w 16. lětstotku bu k srjedźnej Europje zawjedźena.

W srjedźnej Europje hdys a hdys na kamjentnej drjebiznje, na skałach a murjach wodźiwjene wustupuje. Hewak často w zahrodach a parkach plahuje.

## Nóžki


## Žórło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 882 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, strona 40 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 432 
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, ISBN 978-3-440-11331-8, strona 81 

## Eksterne wotkazy
Truskalcowy tykanc

**Truskalcowy tykanc** resp. **truskalcowa torta** je jedna z klasiskich sadowych tortow, kotryž so we wjele wariantach přihotuje a kotrehož pokładźenje wosebje z truskalcow wobsteji. Wón wustupuje nimo w němskorěčnych krajach mjez druhim w Wulkobritaniskej, Pólskej a Ruskej.

Zwučenej stej dwě rozdźělnej warianće.
* Zakład je dno sypkeho ćěsta, kotrež so z konfitiru pomaza, na kotryž woršta biskuit leži. Na to so truskalcy aranžuja.
* Truskalcy so na dno sypkeho ćěsta aranžuja.

Přeco so čerstwe truskalcy wužiwaja, kotrež so z tortowej glazuru izoluja. Wšě móžne wašnja konserwowanja su za truskalcy jenož zdźěla nałožujomne a žadyn wužitny produkt přinjesu. Truskalcowa torta so často z šwihanej smjetanu k kofeju serwěruje.

## Galerija

Dataja:Strawberry Pie.jpg|Jednora truskalcowa torta
Dataja:Erdbeerkuchen Konditorrezept.jpg|Truskalcowa torta po rozšěrjenym konditorowym recepće
Dataja:Strawberrycake.jpg|Pjelnjena truskalcowa torta
Dataja:Stück Erbeerkuchen.JPG|Truskalcowa torta na kofejowej tafli
Dataja:Erdbeerkuchen.png|Truskalcowy tykanc w formje wutroby


## Eksterne wotkazy
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (* 21. meje 1471 w Nürnbergu; † 6. apryla 1528 tunje tam) běše němski moler, grafikar a matematikar.

## Wobrazowa galerija (wuběrk)

Dataja:Durer-self-portrait-at-the-age-of-thirteen.jpg|*Samowobraz třinaćelětneho*,slěborny pisak na běło grunděrowanej papjerje (1484), najstarši zdźeržany samowobraz Albrechta Dürera,Albertina, Wien.
Dataja:Durer Young Hare.jpg|*Pólny zajac*,akwarel (1502),Albertina, Wien.
Dataja:Dürer rhino.png|*Rhinocerus*,drjeworězba (1515),priwatne wobsydstwo.
Hebe Camargo

**Hebe Camargo** (*Hebe Maria Camargo*, * 8. měrca 1929 w Taubaté, São Paulo, Brazilska; † 29. septembra 2012 w São Paulo, Brazilska) běše brazilska telewizna moderatorka, spěwarka a dźiwadźelnica.
Juro Surowin

**Juro Surowin** (poprawom němsce **Georg Julius Justus Sauerwein**; * 15. januara 1831 w Hannoverje; † 16. decembra 1904 w Kristianiji, dźensa Oslo) bě němski publicist, rěčewědnik a jako humanist zakitowar mjeńšinowych rěčow (delnjoserbšćiny, litawšćiny) w Němskim kejžorstwje.

## Žiwjenje
Georg Sauerwein narodźi so jako syn fararja w Hannoverje a je w Gronauje (Leine) wotrostł. Ze 17 lětami je złožił maturu a je šoł na studij rěčnych wědomosćow a teologije do Göttingena. Je pak chodźił tež na čitanja fyziki, chemije a botaniki. Po třoch lětach je studij bjez wotzamknjenja přetorhnył a je por lět we Walesu a Jendźelskej přežiwił. Tam je pytnył swój rěčny talent. Za čas swojeho žiwjenja je nawuknył wjace hač 60 rěčow a dialektow.

Ze 24 lětami wozjewi jendźelsko-turkowski słownik. Wot 1857 běše priwatny wučer princesny Elisabethy z Neuwieda, pozdźišeje kralowny Rumunskeje, kotraž bě znata jako spisowaćelka pod pseudonymom *Carmen Sylwa*. Powěda so, zo měještaj přez někotre lěta tajnu lubosćinsku aferu.

Wot 1856 do 1896 skutkowaše jako swobodny sobudźěłaćer w Britaniskim bibliskim towarstwje a wobdźěleše so na přełožowanju biblije do wjacorych rěčow a dialektow. 29. meje 1873 spožčichu tehdy 42-lětnemu titul doktora filozofije a magistra swobodnych wuměłstwow. Wot 1874 přebywaše často w Norwegskej, wosebje w Dovre, a zasadźeše so tam za wobnowjenje a wožiwjenje norwegšćiny.

1879 a 1881 je kandidował jako wotpósłanc za Pruski krajny sejm a 1898 za Němski reichstag. Dla tehdomnišeho třoklasoweho wólbneho prawa so jeho wólba njeporadźi. Dnja 16. decembra 1904 zemrě w Kristianiji (Oslo) a bu w Gronauje (Leine) pódla swojeju staršeju pochowany. W měšćanskim archiwje Gronau je dźensa centralny archiw Surowina zaměstnjeny. Gronauska realna šula bu po nim pomjenowana, kaž tež dróhi w Gronauje, Hannoverje, Dovre, Klaipedźe (Memel), Siluće (Heydekrug) a Bórkowach.

## Skutkownosć
Surowin płaćeše jako najwjetši w rěčach wučeny swojeho časa.
Jako so wuznawacy pacifist so přećiwo imperializmej kejžorstwa angažowaše a wozjewi mjezy druhim dwurěčne basnje składnostnje měroweho kongresa 1899 w Parisu, w kotrychž k měrej napomina.

Juro Surowin bě wot 1877 čłon Maćicy Serbskeje a słušeše w lěće 1880 k załožerjam delnjoserbskeje Maśicy.

## Wotkaz
Istanbul

**Istanbul** ( **İstanbul**, prjedy *Konstantinopel* abo serbsce *Carihród*) je najwjetše město Turkowskeje a tež pjate najwjetše město swěta. Ma 12,8 milionow wobydlerjow a běše hač do załoženja turkowskeje republiki w lěće 1923 stolica Osmaniskeho mócnarstwa. Wot toho časa je centralnišo ležaca Ankara z hłownym městom. Istanbul leži mjez Čornym morjom na sewjeru a Marmarskim morjom na juhu při brjohomaj mórskeje wužiny Bosporus a tohodla na dwěmaj kontinentomaj, w Europje a Aziji.

## Žórła


## Wotkaz
Baškiršćina

**Baškiršćina** je rěč ze skupiny turkskich rěčow a jedna z hłownych rěčow w Baškirskej. Rěči ju wokoło 2 milionaj ludźi w Baškirskej (Ruska) a někotrych kónčinach na teritoriju Kazachstana a Uzbekistana.

## Alfabet
Jako baškirski alfabet so kyriliski alfabet z někotrymi přidatnymi diakritiskimi znamješkami wužiwa.
Wón bu w lěće 1940 akceptowany.. Charakteristiski pismik w alfabeće baškiršćiny je , kotryž w žanym hinašim kyriliskim alfabeće njewustupuje.

### Łaćonski alfabet
Wot lěta 1929 hač 1940 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.

#### 1. warianta (wot 1929 hač 1939)

#### 2. warianta (wot 1939 hač 1940)

## Nóžki


## Wotkazy

* Башҡорт телен өйрәнеүселәр өсөн махсус сайт 

### Baškirskorĕčne internetowe strony
* Башҡорт сайттарыны һылтанмалар
* "Башинформ" мәғлүмәт агентлығы 
* "Башҡортостан" гәзите 
* Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған сайт
* Өфө ҡала хаҡимиәтенең сайты
* "Урал батыр" эпосы
* Башkорт халыҡ йырҙарының яҙмалары
* Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең рәсми сайты
* Республика балалар - уҫмерҙәр журналы "Аманат" сайты
Morchej

**Morchej** (*Daucus*) je ród ze swójby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*). W Europje domjaca je jenož wšědna morchej z dwěmaj poddružinomaj: dźiwja morchej a zahrodna morchej.

## Wopis
Wone su jednolětne abo dwulětne rostliny a zwjetša seršćojće kosmate.

Łopjena su wjacekróć pjerite.

Wokołk je zestajeny a na spódku zwjetša wot přikrywnych łopješkow wobdaty. Kćenja su běłe, žołtojte abo róžojte.

Płody su jejkojte, rjepikate a njesu kałače abo kótwički.

## Družiny a rozšěrjenje
Ród wokołkowych rostlinow wobsahuje něhdźe 60 družinow w regionje Srjedźneho morja, při čimž jednotliwe družiny tež na druhich kontinentach wustupuja.
 
Wobsahuje sćěhowace družiny:
**[[Daucus aureus]]* Desfontaines, Gelbfrüchtige Möhre
**[[Daucus broteri]]* Tenore, Broteros Karotte
**[[Daucus bicolor]]* Sibthorp & Smith
*Wšědna morchej (*Daucus carota*)
**Zahrodna morchej (*Daucus carota* ssp. *sativus*)
**dźiwjeje morchwje (*Daucus carota* ssp. *carota*)
**[[Daucus durieui]]* Lange, Durieus Karotte
**[[Daucus glochidiatus]]* (La Billardière) Fisch., C.A.Mey. & Avé-Lall.
**[[Daucus gadeceaui]]* Rouy and Camus., Gadeceaus Karotte
**[[Daucus guttatus]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus involucratus]]*
**[[Daucus littoralis]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus muricatus]]* L.
**[[Daucus pusillus]]* Michaux, Amerikanische Wildkarotte
**[[Daucus visnaga]]* L.
**[[Daucus foliosus]]* Gussone

## Nóžki


## Žórło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, stronje 198-199  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 295
Wšědna morchej

**Wšědna morchej** (*Daucus carota*) je rostlina ze swójby wokołkowych rostlinow.

Ma někotre poddružiny:
* Zahrodna morchej (*D. carota* subsp. *sativus*)
* Dźiwja morchej (*D. carota* subsp. *carota*)
* Wulka morchej (*D. carota* ssp. *maximus*)
* Čorna morchej (*D. carota* ssp. *afghanicus*)

## Nóžki
Pisana bónčawa

**Pisana bónčawa** (*Nymphaea colorata*) je rostlina ze swójby bónčawowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Wopis

## Rozšěrjenje

## Stejnišćo

## Nóžki
Módra bónčawa

**Módra bónčawa** (*Nymphaea caerulea*) je rostlina ze swójby bónčawowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Wopis
Módra bónčawa njese njebjomódre kćenja.

## Rozšěrjenje
Rostlina je we wuchodoafriskim teritoriju rěki Nil rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 406 , ale z wědomostnym mjenom *N. coerulea*

## Eksterne wotkazy
Gingawa

**Gingawa** (*Nuphar*) je ród ze swójby bónčawowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Družiny
* Japanska gingawa (*Nuphar japonicum*)
* Žołta gingawa (*Nuphar lutea*)
* Mała gingawa (* Nuphar pumila*)

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Hoberska bónčawa

**Hoberska bónčawa** (*Nymphaea gigantea*) je rostlina ze swójby bónčawowych rostlinow.

## Wopis
Módre, wonjace kćenja docpěja wulkosć wot 30 cm.

## Rozšěrjenje
Rostlina w Awstraliji a Nowej Gineji rozšěrjena.

## Nóžki


## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 406
Mjechkuše

**Mjechkuše** su kmjen znutřka włokninowych zwěrjatow (*Eumetazoa*), bohaty na družiny a formy. Druhe serbske mjeno je **moluski**.

Wustupuja w morjach, na twjerdźi a w słódkej wodźe. Wěda wo mjechkušach je malakologija.

## Systematika
Kmjen wobsteji z wósom žiwjacych a někotrych mortwych klasow.

Sćěhowace klasy nimaja typisku skorpawu.
* :de:Schildfüßer (Caudofoveata), něhdźe 70 družinow, kotrež w morjach předewšěm w hłubokim morju wustupuje.
* :de:Furchenfüßer (Solenogastres), něhdźe 250 družinow, kotrež w morjach předewšěm w hłubokim morju wustupuje.
* Brukojte šlinki :de:Käferschnecken (Polyplacophora), něhdźe 600 družinow, kotrež w morjach předewšěm  teritorijach skalnych pobrjohach wustupuje.

*Sćěhowace pjeć klasow so tež jako [[skorpawowe mjechkuše]] (němsce [[:de:Schalenweichtiere| Schalenweichtiere]]) (Conchifera) zjednoći a drje wutwori monofyletisku jednotu. Wone so přez charakteristisku mjechkušowu skorpawu woznamjenja.*

* :de:Einschaler (Monoplacophora, rědko tež Tryblidia, něhdźe 27 družinow, w morjach (hłuboke morjo)
* Šlinki :de:Schnecken (Gastropoda), mjenowana ličba družinow sylnje wariěruje (podaća 50.000-150.000 ), w morjach, słódkej wodźe a twjerdźi wustupuja.
* :de:Kahnfüßer (Scaphopoda), něhdźe 350 družinow, kotrež w morjach wustupuje.
* Zakłapnicy, **mušle** :de:Muscheln (Bivalvia), něhdźe 8000 družinow, kotrež w morjach a słódkej wodźe wustupuje.
* Hłowonohače :de:Kopffüßer (Cephalopoda), něhdźe 786 družinow, kotrež w morjach wustupuje.

Přizamknu so někotre mortwe klasy, při čimž jich přirjadowanje k mjechkušam zdźěla je diskutowane; často so in diesem Zusammenhang mjenuja:
* † :de:Schnabelschaler (Rostroconchia)
* † :de:Helcionelliden (Helcionellida)
* † :de:Tentakuliten (Tentaculitoidea abo Cricoconarida)

## Noty


## Eksterne wotkazy
Strowotna studnja

**Strowotna studnja** ( *Gesundbrunnen*) je wulke bydlenske sydlišćo w Hornjej Łužicy a měšćanski dźěl Budyšina .

## Geografija
Strowotna studnja leži blisko centra wulkeho wokrjesneho města, na sewjerowuchod wot měšćanskeho dźěla Sewjerowuchodny wobkruh, na sewjerozapad wot Nadźanec, na juhowuchod wot Ćichońcy, na juhozapad wot Bórka a runje na juh wot Budyskeho spjateho jězora.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow w Strowotnej studni|Kulturne pomniki w Strowotnej studni]]*

## Žórła


## Wotkaz
Cleebronn

**Cleebronn** je němska gmejna w Badensko-Württembergskej a leži we wokrjesu Heilbronn. 

Nadeńdźe so srjedź Badensko-Württembergskeje we wysokosći 394 metrow nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 2700 wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
Kćenjowa jaseń

**Kćenjowa jaseń** (*Fraxinus ornus*) je štom ze swójby wolijowcow (*Oleaceae*).

## Wopis
Kćenjowa jaseń je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 10 hač do 15 m.

Króna je kulojta. Zdónk je krótki, při čimž skora je hładka a šěra.

Młode hałuzy su wopłonjene abo žłobikowane, małko zhibujomne, oliwozelene hač šěre.

Zymske pupki su w směrje kónčkow sylnje spěchowane, při čimž kónčny pupk zwjetša je wjetši hač bóčne. Wone docpěwaja dołhosć wot 13 mm. Pupkowe šupizny su pjelsćojće kosmate a šěrobrune.

### Łopjena
Přećiwostejne łopjena wobsteji z pjeć hač dźewjeć owalnych, mutnozelenych łopješkow. Wone su njeporowje pjerite, na hornim boku nahe, delnim boku móškojće kosmate a docpěwaja dołhosć wot 15 hač do 25 cm. Łopjenowe stołpiki docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 7 cm. Łopješka su lancetojte a docpěwaja dołhosć wot hač do 7 cm a šěrokosć wot 2,5 cm, při čimž jich kónčki su dołho wućehnjene. Kroma łopjenow je tupje rězana.

### Kćenja
Kćěje w pózdnim nalěću (w aprylu). Wonjace, napadnjace, běłojte, pjerite kćenja su běłe a steja w nakónčnych pakićach. Wone so z łopjenami jewja. Keluch je hłuboko štyridźělny, docpěwa dołhosć wot 1 mm a na płodźe zawostanje. Króna wobsteji z dweju abo štyri na spódku porowje zrosćenych, wuskich łopješkow, kotrež docpěwaja dołhosć wot 7 hač do 15 mm. Dwě próškowej łopješce stej zwjetša tak dołhej kaž króna.

Płódnik je hornjostejni a wusko kehelojty.

### Płody
Płody su małke, wuske a křidłate. Wone docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 4 cm a šěrokosć wot 7 hač do 10 mm a w septembrje a oktobrje dozrawja. 

## Stejnišćo
Ma radšo suche, wapnite abo bazowe hlinjane a kamjentne pódy.

## Rozšěrjenje
Wona rosće w južnej Europje a Małej Aziji dźiwja a při nas w parkach.

## Nóžki


## Žórła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 394 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 430, jako podobna družina *Blumen-Esche* (*Fraxinus ornus*) pod hesłom *Gewöhnliche Esche* (*Fraxinus excelsior*) 
* Ulrich Hecker: BLV Handbuch Bäume und Sträucher, ISBN 978-3-8354-0021-4, strona 432 

## Eksterne wotkazy

*
Anna Maria Jopek

**Anna Maria Jopek** (* 14. decembra 1970 we Waršawje) je pólska jazz- a pop-spěwarka a komponistka.

## Diskografija
### Albumy
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002)
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (+ Pat Metheny) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)

### Single
* *Chwilozofia 32-bitowa* (1996)
* *Ale jestem* (1997)
* *Joszko Broda* (1997)
* *Nie przychodzisz mi do głowy* (1997)
* *Cud niepamięci* (1998)
* *Przed rozstaniem* (1998)
* *Ja wysiadam* (1999)
* *Księżyc jest niemym posłańcem* (1999)
* *Na całej połaci śnieg* (+ Jeremi Przybora, 1999)
* *Nadzieja nam się stanie* (1999)
* *Smutny bóg* (2000)
* *Ślady po Tobie* (2000)
* *Szepty i łzy* (2000)
* *Jeżeli chcesz* (2000)
* *Henry Lee / Tam, gdzie rosną dzikie róże* (+ Maciej Maleńczuk, 2001)
* *Upojenie* (2001)
* *Na dłoni* (2002)
* *O co tyle milczenia* (2002)
* *I pozostanie tajemnicą* (2002)
* *Małe dzieci po to są* (2003)
* *Tam, gdzie nie sięga wzrok* (2003)
* *Mania Mienia* (2003)
* * Możliwe* (2004)
* *Gdy mówią mi* (2005)
* *Niebo* (2006)
* *A gdybyśmy nigdy się nie spotkali* (2006)
* *Teraz i tu* (2007)
* *Zrób, co możesz* (2007)
* *Skłamałabym* (2007)
* *Cisza na skronie, na powieki słońce* (2008)
* *Możliwe* (2009)
* *Sypka Warszawa* (2009)

## Wotkazy
* Oficialna stronka
Papłód

Jeli při wutworjenju płoda so wobdźěla tež druhe dźěle kćenja nimo płódnika (na př. kćenjowa baza, keluch, krónowe łopješko), rěčimy wo papłodźe, kotryž je w nominatiwje **papłód** (na př. jabłukowy płód, šiplenka). Druhi serbski terminus je **pozdatny płód**.

## Noty
Eugène Terre'Blanche

**Eugène Terre'Blanche** (* 31. januara 1941 we Ventersdorpu, † 3. apryla 2010 runje tam) běše južnoafriski prawicarski politikar a nawoda teroristiskeho *[[Afriske spjećowanske hibanje|Afriskeho spjećowanskeho hibanja]]*, rasistiski aktiwist, dramatikar a basnik.

## Žórła


## Eksterne wotkazy
* Interview by Mail and Guardian
* Stil Broers, Daar Gaan ‘n Man Verby - nekrolog Arthura Kempa
Dźiwi nukl

**Dźiwi nukl** (*Oryctolagus cuniculus*) je zwěrjo ze swójby zajacow (*Leporidae*). Wón je pochadna forma wšěch při nas znatych domjacych nuklow.
Nazaret

**Nazaret** (tež *Nacaret*, hebrejsce נָצְרַת‎ *nacrat*, arabsce الناصرة‎ al-Nāṣira) je město na sewjeru Israela. Leži w Galileji a je to hłowne město Sewjerneho distrikta. Dźensa ma něhdźe 66 000 wobydlerjow.

Nazaret płaći jako pochadźišćo swjateju Józefa a Marije.

## Wotkaz
Póčkaty płód

**Póčkaty płód** (tež **póčkojca**) je zawěracy płód, při kotrymž symjo je wot wodrjewjeneje póčki wobdate. Při tym eksokarp je kóžkojty, mezokarp je mjasny, mjeztym zo endokarp drjewojtu *póčku* twori, w kotrejž leži symjo.

Wobsteji w najwjetšich padach zwisk z přiměrjenjom na endocoochoriju, na  symjenjowe roznjesenje přez płody žrace zwěrjata. Symjo so při tym přez wodrjewjeny endokarp, znutřkownu worštu płodoweje sćěny, za wobškodźenje škita. Kołowokoło wutworja zwonkowne woršty płodoweje sćěny, mezo- a eksokarp, mjasne-brěčkate, z žiwych bańkow zestajene podźěle. Tute su nic přeco za čłowjeka so hodźa jěsć (na př. při  kokosowym worjechu).

Póškate płody su mjez druhim:

* z jědźnym płodowym mjasom: mango, mirabela, nektarina, brěška, slowka, aprikoza, wolijowka, kisała wišnja, słódka wišnja
* z jědźnym symjenjom abo endospermom: kokosowy worjech, mandla a pistacija

Wosebita forma je kompleksny póčkaty płód.
Wuchodne předměsto

**Wuchodne předměsto** ( *Ostvorstadt*) je bydlenske sydlišćo w Hornjej Łužicy a měšćanski dźěl Budyšina. Ma někak 5.900 wobydlerjow.

## Geografija
Wuchodne předměsto leži na wuchod wot Južneho předměsta, na juhowuchod wot Sewjerowuchodneho wobkruha, na juhozapad wot Nadźanec, na zapad wot Wuric a na sewjerowuchod wot Hornjeje Kiny. Do měšćanskeho dźěla słuša tež něhdyša wjes Třělany, kotraž tworješe hač do lěta 1913 samostatnu gmejnu.

*Hlej tež: [[Lisćina kulturnych pomnikow we Wuchodnym předměsće|Kulturne pomniki we Wuchodnym předměsće]]*

## Žórła


## Wotkaz
Wuchodofriziska delnjoněmčina

**Wuchodofriziska delnjoněmčina** (němsce *Ostfriesisch*) je rěč wot wuchodnych Frizow, kotřiž we wuchodnej Friziskej bydla, wokoło Auerk, Oamde a Lier. Wot Saterfrizow so to často krótko "Fräislound" mjenuje.

Wuchodofriziska delnjoněmčina dźensa njeje po rěčnej stejnišću žana Friziska rěč (kaž  Saterfrizišćina), ale je forma delnjej němčiny. To so hodźa derje při sćěhowacych přikładach widźeć:

Wuchodofriziska delnjoněmčina so je do nowej rěči wuwiwała, kotraž je samo hišće starofriziske słowa wobchowała, kaž na př. *Eide* "bróny", *Fôn* "holca", *Grede* "łuki", *Jid, Jit* "wujězd haćenja", tjüddern* "přiklepać".

== Noty ==
<references/>

== Žórło ==
;*'ze saterfriziskeje wikipedije*'
* Arend Remmers, *Zum ostfriesischen Niederdeutsch'', Niederdeutsches Jahrbuch 117, 118, 119 (1994-1996).
Hrubjelčicy

**Hrubjelčicy** ( *Grubschütz*) su hornjołužiska wjes  w Budyskim wokrjesu. Běchu hač do lěta 1950 samostatna gmejna a słušeja wot 1999 ke gmejnje Dobruša-Huska.

## Geografija

Hrubjelčicy leža někak štyri kilometry na juhozapad wot Budyšina we wysokosći 200 metrow nad mórskej hładźinu. Južnje a wuchodnje wokoło Hrubjelčic ćeče Sprjewja, kotraž je wyše a niže wsy wusku wudrjeńcu wutworiła. Susodne wsy su Sćijecy na sewjeru, Přišecy na wuchodźe, Dobruša na juhu a Ćěchorjecy na juhozapadźe. Sewjerowuchodnje Hrubjelčic leži Humboldtowy haj. We wsy nadeńdźe so woblubowany hosćenc *Sprjewiny doł*.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Haje, Broj (= Brohi?), Hrabšina, Dźěłošća, W dołkach, Na skowrončej horje, Na Torinje, Pola skałow, Pola křiža.

## Stawizny
Prěnjotnje běchu Hrubjelčicy kulowc při Ćěchorječanskim puću w južnym dźělu dźensnišeho sydlišća. Prěnje historiske naspomnjenje pochadźa z lěta 1419 (*Gropschitz*) a 1466 mjenowaše so wjes jako wudwór. Ležownostne knjejstwo wukonješe Budyske tachantstwo. Poměrnje dołho wužiwaštej dwě formje wjesneho mjena paralelnje: zněmčene *Grubschütz* (Grobschitz 1466, Grubschitz 1590) a po serbskim wuprajenju warianty Rubelschitz (1550), Rubolschütz (1620) abo Rubelschütz (1669).

### Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice mějachu Hrubjelčicy we 1880tych lětach cyłkownje 150 wobydlerjow, mjez nimi 124 Serbow (83 %) a 26 Němcow.

Přewažnje ewangelske wobydlerstwo přisłušeše wot jeje załoženja Michałskej wosadźe w Budyšinje. Tež poměrnje wulka katolska mjeńšina bě do Budyšina zafarowana. W lěće 1834 bě wot 129 wobydlerjow 63 katolskich, 1925 bydlachu w Hrubjelčicach 224 ewangelskich (80 %) a 57 katolskich wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkaz
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** (* 3. wulkeho róžka 1892 w Bloemfonteinje, Južna Afrika; † 2. požnjenca 1973 w Oxfordźe) bě jendźelski spisowaćel, basnik a rěčespytnik. Tolkien je jedyn ze załožerjow žanra fantasy. W swojich powědkach je wón mytologiski swět *[[Srjedźozemska]]* (jendźelsce *Middle Earth*) stworił.

Jeho bliski přećel bě spisowaćel C. S. Lewis.

## Twórby
* The Lord of the Rings (*Knjez pjeršćenjow*) – romanowa trilogija ze swěta Srjedźozemskeje
* The Hobbit – roman ze swěta Srjedźozemskeje
* The Silmarillion ­– kolekcija stawiznow Srjedźozemskeje

## Wotkaz
Pjeršćeń

**Pjeršćeń** je jednora zdoba, kružk kotryž so nosy na porsće. Je najbóle wudźělana z drohotnych materialow, na přikład złota abo slěbra.

Pjeršćenje buchu wužiwane hižo w dawne historiji čłowjestwa, najstarše znate pjeršćenje su tysacy lět stare. 

## Wotkaz
Internetowy słownik Boehmaka

**Internetowy słownik Boehmaka** je słownik w interneće za hornjoserbšćinu, kotryž so wot Wita Bejmaka wobhospodaruje.

Strona bazuje w starej wersiji na
* Rudolf Jenč (załožił), Helmut Jenč, Frido Michałk a Irena Šěrakowa (spisali), Jurij Měrćink (sobudźěłał): *Němsko-hornjoserbski słownik*, w dwěmaj zwjazkomaj.
**I. zwjazk A–K, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1989, ISBN 3-7420-0406-9
**II. zwjazk L–Z, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1991, ISBN 3-7420-0776-9
 
a w nowej wersiji na
* Jenč, Michałk, Šěrakowa: Němsko-hornjoserbski słownik, LND, Budyšin, 1989/1991, hlej horjeka
* Völkel: Prawopisny słownik, LND, Budyšin, 1970; 4. nakład, z lěta 1981

## Rozšěrjenje za Firefox
Z lěta 2009 eksistuje rozšěrjenje za Firefox.

## Rozšěrjenje za IE8
Tež za Internet Explorer 8 dawa wotpowědne rozšěrjenje.

## Rozšěrjenje za Opera
Za tutón wobhladowak wjace njeje samostatne rozšěrjenje.

## Wotkazy
*Stara pytanska funkcija za pytanje po němčinje
*Stara pytanska funkcija za pytanje po serbšćinje
*Mobilna wersija
*Strona za rozšěrjenje
Ærø

**Ærø** (dansce *Ær* – *[[klon]]* a *Ø* – *[[kupa]]*) je kupa w zapadnym Baltiskim morju a politiska gmejna Danskeje. Słuša k regionej Syddanmark (Južna Danska) a ma něhdźe šěsć a poł tysac wobydlerjow.

## Geografija
Kupa je něhdźe 30 kilometrow dołha, do 8 kilometrow šěroka a ma přestrjeń wot 88 km².

### Sydlišća
* Marstal
* Søby
* Bregninge
* Vindeballe
* Ommel
* Ærøskøbing

## Wotkaz
Domjacy nukl

**Domjacy nukl** je domestikowana forma dźiwjeho nukla *Oryctolagus cuniculus (Linné 1758)* a so w literaturje hdys a hdys tež jako *Oryctolagus cuniculus f. domestica* woznamjeni. Wón so jako wužitne zwěrjo k produkowanju mjasa a kožucha ale tež jako domjace zwěrjo dźerži.

## Eksterne wotkazy
Vindeballe

**Vindeballe** je sydlišćo w Danskej, na kupje Ærø‎ w regionje Južna Danska. Ma 225 wobydlerjow (2008). 

Mjeno sydlišća ma snano historiski woznam *wjesny dźěl ([[Połobscy Słowjenjo|połobskich]]) [[Słowjenjo|Słowjenjow]]*.  

## Wotkaz
* „Dańske mě sedlišća «Vindeballe» – znankstwo połobskosłowjańsko-dańskich stawiznow w srjejźowěku?“ – Stefanie Krawcojc, Rozhlad, 03/2010
Hendrich Jordan

**Hendrich Jordan** (tež **Heinrich Jordan**, * 20. februara 1841 w Čelnom; † 3. měrca 1910 w Popojcach) bě serbski ludowědnik, wučer w Popojcach a zběraćel delnjoserbskich bajkow. Wón bě sobuzałožer Maśicy Serbskeje a tež awtor delnjoserbskeje wersije hymny Rjana Łužica (Rědna Łužyca).

Wot 1863 do 1872 bě z wučerjom w Hermanecach pola Łaza, hdźež jeho tehdyši Łazowski farar Handrij Zejler spěchowaše.

Wón bě nan Hajna (1882–1917) a Karla Jordana (1885–1967).

## Twórby
* „Zběrka delnjołužiskich ludowych bajkow“ (1876–1879)
* „Cytanka“ (1883)
* „Pismowstwo delnjołužiskich Serbow“ (1881–1900)

## Wotkaz
*
Janusz Kurtyka

**Janusz Kurtyka** (* 13. awgusta 1960 w Krakowje, † 10. apryla 2010 blisko Smolenska) bě pólski stawiznar..

Wón zemrě w aprylu 2010 při znjezboženju prezidentoweho lětadła blisko ruskeho Smolenska.

## Žórła


## Wotkaz
* Instytut Pamięci Narodowej: ''Janusz Kurtyka
Kórka (ród)

**Kórka** (*Cucumis*) je ród ze swójby banjowcowych rostlinow (*Cucurbitaceae*). 30 Cucumis-družinow wustupuje w Africe, 25 w Indiskej, Juhowuchodnej Aziji a Awstraliji.

## Wopis
Wobwitki njejsu rozhałuzowane, ale jenož jednore.

Łopjenowe lapy njejsu pjerite.

Płody jara wariěruja.

## Systematika

DNA-Sekwencowe analyzy su pokazali w lěće 2006, zo ród  *Cucumis* w tehdyšim wobjimje bě parafyletiski, dokelž rody *Cucumella*, *Dicoelospermum*, *Mukia*, *Myrmecosicyos* a *Oreosyce* znutřka roda *Cucumis* leža. W lěće 2007 je Hanno Schäfer družiny tutych rodow tež formalnje do roda *Cucumis* přenjesł a sćěhowace noworjadowanje roda wotměł, kotrež potajkim 52 družinow wobsahuje:

* Podród *Humifructus* 
** Serija *Humifructosi* 
*** *Cucumis hirsutus* 
*** *Cucumis humifructus* 
* Podród *Cucumis*
** Sekcija *Cucumis* 
*** *Cucumis gracilis* 
*** *Cucumis hystrix* 
*** *Cucumis javanicus* 
*** *Cucumis leiospermus* 
*** *Cucumis maderaspatanus* 
*** Cokorowa melona :de:Zuckermelone (*Cucumis melo*) 
*** *Cucumis ritchiei* 
*** *Cucumis rumphianus* 
*** Kórka (*Cucumis sativus*)
** Sekcija *Aculeatosi* 
*** *Cucumis aculeatus* 
*** *Cucumis africanus* 
*** *Cucumis anguria* 
*** *Cucumis baladensis* 
*** *Cucumis canoxyi* 
*** *Cucumis carolinus* 
*** *Cucumis dipsaceus* 
*** *Cucumis ficifolius* 
*** *Cucumis hastatus* 
*** *Cucumis heptadactylus* 
*** *Cucumis insignis* 
*** *Cucumis jeffreyanus* 
*** *Cucumis kalahariensis* 
*** *Cucumis meeusei* 
*** *Cucumis messorius* 
*** *Cucumis myriocarpus* 
*** *Cucumis prolatior* 
*** *Cucumis prophetarum* 
*** *Cucumis pubituberculatus* 
*** *Cucumis pustulatus* 
*** *Cucumis quintanilhae* 
*** *Cucumis rigidus* 
*** *Cucumis thulinianus* 
*** *Cucumis zeyheri* 
** Sekcija *Sagittati* 
*** *Cucumis globosus* 
*** *Cucumis sagittatus* 
** Sekcija Metuliferi 
*** :de:Horngurke abo Kiwano (*Cucumis metuliferus*) 
*** *Cucumis rostratus* 
*** *Cucumis sacleuxii* 
** Sekcija *Cucumella*
*** *Cucumis aëtheocarpus* 
*** *Cucumis asper* 
*** *Cucumis bryoniifolius* 
*** *Cucumis cinereus* 
*** *Cucumis clavipetiolatus* 
*** *Cucumis engleri* 
*** *Cucumis indicus* 
*** *Cucumis kelleri* 
*** *Cucumis kirkbrideana* 
*** *Cucumis oreosyce* 
*** *Cucumis reticulatus* 
*** *Cucumis silentvalleyi*

## Nóžki


## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 94, pod hesłom *Cucumis* 

## Eksterne wotkazy
Smolensk

**Smolensk** ( *Смоленск*) je město w Ruskej federaciji. Leži při hornim běhu Dnjepra na zapadźe Ruskeje blisko hranicy z Běłoruskej a je zarjadniske sydło Smolenskeje oblasće. Ma něhdźe 300.000 wobydlerjow.

## Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 863 załožiło.

Dnja 10. apryla 2010 wumrě při spadnjenju lětadła blisko města 96 ludźi, mjez druhim pólski statny prezident Lech Kaczyński a dalši zastupjerjo pólskeje elity.

## Literatura
* Смоленск// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Žórło


## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Dnjepr

**Dnjepr** ( Днепр/*Dnjepr*,  Дняпро/*Dnjapro*,  Дніпро/*Dnipro*) je rěka na wuchodźe Europy. Wón je 2201 kilometer dołhi a tuž štwórta najdlěša rěka na kontinenće. Jeho rěčina ma přestrjeń wot 531.817 kwadratnych kilometrow. Dnjepr wužórli so na Waldajskej wysočinje na zapadźe Ruskeje a ćeče přez Běłorusku a Ukrainu, hdźež so do Čorneho morja wuliwa.

Wuznamne města při Dnjeprje su na přikład Smolensk w Ruskej kaž tež Kijew a Dnipro w Ukrainje.

## Wotkaz
Čorne morjo

**Čorne morjo** (bołharsce Черно море/*Černo more*, turkowsce *Karadeniz*, rumunsce *Marea Neagră*,rusce Чёрное море, ukrainsce Чорне море) je nutřkokrajne morjo Srjedźneho morja, z kotrymž je zwjazane přez mórske wužiny Bosporus a Dardanelle a přez Egejske morjo. Słuša k morjam Atlantiskeho oceana. W sewjerowuchodźe ležace Azowske morjo mjez Ukrainu a Ruskej płaći jako dźěl Čorneho morja.

Na zapadźe mjezuje z Bołharskej a Rumunskej, na sewjeru z Ukrainu, na sewjerozapadźe z Ruskej federaciju, na wuchodźe z Georgiskej a na juhu z Turkowskej.

Čorne morjo ma přestrjeń wot 436.400 km² a maksimalnu hłubokosć wot 2.206 metrow. Jeho najwjetše přitoki su Dunaj, Dnjepr, Dnjestr a Don (přez Azowske morjo).

## Wotkaz
Južna Afrika

**Južna Afrika**, oficielnje **Republika Južna Afrika**, je stat na juhu afriskeho kontinenta, njewotwisny wot 31. meje 1910. Ma přestrjeń wot 1,2 milionow km² a 43 647 658 wobydlerjow. Mjezuje na sewjeru z Namibiju, Botswanu a Zimbabwe, na sewjerowuchodźe z Mosambikom a Swaziskej, na zapadźe z Atlantiskim oceanom a na wuchodźe z Indiskim oceanom. Znutřka republiki Južna Afrika leži jako enklawa njewotwisne kralestwo Lesotho.

Hač do lěta 1994 knježeše w Južnej Africe system apartheida, to rěka kruteho wotmjezowanja etniskich skupinow mjez sobu. Tutón system so hakle po wólbnym dobyću Nelsona Mandele w lěće 1994 wotstroni.

## Žórła


## Wotkaz
Burgstädt

**Burgstädt** je město w sakskim wokrjesu Srjedźna Sakska. Leži někak 15 kilometrow sewjernje Kamjenicy mjezy rěkomaj Šwikawska Mulda a Kamjenica. Ma něhdźe 11.000 wobydlerjow.

## Žórła


## Wotkazaj

* Oficialne stronki
Wokrjes Srjedźna Sakska

**Wokrjes Srjedźna Sakska** ( **Landkreis Mittelsachsen**) je krajny wokrjes w Sakskej. Mjezuje na zapadźe z Durinskej a na wuchodźe z Čěsku republiku. Na sewjeru mjezuje z wokrjesami (wot zapada na wuchod) Lipsk, Sewjerna Sakska, Mišno a Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhu z Šwikawskim a Rudnohórskim wokrjesom kaž tež z bjezwokrjesnym městom Kamjenica.

Wulke wokrjesne města su Brand-Erbisdorf, Doblin *(Döbeln)*, Flöha, Freiberg, Mittweida a Rochlica *(Rochlitz)*.

Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju stej Freibergska a Šwikawska Modłej. Najwyša hora je Kohlberg (837 m) w Rudnych horach.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Heinz Fischer

**Heinz Fischer** (* 9.  oktobra 1938 w Štyrskim Hródku, Awstriska) je awstriski jurist, politikar strony SPÖ a bě wot 8. julija 2004 hač do 8. julija 2016 wosmy zwjazkowy prezident druheje awstriskeje republiki.

## Wotkazaj

* Oficialne stronki prezidenta Awstriskeje
Brüssel

**Brüssel** ( **Brussel** – ,  **Bruxelles** – ) je stolica Belgiskeje, hłowne zarjadniske sydło Europskeje unije a hłowne město Flandernskeje. Ma wjace hač milion wobydlerjow a je potajkim tež najwjetše město Belgiskeje.

W lěće 2000 bě Brüssel jedna z dźewjeć kulturnych stolicow Europy.

## Wotkaz
Druha swětowa wójna

**Druha swětowa wójna** bě wulka a globalna wójna w lětach 1939–1945, kotraž płaći jako najwjetši wobrónjeny konflikt w stawiznach čłowjestwa.

W Druhej swětowej wójnje wojowaše tak mjenowana *wóska*, ke kotrejž słušachu předewšěm nacionalsocialistiska Němska, Italska a Japanska, přećiwo zwjazkarjam, kotrychž najwažniši zastupjerjo běchu Zjednoćene kralestwo, Francoska, Sowjetski zwjazk (wot junija 1941) a Zjednoćene staty Ameriki (wot decembra 1941).

Jako jeje spočatk płaći zwjetša němski nadpad na Pólsku 1. septembra 1939, jako kónc w Europje podpisanje němskeje kapitulacije 7. meje 1945 a jako globalny kónc wójny podpisanje kapitulacije Japanskeje 2. septembra 1945.

## Wotkaz
Swětowa wójna

**Swětowa wójna** je tajka wójna, kotraž wobwliwuje wjetšinu swěta, wjacore kontinenty a wjetšinu narodow. Přimjeno *swětowa wójna* matej jenož dwě wójnje, a to

* Prěnja swětowa wójna w lětach 1914–1918 a
* Druha swětowa wójna w lětach 1939–1945

Je pak tež móžno, někotre předchadne wójny kaž na přikład Napoleonske wójny abo Sydomlětnu wójnu jako *swětowe wójny* woznamjenjować, dokelž so na wjacore kontinenty wuskutkowachu.
Karel Kryl

**Karel Kryl** (* 12. jutrownika 1944 w Kroměřížu, Čěskosłowakska; † 3. měrca 1994 w Mnichowje) bě čěskosłowakski basnik, spěwydźěłar, spěwar a poet. Pisaše politiske basnje přećiwo komunistiskemu režimej a bu tohodla po okupaciji Čěskosłowakskeje přez armeje Waršawskeho zrěčenja w lěću 1968 haćeny. Emigrowaše po tym do zapadnej Němskej.

## Eksterne wotkazy

* Oficialne stronki
Kamjenica (rěka)

**Kamjenica** ( *Chemnitz*) je rěka w zapadnej Sakskej a najwjetši prawy přitok Šwikawskeje Modłeje. Je hromadźe ze žórlicu Zwonicu 75 kilometrow dołha a nastawa w po njej pomjenowanym měsće Kamjenicy ze Zwonicy a Wyršnicy.

## Wotkaz
Wokrjes Mišno

**Wokrjes Mišno** ( *Landkreis Meißen*) je sakski krajny wokrjes w Drježdźanskim direkciskim wobwodźe. Na sewjeru mjezuje z Braniborskej, na wuchodźe z Budyskim wokrjesom, na juhowuchodźe z bjezwokrjesnym městom Drježdźany, na juhu z wokrjesom Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhu a zapadźe z wokrjesom Srjedźna Sakska a na zapadźe z wokrjesom Sewjerna Sakska.

Ma wot lěta 2008 přestrjeń 1452,39 km² a něhdźe 250.000 wobydlerjow.

Wulke wokrjesne města su Kosowiki *(Coswig)*, Mišno, Radobyle *(Radebeul)*, Ryzawa *(Riesa)* a Wulki Hojn *(Großenhain)*.

Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Łobjo. Najwyša hora je Bayerhöhe (323 m) blisko Klipphausena.

## Města a gmejny

## Wotkaz
Zjednoćene narody

**Zjednoćene narody** (tež **Organizacija zjednoćenych narodow**, jendźelsce **United Nations**, skrótšenka **UN**) je swětodaloka mjezynarodna organizacija ze 193 čłonami. Wona bu załožena 26. pražnika 1945 w San Franciscu jako narunanje Zwjazka ludow. Jeje hłowny zaměr je spěchowanje mjezynarodneho měra a kooperacije. Sydło Zjednoćenych narodow namaka so w New Yorku.

## Generalni sekretarojo
Generalny sekretar Zjednoćenych narodow je předsyda sekretariata a najwyši zarjadnik organizacije. Reprezentuje UNO a je tuž zwjetša najznaćiša wosobina organizacije.

## Wotkaz
Weimarska republika

**Weimarska republika** rěka historiska epocha Němskeho reicha po prěnjej swětowej wójnje mjez lětami 1918 a 1933. Započa so z wotstupjenjom němskeho kejžora dnja 9. nowembra 1918 resp. ze schwalenjom noweje wustawy přez narodnu zhromadźiznu we Weimarje dnja 11. awgusta 1919 a skónči so 30. januara 1933 z přewzaćom mocy přez nacionalsocialistow pod Adolfom Hitlerom.

## Wotkaz
Dreetzsee

**Dreetzsee** (zdźěla tež jenož *Dreetz*) je jězor we wokrjesu Mecklenburgska jězorina w juhu Mecklenburgsko-Předpomorskeje.

Dreetzsee słuša k přirodnym parku Feldbergska jězorina. Jězor je wjace hač 1900 metrow dołhi a něhdźe 800 metrow w juhu kaž tež wokoło 250 metrow w sewjeru šěroki. Wuchodny pobrjóh jězora słuša k zwjazkowemu krajej Braniborska. Jězor woteda wodu podzemsce do Krüselinsee, potom do směra na Lychenske jězory a do Habole. Jězor je jara rozčłonkowany. W juhu namaka so stanowanišćo a blisko sewjerneho pobrjoha wjes Carwitz. Wulke dźěle hórkateho pobrjoha su z lěsom porosćene. Hórki wokoło jězora docpěwaja wysokosć něhdźe 100 metrow nad mórskej hładźinu.

## Stawizny
Jězor bu pod „in den Dreszer Sehe“ prěni raz w lěće 1556 naspomnjeny, při čimž so wosobowe mjeno jězora prawdźepodobnje wot starosłowjenskeho słowa *drêt-* abo *drêtiti* (*tróštować*) wotwodźi. Hač do lěta 2011 ležeše Dreetzsee we wokrjesu Mecklenburg-Strelitz a přińdźe 4. septembra 2011 z wokrjesnej reformu k Mecklenburgskej jězorinje.

## Žórło
Eurostar

}

|}
|}

**Eurostar** je słužba spěšnikow, kotryž zwjazuje London z Parisom a Brüsselom. Ćah za to Euro-tunl wužiwa.

Z nowembra 2007, hdyž bu dotwarił Channel Tunnel Rail Link w Britiskej, cyła słužba wužiwa apartajn, spěšne linki kotrež dopušćuja spěšnosće wot hač do 300km/h. Za lěta 2009 Londonowe dwórnišćo je London St. Pancras International; prjedy bě London Waterloo. Pućowanje wot Londona do Parisa traje minimalnje dwě hodźinje a 15 minutow (wotwisnje wot ličby druhich słuženych stacijow); wot Londona do Brüssela jednu hodźinu a 51 minutow. Na rozdźěl wot najwjetšeho dźěla wšědnych spěšnikow je nuznje, zo so zapisuja do lisćiny za nastupišćo kotrež za druhich pućowacych njeje přistupne.

## Material
Ćahi so twarja wot ALSTOM na bazy francoskich TGV-ćahow. Material je na spočatku **Trans-Manche Super Train (TMST)** rěkał. Elektriskej systemaj železnicy w Francoskej a Jendźelskej stej rozdźělnej, tuž ćahi buchu specialnje přiměrjene tak zo móžeja jěć na woběmaj čaromaj prjedyž dotwarjenje linki Channel Tunnel Rail Link, kotraž wužiwa samsny system kaž w Francoskej.

## Zhromadna iniciatiwa
Eurostar je zhromadna iniciatiwa třoch firmow:
* Francoske narodne železnicy SNCF
* Belgiske narodne železnicy NMBS/SNCB
* Eurostar UK

## Eksterny wotkaz
*Oficialna internetowa strona wot Eurostar