open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Steinhudske morjo

**Steinhudske morjo** ( *Steinhuder Meer*) je wulki jězor w Delnjej Sakskej, něhdźe 30 kilometrow sewjerozapadnje Hannovera. Z 29,1 km² je wone po přestrjeni najwjetši jězor sewjerozapadneje Němskeje a dźewjaty najwjetši w cyłym kraju. Jězor je maksimalnje 2,9 metrow hłuboki a přerěznje jenož 1,35 metrow. Wodźizna nasta kónc poslednjeje lodoweje doby před 14.000 lětami.

Jězor je srjedźišćo přirodneho parka ze samsnym mjenom a słuša do přitočnišća Wesery. Wón leži na teritoriju města Wunstorfa.

## Wotkaz
Lutowanska tyza

**Lutowanska** **tyza** abo **lutowanska** **tyzka** (rědšo: **lutowanski** **hornc**, specielnišo tež: **lutowarnička**) je sudobjo za lutowanje pjenjez přez jednore zasunjenje přez za to předwidźane zamjetanje. Wuwzaće zalutowaneho je porno tomu prawidłownje přez zawrjenje poćežene abo žada sej samo (pola wjele keramikiskich spardozow) rozbiće objekta.

## Zaměry wužiwanja
Kreditne instituty wužiwaja lutowansku tyzu tež dźensa hišće za zaměr wabjenja. Wabjenske lutowanske tyzki buchu a wužiwaja pak so tež wot mnohich druhich předewzaćow rady jako posrědkowarjo prajidmow a mentality, zo bychu na mysl zalutowanja pjenjez za nakup wěsteho wěcneho předmjeta skedźbnili. Dźěćom so přez formy hrajkow tež dźensa hišće lutowanska tyza jako somołowu trubu předstaja. Dźensa su tute lutowanske tyzki předewšěm z dźěłaneje maćizny, tajke wopomnjenskeje branše tež z keramiki a drjewa; wone so dale a bóle jako suweněry wikuja. 

Lutowarnja je so stała z předmjetom zběranja.

## Wotkaz
Zwěrinski jězor

**Zwěrinski jězor** ( *Schweriner See*) je wulki jězor w Mecklenburgsko-Předpomorskej a leži bjezposrědnje před jeje stolicu Zwěrinom w zapadnej Mecklenburgskej. Z 61,54 km² je wón po přestrjeni druhi najwjetši jězor zwjazkoweho kraja a pjaty najwjetši w cyłej Němskej. Jězor je nimale 25 kilometrow dołhi a hač do šěsć kilometrow šěroki.

Jězor słuša do přitočnišća Łobja. Wot lěta 1842 rozdźěli Paulowy nasyp Zwěrinski jězor do Nutřkowneho a Wonkowneho jězora.

## Wotkaz
Hwězda

**Hwězda** (astronomiski symbol: ✱) je z horceho płuna a z plasmy wobstejace, njebjeske ćěleso, kiž wotsamo swěći, kaž na přikład słónco.

## Wotkaz
Braniborske markhrabinstwo

**Braniborske markhrabinstwo** ( *Mark Brandenburg*) bě historiski kraj na wuchodźe dźensnišeje Němskeje a zapadźe dźensnišeje Pólskeje, kotryž wobsteješe wot 1157 do 1618. Wone słušeše do Swjateho romskeho mócnarstwa. Jeho stolica běše najprjedy Branibor a wot lěta 1417 Berlin.

Braniborske markhrabinstwo tworješe jadro pozdźišeje Pruskeje. Do njeho słušachu sčasami tež dźěle Delnjeje Łužicy.

## Wotkazaj

*
Samuel Twardowski

**Samuel Ludwik Twardowski** (* 1595 w Lutyniji; † 6. julija 1661 w Zalesie Wielkim) bě pólski basnik, spisowaćel a stawiznar‎, kotryž bě popularny w Pólsko-Litawskej. Jeho rowjenkojo mjenowachu jeho „pólskeho Vergila“.

Twardowski je znaty jako awtor historiskich eposow. Mjez jeho hłownymi twórbami je *Wojna domowa z Kozaki i Tatary* wo wobydlerskej wójnje z Kozakami a Tatarami w Ukrainje.

## Wotkaz
Sydomnaty tammuz

**Sydomnaty** **tammuz** (bibliska hebrejsce: *שִׁבְעָה עָשָׂר בְּתַמּוּז‎*, moderny: *Shiv* *<nowiki/>'á* *Asár* *beTammúz*, tiberisce (SBL): *Šib̲ʿsko*-*ʿıtár* *bəṯammuz*) je židowski póstny dźeń, kotryž dopomina na přełam murjow Jeruzalema před zničenjom Druheho templa. Wón padnje na 17. dźeń štwórteho hebrejskeho měsaca tammuz a markěruje spočatk třoch tydźenjow, žarowanskeje doby, kotraž wjedźe k Tisha B'Av.

Dźeń spomina tež tradicionalnje na zničenje dweju taflow z dźesać kaznjemi a druhimi historiskimi katastrofami, kotrež su so židowskemu ludej na samsnym datumje stali.
Jantra

**Jantra** ma rozdźělne woznamy:

**geografiske**

* Jantra (rěka) - je rěka w Bołharskej.

**symbole**

* Jantra (wuchodna nabožina) - symbole hinduizma.
Jantra (wuchodna nabožina)

**Jantra** abo **Yantra** (yantra , sanskrit: यन्त्र, z *yam* „podpěrać“) su rituelne diagramy, kotrež su w Hinduizmje a Tantrizmje rozšěrjene a so k meditaciji wužiwaja resp. iniciatorisku funkciju spjelnjeja.
Mongolske mócnarstwo

**Mongolske** **mócnarstwo** bě najwjetše zwisowace mócnarstwo w stawiznach. Wone nasta w dźensnišej Mongolskej we wuchodnej Aziji a wupřestrěwaše so w swojim času rozkćěwa wot Japanskeho morja hač do wuchodneje Europy, při čimž sahaše do sewjera do Arkisy, do wuchoda a juha na indiski subkontinent, přez inwazije w juhowuchodnej Aziji a zdobywanje Iranskeho wysočiny, a do zapada hač do Lewant a ke Karpatam.

Mócnarstwo nasta ze zjednoćenja wjacorych nomadiskich kmjenow w mongolskim jadrowym kraju pod nawodom Temüjin, kiž bu pod titulom Dźingis Chan (ca. 1162 – 1227) znaty, a bu wot rady w lěće 1206 jako knježićel wšitkich Mongolojo proklamowany. Mócnarstwo rozrosće spěšnje pod swojim knjejstwom a tym swojich potomnikow, kotřiž do wšěch směrow nadpadowace wójska wupósłachu. Hoberski transkontinentalny imperij zwjaza wuchod ze zapadom a Pacifik ze Srjedźnym morjom we wunuzowanej ''Pax'' ''Mongolic''*[[Pax Mongolica|y]]*, kotraž wuměnu wikowanja, technologijow, tworow a ideologijow wo Euraziji zmóžni.

Imperij poča so na zakładźe wójnow wo naslědnistwo pačić, dokelž wnučki Dźingisa Chana wo tym wadźachu, hač měješe so kralowska linija wot jeho syna a prěnjotnych namrěwcow Ögedei abo wot jednoho z jeho druhich synow, kaž Tolui, Chagatai abo Jochi, wotwodźeć. Toluidźa přesadźichu so po krawnym wučisćenju frakcijow Ögedeid a Chagatayid, tola zwady mjez potomnikami Toluija zastachu. Konflikt wo tym, hač by imperij zasydliwy, kosmopolitiski žiwjenski stil přiwzał abo swój nomadiski, step-basěrowany žiwjenski stil dale wjedł, bě rozsudny faktor za rozbiće.

Po tym zo bě Möngke Chan 1259 zemrěł, wuzwolichu riwalizowacy radźićeljo Kurultai zdobom wšelakich naslědnikow, bratraj Ariq Böke a Kublai Chan, kotrajž w Toluidiskich wobydlerskich wójnach (1260 – 64) přećiwo sebi wojowaštaj a z wužadanjemi wot potomnikow druhich synow Dźingisa Khansa konfrontowanaj běštaj. Kublai přewza wuspěšnje móc, ale dóńdźe k wójnje, mjeztym zo spyta podarmo, kontrolu nad chagatayidowymi a wolijowymi swójbami wróćo zdobyć. Hač do Kublajoweje smjerće w lěće 1294 bě mócnarstwo do štyrjoch separatnych chanatow abo mócnarstwow rozpadnyło, wot kotrychž sćěhowaše kóždy swójske zaměry: khanat Złoteje črjódy w sewjerozapadźe, Chagatai chanat w centralnej Aziji, Ilchanat w Iranje a Dynastija Yuan w Chinje, ze sydłom w dźensnišim Pekingu. 1304, za čas knjejstwa von Temür, akceptowachu tři zapadne khanaće wyšnosć dynastije Yuan.

Ilkhanat bě prěni, kotryž padny, a rozpadny mjez 1335-53. Jako přichodne zhubi yuan-dynastija 1354 a 1368 kontrolu nad tibetiskim platowom a poprawnom Chinu a zwjeze so, po tym zo bu jeje stolica Dadu wot Ming-trupow zdobyta. Genghisidowscy knježićeljo yuan sćahnychu so potom do sewjera wróćo a knježachu dale mongolski plateau. Režim je po tym jako Dynastija sewjerneje Yuan znaty, kotraž hač do zdobyća přez dynastije Qing w 1630tych lětach jako zbytny stat přežiwi. Złota črjóda bě so hač do kónca 15. lětstotka do konkurowacych khanatow rozłamała, mjeztym zo wobsteješe Chagatai-khanat hač do 1687, abo w padźe yarkentskeho khanata hač do 1705.

## Wotkaz
Ozzy Osbourne

**John Michael „Ozzy“ Osbourne** (* 3. decembra 1948 w Birminghamje, Zjednoćene kralestwo; † 22. julija 2025 w Jordans pola Birminghama) bě britiski rockowy hudźbniik. Wón bě wot 1969 jako spěwar skupiny Black Sabbath znaty, kotraž je žanr Heavy metal sobu wutworiła. Jako solowy wuměłc dósta wot 1980 hač dosrjedź 1990tych lět wjacore wuznamjenjenja z platinom.

Osbourne měješe přimjenje *Godfather Metal* („kmótr metala“) a *Prince of Darkness* („Wjerch ćěmnosće“). Zhromadnje ze swojej žonu a managerku Sharon Osbourne załoži 1996 festiwal *[[Ozzfest]]*. Spočatk 2000tych lět bu Osbourne znowa přez reality-seriju sćelaka MTV *[[The Osbournes]]* popularny, w kotrejž wustupi ze swojej žonu kaž tež z dźěsćomaj Kelly a Jack.

Dnja 5. julija 2025, tři tydźenje do swojeje smjerće, rozžohnowaše so Ozzy Osbourne hromadźe z originalnej wobsadku skupiny *Black Sabbath*, kotraž hižo 20 lět wjace njebě jako cyłk wustupiła, z wulkim koncertom w Birminghamje ze zjawnosću.

## Wotkaz

* https://www.ozzy.com (oficielna webstrona)
Namjezny konflikt mjez Kambodźa a Thailandskej 2025

Po krótkim boju při kambodźiansko-thailandskej mjezy dnja 28. meje 2025 zapali so teritorialna zwada mjez woběmaj krajomaj znowa, štož wjedźeše k pohubjeńšenju poćahow a skónčnje k direktnemu wobrónjenemu konfliktej, kotryž so 24. julija 2025 započa.

Zwada pochadźa z francosko-samiskeho zrěčenja z lěta 1907 mjez kralestwom Siam (dźensa Thailandska) a Třećej francouskej republiku, kotraž knježeše nad Francoskej Indochinu (ke kotremuž słušeše tež dźensniša Kambodźa). Po njewotwisnosći Kambodźe bu dwělomny tempel Prasat Ta Muen Thom 1962 wot Mjezynarodneho sudnistwa (MS) Kambodźe přisudźeny, ale wón a druhe dwělomne namjezne kónčiny wostanu dwělomne. Nacionalistiske začuća we woběmaj krajomaj su napjatosće zapyšćili. Mjez 2008 a 2011 wjedźechu zražki  mjez nimaj k woporam na woběmaj bokomaj.

13. februara 2025 zadźěwachu thailandscy wojacy, zo spěwachu kambodźanscy turisća kambodźansku narodnu hymnu při dwělomnym templu Prasat Ta Muen Thom. 28. meje wuměnichu kambodźanscy a thailandscy wojacy krótkodobnje wutřěle, štož wjedźeše k smjerći kambodźanskeho wojaka. Pospyty k deeskalaciji zwrěšćichu, a trajace napjatosće wjedźechu k zawrjenju namjeznych kontrolnych dypkow. 29. meje wotměchu so rozmołwy mjez kambodźanskimi a thailandskimi wójskami. Kambodźanski premierminister Hun Manet reagowaše na podawk z 28. meje, z tym zo pytaše rozsud wo mjezynarodnym sudnistwje (IGH) a wujasni, zo nochce konflikt z Thailandskej widźeć. Phumtham Wechayachai, amtěrowacy premierminister Thailandskej, rjekny, zo nochce žana strona konflikt eskalěrować a zo bu rozrisany.

23. julija stupi thailandski wojak we wokrjesu Nam Yuen w Ubon Ratchathani na zemsku minu a zhubi jednu nohu. Nazajtra wudyri direktny wobrónjeny konflikt mjez woběmaj narodomaj, při čimž Kambodźa kaž tež Thailandska twjerdźeštej, zo běštej w nuzowym wobaranju jednałoj.

## Wotkaz
Zornowc

**Zornowc** abo **granit** (wot łać. *granum*, „zorno“) je magmatiska kamjenizna, kotra wobsteji z křemjenja, žiwca a błyšćinki. Křemjeń je ćmowy (šěry hač šěromódry). Ze žiwcow přewažuje kaliumowy žiwc nad plagioklasom a z tym so rozeznawa wot granodiorita. Žiwc ze zornowca ma zwjetša čerwjenu, oranžojtu abo okrowu barbu. Ćmowa błyšćinka (biotit) je přeco zastupjena, swětła (muskovit) móže być přitomna. Zwjetša ma srjedźne hač hrube zorna. Zornowc twori hłuboke ćělesa. Samsnu zestawu matej ryolit (wulkaniska magmatiska kamjenizna) a porfyr (žiłowa magmatiska kamjenizna). Zornowc so daloko a šěroko wužiwa jako twarski a dekoratiwny kamjeń. W srjedźnej Europje je jara rozšěrjeny.

## Zornowc we Łužicy
Typiska kamjenizna w Hornjej Łužicy je granodiorit (łužiski abo dwubłyšćinkaty). Pola Kralowskeho haja so namaka kralowskohajski zornowc, kotryž je srjedźozornaty a chudy na błyšćinku. Na juhowuchodźe we Łužiskich horinach so namaka hrubje zornaty rumburski zornowc. W Hornjołužiskich honach a Hornjołužiskej holi a hatowej krajinje namakaja so mnohe zornowcowe fragmenty ze sewjerneje Europy, kotrež su powostanki lodowych dobow. Zornowc wudobywa so w aktiwnej skałe w Měrjowje.

## Galerija

Meissen_granite.jpg|Mišnjanski zornowc
MRGS 290 - žula.jpg|Stołpinski zornowc
Liberecka-zula-i-p-pavlova.jpg|Liberecki zornowc
MRGS 303 - rumburská žula.jpg|Rumburski zornowc
MRGS 136 - žula.jpg|Brtniski zornowc
MRGS 351 - žula.jpg|Waldsteinski zornowc
MRGS 336 - žula.jpg|Nordiski zornowc z Chrósćic


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkazaj
Osbourne

**Osbourne** je jendźelske swójbne mjeno slědowacych wosobow:

* Aimee Osbourne (* 1983), britiski model
* Carl Osbourne (* 1992), antiguaski kopar
* Edward Smyth-Osbourne (* 1964), oficěr britiskeho wójska
* Isaac Osbourne (* 1986), jendźelski kopar
* Isaiah Osbourne (* 1987), jendźelski kopar
* Jack Osbourne (* 1985), britiski dźiwadźelnik
* Johnny Osbourne (* 1948), jamaikaski hudźbnik
* Kelly Osbourne (* 1984), britiska hudźbnica
* Lloyd Osbourne (1868–1947), US-ameriski awtor
* Ozzy Osbourne (1948–2025), britiski rockowy hudźbnik
* Sharon Osbourne (* 1952), britiska hudźbna managerka a moderatorka, wudowa Ozzyja

**Osbourne** jako městne mjeno:
* gmejnski dźěl wot Piggotts w gmejnje St. Georges na karibiskej kupje Antigua

**Warianty:** 
* Osborne
* Osborn
* Osburn
Hora

**Hora** je topografiska forma, kotraž so jasnje nad wokolinu pozběhuje. Wona je zwjetša wyša a nahliša hač hórka, při čimž njeje žanoho dokładneho wotmjezowanja mjez woběmaj zapřijećomaj. Horu woznamjenjenja wěstu samostatnosć, to rěka dosahaca wysokosć a zdalenosć porno druhim horam. Jeje napřećiwk je doł.

Mjeztym zo wustupuja hory zwjetša w horinach, potajkim we wjetšich kónčinach z wjele horami, su tež jednotliwe hory, kiž za sebje steja, wosebje wulkany.

## Wotkazaj

*
Granodiorit

**Granodiorit** je magmatiska kamjenizna, kotra wobsteji z křemjenja, žiwca a błyšćinki. Ze žiwcow přewažuje běły plagioklas nad kaliumowym žiwcom a z tym so rozeznawa wot zornowca. Křemjeń je ćmowy (šěry hač šěromódry). Ćmowa błyšćinka (biotit) je přeco zastupjena, swětła (muskovit) móže być přitomna. Husto je zastupjeny tež amfibol. Zwjetša ma małe hač srjedźne zorna. Granodiorit twori hłuboke ćělesa. Samsnu zestawu matej dacit (wulkaniska magmatiska kamjenizna) a granodioritowy porfyr (žiłowa magmatiska kamjenizna). Granodiorit so daloko a šěroko wužiwa jako twarski a dekoratiwny kamjeń. Zhromadnje ze zornowcom słuša k najbóle rozšěrjenym kamjeniznam zemskeje skory.

## Granodiorit we Łužicy
Granodiorit je najbóle rozšěrjena kamjenizna w Hornjej Łužicy, hdźež wustupuje w dwěmaj wariantomaj. Łužiski granodiorit ma srjedźne zorna, ma šěru hač šěromódru barbu, rozprochnawjeny je bruny. Dwubłyšćinkaty granodiorit ma małe zorna a šěročornu barbu, rozprochnawjeny je tež bruny. Wobsahuje biotit a tež muskovit. Łužiski granodiorit wudobywa so w aktiwnymaj skałomaj w Kinču a Plusnikecach a dwubłyšćinkaty na mjezy Hornjeje Łužicy w Oberottendorfje.

## Galerija

MRGS 338 - dvojslídý granodiorit.jpg|Dwubłyšćinkaty granodiorit
MRGS 115 - granodiorit.jpg|Dwubłyšćinkaty granodiorit rozprochnawjeny
MRGS 254 - lužický granodiorit.jpg|Łužiski granodiorit
MRGS 202 - lužický granodiorit.jpg|Łužiski granodiorit rozprochnawjeny
MRGS 046 - sediment.jpg|Pěsk z łužiskeho granodiorita
MRGS 240 - lipovsko-rožanský granodiorit.jpg|Lipowsko-rožanski granodiorit


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkaz
Marija Měrćinowa

**Marija Měrćinowa** ( *Maria Mirtschin*; * 20. awgusta 1955 w Budyšinje jako *Marija Wjelic*) je serbska wuměłstwowa stawiznarka.

## Žiwjenje
Marija Wjelic bě dźowka serbskeho wučerja a spisowaćela Jana Wjele a wotrosće w Budyšinje. Wona wopytowaše Serbsku rozšěrjenu wyšu šulu a złoži tam 1974 abituru. Wot 1974 do 1979 studowaše při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje pola Haralda Olbricha wuměłstwowe wědomosće. Po wotzamknjenju jako diplomowa wuměłstwowa wědomostnica bě wot 1979 do 1991 jako wědomostna sobudźěłaćerka při *Instituće za serbski ludospyt* resp. wot 1992 při Serbskim instituće w Budyšinje přistajena.

1988 promowowaše Měrćinowa z disertaciju wo *serbskim tworjacym wuměłstwje dwacetych a třicetych lět 20. lětstotka pod aspektom domizniskeho wuměłstwa* při Akademiji wědomosćow NDR. Dźěło je „směrodajne za načasnu analyzu na polu serbskeho wuměłstwa [a markěruje] započatk systematiskich a kontinuowacych wuměłskowědomostnych slědźenjow w Serbach“, tak Christina Boguszowa, direktorka Serbskeho muzeja, składnostnje 65. narodnin Měrćinoweje.

W swojim slědźenju wěnowaše so Měrćinowa předewšěm pisanju serbskich wuměłstwowych stawiznow a serbskemu tworjacemu wuměłstwu. Jedyn fokus ležeše při tym na načasnych wuměłcach 19. a 20. lětstotka kaž tež srjedźowěkowskich a baroknych temach. Měrćinowa spisa něhdźe 40 fachowych nastawkow. Wona bě dołholětna čłonka redakcije Lětopisa a redakciskeje přirady Rozhlada a angažowaše so w sekciji wuměłstwo a literatura Maćicy Serbskeje. W lěću 2018 poda so na wuměnk.

Měrćinowa bydli w Budyšinje, je zmandźelena z wuměłstwowym stawiznarjom Hansom Mirtschinom a ma jednu dźowku.

## Wuběr spisow

* *Sorbische bildende Kunst der zwanziger und dreissiger Jahre des 20. Jahrhunderts unter dem Aspekt der Heimatkunst.* (disertacija) LND, Budyšin 1992, ISBN 978-3-7420-0819-0.
* hromadźe z Christinu Boguszowej: *Měrćin Nowak-Njechorński: Das grafische Werk.* LND, Budyšin 2000, ISBN 3-7420-1832-9.
* *Der Blick von außen: Das Bild der Sorben/Wenden in der deutschen Kunst des 19. Jahrhunderts.* LND, Budyšin 2006, ISBN 3-7420-2039-0.
* *Fiktive Welten auf Postkarten: Sorben in der Massenkultur.* (w: *Kleine Reihe des Sorbischen Instituts Bautzen.* Zwjazk 13) Serbski institut, Budyšin 2009, ISBN 3-9808608-9-2.
* *Visuelle Identifikationen: Aspekte der Bildnisfotografie bei den Sorben vom 19. Jahrhundert bis zum Ersten Weltkrieg.* (w: *Kleine Reihe des Sorbischen Instituts Bautzen.* Zwjazk 22) Serbski institut, Budyšin 2015, ISBN 3-9813244-9-8.

## Wotkazy
* 
* 
* Marija Měrćinowa na webstronje LND

## Nóžki
Dolerit

**Dolerit** (tež pojmenowany jako **diabas** abo **mikrogabro**, wopačnje jako *lamprofyr*) je žiłowa magmatiska kamjenizna, kotra wobsteji z žiwcow (plagioklasow) a pyroxenow (zwjetša z awgita). Plagioklas (labradorit abo anortit) ma běłu hač zelenu barbu, awgit je čorny. Dale móža być zastupjene oliwin, ćmowa błyšćinka (biotit), křemjeń abo rudne mineralije (chalkopyrit, pyrit abo magnetit). Dolerit ma čornoběłu hač čornozelenu barbu a zwjetša srjedźne zorna, na kromje žiłow małe zorna. Wón twori žiły w zornowcu abo granodioritu. Samsnu zestawu matej stołpowc (wulkaniska magmatiska kamjenizna) a gabro (hłuboka magmatiska kamjenizna). Dolerit so daloko a šěroko wužiwa jako twarski a dekoratiwny kamjeń. Je jara rozšěrjeny we Łužiskich horach w Sakskej a Čěskej.

## Dolerit we Łužicy
Typiskej kamjeniznje w Hornjej Łužicy stej zornowc a granodiorit. W nich namakaja so wšelako dołhe (hač do wjacorych stow metrow) a wšelako šěroke (wjacore dźesatki centimetrow hač do dźesatki metrow) žiły dolerita. Dolerit wudobywa so w aktiwnej skałe w Zdźarju, Habrachćicach a Oberottendorfje.

## Galerija

MRGS 299 - dolerit.jpg|Srjedźnozornity dolerit z Oberottendorfa
MRGS 319 - dolerit.jpg|Małozornity rozprochnawjeny dolerit z Wołbramec
MRGS 199 - porfyrický dolerit.jpg|Porfyriski dolerit z Mikławšowic
MRGS 309 - sádrovec v doleritu.jpg|Dolerit ze sadrowcom ze Słanknowa
MRGS 235 - chalkopyrit v doleritu 2.jpg|Dolerit z chalkopyritom a žiwcom z Mikławšowic


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkazaj
Fjodor Dostojewskij

**Fjodor Michajlowič Dostojewskij** ( Фёдор Михайлович Достоевский; * 30. oktobra/11. nowembra 1821 w Moskwje, † 28. januara/9. februara 1881 w Pětrohrodźe) bě jedyn z najwuznamnišich ruskich spisowaćelow.

Dostojewskij pochadźa z wochudnjeneho zemjanstwa. Jeho nan bě lěkar. Po smjerći maćerje (1837) dźěše Dostojewskij ze swojim bratrom do Pětrohroda a studowaše tam wot 1838 do 1843 twarske inženjerstwo na wojerskej akademiji. 1839 zemrě tež jeho nan na domjacym statoku.

Prěnja wobchowana twórba z pjera Dostojewskeho je mjez aprylom 1844 a měrcom 1845 nastaty listowy roman *Chudźi ludźo*, kotryž bu w 20. lětstotku tež do serbšćiny přełoženy. W zwisku ze swojej aktiwitu w kruhu rewolucionarow bu Dostojewskij 1849 denuncowany a k smjerći zasudźeny. Hakle na katownišću wobhnadźi jeho car Mikławš I. na štyri lěta nućene dźěło w Sibirskej. W jastwje w Omsku zwěsćichu prěni króć jeho epilepsiju. Štyri lěta po nawróće z jastwa so wón woženi. 1860 wozjewi so jeho kniha *Zapiski z domu mortwych* – dokument jeho wuhnaća w Sibirskej.

W šěsćdźesatych lětach pućowaše Dostojewskij druhdy do Europy. Jeho najlubše město běchu Drježdźany. W lěće 1864 zemrěchu zasobu jeho žona, bratr a přećel Apollon Grigorjew. W Němskej je tež započał ruletu hrać. Tute dožiwjenja předźěła w romanje *Hrajer* (wudaty 1866), kotryž napisa w běhu jenož 26 dnjow.

1867 woženi so z 20 lět młódšej žonu. Potom je štyri lěta we wukraju žiwy był. Ćeknył je mjez druhim financnych problemow wot njeho załoženeje nowiny dla. W eksilu započa dźěło na romanje *Demony* – politiski roman wo strašnej mocy anarchizma a nihilizma.

1868 je wušoł roman *Idiot*. Je to tragikomiska stawizna wjercha Myškina, kotryž je swojeje sprawnosće, dobroćiwosće a skutkownosće dla w pětrohrodskej towaršnosći zwrěšćił. *Bratřa Karamasow* je posledni roman Dostojewskeho, dopisany lěto do jeho smjerće 1881.

## Wotkazy

* 
* Webstrony němskeje towaršnosće Dostojewskeho
Chlěb

**Chlěb** je tradicionelne zežiwidło čłowjeka, kotrež so zhotowja přez pječenje ćěsta ze žitneje muki, wody a dalšich přidatkow. Wón słuša do zakładnych zežiwidłow.

Najhusćišo wobsteji z muki, hodźi so pak tež ze wšelakimi žitnymi próškami na př. z rajsa, kukuricy, ječmjenja abo běrnow zhotowić. Wone so husto z njefermentowanymi tykancami abo poprjancami zaměnja, ale su jasnje hinaše.

## Wotkaz
Drama

**Drama** (z grjek. *dráma* (δράμα) "jednanje") je pódla epiki a lyriki jedna z třoch zakładnych literarnych družinow (analogisce rěka so tež dramatika), ale tež jednotliwe twórby rěka drama. Drama je dźiwadło z tekstowym zakładom, kiž rozdźěł k improwizowanemu dźiwadłu.

## Dokładniša definicija
Hłownje přiznamjenja dramy po Aristotelesu je předstajenje jednanja w dialogach. Z tym rozeznawaše so wot antikskeho powědaceho eposa - w nowšim času wosebje wot romana. W modernym zrozumjenju su dramy za to spisane, zo bychu je dźiwadźelnicy w dźiwadle předstajili. Husto su tohodla pódla dialogowych tekstow hnydomne přikazy za hrajerjow pódla, wot 19. lětstotka tež za režisera. Čitanska drama je wosebita forma dramy, kajkaž so w prěnim rjedźe njepředstaji, ale dyrbi so jako roman čitać.

Jednanje dramy je husto do aktow dźělene, kaž su sam zaso do scenow abo wustupow dźělene. Klasiska francoska drama (Racine, Corneille) dźěli so do pjeć aktow. Italska, kruće z operu zwjazana tradicija (Metastasio) ma časćišo jenož tři. Forma z jednym aktom je wušła z mjezyhrow mjez aktami dramow z třomi abo pjeć aktami.

## Stawizny
Europska drama nasta w času grjekskeje antiki w 5. lětstotku př. Chr. w Athenje: Aischylos, Sophokles a Euripides běchu najwažniši basnicy tragedije. Aristoteles je w na to slědowacym lětstotku w swojej poetice dramu do tragedije a pozdźišo nastateje komedije dźělił.

Hakle wot renesance je so antiska drama dale wuwiwała. Starše dramy su zwjetša w linkowej formje, w nowšim času ma proza přewahu w rěčanych dźělach. Zo so drama rěči, njeje samozrozumliwe. Opera wot něhdźe 1600 je so zrozumiła jako wozrodźenje klasiskeje grjekskeje dramy. 

## Literatura

* Bernhard Asmuth: *Einführung in die Dramenanalyse.* 6. nakład. Stuttgart 2004

* Hans-Dieter Gelfert: *Wie interpretiert man ein Drama?* Ditzingen 2002

* Georg Hensel: *Spielplan. Der Schauspielführer von der Antike bis zur Gegenwart*. Frankfurt 1986

* Manfred Pfister: *Das Drama.* 11. nakład. München 2001

* Peter Szondi: *Theorie des modernen Dramas (1880–1950).* W: Ders.: *Schriften I*. Frankfurt a.M. ³1989, s. 9-148.

* Ernst Grohotolsky: *Ästhetik der Negation – Tendenzen des deutschen Gegenwartsdramas. Versuch über die Aktualität der „Ästhetischen Theorie“ Theodor W. Adornos*. Königstein/Ts. 1984.

* Franz-Josef Deiters: *Drama im Augenblick seines Sturzes. Zur Allegorisierung des Dramas in der Moderne. Versuche zu einer Konstitutionstheorie.* Erich Schmidt Verlag, Berlin 1999.

* Hubert Zapf: *Das Drama in der abstrakten Gesellschaft. Zur Theorie und Struktur des modernen englischen Dramas.* Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1988.

* Shieh, Shu-Mei: *Kleinbürgerin und Kleinbürger im Drama um die Jahrhundertwende: Studie zu den Dramen männlicher und weiblicher Autoren.* 2002. (syćowa wersija)

* Gustav Freytag: *Die Technik des Dramas.* Hirzel, Leipzig 1863, Neudruck Reclam, Stuttgart 1983, .

* Hans-Thies Lehmann: "*Postdramatisches* *Theater*", nakładnistwo awtorow, 1999, wopisuje wotdźělenje dźiwadła wot dramy!
Epika

**Epika** (z grjekskeho επική (ποίησις) „k eposej słušace basnjenje“) je nimo dramatiki a lyriki jedna z třoch družin literatury a wobsahuje powědacu literaturu we formje wjeršow abo prozy.

Do poetiki 18. a 19. lětstotka běše *epika* pomjenowanje za wuměłstwo eposa. Z přiběracym rozrjadowanjom episkeho basnistwa w 19. lětstotku a wuwićom prozy započachu so wšitke žanry powědaceje literatury do epiki ličić. Epika rozeznawa so wot dramatiki a lyriki po zakładnych přiznamjenjach wuhotowanja, komunikacije a wašnja fungowanja. Do tutych přiznamjenjow słušeja:

* powědanje jako charakteristiska forma sposrědkowanja mjez awtorom a čitarjom abo słucharjom, při čimž powěda so z wida powědarja abo figury (powědaca perspektiwa).
* wuwědomjenje podawka jako zašłosć abo njewjazane wobchadźenje z časom (powědaca doba).
* wopisowanje towaršnostnych poměrow.
* wopisowanje indiwiduelnych podawkow a dožiwjenjow.

Do prěnich episkich formow słušeja na přikład napisy na wěcach, kiž tutu wěc rozkładu (epigram) a tež wyše formy (gnomy, hrónčka, elegije). W kosmogonijach, teogonijach a mystiskich wučbach wo lěkowanju dóstanje epika trochu bóle poetiski raz, přetož předstaja so přirodny podawk w personifikowanych skutkach a podawkach. Za formy bajka, powěsć a legenda płaći to tohorunja. Hač do kónca 18. lětstotka postaja epos přiznamjenja tutych formow.

W přechodnej fazy wot feudalneje do byrgarskeje towaršnosće je so epika zasadnje změniła a je w Europje přešła wot wjeršoweje do prozoweje epiki. Zo by tutón diferencowany swět so zapřimnył a powědać dał, běchu nowe formy powědanja trěbne. K tutym słuša na přikład roman. Zdobom nastachu dla industrializacije lěpše móžnosće za rozšěrjenje a tworjenje literatury. Z tym pospěši so wuwiće literarnych formow, tak nastachu nowela, glosa a krótkopowědančko.

Epika rěka „narěč“ abo „powědančko“. Powědančka, nowele a romany su najwoblubowaniše a rozšěrjene episke formy, wo kotrychž so tež w medijach rozprawja a diskutuje. Nowiny a tydźeniki wobjednawaja prawidłownje nowe wudaća z recensijemi. W telewiziji wusyłaja so diskusijne koła wo knihach a awtorach.

### Formy epiki
* wulke formy 
** roman
** epos
** satira
** parodija

* krótke formy
** wuličenje
** nowela
** anekdota
** romanca

* najkrótše formy 
** hrónčko
** aforizm
** hódančko
* ludowe formy 
** bajka
** powěsć

* didaktiske formowe 
** legenda
** fabula
** parabla/přirunanje
Stołpowc

**Stołpowc** abo **basalt** je wulkaniska magmatiska kamjenizna, kotra wobsteji z žiwcow (plagioklasow), pyroxenow (zwjetša z awgita) a oliwina. Kamjenizna ma čornu hač šěročornu barbu, porfyrisku strukturu a móže wobsahować wóčkom widźomne zaměški mineralow. Plagioklas (labradorit abo bytownit) ma zwjetša běłu barbu, awgit je čorny, oliwin zeleny. Dale móža być zastupjene křemjeń, ilmenit abo magnetit). Twori šěsćstronske stołpy. Samsnu zestawu matej dolerit (žiłowa magmatiska kamjenizna) a gabro (hłuboka magmatiska kamjenizna). Ze swojej zestawu su stołpowcej podobne na přikład tefrit, bazanit, nefelinit, limburgit abo polzenit. Stołpowc so daloko a šěroko wužiwa jako twarski kamjeń, wosebje za zhotowjenje šćerka. Nasta w tercieru, hdyž so přez starše kamjenizny, na přikład granodiority abo zornowce, na powjerch zadoby. 

## Stołpowc we Łužicy
Stołpowc a jemu přiwuzne kamjenizny wustupuja na Lubijskej horje (448&nbsp;m), Kotmarje (582&nbsp;m), Bubeniku (376&nbsp;m) abo Sedle (421&nbsp;m). Stara skałka so namaka pola Wostrowca.

## Galerija

Basalt-tschechien.jpg|Panská skála w Čěskej
Valtengrund 10.jpg|Žiła stołpowca w granodioriće, skała Valtengrund


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkazaj
Nowela

**Nowela** (łać.: „novus“ [„nowy“]; ital.: „novella“ [„nowostka“]) je krótša zdźělenka (hlej tež krótkoepika) w prozowej formje. Njeje lochko ju jako družinu zarjadować a husto móžeš ju jenož do relacije k druhim literarnym poddružinam stajić. Štož nastupa dołhosć, praji Hugo Aust, němski awtor nowelow, zo namakaš husto argument srjedźneje dołhosće, kaž móžeš na tym spóznać, zo móžeš tajku zdźělenku w jednym běhu přečitać. Wobsah "nowela" (diminutiwna forma) pokazuje na nowostku. Husto pokaza so na poćah k italskej renesansnej cyrkwi Santa Maria Novella, štož na čas nastaća nowele wotkazuje.

Jako załožer noweloweje tradicije wobhladuje so Giovanni Boccaccio ze swojim "Decamerone" ("Dźěło dźesać dnjow"). Theodor Storm, němski prawiznik a spisowaćel, pisaše, zo nowela je, jeje natwara dla, sotra dramy. Dalša typiska kajkosć je, zo so "njesłyšana stawizna" stawa, kaž Goethe 1827 w interviewje z -Johannom Peterom Eckermannom (w Goethowej noweli z titulom Novelle powěda so wo "spodźiwnym, njesłyšanym podawku"). Tutón podawk je zwjetša wjeršk jednanja. Dla krótkosće nowelow maja husto jenož krótku ekspoziciju, kotraž čitarja direktnje do jednanja zawjedźe.

Dalše znamjenja su krute, předewšěm jednosměrne jednanje (blisko k dramje), sylnje skrótšena rozprawa jednanja, zaměrne wužiwanje sceniskich partijow při wjerškach (skrótšena ekspozicija, koncentrowanje wutworjena peripetija, wuklinčenje jednanja, přichod postawow jenož pocerowany), doprědka wułožowanske a integraciske techniki (wodźacy motiw, wěcne symbole), dominanca podawkoweho razu, husto ramikowe jednanje.

W rozdźělu ke krótkodźělence ma nowela konsekwentne wuformulowanje hłowneho konflikta, tendencu k zawrjenej formje, dialogiski charakter a wysoku hustosć. Dale pokazuja slědźenja na to, zo je nowela chětro bliska k symbolej, dokelž matej wobě kajkosći, wobstejnosće zhusćić a tak - po Hugo Ausće - "njedowuslědźomny zmysłowy rum" tworić.

**Charakteristiki nowele (žanr)**

* Zdźělenka ze srjedźnej dołhosću

* njesłyšany podawk
* Husto konflikt mjez porjadom a chaosom -- > jónkrótnosć, łamanje normy
* jenički podawk (singularita)
* zawrjena forma a nutřkowna struktura
* Husto: ramikowe jednanje
* wodźacy motiw a symbol
* specielnje: wěcny symbol / mnohostronskosć symbola
* připad ma wažny woznam
* připad je husto konstituowacy element
* wosebitosće postawow: husto izolowane, wuzamknjenje, zhubjenje komunikacije
Žiwc

**Žiwc** je mineral ze skupiny silikatow. Je najrozšěrjeniši mineral w zemskej skorje a wuznamny kamjeniznowy mineral. Wustupuje hłownje w magmatiskich kamjeniznach, často je tež zastupjeny w kamjeniznach sedimentarnych a metamorfěrowanych. Po chemiskej zestawje spóznawamy tute skupiny žiwcow:

* **alkaliske žiwcy**
** **kaliumowe (draselne) žiwcy**
*** sanidin – KAlSi3O8
*** ortoklas – KAlSi3O8
*** anortoklas – (Na,K)AlSi3O8
*** mikroklin – KAlSi3O8
*** amazonit – KAlSi3O8
*** adular – (K,Na)AlSi3O8
** **natriumow-kalciumowe žiwcy (plagioklasy)**
*** albit – NaAlSi3O8
*** oligoklas – Na,Ca[(Si,Al)4O8]
*** andezin – (Ca,Na)(Al,Si)4O8
*** labradorit – (Ca,Na)(Al,Si)4O8
*** bytownit – (Ca,Na)[Al(Al,Si)Si2O8]
*** anortit – CaAl2Si2O8
*** dmisteinbergit – CaAl2Si2O8
*** svjatoslavit – CaAl2Si2O8
* **kaliumowo-bariumowe žiwcy** 
** banalsit – BaNa2[Al2Si2O8]2
** buddingtonit – NH4AlSi3O8
** celsian – BaAl2Si2O8
** paracelsian – BaAl2Si2O8
** reedmergerit – NaBSi2O8
** slawsonit – (Sr,Ca)Al2Si2O8
** stronalsit – SrNa2[Al2Si2O8]2

## Žórła


## Wotkazaj
Keir Starmer

**Keir Starmer** (* 2. septembra 1962 w Londonje) je britiski politikar a prawiznik, kiž je wot 5. julija 2024 jako naslědnik Rishija Sunaka premierminister Zjednoćeneho kralestwa.

Wón je čłon britiskeje *Dźěłaćerskeje strony* (Labour Party), a wot 4. apryla 2020 tež jeje předsyda.

W lěće 2015 bu Keir Starmer prěni raz do delnjeho domu britiskeho parlamenta wuzwoleny a móžeše swój wólbny wokrjes *Holborn and St Pancras* tež 2019 a 2024 zakitować. Při wothłosowanju wo wustupje Zjednoćeneho kralestwa z Europskeje unije w lěće 2016 *(Brexit)* podpěraše poziciju, w zhromadźenstwje wostać.

Starmer je woženjeny a ma dwě dźěsći.

## Wotkaz
Armenjenjo

**Armenjenjo** ( Հայեր) su indoeuropski lud, kotryž je předewšěm w Armenskej a jeje susodnych krajach žiwy. Woni su so pak historisce we wulkich dźělach wuchodneje Europy a zapadneje Azije zasydlili a tworja mjeńšiny we wjele krajach, tak na přikład w Ruskej a w Iranje kaž tež wot 20. lětstotka w Francoskej a Zjednoćenych statach.

Woni su přewažnje křesćenjo.

## Wotkaz
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** (* 23. měrca 1910 w Omori, Tokijo; † 6. septembra 1998 w Setagaya, Tokijo) bě japanski filmowy režiser.

Wón je mjez druhim historiskej filmaj *Rashomon* (1950) a *Sydom samurajow* (1954) wjerćał, nimo toho *Pjany jandźel* (1948) a *Idiot* (1951, po literarnej předłoze Dostojewskeho). Z dohromady 30 filmami přez 57 lět płaći jako jedyn z najwažnišich japanskich režiserow scyła.

W lěće 1990 spožči so jemu čestny oscar za jeho cyłožiwjenske dźěło.

## Wotkazy

* 
*
Błyšćinka

**Błyšćinka** je mineral ze skupiny silikatow a wuznamny kamjeniznowy mineral. Wustupuje hłownje w magmatiskich (zornowc abo granodiorit) a metamorfěrowanych kamjeniznach (hornowc abo błyšćel). Ma wuběrnu pačenosć. Po chemiskej zestawje spóznawamy tute družiny błyšćinkow:

* **muskovit** (KAl2(Si3Al)O10(OH,F)2) – swětła błyšćinka, „koče slěbro“, je bjezbarbna abo slěbrošěra, ma parleťowy błyšć
* **biotit** (K(Mg,Fe+2,Al)2-3AlSi3-2O10(OH,F)2) – ćmowa błyšćinka, je čorna abo bruna
* **fuchsit** (K(Al,Cr)3Si3O10(OH)2) – zelena družina muskovita
* **cinwaldit** (KLiFeAl(AlSi3)O10(OH,F)2 – je šěrobruny abo slěbrošěry, wobsahuje litium
* **lepidolit** (K(Li,Al)3[(F,OH)2(Si,Al)4O10) – je běły, šěrofijałkojty abo róžojty

## Žórła


## Wotkazaj
Mójzes

**Mójzes** (hebrejsce **מֹשֶׁה** *Mōše*; starogrjeksce Μωϋσῆς *Mōysēs*; arabsce مُوسَى *Mūsā*) je centralna figura w powědančkach pentatucha. Po bibliskim powalenju dowjedźe profet Mójzes jako wot Boha społnomócnjeny lud Israelitow na 40 lět trajacym pućowanju z egyptowskeho njewólnistwa do kanaanejskeho kraja.

Hač do časa rozswětlerstwa płaćeše Mójzas jako spisar knihow pentatecha (knihi genezis, eksodus, lewitikus, numeri a deuteronomium, přiwzateho spisarstwa dla tež jako 1. do 5. knihi Mójzes pomjenowane) kaž tež psalma 90. njewotwisnje wot prašenja, hač ma so Mójzas scyła jako historiska wosobina wobhladować, wuzamkuje jeho dźensniša bibliska wědomosć jako woprawdźiteho spisarja bibliskich knihow.

## Wotkaz
Kurosawa

**Kurosawa** je japanske swójbne mjeno, mjez druhim slědowacych wosobinow:
* Akira Kurosawa (1910–1998), japanski filmowy režiser
* Haruki Kurosawa (* 1977), japanski awtowy wubědźowar
* Hisao Kurosawa (* 1945), japanski filmowy producent, syn Akiry Kurosawy
* Kiyoshi Kurosawa (* 1955), japanski filmowy režiser
* Takuya Kurosawa (* 1962), japanski wubědźowar

**Hlej tež:**
* (254749) Kurosawa, asteroid
Karol Nawrocki

**Karol Tadeusz Nawrocki** (, * 3. měrca 1983 w Gdańsku) je pólski stawiznar a politikar, kotryž je wot 2025 sedmy prezident Pólskeje. Wot 2021 do 2025 bě wón nawoda Institut za narodny pomjatk. Do toho bě wot 2017 do 2021 direktor muzeja Druheje swětoweje wójny w Gdańsku.

Rodźeny w Gdańsku studowaše Nawrocki stawizny na Gdańskej uniwersiće a zdoby 2013 z disertaciju wo antikomunistiskich aktiwitach w něhdyšej ludowej republice Pólskej doktorski titul. Jeho akademiske dźěło koncentrowaše so na temy kaž antikomunistiske spjećowanje, organizowana kriminalita a stawizny sporta, tema, kotraž je zwjazana z jeho pozadkom jako aktiwny młodźinski atlet, wosebje w kopańcy. Zažna powołanska karjera Nawrockeho bě wusko zwjazana z institucijemi, kotrež so zachowanju a spěchowanju historiskeho pomjatka Pólskeje wěnuja. 2009 zastupi do Instituta za narodne spominanje (IPN) a zdoby sej připóznaće za nowowusměrjenje pólskich historiskich institucijow do směra patriotiskeho a antikomunistiskeho powědanja. 24. nowembra 2024 bu Nawrocki wot strony Prawo a sprawnosć (PiS) jako njewotwisny kandidat za wólby prezidenta w Pólskej 2025 připowědźeny a podpěrany.

Nawrocki nastupi w druhim wólbnym přechodźe dnja 1. junija přećiwo Waršawskemu měšćanskemu prezidentej Rafałej Trzaskowskemu a bu z 50,89 % hłosow za prezidenta wuzwoleny. Wón bu 6. awgusta 2025 jako prezident Pólskeje spřisahany. Jeho přewzaće prezidentstwa wotbłyšćuje šěršu změnu w politiskej krajinje Pólskeje, w kotrejž dominuja prašenja narodneje identity, historiskeje interpretacije a politiskeje suwerenity zjawnu diskusiju. Mjeztym zo so wot jeho wolerjow za bóle katolski a konserwatiwniši nowozapočatk chwali, kritizuja druzy Nawrockeho pohłubšenja polarizacije dla, hačrunjež bě za čas wólbneho boja slubił, přećiwo tomu nastupić.

## Wotkaz
Stetoskop

**Stetoskop** je k posudźowanju zwukowych fenomenow w nutřkownym prózdnych ćělesow wužiwany instrument. Wone słuži w medicinje diagnozy schorjenjow a wužiwa so na přikład w mašinotwarje k spóznaću zmylkow.

Nastroj bu 1816 za mediciniske wužiwanje wuwity, hdźež słuži posrědnemu wotposkanju (wurěčowanju) zwukow nutřkownych organow, wosebje wutroby a płucow, kotrež leža w hrudźniku. Jeho wunamakar René Laennec mjenowaše instrument neoklasisce stéthoscope („Brustüberwacher“; wot starogrjeksce στῆθος *stēthos* ’Hrudź‘ a σκοπεῖν *skopein* 'hladać, přepytować') a tute mjeno bu z francošćiny tež do němčiny jako stetoskop wotpokazane.

Typiske skutkowne přeměry hłowy wučinjeja 30 do 46 mm. Pola dwójnych hadźicow woteńdźetej hižo wot hłowy dwě hadźicy.

## Wotkaz
Prašak

**Prašak** je interpunkciske znamješko, kotrež so za woznamjenjenje prašaceje sady wužiwa. We wjele systemach pisma, tež we łaćonskim, jako prašak wužiwa so znamješko "?". We druhich systemach k tomu móža tež druhe znamješka słužić, na př. w grjekšćinje je to semikolon (;).

Po regulach hornjoserbskeje ortografije prašak so pisa: *po* *samostatnych* *prašacych* *sadach,* *tež* *kaž* *wobsteja* *jenož* *z* *prašaceho* *słowa*. Na přikład: *Hdźe?* *Što* *tam* *čitaš?* atd.
Pěskowc

**Pěskowc** je sedimentarna kamjenizna, kotraž wobsahuje předewšěm křemjeń. Wobsteji hłownje ze zornow we wulkosći 0,05 do 2 milimetrow, kotrež nastachu přez rozprochnawjenje staršich kamjeniznow. Zorna zjednoća hromadźe cement. W mjeńšej měrje móža błyšćinku, žiwc, kalcit, dolomit, siderit, železowe rudy a dalše mineralije zastupjene być. Barba je wot zestawy wotwisna; pěskowc móže swětłobruny, šěry, žołty hač čerwjeny być, jeli wobsahuje železo. Wón wodu přepušća, zlochka rozprochni so a rozpadnje so na pěsk. Pěskowc słuša k najrozšěrjenišim sedimentarnym kamjeniznam. Wužiwa so daloko a šěroko jako twarski kamjeń abo w socharstwje.

## Pěskowc we Łužicy a wokolinje
Pěskowc je hłowna kamjenizna regiona Čěsko-Sakskeje Šwicy južnje łužiskeho łama. W Hornjej Łužicy namaka so pěskowc na juhu we Łužiskich horinach. Horiny su přewažnje pěskowcowe, někotre wjerški horow pak wobsteja z klinčela abo trachyta.

## Galerija

MRGS 257 - pískovec.jpg|Pěskowc z Łužiskich horin
MRGS 190 - pískovec.jpg|Šćerkojty pěskowc z Čěskeje Šwicy
MRGS 242 - vápnitý pískovec.jpg|Wapnowy pěskowc z Čěskeje Šwicy
MRGS 380 - železivec.jpg|Železowy pěskowc (železiwc) ze Sakskeje Šwicy


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkazaj
Južny ocean

**Južny ocean** je jedyn z pjećich oceanow, kotryž Antarktiku wobdawa. Leži při južnej połkuli južnje 60. šěrokostnika. Jeho přestrjeń wučinja 21&nbsp;960&nbsp;000&nbsp;km² a je tuž štwórty najwjetši ocean (po Ćichim, Atlantiskim a Indiskim oceanje) a druhi najmjeńši (po Sewjernym polarnym oceanje). Přerězna hłubokosć wučinja 3&nbsp;270 metrow. Mjezynarodna hydrografiska organizacija (*International Hydrographic Organization*) je jón hakle w lěće 2000 jako samostatny ocean připóznała. Powšitkownje připóznate pak je hakle wot lěta 2021. Jeho najjužniše městno namaka so w Rossowje morju (84°, 30'), najhłubše městno 7&nbsp;236&nbsp;m potom na južnym kóncu Juhosandwichskej hrjebinje.

## Wotkazy
Filozofija

W **filozofiji** (starogrjeksce φιλοσοφία *philosophía*, latinizowane *philosophia*, po słowje „lubosć k mudrosći“) so spyta, swět a čłowjesku eksistencu dodnić, wukładować a zrozumić.

Wot druhich wědomostnych disciplinow rozeznawa so filozofija z tym, zo so husto njewobmjezuje na specielne polo abo wěstu metodologiju, ale zo je přez wašnje swojich prašenjow a swoje wosebite zhladowanje na mnohostronske wobłuki charakterizowana.

W tutym artiklu dźe wo zapadnu (tež: wječornu) filozofiju, kotraž nasta w 6. lětstotku do Chr. w antikskej Grjekskej. Njewobjednawaja so tu z wječornej filozofiju w mnohotnym zwisku stejace tradicije židowskeje a islamskeje filozofije kaž tež prěnjotnje wot njeje njewotwisne tradicije afriskeje a wuchodneje filozofije.

W antikskej filozofiji rozwiwaše so systematiske a wědomostnje orientowane myslenje. W běhu lětstotkow diferencowachu so rozdźělne metody a discipliny spřistupnjenja swěta a wědomosćow direktnje abo posrědnje z filozofije, zdźěla tež we wotmjezowanju k iracionalnym abo nabožnym swětowym wobrazam abo mytam.

Jadrowe kónčiny filozofije su logika (jako wědomosć naslědneho myslenja), etika (jako wědomosć praweho jednanja) a metafyzika (jako wědomosć prěnich přičinow byća a woprawdźitosće). Dalšej zakładnej disciplinje stej teorija spóznaća a teorija wědomosće, kotrejž so z móžnosćemi dobyća dopóznaća powšitkownje resp. specielnje z wašnjemi dopóznaća rozdźělnych wědomosćow zaběratej.

## Wotkaz
Józef Ignacy Kraszewski

**Józef** **Ignacy** **Kraszewski** (* 28. julija 1812, † 19. měrca 1887) bě pólski spisowaćel‎, publicist, stawiznar a moler.

Wot 1863 do 1883 bydleše w Drježdźanach. Załožił stipendij dla serbskich šulerjow.

## Galerija

Dataja:PL Lublin Grodzka 24 kamienica.jpg|Dom Kraszewskeho w Lublinje w lětach 1826-1827
Dataja:Krasevsky Uzef Ignacy Zhytomyr dim.jpg|Dom Kraszewskeho w Žytomyrju w lětach 1847-1858
Dataja:Kraszewski (19).jpg|Dom Kraszewskeho we Waršawje w lětach 1860-1863
Dataja:Dresden-Kraszewski1.jpg|Dom Kraszewskeho w Drježdźanach w lětach 1879-1885
Dataja:Romanow museum of Kraszewski 2.JPG|Muzej w Romanowje
Dataja:Kraszewski-Skalka.jpg


## Wotkaz
Stanisław Słoński

**Stanisław** **Słoński** (* 9. oktobra 1879; † 8. měrca 1959) bě pólski slawist‎ a přećel Serbow.
Bartonjanski jězor

**Bartonjanski jězor** ( *Berzdorfer See*) je kumštny jězor w Hornjej Łužicy na juhu města Zhorjelca blisko měšćanskeju dźělow Nikriš a Tuchoricy. Wón je pomjenowany po něhdyšej wsy Bartono a je štwórty najwjetši jězor cyłeje Sakskeje.

Jězor ma přestrjeń wot 9,6 kwadratnych kilometrow, wolumen wot 330 milionow m³ a je maksimalnje 72 metrow hłuboki. Tohodla wostanje jeho woda tež w lěću dołho chłódna. Wón wobsteji z wot 2002 do 2013 z wodu pjelnjeneje dźěry bywšeje brunicoweje jamy Bartono.

## Wotkazaj

* Webstrony planowanskeho zwjazka Bartonjanski jězor
Joachim Lelewel

**Joachim Lelewel** (* 22. měrca 1786 we Waršawje, † 29. meje 1861 w Parisu) bě pólski stawiznar, slawist a politikar. Lelewel płaći jako podpěraćel němskeje rewolucije lětow 1848/49 a w Pólskej jako wojowar wo swobodu.

Jako jedyn z najwuznamnišich pólskich stawiznarjow swojeho časa załoži Lelewel wjacore wědomostne časopisy a wuwučowaše wot 1818 do 1821 na Waršawskej uniwersiće. Wot 1829 zapósłanc sejma, słušeše lěto na to w běhu nowemberskeho zběžka jako minister kultury do rewoluciskeho knježerstwa a wopušći Pólsku po poražce zběžkarjow w lěće 1831. Bydliwši w Brüsselu a Parisu běše jedna z wodźacych wosobinow pólskeje emigracije.

## Wotkaz
Madźarojo

**Madźarojo** (madź. *magyarok*) su lud, kotryž je w srjedźnej Europje žiwy.

Woni su předewšěm w Madźarskej, Rumunskej a Słowakskej domoródni. Madźarojo su přewažnje křesćenjo.

## Wotkaz
Wěža princa Bjedricha Awgusta

**Wěža princa Bjedricha Awgusta** ( *Prinz-Friedrich-August Turm*) je wuhladna wěža na Wyšinje princa Bjedricha Awgusta (469&nbsp;m) w gmejnje Załom w Hornjej Łužicy. Wona bu w lěće 1900 natwarjena a je 20 metrow wysoka.

## Stawizny
Twar wuhladneje wěže a hórskeje bawdy započa so w lěće 1900. Zasłuža sej wo nju Carl Arthur Zosel a August Rössler ze Załomja a Max Rengel z Wjelećina. Samsne lěto so dokónči a swjatočnje wotewrě. Wěža bu pomjenowana po tehdyšim sakskim krónowym princu Bjedrichu Awgustu (1865–1932). W lěće 1929 kupi wěžu swójba Oswald, kotraž bě wot 1932 do 1934 hórsku bawdu přetwariła, rozšěriła a wuhladnu wěžu třěšić dała. Po kóncu Druheje swětoweje wójny přemjenowa so bawda na Hraničnu bawdu (Grenzbaude). Wot srjedź 50. lět 20.&nbsp;lětstotka přewza wjednistwo bawdy a wuhladneje wěže statna towaršnosć. Po tym měnješe so husto personal bawdy, twar rozpadny a w lěće 1960 zawrě wuhladna wěža. Mjez lětomaj 1992 a 1993 je wuhladna wěža z bawdow powšitkownu rekonstrukciju wobstała a wuhladna wěža so zjawnosći znowa spřistupni.

## Wopisanje
Wuhladna wěža a hórska bawda tworitej zhromadnje twarjenje, kotrež je zapisane jako kulturny pomnik z čisłom 03300881. Wěža je 20&nbsp;metrow wysoka, steji na kwadratiskim počasu a na wuhladnu platformu wjedźe 109&nbsp;schodow. Prěnjotnje skónči so z wuhladnej platformu, wot 30. lět 20.&nbsp;lětstotka ma třěchu. Na balkonje z kowatym wobłoženjom steja iniciale F. A. Nad hłownym zachodom je připrawjena kamjentna wopomnjenska tafla z napisom: *Seiner Königlichen Hoheit, dem Prinzen Friedrich August, Herzog zu Sachsen, ehrerbietigst gewidmet von der Besitzern, 1900* (serbsce: *Jeho kralowskej wyšnosći, princej Bjedrichej Awgustej, wójwodźe w Sakskej, najčestnišo wěnowany wot wobsedźerjow, 1900*). Twarjenje je w domizniskim stilu natwarjene.

## Turistika
K wuhladowej wěži wjedu wjacore pućowanske šćežki. Wot němsko-čěskeje statneje hranicy je to žołta šćežka (smužka), wot załomskeje hwězdarnje wjedźe čerwjena šćežka. Zelena dalokowobchadna šćežka wjedźe do jednoho směra na Budyšin a do druheho směra na Wulki Pichow (498&nbsp;m). Žołta šćežka (dypk) je kołopućowanski puć wokoło Załomja. Wuhladna wěža skići wuhlad na łužiski kaž tež čěski dźěl Łužiskich horow.

## Galerija

08595-Sohland-1907-Prinz-Friedrich-August-Turm-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Wuhladna wěža na&nbsp;pohladnicy z&nbsp;lětom 1907
Prinz-Friedrich-August Baude (1).jpg|Wuhladna wěža z&nbsp;hórskej bawdu


## Žórła


## Literatura
* 

## Wotkazy
* 
* Oficialna facebookowa strona: Prinz Friedrich August Baude
* Gmejna Załom: Prinz-Friedrich-August-Turm
Wyšina princa Bjedricha Awgusta

**Wyšina princa Bjedricha Awgusta** () je 469&nbsp;m wysoka hora w gmejnje Załom w sakskej Hornjej Łužicy. Wot lěta 1900 steji na wjeršku hórska bawda z wuhladnej Wěžu princa Bjedricha Awgusta.

## Přirodne poměry
Hora leži w sakskim dźělu Łužiskich horow a jich mesogeochorje Wuchodne hornjołužiske hory. Na zapadźe nawjazuje čěska hora Liščí vrch (480&nbsp;m), na sewjerozapadźe Tännichtberg (461&nbsp;m) a na juhu Schwarze Koppe (470&nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje łužiski granodiorit a na zapadnej skłoninje nawjaza dwubłysćinkaty granodiorit. Přez sewjernu skłoninu ćehnje so žiłka křemjenja a tež namaka so tu stara zapławjena skała. Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna bruna póda a dale tež wustupuje pseudoglej hač koluvisol a regosol. Južnje pod horu wužórli a ćeče Sohlander Dorfbach a sewjernje ćeče Tännicht Wasser. Cyła hórka słuša k přitočnišću Sprjewje a z tym Łobja a Sewjerneho morja. Wjeršk je zalěsnjeny z jehlinojtym hač měšanym lěsom, skłoniny maja předewšěm ratarske wužiwanje. Wyšina princa Bjedricha Awgusta leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

## Turistika
K wuhladowej wěži na wjeršku wjedu wjacore pućowanske šćežki. Wot němsko-čěskeje statneje hranicy je to žołta šćežka (smužka), wot Załomskeje hwězdarnje wjedźe čerwjena šćežka. Zelena dalokowobchadna šćežka wjedźe do jednoho směra na Budyšin a do druheho směra na Wulki Pichow (498&nbsp;m). Žołta šćežka (dypk) je kołopućowanski puć wokoło Załomja.

## Galerija

Prinz-Friedrich-August Baude (1).jpg|Wuhladna wěža z&nbsp;hórskej bawdu
15082-Sohland-1912-Prinz-Friedrich-August-Turm-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Wjeršk z&nbsp;wuhlednej wěžu na pohladnicy z&nbsp;lětom 1912


## Žórła


## Literatura
* 
## Wotkazaj
* 
* Mapy.com: pućowanska karta, Wyšina princa Bjedricha Awgusta a wokolina