Julius Eduard Wjelan

**Julius Eduard Wjelan** ( *Julius Eduard Wehlan*; * 1. februara 1817 w Slepom; † 7. apryla 1892 runje tam) bě serbski ewangelski farar, spisowaćel, basnik, grafikar a zakitowar serbstwa.

## Žiwjenje
Narodźi so jako syn fararja Jana Wjelana (1773–1852), kiž skutkowaše wot 1810 w Slepjanskej wosadźe, a jeho mandźelskeje Friederike Auguste. Wjelan wopytowaše wot 1831 do 1836 gymnazij w Budyšinje a wobdźěleše so tam 1832 na wot swojeho sobušulerja Jana Arnošta Smolerja nastorčenych serbskich zwučowanjach. Wot 1836 do 1841 studowaše we Wrócławju ewangelsku teologiju a słowjanske rěče a w Berlinje orientaliske rěče. Wot 1842 do 1850 dźěłaše jako domjacy wučer, najprjedy w Krakowje a potom pola hrabje von Pücklerja w Mužakowje. Wot 1850 do 1852 bě substitut a wot 1852 hač do swojeje smjerće w lěće 1892 z fararjom w ródnym Slepom.

Wjelan zemrě dnja 7. apryla 1892 a bu 11. apryla na Slepjanskim kěrchowje pochowany. Narowne pomniki Wjelanec swójby su so před Slepjanskej cyrkwi wobchowali.

## Skutkowanje

Wjelan wobdźěli so aktiwnje na studentskim hibanju. We Wrócławju bě čłon Smolerjoweho Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče a starši serbskeje sekcije. Jako grafikar zhotowi barbojte wobrazy serbskich drastow za Smolerjowe *Pěsnički Hornich a Delnich Łužiskich Serbow*; sam wozjewi 1850/51 w *[[Tydźenska Nowina|Tydźenskej Nowinje]]* cyklus 32 satiriskich wobrazow *Knjez Wjesela na swojim kuble abo radosć wonkowneho žiwjenja* w stilu předměrcowskeje karikatury a *Hans Depla a Mots Tunka* w *[[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]]*. Jako portretist zwobrazowa znateho Chwačanskeho brašku Jana Kmocha. Na hudźbnym polu skomponowa Wjelan někotre kěrluše a baladu *Mortwy doł* (ČMS 1876).

Wjelan wozjewješe wosebje w Serbskich Nowinach, Łužičanu a Časopisu Maćicy Serbskeje basnje wobskoržaceho charaktera přećiwo germanizatoriskej politice Pruskeje kaž tež wšelake kěrluše. Wón bě awtor baladow, někotrych powědančkow kaž tež wobšěrneje reportaže *Wulět do [[Běłohród|Belgrada]]* (Łužičan 1868). Šěroko zajimowany Wjelan zaběraše so mjez druhim z najstaršej indoeuropskej rěču, pisaše wo wohnju w indiskej mytologiji a wo pospytach z mašinami w powětře lětać. Nimo toho měješe wulki zajim za juhoserbsku narodnu epiku a pućowaše do Serbiskeje, hdźež přełoži někotre pěsnje ze zběrki ludowych spěwow Vuka Karadžića, mjez druhim *Južnoserbske narodne pěsnje* (ČMS 1848). Jako znajer pólšćiny přełožowaše kěrluše pólskeho prědarja Samuela Dambrowskeho (*Lěkarjenje za dušu w chorosći*, Budyšin 1886) a *Psalterz Dawida* basnika Jana Kochanowskeho.

Wot 1850 wustupowaše w nowinach a časopisach za wužiwanje serbskeje rěče w zjawnym žiwjenju a kritizowaše antiserbsku politiku pruskeho stata (*Tyranstwo 19. stotka w Delnych Łužicach*, Łužičan 1866; *Z pruskich Serbow*, Łužičan 1879). Při tym běše z dobrym přikładom, tak bě hnydom po nastupje farskeho městna w Slepom (znowa) zawjedł serbske bože słužby, njehladajo na protesty němskich wobydlerjow a bjez dowolnosće wyšnosće. Zapoda někotre peticije na statne instancy – na přikład 1881 z 1.195 podpismami – w kotrychž protestowaše doraznje přećiwo wutłóčenju serbskeje rěče ze šule a cyrkwje. Přez tute postupowanje docpě małe koncesije, abo antiserbske wukazy so nachwilnje zběhnychu. Dla swojeho zjawneho wustupowanja bu pod policajski dohlad stajeny a měješe ze stron wyšnosćow wšelakore restrikcije znjesć.

Nimo toho zaběraše so tež z ludowědu, antropologiju a stawiznami serbskeje rěče, wosebje Slepjanskeje narěče.

Wjelan bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a sobustaw Berlinskeho archeologiskeho towarstwa. Nimo toho bě sobustaw Towarstwa pomocy za studowacych Serbow, Serbskeho lutherskeho knihoweho towarstwa a Zjednoćenstwa serbskeje studowaceje młodźiny k wudawanju Zejlerjowych spisow. Ze swojimi pjenjezami podpěraše nadarjene dźěći a serbskich studentow.

## Dalše wozjewjenja
* *Namjezno-Mužakowska wotnožka serbšćiny.* ČMS 22 (1869), str. 57–93
* *Z hole. Kulturno-historiski wobraz.* Łužica 2 (1883), str. 12–13
* *Spěwajomne psalmy abo metriski přełožk 150 psalmow.* Slepo 1891 (přełožk)
* *Serbska poezija 36 – Julius Eduard Wjelan.* LND, Budyšin 1995, zestajał a wudał Kito Lorenc

## Žórło

## Wotkazy
* Dokumenty wot Wjelana a wo Wjelanje w Serbskim kulturnym archiwje (pdf)