Južnosamiska rěč

**Južnosamišćina** (južnosamisce *åarjelsaemien gïele*) je rěč samiskeje hałuzy finougriskich rěčow. Zhromadnje z sewjerosamišćinu, Pite-samišćinu a Lule-samišćinu wona słuša k zapadnej kupku samiskich rěčow.

Rěčny teritorij južnosamišćiny leži předewšěm w Norwegskej, w prowincy Nord-Trøndelag, zdźěla tež w šwedskich prowincach Jämtland a Västerbotten. W norwegskej gmejnje Snåsa *(Snåase)*, hdźež tu rěči něhdźe 5% wobydlerstwa, je južnosamišćina z lěta 2008 druha hamtska rěč.

Južnosamiska rěč ma jenož mało rěčnikow, jich cyłkowna ličba njeje wjetši hač 600 ludźi. Rěč je tohodla sylnje wohrožena. Ličba rěčnikow je tola w zańdźenych lětach tróšku přiběrała. W lěće 2010 mějachu po statistice 18 šulerjow zakładneje šule južnosamišćinu jako prěnju rěč.

## Alfabet a wurjekowanje

W južnosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami *ï*, *å*, *æ* a *ø*. W Šwedskej wužiwa so město *æ* a *ø* pismiki *ä* a *ö*.

Južnosamiski prawopis bu nasćinjeny na zakładźe prawopisow skandinawiskich rěčow, čehoždla rozdźěl wot sewjerosamišćiny je so tež optisce hišće powjetšił, přir. sewjerosamisce *čáhci* [] : južnosamisce *tjaetsie* [] ‘woda’ abo sewjerosamisce *boahtit* [] : južnosamisce *båetedh* [] ‘přińć'.  

### Wokale

W njepřizwukowanych złóžkach wurěkuje so *e* jako redukowany wokal [], na př. *maaneste* [] ‘wot dźěsća’. Tón wokal móže často tež dospołnje wotpadnyć, na př. *gïetese* [] abo [] ‘w ruce’.

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy *ea* [], *ie* [], *ïe* [], *oe* [], *ua* [], *ue* [], *yø* [], *åa* [], *åe* [].

### Konsonanty

Wšě konsonanty móža wustupić tež jako dołhe, na př. *manne* ‘ja’, *orre* ‘nowy’, *voessjedh* ‘warić’ abo *mænngan* ‘pozdźišo’, ale jenož mjezy prěnim a druhim złóžku.

Před wokalemi *ï* [], *æ* [] a diftongami *ie* [], *ïe* [], *ea* [] a *yø* [] konsonanty *k* a *g* so palatalizěruja.

W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [], [] a []: *pryøvedh* ‘probować’, *tååge* ‘ćah’, *kaamraate* ‘towarš’.

### Stopnjowa změna

Na rozdźěl wot druhich samiskich a baltofinskich rěčow (nimo wepsišćiny), južnosamišćina nima stopnjowu změnu. Rěčespytnicy hišće njejsu wěsći, hač je južnosamišćina stopnjowu změnu w běhu časa zhubiła abo hač ta njeje tu ženje wutworiła.

### Přezwuk

Typiska wosebitosć južnosamiskeje rěče je přezwuk wokalow. Při tym změni so wokal prěnjeje złóžki pod wliwom wokala druheje złóžki. Přezwuka dla eksistuja w južnosamiskej rěči tež prědnje wokale jako [] a [], kotrež druhe samiske rěče njeznaja. Dokelž dźensniše *e* je nastate z prěnjotneho **ə* kaž tež z prěnjotneho **i* abo **u*, móže *e* zawinić wšelake přezwuki:

## Gramatika

### Substantiwy

Južnosamišćina ma dwaj numerusaj (singular a plural) a wosom padow: nominatiw, akuzatiw, genitiw, ilatiw, inesiw, elatiw, komitatiw a esiw. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.

Kaž tež druhe samiske rěče, ma južnosamišćnina posesiwowe sufiksy. W dźěnsnišnjej rěči te ale so wužiwaja jenož pola woznamjenjow přiwuznistwa, na př. *tjædtjeme* ‘mója mać’, *tjædtjene* ‘mojeje maćerje’, *tjædtjanadth* ‘z twojej maćerju’.

### Adjektiwy

Adjektiwy ma w južnosamišćinje dwě zakładnej formje – *atributiwnu* a *predikatiwnu*, kiž ale so husto njerozeznawaja. Zwjetša adjektiwy so njedeklinuja, jeničke wuwzaće je, hdyž te funguja kaž substantiw, na př. *Kaarreh leah noere* ‘Mužojo su młodźi’, *noere kaarreh* ‘młodźi mužojo’, ale *dah noerh* ‘te młodźi’.

### Werby

Južnosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Na rozdźěl wot substantiwow a adjektiwow maja werby w južnosamišćinje tež formy duala.

Za negaciju werbow wužiwa so wosebity negacijowy werb. W prezensu sćěhuje negacijowemu werbej forma z kóncowku *-h*, na př. *båatam* ‘ja přińdu’, *im båetieh* ‘ja njepřińdu’.

Zestajane formy eksistuja za perfekt a pluskwamperfekt (*Leam tjaaleme* ‘Sym pisał’) a za progresiw (*Leam tjaelieminie* ‘Ja pisam’, posłownje „ja sym pisacy“).

## Syntaks

Normalny słowoslěd w južnosamišćinje je subjekt – objekt – werb, na př. *Dam baakoem im åajaldehtieh* ‘To słowo ja njezabudu’.
 

## Stawizny

Prěni přełožk Biblije do južnosamisčiny wuńdźe 1811. 1957 wuńdźe čitanka za dorosćenych *(„Sámien lukkeme-gärjá“)* a 1993 prěnja čitanka za šulerjow *(„Lohkede Saemien“)*.

Z lěta 1997 wuńdźe raz w kwartalu cyrkwinski časopis *Daerpies Dierie* z nastawkami južnosamisce, norwegsce a šwedsce.

Radijowe programy wusyła norwegski statni sćelak NRK dwójce w tydźenju za 15 minutow, te wospjetuje šwedski SR na slědowacym dnju.

Z lěta 1968 eksistuje w gmejnje Snåsa samiska šula *(Åarjelsaemien skuvle)*, hdźež samišćina bu wučina njajprjedy pak jenož  jako šulny předmjet. Ze spočatka 90ych lět so wuči južnosamišćina tež jako maćeršćina.

Prěnje rěčespytne wopisanje wozjewi norwegski slědźer Knut Bergsland w lěće 1946 *(Røros-lappisk grammatikk)*. Bergsland bě tež w rozsudnej měrje zamołwity za dalše wuwiće južnosamišćiny k spisownej rěči. Najwjetši słownik južnosamiskeje rěče – *Südlappisches Wörterbuch* (3 zwjaski) šwedskeho rěčespytnika Gustav Hasselbrink – wuńdźe w lětach 1981–1985. Słownikaj za dźensnišu spisownu rěč wuńdźeštej w Norwegskej 1993 a w Šwedskej 2007.

## Wotkazy

*

* risten.no – Južnosamiska gramatika 
* Giellatekno – Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
* Åarjelh Faaroe – južnosamiske wusyłanja norwegskeho staneho sćelaka NRK
* Åarjelsaemien – wusyłanja šwedskeho radija

## Nóžki


## Žórła

* 

* 

* 

*