Estišćina

**Estišćina** (estisce *eesti keel*) je rěč baltiskofinskeje hałuzy finougriskich rěčow, a słuša tuž do swójby uralskich rěčow. Estišćina je přiwuzna z finšćinu a zdalenje tež z madźaršćinu. K skupinje finskich rěčow słušeja tež někotre małe rěče, na přikład liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estišćina njeje přiwuzna z rěčemi susodnych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kotrež słušeja k indoeuropskim rěčam. 

Estisce rěči wokoło 1,1 milion ludźi, wjetšina z nich (něhdźe 950.000) bydli w Estiskej. Estišćina je jenička hamtska rěč w Estiskej a jedna ze 24 hamtskich rěčow Europskeje unije.

## Alfabet a wurjekowanje

W estišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami *õ* , *ä* , *ö* , *ü* . W cuzych słowach wužiwaja tež pismiki *š*, *z* a *ž*. W alfabetiskim porjedźe sćěhuja *õ, ä, ö, ü* za pismikom *v* na kóncu alfabeta, *š, z* a *ž* sćěhuja za *s*.

### Wokale

Tabela pokazuje jenož kajkosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźělne dołhosće.

Nimo jednorych wokalow eksistuje hišće wulka ličba diftongiskich wjazanjow:
*ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi*.

Rěčna norma žada, zo slěd *üü* so jako  wurjekuje. 

Při wupadźe konsonantow nastawaja hišće dalše diftongi, kiž w njezměnitych zdónkach njewustupuja: *öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa*.

### Konsonanty

Typiska wosebitosć estišćiny je rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho) tak pola konsonantow tak pola wokalow, na př. *koli*  ‘čapor’ – *kooli*  ‘šule’ (genitiw singulara) – *kooli*  ‘šulu, do šule’, *kanu*  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – *kannu*  ‘kany’ (genitiw singulara) – *kannu*  ‘kanu’ (partitiw singulara). Prawopis rozdźěl mjez dołhim a předołhim schodźenkom njepokazuje, wuwzaće su rjady  –  – ,  –  –  a  –  – , hdźež pisaja *b – p – pp, d – t – tt* a *g – k – kk*.

Palatalizaciju konsonantow w pismje njewoznamjenjeja.

Na rozdźěl wot finšćiny nima spisowna estiska rěč wokalnu harmoniju. W někotrych narěčach je wokalna harmonija tola hišće zachowana (na př. južnoestisce *külä* ‘wjes’, *tervüs* ‘strowosć’, spisowna rěč *küla* a *tervis*).

### Stopnjowa změna

Kaž tež druhe finsko-samiske rěče (nimo wepšćiny a južnosamiskeje rěče) pokazuje estišćina t. mj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wot finšćiny podleža tej w estišćinje wšě wokale a konsonanty, na př. *kapp*  ‘kamor’ (nominatiw singulara) – *kapi*  ‘kamora’ (genitiw singulara) – *kappi*  ‘do kamora’ (illatiw singulara), *samm*  ‘kročel’ (nom. sg.) – *sammu*  ‘kročele’ (gen. sg.) – *sammu*  ‘kročel’ (par. sg.), *tool*  ‘stólc’ (nom. sg.) – *tooli*  ‘stolca’ (gen. sg.) – *tooli*  ‘stólc’ (par. sg.). Často při tym jednotliwe konsonanty wupaduja a wokolnej wokalej so znižujetej: *uba*  ‘buna’ (nom. sg.) – *oa*  ‘buny’ (gen. sg.) – *uba*  ‘bunu’ (par. sg.), *tigu* ‘šlink’ (nom. sg.) – *teo* ’šlinka’ (gen. sg.) – *tigu* ’šlinka’ (par. sg.).

## Gramatika

### Substantiwy a adjektiwy

Estišćina ma 14 padow a dwaj numerusaj, ale nima žadyn genus. 

Partitiw słuži k zwuraznjenju dźělneho subjekta, na př. *Lapsed on tänaval* ‘Dźěći su na dróze’ (wěste dźěći), ale *Tänaval on lapsi* ‘Na dróze su dźěći’ (někajke, njeznata syła). W mnohich padach słuži partitiw jako pad njeposrědneho objekta, wosebje z werbami zaznaća, na př. *Ma näen autot* ‘Ja widźu awto’. Z druhimi werbami zwuraznja partitiw njedospołnosć jednanja, tak *Ma söön torti* ‘Ja jěm tortu’, ale *Ma sõin tordi ära* ‘Ja sym tortu zjědł’. Partitiw sćěhuje tež numeralam nimo *üks* ‘jedyn’: *üks raamat* ‘jedna kniha’, ale *kaks raamatut* ‘dwě knize’, *kümme raamatut* ‘dźesać knihow’ atd. 

Wulki dźěl substantiwow móže tworić plural tak z kóncowku *-de-* tak z kóncowku *-i-* (kiž móže tež formu *-e-* abo *-u-* měć).

Deklinacija adjektiwow je jenaka kaž ta substantiwow.

### Werby

Estiski werb ma dwaj numerusaj (singular, plural), tři wosoby (1., 2., 3.), štyri časy (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a štyri modusy (indikatiw, kondicional, imperatiw a *modus obliquus*). Estišćina ma dwaj infinitiwaj, jedyn na *-ma* a jedyn na *-da*: *Ma tahan lugeda* ‘Ja chcu čitać’, ale *Ma hakkan lugema* ‘Ja započnu čitać’.

Tak mjenowany *modus obliquus* (kóncowka *-vat*) zwuraznja, zo rěčnik je wobsah prajeneho jenož słyšał a nic sam dožiwił, na př. *Poiss loeb* ‘Hólc čita’, ale *Poiss lugevat* ‘Hólc pječa čita’.

Při negaciji werba so wužiwa njezměnita partikla *ei*, za kotrejž sćěhuje forma werba bjez kóncowki: *(ma) loen* ‘(ja) čitam’, ale *ma ei loe* ‘ja nječitam’. W imperfekće sćěhuje partikli forma participa na *-nud*: *ma ei lugenud* ‘ja nječitach’.

## Słowoskład

Najwjetši dźěl słowoskłada estišćiny je uralskeho abo finougriskeho pochada. Z 13. lětstotka je estišćina ale tež přewzała wulku ličbu słowow z němčiny (najprjedy z delnjoněmčiny, pozdźišo z wysokoněmčiny), na př. *müts* ‘čapka’, *kool* ‘šula’, *köök* ‘kuchnja’, *nööp* ‘knefl’, *naaber* ‘susod’ a *kleit* ‘šat’, *tudeng* ‘student’, *tisler* ‘blidar’, *liiderlik* ‘njerodny’, *rehkendama* ‘ličić’. 

Wjazanja ze prepozicije a werba pochadźeja w estišćinje tež zwjetša z němčiny, na př. *ette tulema* ‘stać so’ (< něm. *vorkommen*), *juurde võtma* ‘přiběrać’ (< něm. *zunehmen*) abo *läbi kukkuma* ‘přepadnyć’ (<něm. *durchfallen*).

Wosebitosć estišćiny je tworjenje neologizmow bjez přikłada w druhich rěčach, tak na př. *relv* ‘bróń’, *laup* ‘čoło’, *raal* ‘komputer’ abo *rula* ‘skateboard’.

## Stawizny

Najstarše dokłady estišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje *(Henrici Chronicon Livoniae)* wot 1224–1227, prěni tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do kónca 19. lětstotka měješe estišćina dwě rozdźělnej formje spisowneje rěče – sewjeroestišćinu (t. mj. rěč Tallinna) a južnoestišćinu (t. mj. rěč Tartu’a).

Pisanje staršich tekstow złožowaše so na principy němskeho prawopisa, přez čož na př. rozeznawanje dołhosćow njebě móžno – słowo *kalla* móžeše stać za  (‘ryba’, dźensa *kala*) abo  (‘lij’, dźensa *kalla*).

## Wotkazy