open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parcowski jězor

**Parcowski jězor** ( *Partwitzer See*) je kumštny jězor we Łužiskej jězorinje, něhdźe dźesać kilometrow sewjerozapadnje wot Wojerec. Wjetši dźěl jězora leži w Sakskej na teritoriju gmejny Halštrowskeje Hole a mjeńša časć w Braniborskej. Parcowski jězor ma přestrjeń wot 11,2nbsp;km² a maksimalnu hłubokosć wot 41 metrow. 

Jeničke sydlišćo při brjoze jězora su Bjezdowy. Jězor bu po něhdyšej serbskej wjesce Parcow pomjenowany.

## Žórła


## Wotkaz
Brunica

**Brunica** abo **brune wuhlo** je brunočorna sedimentna kamjenizna. Wužiwa so předewšěm jako paliwo. We Łužicy namaka so najwjetši brunicowy rewěr w dźensnišej Němskej. Wot 1930tych lět sem bu wjace hač 70 łužiskich wsow brunicy dla wotbagrowanych.

## Dobywanje brunicy

## Wotkazaj

* Beno Knebel: ''Geologija łužiskeje brunicy''. W Rozhledźe 9/2009 (webarchiw)
Lipšćanska uniwersita

**Lipšćanska uniwersita** ( *Universität Leipzig*,  *Alma mater lipsiensis*)  je sakska uniwersita w Lipsku. Wona bu załožena 2. decembra 1409 a je tuž po Heidelbergskej druha najstarša uniwersita na dźensnišim teritoriju Němskeje. Wot 1953 do 1990 rěkaše wona *Karla Marxowa uniwersita Lipsk*.

Lipšćanska uniwersita je wot lěta 1951 stejišćo jeničkeho instituta za sorabistiku na swěće.

W zymskim semestrje 2017/18 měješe uniwersita někak třiceći tysac studentow.

## Wotkazaj

*  Oficialne websydło
Syrenie Stawy

**Syrenie Stawy** (něhdyši *Park Arendta*) je mjeno skupiny słódkowódnych jězorow w Lěsnym Arkońskim Parku w pólskim měsće Šćećinje, něhdźe tři kilometry wot měšćanskeho centruma. Wodu jemu zastaruje rěčka Osówka. Syrenie Stawy leža blisko kupanskeho městna Arkonka. Přepytowanje bakterijow z wody pokaza, zo su Syrenie Stawy jara brudne, dokelž so tu wotwody wuliwaja.

## Žórła


## Wotkaz
1409

## Podawki
* 18. wulkeho róžka: čěski kral Václav IV. wuda w Kutnej Horje *[[Kutnohorský dekret]]*
* 9.požnjenca: Bamž Aleksander V. přizwoli załoženje Lipšćanskeje uniwersity
* 2. hodownika: Lipšćanska uniwersita bu załožena

## Wotkaz
Kutná Hora

**Kutná Hora** ( *Kuttenberg*) je wokrjesne město w Čěskej republice. Ma někak jedynadwaceći tysac wobydlerjow.

Město je so w 11. lětstotku załožiło jako sydlišćo hórnikow a wuwiwaše so kónc 13. lětstotka k jednomu z najwuznamnišich a najbohatšich městow w Čechach. Dźensa słuša stare město Kutneje Hory k swětowemu herbstwu UNESCO.

## Žórła


## Wotkaz
Sobołsk

**Sobołsk** ( *Zoblitz*) je najzapadniši měšćanski dźěl Rychbacha w sakskej Hornjej Łužicy a leži w Zhorjelskim wokrjesu pod Hrodźišćom.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Zebelusk* je z lěta 1345. W lěće 1884 měješe Sobołsk po Mukowej statistice 260 wobydlerjow, mjez nimi 18 Serbow (7&nbsp;%). Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.

## Wobchad
Blisko Sobołska je zastanišćo železniskeje čary Drježdźany–Zhorjelc a južnje Sobołska běži zwjazkowa dróha 6.

## Žórła


## Wotkaz
Zoblitz

**Zoblitz** je němske mjeno za:
* Sobołsk, měšćanski dźěl Rychbacha
* Sobolkecy (pólsce *Sobolice*), wjes w pólskej gmejnje Přibuz
Hroch

**Hroch** (*Pisum*) je ród ze swójby łušćinowcow  (*Fabaceae*).

## Systematika
Ród *Pisum* słuša k tribusej Fabeae (syn.: Vicieae) w podswójbje  Faboideae znutřka swójby Fabaceae . 

Mjeno roda *Pisum* bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w *[[Species Plantarum]]*, 2, S. 727  najprjedy wozjewjene. Typusowa družina je *Pisum sativum* L..
K rodej *Pisum* aktualnje słušatej jenož dwě (abo tři) družinje , :

* (*Pisum fulvum*)  Sm.
* Zahrodny hroch (*Pisum sativum*)
** *Pisum sativum* subsp. *abyssinicum* (A.Braun) Govorov  
** *Pisum sativum* subsp. *asiaticum* Govorov
** *Pisum sativum* subsp. *elatius* (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn.: Mit drei Varietäten:
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* var. *brevipedunculatum* P.H.Davis & Meikle
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn. var. *elatius* 
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* var. *pumilio* Meikle
** *Pisum sativum* L. subsp. *sativum*: Z třomi warietetami:
*** Rólny hroch *Pisum sativum* subsp. *sativum* var. *arvense* (L.) Poir.
*** *Pisum sativum* subsp. *sativum* var. *macrocarpon* Ser.
*** *Pisum sativum* subsp. *sativum* L. var. *sativum* 
** *Pisum sativum* subsp. *transcaucasicum* Govorov

Wšě družiny, poddružiny a warjetety wobsedźa chromozomowu sadu wot 2n = 14 a su dospołnje płódne  mjez sobu křižujomne.

## Nóžki
Mortwe morjo

**Mortwe morjo** (hebrejsce *יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח*, : „słone morjo“ abo „słony jězor“, arabsce *البَحْر المَيّت‎* : „mortwe morjo“) je bjezwottokowy jězor na hranicy Israela a Jordaniskeje. Jeho brjóh je 422 metrow pod hładźinu oceana — je to najniše suche městno na Zemi. Ma wysoku sólnosć wot 33,7%.

## Wotkaz
Šešow

**Šešow** ( *Zescha*) je wjes w sakskej Hornjej Łužicy a leži w Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1978 słuša k Njeswačanskej gmejnje. Leži 145 metrow nad mórskej hładźinu, štyrnaće kilometrow na sewjerozapad wot Budyšina blisko rěčki Čornica. Susodnej wsy stej Njeswačidło (na juh) a Niža Wjes (na sewjer).

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Zchesschow* pochadźa z lěta 1357. 

Wot lěta 1890 měješe wjes zastanišćo při železniskej čarje Budyšin–Rakecy, kotraž wjedźeše wot 1908 dale hač do Wojerec. W lěće 1999 zastajichu wosobowy wobchad a 2001 so čara zawrě.

### Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice měješe Šešow we 1880tych lětach cyłkownje 285 wobydlerjow, z nich 267 Serbow (94 %) a 18 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 44,7 %.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 309 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 43,3 lět (Sakska: 46,4).

Ewangelscy Šešowčenjo přisłušeja Njeswačanskej wosadźe.

## Ležownostne mjena
Arnošt Muka je slědowace Šešowske ležownostne mjena w swojej *Statistice* zapisał: Wjelkownja, Krušwy, Włohi, Sedlišća, Smohi, Wumjeńki, Brylowka, Fijany a Kóčowski hat. Michał Rostok naliči 1887 přidatnje: Hajki, Na hórkach, Za rěku, W Arabiskej.

## Wosobiny
* Helmut Rychtar (1942–2022) – serbski dramaturg, awtor a rozhłosownik

## Žórła


## Wotkaz
Čorny Chołmc

**Čorny Chołmc** ( *Schwarzkollm*) je hornjołužiska wjes na sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1996 k Wojerecam a ma  wobydlerjow. Nadregionalnje znaty je Krabatowy młyn při južnej kromje wsy.

Leži dźesać kilometrow zapadnje Wojerowskeho stareho města we wysokosći 124 metrow nad mórskej hładźinu. Susodne sydlišća su Lipoj-Tornow na zapadźe, Łuty na sewjerozapadźe, Lubuš na sewjeru kaž tež Narć a Brětnja na wuchodźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Colmen* je z lěta 1360. Přez lětstotki słušeše wjes k Wojerowskemu stawowemu knjejstwu.

### Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 424 wot cyłkownje 438 Čornochołmčanow serbsce. W cyłej Chołmčanskej wosadźe chodźachu 952 wosadnych k serbskej a jenož 24 k němskej spowědźi.

Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 41,1 %.

## Wosobiny
* Michał Frencel (1667–1752), farar a basnik; 1695–1725 w Čornym Chołmcu
* Salomon Bohuchwał Frencel (1701–1768), farar, spisaćel a chronikar; narodźeny we wsy
* Dabit Boguwěr Głowan (1788–1865), wučer, pedagoga a spisowaćel; narodźeny we wsy
* Jeremias Bogusław Głowan (1785–1854), wučer, přećiwnik serbšćiny w šulach; narodźeny we wsy
* Handrij Mehliš (1721–1790), farar a pěsnjer; 1760–90 farar w Čornym Chołmcu
* Mathilda Stangec-Fiedlerjowa (1840–1871), spěwarka a mandźelska Korla Awgusta Fiedlerja; narodźena w Čornym Chołmcu
* Matej Ungar (1863–1939), ratar, pčołar a ludowy basnik z Čorneho Chołmca

## Žórła


## Wotkazaj

* ''Pjeć starych jutrownych kěrlušow z Čorneho Chołmca''. Napisane 1879 (digitalizat)
Hórnikecy

**Hórnikecy** ( *Knappenrode*) su sydlišćo  w sakskej Hornjej Łužicy a leža w Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1994 słušeja k Wojerecam. Leža na brjoze Hórnikečanskeho jězora, něhdźe dźesać kilometrow juhowuchodnje Wojerowskeho centruma, 123 metrow nad mórskej hładźinu.

Susodnej wsy stej Koblicy na juhu a Mučow na zapadźe. Juhowuchodnje sydlišća – za „energijowej fabriku“, něhdyšej briketownju – nadeńdźe so Ćaplacy jězor.

## Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako *Werminghoff* je z lěta 1914 − wjes bu tehdy załožena jako dźěłaćerske sydlišćo k wudobywanju brunicy z bliskeje jamy. Po Druhej swětowej wójnje dósta w lěće 1950 swoje dźensniše mjeno.

W lěće 1956 rěčachu w Hórnikecach 7,2 % wobydlerstwa serbsce.

## Žórła


## Wotkazaj

* Knappenrode.de
Jězončik

**Jězončik** (*Prunella*, syn.: *Brunella* Mill., *Prunellopsis* Kudô) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*). Druhej serbskej mjenje stej **jěžončik**,  **brunawka**.

Wobsahuje sćěhowace družiny:
* Běły jězončik (*Prunella laciniata*)
* Mały jězončik (*Prunella vulgaris*)
* Wulki jězončik (*Prunella grandiflora*)

## Nóžki
Stary Lubolń

**Stary Lubolń** ( *Altliebel*) je hornjołužiska wjes a gmejnski dźěl Rěčic w Zhorjelskim wokrjesu. Prěnjotna wjes bu w lětach 1993–95 dla wudobywanja brunicy w Rychwałdskej jamje wottorhana a po lěće 2010 wotbagrowana.

Po přesydlenju wobydlerstwa so w lěće 1617 prěni raz naspomnjeny gmejnski dźěl Napadź do „Stary Lubolń“ přemjenowa. Po hamtskich ličbach mějachu so jenož 18 wobydlerjow přesydlić, při čimž bě pak wjetšina ludnosće wjesku hižo w lětach do toho wopušćiła. Tak běchu 1964 hišće 196 ludźi w Lubolnju bydlili.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje sydlišća jako sydło wěsteho knjeza *Lorencz de Lobelin* je z lěta 1395. Hač do 20. lětstotka běše tu ryćerkubło, kotrež słušeše pak hižo wot lěta 1695 do Mužakowskeho stawoweho knjejstwa. Do toho běše znajmjeńša wot 1398 do 1663 zemjanska swójba Metzradt z knjezom nad Lubolnjom.

Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 126 wot cyłkownje 138 Starolubolnjanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 13,8 %.

Wot lěta 1858 słuša Stary Lubolń k Rychwałdskej ewangelskej wosadźe, do toho do Dubca. Změna bu přewjedźena, dokelž so wot tutoho lěta w Dubčanskej cyrkwi hižo serbsce njeprědowaše, mjeztym zo bě Lubolnjanske wobydlerstwo hišće nimale dospołnje serbske.

Hač do lěta 1973 tworješe wjeska samostatnu gmejnu, wot 1938 z wjesnym dźělom Nowy Lubolń.

Historiska hajnkownja, jeje bróžnja kaž tež bróžnja něhdyšeho kubła přesadźichu so w lětomaj 1994/95 do muzejoweho sydlišća „Erlichtowy dwór“ w Rěčicach.

## Žórła
* 


## Wotkaz
Stare Bjenaćicy

**Stare Bjenaćicy** ( *Altbernsdorf auf dem Eigen*) su měšćanski dźěl Bjenadźic w sakskej Hornjej Łužicy a leža w Zhorjelskim wokrjesu.

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Bernhardistorf* je z lěta 1234.

## Žórła
Lubata

**Lubata** (prjedy tež *Lubotna*;  *Löbauer Wasser*) je rěčka w Hornjej Łužicy. Wona nastanje južnje Lubija ze Swóńčanskeje a Kundračanskeje wody, běži mjez druhim přez Lubij, Wóspork, Hrodźišćo, Bart a Hućinu a wuliwa so do Sprjewje blisko Lemišowa. Najwjetši přitok je 58 km dołheje rěki je so w bliskosći Čornoboha wužórlaca Kotołka.

Pola Korec a Hrodźišća je Lubata hłubokej skale wuhrjebała.

*Hlej tež:* Nastawki wo při Lubaće ležacych sydlišćach
 

## Literatura
* 

## Wotkaz
Bart

**Bart** ( *Baruth bei Bautzen*) je wjes w sakskej Hornjej Łužicy. Leži w Budyskim wokrjesu a słuša wot lěta 1994 k Malešanskej gmejnje. 

## Geografija
Wjes leži pjatnaće kilometrow na sewjerowuchod wot Budyšina w nižinje Lubaty we wysokosći 152 metrow nad mórskej hładźinu. Susodne wjeski su Dubrawka na sewjerowuchodźe, Brězecy a Chortnica na juhowuchodźe, Rakojdy na juhozapadźe, Přiwćicy na zapadźe a Bukojna na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena w Barće: Prašica, Ćichowc, Čertownja, Grodźiško, Hajk, Žmoł, Kruwjace kerki.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza *Henricus de Baruth* pochadźa z lěta 1234. W slědowacych lětstotkach wuwi so Bartske ryćerkubło k jednemu z najwjetšich knjejstwow Budyskeho kraja.

Wot lěta 1903 měješe Bart dwórnišćo při železniskej čarje Lubij–Bart, kotraž so 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě. Wotrězk Bart–Radwor wužiwaše so hišće hač do 1994 za nakładowy wobchad, wosebje z Bartskeje bazaltownje.

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 523 wobydlerjow, mjez nimi 425 Serbow (81&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot 54,6&nbsp;%.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 432 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 46,6 lět (Sakska: 46,4).

### Wosada
Do Bartskeje ewangelskeje wosady – dźensa z dźělom wulkowosady Hrodźišćo – słušeja nimo Barta wjeski Bukojna, Dubrawka, Stróža a Zubornička.

## Kubłanje
W Barće wobsteji zakładna šula, na kotrejž so tež serbšćina wuwučuje.

## Wosobiny
### W Barće so narodźili
* Bohuměr Ludovici (1670–1724) – wučer, teologa a spisowaćel
* Bjedrich Adolf Klin (1792–1855) – rěčnik
* Jan Mjerwa (1802–1879) – farar, regionalny slědźer a publicist
* Michał Awgust Kral (1836–1905) – wučer, spisowaćel a ilustrator
* Ernst Wjezar (1890–1959) – serbski ewangelski farar
* Frank Stübner (1954–2017) – nakładnik a komunalny politikar

### W Barće skutkowali
* Jurij Ludovici (1619–73) – farar, rěčespytnik, basnik, awtor najstaršeje gramatiki hornjoserbšćiny; 1648–73 Bartski farar
* Handrij Gědan (1728–83) – wučer, kantor, spisaćel nabožinskich spisow; 1764–83 wučer w Barće
* Korla Herman Robert Rjeda (1816–1900) – farar a prěni serbski protykar; 1863–1890 Bartski farar
* Jěwa Wórša Lanzyna (1928–2020) – molerka, grafikarka a keramikarka; bydleše a dźěłaše w Barće

*Za dalšich fararjow hlej zapisk wo [[Bartska cyrkej|Bartskej cyrkwi]].*

## Literatura
* 
* Marko Grojlich: *Mjez horami a holu. Wjesne zapiski.* LND, Budyšin 1998, str. 22–24

## Žórła


## Wotkaz
Dubja

**Dubja** (tež *Damna*,  *Dahme*) je rěka w braniborskej Delnjej Łužicy. Je 95 kilometrow dołha a wuliwa so w Berlinje-Kopjeniku wotlěwa do Sprjewje.

Hač do lěta 1938 rěkaše wotrězk mjez Seddinskim jězorom a Sprjewju tež *Wendische Spree* („serbska Sprjewja“).

Městačka při Dubi su Gólišyn, Serbski Bukojc a Parsk. Wódrino-Sprjewiny kanal zwjazuje Dubju ze Sprjewju blisko Přibora.

## Žórła


## Wotkaz
Dahme

**Dahme** je mjeno

* rěki w Braniborskej, přitoka Sprjewje – hlej Dubja
* městačka w braniborskim wokrjesu Teltow-Fleming – hlej Damna
* gmejny w Schleswigsko-Holsteinskej – hlej Dahme (Holsteinska)
Čorny Šepc

**Čorny Šepc** ( *Schwarzer Schöps*) je hornjołužiska rěčka, kotraž běži přez Zhorjelski wokrjes we wuchodnej Sakskej. Wona je 67 kilometrow dołha, wužórli so blisko Załomja pod Hrodźišćom zapadnje Zhorjelca a wuliwa so wotprawa do Sprjewje zapadnje wot Sprjowjow. Přestrjeń jeho přitočnišćo wučinja 675 km².

Po swojim hornim běhu přeběži rěčka mjez druhim wsy Měrjow, Nieder Seifersdorf a Němske Jenkecy. Za Jenkecami ćeče do Kwětanečanskeho spjateho jězora, natwarjeneho w lěće 1972. Za rěčnej zawěrje leži wjeska Sprjojcy, hdźež zastupi Šepc do hornjołužiskeje holanskeje a hatoweje krajiny. Pola Chrjebje wužiwa so woda Čorneho Šepca za zastaranje tamnišich rybnikow. Pola Rychwałda wuliwa so z wuchoda pochadźacy Běły Šepc. Prěnjotnje bě zjednoćenje wobeju Šepcow hakle za Rychwałdom, tamle bu pak běh wobeju rěkow dla Rychwałdskeje brunicoweje jamy přepołoženy. W poměrnje přirodnym stawje ćeče zjednoćeny Šepc přez Krynhelecy a Hamor, doniž so pola Sprjowjow do Sprjewje njewuliwa.

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Běły Šepc

**Běły Šepc** ( *Weißer Schöps*) je rěčka w Sakskej we Zhorjelskim wokrjesu. Wužórli so blisko Lubija a wuliwa so pola Rychwałda do Čorneho Šepca.

Wot swojeho žórła pola Němskich Pawlec njedaloko Rychbacha ćeče rěčka najprjedy do sewjerowuchodneho směra přez Markoćicy a wuchodnje Limasa do Kodrec. Dalše wjetše wsy při srjedźnym běhu su Hórka, Wosečk a Wosečk.

## Přepołoženje rěčnišća

W zwisku z rozšěrjenjom Rychwałdskeje brunicoweje jamy so rěčnišćo mjez 2011 a 2014 znowa přepołoži. 

Wot Rěčic so Běły Šepc přez Wjerto, Nowy Lubolń, Hamoršć a Napadź južnje jamy nimo wjedźe. Při tym dyrbi so dźěl rěčneho běha přirodźe blisko přetworić. Wuliw do Čorneho Šepca budźe po skónčenju přepołoženja trochu južnišo prěnjotneho wuliwa před Rychwałdom.

## Žórła


## Wotkaz
Zběhowc

**Zběhowc** (*Ajuga*) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Družiny su jednolětne hač wjacelětne zela.

Stołpik často je ležacy.

Łopjena su zwjetša hrubje zubate.

Kćenjowe mutlički steja w rozporach a su často ke kłosojtym kwětnistwam zjednoćene. Kćenja su módre, běłe, čerwjene, rědko žołte. Hornja hubka je jara krótka.

## Rozšěrjenje
Družiny su w měrnych regionach cyłeho swěta rozšěrjene.

## Družiny (wuběrk)
Wobsahuje sćěhowace družiny:
* japanski zběhowc (*Ajuga japonica*)
* jehłancojty zběhowc (*Ajuga pyramidalis*)
* kosmaty zběhowc (*Ajuga genevensis*)
* łažawy zběhowc (*Ajuga reptans*)
* ležacy zběhowc (*Ajuga decumbens*)
* žołty zběhowc (*Ajuga chamaepitys*)

## Nóžki


## Žórło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, strona 174 

## Eksterne wotkazy

* Flora of China - Ajuga
Bělno

**Bělno** ( *Běła*,  *Biehlen*) je wjes w sewjernej Hornjej Łužicy, kotraž słuša do Rólanskeho hamta w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži při Čornym Halštrowje juhozapadnje Złokomorowskeho jězora.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Belhen* pochadźa z lěta 1398. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 240 wobydlerjow, mjez nimi 15 Serbow (6 %).

## Žórła


## Wotkaz
Čorna Woda

**Čorna Woda** ( *Schwarzbach*) je wjes a gmejna w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a słuša k Hornjej Łužicy. Leži dźesać kilometrow na juh wot Złeho Komorowa. Ke gmejnje słuša gmejnski dźěl Bělno.

Gmejna je dźěl Rólanskeho hamta.

## Žórła


## Wotkazy
Lupina

**Lupina** (*Lupinus*) je ród ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:
* Běła lupina (*Lupinus albus*)
* Wjelełopjenkata lupina (*Lupinus polyphyllus*)
* Wulkołopjenata lupina (*Lupinus angustifolius*)
* Žołta lupina (*Lupinus luteus*)

## Nóžki
Faravahar

**Faravahar** abo *Farohar, Firavarti a Fravahar* je symbol zoroastrizma, religija, kotraž je w dźensničej Iranje nastał a je so wot profeta Zarathustra załožił. 

Faravahar je w zoroastriskej wěrje symbol ducha, kotryž by hižo před narodźenjom a tež po smjerći čłowjeka dale eksistować mał, štož kruh (rynka) wokoło tyłowa Faravahara symbolizuje.

Tutón symbol pak so njesmě jako wobraz Ahura Mazda (Bóh) wobhladać. W starej Iranskej njebě žane podobizny wot Ahura Mazda, ale so symbol swětła resp. wohenja za njeho wuběraše.
Symbol ducha, Faravahar, pokaza napřećiwnje skutkowace mocy, kotrež so wot wjele tak rozumja, zo Ahura Mazda, tuž Bóh, z Ahriman, złemu, stajnje je w boju.
Bukow

**Bukow** ( *Hohenbocka*) je wjes a gmejna w Braniborskej, słuša pak k Hornjej Łužicy. Ma něhdźe tysac wobydlerjow a je dźěl Rólanskeho hamta.

Bukow mjezuje na Hóznju (měšćanski dźěl Złeho Komorowa) a leži něhdźe dźesać kilometrow na juh wot centra Złeho Komorowa.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Vockaw* pochadźa z lěta 1495. Hač do lěta 1823 prědowachu Bukowscy fararjo w tamnišej ewangelskej cyrkwi tež serbsce. Hodźijski farar Jaroměr Hendrich Imiš dźerži w lěće 1865 hišće raz serbskorěčne misionske prědowanje w Bukowje.

## Wosobiny
* Kryšan Bjedrich Faber (1682–1748) – farar a zběrar serbskich knihow; narodźeny w Bukowje

## Žórła


## Wotkaz
Mnišonc (hora)

**Mnišonc** (tež *Mnišonska hora*; ) je 448&nbsp;metrow wysoka hora we Łužiskich horach. Wón namaka so w Budyskim wokrjesu w Sakskej, přibližnje tři kilometry sewjernje wot Wjelećina. Na wjeršku Mnišonca steji hórska chata z wuhladowej wěžu a wusyłanski sćežor firmy Deutsche Telekom.

## Mjeno
Najstarše znate pomjenowanje hory běše *Wetzkischer Wald* abo tež *Wilthener Berg* (Wjelećanska hora). W lěće 1558 załožichu klóšter a pozdźišo tež wjes Mnišonc (Mönchswalde) a hórka poča so po njej mjenować Mnišonc, resp. Mönchswalder Berg. Němske mjeno wobsteji ze słowow *Mönch* (mnich), *Wald* (lěs) a *Berg* (hora), serbske mjeno wotwodźuje so potom tež wot słowa mnich.

## Přirodne poměry
Južny a zapadny dźěl hory a tež wjeršk leži na teritoriju města Wjelećina, sewjerne skłoniny přisłušeja gmejnje Hornja Hórka (wjesne dźěle Hornja Hórka, Mnišonc a Debsecy) a wuchodny Budestečanskej gmejnje (wjesny dźěl Zahor) a městu Šěrachow-Korzym (měšćanski dźěl Bójswecy). Mnišonc přisłuša němskemu dźělej Łužiskich horow a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory. Na zapadźe na Mnišonc nawjazuje Adlerberg (434&nbsp;m) a na wuchodźe Słónčna hora (384&nbsp;m). Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty granodiorit a žiłka dolerita. Najrozšěrjeniši pódowy typ je bruna póda a dale tež wustupuje pseudoglej a glej hač koluvisol. Na sewjerozapadnej skłoninje žórli Mnišonska rěčka, pola južne skłoniny běži Butřanka a pola wuchodnej Sprjewja. Cyła hórka słuša k přitočnišću Łobja a Sewjerneho morja. Přewažny dźěl hory je zalěsnjeny lisćowym hač měšanym lěsom. Mnišonc leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

## Wuhladna wěža a hórska bawda
W lěće 1884 załoži so Budyske hórske towarstwo w Sprjewinym dole (*Bautzener Gebirgsverein im Spreetal*), kotrež započa wuhladnicu a hórsku bawdu twarić. Zakładny kamjeń twara połožichu 1.&nbsp;meje 1884 a swjatočnje 23.&nbsp;septembra 1885 wotewrěchu. Wuhladna wěža je 23&nbsp;metrow wysoka a 104&nbsp;schodow na nju wjedźe. W 80.&nbsp;lětach 20.&nbsp;lětstotka dyrbješe so rozpadana wuhladna wěža zawrěć, w lěće 1995 pak přeńdźe cyłkowne saněrowanje a so znowa wotewrě. Hórska bawda je w šwicarskim stilu natwarjena.

## Rozhlad
Najlěpši rozhlad ma wopytowar wot wuhladoweje wěže. Wot tam su Łysa, Jedlová, Motydłowska wyšina, Wulki Pichow a Sokolnik kaž tež Hamorska milinarnja widźeć. Při dobrym wjedrje móžeš w dalinje tež Kyrkonoše z wjerškom Sněžki, Jizerske horiny, Jěšćed a někotre wjerški Sakskeje Šwicy spóznać.

## Galerija

25829-Bautzen-1932-Blick über Großpostwitz nach dem Mönchswalder Berg-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Pohladnica z&nbsp;lětom 1932
15080-Mönchswalde-1912-Mönchswalder Berg-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Wuhledowa wěža a&nbsp;hórska bawda na&nbsp;pohladnicy z&nbsp;lětom 1912
Wulki Pichow, Mnišonc, Słónčna hora 02.jpg|Pohlad z&nbsp;Běłobóha


## Žórła


## Literatura
* 
## Wotkazaj
* 
* Mapy.com: pućowanska karta , Mnišonc a wokolina
Mnišonc

**Mnišonc** je pomjenowanje:

* wsy w gmejnje Hornja Hórka w Budyskim wokrjesu, hlej Mnišonc (Hornja Hórka) ( *Mönchswalde*)
* hory we Łužiskich horach Budyskeho wokrjesa, hlej Mnišonc (hora) ( *Mönchswalder Berg*)
Wulki Pichow

**Wulki Pichow** () je 498&nbsp;metrow wysoka hora we Łužiskich horach. Wón namaka so w Budyskim wokrjesu w Sakskej, přibližnje štyri kilometry sewjerowuchodnje wot Wjazońcy a tři kilometry juhowuchodnje wot Huski. Na wjeršku Wulkeho Pichowa stejitej hórska korčma a wusyłanski sćežor firmy Deutsche Telekom.

## Přirodne poměry
Južne a juhowuchodne skłoniny a tež wjeršk leža na teritoriju města Wjelećina (měšćanskej dźělej Tućicy a Wjelećin), sewjerny dźěl hory pak słuša gmejnje Dobruša-Huska (gmejnskej dźělej Drječin a Warnoćicy). Hora přisłuša sakskemu dźělej Łužiskich horow a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory. Sewjerozapadnje pod horu skónči so Łužiske hory a započina so najwuchodniši cyp Zapadołužiskeje pahórčiny. Na juhu nawjazuje Darinska hora (491&nbsp;m) a na sewjeru Kapałowa hora (354&nbsp;m). Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty granodiorit a tež žiłka dolerita. Na sewjerozapadnej skłoninje namaka so zawrjena skała a mjeńši skała leži njedaloko wjerška. Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna bruna póda a w delnich dźělach skłoninow namakaja so tež eroděrowana parabruna póda, regosol a pseudoglej. Južnje pod horu wužórli so a ćeče na wuchod Butřanka a sewjernje pod horu wužórli so Langes Wasser. Wobě rěčce słušatej k přitočnišću Sprjewje, jeničce juhozapadna skłonina słuša k přitočnišću Wjazońcy. Cyła hora tuž słuša k přitočnišću Łobja a z tym Sewjerneho morja. Wjetšina hory je přewažnje porosćena z měšanym lěsom. Wulki Pichow leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory a w europsce wuznamnej kónčinje *Bukowa lěsna kónčina Wjelećin*.

## Žórła


## Literatura
* 
## Wotkazaj
* 
* Mapy.com: pućowanska karta, Wulki Pichow a wokolina
Łysa

**Łysa** ( *Lausche*,  *Luž*) je hora w Žitawskich horinach runje na němsko-čěskej hranicy blisko Wulkeho Šunowa. Wona je 793 metrow wysoka a tuž najwyša hora w Němskej wuchodnje Łobja, najwyši dypk w němskim dźělu Hornjeje Łužicy a zdobom najwyši wjeršk Łužiskich horin. Najwyši dypk cyłeje Hornjeje Łužicy nadeńdźe so pak na 1072 metrach při Taflowym kamjenju pod wjerškom hory Smrk w Jizerskich horinach.

## Wotkaz
Połmjechke znamjo

**Ҍ, ҍ** (połmjechke znamjo) je kyriliski pismik wužiwany w kildino-samskej rěči pokazujo palatalizacija předchadneho konsonanta. Wón njesmě so z jara podobnje wupadacym pismikom Ѣ (jat) zaměnić.

## Kody
Wulki pismik Ҍ ma w unikodźe kodowu poziciju U+048C, a w HTML-kodźe &amp;#1164. 
Mały pismik ҍ ma w unikodźe kodowu poziciju U+048D, a w HTML-kodźe &amp;#1165.
Čornobóh

**Čornobóh** () je hora we Łužiskich horach. Leži w Budyskim wokrjesu w Sakskej, blisko Kumwałda. Je 557 metrow wysoki a na wjeršku steji hórska chata z wuhladowej wěžu. Zapadny susod Čornoboha je Hromadnik, na wuchodźe nadeńdźe so Rubježny hród.

Mjeno Čornobóh pochadźa hakle z 18. lětstotka. Starše serbske mjeno hory běše *Prašica* abo *Prašwica*. Wot doby romantiki ma Čornobóh jako jich najwyša hora za Serbow nimale mytiski wuznam, čehoždla je wjele basnjow a spěwow, w kotrychž so wón naspomni, kaž na přikład w štwórtej štučce „Na sersku Łužicu“, hdźež so praji:

:Boha čorneho,
:stare kralestwo
:rapak nětko wobydli,
:stary moch so zeleni,
:na skale, kiž wołtar běše. 

Wobsedźer Čornobóskich lěsow a twarjenjow na wjeršku je město Budyšin. W lěće 1904 postajichu na wjeršku Čornoboha, pódla rozhladneje wěže, pomnik Otta von Bismarcka. Tutón bu wokoło lěta 1950 skóncowany.

## Žórła


## Wotkaz
Kotmar

**Kotmar** (po starym prawopisu *Kotmaŕ*; ) je hora we Łužiskich horach, kiž je kaž Lubijska hora mortwy wulkan. Leži w Zhorjelskim wokrjesu we wuchodnej Sakskej, blisko Kotmarjec. Pod Kotmarjom wužórli so rěka Sprjewja.

Na wjeršku nadeńdźe so wot lěta 1881 15,5 metrow wysoka wěža, tak mjenowany *Kottmarturm*.

W lěće 2013 nasta gmejna Kotmar, wobstejaca z něhdyšich gmejnow Jiwow, Obercunnersdorf a Niedercunnersdorf.

## Wotkaz
Šejkow

**Šejkow** ( *Schipkau*) je gmejna w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži na juhu Braniborskeje zapadnje Złeho Komorowa. Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.

## Gmejnske dźěle
* Drochow ( *Drochow*)
* Klěśišća (*Klettwitz*)
** Drjewojske sedlišćo (*Treuhandsiedlung*)
** Pśi chórowni (*Am Krankenhaus*)
* Murjow (*Meuro*)
* Šejkow (*Schipkau*),
** Kružiojske młyn (*Krügesmühle*)
** Tšibjeńcke sedlišćo (*Galgenbergsiedlung*)
** R. Luxemburgowe sedlišćo (*Rosa-Luxemburg-Siedlung*)
* Ždźark (*Annahütte*)
** Knězny młyn (*Herrenmühle*)
** K. Marxowe sedlišćo (*Karl-Marx-Siedlung*)
* Wórlica (*Hörlitz*)

## Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běchu srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 575 wobydlerjow hišće 100 serbskorěčnych (17 %). Šejkow ležeše tehdy při zapadnej kromje serbskeho rěčneho teritorija.

## Žórła


## Wotkazaj
Wórlica

**Wórlica** (prjedy tež *Horlica*, *Wórlice*;  *Hörlitz*) je sydlišćo w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži zapadnje Złeho Komorowa a słuša wot lěta 2001 do Šejkowskeje gmejny.

Prěnjotna wjes Wórlica bu w lěće 1940 za brunicowu jamu „Marga“ wotbagrowana.

## Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 354 wobydlerjow hišće 254 serbskorěčnych (72 %). Wórlica ležeše tehdy při zapadnej kromje serbskeho rěčneho teritorija.

## Žórła


## Wotkazaj
Čećorica

**Čećorica** (*Coronilla*, syn.: *Artrolobium* Desv., *Bonaveria* Scop.) je ród ze swójby łušćinowcow (*Fabaceae*). 

## Systematika
P. Lassen je w lěće 1989 podtribus Coronillinae wobdźěłał a při tym  rody *Coronilla*, *[[Hippocrepis]]* a *[[Securigera]]* znowa zrjadował a jedyn přećiwo druhemu wobmjezował. Při tym bu na př. kerčkata čećorička *Coronilla emerus* L. do roda *Hippocrepis* jako *Hippocrepis emerus* (L.) Lassen a pisana čećorica *Coronilla varia* L. do roda *Securigera* jako *Securigera varia* (L.) Lassen zastajenej.

Po wobdźěłanju słuša k rodej čećoricow dźewjeć družinow, kotrež su tu listowane:

* Hórska čećorica (*Coronilla coronata* L., Syn.: *Coronilla montana* Jacq.)
* Syćiznojta čećorica (*Coronilla juncea* L.)
* Małka čećorica (*Coronilla minima* L., Syn.: *Coronilla fruticans* Jord.):
** *Coronilla minima* subsp. *lotoides* (W. D. J. Koch) Nyman (Syn.: *Coronilla lotoides* W.D.J.Koch, *Coronilla minima* var. *australis* Gren. & Godr.) 
** *Coronilla minima* subsp. *minima* 
* *Coronilla ramosissima* Ball
* *Coronilla repanda* (Poir.) Guss. (Syn.: *Ornithopus repandus* Poir.) 
* Skorpionowa čećorica, auch Skorpionskraut (*Coronilla scorpiodes* (L.) W.D.J.Koch, Syn.: *Ornithopus scorpioides* L.)

* Nóžnjowa čećorica (*Coronilla vaginalis* Lam., Syn.: *Artrolobium vaginalis* (Lam.) Desv. )
* Valencia-Kronwicke oder Valance-Strauch-Kronwicke (*Coronilla valentina* L.):
** Módrozelena čećorica (*Coronilla valentina* subsp. *glauca* (L.) Batt., Syn.: *Coronilla argentea* L., *Coronilla glauca* L.) 
** *Coronilla valentina* subsp. *pentaphylla* (Desf.) Batt. (Syn.: *C. pentaphylla* Desf.) 
** *Coronilla valentina* subsp. *valentina* 
* *Coronilla viminalis* Salisb.

## Nóžki


## Eksterne wotkazy
Murjow

**Murjow** ( *Meuro*) je sydlišćo w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži zapadnje Złeho Komorowa a słuša wot 2001 k Šejkowskej gmejnje.

## Stawizny
Wjes je so w lěće 1474 prěni raz pisomnje naspomniła. Hamtski hejtman kursakskeho hamta Zły Komorow naspomni Murjow hromadźe ze susodnymaj wjeskomaj Rowna a Sowjo w rozprawje wo wobstejnosćach w hamće.

Wot 1958 do 1999 wudobywachu blisko Murjowa brunicu z jamy. W lěće 1965 měješe so tohodla 20 wobydlerjow přesydlić. Na terenje něhdyšeje jamy natwarichu wot lěta 1998 EuroSpeedway Łužica.

Wjeska so 1974 do susodneho Drochowa zagmejnowa, dósta pak w lěće 1990 swoju samostatnosć wróćo. Dnja 31. decembra 2001 so z pjeć susodnymi gmejnami zjednoći do noweje Šejkowskeje wulkogmejny.

### Wobydlerstwo
Po Mukowej *Statistice Łužiskich Serbow* běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 337 wobydlerjow hišće 21 serbskorěčnych (6&nbsp;%). Murjow ležeše tehdy při zapadnej kromje serbskeho rěčneho teritorija.

## Žórła


## Wotkaz
Křižowka

**Křižowka** (*Leonurus*) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (*Lamiaceae*).

Wobsahuje sćěhowace družiny:
* Prawa křižowka (*Leonurus cardiaca*)
* Somoćana křižowka (*Leonurus marrubiastrum*)
Běłobóh

**Běłobóh** () je hora we Łužiskich horach. Nadeńdźe so we wuchodosakskim Budyskim wokrjesu blisko Bejerec. Je 497,3 metry wysoki a na wjeršku steji hórska chata z rozhladnej wěžu. Wuchodnje wjerška – mjez Běłobohom a Chołmami – wjedźe zwjazkowa dróha 96 přez Wjerbježski přesmyk.

## Wotkaz
Kolesowanska šćežka Wódra-Nysa

**Kolesowanska šćežka Wódra-Nysa** ( *Cyklotrasa Odra-Nisa*,  *Oder-Neiße-Radweg*,  *Szlak rowerowy Odra-Nysa*) je kolesowanska šćežka w Čěskej a Němskej. 

Wona wjedźe wot žórła Łužiskeje Nysy blisko čěskeje wsy Nová Ves nad Nisou podłu rěki přez wuchodnu Saksku a Braniborsku hač k wuliwej Nysy do Wódry za Gubinom. Dale wjedźe podłu Wódry přez wuchodnu Braniborsku a potom zapadnje přez Mecklenburgsko-Předpomorsku wokoło Šćećinskeho zaliwa hač k Baltiskemu morju, na kupu Usedom do městačka Ahlbeck. Je někak 630 kilometrow dołha.

## Etapy

## Žórła


## Wotkazy
* www.oder-neisse-radweg.de Oder-Neiße-Radweg
Šćećinski zaliw

**Šćećinski zaliw** ( *Stettiner Haff*, *Oderhaff* abo *Pommersches Haff*;  *Zalew Szczeciński*) je zaliw Baltiskeho morja na hranicy mjez Němskej a Pólskej. Zapadny pobrjóh słuša do Mecklenburgsko-Předpomorskeje, wuchodny do Zapadopomorskeho wojewódstwa w Pólskej. Sewjernu hranicu zaliwa tworitej kupje Usedom a Wolin. Zaliw ma přestrjeń wot 903 km² a přerěznu hłubokosć wot jenož 3,8 metrow.

Do Šćećinskeho zaliwa wuliwa so rěka Wódra. Jeje woda běži přez Peene, Świnu a Dziwnu do morja.

## Wotkaz
Frankobrod nad Wódru

**Frankobrod nad Wódru** (tež *Frankfurt nad Wódru*,  *Frankfurt (Oder)*) je bjezwokrjesne město w Braniborskej. Leži na lěwym brjoze Wódry napřećo pólskemu městu Słubice w Pólskej. Ma něhdźe šěsćdźesat tysac wobydlerjow. 

Přez město běži kolesowanska šćežka Wódra-Nysa.

## Žórła


## Wotkaz
Třiróžk

**Třiróžk** je płony geometriski twar, wjeleróžk z třomi róžkami a třomi stronami.

## Dźělenje
* po kutach
** wótrokutny třiróžk
** prawokutny třiróžk
** tupokutny třiróžk
* po stronach
** njeprawidłowny třiróžk
** jenakoramjenity třiróžk
** jenakostronity třiróžk
Dubrawka

**Dubrawka** (k rozeznawanju wot tamnych Dubrawkow tež *Bartska Dubrawka*;  *Dubrauke*) je hornjołužiska wjes we wuchodosakskim Budyskim wokrjesu, šěsnaće kilometrow sewjerowuchodnje Budyšina, blisko hranicy ze Zhorjelskim wokrjesom. Słuša wot lěta 1994 k Malešecam. 

Susodne wjeski su Zubornička w sewjeru, Zubornica we wuchodźe, Bart w juhozapadźe a Bukojna w zapadźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Dubrawca* je z lěta 1472. Wjesne mjeno pochadźa wot serbskeho słowa dubrawa – dubowy lěs.

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 261 wobydlerjow, z nich 239 Serbow (92&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 w Bartskej gmejnje, ke kotrejž Dubrawka tehdy słušeše, serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 55&nbsp;%. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Bartskeje wosady.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 181 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 43,5 lět (Sakska: 46,4).

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Dubrawa

**Dubrawa** abo **Dubrawka** je pomjenowanje *duboweho lěsa* a slědowacych sydlišćow:

;w Hornjej Łužicy
* gmejna Wulka Dubrawa (němsce *Großdubrau*) w Budyskim wokrjesu
* gmejna Wysoka Dubrawa (němsce *Hohendubrau*) w Zhorjelskim wokrjesu
* wjes w gmejnje Malešecy w Budyskim wokrjesu, hlej Dubrawka (němsce *Dubrauke*)
* wjes w gmejnje Njeswačidło w Budyskim wokrjesu, hlej Holešowska Dubrawka (němsce *Holschdubrau*)
* wjes w gmejnje Radwor w Budyskim wokrjesu, hlej Łupjanska Dubrawka (němsce *Luppedubrau*)
* wjes w gmejnje Wulka Dubrawa w Budyskim wokrjesu, hlej Mała Dubrawa (němsce *Kleindubrau*)
* sydlišćo w gmejnje Kwětanecy při jězoru w Zhorjelskim wokrjesu, hlej Dubrawa (Kwětanecy) (němsce *Waldhof*)
* kaž tež pahórčina Wysoka Dubrawa we wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc

;w Delnjej Łužicy
* wjes, słušaca k městu Derbno we wokrjesu Sprjewja-Nysa, hlej Dubrawka (Derbno) (němsce *Eichwege*)
* wjes, słušaca k městu Grodkej we wokrjesu Sprjewja-Nysa, hlej Dubrawa (Grodk) (němsce *Trattendorf*)
* wjes w gmejnje Kopańce we wokrjesu Sprjewja-Nysa, hlej Dubrawka (Kopańce) (němsce *Frauendorf*)
* wjes w gmejnje Łukojce we wokrjesu Sprjewja-Nysa, hlej Dubrawa (Łukojce) (němsce *Dubrau*)
* wjes w gmejnje Przewóz we wokrjesu Żary, hlej Dubrawa (Pólska) (pólsce *Dąbrowa Łużycka*)

Čěski přełožk słowa je *doubrava*, pólsce *dąbrowa*.
Dubrawa (Pólska)

**Dubrawa** ( **Dąbrowa Łużycka**,  *Dubrau*, 1936–45 *Eichenwald*) je wjes w Pólskej w Lubušskim wojewódstwje. Leži jenož pjeć kilometrow wot pólsko-němskeje hranicy a słuša do gmejny Přibuz *(Przewóz)* w Žarowskim wokrjesu.
Grabin

**Grabin** ( *Finsterwalde*) je delnjołužiske město w braniborskim wokrjesu Łobjo-Halštrow.

Městačko leži w zapadnym dźělu Delnjeje Łužicy mjez Ranjom na wuchodźe a Dobrjoługom na zapadźe. Přez město wjedźe zwjazkowa dróha 96. Do měšćanskeho teritorija słuša tež wulki teren něhdyšich brunicowych jamow južnje města.

Grabin naspomni so prěni raz w lěće 1282 jako *Vynsterwalde*. W lěće 1301 pisa so we wopismje prěni raz wo městačku abo znajmjeńša wo sydlišću blisko hrodu (*oppidum et castrum*). Bjezdwěla jako město naspomni so Grabin hakle w dokumenće z lěta 1336, hdźež rěka wone *Duisterenwalde*.

Po swojej prěnjotnej strukturje bě Grabin typiske městačko kolonistow wuchodnje Łobja. W prawym kuće twarjene hasy tworjachu štyriróžkate štwórće kołowokoło poměrnje wulkeho torhošća. Sydlišćo ležeše sewjernje stareho hrodu a njeměješe same žanu murju, ale drjewjane palizady a měšćanske hrjebje kaž tež wrota.

Wobydlerjo Grabina běchu prěnjotnje zwjetša měšćanscy ratarjo. Połoženje při wuznamnych wikowanskich pućach z Lipska pŕez Torhow a Grodk do Wrócławja *(Delnja dróha)* a wotbóčce do Jutroboha dowoleše tež wobdźělenje na wikowanju. Najebać zasydlenja němskich sydlerjow wot 13. lětstotka wosta wobchadna rěč wjetšiny w Grabinje hišće hač do zažneho 18. lětstotka delnjoserbšćina, we wokolnych wjeskach zdźěla samo hač do kónca 18. lětstotka.

## Žórła


## Wotkaz
Přiwćicy

**Přiwćicy** ( *Preititz*) su wjes při Albrechtowce w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin.  Słušeja wot lěta 1994 k Malešecam. 

## Geografija
Wjes leži we wotewrjenej krajinje w Hornjołužiskich honach. Albrechtowce přiběži tule z juha *Stara woda*. Do regulacije wobeju rěčkow běchu Přiwćicy husćišo wot wulkeje wody potrjechene. Susodne wjeski su Hlina na sewjerowuchodźe, Bart a Rakojdy na wuchodźe, Skanecy na juhowuchodźe, Budyšink na juhozapadźe a Malešecy na sewjerozapadźe.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hlinjane jamy, Šócec hat (=*Schützenteich*), Nowy hat, Mały Poprjanc, Wulki Poprjanc, Husćina, Přitoki, Zapal, Hodr hat (=*Haderteich*), Dołhe kliny, Kuše kliny, Młynski hat, Na Plecach, Sucha łuka, Dołha łuka, Skanečanska łuka, Bartska łuka, Wowči móst, Suchi hat, Libijska woda [sic!].

## Stawizny

Wokoło lěta 1000 słušeše kónčina mjez Přiwćicami a Delnjej Kinu k wudwórej Budyskeho hrodu, kotryž tutón zastarowaše. Prěnje historiske naspomnjenje jako *Priwiticz* je z lěta 1250. Dźensniša forma mjena je prěni raz 1791 zapisana. Ze serbšćiny pochadźace wjesne mjeno wotwodźuje so wot wosoboweho mjena *Priwit* abo *Priwět* (přirunaj staročěsce *Přívět*, staropólsce *Przywit*) a tuž woznamjenja „sydlišćo ludźi wěsteho Priwěta“.

W Husitskich wójnach bu kubłowe sydlišćo wjacekróć zničene, dokelž mějachu Husitojo swoje lěhwo pola Barta. 1655 přińdźe ryćerkubło z wokolnymi honami do wobsydstwa zemjanskeje swójby Nostitz, kotrejž něhdźe hač do lěta 1700 słušachu.

W běhu bitwy pola Budyšina bu wjeska w meji 1813 nimale dospołnje zničena, dokelž ležeše w kónčinje hłowneho bitwišća mjez jednotkami maršalow Ney a Kleist. 1838 bě sakski kral Bjedrich Awgust II. składnostnje kwasa z hosćom w Přiwćicach.

Hač do 1. apryla 1936 běchu Přiwćicy samostatna gmejna, kotraž bu potom do Budyšinka zagmejnowana.

### Wobydlerstwo a rěč

Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 272 wobydlerjow, z nich 254 Serbow (93&nbsp;%) a 18 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Budyšinskeje wosady.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 245 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 45,7 lět (Sakska: 46,4).



## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Delnja Hórka

**Delnja Hórka** ( *Niedergurig*) je hornjołužiska wjes w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša wot lěta 1994 k Malešanskej gmejnje. Z wjace hač 400 wobydlerjemi je Delnja Hórka jeje třeći najwjetši wjesny dźěl. 

## Geografija

Wjes leži w Hornjołužiskich honach na južnej kromje hatoweje krajiny na lěwym brjoze Sprjewi někak pjeć kilometrow sewjernje Budyšina a hnydom sewjerowuchodnje Budyskeho spjateho jězora. Susodne wjeski su Brězynka na sewjeru, Dobrošecy na juhowuchodźe a Ješicy na zapadźe. Wuznamny je tak mjenowany „Delnjohórčanski hoberski dub“ blisko wsy, kotryž je wokoło 800 lět stary.

Přez Delnju Hórku wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Budyšina do Běłeje Wody, kotraž ma so přichodnje ze wsy won połožić a přez wobjězdku wjesć. Wot njeje wotbočuje statna dróha S107 do Radworja.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Křič = na Křiču, Pod Křičom, Hrodźiško, Kopačk, W Ščawnu, Čertownja (rěčka), Cyhelski hat, Wulki dub, Pastwišća, Přesady, W lodowej jamje, Spadnjeny móst, Na haleji, Kruwjacy móst, W Žurowach, Ščawny móst, Křudowy, Trawnik, Trjebjeny, Šibjeńca, Na chopu, Šěroki puć, Goliatowy kamjeń (kamjeń z nožicami a naporstnikom), Kopany, Pod Wosykom, Radowcy, Šonowc, Hajki, W Wosyku, Cyhelčiny, Módra skała, Zrěčišćo, Kolesko, Wjelča hora, Mała rěčka, Dučmanec truhi, Wosowy hat, Brancelec jězor, Korčmarjec hory, Bukičany, Šwejske, Šołćic łuže, Křižowy kamjeń, Kunowcy, Hajšoc, Bukowc, Mały Wosyk, Hrjebja, Luboz, Při Lubozu, Lubozna hora, Lubozny hat, Łukowy hat, Dźěłošća, Hantl, Hrodźišćo, Wisate, Běłe kamjenje, Zezady Wjeńka, Ruselcy?, Mjedawka, Deleńči móst, Hilbjeńcec hory, Sekera.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Gorg* je z lěta 1349. 

Na hórce Křič južnje wsy poswjećichu ewangelscy Serbja w lěće 1883 pomnik składnostnje 400. narodnin Martina Luthera.

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 389 wobydlerjow, mjez nimi 364 Serbow (94 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 48,7 %. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Malešanskeje wosady.

Na Křiču južnje Delnjeje Hórki nadeńdźetej so serbskorěčny Lutherowy pomnik z lěta 1883 a wojerski pomnik za padłych Prěnjeje swětoweje wójny z němskim a serbskim napisom. Na Delnjohórčanskim pohrjebnišću bu serbski prócowar a sobuzałožer Domowiny Arnošt Bart-Brězynčanski pochowany.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 355 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47 lět (Sakska: 46,4).

## Wosobiny
* Jan Bohumił Junghänel (1753–1810) – farar a ludowědnik; 1778–83 katechet w Delnjej Hórce
* Herman Sykora (1870–1927) – serbski bur a załožer Łužiskeho burskeho zwjazka; rodźeny w Delnjej Hórce

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Prawokutny třiróžk

**Prawokutny třiróžk** je třiróžk, kotry ma jedyn kut prawy.

Strona prawokutneho třiróžku znapřeća prawokutej so mjenuje **hypotenuza**, strony při prawokuće so mjenuju **katety**. 

Zwisk mjez dołhosćemi stronow prawokutneho třiróžka wopisuje sada Pythagorasa.
Kwadrat

**Kwadrat** abo **štwórc** je płony geometriski twar, wjeleróžk ze štyrjomi stronami, kotrehož wšitke kuty su prawokuty a wšitke strony su jenak dołhe.

## Formule
Formule po kwadrat z dołhosće stronow *a* a dołhosće diagonale *d*:
* Wobjim: O=4a
* Wobsah přestrjenje: S=a^2=\frac{d}{2}
* Dołhosć diagonale: d=a\cdot\sqrt{2}
Budyšink

**Budyšink** ( *Kleinbautzen*) je hornjołužiska cyrkwinska wjes při Albrechtowce w Budyskim wokrjesu. Słuša wot lěta 1994 jako gmejnski dźěl k Malešecam a je z wjace hač 400 wobydlerjemi druhi najwjetši dźěl gmejny. Hač do lěta 1994 bě Budyšink samostatna gmejna z wjesnym dźělom Přiwćicy.

## Geografija
Budyšink leži w hórkatej krajinje Hornjołužiskich honow, na sewjernej kromje łučiny rěčki Albrechtowki. Susodne wjeski su Malešecy na sewjeru, Přiwćicy na sewjerowuchodźe, Poršicy na juhu a Plusnikecy na sewjerozapadźe. Na zapadźe zběhaja so Krakečanske hórki, na sewjerozapadźe, při puću do Plusnikec, Čertowy kamjeń.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hejdušec hórka, Kisały hat *(Sauerteich)*, Křiwy hat *(Kronteich)*, Kšibjeńca, Hajki, Kuchinski hat, Swinjaca łuka, Lipowa hora, Fararkec hat, Přiwćanski hat, Malešanski hat, Budeščanska skała, Plusčanska skała, Młynski hat, Pječkec kamjeńčka, Čertowy kamjeń.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Bawdessen* bě w lěće 1419. Ležownostne knjejstwo wukonješe ryćerkubło we wsy samej. Budyšinska cyrkej bě wokoło lěta 1500 filialna cyrkej Budyskeje wosady a sta so w lěće 1602 z wosadnej cyrkwju. 

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 239 wobydlerjow, mjez nimi 214 Serbow (90&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 51,4&nbsp;%.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 429 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 41,4 lět (Sakska: 46,4).

### Wosada
Do Budyšinskeje ewangelskeje wosady – dźensa z dźělom wulkowosady Hrodźišćo – słušatej wjesce Budyšink a Přiwćicy.

## Wosobiny
* Jan Langa (1669–1727) – Budyšinski farar wot 1696 do 1704
* Jan Balthasar Langa (1697–1738) – farar, přełožowar nabožinskeho pismowstwa; w Budyšinku rodźeny
* Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) – farar, wuznamny přirodospytnik a pčołar; farar w Budyšinku, hdźež tež zemrě
* Korla Bohuchwał Šěrach (1764–1836) – farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa; w Budyšinku rodźeny
* Arnošt Holan (1882–1948) – wučer a narodny prócowar; 1907–34 wučer w Budyšinku
* Božidar Dobrucky (1893–1957) – farar, narodny prócowar a spisowaćel; 1917–24 Budyšinski farar
* Lubina Holanec-Rawpowa (1927–1964) – koncertna organistka; w Budyšinku rodźena

*Za dalšich fararjow hlej zapisk wo [[Budyšinska cyrkej|Budyšinskej cyrkwi]].*

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Hlina (wjes)

**Hlina** ( *Gleina*) je wjes při Kotołce w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša wot lěta 1994 k Malešecam. 

## Geografija
Hlina leži na sewjernej kromje Hornjołužiskich honow a wuchodnje Malešec. Susodne wjeski su Hućina na sewjeru, Bukojna na wuchodźe, Přiwćicy na juhozapadźe a Malešecy na zapadźe. Južnje Hliny wuliwa so Albrechtowka do Kotołki. Přez wjes wjedźe wokrjesna dróha K7222 z Malešec do Barta, wot kotrejež wotbočuje tule K7223 do Klukša. Nimo wsy wjedźe něhdyša železniska čara Radwor–Bart.

### Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Kopaliny = na Kopanach *(Koppelhutung)*, Smochnač (tež Mochnač), Jězor, Kowaŕka, Přitoki, Prěni, druhi a třeći šlag, Na Wokec, Brězynki, Małobudyščanska łuka, Na łukach, Přiwćanska łuka, Šibjeńca, Přiwćanski hat, Budyšinki, Lada, Borščanki, Nowy hat, Stary hat.

## Stawizny

Prěnje historiske naspomnjenje jako *Cleyne* pochadźa z lěta 1433. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Hlinjanske ryćerkubło. Tež Budyska měšćanska rada měješe w lěće 1547 podźěl wjeski w swojim wobsydstwje.

Hač do lěta 1950 bě Hlina samostatna krajna gmejna a potom hač do lěta 1974 dźěl Bukojnjanskeje gmejny. Wot 1974 do 1994 słušeše do Barta.

### Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 261 wobydlerjow, z nich 239 Serbow (92&nbsp;%) a 22 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Hućinjanskeje wosady (dźensa Malešecy-Hućina).

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 149 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 43,7 lět (Sakska: 46,4).

## Pomniki
Při mosće přez Kotołku steji stary kamjentny křiž, kiž pak do hamtskeje pomnikoweje lisćiny zapisany njeje.


## Literatura
* 
* 

## Žórła


## Wotkaz
Bukojna

**Bukojna** je pomjenowanje bukoweho lěsa a serbske mjeno:

* wsy w gmejnje Malešecy w Budyskim wokrjesu, hlej Bukojna (Malešecy) (němsce *Buchwalde*)
* wotbagrowaneje wsy při Hórnikečanskim jězoru w Budyskim wokrjesu, hlej Bukojna (Wulke Zdźary) (němsce *Buchwalde*)
* něhdyšeje wsy na teritoriju Złeho Komorowa, hlej Bukojna (Zły Komorow) (němsce *Buchwalde*)
Bukojna (Malešecy)

**Bukojna** ( *Buchwalde*) je hornjołužiska wjes při Lubaće we wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin. Leži někak štyrnaće kilometrow na sewjerowuchod wot Budyšina a někak wósom kilometrow na sewjerozapad wot Wósporka we wysokosći 147 metrow nad mórskej hładźinu. Słuša wot lěta 1994 k Malešecam.

Susodne wjeski su Dubrawka we wuchodźe, Bart w juhowuchodźe, Hlina w zapadźe a Hućina w sewjerozapadźe.

## Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako *Buchinwalde* je z lěta 1280. 

### Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 299 wobydlerjow, mjez nimi 279 Serbow (93&nbsp;%). Arnošt Černik zwěsći w gmejnje 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot 64&nbsp;%. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Bartskeje wosady.

Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 142 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 42,2 lět (Sakska: 46,4).

## Kulturne pomniki
Škitane kulturne pomniki w Bukojnje su dwě bróžni něhdyšeho ryćerkubła a cyłkownje pjeć domskich z hródźu.

## Wosobiny
* Handrij Falka (1837–1917) – ludowy basnik
* Jaroměr Hendrich Imiš (1819–97) – farar, narodny a kulturny prócowar
* Jurij Ludovici (1619–73) – farar, rěčespytnik, basnik, awtor najstaršeje gramatiki hornjoserbšćiny

## Literatura
* 

## Žórła


## Wotkaz
Jan Křćenik

Swjaty **Jan Křćenik** bě profet a martrar w dnjach Herodesa Wulkeho a w dnjach Herodesa Antipasa. 

Jeho staršej běštaj měšnik Zacharias a jeho mandźelska Hilžbjeta.

Křćeńca Jězusa přez Jana Křćenika we wodźe Jordana je prěnje naspomnjenje tutoho ritusa w Nowym zakonju.

## Wotkazaj

* Janske jěchanje