Bantuske rěče

**Bantuske rěče** su rěčna swójba w srjedźnej a južnej Africe.

Wone tworja podskupinu Volta-Kongo-hałuzy afriskich Niger-Kongo-rěčow. Eksistuje něhdźe 500 bantuskich rěčow, kotrež so wot něhdźe 200 milionow ludźi rěča. Wone su po cyłej srjedźnej a južnej Africe rozšěrjene a tam we wšěch statach najhusćišo rěčane rěče, tež hdyž so jako hamtska rěč najčasćišo hišće jendźelšćina, francošćina abo portugalšćina wužiwa.

Na sewjerozapadźe mjezuje Bantu-teritorij ze zbytnymi Niger-Kongo-rěčemi, na sewjerowuchodźe z nilosahariskimi a afroaziatiskimi (dokładnišo kušitiskimi) rěčemi. Na juhozapadźe tworja Khoisan-rěče enklawu Bantu-teritorija (hlej kartu).

Wědomosć wo banturěčach a z nimi zwjazanych kulturach a ludach so **bantuistika** mjenuje. Wona je dźěl **[[afrikanistika|afrikanistiki]]**.

## Słowo ''bantu''

Słowo „bantu“ woznamjenja „ludźo“ w rěči kongo. Wono bu wot W. H. I. Bleeka w lěće 1856 do rěčespytneje diskusije jako pomjenowanje za daloko rozšěrjenu afrisku rěčnu skupinu zawjedźene, kotrychž rěče maja wjele zhromadnych přiznamjenjow. K tomu słuša předewšěm wurazny system nominalnych klasow (hlej deleka), ale tež wobšěrne leksikaliske zhromadnosće. Slědowaca tabela pokaza słowo za „čłowjek“ – singular a plural – z wubranych wažnych bantuskich rěčow:

Singular a plural tworitej so najskerje přez prefiksy *mu-* resp. *ba-*. Jedna so wo prěnjej nominalnej klasy (hlej deleka) nimale wšěch Bantuskich rěčow, kotrež wosoby w singularje resp. pluralu woznamjenja. Dźělenske smužkii so při normalnym pisanju Bantuskich słowow njepisaja, w tutym nastawku so pak za wujasnjowanje stajnje stajeja.

## Na rěčnikach najbohaćiše rěče
Najbóle znata a jako wobchadna rěč (němsce :de:Verkehrssprache) najčasćišo rěčana bantuska rěč je swahilšćina . Slědowaca tabela wobsahuje wšě bantuske rěče ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow a poda ličbu jich rěčnikow, jich zarjadowanje znutřka *[[Malcolm Guthrie|Guthrie]]-systema* (hlej deleka) a jich hłowne rozšěrjenske teritorije. Někotre z tutych rěčow su tak mjenowane wobchadne rěče (němsce :de:Verkehrssprachen), kotrež so njenawuknu jenož jako maćerna rěč (jako prěnja rěč), ale so wot wjele rěčnikow jako druha abo třeća rěč přiswoja, zo by sokomunikacija we wjetšim teritoriju po rěčnych hranicach jednotliwych ludowych skupinow zmóžniła.

**Bantuske rěč ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow**

*Kongo* steji za *Demokratiska republika Kongo*, *Kongo-Brazzaville* za *Republika Kongo*). Klasowe prefiksy za rěčne mjena (na př. *ki-, kinya-, chi-, lu-, se-, isi-*) so w rěčespytnej literaturje dźensnišo kaž stajnje wjace njewužiwaja. Tež w tutym nastawku so krótka forma bjez prefiksa wužiwa, potajkim na př. *Ganda* město *Luganda*.

## Stawizny slědźenja a dźensniša pozicija Bantuskich rěčow

### Přehlad stawiznow slědźenja
Hižo so je w lěće 1659 wot Giacinto Brusciotto łaćonsce pisana gramatika rěče Kongo wudawała. Wilhelm Bleek wopisa prěni raz w lěće 1856 nominalne klasy Bantuskich rěčow (hlej deleka) a tworješe zapřijeće *Bantu*. Carl Meinhof nadźěłał jich prěnju přirunowacu gramatiku (1901). Malcolm Guthrie je je 1948 klasifikował a 1967–71 do 16 geografiskich skupinow („cony“) rozdźělował, kotrež wón z pismikami A–S (bjez I, O, Q) woznamjenił. Znutřka tutych conow su rěče do dźesatkowych jednotkow grupěrowane a přenumerowane (hlej: rozdźělenje Bantuskich rěčow po Guthrie). Guthrie je tež Proto-Bantu jako hypotetisku předchadnikowu rěč wšěch dźensnišich Bantuskich rěčow rekonstruowana. Joseph Greenberg klasifikował Bantuskupinu jako pod-pod-jednotku Niger-Kongo-rěče (hlej deleka). Prjedy buchu Bantuske rěče, wosebje wot Carl Meinhof a jeho wučomcow, jako samostatnu rěčna swójba wobhladowałe, kotrež so su w rozšěrjenskim teritoriju čornoafriskich rěčow Sudanrěče napřećo stajiłe.

### Wuwiće teorijow wo pochadźe Bantuskich rěčow
Z problemom pochada (pradomizna) a nastaća Bantuskich rěčow dłzěłali wot lěta 1860 mnoholičbne rěčne slědźerjo. Někotre historisce wažne hypotezy su tu mjenowane, zo by ćežki proces hač do dźensnišeho rozjasnjenja Bantu jako podjednotku Niger-Kongo-rěčow wujasnjował.

#### Richard Lepsius
Egyptologa Richard Lepsius je w lěće 1880 w dosłowje k swojej *Nubiskej Gramatice* wot třoch rěčnych conow w Africe wuchadźał, při čimž wón Khoisan-skupinu njewobkedźbowa: (1) Bantuske rěče w južnej Africe, rěč woprawdźitych (němsce „Neger“), (2) měšane „Negerrěče“ mjez ekwatorom a Saharu, Sudan-rěče, (3) hamitiske rěče (egyptišćina, kušitiske rěče, berberske rěče) w sewjernej Africe.

Primarne přiznamjenja tutych rěčnych skupinow by klasowy system Bantuskich rěčow a genusowy system Hamitow był, kotrež bychu ze zapadneje Azije do Afriki zapućowali. Přez swoje wudobywanje wutłóčachu dźěle prawobydlerstwa do južneje Afriki (dźě Bantu, kotrež su swoju „čistu“ rěčnu formu wobchowali); druhe skupiny naměšachu so z Hamitami a wutworjachu měšane rěče – Sudaniske rěče –, kotrež ani wurazny klasowy ani genusowy system nimaja. Jich gramatika woznamjeni jako „bjezformna“, „zurückgegangen“ a „entblättert“.

#### August Schleicher

Indogermanist August Schleicher měješe cyle hinaše předstawy, kotrež je w lěće 1891 wozjewił. Po jeho měnjenju bě Afrika najprjedy njewobydlena a bu z juhozapadneje Azije w štyrjoch wulkich žołmach wobsydlena: (1) Buschmänner a Hottentotten (dźensa Khoisan mjenowani), (2) „Neger-ludy“ Sudana, „Nigrity“, (3) Bantu a (4) Hamity.

Při tym je z toho wuchadźał, zo su sudanske Nigrity hižo rudimentarny, njedospołny klasowy system měli, kotryž su Bantuske ludy wudokonjeli a wurazyli. Za njeho běchu potajkim Nigritiske abo Sudanske ewolucionarny předchadnik Bantuwa, a nic wuslědk rozpada kaž pola Lepsiusa.

#### Carl Meinhof

Afrikanista Carl Meinhof so je mjez 1905 a 1935 wjace króć wo nastaću Bantuskich rěčow jewił; wón steji w jasnym přećiwku k hypotezam wot Lepsiusa a Schleichera. Za jeho nic su Bantuske rěče, ale Sudanske rěče pra-nigritiske. Bantu by měšana rěč z nigritiskej „maćerju“ (Substrat) a hamitiskim „nanom“ (Superstrat). Wobsydlenje Afriki so stało po Meinhof potajkim w tři rěčnych worštach: (1) nigritiske Sudanske rěče, (2) hamitiske rěče a (3) Bantuske rěče jako měšana forma Nigritiskich a Hamitiskich.

#### Diedrich Westermann '''a''' Joseph Greenberg

Diedrich Westermann je najprjedy jako Meinhof-wučomc wot zhromadneho nigritiskeho substata Sudanskich a Bantuskich rěčow wuchadźał. Wot lěta 1948 so je pak přiběrajo wot genetiskeje prapřiwuznosće *zapadnych* Sudanskich rěčow a Bantuskich rěčow přeswědčował, kaž je w wjacorych publikowanjach rozkładował. Při tym je zakład za Niger-Kongo-nasadu Greenberga tworił.

Joseph Greenberg je nasady Westermanna konsekwentnje dale sćěhował a etablěrował 1949 Niger-Kongo-fylum jako wulku rěčnu swójbu w zapadnej a južnej Africe, kotrež Bantuske rěče sobu zapřijimaja a kotrež z zapado-sudaniskeho „nigritiskeho“ jadra wuchadźał. Struktura tuteje swójby je wot tuteje prěnjotneje nasady hišće wjace króć změnił; poslednja wersija Greenberga je jeho twórba „Languages of Africa“ wot lěta 1963.

Tež po Greenbergu so je interna struktura Niger-Kongo-fyluma hišće wjace króć změniła (hlej Niger-Kongo-rěče), wězo sej wšě wersije – tež aktualne (na př. Heine-Nurse 2000) – při tym wotpowěduja, zo Bantuske rěče pod-pod-jednotka Niger-Kongo su, kotrež su najbliže z tak mjenowanymi Bantoidiskimi rěčemi wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna přiwuzne.

### Pozicija Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo
Wulki wuznam Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo-rěčow (a z tym w konteskće afriskich rěčow generelnje) pokaza slědowace ličby:

* Wot něhdźe 1400 Niger-Kongo-rěčow słuša 500 k Bantuskej skupinje; to je wjace hač třećina.
* wot něhdźe 350 milionow rěčnikow Niger-Kongo-rěče rěča 200 milionow – potajkim nimale 60 % – Bantusku rěč.

Tola je po dźensnišich spóznaćach, kotrež předewšěm na dźěłach wot Joseph Greenberg bazuja, Bantuska skupina jenož pod-pod-jednotka Niger-Kongo. Dokładna pozicija Bantuskeje skupiny znutřka Niger-Kongo-rěčow pokaza slědowace tróšku zjednorjeny genetiski diagram:

**rodoštom Bantuskich rěčow**
* **Niger-Kongo**
** Kordofaniski
** Mande
** Atlantiski
** Dogon
** Ijoid
** Volta-Kongo
*** Sewjerno-Volta-Kongo
**** Kru
**** Gur (Woltaiski)
**** Senufo
**** Adamawa-Ubangi
*** Južno-Volta-Kongo
**** Kwa
**** Benue-Kongo
***** Zapadno-Benue-Kongo
***** Wuchodno-Benue-Kongo
****** Platoid (centralno-Nigerianiski)
****** Bantoid-Cross-River
******* Cross-River
******* Bantoid
******** Sewjerno-Bantoid
******** Južno-Bantoid
********* *někotre mjeńše skupiny*
********* Grasland
********* **Bantu**

Kompleksna pochadowa linija Bantuskich rěčow je potajkim ze wšěmi mjezyčłonami:

* **Niger-Kongo** > Volta-Kongo > Južno-Volta-Kongo > Benue-Kongo > Wuchodno-Benue-Kongo >
Bantoid - Cross River > Bantoid > Južno-Bantoid > **Bantu**.

## Pradomizna a rozšěrjenje
Wšě teorije wo pochadźe Bantuskich rěčow činja eksplicitnje abo implicitnje wuprajenja wo jich pradomiznje a pozdźišim rozšěrjenju hač do dźensnišich sydlerskich teritorijow Bantuskich ludow.

### Pradomizna Bantuskich rěčow

Po jeho klasifikaciji – Bantu jako podskupina hewak w Nigeriji a Kamerunje rozšěrjene Bantoidske rěče – je Joseph Greenberg pradomiznu Bantuskich rěčow w srjedźnym Benue-dole (wuchodna Nigerija) a w zapadnym Kamerunje wobličował. To je dźensnišo wot najwjetšich slědźerjow akceptowane a zastupowane měnjenje.

Malcolm Guthrie přećiwo tomu wuprajił hišće 1962 na bazy *słowo-wěc-argumentacije* (zwisk mjez archeologisce greifbaren wěcami abo plahowanymi družinami rostlinow a rěčnymi pomjenowanjemi za te), Proto-Bantu by w teritoriju juhowuchodnje ekwatorialneho tropiskeho dešćikoweho lěsa nastał. Z tutoho jadroweho teritorija so bychu we hwězdnej formje migracije do dźensnišich sydlerskich teritorijow stałe. Problem přiwuznych Bantoidiskich rěčow w daloko zdalenej zapadnej Africe rozrisował přez přijeće, zo někotre Pre-Bantuske skupiny bychu pralěsa z pomocu łódźemi do sewjera předrěwałe. Tuta pozicija Guthrie w dźensnišim slědźenju žanu rólu wjace njehra; w cyłku so pradomizna Bantuwow *sewjernje* tropiskeho dešćoweho lěsa přijima, wulka wjetšina přihłosuje nasadu Greenberga *wuchodna Nigerija-zapadny Kamerun*.

### Rozšěrjenje Bantuskich ludow

**Zapadne a wuchodne ruty rozšěrjenja**

Rozšěrjenje Bantuskich ludow z jich zapadoafriskeje pradomizny do cyłeje subsaharaniskeje Afriki je jedne z najwjetšich pućowanskich pohibowanjow čłowjestwa. Kotre puće su tuž Bantuske skupiny wot jich pradomizny nastupiłe? Eksistujetej dwě teoriji, kotrejž so pak nic wzajomnje wuzamkuja, ale jenož rozdźělne ćežišća sadźa. Prěnja wupraji (na př. Heine-Hoff-Vossen 1977), zo su zažne Bantujo wosebje blisko pobrjoha „zapadnje nimo dešćoweho lěsa“ do juha přećahowałe, dalša grupěrowanje na sewjernym kromje dešćoweho lěsa najprjedy do wuchodneho, to južneho směra pućowało. Zapadna hłowna skupina potom je nowy nukleus na delnim běhu Kongowa tworiła, z kotrehož wjetšina Bantuskich kmjenow w sawanje a w wuchodoafiskej wysočinje nastała. Druha teorija wuchadźa wosebje wot sewjerneho wuhibowanja dešćoweho lěsa. Tute skupiny su to pozdźišo wot teritorija wulkich wuchodoafriskich jězorow do juha pućowałe a bychu to Kongo-nukleus tworjeny (abo so z jim zjednoćowałe), wot kotrehož so dalše wobsydlenje juhowuchodneje a južneje Afriki stało. Generelnje wo wuchadźa wot zažnych zapadnych a wuchodnych Bantuskich skupinow, kotrež wobě hłownymaj pućowanskimaj pućomaj wotpowěduja.

**Chronologija rozšěrjenja**

Po Vansina (1995) a Iliffe (1995) so móže z rekonstruowaneho Proto-Bantuskeho wokabulara (ratarstwo, produkowanje keramiki), archeologiskich namakankow (předewšěm keramiki) a wot zažnich Bantuskich skupinow ratarsce wužiwanych produktow (wolijowa palma, Yams, ale hišće žane žito) konkludować, zo prěnje wupućowanje z zapadoafriskeje pradomizny w wuchodnej Nigeriji *po* zawjedźenju ratarstwa a hornčerstwa so stało dyrbjało. Z tym wuchadźa z archeologije wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna jako prawdźepodobny časowy wotrězk něhdźe 3000–2500 v. Chr. jako spočatk wupućowanja. Najprjedy pućowałe zažne Bantujo do Kamerunowych łukow, hdźež su dalše zapřijeća za ratarstwo, skotarstwo (*koza*, *howjado*), plahowanje rybow a čołmotwarstwo wokabular wobohaćiłe.

1500–1000 v. Chr. potom so stało wotpućowanje Bantuskich skupinow zapadnje so sušaceho dešćoweho lěsa do juha hač do delnjeho běha Kongo. Tam nastanja Bantuske kultury archeologisce něhdźe 500–400 v. Chr. dopokazujomne. Wone njeznajachu hišće žane předźěłanje metalow. Někotre tutych skupinow su pućowałe dale do juha hač do sewjerneje Namibije, druhe wotbočiłe do wuchoda, sćahnychu přez wulke rěkowe doły a zjednoćichu so z wuchodnej skupinu w Kongo-nukleusu (hlej deleka).

(najskerje wjetša) wuchodna skupina sćahny wot 1500 v. Chr. wot Kameruna na sewjernej kromje podłu
dešćoweho lěsa hač do teritorija wulkich jězorow wuchodneje Afriki. Tam eksistuja wot 1000 v. Chr. dokłady za prěnje plahowanje žita (sorghum), intensiwne skotarstwo a – wot 800 v. Chr. – prěnje archeologiske dokłady za předźěłanje metalow a produkowanje železa (wuškrěwanske pěcy w Ruanda a Tansanija). Přijeća za metale a předźěłanje metalow so tež rěčnje w Proto-*zapadnej*-Bantušćinje wotbłyšćuja, mjeztym zo Proto-Bantušćina je hišće njeznajachu. Snano so stało tute kulturelne rozwiće Bantuskich ludow w ratarstwje, skotarstwje a předźěłanju metalow přez wliw nilosahariskich skupinow z hornjeho Niloweho doła, hdźež so je tutón kulturny schodźenk jasnje prjedy docpěł. Bantuske ludy předstaja po zdaću jadro železočasoweje Urewe-kultury, kotraž bě w regionje wulkich wuchodoafriskich jězorow rozšěrjena. Z bóle intensiwnym ratarskim wužićom přez palne rodowanje a potrjebu na palnym drjewje za produkowanje železa je daloko sahace pobiwanje lěsow we wuchodoafriskim regionje jězorow zwjazane, potajkim prěnje wulkopłoninowe přeformowanje natury Afriki přez čłowjeka.

Wot regiona wulkich jězorow sćahnychu Urewe-Bantujo (po dokładu jich specifiskeje keramiki) něhdźe wot 500 v. Chr. sčasom do wšěch regionow wuchodneje a južneje Afriki. Na Sambesi je Urewe-keramika wot 300 v. Chr. dopokazujomna. W prěnim pokřesćanskim lětstotku so Angola, Malawi, Sambia a Simbabwe docpěja, w 2. lětstotku Mosambik, skónčnje wokoło 500 n. Chr. Južna Afrika. njemobilne žiwjenske formy (z rekultiwowanjom lada) su Bantuske ludy hakle wot 1000 n. Chr. wuwiwałe, před tym je je technika palneho rodowanja k stajnym dalećahnjenju a wotedaće wutrjebanych płoninow nuzowałe.

Ćišćej Bantuskich ludow dyrbja Khoisanjo so zdalować, kotřiž tehdy hišće wjele wjetše teritorije južneje Afriki wobsydlowali hač dźensnišo. Jich wotchadowy teritorij nasta pusćinowe a stepowe cony južneje Angole, Namibije a Botswany, kotrež za plahowanje wot Sorghum njepřihódne a z tym za Bantujo njewužiwajomne běchu.

## Přehlad Bantuskich rěčow
W tutym přehledźe su Bantuske rěče, kotrež su relatiwnje derje znate:

* w centralnej a wuchodnej Africe
** Chewa (Chichewa)
** Ganda (Luganda)
** Gikuyu
** Haya (Kihaya)
** Chaga (Kichaga)
** Rwanda (Kinyarwanda)
** Kongo (Kikongo)
** Lingala
** Luhyia
** Soga (Lusoga)
** Ndowe
** Kiga (Rukiga)
** Rundi (Kirundi)
** Nyankole (Runyankole)
** Nyoro (Runyoro)
** Tooro (Rutooro)
** Swahili (Kiswahili)
** Luba (Tshiluba)
** Tumbuka (chiTumbuka)
** Yao (Chiyao)

* w južnej Africe
** Ndebele (Sindebele)
** Pedi (Sepedi)
** Shona (chiShona)
** Swati (Siswati)
** Phuthi (Siphuthi)
** Sotho (Sesotho)
** Tswana (Setswana)
** Xhosa (isiXhosa)
** Zulušćina (isiZulu)

* w zapadnej Africe
** Basaa (w Kamerunje)
** Kako (w Kamerunje)
** Ngumba (w Kamerunje)