Maltašćina

**Maltašćina** (maltasce *malti*, jendźelsce pak *Maltese*) je  semitska rěč maltaskeho naroda. Maltašćinu rěči wokoło 400.000 wobydlerjow Malty a přibližnje samsna ličba Maltačanow, kotřiž su w emigraciji we wukraju (USA, Kanada, Awstralska, Wulka Britaniska atd.) žiwi. Maltašćina je dźensa hamtska rěč na Malće (wot lěta 1936, hdyž je hromadźe z jendźelšćinu italšćinu) narunała a w Europskej uniji (wot 1. meje 2004).

## Stawizny
Maltašćina je z maghrebskeje arabšćiny nastawała, je so pak mjeztym k samostatnej rěči ze swójskej syntaksu a fonologiju wuwiwała. Słowoskład je jara wot italšćiny wobwliwowany. Fenicisko-puniske słowa so hišće w jednotliwych mjenach městnow namakaja. Dla něhdźe 180-lětneje fazy bjez wobsydlenja w 9./10. lětstotkomaj so njemóže pak žana kontinuita fenicisko-puniskeje rěče k maltašćinje akceptować.

Za čas arabskeho zdobyća a nowowobsydlowanje wot lěta 870 je maltašćina z arabšćiny nastawała. Z přejimanju knjejstwa přez katolski rjad Johanitow w lěće 1530 so je italšćina k dominantnej rěči wuwiwała. Wot lěta 1814 bě Malta britiska krónkolonija a jendźelšćina wuwiwaše so k hamtskej rěči, tak zo jenož hornja woršta dale italsce rěčeše. W lěće 1914 su Jendźelčenjo łaćonski alfabet za maltašćinu zawjedli, w lěće 1924 wudawachu prěnje prawopisne prawidła. W lěće 1934 sta so maltašćina oficielnje z druhej hamtskej rěu nimo jendźelšćiny, mjeztym zo zhubi italšćina swoje předprawa po wustawje.

## Alfabet a wurěkowanje
Jako jenička semitiska rěč pisa so maltašćina z łaćonskimi pismikami, wobsedźi pak wosebite znamješka Ċ/ċ, Ġ/ġ, Ħ/ħ a Ż/ż a digraf Għ/għ, kotryž so tež kaž swójski pismik wobjednawa. Pismikaj c a y falujetej.

Při wurěkowanju wobkedźbuj (IPA-zwukowe pismo):
* **ċ**: [tʃ], kaž *č* w *čas*
* **e**: [ɛ], kaž *ä* w němskim słowje *Äpfel* (jabłuka)
* **ġ**: [dʒ], kaž *dź* w *dźungl*
* **għ**: němy; słuža k podlěšenju přechadźaceho abo slědowaceho wokala (z arab. ع a غ nastawany)
* **h**: němy
* **ħ**: [ħ], jara jasnje wurěkowane *h*, žadyn wotpowědnik w Němčinje (kaž arab. ح)
* **o**: [ɔ], kaž *o* w *strona*
* **q**: [ʔ], jara jasny „Stimmabsatz“ (kaž na př. němsce *ver'eisen* město *verreisen*)
* **r**: [r], kaž *r* w delnjoserbskim słowje *rěc*
* **s**: [s], kaž *s* w *són*
* **v**: [v], kaž jendź. *v*, na př. w *vanilla*, abo němski *w* w *Wasser*
* **w**: [w], kaž *w* we *woda*
* **x**: [ʃ], kaž *š* w *šula*
* **z**: [ts], kaž *c* w *cyhel*
* **ż**: [z], kaž *z* w *zo*

* **aw**: [aʊ], kaž *aw* w *awto*
* **ew**: [ɛʊ], něhdźe kaž eo, žadyn ekwiwalent w serbšćinje
* **ie**: [iɛ, iː], dołhi i z lochkej přichilnosću k e

## Słowoskład
Přikłady za słowa arabskeho (abo feniciskeho) pochada:
* *wieħed* „jedyn“ < واحد *wāhid*

* *kbir* „wulki“ < كبير *kabīr*

* *raġel* „muž“ < رجل *radžul*

* *ħobż* „chlěb“ < خبز *chubz*

* *qamar* „měsačk“ < قمر *qamar*

* *belt* „městno, město“ < بلد *balad* „kraj“

* *id* „ruka“ < يد *jad*

* *tajjeb* „dobry“ < طيب *tajjib*

* *saba’* „porst“ < إصبع *isba’*

* *sema* „njebjo“ < سماء *samā’*

* *marid* „chory“ < مريض *marīd*

* *tqil* „ćežki“ < ثقيل *thaqīl*

* *xahar* „měsac“ < شهر *šahr*

* *tifla* „holca“ < طفلة *tifla* „mała holca“
* *kelma* „wokabla, słowo“ < كلمة *kalima*

* *marsa* „přistaw“ < مرسى *marsan* „kótwišćo“

Přikłady za słowa italskeho pochada:
* *gravi* „wažny, wuznamny“ < it. *grave*
* *lvant* „wuchod“ (přirunaj němsce *Levante*)
* *skola* „šula“ < *scuola*

* *kriżi* „kriza“ < *crisi*

* *parti* „podźěl, dźěl“ < *parte*

* *avukat* „prawiznik, adwokat“ < *avvocato*

* *natura* „přiroda“ < *natura*

* *ċirasa* „wišnja“ < sicil. *cirasa* (př. łać. *ceresia*)

* *frotta* „płód“ < *frutta*

* *griż* „šěry“ < *grigio* (př. fr. *gris(e)*)

## Gramatika
Jedyn z najwažnišich zakładow maltašćiny – předewšěm za semitiske werby – je princip „trilitteru“ a „kwadrilitteru“, kotryž woznamjenja, zo rjad najwjace třoch (abo tež štyrjoch) konsonantow přeco a bjez wuwzaća wostanje. Samsny princip so tež pola substantiwow a adjektiwow namaka, kotrychž zhromadnosć k słownemu polu hodźi so na zakładźe identiskeho porjada konsonantow spóznawać.

Gramatikalisce jónkróćna je maltašćina přez přenošowanje gramatiskich prawidłow ze semitiskeho do romaniskeho/germaniskeho słowoskłada. Je na přikład konjugacija „ja rěču/ty rěčiš/wón rěči/wona rěči“ w maltašćinje „nitkellem/titkellem/jitkellem/titkellem“, tak bu tutón princip tež na konjugaciju “ja rezerwuju/ty rezerwuješ/wón rezerwuje/wona rezerwuje“ přenošowany, kotraž so z jendźelskeho werba *(to) book* (serbsce „knihować“) wotwodźuje: „nibukja/tibukja/jibukja/tibukja“.

## Žórła
* Ohk, K.: *Maltesisch – Wort für Wort* (Kauderwelsch Band 117), Bielefeld: Reise Know-How Verlag Rump 2001, ISBN 3-89416-568-5

## Wotkaz