Hale Aliʻi ʻIolani

ʻO ka **Hale Aliʻi ʻIolani** kekahi hale aliʻi waiwai nui o ka Pākīpika, a he hōʻike hoʻi no ka hanohano o ke Aupuni Mōʻī Hawaiʻi. Kūkulu ʻia i ka makahiki 1879 ma Honolulu, Hawaiʻi, no ke Aliʻi Kalākaua a me kona kaikuahine Liliʻuokalani. Kū kilakila kēia hale ma ke kahua o ke kūlanakauhale kahiko o Honolulu, ma kahi i kū ai ka hale mua o Kamehameha III, ʻo ia hoʻi ka Hale Pāpū.

Ma mua o ke kūkulu ʻana i ka hale e kū nei i kēia lā, ua kū ma ia wahi ka Hale Aliʻi ʻIolani Kahiko, he hale lāʻau i kūkulu ʻia ma ka makahiki 1844 ma lalo o ke Aliʻi Kauikeaouli (Kamehameha III). ʻO ka inoa ʻIolani ("manu lani" a i ʻole "maka lani") ka inoa hanohano o Kauikeaouli. I ka makahiki 1878, wāwahi ʻia ka hale kahiko no ke kūkulu ʻana i ka hale hou.

## Mōʻaukala
Hoʻomaka ʻia ka hana kūkulu i ka lā 31 Kekemapa 1879 ma lalo o ke Aliʻi Kalākaua. Ua pau ka hana ma ka makahiki 1882 me ke kumukūʻai he $340,000. Ua hoʻohana ʻia ke kaila kūkulu *American Florentine*, i hoʻohui pū ʻia me nā hiʻohiʻona Hawaiʻi. ʻO Thomas J. Baker ka mea i kaha i ka hale, a ua hoʻokomo ʻo ia i nā lako hou loa o ia wā, e like me ka uila, ka wai kahe, a me nā kelepona.

## Nā Lumi
### Ka Komo ʻAna a me ke Ala Piʻi
Ma ka komo mua ʻana i ka Hale Aliʻi, aia ke ala piʻi kīkē nui i kālai ʻia mai ke koa Hawaiʻi mai. ʻO kēia ala piʻi kekahi o nā mea waiwai loa o ka hale, i hana ʻia me ke akamai nui. Ma nā ʻaoʻao o ke ala piʻi, aia nā kia kukui keleawe i hoʻopaʻi lima ʻia, i lawe ʻia mai mai ʻEulopa mai. Ma luna o ke ala piʻi, aia kekahi puka aniani nui i kapa ʻia ʻo "The Light of Heaven" i hana ʻia ma London, i hoʻokomo ʻia i ke kaila Gothic Revival.

### Ka Lumi Komo Nui
He lumi nui a hanohano ma ke kahua mua, kahi e komo mua ai nā malihini. Ua hana ʻia ka paepae me ke koa Hawaiʻi a me ka kou. Ma nā ʻaoʻao he kiʻi o nā mōʻī Kalākaua a me Kapiʻolani. Ua hoʻohanohano ʻia ka lumi me nā lamakū kristala mai Bohemia mai a me nā lako aliʻi kahiko.

### Ka Lumi Noho Aliʻi

ʻO ka Lumi Noho Aliʻi ka lumi hanohano loa o ka Hale Aliʻi ʻIolani. Ua kapa ʻia kēia he "Gold Room" ma muli o nā kāʻei gula e hoʻohiwahiwa ana i nā paia i uhi ʻia me ke kaliko ʻulaʻula aliʻi. He 45 kapuaʻi ka lōʻihi a he 25 kapuaʻi ka laulā o kēia lumi nani.

Ma ka paia komohana, e kū kilakila ana nā noho aliʻi kīkē ʻelua no ke Aliʻi Kalākaua a me ka Mōʻī Wahine Kapiʻolani. Ua hana ʻia kēia mau noho aliʻi ma Paris no ke Aupuni Mōʻī Hawaiʻi, a ua hoʻopaʻi ʻia me ke gula. Ma luna o kēlā me kēia noho aliʻi, aia ka hōʻailona aupuni Hawaiʻi i kālai ʻia - ʻo ia hoʻi ka mōʻī e paʻa ana i ka ihe me ka palaoa. Ma ke kahua o nā noho aliʻi, ua hohola ʻia kekahi moena ʻulaʻula mai Constantinople mai.

Ma nā ʻaoʻao o nā noho aliʻi, kū kilakila aʻe nā kāhili aliʻi kiʻekiʻe i hana ʻia me nā hulu manu Hawaiʻi waiwai - ka ʻōʻō, ka mamo, a me ka ʻiʻiwi. He mau hōʻailona kēia o ka mana aliʻi Hawaiʻi, a e hoʻololi mau ʻia e nā kahu kāhili i kēlā me kēia hola.

Ua hoʻohanohano ʻia ka lumi me nā lamakū kristala nui ʻehā mai Bohemia mai, e kau ana ma nā kihi o ka lumi. Ma waena o ka lumi, kau ʻia kekahi kukui nui kristala i kapa ʻia ka "Crown of Kalākaua" no kona nani kūʻokoʻa. 

Ma kēia lumi i mālama ʻia ai nā hanana koʻikoʻi o ke aupuni:
* Ka hoʻokipa ʻana i nā aliʻi malihini mai nā ʻāina ʻē
* Nā ʻaha hoʻohanohano no nā luna aupuni kiʻekiʻe
* Nā pāʻina hulahula aliʻi
* Ka haʻi ʻōlelo ʻana a ke Aliʻi i mua o ka ʻAhaʻōlelo
* Ka hāʻawi ʻana i nā makana aliʻi

Ma ka lā 14 Ianuali 1893, ma kēia lumi i hoʻolaha ai ka Mōʻī Liliʻuokalani i kāna kumukānāwai hou. ʻEhā lā ma hope mai, hoʻokahuli ʻia ke aupuni. I ka wā hoʻokolokolo o ka makahiki 1895, ua hoʻololi ʻia ka Lumi Noho Aliʻi i lumi hoʻokolokolo, kahi i hoʻoholo ʻia ai ka hoʻopaʻahao ʻana i ka Mōʻī Liliʻuokalani.

I kēia lā, ua hoʻihoʻi ʻia ka Lumi Noho Aliʻi i kona nani mua. Aia nā noho aliʻi ma ko lāua wahi mua, a e ʻike ʻia nā kāhili e kū ana me ka haʻaheo. Ua mālama ʻia kēlā me kēia mea ma kona ʻano kahiko, he hōʻike no ka hanohano o ke Aupuni Mōʻī Hawaiʻi.

### Ka Lumi ʻAi Aliʻi
Ua hoʻohana ʻia no nā pāʻina nui me nā malihini koʻikoʻi. Ua hoʻonohonoho ʻia ka papa ʻaina me nā pā kāhua mai Kina mai a me nā pā mai ʻEulopa mai. Ua mālama ʻia nā meaʻai Hawaiʻi a me nā meaʻai haole. Ma nā paia e kau ana nā kiʻi o nā aliʻi Hawaiʻi.

### Ka Lumi Uliuli
He lumi polū kēia no ka hoʻokipa malihini a me ka hoʻonanea. Ua pāʻani pinepine ʻo Kalākaua i ka pila ma kēia lumi me ka Bana Aupuni Hawaiʻi. He nui nā lako kahiko maikaʻi ma kēia lumi, me nā noho hoʻonanea a me kekahi pahu kīkē.

### Ka Lumi Kiʻi
Ma ka lumi kiʻi, aia nā kiʻi kahiko o nā aliʻi Hawaiʻi mai ka wā o Kamehameha I a hiki i ka wā o Liliʻuokalani.

### Nā Lumi Kiʻekiʻe
Ma ka papa luna:

#### Ka Lumi Moe Aliʻi o ke Aliʻi Kalākaua
Ua hoʻolako ʻia me ka moemoe aliʻi nunui a me nā lako kahiko. Ma kēia lumi i make ai ʻo Kalākaua i ka makahiki 1891.

#### Ka Lumi Moe o ka Mōʻī Liliʻuokalani
Ma kēia lumi i hoʻopaʻahao ʻia ai ka Mōʻī no ʻewalu mahina ma hope o ka kūʻē aupuni o 1895. I kona wā paʻahao, kui ʻo ia i ke "Kapa Kui o ka Mōʻī" (Queen's Quilt) a haku i kāna mele kaulana "The Queen's Prayer."

#### Ka Lumi Moe o ka Mōʻī Kapiʻolani
Ua hoʻolako ʻia me nā lako kahiko mai ka wā o ka Mōʻī mai.

#### Ka Lumi Kakau o ka Mōʻī
Kahi i kākau ai ka Mōʻī i kāna mau palapala aupuni. Ma kēia lumi kekahi e mālama ʻia ai nā palapala koʻikoʻi o ke aupuni.

#### Ka Lumi Hana Lima
Kahi i hana ʻia ai nā hana lima e like me ke kui a me ka humuhumu.

##### Nā Hiʻohiʻona Kūikawā
* Ke ala piʻi kīkē i kūkulu ʻia me ke koa Hawaiʻi
* Nā puka aniani kiʻi mai ʻEnelani mai
* Nā lamakū kristala kahiko mai ʻEulopa mai
* Ka uhi lole silika ma nā paia
* Nā papa hehi i kālai ʻia mai nā lāʻau Hawaiʻi like ʻole
* Nā puka makani kiʻekiʻe no ka hoʻomālie ʻana i ke ea
* Nā pā keleawe i hoʻopaʻi lima ʻia

## Ka Hoʻokahuli Aupuni
I ka lā 17 Ianuali 1893, hoʻokahuli ʻia ke aupuni Hawaiʻi e kekahi hui o nā kālepa haole i kākoʻo ʻia e nā pū a me nā koa ʻAmelika. Ua hoʻopaʻa ʻia ka Mōʻī Liliʻuokalani ma kona lumi kiʻekiʻe mai ka lā 16 Ianuali 1895 a i ka lā 13 Kepakemapa 1895. I kona wā paʻahao, haku ʻo ia i kāna puke mele *The Queen's Prayer* ("Ke Aloha O Ka Haku"). Hoʻohana ʻia ka hale e ke aupuni hou ma ke ʻano he hale aupuni.

## Ka Hoʻihoʻi Hou ʻAna
I ka makahiki 1969, hoʻomaka ka Friends of ʻIolani Palace i ka hana nui e hoʻihoʻi i ka hale i kona nani mua. Ua wehe hou ʻia i ka lehulehu ma ka makahiki 1978 ma ke ʻano he hale hōʻikeʻike.

## Nā Waiwai Koʻikoʻi
### Ka Kapa Kui o ka Mōʻī

I ka wā i paʻahao ʻia ai ka Mōʻī Liliʻuokalani ma ka Hale Aliʻi ʻIolani (1895-1896), ua hui pū ʻo ia me kekahi mau wāhine aliʻi a me nā hoa aloha e hana i kekahi kapa kui kūikawā. ʻO kēia kapa, i kapa ʻia ʻo "Ka Kapa Kui o ka Mōʻī", he mea waiwai nui o ka moʻolelo Hawaiʻi. He 97 ʻīniha ka lōʻihi a he 95 ʻīniha ka laulā o ke kapa, i hana ʻia me ke kaliko keʻokeʻo, ka lole silika, a me ka lole huluhulu. Ua hoʻonohonoho ʻia ma ke ʻano "crazy quilt" haole, a ua hoʻohana ʻia nā mea kui like ʻole me nā mīneke a me nā lopi.

Ma luna o ke kapa, ua kui ʻia he 40 a ʻoi inoa, me nā inoa o nā wāhine aliʻi koʻikoʻi e like me Elizabeth Kekaʻaniau Laʻanui a me Kamaka Stillman. Ua kui pū ʻia nā ʻōlelo koʻikoʻi ma luna o ke kapa, e like me "Imprisoned in Iolani Palace", "Crimson Crown", "Kaulana nā pua o Hawaiʻi", "ʻOnipa'a i ka 'imi na'auao" (Steadfast in seeking wisdom), a me "Ka helena o ka malihini mai" (The coming of the foreigner).

I kēlā me kēia kakahiaka, lawe ʻia mai nā mea kui i ka lumi kiʻekiʻe o ka Mōʻī. Ma laila i hui pū ai nā wāhine e kui a e kamaʻilio pū. He manawa koʻikoʻi kēia no ka pili ʻana o nā wāhine a me ka hoʻoikaika pū ʻana i ka wā o ka pilikia. Ma kēia hui ʻana, hōʻike ʻia ke aloha o ka poʻe Hawaiʻi i ko lākou Mōʻī a me ko lākou lāhui.

He mea hōʻike kēia kapa no ka lōkahi o ka poʻe Hawaiʻi i ka wā pilikia, ka paʻa mau o ka manaʻo Hawaiʻi, a me ka hoʻomau ʻana i nā hana noʻeau Hawaiʻi i loko o ka wā kaumaha. I kēia lā, mālama ʻia ke kapa ma ka Hale Aliʻi ʻIolani, he mea hoʻomanaʻo mau no ka ikaika, ke aloha, a me ka lōkahi o ka poʻe Hawaiʻi. He mea nui kēia kapa i ka moʻolelo o Hawaiʻi, no ka mea, hōʻike ʻia ka mana o ka hana lima Hawaiʻi a me ka paʻa o ka manaʻo Hawaiʻi i loko o nā pilikia nui.

## Nā Hanana Ma Ka Pā Hale
I loko o nā makahiki, ua lilo ka pā hale i wahi no nā hanana koʻikoʻi:

### Ka Hoʻēmi Hae Hawaiʻi
I ka lā 12 ʻAukake 1898, hoʻēmi ʻia ka hae Hawaiʻi mai ka hale, he hōʻailona no ka pau ʻana o ke Aupuni Hawaiʻi Kūʻokoʻa.

### Ka Hoʻokiʻekiʻe Hou ʻAna O Ka Hae
I ka lā 12 ʻAukake 1993, i ka piha ʻana o hoʻokahi haneli makahiki mai ka hoʻēmi ʻana o ka hae, ua hoʻokiʻekiʻe hou ʻia ka hae Hawaiʻi ma mua o ka hae ʻAmelika, he hōʻailona no ka hoʻomaopopo ʻana i ka hewa o ka hoʻokahuli aupuni.

### Ka Haʻi ʻŌlelo a Haunani-Kay Trask
I ia lā hoʻomanaʻo, haʻi ʻo Haunani-Kay Trask i kāna ʻōlelo kaulana:

"ʻAʻole mākou he poʻe ʻAmelika! E make ana mākou he poʻe Hawaiʻi, ʻaʻole loa mākou e lilo i poʻe ʻAmelika! Na lākou, ka poʻe ʻAmelika, i komo mālama ʻole mai i ko mākou pae ʻāina, hoʻokahuli i ko mākou aupuni, hoʻopaʻahao i ko mākou Mōʻī wahine, pāpā i kā mākou ʻōlelo, a hoʻokauā ʻia mākou ma lalo o ko lākou aupuni hoʻokae lāhui... I kēia lā, hoʻomanaʻo mākou i kā mākou Mōʻī aloha a me kona kūpaʻa i kona lāhui a me kona aupuni. Hoʻomanaʻo mākou i kona paʻahao ʻia ʻana ma kēia hale aliʻi. A hoʻomanaʻo mākou, ʻaʻole mākou i eo a hiki i kēia lā."

### Nā Hōʻike Kūʻē
Ma hope mai, ua lilo ka pā hale i wahi no nā hōʻike kūʻē he nui e pili ana i:
* Ka ea Hawaiʻi
* Ka mālama ʻāina
* Nā kuleana Hawaiʻi
* Ka hoʻokōkua ʻana i nā iwi kūpuna

### Nā Papa Moʻolelo
I kēia mau lā, hōʻike ʻia nā papa moʻolelo ma ka pā hale, kahi e hana ai nā kānaka i nā lole o ia wā a haʻi i nā moʻolelo o ka hale no nā malihini.

## Nā Waiwai
* Ka Noho Aliʻi Kīkē
* Ka Papa Kāhili
* Ka Lei Niho Palaoa
* Nā Kiʻi Kahiko o nā Aliʻi
* Nā Lako Kahiko
* Ka Pāpale Aliʻi
* Ka ʻAhu ʻUla

## Nā Kūmole


Māhele:Mōʻaukala o Hawaiʻi
Māhele:Nā Hale Aliʻi
Māhele:Nā Hanana Kūʻē