Ka Hoʻāla ʻŌlelo Hawaiʻi

**Ka Hoʻāla ʻŌlelo Hawaiʻi**

Ka **hoʻāla ʻōlelo Hawaiʻi** ka hoʻāʻo ʻana e hoʻihoʻi i ka ʻōlelo Hawaiʻi i kona kūlana ma ke ʻano he ʻōlelo kamaʻāina o ka Pae ʻĀina o Hawaiʻi. Ma hope o ka emi nui ʻana o ka heluna o ka poʻe ʻōlelo Hawaiʻi ma waena o ka makahiki 1896 a me 1980, ua hoʻomaka ka hana hoʻāla me ka hoʻokumu ʻana i nā papahana kula a me nā hana hoʻolaha ʻōlelo.

## Ke Kūlana O Ka ʻŌlelo

I ka makahiki 1978, ua lilo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ʻōlelo kūhelu o ka mokuʻāina ʻo Hawaiʻi. Ma ka makahiki 2024, aia ma kahi o 3,000 haumāna e komo ana i nā kula kaiapuni Hawaiʻi, a ʻoi aku ma mua o 30 kula kūnoa e aʻo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi.

### Nā Helu Nui
* Heluna o nā kula kaiapuni K-12: 20
* Heluna o nā Pūnana Leo: 11
* Heluna o nā haumāna kaiapuni: ~3,000

## Ka Mōʻaukala

### Ka Wā Mua (Pre-1896)

* **1834:** Puka ka puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi mua loa na Lorrin Andrews ma Lahainaluna.

* **1840:** Paʻi ʻia ke kumukānāwai mua o ke Aupuni Mōʻī Hawaiʻi ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pelekania.

* **1841:** Lilo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ʻōlelo kula aupuni. 

* **1860-1890:** Aia ma luna o 100 nūpepa ʻōlelo Hawaiʻi e paʻi ʻia ana. He 75% o nā Kānaka Hawaiʻi he poʻe heluhelu.

* **1864:** Ma ke Kumukānāwai o 1864, ʻae ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pelekania ma nā kula aupuni a me nā hale aupuni.

* **1886:** Hoʻopuka ʻia ka puke aʻo ʻōlelo Hawaiʻi no nā malihini e H.R. Hitchcock.

* **1893:** Hoʻokāhuli ʻia ke aupuni mōʻī Hawaiʻi.

* **1895:** Ma hope o ka hoʻokahuli aupuni, hoʻolilo ʻia ka ʻōlelo Pelekania i ʻōlelo kuhikuhi nui ma nā kula.

### Ka Wā Kāohi (1896-1978)

* **1896:** Hoʻokau ʻia ke kānāwai HRS 298-2 e ka Repubalika o Hawaiʻi, pāpā ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula.

* **1897:** Hoʻokuʻu ʻia ke Kumu Kānāwai Hoʻokahuli e kauoha ana e pono ka ʻike ʻōlelo Pelekania no ke koho pāloka.

* **1898:** Hoʻopili ʻia ʻo Hawaiʻi i ʻAmelika Hui Pū ʻIa, pāpā ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula aupuni.

* **1919:** ʻAe ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula kiʻekiʻe.

* **1922:** Hoʻomaka ke Kulanui o Hawaiʻi e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke ʻano he ʻōlelo ʻē.

* **1949:** Pau ka paʻi ʻana o ka nūpepa ʻōlelo Hawaiʻi hope loa, Ka Hoku o Hawaii.

* **1950-1970:** Emi loa ka heluna o nā ʻōlelo Hawaiʻi ma waho o Niʻihau.

### Ka Wā Hoʻāla (1978-2024)

* **1972:** Hoʻomaka ka "Ka Leo O Hawaiʻi" ma KCCN me Larry Kimura.

* **1977:** Hoʻokumu ʻia ka ʻAhahui ʻŌlelo Hawaiʻi.

* **1978:** Lilo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ʻōlelo kūhelu o ka mokuʻāina ma ka ʻAha Kenekoa 1978.

* **1982:** Hoʻomaka ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo e aʻo i nā papa ma ka ʻōlelo Hawaiʻi.

* **1983:** 
** Hoʻokumu ʻia ka ʻAha Pūnana Leo.
** Ma ka nīnau, ʻoi aku ma mua o 50 keiki wale nō e ʻōlelo Hawaiʻi ana.
** Hoʻomaka ka hana e ʻimi i nā kūpuna ʻōlelo Hawaiʻi no ke aʻo ʻana.

* **1984:** Wehe ʻia ka Pūnana Leo mua loa ma Kekaha, Kauaʻi.

* **1985:** Wehe ʻia nā Pūnana Leo hou ma Honolulu a me Hilo.

* **1986:** Hoʻopau ʻia ke kānāwai e pāpā ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula.

* **1987:**
** Hoʻomaka ke Kula Kaiapuni ma Keaukaha, Hawaiʻi a me Waiau, Oʻahu.
** Hoʻokumu ʻia ka Hale Kuamoʻo ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.
** Hoʻokumu ʻia ka Komikina ʻŌlelo Hawaiʻi.

* **1990:** Kau inoa ʻia ke Kānāwai ʻŌlelo ʻŌiwi ʻAmelika.

* **1994:** 
** Hoʻomaka ka Leokī, ka ʻōnaehana kaʻa leka uila ʻōlelo Hawaiʻi mua.
** 1,700 haumāna e aʻo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa.

* **1999:** Puka akula ka papa mua i aʻo ʻia mai ke kula kamaliʻi a i ke kula kiʻekiʻe ma ka ʻōlelo Hawaiʻi ma Nāwahīokalaniʻōpuʻu.

* **2002:** 
** Hoʻokomo ʻia ke papa pihi ʻōlelo Hawaiʻi i loko o nā kamepiula Macintosh.

* **2003:** Hoʻokumu ʻia ka Ulukau, ka waihona puke Hawaiʻi uila.

* **2004:** 
** Hoʻokumu ʻia ka Hawaiʻi Wikipikia.
** Hoʻomaka ka Ulukau e wehe i ka lehulehu.
** ʻAe ʻia ke kekelē laeʻula mua loa no ka ʻōlelo Hawaiʻi ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.

* **2006:** Hoʻomaka ka Wehewehe.org ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.

* **2013:** 
** Ma kahi o 10,000 kānaka e ʻōlelo Hawaiʻi ana ma Hawaiʻi nei.
** Hoʻokō ʻo Janice Keihanaikukauakahihuliheʻekahaunaele i ka hoʻololi ʻana i nā lula o ka mokuʻāina no ka lōʻihi o nā inoa Hawaiʻi.

* **2015:** 
** Hoʻokumu ʻia ka Hawaiʻinuiākea ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa.
** Hoʻokumu ʻia ʻo Kanaeokana, ka pūnaewele o nā kula Hawaiʻi.
** Hoʻomaka ka hana no Wehewehe WikiWiki ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.

* **2018:** 
** Hoʻoholo ka ʻaha hoʻokolokolo e pono e ʻae ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka ʻaha hoʻokolokolo ma ka hihia Kaeo.
** Hoʻokūpā ʻo Samuel Kaleikoa Kaeo i kona kuleana e ʻōlelo Hawaiʻi ma ka ʻaha hoʻokolokolo.

* **2021:** 
** Wehe ʻia ke kahua Duolingo no ka ʻōlelo Hawaiʻi.
** Hoʻokuʻu ʻia ka polokalamu ʻAha Pūnana Leo "E Hoʻoikaika".

* **2024:** 
** He 11 Pūnana Leo ma nā mokupuni ʻelima.
** He 20 kula kaiapuni K-12 ma ka mokuʻāina.
** Ma kahi o 3,000 haumāna e komo ana i nā kula kaiapuni.
** Aia ma kahi o 30 kula kūnoa e aʻo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi.

## Nā Papahana Hoʻāla

### Nā Kula
* ʻAha Pūnana Leo
* Nā Kula Kaiapuni
* Nā Kula Hoʻāmana

### Ke Kulanui
* Ka Haka ʻUla O Keʻelikōlani
* Hawaiʻinuiākea
* Nā papahana kekelē

### Nā Kahuawai Kikohoʻe
* Ulukau
* Wehewehe
* Duolingo (wehe ʻia i ka makahiki 2021)

## Nā Paʻakikī

He nui nā paʻakikī e kū nei i mua o ka hoʻāla ʻōlelo Hawaiʻi:

* **Ka Loaʻa ʻAna O Nā Kumu:** He manaʻo nui ka loaʻa ʻana o nā kumu i paʻa ka ʻōlelo Hawaiʻi a i hiki ke aʻo aku.

* **Ke Kālā:** He pilikia ka loaʻa ʻana o ke kālā no nā papahana hou a me ka mālama ʻana i nā papahana e kū nei.

* **Ka Hoʻohana ʻAna Ma Waho O Ke Kula:** ʻOiai e ulu ana ka ʻōlelo ma nā kula, he paʻakikī ka hoʻohana ʻana ma nā wahi ʻē aʻe o ke kaiaulu.

* **Nā Kumuwaiwai:** He manaʻo nui ka hoʻomohala ʻana i nā puke aʻo a me nā kumuwaiwai ʻē aʻe no nā papa like ʻole.

Māhele:Mōʻaukala o Hawaiʻi
Māhele:ʻŌlelo Hawaiʻi
Māhele:Hoʻonaʻauao ma Hawaiʻi
Māhele:Puke Wehewehe
Māhele:Waihona Puke