open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chhṳ̀n Súi-pién

**Chhṳ̀n Súi-pién** () he Thòi-vàn chṳn-chhṳ thai-ngìn-vu̍t chṳ̂-yit, chhut-sṳ̂n Thòi-nàm Kôn-thièn-hiông, chú-si̍t Fuk-kien seu-ôn, phu-fun ho̍k-chá kháu-kí. Chhṳ̀n Súi-pién chhai 2000-ngièn tông-sién Chûng-fà Mìn-koet thi-sṳ̍p ngim Chúng-thúng, 2004-ngièn lièn-ngim sṳ̀n-kûng, chṳ-kîm chhai ngim. Kí chên ngim Thòi-pet-sṳ ngi-yèn、li̍p-fap ve-yèn、Thòi-pet-sṳ sṳ-chóng、mìn-chú chin-phu tóng chú-si̍t tén chṳt-vi.

## Chó-ngièn Sên-phìn
## Li̍p-fap ve-yèn sṳ̀-khì
## Thòi-pet sṳ-chóng sṳ̀-khì
## Chúng-thúng sṳ̀-khì
## Chhâm-siòng

 

分類:Thòi-pet-sṳ Sṳ-chóng
Fùng Siù-chhiòn

**Fùng Siù-chhiòn** (洪秀全, ) sâng-yî Kóng-tûng. Fùng Siù-chhiòn he Thai-phìn-thiên-koet nùng-mìn hí-ngi liâng-siu, kien-li̍p Thai-phìn-thiên-koet, chhṳ̂n-fû "Thiên-vòng", 1853-ngièn yî Nàm-kîn chok-vì sú-tû, kói-miàng Thiên-kîn, 1864-ngièn chhai Thiên-kîn phiang, Thai-phìn-thiên-koet chhai kí sí heu put-kiú me̍t-mòng.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
分類:Hak-kâ-ngìn
Thoi-chhú

**Thoi-chhú** he ngim yit-chúng su̍k-yî Thoi-chhú-muk ke Yû-thoi-thung-vu̍t. Thai-tô-su thoi-chhú tû-he Àu-thai-li-â ke thi̍t-sán, than-he Su-thoi-chhú chet sên-fa̍t chhai Pâ-pu-â Néu-kí-nui-â. 
Thoi-chhú-su̍k yû sâm-chúng: 

①**Fùng-thai-thoi-chhú** (Macropus rufus) he hien-chhùn chui-thai ke yû-thoi-thung-vu̍t. Fùng-thai Thoi-chhú sên-fa̍t chhai Àu-chû chûng-phu ke pan Sâ-mo̍k thi-tai. Sṳ̀n-ngièn hiùng-sin thoi-chhú ke thí-chhòng hí-khó tha̍t-tó liuk-chhak, thí-chhûng hí-khó tha̍t-tó kiú-sṳ̍p lióng-pak-pong. 

②**Tûng-phu Fôi-thai-thoi-chhú** (Macropus giganteus) sûi-yèn mò-yû Fùng-thai-thoi-chhú tén-miàng, than-he tûng-phu Fôi-thai-thoi-chhú he chui-sòng khon-kien ke. Sên-fa̍t chhai pí-káu phì-mî ke thi-khî. 

③**Sî-phu Fôi-thai-thoi-chhú** (Macropus fuliginosus) he sâm-chúng Thoi-chhú chûng chui-séu ke yit-chúng; sṳ̀n-ngièn hiùng-sin ke thí-chhòng he ńg-sṳ̍p-si chhiên-khiet. Sên-fa̍t chhai-yî Àu-chû sî-nàm hói-ngan lâu Tha̍t-lin-hò phùn-thi. Nang-ngoi yû lâu Thoi-chhú siong-kôan kín-me̍t-thi ke si-sṳ̍p kien-séu ke Thoi-chhú-muk:

④**Su-thoi-chhú** he cháu-to chhai tûng-pet-phu Àu-chû me̍t-si̍p ke yí-lìm kiên Sîn-kí-nui-â chṳ̂n-sṳ̍t ke thoi-chhú ke su-muk chhîn-chhit. Kí-chak Su-thoi-chhú phî ngùi-hoi khi̍p, chú-yeu chhut-yì fàn-kín pho-fái. 

## Thi̍t-chṳ̂n
## Sên-fa̍t fàn-kín
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Vî-hia̍p
## Chhâm-kháu
## Chhâm-siòng
Chhòng-kiáng-lu̍k

**Chhòng-kiáng-lu̍k**長頸鹿 he yit-chúng sên-chóng chhai Fî-chû ke thung-vu̍t, he sṳ-kie song chui-kô ke liu̍k-sên thung-vu̍t. Hiùng-sin ke-thí kô-tha̍t 4.8 chṳ 5.5 mí kô, chhûng-liông tha̍t kiú-pak kûng-kîn. Chhòng-kiáng-lu̍k he Fî-chû thi̍t-yû ke thung-vu̍t, lâu Lu̍k-é lâu Ngiù yû chhîn-yèn kôan-he, than su̍k-yî mò-thùng ke khô, chit Chhòng-kiáng-lu̍k-khô. 

Chhòng-kiáng-lu̍k ke ho̍k-miàng vi *camelopardalis*, lòi-ngièn chhut-yì chó-khì Lò-mâ Ti-koet sṳ̀-khì, yi-sṳ chhiu-he Lo̍k-thò lâu Pau-é ke chhâm-chha̍p kâu-thí, yîn-vi kí ke ngoi-hìn lui-sṳ liá lióng-chúng thung-vu̍t.

Chûng-koet Mìn-chêu sṳ̀, sòn-chhui hòng-hàng to tûng-fî, chên tai lióng-chak Chhòng-kiáng-lu̍k fì-to Pet-kîn. Kîm-ngit Ngit-ngî khi̍p Hòn-ngî yìn-yèn chiong Chhòng-kiáng-lu̍k chhṳ̂n-fû "麒麟"。

## Thi̍t-chṳ̂n
## Sên-fa̍t fàn-kín
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Vî-hia̍p
## Chhâm-kháu
## Chhâm-siòng
Mièn-yòng

**Mièn-yòng** he ngìn-lui ke kâ-chhuk chṳ̂-yit. Yû-mô ke si-thúi thung-vu̍t, yòng-mô ke chú-yeu lòi-ngièn. Ngièn-vi Pet-pan-khiù sân-thi ke nùng-sán-vu̍t, lâu Sân-yòng yû chhîn-chhiet kôan-he; mò-thùng chṳ̂-chhu chhai-yî thí-hìn, hiùng-yòng mò-hìn, lióng-kok sâng-chhut heu kha-vi chhâ-khôi.

## Kîn-chi yung-thù
Mièn-yòng yû hí-tô kîn-chi yung-thù, chhiong-he Yòng-nen, yòng-mô, Mièn-yòng-yù khi̍p Yòng-ngiuk. Yòng-phì-chṳ́ chhai tûng-fông ke chṳ́ chhòn-ngi̍p chṳ̂-chhièn, yit-chhṳ̍t chhòng sṳ̀-kiên pan-yên chhung-yeu ke kok-set. Mu̍k-yòng chhai mêu-yit koet-kâ chhiong Àu-thai-li-â, Néu Sî-làn, Vû-lâ-khui, Â-kîn-thìn tén siông-tông chhung-yeu ke kîn-chi thi-vi.

## Thi̍t-chṳ̂n
## Sên-fa̍t fàn-kín
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Vî-hia̍p
## Chhâm-siòng
Chhóng-sṳ-ki

**"Chhóng-sṳ-ki"** he Hî-pak-lói-vùn Khiu-yok Sṳn-kîn thi-yit sû-kién ke miàng-sṳ. 
Chhai Yù-thai-ngìn ke chhòn-sot chûng, Chhóng-sṳ-ki he yù Mô-sî kîn-kí Song-ti ke khí-sṳ khi̍p ko-hi liù-chhòn ke chhòn-sot siá-hâ ke.

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Nui-yùng
"Chhóng-sṳ-ki" chú-yeu ki-sut liáu Song-ti chhóng-chho van-vu̍t, Ngìn-lui ke chhui-lo̍k, Song-ti kién-sién Yî-set-lie̍t-ngìn ke cháng-ke ko-chhàng. Sîn-yok, Khiu-yok chûng ke tién-ku tû chhut chhṳ Chhóng-sṳ-ki.
Nui-yùng chú-yeu hí-khó fûn-cho:

# **Song-ti chhóng-chho van-vu̍t khi̍p fî-fu̍k** - Thi-yit chông mèu-siá chhòn-sot chûng ke Song-ti chhóng-chho van-vu̍t pin fî-fu̍k thiên-thi van-vu̍t ke cháng-ke ko-chhàng. Chhóng-sṳ-ki tông-chûng mèu-siá liá-ke ko-chhàng chúng-khiung li̍t-kîn chhit-ngit.
# **Ngìn-lui ke chú-siên [[Â-tông fò Ha-vâ]] fam-chhui phî tak** - Thai fùng-súi: Nò-â chho fông-chû thò-ko thai fùng-súi; Ngìn-lui chhṳ-thù kien-chho Pâ-phe̍t-thap ke kie-va̍k phî Song-ti pho-fái. 
# **[[Â-pak-lâ-hón]] khi̍p khì sên-fa̍t ke sṳ̀-thoi** - Â-pak-lâ-hón kâ-phú; Song-ti lâu Â-pak-lâ-hón li̍p-yok; Lò-tet ke sên-phì; Só-tô-mâ lâu Ngò-mô-lâ phî Song-ti fí-me̍t; Yî-sat lâu Yî-sṳ̍t-mâ-li. 
# **[[Ngâ-kok]] khi̍p khì sên-fa̍t ke sṳ̀-thoi** - Ngâ-kok lâu Yî-so; Ngâ-kok lâu Song-ti. 
# **[[Yok-sit]] khi̍p khì sên-fa̍t ke sṳ̀-thoi** - Yok-sit phî mai chṳ Âi-khi̍p; Yok-sit phî hâ-kam; Yok-sit chhṳ-lî Âi-khi̍p; Ngâ-kok chhiòn-kâ hâ Âi-khi̍p. 

## Tsú-thì Thi̍t-set
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
* Hak-ngî Chhóng-sṳ-ki
Chhut-âi-khi̍p-ki

Chhòn-thúng ho̍k-chá ngin-vì pún-sû ke chok-chá chhiu-he Mô-sî pún-ngìn, sîn-yok ke chok-chá yî-khi̍p pún-sû chhṳ-chṳn (17-chông:14-chiet), tû chṳ̂-chhṳ̀ liá-chúng lun-sot. Pún-sû ke nui-yùng yit chṳn-mìn chok-chá pit-thin su-ko kô-tén kau-yuk, chên chhai Âi-khi̍p kî-chhu yit-thon sṳ̀-kiên, chhiá chhîn-ngién khon-kien Yî-set-lie̍t-ngìn Chhut-âi-khi̍p ke chhìn-kín.

## Sṳ̀-kiên
Yit-phai ngin-vì Chhut-âi-khi̍p ke ngièn-fun yén chṳ chú-chhièn 1445-ngièn, liá-he kîn-kí Lie̍t-vòng-ki-song Liuk-chông:Ngi-chiet chhûi-son chhut-lòi ke. 
Nang-ngoi yit-phai chet ngin-vì chú-chhièn 1290-ngièn chhòi-he chún-khok ke ngit-khì. Liá-he Kháu-kú ho̍k-kâ chhûi-son Pí-tûng-sàng khi̍p Làn-set-sàng lióng-chho chit-fo-sàng phî kien-chho ke ngit-khì yì tet-chhut ke.。 

## Chú-thì thi̍t-set
Ap-pet-chá chṳ̂ su sṳ́m-phan khi̍p phî ap-pet-chá chṳ̂ tet chṳ́n-kiu. 
Pún-sû ke chhièn pan thon mèu-siá liá-ke sîn thòn-thí tet-tó sṳ̀n-hìn; chiông chhèu-tiám si̍p-chûng chhai lióng-ke thi-khî, yit-ke he Âi-khi̍p, nang yit-ke he Sî-nai. Chhut-âi-khi̍p-ki ke chhièn pan thon he mèu-siá Yî-set-lie̍t-ngìn chhiùng Âi-khi̍p to Sî-nai, heu pan phu chet chhai Sî-nai chû-chṳt sṳ̀n yit thi̍t-phe̍t ke mìn-chhu̍k.

## Pún-sû thai-kông
# Pûn ap-pet-chá chhai Âi-khi̍p ke sên-fa̍t. 
# Chṳ́n-kiu-chá ke yi-phi. 
# Chṳ̂n-sṳ̀n chhú-fa̍t ap-pet sién-mìn ke Fap-ló-vòng 
# Yì-ye̍t-chiet lâu Chhut-âi-khi̍p. 
# Khóng-yâ ke lî-chhàng. 
# Chhai Sî-nai li̍p-yok. 
# Yû-kôan chhùng-pai khi̍p Fi-mok ke chṳ́-sṳ. 
# Mùng-yok ke pho-fái lâu chhung-thin. 
# Kien-chho Fi-mok. 
 
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Li-vi-ki

**"Li-vi-ki"** he Mô-sî ńg-kîn chûng ke thi-sâm pún. 
Li-vi-ngìn he Ngâ-kok lâu Li-â ke thi-sâm chṳ́-yì Li-vi ke heu-yí, fu-chit Yî-set-lie̍t-ngìn ke chi chi-sṳ̂ kûng-chok, mò chhâm-kâ fûn-phi thú-thi, mò son-ngi̍p Yî-set-lie̍t Sṳ̍p-ngi kî-phai chṳ̂-yit, Li-vi-ngìn tui Sṳ̀n chûng-sîm, phî chṳ̂n-sṳ̀n kién-sién chok-vì sṳ-fung kí ke kî-phai. Só-yû ke chi-sṳ̂ tû su̍k-yî su̍k-yî kî-pha, Li-vi-ngìn ke kûng-chok he hia̍p-chhu liau-lî fi-mok, pin hiong pak-siang kóng-kié li̍t-fap.

Pún-sû yû ńg-sṳ̍p-liuk chhṳ thì-tó: “Yâ-fò-fà tui Mô-sî kóng”; ku Yù-thai-ngìn ngin-vì pún-sû he Mô-sî chhṳ-kí siá ke. Chhut-âi-khi̍p-ki ke kiet-suk thì-tó Mô-sî on-cheu Yâ-fò-fà ke fûn-fu kien-chho Fi-mok, Li-vi-ki chiap-siu̍k Chhut-âi-khi̍p-ki kau-thô Yî-set-lie̍t-ngìn chûn-sú yû-kôan Fi-mok ke kûi-kí khi̍p thiàu-li. liá-chung li̍t-fap ke pân-pusṳ̀-kiên fò thi-tiám, sû-chûng siòng-se sot-mìn he chhiùng Yî-set-lie̍t mìn ôn-yàng chhai Sî-nai-sân khôi-sṳ́.

## Pún-sû thai-kông
1. **Chhîn-khiun chṳ̂n-sṳ̀n ke fông-fap** (1-16 Chông): 
* Hien-chi; Chi-sṳ̂; Kiet-chhiang-lî; Su̍k-chhui-ngitv 

2. **Lâi chṳ̂n-sṳ̀n pó-chhṳ̀ siông-kâu ke fông-fap**. (17-26 Chông): 
* Sṳ̍t-vu̍t ke kiet-chhiang; 
* Fûn-yîn khi̍p chṳ̂n-chhâu ke kiet-chhiang;
* Tui chṳ̂n-sṳ̀n fò ngìn tho-tet hàng-vì ke kiet-chhiang; 
* Mò kiet-chhiang ke chhú-fa̍t; 
* Chi-sṳ̂ lâu chi-vu̍t ke kiet-chhiang; 
* Chiet-khì ke kiet-chhiang; 
* Jhuk-fuk lâu chu-chú. 

## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Mâ-thai-fuk-yîm

**Mâ-thai-fuk-yîm** he Sîn-yok Sṳn-kîn‎ ke thi-yit sû-kién; Si Fuk-yîm-sû chṳ̂-yit. Chhiòn-sû khiung-yû 28-chông, 1168-chiet. Yîn Mâ-thai-fuk-yîm lâu Mâ-khó-fuk-yîmkhi̍p Lu-kâ-fuk-yîm nui-yùng siông-khiun, só-yî sâm pún Fuk-yîm-sû phî kûi-na̍p chok "fù-lui fuk-yîm"。

## Chok-chá
Pún-sû pin-mò mìn-khok thì chok-chá ke miàng-sṳ. Than chhiùng Chhû-khì kau-fi lâu yit-chhṳ̍t yî-lòi ke chhòn-thúng tû ngin-vì chok-chá he Yâ-sû sṳ̍p-ngi mùn-thù chṳ̂-yit ke Mâ-thai. Chhai Hî-pak-lói-vùn, Mâ-thai ke yi-sṳ vì 「Chú ke sóng-su」; kì fu-chhîn he Â-le̍t-fî. Mâ-thai ngièn-pún he yit-miàng Soi-li, só-yî chhai Yù-thai-ngìn ngién-chûng phî sṳ chok-vì Lò-mâ-ngìn ke chéu-kiéu lâu mìn-chhu̍k ke phan-thù, he put-tet chin-ngi̍p fi-thòng ke.

## Siá-chok poi-kín
Chhiùng nui-yùng lâu vùn-thí chhûi-chhet, chai kâ-song ngièn-vùn he Hî-lia̍p-vùn yì-yèn mò-he Yù-thai pún-thú yung-koan ke Â-làn-vùn lòi-khon, pún-sû ke chṳ̂m-tui en he tông-sṳ̀ ke khièu-mìn kok-thi ke Yù-thai kî-tuk-thù, péu-mìn Yâ-sû chang-he kì-mùn ngit-ya khì phan-mong ke nà Mì-soi-â, chhiùng pún-sû kú-li kì-mùn nèn chiap-su Yâ-sû Kî-tuk tai-lòi ke Kiu-ên. Mâ-thai yû yín-yung khiu-yok thai-yok chhit-sṳ̍p chhu ke kîn-vùn, yit-pân ngìn chhṳ̂n-cho "Sṳn-kîn chṳn-kí". Pún-sû ke siá-chok ngit-khì mò siòng-s, yit-pân ho̍k-chá ngin-vì he chhai kûng-ngièn 50-ngièn chṳ 70-ngièn chûng-kiên. 

## Chhâm-siòng
* Mâ-thai-fuk-yîm
* Mâ-thai-fuk-yîm (mp3)
Lu-kâ-fuk-yîm

**Lu-kâ-fuk-yîm** he Sîn-yok Sṳn-kîn chûng ke si pún Fuk-yîm-sû chṳ̂-yit, siông-chhòn he Hî-lia̍p yî-sên Lu-kâ só-chok. Liá-pún he si phu fuk-yîm chûng tui Yâ-sû ke yit-sên、thi̍t-phe̍t he hí-chhû chhièn khi̍p hài-thùng sên-fa̍t mèu-siá chui-tô. Sṳ́-thù-hàng-chhon ya-he Lu-kâ ke chok-phín.

Lu-kâ he Pó-lò ke chûi-sùi chá, só-yî yit-pân ngin-vì kì fuk-yîm chûng ke nui-yùng tô-su ngièn chhṳ Pó-lò héu-sut. Ho̍k-chá tui pún-sû ke siá-chok ngit-khì, yû chên-lun. 

Sû-chûng vì-thu̍k thì-tó ke thu̍k-chá he yû miàng-mong ke Thì-â-fî-lò. Chok-chá vông-vông phit-miên chhái-yung ngoi-pâng-ngìn kha-nàn lî-kié ke Yù-thai su̍t-ngî, chhiong-he “Lâ-pí” khi̍p “Fò-san-nâ” tén-tén, khó-kien ngoi-pâng-ngìn he pún-sû ke chú-yeu siá-chok tui-siong.

## Chú-thì thi̍t-set
Pún-sû mèu-siá Yâ-sû chṳ-san, vàn-chhiòn, mân-yû ên-chhṳ̀, yùng-yeu ke ngìn-sin; khiòng-thiau Kì he vàn-mî ke Ngìn-chṳ́, he phû-sṳ ke kiu-chú, vi sṳ-ngìn tai-lòi phìn-ôn, sṳ́ yùng-yeu kûi-pûn Song-ti (2-chông：8-14 chiet). 

## Pún-sû thai-mióng
# Si-ngièn.
# Sṳ̂-sé Yok-hon lâu Yâ-sû ke chhut-sên khi̍p thùng-ngièn.
# Yâ-sû tui sṳ́-min.
# Chhai Kâ-li-li ke chhòn-tho kûng-chok.
# Vông Yâ-lu-sat-lâng ke lî-chhàng.
# Yâ-lu-sat-lâng ke kûng-chok.
# Su-nan lâu fu̍k-fa̍t.

## Chhâm-cheu
* Sîn-yok Sṳn-kîn

## Chhâm-siòng
* Lu-kâ-fuk-yîm
Mìn-su-ki

"**Mìn-su-ki**" he Khiu-yok Sṳn-kîn ke thi-si sû-kién. Mìn-su-ki yit-miàng he chhiùng Vú-kâ (Vulgate) thai Lâ-tên yi̍t-pún ke sû-miàng fân-yi̍t ko-lòi ke. Pún-sû chṳ̂ miàng-sṳ he yù sû-chûng ki-chai kí chhṳ-su tiám mìn-su ke ki-liu̍k; thi̍t-phe̍t chhṳ̍t-tet liù-yi ke he thi-yit chông lâu ngi-sṳ̍p-liuk chông ke kiûn-chhui su-tiám.

## Siá-chok muk-tit
pún-sû ki-liu̍k Yî-set-lie̍t-ngìn chhṳ-su sṳt-phai lâu sṳ̀n fân sin-sṳ̍t ke péu-hien, thùng-sṳ̀ yit kiêu-fa Yî-set-lie̍t-ngìn ke liâng-siu Mô-sî ke ví-thai khi̍p ngiôn-ngio̍k. Li̍t-sṳ́ sṳ-khien chûng hién-mìn Sṳ̀n pûn ngìn ke su̍k-lìn kau-hiun. só-yî liá sṳ-khien khó sṳ̀n-vì kî-tuk-thù ke fam-li kau-chhòi.

## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Sṳ̂n-min-ki

**Sṳ̂n-min-ki** he chṳ̂n-sṳ̀n lâu Yî-set-lie̍t-ngìn li̍p-yok ke sṳ̂n sut; chhai Yî-set-lie̍t-ngìn chin-ngi̍p Kâ-nàm-thi chhièn-chhàng, Mô-sî yî liâng-siu ke sṳ̂n-fun, hiong pak-siang chhṳ̀n-sut li̍t-fap khi̍p yok ke kôan-he, hó-sṳ́ Yî-set-lie̍t-ngìn nèn kin-khièn thu-ngit, lâu Ngiéu-siong ke yi-chhu̍k yû fûn-phe̍t, sṳ̀n-vì sṳn-kiet ke sién-mìn.

Sṳ̂n-min-ki he Yî-set-lie̍t-ngìn sên-fa̍t hàng-vì ke khièn-vî, chṳ́-yîn kîn-ngièn, me̍t-sióng ke chûng-sîm, pin heu-tho kau-yuk ke kî-chhû. Kì put-tân he chṳ̂n-sṳ̀n lâu ngìn chṳ̂-kiên ke li̍t-li kûi-fam, ya-he ngìn-chi chṳ̂-kiên ke khiung-yû chún-chet, kien-he sién-mìn yin-yû ke li̍t-sṳ́ fông-mien.

Yeu chin-ngi̍p Kâ-nàm-thi ke Yî-set-lie̍t-ngìn, yîn mò chhîn-sṳ̂n kîn-li̍t ko Fùng-hói khi̍p Sî-nai-sân ke li̍p-yok, só-yî chhai chin-ngi̍p Kâ-nàm chán-khôi chan-chên mien-tui yú-fe̍t khi̍p ko sîn sên-fa̍t chṳ̂-chhièn, pit-sî ngin-thin vî vì-thu̍k chṳ̂n-sṳ̀n Yâ-fò-fà chhai li̍t-sṳ́ chûng ke chok-vì, li̍t-fap khi̍p thai-nèn, yèn-heu chhòi-nèn chhai sîn liâng-siu Yok-sû-â tai-liâng hâ khok-li̍p sin-sîm. Chok-chá chhòn-sot he Mô-sî.

## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Mâ-khó-fuk-yîm

**Mâ-khó-fuk-yîm** he kie-seu Yâ-sû ke Si Fuk-yîm-sû chûng chui-chhû sṳ̀n sû ke yit-kién.

## Chok-chá
Chok-chá Mâ-khó, fe̍t-he Yok-hon, he Pâ-nâ-pâ ke péu-ló-thâi, chên phì thùng Pâ-nâ-pâ laâ Pó-lò hi ngoi-pâng chhòn fuk-yî; pin kiên-sùi Pí-tet fî-sòng chiap-khiun, Pí-tet sṳm-chṳ chiông kì chhṳ̂n-cho chhṳ-kí ke chṳ́-yì. (Pí-tet-chhièn-sû 5:13)

## Siá-chok poi-kín
Sin-yû chhi-si̍p kin-pai khi̍p kau-thô sṳ̀, voi fì-sióng Yâ-sû kóng-ko ke fa, kóng sut Yâ-sû ke sṳ-chiak. Chok-chá só chṳ́n-lî ke ki-chai, tû he ngoi-pâng ngìn Kî-tuk-thù thòn-thí chhai fì-sióng Yâ-sû sṳ̀ ke sin-ngióng kien-chṳn. 

Mâ-khó-fuk-yîm siá-vàn ke sṳ̀-kiên chhai Sṳn-thien phî fí-thetchṳ̂-chhièn (13-chông：2-chiet), thai-yok he chú-heu 65 chṳ 70-ngièn kiên, nà kí-sṳ̀ sin-thù tô yí lì-sṳ, mò-fap chhîn-chhṳ chai-hi kok sin-yû thòn-thí siên-kóng Kî-tuk, khó-nèn he liá-ke chhìn-khóng chhiuk sṳ́ chok-chá siá-sṳ̀n thi-yit phu fuk-yîm.

## Chhâm-cheu
* Sîn-yok Sṳn-kîn
* Mâ-khó

## Chhâm-siòng
* Mâ-khó-fuk-yîm
Yok-hon-fuk-yîm

**Yok-hon-fuk-yîm** he Sîn-yok Sṳn-kîn chang-tién ke thi-si phu fuk-yîm; ho̍k-chá thùng-yi sû-kién yin-kôi he Si Fuk-yîm-sû chûng-kiên chui chhṳ̀ siá-sṳ̀n.

Sṳ́-thù Yok-hon he Sî-pí-thai ke chṳ́-yì, ngièn vi ǹg-fû, heu-lòi mùng Yâ-sû fû-seu sṳ̀n Sṳ̍p-ngi mùn-thù chṳ̂-yit, lâu thi-hiûng Ngâ-kok yû thùng-yit miàng-ho ——“Lùi-hṳ́ ”, pin kiên Pí-tet, Ngâ-kok thùng vi Yâ-sû chui-chhîn sin ke mùn-thù. Yâ-sû sṳ̂n-thiên heu, Yok-hon chhai-yî chó-khì Yâ-lu-sat-lâng ke kau-fi chûng pan yên chhung-yeu ke kok-set, heu-lòi chên phî chhûng-kiûn chṳ Pha̍t-mô hói-tó. Kîn-kí kau-fi ke chhòn-sot, Yok-hon chhai só-yû sṳ́-thù chûng-kiên fa̍t to chui chhòng, heu-lòi chhai î-fut-só lì-sṳ. 

## Chú-thì thi̍t-set
Chok-chá chhîn-chhú péu-mìn kì ke muk-tit, chhiu-he yeu sṳ́ ngìn-kâ siông-sin Yâ-sû he Kî-tuk, he Sṳ̀n ke chṳ́-yì, yîn-sin kì chhiu-nèn tet-tó sâng-miang. Chhiùng pún-sû tô-chhu kié-sṳt Yù-thai fûng-siu̍k khi̍p Hî-pak-lói sṳ-v ke cho-fap khon-lòi, tui-siong pâu-koat san-kî si-chhu ke Yù-thai-ngìn khi̍p ngoi-pâng-ngìn. 

## Chhâm-siòng
* Yok-hon-fuk-yîm
Sṳ́-thù-hàng-chhon

**Sṳ́-thù-hàng-chhon** he kie-seu Yâ-sû Kî-tuk sṳ̂n-thiên heu, kì ke mùn-thù chhut-hi chhòn-tho、sùn-tho ke sṳ-chiak, khì-chûng pâu-hàm mùn-thù Lu-kâ siá-hâ yû-kôan Pó-lò ke sṳ-chiak; he Sîn-yok Sṳn-kîn ke thi-ńg sû-kién.

## Siá-chok poi-kín
pún-sû só ki-chai ke sṳ-chhìn, yì Yù-thai-ngìn tui kau-fi ke pet-hoi, Yâ-lu-sat-lâng-sàng ke Kî-fông, Lò-mâ chṳn-fú tui kau-fi ke khôn-yùng tén-tén, chú-yeu chhai Chú-heu Liuk-sṳ̍p ngièn-thoi chṳ̂-chhièn fat-sên. Pún-sû kiet-mî sṳ̀ Pó-lò yìn-yèn nèn chhṳ-yù chhòn-yòng fuk-yîm; chhiòn-sû chhie̍t-khiéu mò thì-tó chú-heu liuk-sṳ̍p ngièn-thoi chûng-ya̍p Nì-luk fòng-ti pit-pet Kî-tuk-thù yî-khi̍p Pó-lò Sùn-tho ke heu-sṳ, ya mò yû thì-khi̍p chú-heu chhit-sṳ̍p-ngièn Yâ-lu-sat-lâng-sàng phî fí-thet yit-sṳ. 

Pún-sû chiap-siu̍k Lu-kâ-fuk-yîm ke ki-chai, si-sut Yâ-sû fu̍k-fa̍t sṳ̂n-thiên heu fuk-yîm kûng-chok ke chin-chán. 

## Chú-thì thi̍t-set
Sṳ́-thù-hàng-chhon yit khôi-sṳ́ thì-tó Yâ-sû yin-hí Sṳn-lìn ke kong-lìm, kiên-tén si-sut Sṳn-lìn kong-lìm chhai sin Chú ke Yù-thai-ngìn lâu ngoi-pâng-ngìn sṳ̂n-song, pin tai-liâng sṳ́-thù pá fuk-yîm chhiùng Yâ-lu-sat-lâng chhòn-to Sat-mâ-li-â khi̍p kok-thi. Chhiòn-sû khiòng-thiau Sṳn-lìn ke kûng-chok, só-yî yû-ngìn chhṳ̂n-fû vi “Sṳn-lìn-hàng-chhon”。

## Chhâm-siòng
* Sṳ́-thù-hàng-chhon
Lò-mâ-sû

**Lò-mâ-sû** he sṳ́-thù Pó-lò siá-pûn tông-sṳ̀ chhai Lò-mâ Kau-fi ke yit fûng-sin, nui-yùng si̍p-ha̍p kì tui Kî-tuk-kau sin-ngióng, chhui khi̍p Kiu-ên tén mun-thì ke thu̍k-thi̍t kien-kié, tui heu-sṳ ke Sṳ̀n-ho̍k ngiên-kiu yû yit-thin ke yáng-hióng-li̍t.

Kì chhai 381-ngièn ke Thi yit-chhṳ Kiûn-sṳ-thán-tên pó kûng fi-ngi phî lie̍t-ngi̍p Sîn-yok Sṳn-kîn chang-tién, he su̍k-yî Sṳn-kîn lî Pó-lò sû-sin.

## Li̍t-sṳ́

Lò-mâ-sû khó-nèn siá yî Kô-lìm-tô fe̍t-chá kho-khiun Kiên-kiet-lî. 
Sû-sin chûng pin-mò thì-tó chîn-khok sṳ̀-kiên, than hién-yèn he chhai kì thi-ngi-chhṳ hi Hî-lia̍p lî-hàng ke ma̍t-mî, thu-ko Tûng-thiên (Kûng-ngièn 58-ngièn) fóng-mun ke-sàng (15-chông:25-chiet).

## Chhâm-siòng
*Lò-mâ-sû
Kô-lìm-tô-chhièn-sû

Pó-lò lòi-to kien-li̍p ke Kô-lìm-tô sîn-sàng, kûng-ngièn 51-ngièn chó-yu, chhai liá-ke chhùng-pai vu̍t-chṳt, sin-yu̍k khi̍p Ngiéu-siong ke Hî-lia̍p sông-ngia̍p sàng-sṳ kien-li̍p yit-ke sîn ke kau-fi. 

Kô-lìm-tô kau-fi lî ke sin-thù he tân-sùn, ngiôn-ngio̍k, sṳ̂n sṳ tâi-mì, su ngìn khiâng-sṳ, hàn-yû phi-sòng khú-nan ke nù-li, chûn-kui lâu yû nèn-li̍t ke mò tô, than tû chhai Kî-tuk lî sṳ̀n-vì sîn-chho ke ngìn, fu-siông chhṳ̂n-fû hiûng-thi chiá-moi.

Kau-fi chhu chhai yit-ke sîn-khiu kâu-thi ke sṳ̀-thoi, sîn ke mò fun chúng-chhu̍k, ngièu-sa thoi-thi sù-hen, chhùng-song sṳn-kiet ke tho-tet kûi-fam, than lâu kóng-kiu kiê-khi̍p, fong-chiúng ngiuk-thí ke khiu hàng-vì mù-sṳt chhiu-yû chhûng-thu̍t．

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
*Kô-lìm-tô-chhièn-sû
Thì-mô-thai-heu-sû

**Thì-mô-thai-heu-sû** he Pó-lò sû-sin chûng chui-heu siá-sṳ̀n ke yit-kién; Sîn-yok Sṳn-kîn chûng ke thi-sṳ̍p-liuk kién. Kí siá liáu Thì-mô-thai-chhièn-sû heu, thi-ngi-chhṳ phî pú, chai-thu phî siù yî Lò-mâ kâm-ngiu̍k, chhai-chhṳ́ sṳ̀ kí siá Thì-mô-thai-heu-sû, sṳ̀-kiên thai-yok he kûng-ngièn 67-ngièn. Chhiùng sin chûng hí-khó lòi-tî, Pó-lò mìn-tî chhṳ-kí vi Chú sùn-tho ke ngit-chṳ́ yí-kîn hàn-khiûn, só-yî siá-sin chhiet-chhiet fûn-fu Thì-mô-thai yeu kiên-chhṳ̀ chok-kûng ke sîm-chṳ, mò-yeu fôi-sîm, kau-thô sin-thù chhṳ̀-sú chṳ̂n-lî, pin chhiáng Thì-mô-thai chhin-kón lòi Lò-mâ, yîn-vi Pó-lò chhiet-chhiet thi sióng kien Thì-mô-thai.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Thì-mô-thai-heu-sû
Khí-sṳ-liu̍k

**Khí-sṳ-liu̍k** he Sîn-yok Sṳn-kîn ke chui-heu yit-chông, kîn-kí chhòn-sot, he Yâ-sû ke mùn-thù Yok-hon só siá. Chú-yeu he chṳ̂m-tui vi-lòi ke yi-kín, pâu-koat tui Sṳ-kie ma̍t-ngit ke yi-ngièn: chiap thai châi-nan, sṳ-kie chêu-hiong fí-me̍t fat-chán ke ma̍t-ngit kông-kín, pin chûng-sṳ̍t mèu-siá chui-heu ke sṳ́m-phan, ki he Chhòn-kau-sṳ siên-kau ke chhung-yeu yî-kí, khì-chûng hí-tô sṳ̀n-fa khi̍p pí-yi, sṳ̀n-vì Kî-tuk-kau sṳ-kie Ngi-su̍t ke chhièn-ngièn.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Khí-sṳ-liu̍k
Yî-fut-só-sû

Pó-lò thi-ngi-chhṳ lî-hàng pu-tho ke kûi-thù chûng chên lu-kîn Yî-fut-só, pin lâu ke-thi fi-thòng ke Yù-thai-ngìn phien-lun. Thi-sâm-chhṳ lî-hàng pu-tho chet chhai Yî-fut-só kî-chhu sâm-ngièn chṳ̂-kiú, chiong fuk-yîm chhòn-phien Â-se-â-sén.Yî-fut-só kau-fi chú-yeu he yù ngoi-pâng-thù chû-sṳ̀n. Tông Pó-lò kiet-suk thi-sâm-chhṳ lî-hàng pu-tho vông Yâ-lu-sat-lâng hi sṳ̀, thù-chûng chên yêu-chhiáng Yî-fut-só kau-fi ke chóng-ló to lìn-khiûn ke Mí-li-tû siông-chhi, thâng kí lìm-phe̍t chhièn ke yit-fân kóng-fa. Tông-sṳ̀ kí khien sin-thù kiún-sṳ́m mu̍k-yông khiùn-yòng, yîn-vi yî-heu pit-yû hiûng-phau ke sài-lòng chin-ngi̍p kau-fi.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Yî-fut-só-sû
Fî-li̍p-pí-sû

Thai-yok chhai 64-ngièn, Pó-lò lâu Thì-mô-thai chhai Lò-mâ kâm-ngiu̍k siá-sin pûn Fî-li̍p-pí kaufi.

Fî-li̍p-pí he Pó-lò thi-yit chhṳ hi Êu-chû chhòn-tho ke yit-ke sàng-sṳ. Chhai Fî-li̍p-pí hîn-hí liáu Êu-chû thi-yit chhu Kau-fi, ya-he fuk-yîm chhet-lio̍k chhung-yeu-thi. Ke-sàng Yù-thai-ngìn chṳ̂n-séu, Pó-lò chhai-chhṳ́ chhòn-tho sṳ̀ pin mò-kien yû fi-thòng. Chhai Pó-lò só kien-li̍p ke kau-fi chûng, Fî-li̍p-pí kau-fi lâu Pó-lò ke kôan-he chui chhîn-me̍t.

Tông Pó-lò chhô-kón sṳ̀, Fî-li̍p-pí kau-fi chhâi-khién Yî-pâ-fut-thì tai kau-fi ke lî-vu̍t chhièn-vông tham-mong, put-hen Yî-pâ-fut-thì chhâi thù-chûng fe̍t tí Lò-mâ heu fam chhung-phiang, sêu-sit chhòn-to Fî-li̍p-pí, lin kau-fi sṳ̍p-fûn tâm-yù. 

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Fî-li̍p-pí-sû
Kô-lò-sî-sû

Pó-lò thi-sâm-chhṳ lî-hàng pu-tho chên-sûn chhai Yî-fut-só thìn-liù sâm-ngièn, hó-sṳ́ só-yû he̍t chhai Â-se-â-sén ke ngìn tû thâng-kien tho-lî, than Kô-lò-sî kau-fi ke chhong-sṳ́-ngìn mò-he Pó-lò, yì-yèn khó-nèn he Yî-pâ-fut. Liá-he yit-ke ngoi-pâng-ngìn cham tô-su ke kau-fi. Pó-lò sûi-yèn vi fóng-mun ko Kô-lò-sî kau-fi, than lâu Kô-lò-sî kau-fi ke kôan-he fî-sòng chhîn-me̍t.

Pún-sû he Pó-lò chhai Lò-mâ kâm-ngiu̍k chûng siá-hó ke. Yù-yì Yî-pâ-fut tai-lòi liáu kau-fi ke khiûn-khóng. Pó-lò tet-tî kau-fi chang su mêu-chúng yi-tôn ke vî-hia̍p, só-yî yit-fông-mien siá-sin chhṳ̂n-chan kau-fi sin-mong-oi ke péu-hien, kú-li Kô-lò-sî kau-fi chhai san-sṳ song tô kiet-kó-chṳ́, nang-ngoi yit-fông-mien kien kín-kie sin-thù kiún-sṳ́m fòng chho-ngu ke kau-hiun, miên-tet sṳt-hi fuk-yîm ke phan-mong.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Kô-lò-sî-sû
Yî-fut-só

**Yî-fut-só** vi-yî Séu-â-se-â ke sî hói-ngan, yit-thu he sông-ngia̍p chûng-sîm, sûi-yèn chhai sîn-yok sṳ̀-thoi mu̍t-lo̍k, than yìn-yèn vi Â-se-â-sén ke chú-yeu sàng-sṳ. Yî-fut-só yit-thai thi̍t-set he Â-tí-mí sṳ̀n-meu, vi kú-thoi sṳ-kie chhit-thai khì-kôn chṳ̂-yit, chhòn-sot Yî-fut-só yî meu-nui ke Â-tí-mí ńg-sṳ̀n ke khon-kón-chá chhṳ-kî.
Colossae

**Kô-lò-sî** vi-yî Â-se-â-sén ke Lî-kâ-sṳ̂-kuk chhai Yî-fut-só tûng-fông thai-yok yit-pak liuk-sṳ̍p kûng-lî. Sit-ngit vi Fut-lî-kâ ke chhûng-chṳ́n, than chṳ sîn-yok sṳ̀-thoi yí-kîn mu̍t-lo̍k, khiun-lìn ke Ló-tí-kâ ke Hî-lâ-pô-li̍p ke chhung-yeu-sin tû lìn-yu̍k.
Thiap-sat-lò-nì-kâ-chhièn-sû

**Thiap-sat-lò-nì-kâ-chhièn-sû** yok-yî kûng-ngièn 50 chṳ 51-ngièn siá-yî Kô-lìm-tô, chok-chá he Pó-lò, than lâu sî-lâ, Thì-mô-thai khiung-thùng khí-miàng. Su sû-chá vi Thiap-sat-lò-nì-kâ kau-fi. Chhṳ́ kau-fi he Pó-lò thi-ngi chhṳ chhut-ngoi chhòn-tho sṳ̀ kien-li̍p ke, chhiâ Pó-lò chhai dhhṳ́ thi-voi chô-su chṳ̂n-thai ke pet-pet.

Pó-lò chhai pho-fái chṳ̂-ha, lì-khôi Thiap-sat-lò-nì-kâ chan-chón to-tha̍t Kô-lìm-tô, kí chṳ̂n kôan-sîm Thiap-sat-lò-nì-kâ ke sin-thù. Só-yî chhâi-phai Thì-mô-thai hi tham-fóng sin-thù. Chhai Thì-mô-thai fì-lòi hiong Pó-lò po-ko tông-thi sin-thù ke chhìn-khóng chṳ̂-heu, kí chhiu siá liá fûng-sin hiong sin-thù péu-tha̍t hiûn-ví, pin kié-sṳt sí-mòng lâu Fu̍k-fa̍t ke chṳ̂n-lî, lòi kiên-thin sin-ngióng.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
*Thiap-sat-lò-nì-kâ-chhièn-sû
Kô-lìm-tô-heu-sû

**Kô-lìm-tô-heu-sû** he Sîn-yok Sṳn-kîn sû-kién chṳ̂-yit, yù sṳ́-thù Pó-lò só-chok.
Pó-lò siá Kô-lìm-tô-chhièn-sû pûn Kô-lìm-tô kau-fi heu, tông-thi sin-thù ke sin-ngióng thai-thu vi-kien hó-chón, fán yû ok-fa ke chhín-hiong. Kí chhîn-chhṳ vông kâi-chhu thù kié-kiet kau-fi chûng ke mun-thì, than kiet-kó put-nèn tha̍t-tó chhièn-vông ke muk-tit, sṳm-chṳ sûng-fông chên-nau tet-tó chṳ̂n mò khoai-lo̍k. Pó-lò Lì-khôi heu, chhai yù-sèu thung-khú chûng siá liáu yit-fûng ngiàm-li chit-phi kau-fi ke sû-sin, yù Thì-tô tai-vông Kô-lìm-tô. khì-kiên, Pó-lò sîm-lî sṳ̍p-fûn chhèu-li, phan-mong nâ-fûng sin nèn hó-sṳ́ kau-fi fì-chón. Chûng-yî Thì-tô tai-fì sin-thù fí-kói, Pó-lò chhiu fôn-hí, chhai Mâ-khì-tun siá-hâ pún-sû (kûng-ngièn 55-ngièn chṳ 56-ngièn kiên), kié-sṳt kí kói-pien hàng-chhàng ke ngièn-yîn, khien-miên kau-fi chiap-na̍p fí-kói-chá, kié-sṳt chhṳ-kí sṳ-fung ke sṳ̂n-fun lâu sin-chṳt, pin kau-thô kau-fi sû-si̍p kiên-khóan, chû-chi Yâ-lu-sat-lâng ke sin-thù.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
*Kô-lìm-tô-heu-sû
Kâ-lâ-thai-sû

**Kâ-lâ-thai** liá-ke miàng-chhṳ̂n chhai Pó-lò sṳ̀-thoi yû-ke yi-sṳ, yit-ke he chṳ́ Séu-â-se-â pet-phu Gaul-ngìn kî-chhu ke Kâ-lâ-thai thi-khî, yit-ke chet chṳ́ kha kóng-thai ke Lò-mâ Ti-koet ke Kâ-lâ-thai-sén, pâu-hàm nàm-phu ke Lî-kô-nì, Fut-lî-kâ thi-khî. kîn-kí Sṳ́-thù-hàng-chhon ke ki-chai, Pó-lò thi-yit chhṳ lî-hàng pu-tho sṳ̀, chên tham-fóng Kâ-lâ-thai-sén song-sut nàm-phu ke thi-fông —— Chhiong Thi̍t-pí-sàng, Lu-sṳ̂-tet-sàng, Yî-kô-ngiam tén sàng-sṳ, pin sat-li̍p kau-fi.

Kam-chhat yî pún-sû só kóng-lun ke mun-thì lâu Sṳ́-thù-hàng-chhon sṳ̍p-ńg chông ki-chai Yâ-lu-sat-lâng thai kûng fi-ngi ke chú-thì siông-thùng, sa mò thì-tó fi-ngi ke kiet-thin, Kâ-lâ-thai-sû chṳ̂n khó-nèn he siá chhai Yâ-lu-sat-lâng kûng-khôi thai-fi (kûng-ngièn 49-ngièn) chṳ̂-chhièn.
Tông-sṳ̀ Kâ-lâ-thai kau-fi su-tó Yù-thai-ngìn ke ká sṳ̂-fu ke káu-lon, yeu yín-yu kau-fi sùi-chhiùng phe̍t-chúng fuk-yîm, féu-ngin Pó-lò kekhièn-piang. Pó-lò chhù-liáu pok-chhṳt Yù-thai-phai ke chho-ngu, sot-mìn chhîn-chhú "yîn sin chhṳ̂n-ngi" ke fuk-yîm chṳ̂n-lî.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Kâ-lâ-thai-sû
Thiap-sat-lò-nì-kâ

**Thiap-sat-lò-nì-kâ** he Hî-lia̍p thi-ngi thai sàng-sṳ lâu Mâ-khì-tun thi-khî sú-fú. Ke-sàng vi chú-chhièn 315-ngièn yù Mâ-khì-tun koet-vòng Â-li̍t-sân-thai sâm-sṳ só kien-chho, liá ngièn-lòi he Therma kú-sàng lâu ngi-sṳ̍p-liuk ke chhûn-chông.

Thiap-sat-lò-nì-kâ khoai-suk fat-chán, kûng-ngièn-chhièn ngi-sṳ-ki kien-chho thi-yit ke vì-chhiòng, sṳ̀n-vì yit-ke thai kóng-chhòng lâu tông-sṳ̀ só-yû khì-thâ Hî-lia̍p sàng-sṳ yit-yong, he Mâ-khì-tun vòng-koet ke chhṳ-chhṳ phu-fun.

## Lò-mâ sṳ̀-khì
Galerius chiông-kiûn kiúng-mùn Mâ-khì-tun vòng-koet sôi-lo̍k yî-heu, Thiap-sat-lò-nì-kâ chhut-yì kûng-ngièn-chhièn 168-ngièn sṳ̀n-vì Lò-mâ Ti-koet yit-ke sàng-sṳ. Fat-chán sṳ̀n yit-ke chhung-yeu ke Mo-yi kâu-kie tiám. Egnatia T=thai-kiê yû yit-thiàu Lò-mâ tho-lu lièn-chiap phien fat-chán Êu-chû lâu Â-chû ke mo-yi. Ke-sàng he Lò-mâ chhai Mâ-khì-tun ke si-ke khî chṳ̂-yit ke sú-fú.
Thiap-sat-lò-nì-kâ-heu-sû

**Thiap-sat-lò-nì-kâ-heu-sû** (帖撒羅尼迦後書) he Pó-lò thùng Sî-lâ lâu Thì-mô-thai ki-sṳ̀n Thiap-sat-lò-nì-kâ-chhièn-sû chṳ̂-heu, siá-pûn Thiap-sat-lò-nì-kâ Kau-fi ke yit-fûng sû-sin. Siá-chok thi-tiám chhai Kô-lìm-tô. 

Thiap-sat-lò-nì-kâ kau-fi tông-sṳ̀ chô-su pet-hoi, pin-yû ngìn ngu-kié Pó-lò chhai chhièn-sû só kóng yû-kôan Yâ-sû chai-lòi ke sṳ-khien, yit-chṳ chhai Thiap-sat-lò-nì-kâ-sàng san-pu "Chú ke ngit-chṳ́ hien-chhai to-liáu" ke yèu-ngièn, sṳ́ kau-fi sin-thù yîn-vi siông-sin ma̍t-khì yí-kîn khoai-to, kin-pien pún-kâ li thi thìn-chṳ́ kûng-chok, chûng-ngit hàn-san, thai-thai yáng-hióng kau-fi ke ki-li̍t.

帖撒羅尼迦後書係保羅同斯拉
## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
*Thiap-sat-lò-nì-kâ-heu-sû
Thì-mô-thai-chhièn-sû

Thì-mô-thai sên-chóng chhai-yî Lu-sṳ̂-tet, fu-chhîn he Hî-lia̍p-ngìn, mû-chhîn vi Yù-thai-ngìn. Kí chhṳ-yu chhṳ̂m-su chú-mû khi̍p mû-chhîn ke yáng-hióng, su̍k ho̍k-si̍p Khiu-yok Sṳn-kîn. Kísṳ̍p-fûn chóng-chin, vi-ngìn khó-kho, Pó-lò phien tai Thì-mô-thai chhâm-kâ thi-ngi-chhṳ pu-tho lî-chhàng ke kûng-chok. Heu-lòi Thì-mô-thai lâu Pó-lò to-chhu siên-kau, sṳ̀n-vì chhîn-me̍t ke thùng-kûng.

Tông-sṳ̀ Pó-lò chhiùng Lò-mâ kâm-ngiu̍k théu-piong, chhûng-fán Séu-â-se-â-sén, Mâ-khì-tun, chên-sûn fûn-fu Thì-mô-thai chhùn-liù chhai Yî-fut-só fu-chit sién-pha̍t kau-fi liâng-siu khi̍p mu̍k-yông sin-thù ke kûng-chok. 

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Thì-mô-thai-chhièn-sû
Pô-làn

**Pô-làn** (波蘭, ) he yit-ke Chûng-Êu koet-kâ, sî-mien lâu Tet-koet‎ chiap-hi, nàm-phu lâu Chhia̍p-khiet lâu Slovakia vì lìn, Ukraina lâu Belarus chhai tûng-piên, tûng-pet-phu lâu Lithuania khi̍p Ngò-lò-sṳ̂ chiap-khiun. Ke-koet chhung-yeu ke thi-lî vi-chṳ yî-khi̍p thi-hìn thô-chṳ liáu lièn-ngièn ke chan-fó fûn-chên, kí-ke sṳ-ki yî-lòi Pô-làn ke pán-thù ya yit-chai kiên-kói.
Kurów

**Khù-lû-fû** (Kurów, Koet-chi yîm-phêu: *Kuruf*) he yit-ke chhûn-chông chhai-yî tûng-nàm Pô-làn, chhai Khù-lû-fû-hò ke Puławy lâu Lû-pu-lìm chṳ̂-kiên. Khù-lû-fû he Lû-pu-lìm hàng-chṳn-khî ke sú-tû, pin-yû 2782 vi kî-mìn. Kâi thi yû mô-phì khi̍p phì-kiet chṳ-phín kûng-chhòng.

Chhai Sṳ̍p-liuk Sṳ-ki Khù-lû-fû he Calvin chú-ngi ke yit-ke chûng-sîm, hí tô Pô-làn thi-hiûng-voi kau-thù chhai nâ thin-kî. Tak-chhiam, chhṳ̍t-to 1660-ngièn, thai tô-su chung-mìn phî chón-von sṳ̀n-vì Arian kau-phai sin-ngióng. Khù-lû-fû chhṳ-chhiùng nâ sṳ̀ yî-heu chhiu chhiu Pô-làn cháng-thí khî ke li̍t-sṳ́ siông-thùng. 1795-ngièn, Khù-lû-fû pûn O-thi-li ti-koet thûn-hâ.

Thi-ngi chhṳ sṳ-kie thai-chan pau-chhut chṳ̂-heu ke Pô-làn-ngìn fòng-chan-chên khì-kiên, 1939-ngièn kiú-ngie̍t kiú-ngit Khù-lû-fû-chṳ́n phî Tet-koet kiûn-kî chhṳ̀m-chhung chi-cha.
Papua New Guinea

**Papua New Guinea** su̍k-yî Thai-phìn-yòng sî-nàm Thai-yòng-chû tó-koet-kâ, chhai-yî New Guinea-tó ke tûng-pan-phu, sî-lìn Yin-nì ke Papua-sén, nàm-phu lâu tûng-phu-fun phe̍t lâu Au-chû khi̍p Solomon Khiùn-tó kak-hói siong-mong.
Chomolangma Fûng

**Chomolangma Fûng** (; ; ) he chhai-yî Chûng-koet lâu Nepal kâu-kie ke Himalaya Sân-mak chṳ̂-song, chûng-ngièn chit-siet; he sṳ-kie hói-pha̍t thi-yit kô-fûng.

## Kô-thu
Chomolangma Fûng chui-khiûn ke yit-chhṳ chhet-liòng chhai 2005-ngièn, he yù Chûng-koet koet-kâ khiu̍k chhet-thin ke. Sâm-ngie̍t ke Chomolangma Fûng fuk-chhet thai-hìn khô-kháu fa̍t-thung khí-thung khôi-sṳ́; kûng-pu Chomolangma Fûng kehói-pha̍t kô-thu yin-kôi tha̍t-tó , pên-chhèn .
New Zealand

**New Zealand** he Thai-phìn-yòng sî-nàm-phu yit-chak tó-koet. New Zealand ke lióng-ke chú-yeu hói-tó yù Cook hói-kak lì, pin lâu Au-chû siong-khî thai-yok yit-chhiên liuk-pak kûng-lî. Chhai kí ke nàm-phu chhiu-he Nàm-khi̍t-chû, pet-phu chet lâu Fiji khi̍p Tonga lióng-ke tó-koet kak-hói siong-mong.
Hiông-kóng

**Hiông-kóng** (香港) he Chûng-koet só hot ke thi̍t-phe̍t hàng-chṳn khî, vi chhu Hiông-kóng-tó, Kiú-liùng pan-tó, Sîn-kie nui-liu̍k thi-khî, yî-khi̍p lióng-pak liuk-sṳ̍p-ngi ke thai-séu tó chû-sṳ̀n. Pet-phu chiap Kóng-tûng-sén, nàm-mien he Chû-hói-sṳ. Kûng-ngièn-chhièn 214-ngièn, Hiông-kóng pûn Chhîn-chêu na̍p-ngi̍p Chûng-ngièn vòng-chêu pán thù. 1842-ngièn hí, sṳ̀n-vì Yîn-koet chhṳ̍t-mìn-thi khiûn 155-ngièn, khì-kiên yî 1941-ngièn 12-ngie̍t chṳ 1945-ngièn 8-ngie̍t chên pûn Ngit-pún Fòng-kiûn cham-liâng. Chhṳ̍t-chṳ 1997-ngièn 7-ngie̍t 1-ngit, Hiông-kóng Chú-khièn Yì-kâu Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet, thùng-sṳ̀, Hiông-kóng Thi̍t-phe̍t Hàng-chṳn-khî sṳ̀n li̍p, vì Chûng-koet lióng-ke thi̍t-phe̍t hàng-chṳn-khî chṳ̂-yit. 

when to the hong kong 

hello to hk si the other one was a bit too long for him and I think it would  

chûng-kóng 1938 

Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan heu, Hiông-kóng Kîn-chi lâu sa-fi khoai-suk fat-chán, sṳ̀n-vì "Â-chû si séu liùng" chṳ̂-yit. Hiông-kóng he Â-chû chhung-yeu ke kîm-yùng, fu̍k-vu khi̍p hòng-yun chûng-sîm. Hiông-kóng sa-fi liâm-kiet, chhṳ-ôn yù-liòng, kîn-chi chhṳ-yù, soi-chṳ kién-tân yî khi̍p vàn-san ke fap-li̍t chṳ-thu kien-chhiòn yì vùn-miàng yî-sṳ. Hiông-kóng chhai Chhiòn-khiù Kîm-yùng Chûng-sîm chṳ́ sú sông yit-chhṳ̍t miàng-lie̍t vì chhiòn-khiù thi-sâm thai kîm-yùng chûng-sîm, lièn-sa thi 20-ngièn tet-to chhiòn-khiù chui chhṳ-yù kîn-chi thí-hì phìn-kip vì Kîn-chi Chhṳ-yù Thu-chṳ́ -sú phài-miàng thi-yit. Hiông-kóng thùng-sṳ̀ vì chhiòn-khiù khì-chûng yit-sàng chui ôn-chhiòn, sâng-fa̍t súi-phìn kô fu-yi, fàn-yùng khi̍p ngìn-kiûn su-miang chui chhòng ke Koet-chi Thai-tû-fi, su yû Tûng-fông chṳ̂-chû, Mî-sṳ̍t thiên-thòng, Kèu-vu̍t thiên-thòng, Thûng-kám chṳ̂-tû lâu Tûng fông Màn-hâ-tun tén mî-yî, yúng-yû mî-li chong-kôn, puk-yèn liâu-fat yì-chhiâ khiûn-chhai tsí-chhak ke Kau-yâ Kûng-yèn. 2012-ngièn, *Kîn-chi Ho̍k-ngìn* phìn-sién Hiông-kóng vì "chhiòn-khiù chui nî-kî sàng-sṳ".
Nùng-ngia̍p

**Nùng-ngia̍p** he ngìn-lui yû muk-tit-thi chung-chhṳ̍t chhṳ̍t-vu̍t fe̍t-chá chhuk-yông thung-vu̍t, sên-sán chhut yû-yung ke chok-vu̍t fe̍t-he sên-hiuk, tha̍t-tó só khì-mong ke sán-liòng. Kóng-ngi chṳ̂ nùng-ngia̍p pâu-hàm chung-chhṳ̍t-ngia̍p, Sêm-lìm-ngia̍p, hiuk-mu̍k-ngia̍p khi̍p ǹg-ngia̍p, yì yit-pân-ngìn só kóng ke nùng-ngia̍p thûng-sòng chṳ́ chung-chhṳ̍t-ngia̍p. Nùng-ngia̍p su̍k-yî chhû-khi̍p sên-sán, he ngìn-lui chui-thai lâu chui chhung-yeu ke Kîn-chi fa̍t-thung chṳ̂-yit. Kién-tân thi kóng he Ngìn-lui yun-yung chṳ-fi chai-hi kói-pien Chhṳ-yèn fàn-kín, li-yung thung chhṳ̍t-vu̍t ke sên-chóng fàn-chhṳ̍t lòi tet-tó sán-phín.
Au-chû

**Au-chû lièn-pâng**, kién-chhṳ̂n **Au-chû** (澳洲) fe̍t-chá **Au-thai-li-â** (澳大利亞), he chhiòn-khiù mien-chit thi-liuk thai koet-kâ, ya-he Thai-yòng-chû chui-thai ke koet-kâ. Au-chû só-chhai ke liu̍k-thi he Thi-khiù song chui-séu ke yit-khoai thai-liu̍k, thûng-sòng ya phî chhṳ̂n-fû Au-chû thai-liu̍k fe̍t-chá Au-thai-li-â thai-liu̍k. Tûng-nàm-fông he New Zealand, pet-fông yû Papua New Guinea, Sî Guinea lâu Tûng Timor, Yin-nì chhai-yî Au-chû ke sî-pet-fông. "Au-thai-li-â" yit-chhṳ̀ lòi-chhṳ Lâ-tên-vùn chûng ke "terra australis incognita".

Au-chû chhiòn-koet yût tô-chúng Chhṳ-yèn kín-kôn, khì-chûng pâu-hàm mì-ngìn ke ngie̍t-thoi yí-lìm, phî chhṳ̂n-cho "fùng-set tûng-ông" ke kôn-châu Sâ-mo̍k, pha̍k-siet ke sân-fûng, Mièn-yòng phiên-yâ ke mu̍k-chhòng yî-khi̍p yîn-ngìn ngi̍p-sṳn ke hói-pîn, hàn-yû thiên-yèn vì-sán ke Thai-pó-chiâu.

## Hàng-chṳn Khî-va̍k

### Chû
1 Sî Au-chû
3 Queensland
4 Nàm Au-chû
5 New South Wales
8 Victoria
9 Tasmania

### Liâng-thi
2 Pet Liâng-thi
6 Au-chû Sú-tû Liâng-thi
7 Jervis-vân

## Chhâm-kháu vùn-hien
Tet-koet

**Tet-koet** (德國, ) he kûi-yî Êu-chû chûng-phu ke ngi-fi-chṳ lièn-pâng koet-kâ, yù sṳ̍p-liuk-ke lièn-pâng-chû chû-sṳ̀n, sú-tû Berlin. Tet-koet pet-lìn he Pet-hói, Tân-ma̍k lâu Baltic-hói, tûng-piên lâu Pô-làn, Chhia̍p-khiet, nàm-lìn O-thi-li, sî-mien chet-lìn Fap-koet, Luxembourg, Pí-li-sṳ̀ yî-khi̍p Hò-làn.

Tet-koet chhai 1871-ngièn chan-chên chûng thi-yit-chhṳ hìn-sàng thúng-yit ke koet-kâ. Tet-koet he Thi-yit-chhṳ sṳ-kie thai-chan lâu Thi-ngi-chhṳ sṳ-kie thai-chan ke chhet-ngièn koet khi̍p chan-phai koet. Ngi-chan heu, Tet-koet chên-sûn phî va̍k-thin fun-vi Tûng-tet lâu Sî-tet lióng phu-fun. Lióng-tet chhut-yì 1990-ngièn thúng-yit. Tet-koet he Êu-chû Lièn-mèn ke chhong-sṳ́ koet chṳ̂-yit, ngìn-khiéu chhêu-ko . Tet-koet hàn-he Lièn-ha̍p-koet, Tet-koet he sṳ-kie thi-sâm thai kîn-chi-thí, sṳ-kie thi-yit thai sông-phín chhut-héu koet lâu thi-ngi thai sông-phín chin-khiéu koet.
Yù-thai Vòng-koet

**Yù-thai Vòng-koet** he yit-ke chhut-yì kûng-ngièn Chhièn Sṳ̍p Sṳ-ki chṳ Chhièn Liuk Sṳ-ki chhùn-chhai ke Chûng-tûng koet-kâ, lâu Sat-mâ-li-â yit-thùng chhiùng ngièn-lòi ke Yî-set-lie̍t lièn-ha̍p vòng-koet‎ fûn-lie̍t chhut-hi. Kîn-kí "Khiu-yok Sṳn-kîn" só ki-chai, Yî-set-lie̍t ke fûn-lie̍t he yù-yî Só-lò-mùn-vòng put-chûng yî Sṳ̀n, só-yî chung-hâ vòng-koet fûn-lie̍t ke ok-yîn; kâ-song Só-lò-mùn pún-sṳ̂n chhai-vi khì-kiên hîn-kien khi̍p chóng-chṳ́ Lò-pô-ôn-vòng tên-vi heu ke vù-tî, sṳ́-tet fàn-sṳn yit-sṳ̀ ke koet-kâ, yî yok kûng-ngièn Chhièn 975-ngièn fûn-lie̍t heu, fàm 250-ngièn chṳ̂-kiú. Vòng-koet fûn-lie̍t heu, chhai pet-phu sṳ̍p-ke kî-phai (Liù-phien、Sî-mién、Yî-sat-kâ、Sî-pu-lùn、Than、Nâ-fut-thâ-li、Kâ-tet、Â-sat、Mâ-nâ-sî、Yî-fap-lièn) chhṳ̂n-cho “Yî-set-lie̍t”, nàm-phu ke lióng-ke kî-phai (Yù-thai、Phien-ngâ-mén) chhṳ̂n-fû “Yù-thai”.

## Me̍t-mòng
Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet‎ koet-vòng Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ yî kûng-ngièn Chhièn 587-ngièn chin-kiûn Pâ-le̍t-sṳ̂-thán, pâu-vì Yâ-lu-sat-lâng, chhai sṳ̍p-pat-ke ngie̍t heu, kî-fông lâu nui-phu fûn-lie̍t, Yâ-lu-sat-lâng chûng-yì chhai kûng-ngièn Chhièn 586-ngièn ham-lo̍k. Nì-pu-kap-nì-sat-vòng chiong Yâ-lu-sat-lâng sàng-chhiòng chhak-fí、Sṳn-thien、vòng-kiûng lâu mìn-kî.

## Chhâm-siòng
* Yù-thai kiûn-chú lie̍t-péu
* Yî-set-lie̍t Vòng-koet‎
Yî-set-lie̍t Vòng-koet

## Yî-set-lie̍t lièn-ha̍p Vòng-koet sṳ̀-khì kiûn-vòng




## Pet-koet Yî-set-lie̍t ([[Sat-mâ-li-â]]) sṳ̀-khì kiûn-vòng




## Chhâm-siòng
*Yù-thai Vòng-koet
*Yù-thai kiûn-chú lie̍t-péu
Yî-chhiu

**Yî-chhiu** (宇宙) péu-sṳ chhiòn-phu sṳ̀-kiên lâu khûng-kiên. Yit-pân lî-kié ke yî-chhiu chṳ́ só chhùn-chhai ke yit-ke sṳ̀-khûng lièn-siu̍k ne-thúng, pâu-koat khì-kiên ke só-yû Vu̍t-chṳt, Nèn-liòng lâu sṳ-khien. Tui-yî liá-yit thí-ne ke cháng-thí kié-sṳt liáu yî-chhiu-lun. Ngi-sṳ̍p sṳ-ki yî-lòi, kîn-kí hien-thoi Vu̍t-lí-ho̍k lâu Thiên-vùn-ho̍k, kien-li̍p liáu kôan-yî yî-chhiu ke Khô-ho̍k lî-lun, chhṳ̂n-cho Yî-chhiu-ho̍k.

Kîn-kí siông-tui-lun, sin-sit ke chhòn-pô suk-thu yû-han, só-yî chhai mêu-chúng chhìn-khóng hâ chhiong-he chhai fat-sên yî-chhiu phau-chong ke chhìn-khóng hâ, sṳ̀-khûng lièn-siu̍k ne-thúng chûng chṳ́-nèn sû-tó yit séu phu-fun khî ke sin-sit, khì-thâ phu-fun ke sin-sit chiong yún-yén mò-fap chhòn-pô.

## [[Thai-pau-cha]]
Yî-chhiu he chhùn-chhai ke-yit-chhiet, chhiòn-phu ke khûng-kiên, vu̍t-chṳt, chîn-li̍t (精力) lâu sṳ̀-kiên. Liá-he yit-chak tông-thai ke-kóng-fat khûng-kiên, yû kí-tô-sṳ̍p-yi （十億）ke sên-hi, mî-chak sên-hi tû pâu-hàm kí-tô sṳ̍p-yi chak hèn-sên, m̀-ko kì chṳ-seú 99.99% tân-chhiang he khûng thin-thin. Chhṳ-chhiùng 138 yi-ngièn （億年）chhièn tan-sên yî-heu,  yî-chhiu chhai yit-chhṳ̍t mò-thìn khok-thai (擴大). Thèn-tén Thai-pau-cha, kì yit-chhṳ̍t mò-thìn pien-fa. 
 
Chhai thai-pau-cha (大爆炸) yî-chhièn, chhiòn yî-chhiu vi-yî chhai yit-ke pí chhṳ̀n-fôi kha-se ke hi-phau tî-poi. Vûn-thu tông ngie̍t, me̍t-thu sṳ̍p-fûn kô, thut-yèn pau-cha. Ko-mò-kí-kiú, yî-chhiu chhiu pien pí Sên-hi kha-thai. Kì he mò-thìn chen-chóng lâu lâng-khiok,  sùn-sui ke nèn-liòng pien-sṳ̀n-è vu̍t-chṳt.  Chhai sa-hâ-lòi ke-sṳ̍p-yi （十億）-ngièn tú-hong, hèn-sên, hàng-sên (行星) lâu sên-hi ke-hìn-sṳ̀n chhóng-chho-lê ngài-teû só-tî ke-yî-chhiu.
Martin Luther

**Martin Luther** (1483-ngièn chṳ 1546-ngièn) chó-chhôi Ngí-fut-thai-ho̍k thu̍k vùn-ho̍k, yu-yû ho̍k pan-ngièn Fap-li̍t. Chiap-tén chin-ngi̍p Siû-tho-yen khú-siû，1507-ngièn pûn li̍p-vi sṳ̀n-fu. 1512-ngièn sṳ̀n-vì Vî-tên-pó-thai-ho̍k (Wittenburg) Sṳ̀n-ho̍k-yen Pok-sṳ, sùi-chit kau-su Sṳn-kîn. 

Yì-yèn kí ki-siu̍k yî-yèn kau-fi li̍t-fap khú-siû, than mò-lun tû put-nèn tet-tó nui-sîm ke phìn-ôn. Chhṳ̍t-to yû yit-thiên Martin Luther chhai ngièn-thu̍k Sṳn-kîn sṳ̀, khon-tó “Ngi-ngìn pit-yèn yîn-sin tet-sâng” (Lò-mâ-sû 1-chông:17-chiet) sṳ̀, thut-yèn kok-siáng to ngièn-lòi ngìn-ke tet-kiu chṳ́-he yîn-vi kí tui Song-ti ke sin-ngióng yî-khi̍p Song-ti ke ên-su, khì-thâ yit-chhiet ke li̍t-fap vù-nèn pó-chṳn sṳ́-ngìn tet-yî “chhṳ̂n-ngi”. 

Kí liá-ke sin-ngiam ya su-tó thùng-káu kau-su ke chṳ̂-chhṳ̀, kâ-song chhîn-ngién khon-tó ngìn-mìn su-phien mâi su̍k-chhui-kién ke chhìn-hìn. Mâ-tên Lu-tet khôi-sṳ́ kûng-kit kau-fi chhut su̍k-chhui-kién ke chok-fap. 1517-ngièn kí siá tui su̍k-chhui-kién ke Kiú-sṳ̍p-ńg thiàu Lun-mióng khon-fap, chông-thiap chhai Vî-tên-pó-thai-ho̍k ke kau-thòng mùn-héu. Lióng-chû-heu chhòn-phien chhiòn Tet-koet; si-chû-heu kok-chúng yi̍t-vùn chhòn-phien chhiòn sî-Êu-chû. Kí ngièn-pún chṳ́-sióng kói-kiet kau-fi yit-phu-fun chṳ-thu, chhiùng-chhṳ́ kí put-chai sṳ̀n-ngin Kau-chûng ke khièn-vî, vì-yû Sṳn-kîn chok-vi khièn-vî.
Meu-thèu-tiâu

**Meu-thèu-tiâu**貓頭雕／貓頭鵰（貓頭鷹） yû chhêu-ko 130-ke chúng-lui. Tì só-yû thai-chû, chhù-liáu Nàm-khi̍t-chû tû khó-yî khon-kien. Thai-phu-fun ke chúng he ya-hàng-sin khi̍p ngiuk-sṳ̍t-sin thung-vu̍t, yì-yèn sṳ̂n-thí thi̍t-chṳ̂n lâu sâng-thai phit-phi.

貓頭雕〔鵰〕（貓頭鷹）

## Meu-thèu-tiâu ke fàn-chhṳ̍t
Meu-thèu-tiâu thûng-sòng yit-hiùng yit-chhṳ phi-tui, than phe̍t-chúng chhiong kúi-hiêu ke phi-tui he yit-hiùng tô-chhṳ lâu yit-chhṳ tô-hiùng.
Yok-sû-â-ki

**Yok-sû-â-ki** thai-phu-fun phiên-puk thó-lun sién-mìn cham-liâng Kâ-nàm, Yî-set-lie̍t koet chhû-chhiâm thú-thi fun-pûn sṳ̍p-ngi kî-phai, chang-he khiòng-thiau Sṳ̀n sṳ̀n-chhiu sóng-su Kâ-nàm-thi pûn Yî-set-lie̍t sṳ̀n-vì sán-ngia̍p ke yin-hí. Yâ-fò-fà yin-hí su-fuk pûn Yî-set-lie̍t kâ-thìn ke fa-ngî, yit-ki ya-mò lo̍k-khûng, tû yin-ngiam liáu. Put-ko, sû-chûng chṳ́-chhut Yî-set-lie̍t-ngìn hàn-mò pá só-yû Kâ-nàm-ngìn kón-chhut, chṳ̂n-sṳ̀n yin-hí pông-chhu. Nang-ngoi fông-mien, Yî-set-lie̍t-ngìn yeu chûn-sú sṳ-fung chṳ̂n-sṳ̀n, chûng-sîm lâu chṳ̂n-sṳ̀n só kien-li̍p ke yok-thin, fe̍t-chá chiông-voi su-tó vì-yok ke chhú-fa̍t. 

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Thì-tô-sû

**Thì-tô-sû** he Sîn-yok Sṳn-kîn chûng Pó-lò sû-sin ke khì-chûng yit-kién. Thì-tô su̍k-yî fî Yù-thai-ngìn chûng kûi-sin Kî-tuk chui chó-khì ke yit-phî. Tîn-vi kì hàn-mò su-tó kot-lî, chên-sûn tì Yâ-lu-sat-lâng-sàng pûn Pó-lò ngiâ-lòi khong-ngi. Pó-lò chṳ̂-heu pûn tai-liâng sin Yâ-sû, Thì-tô chên kiên-sùi kì fu Yâ-lu-sat-lâng fi-ngi. Tì Pó-lò thi-sâm-chhṳ lî-hàng pu-tho chûng, Thì-tô pûn-ngìn vî-phai chṳ Kô-lìm-tô kau-fi phan-lî, heu-lòi pûn phai-vông Khiet-lî-thi̍t, thoi-péu sṳ́-thù kam-tuk kau-fi. Pó-lò tì pún sû-sin chûng kú-li kì thûng-vông Nì-kô-phô-lî, Mâ-thai siông-fi. Mâ-thai khó-nèn he Thì-tô ke ku-hiông; liá-he Sṳn-kîn yû-kôan Thì-tô chui-heu yit-chhṳ ke ki-chai. 
Pún-sû lâ Thì-mô-thai-chhièn-sû tì siông-thùng sṳ̀-kiên siá-hâ, siá-chok sṳ̀-kiên he kûng-ngièn liuk-sṳ̍p-sâm-ngièn chṳ liuk-sṳ̍p-ńg-ngièn chṳ̂-kiên. Siá-chok thi-tiám khó-nèn ya-he tì Mâ-khì-tun, thung-kî chṳ-yi siông-thùng, muk-tit he kau-thô Pó-lò ke chhu-sú sat-li̍p chóng-ló khi̍p mu̍k-yông kau-fi.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Thì-tô-sû
Fî-li-mùn-sû

**Fî-li-mùn-sû** chú-yeu he siá-pûn Fî-li-mùn ke sṳ̂-ngìn ke sin-kién, sû-sin pún-sṳ̂n pin-mò thì-tó Fî-li-mùn ke ngìn-kiet, than chhiùng Kô-lò-sî-sû chhiu-tî kì ke nù-phu̍k Â-nì-sî-mèu he Kô-lò-sî-ngìn. Fî-li-mùn khó-nèn he Pó-lò tì Yî-fut-só chhòn-tho sṳ̀ sin-chú ke, heu-lòi sṳ̀n-vì Kô-lò-sî kau-fi ke yit-vi liâng-siu-chá, tì kâ-chûng yû thin-khì ke chhi-fi. 

Pún-sû lâu Kô-lò-sî-sû he thùng-sṳ̀ siá-hâ ke, Pó-lò thi-yit-chhṳ pûn kâm-kim tì Lò-mâ sṳ̀, muk-tit he vi-liáu Fî-li-mùn thò-chéu ke nù-li Â-nì-sî-mèu chhiáng-khiù. Â-nì-sî-mèu khó-nèn thêu-chéu chú-ngìn ke chhièn-chhòi thò-to Lò-mâ, heu-lòi tet-tó Pó-lò ke chiap-chhiuk yì-yèn kûi-su̍k Kî-tuk. Pó-lò kám-kok Â-nì-sî-mèu yin-kôi mien-tui li̍t-fap ke kûi-thin, fì-chón to chú-ngìn ke kâ-hiông. Kì fûn-fu Thûi-kî-kú tai-sin to Kô-lò-sî kau-fi sṳ̀, chang-hó phì Â-nì-sî-mèu yit-thùng fì-kâ. Pó-lò tì Fî-li-mùn sû-sin khén-khiù Fî-li-mùn ngièn-liong Â-nì-sî-mèu.

## Siá-tsok poi-kín
## Yû-kûan tsok-tsá
## Tsú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Fî-li-mùn-sû
Kâ-pî

**Kâ-pî** he chhái-yung kîn-ko fûng-phoi ke Kâ-pî-theu chṳ-chho ke yím-liau, chia̍p-sòng he ngie̍t-fag-fag-é án-ngiòng yím ke, than-he me yû lâng-yím ke pên-kâ-pî. Kâ-pî he ngìn-lui sa-fi liù-hàng fam-vì chṳ̂n kóng-yit ke yím-liau chṳ̂-yit. 

## Kâ-pî ke li̍t-sṳ́

Kâ-pî ke lòi-ngièn ki-kîn mò-ngìn mìn-tî. Chṳ̂n-tô chhòn-sot chṳ̂-yit chṳ́-chhut kâ-pî ngièn-tán ke sên-sán-tì he Ethopia sî-nàm-phién Kâ-fap-sén kô-ngièn thi-khî, kîn-kí chhòn-sot he yit-vi mu̍k-yòng-ngìn fat-hien mièn-yòng chheu-tén yit-chúng chhṳ̍t-vu̍t, pien-sṳ̀n fî-sòng fun-hîn fa̍t-phat, ku-só fat-hien í kâ-pî. Me yû yit-chúng kóng-fap he tì yit-chhòng fó-châi, sêu-fí yit-phién kâ-pî-lìm, kháu-sêu kâ-pî ke hiông-mi chhiu-hó yîn-hí chû-vì kî-chhu mìn-chung ke chu-yi. Ngìn-mìn chui-chhû chu̍t-chheu liá-chúng chhṳ̍t-vu̍t kó-chṳ́ tû-voi thì-tó sṳ̀n, heu-lòi fûng-kháu mo-sui chhâm-ngi̍p mien-fún cho-sṳ̀n mien-pâu, chok-vì yúng-sṳ ke sṳ̍t-vu̍t, hí-khó thì-kô chok-chan ke yúng-hi.
Sat-mû-ngí-ki-song

Tì Hî-pak-lói-vùn Sṳn-kîn chûng, Sat-mû-ngí-ki sông-hâ ngièn-lòi he yit-ke sû-kién, Chhit-sṳ̍p-sṳ yi̍t-pún vi-liáu sṳ̍t-yung fông-phien ke yèn-ku, chiông-chhiu fûn-chhut sông-hâ lióng-chhak, lâu Lie̍t-vòng-ki sông-hâ khiung-yû si-chhak pûn chhṳ̂n-cho "vòng-koet-sû".

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Thiên-koet

**Thiên-koet** (天國) fe̍t-chá **thiên-thòng** chhiu-he thiên-song ke koet-thu. Chṳ̂n-tô chûng-kau lâu sîm-lìn chat-ho̍k-kâ chhṳ-to ngìn-lui sí-heu ke sâng-miang hìn-sṳt chiông-voi yún-chhùn tì thiên-koet.
Kî-tuk-kau sin-thù chhṳ-to Thiên-koet he Song-ti, thiên-sṳ́ lâu sṳn-thù kî-chhu chṳ̂-thi. Tì Sṳn-kîn chûng, thiên-koet me he pûn-ngìn chhṳ̂n-cho "Song-ti-koet". Kî-tuk kau-thù chhṳ-to phû-thûng-ngìn na-hén khièn-sṳ̀n, mò-chhui chhiu-nèn tì ma̍t-ngit ke sṳ́m-phan chṳ̂-heu tet-kiu khi̍p chin-ngi̍p Thiên-koet.
Hò-làn

** Hò-làn ** (荷蘭, ) he chú-khièn koet-kâ Hò-làn Vòng-koet () hâ ke chú-yeu kèu-sṳ̀n koet, lâu Mî-chû Caribe-hói thi-khî ke Aruba, Curaçao fò Sint Maarten 4 ke kèu-sṳ̀n koet, khiung-thùng chû-sṳ̀n chú-khièn koet-kâ “Hò-làn Vòng-koet” . 

Hò-làn ke liâng-thú khó fûn-vì Êu-chû khî (European Netherlands) lâu Caribe-khî (Caribisch Nederland) lióng-ke phu-fun.  Êu-chû khî liâng-thú vi-yî Êu-chû sî-pet-phu, phîn lìm Pet-hói, lâu Tet-koet, Pí-li-sṳ̀ chiap-yòng. Caribe-hói khî, vi-yî Mî-chû Caribe-hói thi-khî, pâu-koat Bonaire, Sint Eustatius fò Saba sâm-ke séu-tó. Hò-làn chui-thai ke sâm-ke sàng-sṳ fûn-phe̍t vì Amsterdam, Rotterdam lâu Den Haag. Amsterdam he Hièn-fap khok-thin ke chang-sṳt sú-tû, yèn-yì, chṳn-fú, koet-vòng ke vòng kiûng fò thai-tô-sú sṳ́ kwón tû vi-yî Den Haag. Chhṳ́-ngoi, Koet-chi fap-thìn ya sat chhai Den Haag. Rotterdam kóng, vi-yî Rotterdam, vì chhiòn sṳ-kie chin chhut liòng thi-pat ke Thai-hîn kóng-khiéu.
Yi-thai-li

** Yi-thai-li ** (意大利), fe̍t-chá ham cho **Ngi-thai-li** (義大利), he yit-chak Êu-chû koet-kâ, chú-yeu yù vi-yî nàm êu ke Yi-thai-li pan-tó khi̍p lióng-ke vi-yî Thi-chûng-hói chûng ke tó-yí Sicilia lâu Sardegna só chû-sṳ̀n, Koet-chi thoi-ma vì IT. Yi-thai-li pet-fông ke Alpes sân thi-khî lâu Fap-koet, Sui-sṳ, O-thi-li yî-khi̍p Slovenia chiap-yòng, khì liâng-thú pâu vì chho̍k lióng-ke mì hîn koet-kâ: San Marino lâu Vatican, yì chhai Shuì-sṳ yúng-yû chho-lo̍k yî Lugano-fù fù-pán ke Campione d'Italia liá-ke kin-ngoi liâng-thú. Chhiòn-koet hàng-chṳn va̍k-fûn 20 ke Thai-khî (khì-chûng 5 ke vì Chhṳ-chhṳ-khî), 110 ke sén lâu 8,100 ke sàng-sṳ. Sú-tû vì Lò-mâ, Yi-thai-li Vòng-koet chhai 1870-ngièn chiông sú-tû sat tsì chhai chhṳ́, yì Torino (1861-ngièn －1865-ngièn) khi̍p Firenze (1865-ngièn －1870-ngièn) ya chên he Yi-thai-li Vòng-koet ke sú-tû. Kîn-kí 2009-ngièn thúng-kie, Yi-thai-li ngìn-khiéu thai-yok vì 6,020 van, liâng-thú mien-chit yok vì 301,338 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu Me̍t-thu yok mî phìn-fông kûng-lî 200 ngìn, su̍k-yî Vûn-tai hì-hèu. Yi-thai-li he Êu-chû-ngìn khiéu thi 5 tô ke koet-kâ, ngìn-khiéu chhai sṳ-kie sông phài-miàng thi 23 vi. Yi-thai-li yîn khì yúng-yû mî li ke chhṳ-yèn fûng kông fò vì sú chung-tô ke ngìn-lui vùn-fa vì-sán yì pûn chhṳ̂n-vì mî li ke koet-thu (Belpaese). 

Hien-kîm ke Yi-thai-li khî-vet he yî-chhièn Êu-chû mìn-chhu̍k khi̍p vùn-fa ke yèu làm, chên yín yuk chhut Lò-mâ vùn-fa khi̍p Etrusca vùn-mìn, yì Yi-thai-li ke sú-tû Lò-mâ, kí ke Sṳ-ki yî-lòi tû-he Sî-fông sṳ-kie ke chṳn-chhṳ chûng-sîm, ya chên-kîn he Lò-mâ Ti-koet ke sú-tû. Tông Lò-mâ Ti-koet yun-lo̍k heu, Yi-thai-li chô su liáu tô-chhṳ ngoi chhu̍k ngi̍p-chhîm, pâu-koat Lombard-ngìn khi̍p Ostrogoth-ngìn tén German mìn-chhu̍k, chṳ̂-heu hàn-yû Norman-ngìn tén. Chhai kí ke Sṳ-ki heu, Yi-thai-li chón yì sṳ̀n-vì vùn-ngi fu̍k-hîn ke Fat-ngièn-thi
Scotland

**Scotland** he Yîn-koet hâ-su̍k ke vòng-koet chṳ̂-yit, vi-yî Thai Britain-tó pet-phu, England chṳ̂ pet. Sûi-yèn ngoi-kâu, kiûn-sṳ, kîm-yùng, Chúng-thí kîn-chi chṳn-chhet tén sṳ-vu sông su-to Yîn-koet koet-fi kón-hot, than-he Scotland tui-yî nui-phu ke li̍p-fap, hàng-chṳn sông yúng yû yit-thin chhàng-thu ke chhṳ-chhṳ.