open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caribe-hói

**Caribe-hói** he chhai Me̍t-sî-kô Yucatán Pan-tó lâu Chûng Mî-chû chṳ̂-kiên ke yit chak hói.
Hò-ngièn-sṳ

**Hò-ngièn-sṳ** he Kóng-tûng-sén tûng-pet-tôn Khiu-lîn Hak-kâ-ngìn thi-tai, nàm-tôn lim Fi-tsû-sṳ, tûng-tôn lim Mòi-chû-sṳ, pet-tôn he Kông-sî-sén, sî-tôn he Shâu-kûan-sṳ. Hò-ngièn-sṳ pûn Kîn-Kiú-Thiet-lu (Pet-kîn lòi-vông Kiú-liùng) lau Kóng-Mòi-Sân-Thiet-lu (Kóng-chû kîn-ko Mòi-chû hi Sân-Thèu) só kon-tshôn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet

## 「Van-Liu̍k-Fù」(Sîn Fûng-Kông Súi-Khù)
*Van-Liu̍k-Fù (萬綠湖/新豐江水庫)
Séu Vòng-chṳ́

《**Séu Vòng-chṳ́** 》 (Fap-ngî: Le Petit Prince), he Fap-koet kui-chhu̍k chok-kâ, sṳ̂-ngìn, fî-hàng-yèn siên-khi Antoine de Saint-Exupéry chhóng-chok ke chui chho̍k-miàng ke séu-sot, fat-péu yî 1943-ngièn. Chok-vi Fap-ngî sû-sit chûng yúng-yû chui-tô thu̍k-chá lâu yi̍t-pún ke séu-sot, 《Séu-Vòng-Chṳ́ 》 chên tong-sién Ngi-sṳ̍p Sṳ-ki Fap-koet chui-kâ thù-sû. Kì he sṳ-kie chui thiong-siau ke thù-sû chṳ̂-yit, phî fân-yi̍t sṳ̀n lióng-pak ńg-sṳ̍p tô-chúng ngî-ngièn lâu fông-ngièn. Chhiòn sṳ-kie yí-kîn tshiû-chhut lióng-yi tô tshak. 

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Séu-Vòng-Chṳ́ 

.
Vong Ti

**Vong Ti** hai Chung-koet sin-fa ngin-vut, Chung-koet lak-si vong-ti to wui Vòng Ti tsit miu chai ling tang leu thong-chi chang-tong sang, hai Chung-koet chung-chuk vun-fa ke chung-yaau ngin-vut. Pi chang wui hon-chuk ke kung tung chu-sen, yaau hok-chaa yi vun-hin ching-kui ying-wui hai tsi-yi man-tsang chi-sak-fun-chi ke tui-tung ha, tsung Chung-koet yin ku tsin sit ke Sam-vong M-ti chung saang-wui hon-chuk "Yim vong chi sin" ke chu-sen.
Thai-song-ló-kiûn

**Thai-song-ló-kiûn** hai Tho-kau yit ko chung-yiu sen-sin. Thai-song-ló-kiûn tung liong ko sen-sin kiaau chu "Saam Tsang". Thai-song-ló-kiûn heung nong-lak tsat yit tso tsat saang-ngiet.

## Ló-kiûn sen-chiu
太上老君　普在萬芳　道無不應
三界之內　六合之中　順之者吉　逆之者兇
敕命一到　雷霆隨行　弟子有難　幸願汝偕
逢凶化吉　化殃為祥　急急如律令
Fó-than Chhàm

**Fó-than-chham** (火炭站，實際原名喊Hò-Than河灘)

## 鄰chiap車站
火炭站是 tsṳ̂ 中途站，乘客可在此乘坐往金鐘、羅湖或落馬洲列車，往返港島、九龍及新界等地。

## 接駁交通

接駁交通列表

;巴士
*九巴：
**82K - 
**其他路線：73A、80M、81K、85、88K、248P、280P
;小巴
*新界專線小巴：
**65K - 火炭站 ↔ 黃泥頭
**801K - 耀安 ↔ 火炭站（循環線）
**其他路線：28K、801、811、811A


}

|-
|colspan=5 style="font-size:80%;" align=center|往沙田站
|}
|}


File:MTR FOT (1).JPG|火炭站A出口
File:Fo Tan Station.jpg|已翻新 tsṳ̂ 火炭站南面月台
File:KCR EastRail FoTanplatform 20070828.jpg|兩鐵合併前火炭站北面月台
File:FoTanStationinside 20070828.jpg|兩鐵合併前 tsṳ̂ 車站南面大堂
File:MTR Fo Tan Station Northern Concourse.jpg|車站北面大堂
File:Fo Tan Railway House (1).JPG|火炭鐵路大樓
Fûng-chhâi

**Fûng-chhâi** (風搓) ,kîm-ha me ôn-to **Thòi-fûng** (颱風), he Ngie̍t-tai Hi-siên ke yit-ke lui-phe̍t. Chhai Hi-siong-ho̍k song-poi, on-cheu sṳ-kie hi-siong chû-chṳt thin-ngi: ngie̍t-tai hi-sien chûng-sîm chhṳ̀-siu̍k fûng-suk tha̍t-tó sṳ̍p-ngi kip chhṳ̂n-cho Khí-fûng (颶風, hurricane) , khí-fûng ke miàng-chhṳ̂n sṳ́-yung chhai Pet Thai-sî-yòng khi̍p tûng Thai-phìn-yòng; yì-yèn Pet Thai-phiàng-yòng sî-phu sṳ́-yung ke khiun-ngi-sṳ he Thòi-fûng. Chhai Thòi-vân, Ngi̍t-pún tén-thi, pûn-ngìn chhṳ̂n-cho Thòi-fûng. Chhai fî chṳn-sṳt chhòng-ha̍p, "Thòi-fûng" sṳm-chṳ pâu-hàm ngie̍t-tai tâi hi-ap, ngie̍t-tai fûng-phau, khiòng-lie̍t ngie̍t-tai fûng-phau lâu Thòi-fûng tén só-yû chhôi Pet Thai-phiàng-yòng sî-phu chhut-hien ke Ngie̍t-tai hi-siên.
Kîn-kí Mî-koet Kiûn-fông Lièn-ha̍p Thòi-fûng Kín-po Chûng-sîm thúng-kie 1959-ngièn chṳ 2004-ngièn kiên Sî Thai-phiàng-yòng ke Thòi-fûng fat-sên ke su-liòng lâu ngie̍t-fun, phìn-kiûn mî-ngièn yû sṳ̍p-chhit ke Thòi-fûng sâng-sṳ̀n, chhut-hien chui-tô Thòi-fûng ke ngie̍t-fun he pat-ngie̍t.
Khô-ho̍k-kâ chên-sûn kû-son, yit-ke chûng-tén khiòng-thu ke Thòi-fûng só théu-piong ke nèn-liòng siông-tông yî song-pat ke Khîn-thàn. Kîn-kí thúng-kie, chhiùng 1947-ngièn to 1980-ngièn chhiòn-khiù sṳ̍p-chúng chú-yeu Chhṳ-yèn châi-hoi chûng, yù Thòi-fûng chho-sṳ̀n ke sí-mòng ngìn-su he ńg-sṳ̍p van-ngìn.

## Sâng-sṳ̀n ke Thûng-li̍t
## Sâng-sṳ̀n ke Thiàu-khien
## Yáng-hióng
## Fûn-kip
## Miang-miàng khi̍p Phiên-ho

## Lu-kàng
### Sî-chin-hîn
### Sî-pet-hîn
### Chón-hiong-hîn
### Thi̍t-sû Lu-kàng
## Thòi-fûng Sin-ho
## Lâu [[Thi-chṳ́n]] ke Kûan-he
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Fûng-chhâi Morakot (2009-ngièn)

**Fûng-chhâi Morakot** (Koet-tsi phiên-ho: **0908**, PAGASA: **Kiko**) he 2009-ngièn Thai-phìn-yòng Thòi-fûng kui-tsiet ke yit-ke Ngie̍t-tai hi-sien. 
Morakot he Thai-koet thì-kiûng ke ngie̍t-tai hi-sien miàng-sṳ, 2002-ngièn khôi-sṳ́ sṳ́-yung, yi-sṳ vi Liu̍k-pó-sa̍k.

## Fat-tsán ko-tshàng
* 2009-ngièn Pat-ngie̍t ngi-ngit, Ngi̍t-pún Hi-siong-thâng po-ko kîm-ngièn thi sṳ̍p-yit Ngie̍t-tai-sin lài hi-ap hìn-sàng yî Fî-li̍t-pîn tûng-piên yok yit-tshiên kûng-lî tshu. 
* Tshai Pat-ngie̍t ńg-ngit 20-sṳ̀ 30-fûn, Thòi-vân Tûng-ông Hi-siong-kiuk khôi-sṳ́ fat-pu thòi-fûng kín-po, tsiông Morakot sṳ̂n-kiet vi chûng-thu thòi-fûng. 
* Tshai Pat-ngie̍t liuk-ngit 14-sṳ̀ 00-fûn, yí-kîn hìn-sàng Thòi-fûng-ngién, tshṳ̀-siu̍k tsen-khiòng.
* Tshai Pat-ngie̍t liuk-ngit 18-sṳ̀ 00-fûn, Chûng-koet Tûng-ông Hi-siong-thòi fat-pu thòi-fûng fùng-set kín-po, liá ya-he 2009-ngièn ke thi-yit ke Thòi-fûng fùng-set kín-po. 
* Pat-ngie̍t tshit-ngit 23-sṳ̀ 50-fûn yù Thòi-vân Fâ-lièn-yen tên-liu̍k, Pat-ngie̍t pat-ngit 14-sṳ̀ yù Thò-yèn-yen tshut-hói. 
* Pat-ngie̍t kiú-ngit pet-khiûn Chûng-koet thai-liu̍k ke Thòi-fûng Morakot, yì-thung suk-thu man-man, 16-sṳ̀ 20-fûn tshai Fuk-kien-sén Pet-piak-hiông tsai-tshṳ tên-liu̍k, tên-liu̍k sṳ̀ Thòi-fûng chûng-sîm hi-ap kiú-pak tshit-sṳ̍p pak-pha, khiun chûng-sîm chui-thai Thòi-fûng 33-mí/méu, siông-tông yî sṳ̍p-ngi kip. Sùi-heu yì-thung suk-thu kâ-khuai. 
* Tshai Pat-ngie̍t sṳ̍p-ngit 05-sṳ̀ 30-fûn, Thòi-vân Tûng-ông Hi-siong-kiuk kié-tshù thòi-fûng kín-po pin tshai sṳ̍p fûn-tsûng heufat-pu hò-yí thi̍t-po. 
* Tshai Pat-ngie̍t sṳ̍p-yit-ngit lìn-sṳ̀n kám-ngio̍k vi Ngie̍t-tai-sin lài hi-ap.

## Kok-thi yáng-hióng
## Khì-thâ yáng-hióng
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu lièn-kiet
Thòi-chûng-yen

**Thòi-chûng-yen** tshai Thòi-vân chûng-phu ke Thòi-chûng Chông-Fa tû-voi khî-nui, ngìn-khiéu thúng-kie he Thòi-vân thi-sâm thai yen, ha-hot sâm yen-hot-sṳ ńg-tsṳ́n sṳ̍p-sâm hiông, yen tsṳn-fú sat-li̍p tshai fûng-ngièn-sṳ.

## Thi-lî
Thòi-chûng-yen tshai-yî Thòi-vân chûng-phu, pet-piên lâu Mèu-li̍t-yen tsiap-tshiuk, nàm-lìm Chông-fa-yen, Nàm-thèu-yen; tûng-fông lâu Ngì-làn-yen, Fâ-lièn-yen siông-lìn, sî-lìm Thòi-vân Hói-hia̍p, tûng-ông pâu-vì tsok Thòi-chûng-sṳ.
Thòi-chûng-yen tûng-pan-phu he siet-sân sân-ma̍k nàm-tôn; tûng-ông pâu-hàm Thòi-chûng-sṳ tshṳ̂n-tso Thòi-chûng phùn-thi, phùn-thi yî sî he tsiúng-hiong ke Yhai-tú-thòi thi, siu̍k-tshṳ̂n Thai-tú-sân; Thai-tú-sân yî sî tset-vì yèn-hói ke phìn-ngièn.。

## Li̍t-sṳ́
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Chông-fa-yen

**Chông-fa-yen** chhai Thòi-vân chûng-sî phu, tûng-piên he Pat-kua sân-ma̍k lâu Nàm-thèu-yen chiap-chhiuk, sî-piên pîn-lìm Thòi-vân Hói-hia̍p, nàm-piên lâu Yùn-lìm-yen vì kie, pet-piên yî Thai-tú-hâi lâu Thòi-chûng-yen vì kie. Thi-hìn song yî phìn-ngièn vì-chú, su̍k-yî Chông-fa phìn-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
Chông-fa-yen chui-chó yù Thòi-vân Ngièn-chhu-mìn Babuza-chhu̍k kî-chhu.

## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Pat-pat suí-châi

**Pat-pat suí-châi** (八八水災) he 2009-ngièn pat-ngie̍t liuk-ngit tsṳ pat-ngie̍t sṳ̍p-ngit kiên fat-sên tshai-yî Thòi-vân chûng-nàm-phu khi̍p tûng-nàm-phu ke ngiàm-tshung suí-châi, yîn-vi chûng-thu Thòi-fûng Mo̍k-Là-Khiet tshîm-ngi̍p Thòi-vân só tai-lòi tshóng ki-liu̍k ke yí-sṳ, tsho-sṳ̀ thi-khî fat-sên suí fam-nan khi̍p thú-sa̍k-liù, he 1949-ngièn pat-tshit suí-châi kong-pûn Thòi-vân chui ngiàm-tshung ke suí-fam.
Kîn-kí kôn-fông thúng-kie, muk-tshièn yí-kîn khok-thin yû 153-ngìn sí-mòng khi̍p 464-ngìn sṳt-tsiûng, hàng-tsṳn-yen chet siên-pu pat-ngie̍t ngi-sṳ̍p-ngi ngit tsṳ ngi-sṳ̍p-si ngit kí-koet vì Pat-pat suí-châi le sí-tsá kong-pan khì-è tsṳ-ôi. 
Yîn-vi suí-châi sṳ̀ tsô-su phî-phìn kiu-yèn mò-li̍t thô-tsṳ mìn-yen, Chûng-fà Mìn-koet chúng-thúng Mâ Yîn-kiú lâu khì tsṳn-fú sâng-mong yit thai-puk va̍t-lo̍k.

zh-yue:颱風莫拉克 (2009年)#八八水災
Fâ-lièn-yen

**Fâ-lièn-yen** chhai Thòi-vân tûng-phu, sî-lìm he Tûng-ông sân-ma̍k, tûng-piên Thai-phìn-yòng, he Thòi-vân mien-chit chui-thai ke yen-kip hàng-chṳn-khî, ya-he Thòi-vân thi-yit ke sṳ̍t-hàng thi-fông chhṳ-chhṳ ke yen-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
Fâ-lièn kú-thoi chhṳ̂n-cho "Khì-lòi", kîn-kí Fâ-lièn-yen chṳ ki-chai, Sî-pân-ngà-ngìn chhai 1622-ngièn to liá-piên chhái-chhí sâ-kîm, hàn-yû chiông Fâ-lièn thi-khî chhṳ̂n-fû "Tô-lò-mân". Yì-yèn Fâ-lièn he Thòi-vân pí-káu-man pûn Hon-ngìn yì-kî ke thi-fông chṳ̂-yit, Hon-ngìn to Fâ-lièn khôi-khén he 1851-ngièn. Hien-chhai Fâ-lièn sṳ̀n-vì tûng-phu chui chhung-yeu yen-sṳ. 2008-ngièn, yen chṳn-fú kûng-pu yit-pân tho-lu min-miàng ngièn-chet, kiên-sîn thi-fông kûng-só min-miàng ke chún-chet.

## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Thòi-vân Ngi̍t-pún sṳ̀-thoi

**Ngi̍t-pún thúng-tshṳ sṳ̀-thoi** he 1895-ngièn tsṳ 1945-ngièn tsṳ̂-kiên Thòi-vân pûn Ngi̍t-pún tshṳ̍t-mìn kón-hot ke sṳ̀-khì.
Ngi̍t-pún thúng-tshṳ sṳ̀-khì tshûng-mân Ngi̍t-pún Ti-koet tsú-ngi tshṳ̍t-mìn tsṳn-tshet lî-lun khi̍p Ngi̍t-pún tshṳ̍t-mìn tsṳn-tshet ke fa̍t-thung hìn-thai. 
Ngièn-tset song, yù kôn-fông vì Ngi̍t-pún tsṳ̂-pún-kâ liòng-sṳ̂n thin-tso kok-tsúng kûi-tset, pet-sṳ́ Thòi-vân thì-kiûng tsṳ̂-ngièn, vu̍t-sán, lò-li̍t khi̍p fu̍k-vu. Tshai koet-kâ fat-tsán thin-vi song, Ngi̍t-pún tsiông Thòi-vân tsok-vì tsṳ̂-tshṳ̀ pún-koet kûng-ngia̍p ke heu-tún, thùng-sṳ̀ he Ngi̍t-pún hiong nàm-fông fat-tsán ke kî-thi. Ngi̍t-pún tshai Thòi-vân sṳ̍t-hàng thi̍t-phe̍t-fap, yung kín-tshat tsṳn-tshṳ khúng-tsṳ sa-fi.
Phìn-tûng-yen

**Phìn-tûng-yen** chhai Thòi-vân chui nàm-tôn, ya-he Thòi-vân sî-phu nàm-pet chui ha̍p-chhòng ke yen-fun, thi-chhú ngie̍t-tai thi-khî, fu-yû ngie̍t-tai fûng-chhìn. Phìn-tûng-yen kin-nui ke Khén-tên Koet-kâ Kûng-yèn he Thòi-vân thi-yit chho Koet-kâ Kûng-yèn, thùng-sṳ̀ ya-he khi̍t fu-sṳn miàng ke kôn-kông kín-tiám. Phìn-tûng-yen sán-ngia̍p song yû nùng-chok-vu̍t, ǹg-ngia̍p, than khiun-ngièn lòi thai-li̍t chhûi-thung kôn-kông sán-ngia̍p khi̍p het chṳ̂n-chû yí-kîn sṳ̀n-vì Phìn-tûng-yen chui-khí thoi-péu-sin ke thi̍t-sán.

## Thi-lî
Phìn-tûng-yen mien-chit thai-yok yû 2700 tô phiàng-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́

## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ngì-làn-yen

**Ngì-làn-yen** chhai Thòi-vân tûng-pet-phu, lâu Thòi-pet-yen, Thò-yèn-yen, Sîn-chuk-yen, Thòi-chûng-yen, Fâ-lièn-yen siông-lìn, he kô-é-hi ke fat-ngièn-thi, hot Ngì-làn-sṳ, Lò-tûng-chṳ́n, Sû-o-chṳ́n, Thèu-sàng-chṳ́n sâm-chṳ́n lâu Chiâu-hâi-hiông, Yèn-sân-hiông, Chong-vì-hiông, Ńg-kiet-hiông, Tûng-sân-hiông, Sâm-sên-hiông, Thai-thùng-hiông, Nàm-o-hiông.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ńg-kiet-hiông

**Ńg-kiet-hiông** he Thòi-vân Ngì-làn-yen ke yit-ke hiông, vi-é tshai Ngì-làn-yen tûng-phu. Ngìn-khiéu 38,541-ngìn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Sîn-chuk-yen

**Sîn-chuk-yen** chhai Thòi-vân sî-pet-phu, lâu Sîn-chuk-sṳ, Thò-yèn-yen, Mèu-li̍t-yen, Thòi-chûng-yen, Ngì-làn-yen siông-lìn. Mien-chit he 1427.5 phiàng-fông kûng-lî, thai-yok cham-hi Thòi-vân chúng mien-chit-su ke 3.944%; ngìn-khiéu yû 506,546-ngìn, yok cham Thòi-vân chúng ngìn-khiéu-su ke 2.196%.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Tûng-ông Sân-ma̍k

**Tûng-ông Sân-ma̍k** he Thòi-vân ńg-thai sân-ma̍k tsṳ̂-yit, pet-hí Ngì-làn-yen Sû-o fu-khiun ke pet-fông-o, he tshiòn-tó chui-tshòng ke sân-ma̍k, kí tsiông Thòi-vân tshiòn-tó fûn-tshut sî-thai, tûng-séu ke lióng-pan. Thùng-sṳ̀ Tûng-ông Sân-ma̍k ya sṳ̀n-vì tshiòn-tó kok-kok súi-ne ke fûn-súi-liâng.
Ngiu̍k-Sân

**Ngiu̍k-Sân** vi-é tshai Thòi-vân chûng-phu, hàng-tsṳn-khî Nàm-thèu-yen Sin-ngi-hiông, Kô-hiùng-yen Thò-ngièn-hiông khi̍p Kâ-ngi-yen Â-lî-sân-hiông kâu-kie tsṳ̂-tshu, Pu-nùng-chhu̍k ngî tshṳ̂n-tso "Pat-thûng-kûan", Ngi̍t-pún-ngìn tshṳ̂n-vì "Sî-kô-sân". Tsú-fûng hói-pha̍t 3,952 kûng-tshak, he Thòi-vân yî-khi̍p tûng-pet-â thi-yit kô-fûng. 

Ngiu̍k-Sân tûng-kui sṳ̀ yì-yèn tsit-siet, yén-mong siet-pha̍k yì-ngiu̍k, kín-set yû-mî, "Ngiu̍k-Sân tsit-siet" sṳ̀n-vì Thòi-vân pat-kín tsṳ̂-yit. 1985-ngièn si-ngie̍t, Ngiu̍k-Sân khiùn-fûng tsû-piên va̍k-ngi̍p sîn sṳ̀n-li̍p ke Ngiu̍k-Sân Koet-kâ Kûng-yèn.

## Thù-phién

File:Laonung_River.jpg|Ngiu̍k-Sân tûng-pet-phu Ló-nùng-hò.
File:YushanSeaCloud2.jpg|Ngiu̍k-Sân yùn-hói 
File:YushanSeaCloud3.jpg|Ngiu̍k-Sân yùn-hói 
File:YushanSeaCoud4.jpg|Ngiu̍k-Sân yùn-hói
File:YushanSeaCloud5.jpg|Ngiu̍k-Sân yùn-hói
File:YushanSeaCloud6.jpg|Ngiu̍k-Sân yùn-hói
File:YushanSunrise.jpg|Ngiu̍k-Sân Ngit-tshut.
File:YushanSunrise1.jpg|Ngiu̍k-Sân Ngit-tshut.
File:YushanSunrise2.jpg|Ngiu̍k-Sân Ngit-tshut.
File:YushanSunrise3.jpg|Ngiu̍k-Sân Ngit-tshut.
File:YushanPeak1.jpg|Ngiu̍k-Sân táng-thèu 
File:Yushan-Naional-Park-Map-Taiwan.png|Ngiu̍k-Sân Koet-kâ Kûng-yèn
Tûng-nàm-â Koet-kâ Lièn-mèn

**Tûng-nàm-â Koet-kâ Lièn-mèn** (ASEAN)，he yit-ke si̍p-ha̍p Tûng-nàm-â koet-kâ ke koet-tsi tsû-tsṳt, yi-ko 2015-ngièn sṳ̀n-li̍p "Tûng-hia̍p khiung-thùng-thí".
Tûng-hia̍p sṳ̀n-li̍p tshû-khì, sṳ̀n-yèn tô-su thu̍k-khièn tsôn-tsṳ koet-kâ, tsú-yeu ngim-vu tsṳ̂-yit he fòng-tsṳ́ khî-nui Khiung-sán sṳ-li̍t khok-tsông, ha̍p-tsok tsu-tshung tshai kiûn-sṳ ôn-tshiòn lâu tsṳn-tshṳ chûng-li̍p, Lâng-tsan kiet-suk heu kok-koet tsṳn-kîn tshìn-sṳ vún-ku, khôi-sṳ́ tsón-hiong kâ-khiòng khî-nui kîn-tsi fàn-pó tén-tén ke ha̍p-tsok.
Nàm-thèu-yen

**Nàm-thèu-yen** chhai Thòi-vân chûng-phu, he Thòi-vân vì-yit mò kho-hói ke-yen.
Pún-yen kin-nui ngièn-chhu-mìn yû Thai-ngâ-chhu̍k, Pu-nùng-chhu̍k, Tsou-chhu̍k khi̍p Thao-chhu̍k. Nàm-thèu-yen he Thòi-vân chui-kô fûng Ngiu̍k-Sân khi̍p chui-chhòng hò-liù ke ngièn-thèu.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Kâ-ngi-yen

**Kâ-ngi-yen** chhai Thòi-vân sî-nàm-phu, thi-chhu Kâ-nàm phìn-ngièn, he chhung-yeu nùng-ngia̍p sán-khî. Kin-nui súi-li kien-sat khâm-chhṳ̂n vàn-phi, thú-thi phì-chong. Kîn-ko sṳ̀-thoi pien-chhiên, Â-lî-sân sṳ̀n-vì Thòi-vân chho̍k-miàng ke fûng-kín khî, yen-nui kien-yû su-ke kûng-ngia̍p khî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Kô-hiùng-yen

**Kô-hiùng-yen** he yit-ke Chûng-fà-mìn-koet ki-kîn fi thet é ke hàng-chṳn-khî, vi chhai Thòi-vân sî-nàm-phu, lâu Thòi-nàm-yen, Thòi-nàm-sṳ, Kô-hiùng-sṳ, Phìn-tûng-yen, Thòi-tûng-yen, Fâ-lièn-yen, Nàm-thèu-sṳ, Kâ-ngi-yen siông-lìn, pâu-vì Kô-hiùng-sṳ. Pet yèn Kâ-nàm phìn-ngièn, sî piên Thòi-vân Hói-hia̍p, tûng-nàm piên yî Kô-phìn-hâi lâu Phìn-tûng-yen vì kie-sien.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Tsou-chhu̍k

**Tsou-chhu̍k** he Thòi-vân Ngièn-tshu-mìn tshu̍k ke yit-tsṳ̂, fûn-phu tshai-yî Nàm-thèu-yen, Kâ-ngi-yen lâu Kô-hiùng-yen kin-nui, ngìn-khiéu yok liuk-tshiên tô ngìn.
Heu-liùng-chṳ́n

**Heu-liùng-tsṳ́n** he Thòi-vân Mèu-li̍t-yen ke yit-ke tsṳ́n, tshai Mèu-li̍t-yen sî-phu, sî-lìn Thòi-vân Hói-hia̍p, pet kak chûng-kóng-hâi lâu Tsuk-nàm-tsṳ́n vì kie-sien, tûng tsiap Cho-khièu-hiông, nàm-lìn Mèu-li̍t-sṳ, Sî-fù-hiông. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Thèu-vuk-hiông

**Thèu-vuk-hiông** he Thòi-vân Mèu-li̍t-yen ke yit-ke hiông, tshai Mèu-li̍t-yen chûng-sîm lio̍k-phiên sî-pet. Yí-kui tsú-yeu tshai ńg-ngie̍t tsṳ kiú-ngie̍t.
Thèu-vuk-hiông tshà-ya̍p sán-liòng fûng-sṳn, su yû tshà-ya̍p ke ku-hiông ngâ-ho.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Thèu-fun-sṳ

**Thèu-fun-sṳ** he Thòi-vân Mèu-li̍t-yen pet-phu ke yit-ke yen-hot-sṳ, Mèu-li̍t tshung-yeu sàng-tsṳ́n tsṳ̂-yit, sî-lìn Tsuk-nàm-tsṳ́n, nàm tsiap Cho-khièu-hiông, Sâm-vân-hiông, tûng tsiap Sîn-tsuk-yen, pet tsiap Sîn-tsuk-sṳ khi̍p Pó-sân-hiông, tshú-yî chûng-kóng-hâi chûng-yù hò-kuk thi-khî. Khiun-ngièn lòi ngìn-khiéu khuai-suk tsen-kâ, tshṳ 2004-ngièn sâm-ngie̍t hí, yí-kîn sṳ̀n-vì Mèu-li̍t-yen ngìn-khiéu tsui-tô ke hàng-tsṳn-khî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Hèn-chhûn-chṳ́n

**Henˇ-cunˊ-zenˋ** he toiˇ vanˇ pinˇ dungˊ ien xiˊ namˇ pu ge idˋge zenˋ.

## lid siˋ
## ti liˊ
## Hangˇzen kiˊvedˋ
## gau iogˋ
## ginˊji
## gauˊtungˊ
## vunˇfa lauˊfungˊginˋkiˊ
## Chṳn-chhṳ
## camˊkauˋ vunˇhienˋ
## ngoi pu lienˇ giedˋ
Thòi-tûng-yen

**Thòi-tûng-yen** he Thòi-vân tûng-nàm-phu ke yit-ke yen, Thòi-vân thi-sâm thai yen, vi-é chhai pet-fi kûi-sien nàm-fông, tûng-mien chêu Thai-phìn-yòng, nàm-mien lâu sî-mien lâu Phìn-tûng-yen, Kô-hiùng-yen yî-khi̍p Tûng-ông sân-ma̍k vì kie, pet-mien lâu Fâ-lièn-yen vì lìn.

## Li̍t-sṳ́
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Siet-sân Sân-ma̍k

**Siet-sân Sân-ma̍k** he Thòi-vân ńg-thai sân-ma̍k tsṳ̂-yit, vi-é tshai Tûng-ông Sân-ma̍k ke sî-pet fông, tûng yî Làn-yòng-hâi thôn-tshèn kuk lâu Thai-kap-hâi song-yù tsiúng-kuk lâu Tûng-ông Sân-ma̍k fûn-kie. Siet-sân Sân-ma̍k he Thòi-vân chui pet-fông ke sân-ma̍k, sân-ma̍k tshòng-yok lióng-pak liuk-sṳ̍p kûng-lî, khôn-thu yok ngi-sṳ̍p-pat kûng-lî.
Yùn-lìm-yen

**Yùn-lìm-yen** he Thòi-vân sî-phu ke yit-ke yen.

## Li̍t-sṳ́
## Hàng-Chṳn khî-va̍k
*Sṳ
**Téu-liuk-sṳ
*Chṳ́n
**Pet-kóng-chṳ́n
**Téu-nàm-chṳ́n
**Fú-mî-chṳ́n
**Thú-khù-chṳ́n
**Sî-lô-chṳ́n

## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Thòi-vân nàm-tó ngî-ngièn

**Thòi-vân nàm-tó ngî-ngièn** fe̍t-tsá **Thòi-vân ngièn-tshu-mìn ngî-ngièn**, tshai ngî-ngièn fûn-lui song he su̍k-yî Nàm-tó ngî-ne Thòi-vân nàm-tó ngî-tshu̍k, yit-khiung yû ngi-sṳ̍p-sâm ke ngî-ngièn, khó-yî fûn-tso "Thai-ngâ ngî-tshu̍k", "Phài-vân ngî-tshu̍k" yî-khi̍p "Tsou ngî-tshu̍k" tén sâm-ke ngî-khiùn. Sṳ́-yung ngìn-khiéu yok sṳ̍p-tshit van-ngìn. 

## Thòi-vân nàm-tó ngî-ngièn fûn-lui
* Atayal-ngî
* Bunun-ngî
* Amis-ngî
* Kanakanabu-ngî
* Kavalan-ngî 
* Kaxabu-ngî
* Phài-vàn-ngî
* Saisiyat-ngî
* Puyuma-ngî
* Rukai-ngî
* Saaroa-ngî 
* Seediq-ngî 
* Thao-ngî 
* Tsou-ngî
Ye̍t-nàm-ngî sṳ-mû

**Ye̍t-nàm-ngî sṳ-mû** pûn tshṳ̂n-tso ***Koet-ngî-sṳ*** (Chữ Quốc Ngữ), he hien-tshai Ye̍t-nàm-ngî ke sû-siá fông-fap.

## Kién-kie
Ye̍t-nàm-ngî Koet-ngî-sṳ tshái-yung Lâ-tên sṳ-mû. 1651-ngièn Fap-koet tshòn-kau-sṳ Â-li̍t-sân-thai Lò-tet (Alexandre de Rhodes) tsok-sṳ̀n ke "Ye̍t-nàm-ngî - Lâ-tên-ngî - Phù-thò-â-ngî tshṳ-tién" he Ye̍t-nàm-ngî yung Lò-mâ-sṳ péu-ki ke ngièn-thèu. Ye̍t-nàm sṳ̀n-vì Fap-koet tshṳ̍t-mìn-thi heu, kûng-vùn thai-tô sṳ́-yung liá-tsúng yî Lò-mâ-sṳ tsok-vì kî-tshú ke Koet-ngî-sṳ, pin tak tshiam-tshiam-é phû-phiên, yit-tshṳ̍t sṳ́-yung to hien-tshai.

Ye̍t-nàm-ngî sṳ́-yung pien-yîm sṳ-mû lâu kiú-ke pien-yîm fù-ho. Khì-tsûng si-ge pien-yîm fù-ho yung-lòi kâ-thiâm ngièn-yîm, nang-ngoi ńg-ke fù-ho yung-lòi péu-sṳ Ye̍t-nàm-ngî ke yîm-thiàu. 
Ye̍t-nàm-ngî Koet-ngî-sṳ ke sṳ-mû péu:

:

## Sṳ-mû miàng-sṳ
}
|-
||G g||giê, gờ||（before i, ê, and e）
|-
||H h||hắt||
|-
||I i||i ngắn||
|-
||(J) (j)||||
|-
||K k||ca||
|-
||L l||e-lờ, lờ||
|-
||M m||em-mờ, mờ||
|-
||N n||en-nờ, nờ||
|-
||O o||o||
|-
||Ô ô||ô||
|-
||Ơ ơ||ơ|||, 
|-
||P p||pê, pờ||
|-
||Q q||quy||
|-
||R r||e-rờ, rờ||，nàm-phu fat-yîm: , 
|-
||S s||ét-sì, sờ||，nàm-phu fat-yîm: 
|-
||T t||tê, tờ||
|-
||U u||u||
|-
||Ư ư||ư||
|-
||V v||vê, vờ||, nàm-phu fat-yîm: 
|-
||(W) (w)||||
|-
||X x||ích-xì, xờ||
|-
||Y y||i dài, i-cờ-rét||
|-
||(Z) (z)||||
|}
Song-yâu-tshûn

**Song-yâu-tshûn** (上窰村,  Hiông-kóng Hak-kâ-fa piang-yîm : [sɔŋ53 yau11] ) he Hiông-kóng sit-ngit yit-thiàu Hak-kâ tshûn-lo̍k, vi-é tshai  Sîn-kie Sî-kung-khî Pet-thâm-yúng, fông-fi heu yí-kîn sṳ̀n-vì Hiông-kóng Fap-thin Kú-tsiak pin kói-tsok Mìn-siu̍k Vùn-vu̍t-kón.
Song-yâu-tshûn he Sṳ̍p-kiú sṳ-ki chûng-ya̍p (yok 1830-ngièn) yù Vòng siang ke Ha-kâ-ngìn kien-sat（落擔祖：黃發升及其數兄弟）. Liá-ke tshûn-tsôn kien-tshai yit-ke kô-tshut thi-mien ke phiàng-thòi song.
Lí Tên-Fî

**Lí Tên-Fî** (李登輝, ), Thòi-vân tsṳn-tshṳ-kâ, nùng-ngia̍p kîn-chi-ho̍k-kâ, tsên tâm-ngim Chûng-fà Mìn-koet chúng-thúng (1988-ngièn －2000-ngièn). Kí he Chûng-fà Mìn-koet tshṳ 1947-ngièn hàng-hièn yî-lòi, sú-vi yù kûng-mìn tshṳ̍t-sién sán-sên ke chúng-thúng, ya-he thi-yit vi tshut-sên tshai Thòi-vân pún-thú ke chúng-thúng. Lí Tên-Fî pûn ngin-vì he Chûng-fà Mìn-koet mìn-chú-fa, pún-thú-fa ke chú-yeu tshûi-thûng-tsá. Thùng-sṳ̀ ya-he Thòi-vân sa-fi ke fat-tsán, tsu-ngi̍p ngièn-ngièn ke fa̍t-li̍t. 

## Sên-phìn
### Thai-ho̍k Sṳ̀-thoi
### Liù-ho̍k Mî-koet
### Tsin-ngi̍p Tsṳn-thàn
### Chúng-thúng Sṳ̀-khì
## Phìn-ka
## Tshòn-ki tsṳ̂-liau khi̍p Ho̍k-su̍t ngiên-kiu

## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet

分類:Thòi-pet-sṳ Sṳ-chóng

T
Lâ-tên sṳ-mû

**Lâ-tên sṳ-mû** ya chhiu-he Lò-mâ sṳ-mû, he Sî-Êu ngî-ngièn (pâu-hàm Yîn-ngî) só chhái-yung ke sṳ-mû ne-thúng, he sṳ-kie song chui thûng-hàng ke sṳ-mû, yù chó-khì ke Êu-chû chhṳ̍t-mìn chú-ngi lâu Sî-fông vùn-fa ke yáng-hióng, yî-chhièn sṳ́-yung khì-thâ vùn-sṳ ke mìn-chhu̍k (pâu-hàm Ye̍t-nàm-ngî lâu Thú-ngí-khì-ngî) ya kói-von Lâ-tên sṳ-mû. Chṳ̂n-tô chṳ̂-chhièn mò chhṳ-kí vùn-sṳ ke ngî-ngièn (Mâ-lòi-ngî, Yin-nì-ngî lâu tô-tô ngièn-chhu-mìn ngî-ngièn) ya sṳ́-yung Lâ-tên sṳ-mû lòi ki-liu̍k chhṳ-kí ke ngî-ngièn. Lâ-tên sṳ-mû chú-yeu yû yî-ha ngi-sṳ̍p-liuk ke sṳ-mû:

:
Thú-ngí-khì-ngî sṳ-mû

**Thú-ngí-khì-ngî sṳ-mû** tshiùng 1928-ngièn tsṳn-sṳt tshái-yung kói-tsho-ko ke Lâ-tên sṳ-mû, thoi-thi ngièn-pún Thú-ngí-khì-ngî sṳ́-yung ke Â-lâ-pak sṳ-mû. 

## Ngoi-phu Lièn-tsiap
* Thú-ngí-khì-ngî sṳ-mû
Kûi-é

**Kuî-é** he hien-tshùn chui kú-ló ke Phà-hàng thung-vu̍t. Thi̍t-tsṳ̂n he sṳ̂n-song tshòng yû fî-sòng kiên-ku ke kap-hok, kuî-é su kit-tá sṳ̀ khó-yî pá thèu-è, mî khi̍p si kî-sok fì kuî-é hok-nui. Thai tô-su kuî-é kiûn-he ngiuk-sṳ̍t-sin, sṳ̍t-vu̍t he khûn-tshùng séu ǹg-è tén-tén. 
Kuî-é he thûng-sòng khó-yî tshai liu̍k-thi song khi̍p súi-chûng sên-fa̍t, ya-he tshòng sṳ̀-kiên tshai hói-tsûng sên-fa̍t ke hói-kuî-é. Kuî-é he tshòng-su ke thung-vu̍t, tshṳ-yèn fàn-kín chûng yû tshêu-ko pak-ngièn su-miang ke.
Pat-tet-khî

**Pat-tet-khî** (八德區) he Thòi-vân Thò-yèn-sṳ tûng-phu ke yit-ke khî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Kôn-yîm

**Kôn-yîm**, **Kôn-sṳ-yîm**, **Kôn-sṳ-yîm phù-sat**, tang tang hai Fut-kaau yit ko phù-sat. Hai chung kok fut-kau chui yiu mang ke phu-sat. Hi choi Fan-vun kiaau chu अवलोकितेश्वर/Avalokiteśvara. Kon-yim suk yue chung kok fut-kaau ke Si thaai phu-sat chi yit. 

Kôn-sṳ-yîm yiu saam-sap-ngie chung faa-sin. Hi kau-thu chung-sen. Fut-kaau fa Kon-yim fui kau chui chui-lan ke ngin. Fut-kaau yiu haau to kang-vun thung chau hai kong Kon-yim.
Phù-sat

**Phù-sat** (Fan-vun: Bodhisattva) hai Fut-kaau yap-pin yit ko san-wai. Phu-sat hai faat sai cho kau-toh chung-san. Kau saai, chau fui pen saang Fut. Chung-kok Fut-kaau si thaai phu-sat hai: Man Sue Phù-sat, Phu Yen Phù-sat, Kon-yim Phù-sat tung Thi Chong Phù-sat.
Fan-vun

**Fan-vun** waak **Fan-ngî** (संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk) hai Yin-thu yit ko ku laau ke fa. Fan-vun yi ka haau to si taau fui heung Fut-kaau thong Yin-thu-kaau yung. 

## Vun-chi
Fan-vun ke vun-chi hau-loi yang heung daau haau to tai ti vun-chi choi tung-nam-a.
Sa̍k-kông-khî

**Sa̍k-kông-khî** (石岡區) he Thòi-vân Thòi-chûng-sṳ ke yit-ke khî.

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Phàng-fù-yen

**Phàng-fù-yen** (澎湖縣)，he Chûng-fà Mìn-koet Thòi-vân-sén hot-ha chui-séu, vì-thu̍k yit-ke lì-tó yen, yù Phàng-fù khiùn-tó chû-sṳ̀n. chhṳ-kú yî-lòi he Thòi-vân lâu Chûng-koet thai-liu̍k chṳ̂-kiên, yî-khi̍p vông-lòi Thòi-vân Hói-hia̍p ke sòn-chak chûng-ki chham, hiong-lòi he kok-fông chên-tho̍t ke yêu-thi. Si-mien fàn-hói, kî-mìn chú-yeu yî ǹg-ngia̍p lâu khóng-sa̍k vì-chhṳ̀ sâng-miang; Phàng-fù lâu Yi-thai-li he sṳ-kie lióng-thai vùn-sa̍k sán-khî, yì-yèn Phàng-fù vùn-sa̍k chṳt-set kiûn-mî, he kí-sṳ kûng-ngin chui kâ ke vùn-sa̍k; khiun-ngièn lòi chṳ-li̍t fat-chán kôn-kông lî-hàng ngia̍p.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Mì-nùng-khî

**Mì-nùng-khî** (瀰濃區, chang-miàngː 美濃區) he Thòi-vân Kô-hiùng-sṳ‎ ke yit-ke khî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-miâng
Chhai Ngit-pún sṳ̀-thoi, Mì-nùng pûn ham-cho Mî-nùng (美濃), he yîn-vi thâng-hí-lòi chhiong Ngit-pún-fa ke "みののくに" (Mino no Kuni, 美濃國) ku-só kói-miàng ôn-to "Mî-nùng".

## Thi-lî
Mì-nùng vi-chhai Phìn-tûng Phiàng-ngièn song, chhai Kô-phìn-hâi ke pet-phién. Liá phién só-chhai yû kí-hâ-ke Hak-chông, ôn-to Liuk-tûi. (Mì-nùng lâu Kô-su khiung-ha ham-cho Yu-tûi [右堆].) Mì-nùng-khî ke sî-phién he Khî-sân-khî, 同玉山山脈个旗尾山（美濃係在靈山、月光山該邊），正手乜共樣係玉山山脈（係雙溪九芎林同茶頂山、朝天五穀宮个獅形頂，這條屻崗同佢喊作龍，故所會有像龍肚按呢个地名。該龍最南邊就係龜山，又分作大龜山同小龜山，在高美橋个兩邊）同六龜區个中央山脈。這个三角形平原就喊作美濃平原。

## Kau-yuk
## Thai-phêu-thì vùn-sṳ

## Kîn-chi
## Kâu-thûng
自國道十號行到底，下旗山，正手邊就係美濃區吔

## Vùn-fa tûng fûng-kín khî
美濃係高雄市客家人最多个所在，有深厚个客家文化。

*雙溪翠谷
*美濃湖

### Ngî-ngièn
美濃講个係台灣客家話个南四縣腔，但係美濃自家有一息仔變化同六堆客話無共樣。像美濃喊你等、亻厓等、佢等个等作nen，還有，美濃喊「外婆」作阿婆、「奶奶」作阿嬤，這就係一種美濃特有个方言。
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Fú-mî-chṳ́n

## Li̍t-sṳ́(歷史)
### Chhîn-chhèu sṳ̀-khì‎(清朝時期)

### Ngi̍t tshṳ sṳ̀-thoi(日治時代)
### Chûng-fà Mìn-koet sṳ̀-thoi(中華民國時代)
1945年，日本分人打敗，蔣中正愛陳儀來接收台灣，佢嘅統治分臺灣發生二二八事件，虎尾嘅「戰犯」在今分日嘅圓環停車場槍決。

1949年，行政院撈臺灣省分做五省轄市十六縣，虎尾屬於雲林縣。該當時，虎尾撈斗六爭取縣治，因為「置縣暨置縣址委員會」都係斗六人，故所斗六勝利，佢等為著愛平息民怨，撈法院放在虎尾。

## Hàng-tsṳn khî-va̍k(行政區劃)
## Kau-yuk(教育)
## Kîn-tsi(經濟)
## Kâu-thûng(交通)
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî(文化撈風景區)
## Tsṳn-tshṳ(政治)
## Tshâm-kháu vùn-hien(參考文獻)
## Ngoi-phu lièn-kiet(外部連結)
Pô-chûng-hiông

**Pô-chûng-hiông** (褒忠鄉) he Thòi-vân Yùn-lìm-yen ke yit-ke hiông.

## Li̍t-sṳ́
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
Pô-chûng-hiông tú yû si-kiên koet-séu(國小) lâu yit-kiên koet-chûng(國中).

*Pô-chûng Koet-chûng(褒忠國中)
*Pô-chûng Koet-séu(褒忠國小)
*Fu̍k-hîn Koet-séu(復興國小)
*Chhèu-chhu Koet-séu(潮厝國小)
*Liùng-ngàm Koet-séu(龍巖國小)

## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Mâ-kûng-sṳ

**Mâ-kûng-sṳ** (馬公市)，he Thòi-vân Phàng-fù-yen ke yit-ke sàng-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Ǹg-chhî-khî

**Ǹg-chhî-khî** (梧棲區) he Thòi-vân Thòi-chûng-sṳ ke yit-ke khî. Kì thèu-pái ke thi-miàng ôn-to "Ǹg-chhâ-kóng" (五汊港, Ho̍k-ló-fa: *Gō͘-chhe-káng*).
Ǹg-yèn

**Ǹg-yèn** he ‎súi-hiông-ngìn-kâ sòng-kien ke se-sṳ̍t sṳ̍t-phín, yung Ǹg-ngiuk kâ thîn-fún tsṳ-sṳ̀n ke, tô-su vi khiû-hìn, than yit-yû khì-thâ hìn-tshong, yì chang-li̍p fông-thí tén. Kóng-tûng tshṳ̂n tsṳ̂ vì Ǹg-thàn, Hiông-kóng sṳ̍t-sì thûng-sòng kién-siá tsok Ǹg-tàn.
Fú-kôa

## Thù-phién



Image:Momordica charantia Blanco2.357.png|
Image:Momordica charantia 04.JPG|Fâ
Image:Momordica charantia - Female flower.JPG|
Image:Momordica charantia - Male flower.JPG|
Image:Momordica charantia - flower 01.jpg|Fâ
Image:Momordica charantia - flower 02.jpg|Fâ
Image:MomordicaCharantia flowers.jpg|Fâ
Image:Momordica charantia - Immature fruit.JPG|Hàn-mò sṳ̀n-su̍k Kó-tsṳ́ 
Image:Momordica charantia - fruit 01.JPG|Kó-tsṳ́ 
Image:Momordica charantia - Fruit 02.JPG|Kó-tsṳ́ 
Image:Momordica charantia 05.JPG
Image:Momordica charantia 01.JPG
Image:Momordica charantia1.jpg
Image:ニガウリの変態P9060068.jpg|Sṳ̀n-su̍k Kó-tsṳ́
魚丸

**魚丸**係水鄉人家常見个細食食品，用魚肉加澱粉製成个，多數為球形，但亦有其他形狀，如正立方體等。廣東稱之為魚蛋，香港食肆通常簡寫作魚旦。
Mô Chhe̍t-tûng

**Mô Chhe̍t-tûng** (毛澤東, ), he Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke chui-kô liâng-thô-ngìn, kì fat-thung Vùn-fa Thai Kiet-min.

C
Chhang Sṳ̀n-kûng

**Chhang Sṳ̀n-Kûng** (鄭成功) fe̍t-chá **Chṳ̂ Sṳ̀n-Kûng** (朱成功, 1624-ngièn 8-ngie̍t 27-ngit－1662-ngièn 6-ngie̍t 23-ngit)，he Mìn-chhèu ma̍t-ngièn kiûn-sṳ miàng chiông-kiûn. Fu-chhîn he hói-thàu chhut-sṳ̂n ke chiông-liâng Chhang Chṳ-liùng, mû-chhîn he Ngi̍t-pún-ngìn Tagawa Matsu. Chhang Sṳ̀n Kûng chú-sit he Fuk-kien Chhièn-chû Sa̍k-chiáng, chhut-sên yî Ngi̍t-pún Kyushu Phiàng-fu-fan. Kì tshai Chhang Chṳ-liùng thèu-hòng Chhîn-chhèu yì-yèn pûn fu-siû heu, liâng kiûn lâu Chhîn-chhèu tui-khong sṳ̍p-ńg ngièn, khì-kiên pûn thai-kiûn pâu-vì Nàm-kîn. Kì sut-kiûn thu-ko Thòi-vân Hói-hia̍p, kit-phai Hò-làn Tûng Yin-thu Kûng-sṳ̂ ke kiûn-tshui pin chiap-sû khì liâng-thi, kien-li̍p Thòi-vân thi-yit ke Hon-ngìn tsṳn-khièn.

S
Thòi-vân Hói-hia̍p

**Thòi-vân Hói-hia̍p** (臺灣海峽) he Thòi-vân-tó lâu Chûng-koet thai-liu̍k Fuk-kien tsṳ̂-kiên ke hói-vet.
Thòi-vân Hói-hia̍p tsui-tsak tshú he Fuk-kien Phiàng-thâm-tó lâu Thòi-vân Sîn-tsuk-yen tsṳ̂-kiên, tshṳ̍t-sien khî-lì yit-pak sâm-sṳ̍p kûng-lî, tsui-khôn tshú he Thòi-vân ke Meu-phi-thèu to Tûng-sân-tó ke Àu-kok, tshṳ̍t-sien khî-lì si-pak kûng-lî. Hói-vet mien-tsit he liuk-tshiên sâm-pak phiàng-fông kûng-lî, he Chûng-koet khiun-hói chûng tsui-thai ke hói-hia̍p.
Ôn-fî-sén

**Ôn-fui** he Chûng-koet nui-liu̍k sén-fun, thi-lî song su̍k-yî Fà-tûng thi-khî, Kîn-chi song su̍k-yî Chûng-koet chûng-phu Kîn-chi khî; kiâm-khiam Tshòng-kông, fâi-hò. Sén-fi Ha̍p-phì-sṳ, Tshîn-tshèu heu-khì lâu Mìn-koet sṳ̀-khì Ôn-khin tsên-sûn sén-fi.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Ha̍p-phì-sṳ (合肥市)
*Vù-fù-sṳ (蕪湖市)
*Phông-pû-sṳ (蚌埠市)
*Fài-nàm-sṳ (淮南市)
*Mâ-ôn-sân-sṳ (馬鞍山市)
*Fài-pet-sṳ (淮北市)
*Thùng-lìn-sṳ (銅陵市)
*Ôn-khin-sṳ (安慶市)
*Vòng-sân-sṳ (黃山市)
*Fu-yòng-sṳ (阜陽市)
*Suk-chû-sṳ (宿州市)
*Chhù-chû-sṳ (滁州市)
*Liuk-ôn-sṳ (六安市)
*Siên-sàng-sṳ (宣城市)
*Chhṳ̀-chû-sṳ (池州市)
*Pok-chû-sṳ (亳州市)
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Ôn-fui Tsṳn-fú Mióng-lu
Liàu-nèn

**Liâu-nèn** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, tshai tûng-pet thi-khî nàm-phu, nàm-lìm Vòng-hói lâu Pu̍t-hói. Sén tsṳn-fú tshai Shím-yòng.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Sṳ́m-yòng-sṳ
*Thai-lièn-sṳ
*Ôn-sân-sṳ
*Pún-hâi-sṳ
*Chêu-yàng-sṳ
*Tân-tûng-sṳ
*Vù-sun-sṳ
*Fu-sîn-sṳ
*Fù-lù-tó-sṳ
*Kím-chû-sṳ
*Liàu-yòng-sṳ
*Phàn-kím-sṳ
*Thiet-liâng-sṳ
*Yàng-khiéu-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Liâu-nèn Tsṳn-fú Mióng-lu
Si-chhôn-sén

**Si-chhôn-sén** (四川省) he Chûng-koet sî-nàm thi-khî ke yit-ke sén-fun, sén-fi he Sàng-tû-sṳ. Si-chhôn li̍t-sṳ́ yû-kiú, vu̍t-sán fûng-fu, fûng-kông mî-li. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî
*Sṳ̀n-tû-sṳ
*Mièn-yòng-sṳ
*Kóng-ngièn-sṳ
*Nàm-chhûng-sṳ
*Pâ-chûng-sṳ
*Tha̍t-chû-sṳ
*Ngâ-ôn-sṳ
*Tet-yòng-sṳ
*Súi-nèn-sṳ
*Kóng-ôn-sṳ
*Mì-sân-sṳ
*Chṳ̂-yòng-sṳ
*Lo̍k-sân-sṳ
*Nui-kông-sṳ
*Chhṳ-kung-sṳ
*Ngì-pîn-sṳ
*Lù-chû-sṳ
*Pân-kî-fâ-sṳ
*Garzê Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Ngawa Chhòng-chhu̍k Kiông-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Liòng-sân Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Si-chhôn Chṳn-fú Kôn-fông Mióng-lu
Chet-kông-sén

**Chet-kông-sén** he Chûng-koet tûng-phu ke yit-ke sén, sén-fi Hông-Chiu.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Hòng-chû-sṳ
*Nèn-pô-sṳ
*Fù-chû-sṳ
*Kâ-hîn-sṳ
*Kîm-fà-sṳ
*Li-súi-sṳ
*Khî-chû-sṳ
*Sau-hîn-sṳ
*Thòi-chû-sṳ
*Vûn-chû-sṳ
*Chû-sân-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Tset-kông Tsṳn-fú Mióng-lu
Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî

**Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî** fe̍t-chá ham-cho **Sî-chòng Chhṳ-chhṳ-khî**, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet sî-nàm piên-kiong ke yit-ke Chhṳ-chhṳ-khî, vi-é chhai Chhiâng-chhông Kô-ngièn song, sú-fú he Lhasa-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî
*Lhasa-sṳ
*Nyingchi-sṳ
*Chamdo-sṳ
*Ngari thi-khî
*Lhoka thi-khî
*Nagqu thi-khî

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî Chṳn-fú Mióng-lu
Chhùng-khin-sṳ

**Chhùng-khin-sṳ**, Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet chûng-sî-phu vì-yit Chhṳ̍t-hot-sṳ, koet-kâ chûng-sîm sàng-sṳ, sṳ-kie vûn-chhièn chṳ̂ tû, Chhòng-kông sông-yù thi-khî ke kîn-chi chûng-sîm, kîm-yùng chûng-sîm , ngi-su̍t, vùn-fa, kau-yuk, khô-kî tén chûng-sîm , súi, liu̍k , khûng-hîn chùng-ha̍p kâu-thûng khi-néu. koet-kâ li̍t-sṳ́ vùn-fa miàng-sàng. yû vùn-sṳ ki-chai ke li̍t-sṳ́ tha̍t 3000 tô ngièn, he Pâ-yî Vùn-fa fat-siông-thi. 
1891-ngièn, Chhùng-khin sṳ̀n-vì Chûng-koet chui-chó tui-ngoi khôi-fèu ke nui-liu̍k thûng-sông khiéu-ngan. 1929-ngièn, Chhùng-khin chang-sṳt kien-sṳ. Khong-ngit Chan-châng sṳ̀-khì, Koet-mìn Chṳn-fú thin Chhùng-khin vì chan-sṳ̀ sú-tû lâu yún-kiú phì-tû, pûn lie̍t-vì sṳ-kie fán Fap-sî-sṳ̂ ke chṳ́-fî chûng-sîm chṳ̂ yit, vì sṳ-kie fán Fap-sî-sṳ̂ chan-châng chok-chhut ki-thai kung-hien.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî

## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Sî-chhôn Chhùng-khin-sṳ Chṳn-fú Mióng-lu
Sám-sî

**Shám-sî** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, vi-é chhai Vòng-hò song-yù. Sén-fi he Sî-ôn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Sî-ôn-sṳ
*Ôn-không-sṳ
*Pó-kiê-sṳ
*Hon-chûng-sṳ
*Sông-lo̍k-sṳ
*Thùng-chhôn-sṳ
*Vi-nàm-sṳ
*Hàm-yòng-sṳ
*Yèn-ôn-sṳ
*Yì-lìm-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Shám-sî Tsṳn-fú Mióng-lu
Pien-set-liùng

**Pien-set-liùng** (Ho̍k-miàng: Chamaeleonidae) he su̍k-yî Phà-hàng kong ke yit-tsúng thung-vu̍t, lâu Sit-thit thùng su̍k-yî Sit-thit Â-muk. Tsú-yeu fûn-phu tshai Fî-chû pet-phu.
Thòi-vân kâu-thûng

Pún-thiàu-muk kóng-tshut Thòi-vân kâu-thûng khòi-khóng, yî-khi̍p li̍t-sṳ́.

## liu̍k-thi kâu-thûng
### kûng-lu
*tsúng-khiung tshòng-thu : 40,262 kûng-lî (2007ngièn-tsṳ́) 
**kuet-tho : 912 kûng-lî
**sén-tho : 4,721 kûng-lî

Thòi-vân kûng-lu phiên-khi̍p tshiòn-tó khi̍p lì-tó thi-khî, fûn kuet-tho, sén-tho, yen-tho, hiông-tho tén si-khi̍p.Kuet-tho phêu-tsṳ yî Tsung-fà-mìn-kuet kuet-fâ mòi-fâ, muk-tshièn yû pat-tsho, tshù-liáu kuet-tho 3ho ngoi kiûn-vì kô-suk kûng-lu. Kuet-tho 1ho vì tsûng-sân kô-suk kûng-lu, hîn-kien vì 1970-ngièn ngièn-thoi, pet-hí kî-lùng-kóng, nàm-to kô-kiùng-kóng, tshiòn-phu tshòng 373.3 kûng-lî.

### Thiet-lu
* Thòi-vân Kô-suk Thiet-lu
* Thòi-vân Thiet-lu
* Â-lî-sân Sêm-lìm Thiet-lu

### Chhia̍p-yun
* Thòi-pet Chhia̍p-yun
* Sîn-pet Chhia̍p-yun
* Thò-yèn Chhia̍p-yun
* Thòi-chûng Chhia̍p-yun
* Kô-hiùng Chhia̍p-yun
Sṳt-kâ-mèu-nì

**Sṳt-kâ-mèu-nì** (fan-vùn: शाक्यमुनि) he fu̍t-kau ke chhong-sṳ́-ngìn, sàng-fu̍t heu chhṳ̂n-cho fu̍t-thò, mìn-kiên chhṳ̂n kì cho fu̍t-chú, yi-sii he chha̍t-ngu yî-chhiu ngìn-sên chá.
Kûng-lî

**kûng-lî** (**公里**) yu-he **tshiên-mí** (千米), he yit-tsúng tshòng-thu tshet-liòng tân-vi.fù-ho vì **km**.
Lie̍t-vòng-ki-song

**Lie̍t-vòng-ki-song** he Sṳn-kîn tshiòn-sû thi sṳ̍p-yit pún-sû, ki-tsai Yî-set-lie̍t tshiùng Thai-ví hi-sṳ tsṳ̂-heu ke yit-thon ke li̍t-sṳ́. Tshai liá-yit phu-fun, Yî-set-lie̍t fûn-lie̍t sṳ̀n-vì pet-fông sṳ̍p-phu tshu̍k lâu nàm-fông ke Yù-thai-koet.

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Hiông-tho

**Hiông-tho** (鄉道) he Thòi-vân thùng Chûng-koet ke yit-tsúng kûng-lu fûn-lui, su̍k yen-sṳ tsṳn-fú hot-tsṳ, thûng-sòng vì kok-tshûn lî-kiên ke lièn-lo̍ tho-lu fe̍t sân-kiên tho-lu.
Lie̍t-vòng-ki-ha

**Lie̍t-vòng-ki-ha** (Hî-pak-lói-vùn: ספר מלכים‎) he Khiu-yok Sṳn-kîn ke yit phu-fun, ngièn-vùn yung Hî-pak-lói-ngî sû-siá. Liá-ke sû-tshet kû-kiethai-yok tshai kûng-ngièn tshièn sṳ̍p sṳ-ki to tshièn kiú sṳ-ki khì-kiên vàn-sṳ̀n.

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Sat-mû-ngí-ki-ha

**Sat-mû-ngí-ki-ha** he Sṳn-kîn tshiòn-sû le thi-sṳ̍p pún-sû, tsú-yeu ki-liu̍k Yî-set-lie̍t Vòng-koet thi-ngi vi koet-vòng Thai-ví tsṳp-tsṳn khì-kiên ke li̍t-sṳ́. Sat-mû-ngí-ki-ha ngièn-pún lâu Sat-mû-ngí-ki-song ha̍p-pìn vì yit-tshet. 

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Li̍t-thoi-chṳ-song

**Li̍t-thoi-chṳ-song** he Khiu-yok Sṳn-kîn chûng ke ke yit phu-fun. Nièn-vùn tshai Hî-pak-lói-vùn Sṳn-kîn chûng he yit-pún sû, heu-lòi Khiu-yok Sṳn-kîn fân-yi̍t sṳ̀n-vì Hî-lia̍p-vùn ke sṳ̀-thoi tshòi fûn-tshut lióng phu-fun. Yû-kûan pún-sû tsok-tsá ke mun-thì, to kîm-ngit hàn-mò khén-thin ke kiet-lun. Yù-thai fap-tién ngin-vì Li̍t-thoi-chṳ-song he Yî-sṳ̂-lâ ke sú-pit. 

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Tonga

**Tonga Vòng-koet** (Tonga-ngî: Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga) he nàm Thai-phìn-yòng tó-koet, sṳ̂-hàng kiûn-chú chi-thu, ngìn-khiéu 104,000 (2009 ngièn thúng-kie), mien-chit 699 km2.
Kâu-thûng

**Kâu-thûng** he tsṳ́ só-yû theu-ko hi-khí ( fó-tshâ, tshâ-é, mô-thok-tshâ, sòn-è, fî-kî ), fe̍t-tsá tsṳ́-kho ngìn-li̍t tsin-hàng ke ngìn-liù, hak-liù, fo-liù ke kâu-liù yun-hàng, than-he kóng-ngi kié-sṳt ya pâu-hàm yṳ̂ thì, thien-sin tén ngìn-tsi tsṳ̂-siun fông-mien ke kâu-liù.
Kâu-thûng kûng-khí

thumb|Kâu-thûng kûng-khí

**Kâu-thûng kûng-khí** lòi tsṳ́-tshut yit-tshiet tsai-tén ngìn fe̍t vu̍t-thí yit-thùng sán-sên vi-yì ke ngìn-tsho kûng-khí.
Yî-sṳ̂-lâ-ki

**Yî-sṳ̂-lâ-ki** he Sṳn-kîn chhiòn-sû chûng thi sṳ̍p-ńg pún-sû, yù Yî-sṳ̂-lâ tshai kûng-ngièn tshièn 460-ngièn tsó-yu vàn-sṳ̀n. Yî-sṳ̂-lâ tshai Pô-sṳ̂ Ti-koet tshui-fí Pâ-pí-lùn Ti-koet heu, tshùng-kien Yâ-lu-sat-lâng ke kûng-tsok liu̍k-sa vàn-sṳ̀n, Yî-sṳ̂-lâ tai-liâng yit-phî Yù-thai-ngìn fán-fì yin-hí tsṳ̂-thi, Yî-sṳ̂-lâ-ki tshiu-he ki-shu̍t ke liá-miàng Yù-thai-ngìn tshai liá-thon sṳ̀-khì ke kîn-li̍t.

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Yî-sṳ̂-thiap-ki

**Yî-sṳ̂-thiap-ki** he Sṳn-kîn chhiòn-sû chûng thi sṳ̍p-tshit pún-sû.
## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
Yî-sṳ̂-thiap-ki chûng ke kok-hong sṳ-khien fat-sên tshai Â-ha̍p-sùi-lû-vòng thúng-tshṳ ke sṳ̍p-pat ngièn khì-kiên, tông-sṳ̀ Pô-sṳ̂ Vòng-tshèu koet-sṳ khiòng-sṳn. Â-ha̍p-sùi-lû-vòng thúng-tshṳ ke liá-thon sṳ̀-khì yit-tshṳ̍t tshûn-tsán to kûng-ngièn tshièn 475-ngièn tsó-yu, liá-ke ngit-khì he yù Hî-lia̍p, Pô-sṳ̂, khi̍p Pâ-pí-lùn thì-kiûng ke tsṳn-kí só theu-lù ke. Ma̍t-tí-kái he ki-tsai chûng ke kien-tsṳn-ngìn lâu tsú-kok.

## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Â-ha̍p-sùi-lû-vòng

**Â-ha̍p-sùi-lû-vòng** fe̍t-tsá  **Xerxes Yit-sṳ** （Pô-sṳ̂-vùn : خشایارشا , yok tshièn 519-ngièn－tshièn 465-ngièn），he Pô-sṳ̂ Ti-koet ke koet-vòng (tshièn 485-ngièn — tshièn 465-ngièn tshai-vi). 

Kì tshai-vi tsṳ̂-heu put-kiú tshiu-hi ap-tsṳ yit-tshṳ Âi-khi̍p ke phau-lon (tshièn 484-ngièn), yîn-vi Âi-khi̍p-ngìn khi̍t-khì fán-tui Pô-sṳ̂ Ti-koet ke thúng-tshṳ.。
Â-ha̍p-sùi-lû-vòng ki-siu̍k tsin-hàng lâu Hî-lia̍p ke tsan-tsên. Kì sut thai-kiûn ngi̍p-tshîm Hî-lia̍p, fap-kiap Ngâ-tién, than-he tshai Sat-lâ-mí Hói-tsan chûng pûn tá-phai.
Sikh-kau

**Sikh-kau** he 16 sṳ-ki sṳ̀ yin-thu Punjab thi-khî Sikh Gurus chhóng-li̍p ke chûng-kau, chui-chhû he vi thiàu-fò yin-thu-kau fò yî-sṳ̂-làn-kau ke chhûng-thu̍t. than-he heu-lòi Sikh-kau pien-sṳ̀n yit-ke song-vú ke chûng-kau. *Adi Granth* he Sikh-kau ke kîn-tién.
Thòi-pet Tû-fi-khî

**Thòi-pet Tû-fi-khî** , yu-he **Thai-Thòi-pet Thi-khî** , **Thòi-pet Kî-liùng Tû-fi-khî** , vì Thòi-vân thi-yit-ke Tû-fi-khî, fu̍t-sîm tû-sṳ vì Thòi-pet-sṳ.

## Thúng-kie
To 2009-ngièn 5-ngie̍t tsṳ́, Thòi-pet tû-fi khî ke tsúng-ngìn-khiéu yí-tha̍t 6,853,813ngìn, tsúng-mien-tsit he 2,324.917 phiàng-fông kûng-lî, Thòi-pet tû-fi khî he sṳ-kie thi-44thai tû-fi khî.

## Fam-vì
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
** Sip-chṳ-sṳ́
** Chûng-fò-sṳ
** Yún-fò-sṳ
** Sîn-tiam-sṳ
** Chhṳ̂m-hâng-hiông
** Sa̍k-tàng-hiông
** Phiâng-lìm-hiông
Thòi-vân hàng-chṳn khî-va̍k

Thòi-vân hien-hàng ke **hàng-tsṳn khî-va̍k**, fûn-tshut yit-ke Thòi-vân-sén, lióng-ke tshṳ̍t-hot-sṳ, 16ke yen, ńg-ke sṳ, 「fuk-kien-sén」ha-hot lióng-ke yen.

## hàng-tsṳn khî-va̍k yèn-kiet

### [[mìn-tsang sṳ̀-khì]]
Ngùi Pó-lò

**Ngùi Pó-lò** (1877-ngièn - 1919-ngièn)  he Chṳ̂n Yâ-sû Kau-fi fat-hí sṳ̀ ke tshung-yeu kûng-ngìn. Ngièn-miàng Ngùi Ên-pô,  Hò-pet Pó-thin-fú Yù-sàng-yen Ńg-fông-tshûn sî-tsông ngìn, tshai Pet-kîn Tshṳ̂-hi-khiéu tûng tshà-sṳ̍t fû-thûng khôi ên-sin yún-pu tiam, Lùn-tûn-fi sin-thù Vòng Tet-sun yîn-thô kì hi Tshṳ̂-hi-khiéu Lùn-tûn-fi mu-tho, yit-ngièn heu (1904-ngièn), tshiòn-kâ tshai Sûng-khì-kon Lùn-tûn-fi su-sé ngi̍p-kau. Yu pien-mai fòng-sán tshóng-phan tshṳ-li̍p-fi. Heu-lòi yîn kôn-fam Sṳ̍p-kie pûn kiet-tshù.
1916-ngièn liuk-ngie̍t, fam tshùng-phiang, yî-yo̍k mò-háu. Kiú-ngie̍t sṳ̍p-si ngit, tsiap-su Sṳ́-thù Sin-sîm-fi Sîn Sṳn-mìn tsóng-ló mat-yù on-sú khì-tó. Su-ngit heu phiang hó-tsón, tshai Hîn-lùng-kiê Sṳ́-thù Sin-sîm-fi Phûn Tet-sîn mu̍k-sṳ̂ （Mî-koet-ngìn） tshú su-tsim, ngi̍p Sṳ́-thù Sin-sîm-fi heu, khôi-sṳ́ sú ôn-sit-ngit , pin-yû su lìn-tsim, kóng fông-ngièn. Sâng-yi hîn-sṳn, yu tshai tshièn-mùn ngoi fûn-sat Ên-tsṳn-fà tshù thòn-pù tsông. Thùng-sṳ̀ ngia̍t-sîm tshòn-tho.
Chong Lìn-sâng

**Chong Lìn-sâng ** (ngièn-miàng Chong-pin) he Sân-tûng Vûi-yen ngìn, ngièn-lòi su̍k-yî Chóng-ló-fi tsṳp-sṳ, 1909-ngièn yit-vi tsóng-tsṳ́ yîn-thô kì to Song-hói Sṳ́-thù Sin-sîm-fi tshà-kîn, fán-hiông ke sṳ̀-kiên su Sṳn-lìn, kì tshṳ-ngièn su Sṳ́-thù Sin-sîm-fi tsim-lî, pin pûn on-li̍p sṳ̀n-vì Chóng-ló. Kì su khí-sṳ tông tsûn-sú ôn-sit-ngit.
1916-ngièn Fûn Tet-sîn mu̍k-sṳ̂ vi kì on-sú. Tshai 1918-ngièn tshûn, kì to yit-ke thi-fông lâu Ngùi Pó-lò kien-mien, su Ngùi Pó-lò on-sú tet-tó nèn-li̍t tshiu kiên kì thùng-kûng. 1919-ngièn tsâng-ngie̍t lâu Chong Pâ-nâ-pâ ke kâ-thìn tshòn-tho lióng-ngìn on-sú Ngùi Pó-lò kien-ngi, tsiap-su mien-hiong ha ke sé-lî. Ngùi Pó-lò lì-sṳ heu, tsiông-voi tsiap-ngim Chṳ̂n Yâ-sû Kau-fi tsúng-fi kam-tuk. Put-kiú tshai vân-ngièn ke sṳ̀-khì kì fì-to kâ-hiông mu̍k-yông lâu pó-sú pún-thi ke kau-fi.
Chong Pâ-nâ-pâ

**Chong Pâ-nâ-pâ** (張巴拿巴, 1882-ngièn ngi-ngie̍t sṳ̍p-yit ngit - 1961-ngièn), ngièn-miàng Chong Thien-kí, Sân-tûng Vûi-yen sî-tsông thèu-ngìn, vú-nùng kiâm-fan kú-túng.
1911-ngièn sâm-ngie̍t sṳ̍p-liuk ngit pho̍k-mu, tshai khóng-yâ sṳ̀ fut-yèn-kiên thâng-kien tshiùng thiên-song yû sâng-yîm kóng: "ma̍t-sṳ kiu-ên tshiùng tûng to sî, phû-kiu van-mìn.” Kì khúi-hâ pet-tshiet khì-tó, kó-yèn su sṳn-lìn kóng fông-ngièn. Chong Lìn-sâng phien fung tsú Yâ-sû sṳn-miàng pûn-têu tshiòn-kâ sṳ̂-tsim, phì-yông tho-lî sâm, si ngièn, yî-heu kim-sṳ̍t khì-tó, on-li̍p sṳ̀n-vì chóng-ló. 
1916-ngièn ngi-ngie̍t, tshai lu-song thâng-tó yû sâng-yîm kóng: "Ngì vông nàm-fông tshòn-tho, ngô voi su-pûn ngì thai khièn-piang.” Si-ngie̍t tet-tó tsú khí-sṳ kói-miàng Pâ-nâ-pâ.

1919-ngièn tsiap-su Ngùi Pó-lò kien-ngi, su mien-hiong ha ke sé-lî. Put-kiú kiet-sîm hien-sṳ̂n tshòn-tho kûng-tsok, mùng Sṳ̀n su-pûn kì thai nèn-li̍t hàng sṳ̀n-tsiak.
Chong Pâ-nâ-pâ tshai 1922-ngièn hi Song-hói pông-tshu mu̍k-yông kau-fi, yèn-heu vông Vûn-chiu, Fuk-chiu tshòn-tho, sat-li̍p kau-fi. 
1925-ngièn kì lâu thùng-kûng tén-ngìn to Tsong-chiu, thu-sòn to Thòi-vân tshòn-tho yok si-sṳ̍p thiên, sat-li̍p sâm-kiên kau-fi.
1927-ngièn Chong Pâ-nâ-pâ tap-yin Tûng-nàm-â ke yêu-tshiáng, to Sîn-kâ-phô, Mâ-lòi-sî-â tshòn-tho pin sat-li̍p kau-fi.
Fuk-chû-sṳ

**Fuk-chiu-sṳ** (Fuk-chiu-fa: Hók-ciŭ) , he Chûng-koet Fuk-kien-sén ke sén-fi, tshai Fuk-kien-sén tûng-phu ke Fuk-chiu phùn-thi song, sṳ-khî ngìn-khiéu lióng-pak tshit-sṳ̍p-yit van, he Fuk-kien chui-thai ke sàng-sṳ Tông-thi kî-mìn ke mû-ngî he Fuk-chiu-fa. Fuk-chiu kien-sàng yí-kîn yû lióng-tshiên lióng-pak tô-ngièn, he Chûng-koet koet-kâ li̍t-sṳ́ vùn-fa miàng-sàng, li̍t-sṳ́ song tshòng-khì tsok-vì Fuk-kien ke tsṳn-tshṳ chûng-sîm, Chûng-koet tûng-nàm yèn-hói tshung-yeu ke mo-yi kóng-héu lâu hói-song Sṳ̂-chhù-chṳ̂-lu ke mùn-fu, thùng-sṳ̀ ya-he tshung-yeu ke vùn-fa chûng. Tshai khiun hien-thoi sṳ́ song, kì he Chûng-koet chui-tsó khôi-fong thûng-sông ke ńg-ke sàng-sṳ tsṳ̂-yit, yu-he Chûng-koet khiun-thoi hói-kiûn ke yèu-làm lâu kûng-ngia̍p, khô-kî fat-ngièn thi. Kîn-kí kôn-fông thúng-kie, Fuk-chiu he sâm-pak tô-van hói-ngoi Fà-ngìn ke tsú-si̍t thi, he Fuk-kien tsú-yeu ke khièu-hiông tsṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Mâ-hâi

**Mâ-hâi** (Yîn-ngî: George Leslie Mackay, 1844-ngièn sâm-ngie̍t ngi-sṳ̍p-yit ngit－1901-ngièn liuk-ngie̍ ngi-ngit), tsiông sâng-miang fung-hien pûn Thòi-vân ke mu̍k-sṳ̂. Fu-tshîn he Sû-kiet-làn thien-nùng, thò-to Kâ-nâ-thai heu tshai Ôn-thai-lio̍k-sén sâng-ha Mâ-hâi. 1867-ngièn tshai Tô-lùn-tô Thai-ho̍k Sṳ̀n-ho̍k-yen pit-ngia̍p, yit-sîm sióng to tûng-fông tshòn-kau, 1871-ngièn fung-phai to Â-chû tshòn-kau, siên tshai Yin-thu yit-tai fa̍t-thung, heu pûn phai-vông Chûng-koet. 1872-ngièn sâm-ngie̍t tshit-ngit Mâ-hâi tshiùng Amoy lòi-to Thòi-vân ke Tá-kiéu-kóng, lióng-thiên-heu, sâm-ngie̍t kiú-ngit sṳ̀n-sòn tsṳ Thâm-súi. Mâ-hâi liù-tshai Thòi-vân pet-phu tshòn-kau.
Mâ-hâi lâu Thòi-pet ńg-kú thi-khî ke Chong Tshûng-mìn (張聰明) kiet-fûn, kì ke lióng-ke ńg-tsṳ́ ya-tû ka-pûn Thòi-vân kau-thù. Mâ-hâi tshai Thòi-vân khiung-yû tshóng-sat liuk-sṳ̍p kiên kau-thòng, khi̍p Thòi-pet thi-yit sî-yî yî-yen.
Mâ Ngâ-kok

**Mâ Ngâ-kok** (馬雅各；Yîn-ngî: Dr. James Laidlaw Maxwell MD, 1836-ngièn sâm-ngie̍t sṳ̍p-pat ngit －1921-ngièn sâm-ngie̍t), he Sû-kiet-làn-ngìn, sṳ̍p-kiú sṳ-ki heu-khì tshai Thòi-vân nàm-phu tshòn-kau ke Sû-kiet-làn si̍t tshòn-kau-sṳ lâu yî-ho̍k pok-sṳ, tshóng-sat Thòi-vân sú-tsho sî-sṳt yî-yen.
1860-ngièn, Sû-kiet-làn si̍t ke Mâ Ngâ-kok pit-ngia̍p tshai Yîn-koet Oi-tên-páu Thai-ho̍k yî-khô, tsṳ̂-heu tshièn-vông Tet-koet khi̍p Fap-koet tshṳ̂m-tsho, fi-koet heu ngin-tsṳt yî Yîn-koet Pak-mìn-hàn yî-yen. 1860-ngièn Yîn-koet Chóng-ló Kau-fi tshai Douglas mu̍k-sṳ̂ kien-ngi ha, tsiông Thòi-vân lie̍t-ngi̍p yî-liàu tshòn-tho ke siên-kau khî, ôn-phài yî-sṳ̂ poi-kín ke siên-kau-sṳ tshièn-vông. Mâ Ngâ-kok 1863-ngièn tí-tha̍t Song-hói Yîn-koet tsû-kie, tsai-hi Amoy. 1864-ngièn Mâ Ngâ-kok siên-hàng tshièn-vông Thòi-vân kháu-tshat. 1865-ngièn tsṳn-sṳt yung Kî-tuk Chóng-ló Kau-fi tshòn-kau-sṳ lâu yî-sâng sûng-fun tshièn-vông Thòi-vân, liuk-ngie̍t sṳ̍p-liuk ngit tshai Thòi-nàm fú-sàng tsû vuk-è khôi-sṳ́ tshòn-kau.
Sṳ̀n-chheu-fi

**Sṳ̀n-chheu-fi** (Assemblies of God）he 1901-ngièn Mî-koet ńg-sùn-tsiet fu̍k-hîn yun-thung heu tshut-hien ke kau-fi tsû-tsṳt. Sâm-pak tô-vi tshòn-tho ngìn lâu sin-thù tshai 1914-ngièn Mî-koet Â-khén-set-chiu Ngie̍t-tshièn-sàng seu-khôi thai-fi sṳ̀n-li̍p.

## Sin-thiàu
*Siông-sin Sṳn-kîn he Sâm-vi yit-thí thu̍k-yit tsṳ̂n-sṳ̀n só me̍t-sṳ, he mò-ngu ke. 
*Yîn-sin tet-kiu, yîn-sin tshṳ̂n-ngi. 
*Phiang tet yî-tshṳ: siông-sin yî-phiang ke ên-su. 
*Sṳn-lìn: siông-sin kóng fông-ngièn he tshû-tshṳ Sṳn-lìn tshûng-mân ke phìn-kí. 
*Kî-tuk tsai-lòi: siông-sin Kî-tuk fu̍k-lìm sṳ̀, pit-thin yû fu̍k-fa̍t khi̍p sṳn-kiet kûng-ngi ke sṳ́m-phan. 
*Sṳn-tshôn-lî lâu súi-tsim-lî.
Peter Paul Rubens

**Pí-tet Pó-lò Lû-pún-sṳ̂** (Peter Paul Rubens,1957-1664), fu̍t-làn-tet-sṳ̂ fa-kâ, pâ-lo̍k-khiet fa-phai chó-khì thoi-péu. Kì sâng chhai tet-koet, fu-chhîn he thò-lì lòi-to tet-koet ke. 21 se yí-kîn tet-tó ôn-thi̍t-ví-phú fa-kâ kûng-fi sṳ̀n-ngin. 1660 ngièn, Lû-pún-sṳ̂ hi yi-thai-li ki-siu̍k ho̍k-si̍p fi-fa, su-tó Thì-hiông, Mi-khôi-lông-kî-lò tén ngìn yong-sṳt ke yáng-hióng. 1608 ngièn, kì sṳ̀n-vì Pu-lû-set-ngì kiûng-thìn fa-kâ. Kì thai-phu-fun fa-chok péu-hien chûng-kau thì-chhài, ngìn-vu̍t seu-chhiong khi̍p sṳ̀n-fa ku-sṳ. Yû-miàng ke chok-phín yû *hói-lùn*, *Kiap-tho̍t Liù-sî-pha-sṳ̂ ke ńg*, *Mâ-li Mì-thi̍t-khì ke sên-phìn* tén-tén.