open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ye̍t-nàm-ngî

**Ye̍t-nàm-ngî** (越南語, tiếng Việt) he Ye̍t-nàm ke koet-ngî, pûn 90% ke Ye̍t-nàm-ngìn tsok-vì mû-ngî, nang-ngoi kî-tshu tshôi hói-ngoi sâm-pak-van Ye̍t-nàm khièu-mìn, Chûng-koet Kóng-sî ke Kîn-tshu̍k sṳ́-yung Ye̍t-nàm-ngî. Li̍t-sṳ́ song, Ye̍t-nàm-ngî tsên-sûn sṳ́-yung Hon-sṳ Chữ Nôm (Chữ Nôm) péu-ki, hien-thoi tset sṳ́-yung Lâ-tên sṳ-mû tsok-vì kî-tshú, kâ-thiâm ngiâ-kôn ke sîn sṳ-mû khi̍p sâng-thiau fù-ho ke Ye̍t-nàm-ngî sṳ-mû (Chữ Quốc Ngữ) sû-siá.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Sṳ-mû péu
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Hồ Chí Minh

縮圖|Ho Chi Minh
**Hồ Chí Minh** ( *Fù Chṳ-mìn*, ) he Ye̍t-nàm Khiung-sán chú-ngi Kiet-min-kâ, Ye̍t-nàm Mìn-chú Khiung-fò-koet chú-si̍t lâu chṳn-fú chúng-lî, Ye̍t-nàm Lò-thung-tóng liâng-siu.

## Sên-phìn
## Kâ-sṳ
## Kiet-min sâng-fun
## Liâng-thô Pet-Ye̍t
## Siông-kûan Thiàu-muk
## Ngoi-phu lièn-kiet
Hòn-koet-ngî

**Hòn-koet-ngî** (한국어) he yit-tsúng liù-hàng chhai-yî Tûng-pet-â Chêu-sién yî-khi̍p khì-thâ fu-khiun thi-khî ke ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki
## Sṳ-mû péu
## Chu-sṳt

## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kau-fi Lò-mâ-sṳ

**Kau-fi Lò-mâ-sṳ** he A-phién tsan-tsên yî-heu ngoi-koet lòi Chûng-koet tshòn-kau-sṳ tsṳ-thin lâu thûi-hàng ke kok-tsúng Lò-mâ sṳ-mû  (Lâ-tên sṳ-mû) piang-yîm fông-on, Kau-fi Lò-mâ-sṳ chui-tsó sán-sên tshai-yî Fuk-kien Hà-mùn, Hà-mùn-fa Lò-mâ-sṳ pûn-ngìn tshṳ̂n-fû  "Hà-mùn Pha̍k-fa-sṳ", tshôi 1850-ngièn tsṳ-thin. Tsṳ̂-heu liu̍k-sa tshut-hien Nèn-pô-fa, Tshèu-chû-fa, Hói-nàm-fa, Hîn-fa-fa, Sṳ̀n-chû-fa, Hak-kâ-fa, Song-hói-fa, Thòi-chû-fa, Kien-eu-fa, Vûn-chû-fa, tén-tén fông-ngièn Lò-mâ-sṳ.

## Li̍t-sṳ́ poi-kín
## Kau-fi Lò-mâ-sṳ yi̍t-pún
## [[N̂g-ngî]]
### [[Sû-chiu-fa]]
### [[Song-hói-fa]]
### [[Nèn-pô-fa]]
### Hông-chiu-fa
### Kîm-fà-fa
### Vûn-chiu-fa
### [[Thòi-chiu-fa]]
## [[Mên-pet-ngî ]]
### Kien-eu-fa
### Kien-yòng-fa
## [[Mên-tûng-ngî ]]
### [[Fuk-chiu-fa]]

## [[Mên-nàm-ngî ]]
### Hà-mùn-fa
### San-thèu-fa
### [[Tshèu-chiu-fa]]
### [[Hói-nàm-fa]]
## [[Phû-sien-fa ]]
## [[Kàm-ngî]]
### Tsàu-vú-fa
### Kien-nèn-fa
### [[Hak-kâ-fa]]
## [[Kóng-tûng-fa]]
### Lièn-chiu-fa
### Yòng-sàng-fa
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sià-ok Sṳn-kîn

**Sià-ok Sṳn-kîn** (The Wicked Bible) he 1631 ngièn London fòng-kâ yin-tsho kûng-ngìn Robert Barker thùng Martin Lucas yin-tsṳ ke pán-pún.Kì-teu yin leu-thet sṳ̍p-kie thi-tshit-kie *put-khó kiên-yìm* ke put sṳ ,yîn-hí fòng-ti khi̍p tsú-kau ke put-mân.
Sé-lî

**Sé-lî**（洗禮） fe̍t-tsá **Tsim-súi-lî**（浸水禮） he yit-ke Chûng-kau ngì-sṳt, hien-tshai phû-phiên tsṳ́-tsak Kî-tuk-kau ke tshòn-thúng ngì-sṳt. Kîn-kí Sṳn-kîn ki-tsai, Sṳ̂-sé Yok-hon tsên-sûn vi Yâ-sû sṳ̂-sé, yì-yèn liá-he Yâ-sû yi-yen-fûn-fu ke ngì-sṳt. Sé-lî ngièn-vùn yi-sṳ he tsin-ngi̍p súi-tsûng fe̍t-he tshṳ̀m-ngi̍p súi-tsûng. Hien-kîm Thiên-tsú-kau, Tûng-tsang-kau lâu thai-phu-now-so-fun Kî-tuk Sîn-kau sṳ̍t-hàng ke Yîn-hài Sé-lî tshôi Sâm-sṳ-ki tshut-hien.

* Se Pathian Sinah I Pumpek In Tipil Ka In Awk A Si Maw?
Sé-kiok-lî

**Sé-kiok-lî** he mêu-mêu Kî-tuk-kau kau-phai só kí-hàng ke Tsûng-kau ngì-sṳt . Tsui-tshû lâu tông-sṳ̀ Yù-thai-ngìn fûng-siu̍k yû-kûan, yì-yèn tshai kau-fi li̍t-sṳ́ song ya tsên-sûn yû tsṳ̂n-tô kau-phai tsṳ̂ tsṳn-sṳt tién-lî tsûng sṳ̍t-hàng ko. Tshiùng tsú Yâ-sû vì mùn-thù sé-kiok ke ko-tshàng tsûng, péu-mìn tsú tsha̍t-tái ke oi lâu sa-miên.
Sṳn-chhôn-lî

**Sṳn-chhôn-lî** he kî-tuk-thù ke tshung-yeu lî-ngì tsṳ̂-yit. Sṳn-kîn tsûng ki-tsai Yâ-sû kî-tuk pûn-ngìn tâng-sí tshôi sṳ̍p-sṳ-ka ke vân-song, lâu sṳ̍p-ngi mùn-thù khiung-tsin Yì-ye̍t-tsiet vân-tshôn, tông-sṳ̀ tshiu sat-li̍p sṳn-tshôn. Heu-lòi tshai Sṳ́-thù-hàng-tshon tsûng sṳn-lìn kong-lìm, kau-fi kien-li̍p hí-lòi, mùn-thù tsûn-tseu tsú ke fûn-fu sòng-sòng kí-phan Sṳn-chhôn-lî, yì-yèn siông-tông tshung-sṳ tsáng-ke ko-tshàng. Kô-lìm-tô kau-fi tshai liâng-su Sṳn-chhôn-lî ke thai-thu mò ngiàm-kiún, sṳ́-thù li̍p-tsṳ khien-miên kiu-tsṳn.
Ôn-sit-ngit

**Ôn-sit-ngit** (Hî-pak-lói-vùn：שַׁבָּת) he Yù-thai-kau mî-tsû yit-ngit hiû-sit ngit, siong-tsṳ̂n Tshóng-sṳ-ki liuk-ngit tshóng-tsho heu ke thi-tshit ngit. Ôn-sit-ngit ke ngièn yi-ngi he "Ôn-sit tsṳ̂ ngit". Kûan-yî yù-lòi yû tsṳ̂n-tô ke kóng-fap, ngièn-pún pin mò tân-sùn he Yî-set-lie̍t mìn-tshu̍k ke tsiet-ngit, yì-yèn he yung liá-yit ngit-tsṳ́ kin-pai tsho-vu̍t tsú. Tshòn-thúng ke Ôn-sit-ngit sṳ̀-thon he tshiùng lî-pai-ńg ngit-lo̍k tsṳ lî-pai-liuk ngit-lo̍k vì-tsṳ́. Heu-lòi su-tó kú-thoi Lò-mâ ti-kuet ke yáng-hióng, Kî-tuk-kau tsiông Ôn-sit-ngit kiên-kói to lî-pai-ngit. Kîm-ngit lî-pai-ngit pûn thai-tô-su Kî-tuk-kau tsok-vì Ôn-sit-ngit, pin mò yîn-vi fap-li̍t só kûi-thin ke, yì-yèn he yîn-vi vi-liáu ki-ngiam Yâ-sû tshai lî-pai-ngit fu̍k-fa̍t, só-yî tshai lî-pai-ngit tso lî-pai. Yù-thai-ngìn lâu mêu-mêu Kî-tuk kau-phai tsú-tsông tshai Ôn-sit-ngit tsok tshùng-pai fa̍t-thung.
Ló-tshú

**Ló-tshú** he yit-tsúng thung-vu̍t, khì-tsûng hàm-yû Tshông-tshú, Sâ-tshú, Thai-tshú, Séu-tshú, yî-khi̍p khì-thâ tshîn-yèn thung-vu̍t. Ló-tshú kóng-fat fûn-phu tshai-yî Nàm-khi̍t yî-ngoi ke liu̍k-thi.  Muk-tshièn khiung-yû thai-yok lióng-pak pat-sṳ̍p ke Su̍k, tsṳ-séu yû yit-tshiên sâm-pak ke tsúng-lui. Ló-tshú he séu-su lâu Ngìn-lui pó-tshṳ̀ tshîn-me̍t fàn-sṳn ke thung-vu̍t lui tsṳ̂-yit.
Sṳn-kîn

**Sṳn-kîn** (Hî-pak-lói-vùn: ביבליה‎) he Kî-tuk-kau ke yit-pún kîn-tién kîn-sû. Ki-tsai Song-ti tshiùng-kú tshóng-tsho sṳ-kie, ngìn-lui fam-tshui, Yù-thai-ngìn ke li̍t-sṳ́ khi̍p yû-kûan sṳ-kie ke yi-ngièn. Kî-tuk-kau ke Sṳn-kîn fûn-tso Khiu-yok lâu Sîn-yok lióng-tsak. Sîn-yok Sṳn-kîn ki-tsai Yâ-sû kî-tuk lâu Sṳ̍p-ngi mùn-thù ke ngièn-hàng khi̍p tsó-khì Kî-tuk-kau ke sṳ-khien ki-liu̍k. 

## Khiu-yok Sṳn-kîn
Khiu-yok khó fûn-cho yî-ha phu-fun：

## Sîn-yok Sṳn-kîn

## Chhâm-siòng
* Hak-ngî Sṳn-kîn: Hien-thoi Thòi-vân Hak-ngî Yi̍t-pún

## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Mâ-thai-fuk-yîm
Kiu-ên

**Kiu-ên** tshai kî-tuk-kau kie lòi-kóng he song-ti khì-meu ke kiu-ên nèn-kiu ngiong ngìn-lui thot-lì sí-mòng, tshui-ngiak, li̍t-fap lâu mô-kúi ke khièn-sṳ, ngiong sin-thù song thiên-kuet, hióng-su yún-sên, tet-tó yùng-yeu. Sṳ̀n tsó-tshièn yí-kîn liáu-kié su-tsho ngìn-lui yû sṳ̂n-sîm ngiôn-ngio̍k ke yit-mien , put-nèn kîn-sòng thò-phit ok-tsá ke sṳ-tham yín-yu, tsûng-yû fam-tshui lo̍k-ngi̍p tshui-ok ke yit-ngit; só-yî Sṳ̀n vi-liáu ngìn-lui ôn-phài kiu-su̍k ke kie-va̍k . 

## Kî-tuk sîn-kau tui kiu-ên ke kôn-tiám
### Kiu-ên ke yi-ngi
### Kiu-ên ke nui-yùng
## Thiên-chú-kautsṳ̂ kôn-tiám
## Tûng-tsang-kau tsṳ̂ kôn-tiám
## Yù-thai-kau tsṳ̂ kôn-tiám
## Fu̍t-kau tsṳ̂ kôn-tiám
## Yin-thu-kau tsṳ̂ kôn-tiám
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu lièn-kiet
Sṳn-tan-chiet

**Sṳn-tan-chiet** he kau-fi ke yit-ke tshòn-thúng tsiet-ngit, he kî-tuk-thù khin-tsuk Yâ-sû kî-tuk tan-sên ke khin-tsuk ngit. Tshai Sṳn-tan-chiet thai-phu-fun ke kau-thòng tû-voi siên tshai sṳ̍p-ngi ngie̍t ngi-sṳ̍p-si ngit yi̍t-tsit sṳ̍p-ngi ngie̍t ngi-sṳ̍p-ńg ngit lìn-sṳ̀n mì-sat fe̍t-he kí-hàng kâ-yîm, yèn-heu tshai sṳ̍p-ngi ngie̍t ngi-sṳ̍p-ńg khin-tsuk Sṳn-tan-chiet; yì-yèn Kî-tuk-kau ke nang-yit thai fûn-tsṳ̂ Tûng-chang-kau ke Sṳn-tan-chiet khin-tsuk tset-tshai mî-ngièn ke yit-ngie̍t chhit-ngit. Sṳn-tan-chiet ya-he sî-fông sṳ-kie yî-khi̍p khì-thâ tsṳ̂n-tô thi-khî ke kûng-khiung ká-ngit.
Fu̍k-fa̍t-chiet

**Fu̍k-fa̍t-chiet** he yit-ke sî-fông ke tshung-yeu tsiet-ngit, tshai mî-ngièn tshùn-fûn ngie̍t-yèn tsṳ̂-heu thi-yit ke lî-pai-ngit. Kî-tuk-thù ngin-vì fu̍k-fa̍t-chiet siong-tsṳ̂n tshùng-sên lâu hî-mong, vi-liáu ki-ngiam Yâ-sû kî-tuk yî kûng-ngièn sâm-sṳ̍p to sâm-sṳ̍p-sâm tsṳ̂-kiên pûn tâng-sí tshai sṳ̍p-sṳ-ka tsṳ̂-heu thi-sâm thiên fu̍k-fa̍t ke ngit-tsṳ́.
Kî-tuk Kau-fi

**Kî-tuk Kau-fi** liá-ke tshṳ̀-ki khó-yî tûi-suk tsṳ kûng-ngièn thi-ngi sṳ-ki ke kî-tuk-thù tui Kî-tuk-kau tsû-tsṳt ke si̍p-kuan tshṳ̂n-fû. Kau-fi yit-tshṳ̀ lâu Kî-tuk Kau-fi ("Kî-tuk ke sṳ̂n-thí ") he siông-thùng yi-sṳ, than kau-fi yit-tshṳ̀ ke yi-sṳ pí-káu kóng-fat. Tshôi tshòn-thúng Kî-tuk-kau kau-fi chûng, liá-yit tshṳ̀-ki pûn-ngìn tsia-yung tsṳ́-tsak fi-tsung, liá-he tshôi Hî-lia̍p-vùn chûng ke ngièn-lòi yi-sṳ, Hî-lia̍p-vùn he *εκκλησια*.
Sṳn-lìn

**Sṳn-lìn** he tshòn-thúng Kî-tuk-kau só sin-é Sâm-vi yit-thí Song-ti chûng ke yit-ke vi-kak, khì-thâ lióng-ke vi-kak fûn-phe̍t he Sṳn-fu lâu Sṳn-tsṳ́ . Tshai tsṳ̂-tshṳ̀ Yit-vi-lun ke Kî-tuk kau-phai chûng, thiên-fu Yâ-fò-fà tshòi-he "thu̍k-yit ke tsṳ̂n-sṳ̀n", Sṳn-lìn he su tshâi-khién ke. Sṳn-kîn chûng só tsṳ́-tshut ke mò-hìn, khiòng-thai, sṳ̀n-sṳn tshiâ yû tshìn-kám ke lìn.
Tsui-heu ke Sṳ́m-phan

**Tsui-heu ke Sṳ́m-phan** fe̍t-tsá tshṳ̂n-tso **Thai Sṳ́m-phan** he yit-tsúng tsûng-kau sṳ̂-sióng, tshai sṳ-kie ma̍t-ngit tsṳ-̂sṳ̀ Sṳ̀n voi tshut-hien, tsiông sí-tsá fu̍k-sâng pin tsin-hàng tshài-kiet, fûn-khôi yún-sên-tsá lâu tá-ngi̍p thi-ngiu̍k-tsá.
Vù-kau-piáng

**Vù-kau-piáng** he kién-tân ke mien-pâu sṳ̍t-phín, tsui-tshû tshut-hien tshai-yî Kú Âi-khi̍p lâu Sû-mî-ngì. Vù-kau-piáng he Yù-thai-ngìn ki-ngiam Yì-ye̍t-tsiet só sṳ́-yung ke sṳ̍t-phín, heu-lòi Yâ-sû kî-tuk yín-tsin yung-yî Kî-tuk-kau.

## Tsûng-kau yi-ngi
Sṳ̍p-sṳ-ka

**Sṳ̍p-sṳ-ka** he yit-tsúng kú-thoi tshú sí-hìn ke kûng-khí, he yit-tsúng tshàn-ngiûn ke tshú-fa̍t fông-sṳt. Thi̍t-phe̍t liù-hàng yî Pô-sṳ̂ Ti-kuet, Thai-mâ-sṳ-kiet Vòng-kuet, Yù-thai Vòng-kuet, Yî-set-lie̍t Vòng-kuet, Kâ-thai-kî lâu Kú Lò-mâ tén-tén thi-fông, thûng-sòng yung-yî tshú-sí ngia̍k-tsṳ́-tsá, yi-kau-thù, nù-li lâu hàn-mò kûng-mìn-khièn ke ngìn. Tshai sî-fông vùn-ho̍k chûng, yit-pân yung sṳ̍p-sṳ-ka pí-yi khú-nan. Kîm-ngit, sṳ̍p-sṳ-ka he Kî-tuk-kau ke sin-ngióng phêu-ki, put-tsai he thung-khú tshṳ́-yu̍k ke siong-tsṳ̂n. Kî-tuk-kau siông-tshòn, Yâ-sû pûn Yù-thai-kau tông-khièn-tsá khû-sung to Lò-mâ Ti-kuet tsu Yù-thai tsúng-tuk-tsóng Pí-lâ-tô, pin phan-tshú sí-hìn. Tshai sí-heu thi-sâm ngit fu̍k-fa̍t, fu̍k-fa̍t heu si-sṳ̍p ngit sṳ̂n-thiên. Kûng-ngièn 337-ngièn, Kiûn-sṳ-thán-tên Thai-ti ha-lin kim-tsṳ́ yung sṳ̍p-sṳ-ka tsok-vì hìn-khí.
Khì-tó

**Khì-tó** he lâu Sṳ̀n kâu-thûng (kiêu-thûng), khó-yî he tsan-mî, khì-khiù, fí-tshui fe̍t-tsá péu-tha̍t tshṳ-kí ke sṳ̂-sióng fe̍t ngien-mong. Khì-tó sṳ-sṳ̍t song he yit-hong khièn-li, he mùng-fuk ke kón-tho, khì-tó he Sṳ̀n só thok-fu sin-thù ke tsui tshung-yeu yit sṳ-khien. sióng tet-tó yún-sên tshiu pit-sî yeu khí-phi mî-hó ke sin-tet (lìn-sin). Vi-liáu tsho-tshiu mî-hó ke sin-tet, hèn-sîm ke khì-tó he put-nèn khiet-fa̍t ke. Só-yî Yù-thai-sû ngi-sṳ̍p tsiet ki-tsai: “tshîn-oi ke thi-hiûng, yeu tshai tsṳ-sṳn ke tsṳ̂n-tho song tsho-tshiu tshṳ-kí, tshai sṳn-lìn lî khì-tó”. Liá-he tsṳ́-tén yit-ke tsûi-khiù tsóng-tsin ke kî-tuk-thù, yin-kôi tô-tô ngièn-thu̍k sṳn-kîn, tshûng-tsiuk tsṳ̂n-lî ke tî-sṳt, tsia-tsho̍k khì-tó ngióng-lai tshí-hâ tsṳ̂n-sṳ̀n ke nèn-li̍t.
Ên-tién

**Ên-tién** tshai Kî-tuk-kau chûng he Song-ti tui ngìn-lui yit-tsúng tsûng-tsú ke péu-hien , thi̍t-phe̍t he yû-kûan kiu-su̍k fông-mien, lâu sṳ̍t-tsṳt hàng-thung fe̍t hàng-vì, yàng-tet ke ka-tshṳ̍t fe̍t-tsá pûn tsṳn-mìn ke san-liòng mò-kûan. Kien-kâ kóng-yit kóng, sṳ̀n-sṳn ên-tién he tsṳ́-tsak Song-ti pûn ngìn-lui ke lî-vu̍t, tông-tsûng pâu-hàm sâng-miang, tshóng-tsho lâu kiu-su̍k.
Chhiòn-koet hon-sṳ kau-yuk thôi-chin chúng lièn-ha̍p-fi

**Tshiòn-koet hon-sṳ kau-yuk thôi-tsin tsúng lièn-ha̍p-fi** (Tsêu-siên-ngî: 전국한자교육추진총연합회), he Hòn-koet tsṳ̂-tshṳ̀ hon-sṳ fu̍k-fa̍t ke thòn-thí. 

## Ngoi-phu lièn-tsiap
*Tsû-tsṳt tsṳn-sṳt mióng-lu
**thôi-tsin thòn-thí miàng-tân
Lû-sùn

**Lû-sùn** (hon-sṳ:魯迅, ) he chûng-koet hien-thoi séu-sot-kâ,sṳ̂-sióng-kâ，kì siá yû *â-Q-chang-chhòn*，*khòng-ngìn-ngit-ki* tén séu-sot, he sîn-vùn-fa ke chhong-tho-chá.
Hî-pak-lòi-sû

**Hî-pak-lòi-sû** he Sîn-yok Sṳn-kîn chûng siá-pûn yù-thai thi-khî kî-tuk-thù ke yit-fûng sû-sin, Sṳn-kîn tshiòn-sû ke thi ńg-sṳ̍p-pat pún-sû. Liá-kién sû-tsûng mò thì-to tsok-tsá miàng-è, khó-nèn he sṳ́-thù Pó-lò, nui-yùng thai-lio̍k mèu-siá Yâ-sû kî-tuk tshôi Khiu-yok lâu Sîn-yok sṳ̀-thoi ke thu̍k-thi̍t thi-vi, kié-sṳt phu-fun Khiu-yok Sṳn-kîn ke tsṳ̂n-tsṳn hàm-yi.

## Siá-chok poi-kín
## Yû-kûan chok-chá
## Chú-yeu nui-yùng
## Chhâm-siòng
* Hî-pak-lòi-sû
Ngâ-kok-sû

**Ngâ-kok-sû** he Sîn-yok Sṳn-kîn chûng ke thi-ngi-sṳ̍p sû-kién, su̍k-yî phû-thûng sû-sin chûng chui-tshièn siá-vàn ke thi-yit kién. Ngâ-kok-sû sot-mìn sin-sîm lâu hàng-vì he phiàng-tén tshung-yeu.
Machiavelli

**Machiavelli** he Yi-thai-li ke chṳn-chhṳ-chat-ho̍k-kâ,yîm-ngo̍k-kâ,sṳ̂-ngìn fò long-man-chú-yi hi-ki-kâ.Kì he Yi-thai-li vùn-ngi-fu̍k-hîn ke thoi-péu ngìn-vu̍t.Kì siá ke *[[Kiûn-chú-lun]]* he hien-sṳ̍t-chú-yi chṳn-chhṳ lî-lun ke khôi-tôn,yì *lun-Livius* chet thì-chhong khiung-fò-chú-yi.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Chat-ho̍k-kâ
分類:分類-vu̍t
Hon-ngî

**Hon-ngî**,yu chhṳ̂n chûng-vùn,su̍k-yî Hon-chhông Ngî-hì,yû sâng-thiau.Hon-ngî ke 
vùn-sṳ ne-thúng Hon-sṳ he chúng péu-yi vùn-sṳ.Hon-ngî fûn sû-mien-ngî fò khiéu-ngî.Kú-thoi sû-mien-ngî chhṳ̂n vùn-ngièn-vùn.Hien-thoi hon-ngî yû hàn tô fông-ngièn,chṳ̂-kiên hàn nàn fu thûng.
Vú-hon-sṳ

**Vú-hon**（武漢） he Chûng-koet fù-pet-sén ke sén-fi.Mien-chit yû 8,494 km²,ngìn-khiéu 8,282,137.
Ló-chṳ́

**Ló-chṳ́** (chûng-vùn:老子) he Chûng-koet chhûn-chhiû sṳ̀-thoi sṳ̂-sióng-kâ,chat-ho̍k-kâ.Kì he tho-kâ ho̍k-sot ke thoi-péu ngìn-vu̍t,yû *[[tho-tet-kîn]]* 5000 sṳ chhòn-sṳ.Kì hàn phî tho-kau fung-vi sṳ́-chú.
* Wolfgang Kosack:*Laotse Von der Kraft und Vom Sinn*. Buch der Sinnsprüche in 81 Abschnitten und 2 Teilen. Uebertragen aus den Seidentexten zu Ma Wang Dui  Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-18-9.
Chong-ngî

**Chong-fa** he pu-chong ke mìn-chhu̍k-ngî,su̍k-yî tai-kadai ngî-ne,mû-ngî ngìn-khiéu thai-yok 1400 van.Yî-chhièn yung fông-khoai chong-sṳ siá,hien-chhai kói yung Lâ-tên sṳ-mû.
Kóng-thiet

**Kóng-thiet** (港鐵) he Hiông-kóng chui-thai Thiet-lu kûng-sṳ̂. 經營Kôn-thòng Sien（觀塘線）、Chhiên-vân Sien（荃灣線）、Kóng-tó Sien（港島線）、Chiông-kiûn-o Sien（將軍澳線）、Tûng-yúng Sien（東涌綫）、Kî-chhòng Khoai-sien（機場快綫）、Tûng-thiet Sien（東鐵綫）、Mâ-on-sân Sien（馬鞍山綫）、Sî-thiet Sien（西鐵綫）及khiâng-kuí（輕鐡）與Ngo-phiâng 360（昂坪360）。

## Li̍t-sṳ́  歷史

### Tshṳ̍t-mìn-thi tshû-khì  殖民地初期

### Tsan-tshièn 戰前
  
### Tsan-heu 戰後

Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan

## Tshâ-fi 車費

## Lie̍t-tshâ tshâ-hin

KCR locomotive 77509.jpg|1947年於尖沙咀站剛卸下 tsṳ̂ 蒸汽機車
Light Rail Train.JPG|輕鐵車輛
HK MTR M-Trains Interior.jpg|翻新後的英製列車車廂
Disneyland Resort Line train.jpg|行駛中 tsṳ̂ 迪士尼綫列車（圖 vì 欣澳站）
SP1900 E227.jpg|東鐵綫SP1900型列車（圖為大圍站）
Tung Chung Line Train.jpg|東涌綫列車（於欣澳站附近）
Ngong Ping Terminal 1.jpg|昂坪纜車站外觀


## 車站Sat-sṳ̂撈車廠

MTR Hong Kong station Tung Chung.JPG|港鐵升降機及加闊入閘機（圖 vì 東涌站）
Maxims.JPG|港鐵車站商店（圖 vì 尖沙咀站）
Mtr htl depot 20080513 1.jpg|港鐵何東樓車廠出入口
MTR Hong Kong platform screen doors.jpg|港鐵月台幕門（圖 vì 油塘站）
Art in MTR living art stage.jpg|港鐵藝術表演台（圖 vì 香港站與中環站 tsṳ̂-kiên tsṳ̂ 行人隧道）
HKMTR KOW Elevator 20070922.jpg|於港鐵舉辦 tsṳ̂ 「多行樓梯、多點健康」活動。（圖 vì 九龍站 tsṳ̂ 扶手電梯及樓梯）


## 未來路線發展
Kalimantan

**Kalimantan** he Yin-nì Borneo tó-song nàm-phu ke thi-fông. Kalimantan thi-khî pún-lòi he tân-thu̍k yit-ke sén-fun, tsṳ̂-heu tshiam-tshiam-é fûn-tso si-ke sén, tsit Tûng Kalimantan, Nàm Kalimantan, Chûng Kalimantan yî-khi̍p Sî Kalimantan. Kalimantan pet-phu lâu Tûng Mâ-lòi-sî-â ke Sarawak lâu Sabah kâu-kie. Kalimantan mien-tsit ńg-sṳ̍p-tshit van phiàng-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́
## Kîn-tsi
## Vùn-fa
## Kâu-thûng
## Lî-hàng
## Chhâm-siòng
Tûng Kalimantan

**Tûng Kalimantan** (Yin-nì-ngî: Kalimantan Timur) he Yin-nì Kalimantan ke si-ke sén-fun tsṳ̂-yit. Sén-fú he Samarinda. Tûng Kalimantan mien-tsit thai-yok ngi-sṳ̍p-ngi van phiàng-fông kûng-lî, he Yin-nì thi-ngi thai-sén, tshôi Kalimantan si-ke sén-chûng mien-tsit chui-thai, mien-tsit pâu-hàm Celebes Hói chûng ke kok-tó. 

## Li̍t-sṳ́
## Kîn-tsi
## Vùn-fa
## Kâu-thûng
## Lî-hàng
## Chhâm-siòng
Borneo

**Borneo** he sṳ-kie thi-sâm thai-tó, phài-chhai New Guinea chṳ̂-heu. Mien-chit chhit-sṳ̍p-sâm phiàng-fông kûng-lî. 

## Li̍t-sṳ́
## Kîn-chi
## Vùn-fa
## Kâu-thûng
## Lî-hàng
## Siông-kôan thiàu-muk
*Kalimantan
Tshṳ̀n Ví-ngia̍p

**Tshṳ̀n Ví-ngia̍p**, Hiông-kóng Sa-fi Mìn-tsú Lièn-sien 2008 - 2012-ngièn Li̍p-fap-voi Sîn-kie-sî Ngi-yèn tsṳ̂-yit. Ki-sin Kî-tuk-kau.

陳偉業（綽號「大嚿」），香港社會民主連線及區域市政局副主席，2008-2012屆立法會議員之一，與粱國雄、社會民主連線創黨主席Vòng Ngiuk-mìn（黃毓民）同譽為「社民連三子」，走激進改革路綫。。

## Sên-phìn
Kâ-nâ-thai緬尼吐巴大學
Mèu-li̍t-sṳ

Mèu-li̍t-sṳ vi-yî Thòi-vân sî-pet phu, yok-tshai Mèu-li̍t-yen ke tsûng-kiên phiên-hiong sî-pet tshu, he Mèu-li̍t-yen chui tshung-yeu ke tû-sṳ, pet yî Heu-liùng-hâi lâu Heu-liùng-tsṳ́n kâu-kie, tûng-kak Heu-liùng-hâi lâu Thèu-vuk-hiông siông-mong, nàm-lìn Sî-fù-hiông, Thùng-lò-hiông. Tsúng mien-tsit yok sâm-sṳ̍p-tshit phiàng-fông kûng-lî. Tsú-yeu hò-tshôn tshù-liáu Heu-liùng-hâi tsṳ̂-ngoi, song-yû tshôn-ko sî-phu sân-khî ke Heu-liùng-hâi tsṳ̂-liù Nàm-sṳ-hâi. Chui-thai tshu-mìn tshu̍k-khiùn he Hak-kâ-ngìn, thûng-yung ngî-ngièn he Si-yen khiông-khiéu Hak-kâ-fa khi̍p Tsûng-vùn. 

## Tshṳ̀-ngièn
## Thi-lî
## Li̍t-sṳ́
## Hàng-tsṳn Khî-va̍k
Mèu-li̍t-sṳ Hàng-tsṳn ki vá bun vi 28 lî

## Kîn-tsi
## Kâu-thûng
## Kau-yuk
### tai-zon

## Lî-hàng
## Tsûng-kau
## Vùn-fa Khin-tsuk
## Tsí-moi sàng-sṳ
## Tshâm-kháu tsṳ̂-liau lâu sot-mìn
## Ngoi-phu Lièn-kiet

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (米高積遜 1958-ngièn 8-ngie̍t 29-ngit), Mî-koet Het-ngìn kô-sên. Tan-khiuk yîm-ngo̍k 錄影帶《Thriller》為全球第一支MV.

### 童年經歷
### Jackson 5 時期
### 2008為[[奧巴馬]]助選總統

### This is It 影畫

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Yîm-ngo̍k-kâ
分類:Ngìn-vu̍t
分類:Fî-yí Mî-koet Het-ngìn
分類:Mî-koet-ngìn‎
Só-lò-phùn

**Só-lò-phùn** (鎖羅盤 ), vi-yî Hiông-kóng Sîn-kie pet-khî tsiap-khiun Li-kó-teu, nang-ngoi miàng-è he "Só-nó-phàn". yì-yèn vi-é tshu-kín khi̍p sân-lu fàn-tô, sit-ngit tsṳ́-yû tshai pet-khî tsṳp-khiùn(執勤) ke kín-tshat(警察) tshòi-túng ngi̍p tshûn-tsông(村莊). Tsṳn-fú(政府) khiun-ngièn(近年) tshai fu-khiun su-li̍p tsṳ́-sṳ phài-è, tsin-ngi̍p Só-lò-phùn fông-phien. 

Sâ-thèu-kok (沙頭角)

### Só-lò-phùn Tshûn tsṳ̂ 富饒歲月

The village was once the home of generations of Vòng 氏-kâ-族 (the Vong/Wong family). Recorded history suggests that after migrating movement in a south easterly direction (supposedly from, what is now, Mainland China), the name Wong Wai Hing was an early settler and founding forefather of Só-lò-phùn Tshûn. Other early settler's are Tsu Kim Gong; Sing Lueng Gong; Yuk Chung Gong; Si Yuen Gong. (Gong meaning forefather in the Hakka Language). These people lived circa 872 AD.

Today, the village is now derelict and is uninhabited. Descendants have either emigrated abroad or have relocated elsewhere, for example, to Hong Kong City.

The closest researched descendants of the Só-lò-phùn Tshûn are as follows: Si Chow Gong; Tsip Yuen Gong; Chun Kee Gong; Yuk Man Gong; Si Tak Gong; Yuk Choi Gong (all deceased).

### 斬樹封村

2008年7月，報章揭發該村村民打算把鎖羅盆村發展成果園旅遊區，而在村內大規模斬樹，其中部分樹木位於船灣郊野公園（官地）之內。翌年6月，漁護署公布鎖羅盆村在2009年7月1日起永久封閉其私人土地範圍內的路段。鎖羅盆為荔枝窩和榕樹凹之間最直接的通道，封路為遠足人士帶來不便。

### 研究Só-lò-phùn Tshûn、荔枝窩村黃氏客家之人文歷史意義

分類:Vòng--sṳ (黃氏)
Jean Michel Jarre

**Jean Michel Jarre** 讓-米歇爾·雅爾, Fap-koet jim-ngok-ka音樂家.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
分類:Fap-koet-ngìn
分類:Yîm-ngo̍k-kâ
Hiông-kóng Thai-ho̍k

**Hiông-kóng Thai-ho̍k** (University of Hong Kong香港大學) he Hiông-kóng kô-tén kau-yuk ho̍k-fú

Thi-zi：Hiông-kóng-tó, Bok-fu-lim

### Chaam-siong
*Hiông-kóng Chûng-vùn Thai-ho̍k（CUHK）
*Hiông-kóng Khô-kî Thai-ho̍k（HKUST）
Fî-yí Mî-koet Het-ngìn

**Fî- yí Mî-koet Het-ngìn** tsṳ́-tsak Mî-koet Het-ngìn. Nì-kak-lò (negro) he Lâ-tên-ngî, tshṳ̀-ki yi-ngi he "Het-set ke".
Thòi-vân Kî-tuk-kau

**Thòi-vân Kî-tuk-kau** ke fat-tsán li̍t-sṳ́ tshiùng sṳ̍p-tshit sṳ-ki tsûng-khì khôi-sṳ́; Kî-tuk-kau he chui-tsó tsin-ngi̍p Thòi-vân ke sṳ-kie-sin Tsûng-kau. 

## Tsó-khì tshòn-kau
Sṳ́-tsai sṳ̍p-tshit sṳ-ki tsûng-khì, Hò-làn Kî-tuk Sîn-kau tshai Thòi-vân sî-nàm-phu tshòn-kau. Sî-pân-ngà Thiên-tsú-kau tha̍t-to pet-phu tsán-khôi tshòn-kau kûng-tsok, sùi-heu yîn-vi Hò-làn tûng yin-thu kûng-sṳ̂ tsin-tsu Thòi-vân Thòi-nàm thòi-kông yit-tai, tshòn-kau-sṳ tshòn-kau hàng-vì khok-tsán Thòi-vân nàm-phu. 1661 ngièn-kiên, Chûng-koet Tsṳn Sṳ̀n-kûng tsin-kûng Thòi-vân vì-sàng ko-tshàng chûng, Hò-làn Kî-tuk-kau mu̍k-sṳ̂ Antonius Hambroek pûn-ngìn sùn-tho. 

## Thiên-tsú-kau

Thiên-tsú-kau tsṳ̂n-tsṳn kîn-yìn tshai sṳ̍p-kiú sṳ-ki tsûng-khì. 1858-ngièn, tui-ngoi tsan-tsên sṳt-li ke Tshîn-tshèu lâu Sî-fông lie̍t-khiòng tshiâm-thin Thiên-tsîn thiàu-yok, Thòi-vân sṳ̀n-vì tshṳ-yù kîn-sông tshòn-kau ke thi-khî tsṳ̂-yit. 1859-ngièn, kîn-ko Sî-pân-ngà Lò-mâ Thiên-tsú-kau yêu-khiù , tshiùng Fî-li̍t-pîn phai-tshut sṳ̀n-fu ngi-ngìn tù-tó Thòi-vân tshòn-kau, tshai tông-thi Thòi-vân kau-yû pông-tshu tsṳ̂-ha, sú-siên to nàm-phu ke Tá-kiéu kien-li̍p thi-yit kiên kau-thòng.

## Kî-tuk Chóng-ló Kau-fi

Tshai Sîn-kau fông-mien, George Leslie Mackay (1844-ngièn — 1901-ngièn) he Thòi-vân Kî-tuk-kau
ke khí-mùng-tsá. 1871-ngièn tha̍t-to Thòi-vân,  Thâm-súi-tsṳ́n khôi-sṳ́ tshòn-kau, ho̍k-si̍p Thòi-vân-fa. Si-tshu lî-hàng tshòn-pô fuk-yîm, tshù-liáu tshôi Thâm-sú, Van-fà, Siak-khiéu (Tshiùng-sân), ńg-kú, Mèu-lî, Thòi-pet, Kî-lùng, Sîn-tsuk lùng-tshung yû ngi-sṳ̍p-ke yî-song. Kîm-ngit Thòi-vân Kî-tuk-kau Chóng-ló Kau-fi yok-yû yit-tshiên lióng-pak ke kau-thòng.
Kî-lùng-sṳ

**Kî-lùng-sṳ** vi-yî Thòi-vân pún-tó pet-tôn, he Chûng-fà Mìn-koet sṳ̍t-chi kón-hot-khî nui ke ńg-ke sén hot-sṳ chṳ̂-yit, ko-hi su̍k-yî Thòi-vân-sén. ngìn-khiéu kie-son vi Thòi-vân thi-sṳ̍p thai sàng-sṳ, thai-yok sâm-sṳ̍p-pat van-ngìn. Khiu miàng-è Kiê-lùng, heu-lòi chhí-yung "Kî-thi chhông-lùng" chṳ̂ yi-ngi. Chhiòn-sṳ Chúng mien-chit he 132 phiàng-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Thâm-súi

**Thâm-súi** (fresh water) he kóng súi tî-tú tân-chhiang yû yit-sit-é nùng-thu ke yàm-fun ke thiên-yèn súi-yùng-yi̍t (水溶液). He chhai chhṳ-yèn fàn-kín tî-poi lâu hói-súi ya-he khóng-chhièn-súi (礦泉水) siông-tui sùn-chhai ke yit-chúng súi.

## Chhâm-kháu Thiàu-muk

* Súi
* Hói-súi
* Hi-súi

Na he kóng Hon-sṳ siá-cho "淡水" ke yit-chak thi-miàng, chhiáng khon Tham-súi-khî.
分類:Sîn-pet-sṳ
Hiông-kóng-tó

**Hiông-kóng-tó** (香港島), mien-tsit yok , he pâu-hàm Kiú-liùng pan-tó, Sîn-kie tshai-nui Hiông-kóng ke tsú-yeu tsû-sṳ̀n phu-fun. Kì he Hiông-kóng Thai-yí-sân yî-ngoi thi-ngi thai tó-yí. Hiông-kóng-tó he Hiông-kóng khôi-fèu chui-tsó fat-tsán ke thi-khî, tó-song yû Hiông-kóng ke sông-ngia̍p lâu tsṳn-tshṳ tsûng-sîm. Yîn-koet tshṳ̍t-mìn-tsá chui-tshû kî-tshu ke thi-fông Vì-tô-li-â Sàng tshiu-tshai Hiông-kóng-tó pet-ngan. Hiông-kóng-tó lâu Kiú-liùng Pan-tó tsṳ̂-kiên ke hói-kóng yî Vì-tô-li-â ńg-vòng miang-miàng, tshṳ̂n-tso Vì-tô-li-â Kóng, he yî-tshièn tsin-tshut Hiông-kóng ke Mo-yi sòn-tsak thìn-phok ke kóng-héu. Hiông-kóng-tó song tsui-kô ke sân-fûng he Thai-phìn-sân, hói-pha̍t 554-mí. 

## Thi-lî

## Li̍t-sṳ́
## Hàng-tsṳn Khî-va̍k
## Sa-khî  Fàn-kín
## Kûng-khiung Sat-sṳ̂
## Kau-yuk
## Lî-hàng
## Kîn-tsi Fat-tsán
## Kâu-thûng
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kóng-chû-sṳ

**Kóng-chiu-sṳ** he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke thi̍t-thai-hîn sàng-sṳ, ńg-thai koet-kâ chûng-sîm sàng-sṳ tsṳ̂-yit, Kóng-tûng-sén sén-fi, fu-sén-kip sàng-sṳ, Kóng-tûng-sén tsṳn-tshṳ, kîn-chi, vùn-fa, khô-kau chûng-sîm, kâu-thûng khi-nyú. Chûng-koet nàm-fông chui-thai, li̍t-sṳ́ chui yû-kiú ke tui-ngoi thûng-sông khiéu-ngan, sṳ-kie yû-miàng ke kóng-héu sàng-sṳ tsṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Aung San Suu Kyi

**Aung San Suu Kyi** (, ) he Mién-thien ke yit-chak fî-phau-li̍t mìn-chú yun-thung ke chṳn-chhṳ-kâ. Kì chhai 1990-ngièn tet-to Sakharov Chióng, 1991-ngièn tet-to Nobel Fò-phìn Chióng.
Thòi-pet 101

**Thòi-pet 101** he vi-yî Thòi-vân Thòi-pet-sṳ Sin-ngi-khî ke yit-tung mô-thiên-thai-lèu. Yù Kien-chuk-sṳ̂ Lî Chú-ngièn sat-kie, KTRT thòn-chhui kien-chho, 2004 ngièn 12 ngie̍t 31 ngit to 2010 ngièn 1 ngie̍t 4 ngit he sṳ-kie chui kô ke mô-thiên-thai-lèu (mò pâu-hàm thiên-sien). Chhai kûi-va̍k kiê-ton chhû-khì, ngièn-miàng Thòi-pet Koet-chi Kîm-yùng Chûng-sîm.

分類:Thòi-pet-sṳ Sṳ-chhòng
Yangon

Ngióng-kông he Mién-thien e tai sin-shu，原為Mién-thien ke sú-tû（2005-ngièn 11-ngie̍t 6-ngit遷至Naypyidaw），人口約500萬（2000-ngièn統計），面積為312平方英里[1]，位於仰光河河岸，伊洛瓦底江三角洲。.
Trinidad lâu Tobago

**Trinidad lâu Tobago** (Yîn-ngî: Trinidad and Tobago) he Pet Mî-chû kip Nàm Mî-chû chṳ̂-kiên, chhai-yî Caribe-hói yî tûng chṳ̂ tó-koet, tûng-lìm Thai-sî-yòng. Trinidad lâu Tobago chhièn-sṳ̂n su̍k-yî hien-kîm Latvia ke Courlanders, Hò-làn, Fap-koet, Yîn-koet chhṳ̍t-mìn thi, hien-kîm he Yîn-lièn-pâng sṳ̀n-yèn chṳ̂-yit.
Kú-thung

**Kú-thung** fe̍t-tsá **Gu-tung** (古洞) tshai Hiông-kóng Sîn-kie pet-khî, Hò-song-hiông sî-nàm, Lo̍k-mâ-chû tsṳ̂ tûng-nàm, he Sûng-ǹg hò-liù kîn-ko ke yit-tshu thi-fông, he Vì-thèu-ngìn, Hak-kâ-ngìn lâu séu-su Tshèu-chû--ngìn ke tshi-kî-thi.

史籍記載曰：古越蠻居處多以洞或峒為地名，《集韻》載雲：蠻人所居曰峒，使古洞被相信曾有古越蠻人居住。

## [[Kóng-Tiat]] [[Lo̍k-mâ-chû支綫]] （支綫）
Kú-thung-Tiat-lu-站（Kwu Tung Station）

2019之後， hien-gim Tûng-Thiet綫 tsṳ ̂支綫, 沙中綫過海段建成後，去Hiông-kóng-tó金鐘站 更為方便快捷,
California Lî-kûng Ho̍k-yen

**Kâ-chû Lî-kûng Ho̍k-yen** (California Institute of Technology) he Mî-koet kiú-fu sṳn-miàng ke thai-ho̍k, tshai Kâ-li-fuk-nì-â ke Pha-sat-ti-na̍p, tshóng-li̍p yî 1891-ngièn. Liá-kiên ho̍k-káu mù-è mo-thai, tsṳ́-yû yit-tshiên miàng ngiên-kiu-sâng lâu kiú-pak miàng pún-khô-sâng, than-he tshai Lî-kûng-khô fông-mien he tshiòn-koet phài-lie̍t thi-ńg.
Kim Jong-il

**Kim Jong-il** (Chêu-sién-ngî:  *Kîm Chang-ngit*, ) he 1994-ngièn chṳ 2011-ngièn chṳ̂-kiên Chêu-sién Mìn-chú-chú-ngi Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke chui-kô liâng-thô-ngìn. Kì he khôi-koet liâng-thô-ngìn Kim Il-sung ke lai-é, ya he kîm-ha chui-kô liâng-thô-ngìn Kim Jong-un ke â-pâ.
Chêu-sién Mìn-chú-chú-ngi Ngìn-mìn Khiung-fò-koet

**Chêu-sién Mìn-chú-chú-ngi Ngìn-mìn Khiung-fò-koet** (), kién-chhṳ̂n **Pet Chêu-sién**, he Â-chû tûng-phu Chêu-sién pan-tó pet-tôn ke koet-kâ, sú-tû he P'yŏngyang. Pet Chêu-sién nàm-phu lâu Thai-hòn Mìn-koet fûn-kak, pet-phu tsiap-khiun Chûng-koet lâu Ngò-lò-sṳ̂.

Chêu-sién Mìn-chú-chú-ngi Ngìn-mìn Khiung-fò-koet sṳ̀n-li̍p yî 1948-ngièn kiú-ngie̍t kiú-ngit.

## Hàng-chṳn kón-khî
* Chhṳ̍t-hot-sṳ yù 1 chak:
** P'yŏngyang Chhṳ̍t-hot-sṳ (평양직할시)
* Thi̍t-phe̍t-sṳ yù 2 chak:
** Namp'o Thi̍t-phe̍t-sṳ (남포특별시)
** Rasŏn Thi̍t-phe̍t-sṳ (라선특별시)
* Thi̍t-khip-sṳ yù 1 chak:
** Kaesŏng Thi̍t-khip-sṳ (개성특급시)
* Thi̍t-khî ū 3 chak:
** Kaesŏng Kûng-ngia̍p Thi-khî (개성공업지구)
** Kŭmgangsan Koet-chi Kôn-kông Thi̍t-phe̍t-khî (금강산국제관광특별구)
** Sinŭiju Thi̍t-phe̍t Hàng-chṳn-khî (신의주특별행정구)
* Tho yù 9 chak:
** P'yŏng'an Pet-tho (평안북도)
** P'yŏng'an Nàm-tho (평안남도)
** Hwanghae Pet-tho (황해북도)
** Hwanghae Nàm-tho (황해남도)
** Hamgyŏng Pet-tho (함경북도)
** Hamgyŏng Nàm-tho (함경남도)
** Kangwŏn Tho (강원도)
** Chagang Tho (자강도)
** Ryanggang Tho (량강도)
Chióng Kie-sa̍k

**Chiông Chûng-chṳn** (蔣中正, ), sṳ **Kie-sa̍k** (介石), Chûng-fà Mìn-koet tsṳn-tshṳ-kâ, kiûn-sṳ-kâ, tshut-sâng yî Tshîn-tsêu Tsap-kông-sén Fung-fa-yen (kîm-ngit Nèn-pô-sṳ Fung-fa-sṳ ). Li̍t-ngim Kiûn-káu Káu-tshòng, Koet-mìn Kiet-min Kiûn-tsúng Sṳ̂-lin, Hàng-tsṳn-yen Yen-tshòng, Kiet-min Tsṳn-fú Kiûn-sṳ Ve-yèn-fi Ve-yèn-tshòng, Chûng-koet Koet-mìn-tóng Tsúng-tshài, Sâm-mìn Tsú-ngi Tshiâng-ngièn-thòn Thòn-tshòng, Thi-ngi tshṳ sṳ-kie thai-tsan Thùng-mèn-koet Chûng-koet tsan-khî tsui-kô thi-vi, Chûng-fà Mìn-koet tsúng-thúng tén-tén tsṳt-vu. Chióng Kie-sa̍k he vì-thu̍k thùng-sṳ̀ thúng-tshṳ ko Chûng-koet Thai-liu̍k lâu Thòi-vân ke khiun-thoi Chûng-koet liâng-thô-ngìn.

## Sên-phìn
## Thúng-yit Chûng-koet
## Khong-ngit tsan-tsên
## Thui-sú Thòi-vân
## Fûn-yîn
## Phìn-ka
### Tsṳn-mien
### Fu-mien
## khì-thâ
## Tshâm-siòng
## Tshâm-kháu vùn-hien

## Ngoi-phu lièn-kiet

K
Kâ-ngi-sṳ

**Kâ-ngi-sṳ** vi-yî Thòi-vân sî-nàm-phu, Thòi-vân thi sṳ̍p-ńg thai tû-sṳ. Thi-chhu Kâ-nàm phìn-ngièn pet-tôn, chhiòn-kin pûn Kâ-ngi-yen fàn-vì, ngìn-khiéu ngi-sṳ̍p-chhit van. Kú-thoi miàng-è "Chû-lò-sân".

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
*Thòi-vân Thiet-lu Kón-lî-khiu̍k

## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Thòi-nàm-sṳ

**Thòi-nàm-sṳ** chhai-yî Thòi-vân sî-nàm-phu, thi-chhu Kâ-nàm phìn-ngièn, he Thòi-vân thi-si thai sàng-sṳ, thai-yok chhit-sṳ̍p-pat van ngìn. Ya-he Thòi-vân ńg-ke sàng-sṳ chṳ̂-yit, nàm-phu kau-yuk khi̍p vùn-fa chûng-sîm. Thòi-nàm-sṳ he Hon-ngìn chhai Thòi-vân pún-tó chui-chó ke thi-khî, Thòi-vân lâu Chûng-koet tûng-nàm yèn-hói kóng-héu vì-thu̍k ke thûng-sông khiéu-ngan.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Hak-kâ chhoi

**Hak-kâ chhoi** he Hak-kâ-ngìn ke yím-sṳ̍t. Yîn-vi Hak-kâ chhu̍k-khiùn tô-tô chhiên-sái chhiâ kî-chhu fà-chûng, fà-nàm sân-thi thi-khî, lò-thung chhut-hon chṳ̂n-tô, sî-yeu pú-chhûng yàm-fûn chhòi-nèn vì-chhṳ̀ thí-li̍t, só-yî yím-sṳ̍t khièn-khièn tô-yù tô-yàm ke chhung khiéu-mi tshoi, hó-yung kok-kok fông-sṳt chhú-lî ko ke âm-chṳ chhoi-lui, sôn-chhoi, mòi-kôn-chhoi, kie-chhoi chok-vì sṳ̍t-chhòi ngi̍p-chhoi.
Hak-kâ-ngìn khiùn-khiam khat-fú, chṳ́-yû chhai fûn-sóng hí-khin yen-lo̍k chhòi chái-sat sên-hiuk. 
Yû-miàng ke Hak-kâ chhoi chhiong-he sôn-chhoi chû-tú thông, mòi-kôn khieu-ngiuk, hàn-yû Hak-kâ yàm-kiê, vòng-chiú-kiê tén-tén. khì-chûng chui-khí  thi̍t-set ke su̍k-yî "vòng-chiú-kiê".
Lùn-tûn Ti-koet Ho̍k-yen

**Lùn-tûn Ti-koet Ho̍k-yen** sṳ̀n-li̍p yî 1907-ngièn, tsên-sûn lièn-pâng thai-ho̍k Lùn-tûn Thai-ho̍k ke yit-ke lièn-mèn ho̍k-yen. Ho̍k-yen yî 2007-ngièn tshit-ngie̍t tsṳn-sṳt thot-lì Lùn-tûn Thai-ho̍k sṳ̀n-vì thu̍k-li̍p thai-ho̍k. Lùn-tûn Ti-koet Ho̍k-yen sṳ-kie phài-lie̍t thi-ńg.
Chicago Thai-ho̍k

**Chṳ̂-kâ-kô Thai-ho̍k** (University of Chicago) he Mî-koet chui fu-sṳn-miàng ke sṳ̂-li̍p Thai-ho̍k tsṳ̂-yit, yù sa̍k-yù thai-vòng Yok-hon Rockefeller kiên-tsṳ̂ yî 1890-ngièn tshóng-phan, 1892-ngièn khôi-kho. Tshai-yî Mî-koet Y-li-nò-chû Chṳ̂-kâ-kô-sṳ.
Chhòng-tîn-yen

**Chhòng-tîn-yen** (長汀縣) tshai Fuk-kien-sén sî-phu he Chûng-koet khiung-sán-tóng ke tshung-yeu li̍t-sṳ́ ki-ngiam-thi, ya-he yit-tsho pó-tshùn yû tsû-tô vùn-vu̍t lâu thí-ngiam Hak-kâ vùn-fa ke tshiên-ngièn kú-sàng. 

## Li̍t-sṳ́ yèn-kiet
## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sṳ̀n-liùng

**Chhṳ̀n Kóng-sâng** (陳港生, 1954-ngièn 4-ngie̍t 7-ngit－）, ngi-miàng **Sṳ̀n-liùng** (成龍), Chhṳ̀n Ngièn-liùng, Ngièn-lèu, chhut-sên yî Hiông-kóng, fu-chhîn Chhṳ̀n Tho-liùng he yit-miàng Chûng-fà Mìn-koet ke kiûn-ngìn, khì chhî-chṳ́ Lìm Fung-kiêu ngièn-vi thòi-vân ngi-ngìn.
Sṳ̀n-liùng he Fà-ngìn sa-fi yû yáng-hióng-li̍t ke chho̍k-miàng yên-yèn lâu thô-yên, he thai Chûng-fà thi-khî ke yáng-thàn ki-sên, ya-he koet-chi kûng-fû thien-yáng ki-sên, chhôi Chûng-koet Thai-liu̍k lâu Hiông-kóng tén-tén Fà-ngìn thi-khî khí-yû kô-kô sâng-mong lâu yáng-hióng.
Kevin Rudd

縮圖|266x266像素|Kevin Rudd
**Kevin Rudd** (Yîn-ngî: Kevin Michael Rudd, 1957-ngièn 9-ngie̍t 21-ngit－ ), hien-kîm tâm-ngim Au-chû Kûng-tóng liâng-siu, tshôi 2007-ngièn 11-ngie̍t 24-ngit ke koet-fi thai-sién chûng tai-liâng Kûng-tóng kit-phai Chhṳ-yù-tóng liâng-siu John Howard liâng-thô ke tsṳp-tsṳn lièn-mèn, tshai-yî thùng-ngièn sṳ̍p-ngi-ngie̍t sâm-ngit tshut-ngim Au-chû Tsúng-lî.

## Tsó-ngièn sên-fa̍t

## Tshiùng-tsṳn
### thai-sién
## Chûng-koet tshìn-kiet
## Kâ-thìn
## Khiun-sṳ
## Fàn-kín tsṳn-tshet
## Ngoi-kâu tsṳn-tshet
## Tshâm-siòng
## Tshâm-kháu tsṳ̂-liau
## Ngoi-phu lièn-kiet
Sùn-tho-chûng

**Sùn-tho-chûng** (循道宗, Methodism) fe̍t-chá **Ví-lî-chûng** he Kî-tuk-kau Sîn-kau chú-yeu chûng-phai chṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
1738-ngièn yù Yîn-koet-ngìn Yok-hon Ví-sṳ̂-lî lâu thi-hiûng Chhà·lî Ví-sṳ̂-lî chhai-yî Lùn-tûn chhóng-li̍p. Ngièn-lòi su̍k-yî Sṳn-kûng-fi nui ke yit-phai, heu-tak chhiam-chhiam-é thu̍k-li̍p. Sùn-tho-chûng chhung-sṳ chhai hâ-chhèn khiùn-chung chûng chin-hàng chhòn-kau fa̍t-thung. Chú-yeu fûn-phu chhai-yî Yîn-Mî tén koet. Kau-fi chú-chông sṳn-kiet sên-fa̍t lâu kói-san sa-fi. Chhai Mî-koet thu̍k-li̍p heu, Mî-koet Sùn-tho-chûng thot-lì Sṳn-kûng-fi yì-yèn chû-sṳ̀n thu̍k-li̍p ke kau-fi.
Sîn-chuk-sṳ

**Sîn-chuk-sṳ** he Chûng-fà Mìn-koet Thòi-vân-sén sî-pet-phu ke yit-ke sén-hot-sṳ, Thòi-vân thi-khî thi-chhit thai tû-sṳ, ngìn-khiéu si-sṳ̍p van. Hon-ngìn yû ne-thúng ke khôi-khén chhiùng Sṳ̍p-pat sṳ-ki chhû-khì khôi-sṳ́. Sîn-chuk-sṳ yit-chhṳ̍t he tông-thi ke hàng-chṳn chûng-sîm lâu sên-fa̍t-khiên chûng-sîm sàng-sṳ, Sîn-chuk Khô-ho̍k Kûng-ngia̍p Yèn-khî sat-li̍p chṳ̂-heu sṳ̀n-vì Thòi-vân ke kô khô-kî chṳ́n. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Thòi-chûng-sṳ

**Thòi-chûng-sṳ** he Thòi-vân chûng-phu ke yit-ke sṳ, ngìn-khiéu thúng-kie vi Thòi-vân thi-sâm thai sàng-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Mén-tûng-ngî

**Mén-tûng-ngî** (Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄) he thûng-yung chhai-yî Fuk-kian-sén tûng-phu yèn-hói ke yit-chúng Hon-ngî-chhu̍k Mén-ngî ke yit chúng. Sṳ́-yung Mén-tûng-ngî ke ngìn chú-yeu chhai Fuk-kian tûng-phu ke Fuk-chû thi-khî, pâu-hàm Thòi-vân ke Mâ-chú, lâu Nèn-tet thi-khî, Sṳ́-yung-chá chiông liá-ke ngî-ngièn chhṳ̂n-cho Phiàng-fa, yi-sṳ he "phìn-sòng sên-fa̍t chûng só sṳ́-yung ke ngî-ngièn ". Tûng-nàm-â ke Yin-nì, Vùn-lòi, Mâ-lòi-sî-â ke Tûng-mâ (Sarawak ke Sibu yû "Sîn Fuk-chû" chṳ̂ chhṳ̂n-fû, thûng-yung Mén-tûng-ngî) khi̍p Sî-mâ Perak ke Sitiawan (yû "Séu Fuk-chû" chṳ̂ chhṳ̂n-fû, lâu Sîn-kâ-phô ya-yû Mén-tûng yì-mìn kóng Mên-tûng-ngî; khiun-ngièn lòi, Mî-koet sṳ́-yung Fuk-chû-fa ke Mén-tûng yì-mìn put-thon chen-kâ. Chúng sṳ́-yung-tsá ngìn-su kû-kie tshêu-ko yit-tshiên van.

## Vùn-sṳ̀

## Tshâm-siòng
* Kau-fi Lò-mâ-sṳ
Mén-nàm-ngî

**Mén-nàm-ngî** (閩南語，Bân-lâm-gí) fe̍t-chá **Ho̍k-ló-fa** (福佬話), he chṳ́ Fuk-kian nàm-phu tô-tô ke sàng-sṳ yî-khi̍p Thòi-vân thi-khî thûng-yung ke ngî-ngièn. Tûng-nàm-â phû-phiên chhṳ̂n-tso Fuk-kian-fa. Su̍k-yî Hon-ngî-chhu̍k Mén-ngî ke yit-chúng, ya-he chui khí-yû yáng-hióng-li̍t ke Mén-ngî. Chú-yeu fûn-phu chhai Fuk-kien nàm-phu, Kóng-tûng tûng-phu ke Chhèu-sân thi-khî, Kóng-tûng sî-phu ke Lùi-chû Pan-tó, Thien-pha̍k, Hói-nàm-tó, Mîn-sî Liùng-ngàm-sṳ khî, Mén-tûng Nèn-tet-sṳ ke Fuk-tín yit-tai, Chhông-nàm, Phiàng-yòng, Thung-thèu, Ngiu̍k-fàn, Vûn-liâng phu-fun thi-khî yî-khi̍p Thòi-vân lâu Tûng-nàm-â mêu-mêu koet-kâ lâu thi-khî.

## Chhâm-siòng
* Mên-nàm-ngî Pha̍k-fa-sṳ
Fuk-kian-fa

**Fuk-kian-fa** (Fujian language) nèn fûn-tso yî-ha ke tsúng-lui:

*Mîn-pet-ngî‎
*Mîn-nàm-ngî‎
*Mîn-tûng-ngî‎
*Mîn-sî‎-ngî‎
*Tshèu-chû-ngî‎
*Hîn-fa-ngî‎
*Hói-nàm-ngî‎
*Lùi-chû-ngî‎
Phù-siên-ngî

**Phû-sien-ngî**/**Hîn-fa-ngî** (Pô-sing-gṳ̂ / Hing-hua̍-gṳ̂)，he yit-tsúng fûn-phu tshai-yî Chûng-koet Fuk-kian tûng-phu yèn-hói ke Mén-ngî tsṳ̂-yit, sṳ́-yung ngìn-khiéu yok-yû ńg-pak van. Kîm-ngit Phù-siên thi-khî ngièn-lòi kóng Mén-nàm-ngî, heu-lòi yîn-vi thi-lî song tsiap-khiun Fuk-chû thi-khî, ngî-ngièn su-tó yáng-hióng, tsui-heu chhiam-chhiam-é chha̍t-tái thot-lì Mén-nàm-ngî, sṳ̀n-vì yit-tsúng thu̍k-li̍p yî Mén-nàm-ngî tsṳ̂-ngoi tai-yû Mén-tûng-ngî set-tshái ke fun-ha̍p kiâm ko-thu hìn ke Mén-ngî. 

## Vùn-sṳ̀

## Tshâm-siòng
*Kau-fi Lò-mâ-sṳ

## Tshâm-kháu
*Mìn-tshu̍k ngî-ngièn mióng: Phû-sien-fa
Phiàng-fa-sṳ

**Phiàng-fa-sṳ** (Mîn-tûng-ngî‎: Bàng-uâ-cê)，pûn tshṳ̂n-tso “Fuk-chû-fa lò-mâ-sṳ”, he Sṳ̍p-kiú sṳ-ki tsó-khì lòi Fuk-chû ke Yîn-Mî tshòn-kau-sṳ sat-kie tshut-lòi ke yit-tsúng lâ-tên-fa vùn-sṳ. Phiàng-fa-sṳ tshiùng tsui-tshû ke fông-on to phêu-tsún-fa kîn-li̍t tsṳ̂n-tô pien-fa, yî Sṳ̍p-kiú sṳ-ki ha-pan ya̍p thin-hìn.
Sṳ̍p-kiú sṳ-ki to Ngi-sṳ̍p Sṳ̍p-kiú song-pan ya̍p, Phiàng-fa-sṳ put-thon hîn-sṳn tshai Fuk-chû-fa thûng-hàng khî ke kau-fi nui. Sṳn-kîn, Tsan-mî sṳ-si̍p, yî-khi̍p thai-liong ke tshòn-kau tsok-phín tû-voi sṳ́-yung Phiàng-fa-sṳ.
Mèu-li̍t-yen

= Chhṳ̀-ngièn (詞源) =

= Hàng-chṳn khî-va̍k (行政區劃) =

= Chhâm-kháu Chṳ̂-liau (參考資料) = 


= Ngoi-phu lièn-kiet (外部連結) =
*Mèu-li̍t-yen Chṳn-fú (苗栗縣政府)

分類:Thòi-vân Hak-kâ Vùn-fa Chhùng-tiám Fat-chán-khî
Nèn-pô-sṳ

**Nèn-pô-sṳ** (寧波市), he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet tûng-nàm yèn-hói chhùng-yeu ke kóng-khiéu sàng-sṳ, Chet-kông thi-ngi thai sàng-sṳ, Chhòng-kông Sâm-kok-chû nàm-yi̍t kîn-chi chûng-sîm lâu koet-kâ Li̍t-sṳ́ vùn-fa miàng-sàng. Nèn-pô-sṳ vi-yî Chet-kông-sén tûng-phu, Chhòng-kông Sâm-kok-chû nàm-yi̍t, pet-lìm Hông-chû-vân, sî chiap Shàu-hîn, nàm kho Thòi-chû, tûng-pet lâu Tiau-sân kak-hói siông-mong, chhiòn-sṳ chúng mien-chit 9816 phìn-fông kûng-lî. 
Nèn-pô kien-sàng yî 738-ngièn, than yû ngìn-lui kî-chhu ke Li̍t-sṳ́ cho-tet sông-sok to Sîn-sa̍k-hi sṳ̀-thoi. Nèn-pô yúng-yû chhòng-khì ke kîn-sông chhòn-thúng, Nèn-pô sông pông he chhiòn-koet vùn-miàng ke sông-pông. Hòng-yun lâu tui-ngoi kâu-liù Li̍t-sṳ́ yû-kiú, chui-yén cho-tet sông-sok chṳ Chan-koet, he hói-sông Sṳ̂-chhù-chṳ̂-lu ke chhùng-yeu mùn-fu. Â-phién chan-châng chṳ̂-heu, Nèn-pô sṳ̀n-vì thûng-sông khiéu-ngan, liá hak-kôn sông chhiuk-chin liáu Nèn-pô ke khiûn-thoi-fa. Chhai Chûng-koet sṳ̍t-hàng Kói-kiet khôi-piong chṳn-chhet yî-heu, Nèn-pô kîn-chi yù yî lìm-kóng sán-ngia̍p lâu Sṳ̂-yàng kîn-chi ke tai-thûng yì sín-suk fat-chán.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Vûn-chû-sṳ

**Vûn-chû-sṳ** (溫州市, Vûn-chû-fa: Üe-tsiu) vi-yî Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet tûng-nàm-phu, Eu-kông hâ-yù nàm-ngan, he Chet-kông-sén hâ-su̍k ke Thi-kip-sṳ, vì yèn-hói kóng-khiéu sàng-sṳ, yi̍t he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet yèn-hói khôi-piong sàng-sṳ. Khiu-sàng vì Tûng-Tsìn chho̍k-miàng Ho̍k-chá Kwok-phuk kîn-kí fûng-súi sṳ̂-sióng yì kien. 2010-ngièn Vûn-chû chúng ngìn-khiéu 912.21 van, he Chet-kông-sén ngìn-khiéu chui-tô ke sṳ. Sṳ-hot 3 khî ke chúng ngìn-khiéu 303.95 van, he Chet-kông thi-sâm-thai sàng-sṳ. Yúng-yû mien-chit 11786 phìn-fông chhiên-mí, hot Hói-vet 11000 phìn-fông chhiên-mí.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kien-yòng-khî

**Kien-yòng-khî** (建陽區) he Chûng-koet Fuk-kian-sén Nàm-phìn-sṳ ke yit-ke khî. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Hói-nàm-fa

**Hói-nàm-fa** (Hái-nâm-oe) he Hói-nàm-tó ke fông-ngièn. Thai-yok yû ńg-pak van ngìn sṳ́-yung. 

## Vùn-sṳ̀

## Tshâm-siòng
* Kau-fi Lò-mâ-sṳ
Sông-hói-fa

**Sông-hói-fa** he Song-hói ke fông-ngièn. Thai-yok yû sṳ̍p-si pak-van ngìn sṳ́-yung. 

## Vùn-sṳ̀

## Tshâm-siòng
* Kau-fi Lò-mâ-sṳ
Thòi-chû-fa

**Thòi-chû-fa** (台州話) he Thòi-chû ke fông-ngièn. 

## Vùn-sṳ̀

## Tshâm-siòng
*Kau-fi Lò-mâ-sṳ
Kàm-ngî

**Kàm-ngî** (贛語)  Kông-sî ke Ngî-ngièn, sṳ́-yung ke ngìn-khiéu thai-yok 5,200-van.

## Chhâm-siòng
Rukai-chhu̍k

**Rukai-chhu̍k** he Thòi-vàn Ngièn-chhu-mìn‎, fûn-phu tshai Thòi-tûng-yen, Kô-hiùng-yen tén-tén yen kin-nui, ngìn-khiéu thai-yok yit-van yì-ngìn.
Thai-yîn Ti-koet

**Thai-yîn Ti-koet** (Yîn-ngî: British Empire), he yit-ke yî Yîn-koet tsok-vì tsûng-sîm ke tshiòn-khiù Ti-koet, tshai ngi-sṳ̍p sṳ-ki tshû ke tín-sṳn sṳ̀-khì, tshiòn sṳ-kie yû thai-yok ńg-yi ngìn, ya tshiu-he tông-sṳ̀ tshiòn-khiù ngìn-khiéu ke yok si-fûn tsṳ̂-yit, tû-he liá-tsak ti-koet ke tsṳ́-mìn, liâng-thú mien-tsit tset-yû yok sâm-tshiên sâm-pak liuk-sṳ̍p tshit van phiàng-fông kûng-lî, he sṳ-kie liu̍k-thi tsúng mien-tsit ke si-fûn tsṳ̂-yit. To-liáu ngi-sṳ̍p sṳ-ki tsûng-khì, Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan kiet-suk tsṳ̂-heu, sùi-tén tshiòn-khiù Mìn-tshu̍k tsú-ngi yun-thung ke hîn-hí lâu Yîn-koet ngit-tshiam sṳt-mì ke koet-li̍t, Thai-yîn Ti-koet tak-tshiam ngá-kié. Kîm-ngit, Yîn-koet lâu thai-phu-fun ke tshièn tshṳ̍t-mìn-thi koet-kâ tsû-sṳ̀n yit-ke koet-tsi-sin ke tsû-tsṳt Thai-yîn Koet-hia̍p, than-he lâu Thai-yîn Ti-koet mò-tsai siông-thùng-ke he, Yîn-koet vù-fap tshai tsṳn-tshṳ, ngoi-kâu, kîn-tsi tén kok-kok fông-mien tshṳ̍t-tsiap yáng-hióng Yîn-lièn-pâng ke khì-thâ sṳ̀n-yèn.
Thai-yîn Ti-koet ke hìn-sàng he sâm-pak tô-ngièn lòi mo-yi, yì-sái, lâu vú-li̍t tsṳ̂n-fu̍k ke kiet-kó, khì-kiên ya-yû fò-phìn ke sông-ngia̍p ngoi-kâu fa̍t-thung. Ti-koet ke liâng-thú phiên-mân yî-khi̍ pâu-hàm Nàm-khi̍t-chû tshai-nui ke tshit-thai chû, si thai-yòng, tshai 1890-ngièn tsṳ 1900-ngièn kiên tha̍t-tó chui kô-fûng.
Thai-yîn Ti-koet tshai tshiòn sṳ-kie fam-vì nui hia̍p-tshu tshòn-pô Yîn-koet ke kî-su̍t , sông-ngia̍p, ngî-ngièn lâu kón-lî mù-yong.
Thai Ngi̍t-pún Ti-koet

**Thai Ngi̍t-pún Ti-koet** he chhiùng 1868-ngièn to 1945-ngièn chṳ̂-kiên Ngi̍t-pún ke chang-sit koet-ho.

## Ngìn-khiéu
Tagalog-ngî

**Tagalog-ngî ** (****), yu chhṳ̂n-vì  chhai ngî-ngièn fûn-lui sông su̍k-yî Nàm-tó Ngî-hì ke Mâ-lòi Polynesia Ngî-chhu̍k, chú-yeu yî Fui-li̍t-pîn sṳ́-yung. Fui-li̍t-pîn ke koet-ngî Fui-li̍t-pîn-ngî, chang he yî Tagalog-ngî vì-chú thí fat-chán yì lòi ke. 

Kîn-kí Fui-li̍t-pîn chṳn-fú 2000-ngièn só chin-hàng ke ngìn-khiéu Phú-chhà, chhai 76,332,470 Fui-li̍t-pîn-ngìn chûng, yû 21,485,927 ngìn yî Tagalog-ngî vì mû-ngî. Chhṳ́-ngoi, hàn-yû chiông-khiûn 5,000 van khì-thâ Fui-li̍t-pîn ngìn chet yî Tagalog-ngî vì thi-ngi ngî-ngièn. Chhai Fui-li̍t-pîn chiông-khiûn 170 chúng ke pún-thú ngî-ngièn chûng, chṳ́-yû Tagalog-ngî khí-yû kôn-fông ngî-ngièn thi-vi. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Phài-vân-ngî

**Phài-vân-ngî **(**Pinayuanan**)  he Nàm-tó Ngî-hì ke yit-chúng, yung Là-tên vùn-sṳ sû-siá, vì Thòi-vân Phài-vân-chhu̍k ke mìn-chhu̍k ngî-ngièn. Sṳ́-yung-chá fûn-pu chhai pet-phu sân-thi, nàm tha̍t Hèn-chhûn. Phài-vân-ngî ngin-chṳn kháu-sṳ fûn-vì 4-lui ngî-khiùn: tûng Phài-vân-ngî, pet Phài-vân-ngî, chûng Phài-vân-ngî, nàm Phài-vân-ngî. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Amis-ngî

**Amis-ngî** (Amis) fe̍t **Pangcah-ngî** (Pangcah) he Nàm-tó Ngî-hì ke yit-chúng, yung Là-tên vùn-sṳ sû-siá, vì Thòi-vân Amis-chhu̍k ke mìn-chhu̍k ngî-ngièn, he muk-chhièn Thòi-vân nàm-tó ngî-ngièn tông-chûng sṳ́-yung ngìn-sú chui-tô ke ngî-ngièn chṳ̂-yit. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Galicia-ngî

**Galicia-ngî** (Galego) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne Roman Ngî-chhu̍k, he Sî-pân-ngà kôn-fông ngî-ngièn chṳ̂-yit. Mû-ngî ngìn-khiéu chú-yeu fûn-phu yî Sî-pân-ngà sî-pet-phu ke Galicia lâu Phù-thò-ngà, khiung yok 3,200,000 sṳ́-yung-chá. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Liguria-ngî

**Liguria-ngî** he yit-tsúng ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet

*Ethnologue.com (Yîn-ngî)
*ACADÉMIA LIGÙSTICA DO BRENNO (Liguria-ngî)
*Zeneize: Grafîa ofiçiâ (Liguria-ngî)
*A Compagna (Yi-thai-li-ngî)
*GENOVES.com.ar (Sî-pân-ngà-ngî / Liguria-ngî)
Ya̍p Â-lòi

**Ya̍p Â-lòi**/Yap A-leu (Yang-vun: Yap Ah Loy; fan-ti chung-vun: 葉亞來) hai Kat-lun-po yit ge fui-fau-kung-sin. Hi hai Chung-kok Kóng-tûng saang Vai-chau Vai-yong ki Chhau-chhong chan ke Hak-ka-ngin. Ya̍p Â-Lòi lang-du Kat-lun-po chik du 1880 nin wan chang yi Yang-kok chik-man ching-fu wai chi.
Lo̍k-mâ-chû

Lo̍k-mâ-chû he Hiông-kóng Sîn-kie Ngièn-lóng-khî東北，貼近港深邊境的地區。鄰近深圳河及其河套區。

## 交通
### 公共巴士

*76K往華明邨及朗屏邨
*276B往彩園邨及天富苑
*B1往天水圍鐵路站
*N76往上水

Kóng-thiet Lo̍k-mâ-chû 支綫
Sâ-thèu-kok

**Sâ-thèu-kok** (沙頭角) he Hiông-kóng Sîn-kie chui tûng-pet tsṳ̂ Hak-kâ-ngìn thi-fông. Yî-tshièn he yit-ke ngìn-yên hîn-sṳn ke tshûn-tsông.

## Thi-lî
## Li̍t-sṳ́

Vàng-Sân-Kiok(橫山腳)
Mèu-thièn

## Hàng-tsṳn Khî-va̍k
## Sa-khî  Fàn-kín
## Kûng-khiung Sat-sṳ̂
## Kau-yuk
## Lî-hàng
## Kîn-tsi Fat-tsán
## Kâu-thûng
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ye̍t-ngî

**Ye̍t-ngî** he Hon-ngî-chhu̍k tú ke yit-chúng ngî-ngièn, chú-yeu fûn-pu chhai Chûng-koet ke Kóng-tûng lâu Kóng-sî, thùng Hiông-kóng lâu Au-mùn.
Phùn-tshoi

**Phùn-tshoi** he Hiông-kóng Sîn-kie ke tshòn-thúng sṳ̍t-vu̍t, yí-kîn yû su-pak ngièn ke li̍t-sṳ́.
Tshu-theu-fú

**Tshu-theu-fú** (臭豆腐) he yit-hong liù-tshòn yî tshiòn Chûng-koet khi̍p sṳ-kie khì-thâ thi-fôngke Theu-fú fat-kau tsṳ-phín, than tshai kok-thi ke tsṳ-tsho fông-sṳt, sṳ̍t-yung fông-fap kiûn-yû siông-tông thai ke tshâ-phe̍t.
Tshòn-fì Yâ-lu-sat-lâng Yun-thung

**Tshòn-fì Yâ-lu-sat-lâng Yun-thung** he Chûng-koet kau-fi só yû ke yi-siong, muk-tit he yeu nú-li̍t tshòn fuk-yîm pûn Chûng-koet piên-kie tsṳ̂ Fu̍t-kau, Yin-thu-kau, lâu Islam-kau ke lìn-koet. Tshòn-fì Yâ-lu-sat-lâng Yun-thung muk-phêu he yeu tsṳ-séu tshâi-phai tshut sṳ̍p-van tshòn-kau-sṳ yèn kú-ló mo-yi thûng-tho ke Sṳ̂-tshù tsṳ̂-lu, tshiùng Chûng-koet to thi-tsûng-hói.

## Ngoi-phu lièn-kiet
* Tshòn-fì Yâ-lu-sat-lâng Yun-thung
Mî-kîm

**Mî-kîm** (美金, Yîn-ngî: United States dollar) fe̍t-chá **Mî-yèn** (美圓), **Mî-ngièn** (美元) , he Mî-koet chok-vi chhùn-khóan chai-vu ke kôn-fông fo-pì. Kì ke chhut-hien he yù 《1792-ngièn Chu-pì Fap-on》ke thûng-ko. Kì thùng-sṳ̀ ya chok-vi tú-phi fo-pì chhai Mî-koet yî-ngoi ke koet-kâ kóng-fàm sṳ́-yung. Muk-chhièn Mî-kîm ke fat-hàng he yù Mî-koet Lièn-pâng Chún-phi Ne-thúng khúng-chṳ. Mî-kîm thûng-sòng cho-tet sṳ́-yung fù-ho "**$**" lòi  péu-sṳ, yì yung-lòi péu-sṳ Mî-fûn ke phêu-chì he "**¢**". Koet-chi Phêu-chún-fa Chû-chṳt vi Mî-kîm chhí-hâ ke ISO 4217 phêu-chún thoi-ho vi **USD**. 

## Li̍t-sṳ́ sông ke thi-vi
1792-ngièn, Mî-kîm chhai Pet-Mî sṳ̍p-sâm-chû hìn-sàng fo-pì-khî, Mî-koet chhai tông-sṳ̀ chṳ́-he yit-ke yúng-yû 400-van ngìn-khiéu ke koet-kâ.
 
Sṳ̍p-kiú Sṳ-ki ma̍t, kì yí-kîn pien-sṳ̀n sṳ-kie sông chui kûng-ngia̍p-fa koet-kâ. 1914-ngièn Thi-yit-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan pau-fat sṳ̀, Mî-koet ke kîn-chi chúng-liòng chhêu-ko tông-sṳ̀ sâm-ke kîn-chi chui-thai ke kûng-ngia̍p koet-kâ: Yîn-koet, Tet-koet, Fap-koet. Thi-yit-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan chûng, Êu-chû koet-kâ ke vòng-kîm liù-ngi̍p Mî-koet kèu-mâi chan-chên yung-phín. Mî-koet Lièn-pâng Tú-phi Ngiùn-hòng chiông liá-chak vòng-kîm chok-vi fap-thin fo-pì. 
 
## Ngoi-phu lièn-chiap
* Mî-kîm
Ngièn-lun Chhṳ-yù

**Ngièn-lun Chhṳ-yù** he on-tseu tshṳ-kí ke yi-ngien fat-péu ngièn-lun yî-khi̍p thâng khì-thâ ngìn yi-kien ke khièn-li. Ngièn-lun Chhṳ-yù thûng-sòng pûn ngin-vì he hien-thoi mìn-tsú chûng yit-ke put-khó khiet-séu ke kôn-ngiam. Yì-yèn koet-kâ khó-nèn yìn-yèn tshú-fa̍t mêu-tsúng khí-yû pho-fái-sin ke péu-tha̍t ke lui-hìn.
Hak-kâ thú-lèu

**Fuk-kien thú-lèu** (福建土樓), me ôn-to **Hak-kâ thú-lèu** (客家土樓), he chhai Chûng-koet Fuk-kien-sén sî-nàm ke yit chúng thai-hîn kien-chuk-vu̍t.
Tûng-thiet Sien

**Tûng-thiet Sien** (**East Rail Line**←blue in colour) he Kóng-Tiat li̍t-sṳ́ chi-nai  隻由Hiông-kóng Thiet-lu Yû-han Kûng-sṳ̂ (香港鐵路有限公司) kîn-yìn tsṳ̂ yit-teu lu-sien（由九廣鐵路公司擁有，並以「服務經營權」方式授予香港鐵路有限公司）， ya-he Hiông-kóng chui-chó thûng-chhâ ke Thiet-lu. 

## Chhâ-chhàm khói-yeu
## Li-yung chhong-khóng
## Chhâ-chhàm chû-piên
## Li̍t-sṳ́
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
*Lo̍k-mâ-chû Chhàm
*Lò-fù Chhàm
*Song-súi Chhàm
*Fún-liâng Chhàm
*Thai-fò Chhàm
*Thai-phû-hi Chhàm
*Thai-ho̍k Chhàm
*Mâ-chhòng Chhàm
*Fó-than Chhàm
*Sâ-thièn Chhàm
*Thai-vì Chhàm
*Kiú-liùng-thòng Chhàm
*Vong-kok Tûng Chhàm
*Fùng-khám Chhàm
*Fi-chán Chhàm
*Kîm-chûng Chhàm

## Lìn-khiûn chhâ-chhàm
## Ngoi-phu lièn-kiet

## Chham-siong
Ngit-thèu

**Ngit-thèu** (日頭; fù-ho: ) fe̍t-chá **Thai-yòng** (太陽, Yîn-ngî: Sun)  he chhai Thai-yòng-hi chûng-sîm ke hèn-sên, kì he ngie̍t thien-chiong lâu chhṳ̂-chhòng kâu-chṳt chho̍k ke yit-ke lî-sióng khiù-thí. chhṳ̍t-kang thai-yok he 1,392,000 (1.392×106) kûng-lî, siông-tông yî thi-khiù chhṳ̍t-kang ke 109-phi; chṳt-liòng thai-yok he 2×1030 chhiên khiet (thi-khiù ke 330,000-phi) , yok chiam-hi Thai-yòng-hi chúng chṳt-liòng ke 99.86%. Chhiùng Fa-ho̍k chû-sṳ̀n lòi-khon, Ngit-tèu chṳt-liòng ke thai-yok si-fûn-chṳ̂-sâm he Khîn, chhûn-hâ ke tû-he Hoi, pâu-koat Yòng, Than, Nái, Thiet lâu khì-thâ ke chhùng ngièn-su chṳt-liòng séu yî 2%.
Kú-thung Chhàm

Kú-thung Tshàm he Kóng-thiet Tûng-Thiet-Sien zi-sien tsṳ̂ khi-zung yit tsung-tu-tsham. Hò-song-hiông

古洞站係港鐵東鐵綫落馬洲支綫之其中一中途站，位於古洞河上鄉路撈馬草壟路交界。
Phài-vân-chhu̍k

**Paiwan-chhu̍k** he Thòi-vàn Ngièn-chhu-mìn‎. Muk-chhièn kî-chhu chhai hói-pha̍t 1,000 kûng-chhak yî-hâ ke sân-khî. Yî Thòi-vân nàm-phu vì fa̍t-thûng khî-vet, fûn-pu pet-hí Sâm-thi-mùn-hiông, nàm tha̍t Phîn-tûng-yen Hèn-chhûn-chṳ́n, tûng-to Thòi-tûng-yen Thai-mà-lî-hiông yî nàm hói-ngan. Pâu-koat Phîn-tûng-yen, Thòi-tûng-yen kin-nui, 2016-ngièn 5-ngie̍t ngìn-khiéu vì 98,155-ngìn, vì Thòi-vân thi-ngi thai Ngièn-chhu-mìn chhu̍k.

## Kién kie
## Fûn-pu
## Vùn-fa
## Thúng-kie
### Tî-miàng ngìn-vu̍t
## Kau-yuk
## Chhâm-kien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Yâ-kiông-fâ chung

**Yâ-kiông-fâ chung** (野薑花糭) he Thòi-vân Sîn-tsuk Nui-vân-tshûn tshòn-thúng fûng-mi sṳ̍t-phín.
Ngiuk-yèn

**Ngiuk-yèn** fan-chṳ́ yî chhiet-sui ke ngiuk-lui vi-chú cho-sṳ̀n ke khiù-hìn sṳ̍t-phín, chhai sṳ-kie kok-thi cho-ha yû put-thùng ke ngiuk-yèn chṳ-fap, li-é sî-fông koet-kâ ke yû-hiet chúng-lui ke ngiuk-yèn voi fun-ngi̍p mien-pâu sui-é, chhûng-thèu, hiông-liau fe̍t-he kiê-lón.