open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prison School

he Ngi̍t-pún man-fa-kâ Phìn-pún Akira só chhóng-chok ke káu-yèn káu-seu man-fa, yî 2011 ngièn khôi-sṳ chhai Kóng-thàm-sa chhiâng-ngièn man-fa chha̍p-zṳ *Chû-kân Young Magazine* lièn-chai. Thòi-vân chûng-vùn-pán tui Thòi-vân Tûng-fan chhut-pán.

## Kòi-yêu
Tu-yî Tûng-kîn-tû kau-ngoi ke Sṳ̂-li̍p Pat-kông Ho̍k-yèn, siên-he yit-só ńg-chṳ́ kô-chûng, chang kîm-ngièn lî-sṳ-chhòng kói-pien kau-yuk fông-chṳ̂m, khôi-sṳ́ sû nàm-ho̍k-sâng. sú phî ngi̍p-ho̍k ke Thèn-yâ Chhîn-chṳ tén ńg sâ nàm-sâng chang mien-tui 1000 sâ ńg-kô chûng-sâng, kiu-kin he thiên-koet me-he thi-ngiu̍k mò? 

## Tên-chhòng ngìn-vu̍t

### Nàm Ho̍k-sâng
; Kiyoshi Fujino（藤野 清志（ふじの きよし）, sâng：Sṳ̀n-ku Kho-sṳ́）
; Takehito Morokuzu（諸葛 岳人（もろくず たけひと）, sâng：Séu-sî Khiet-hen）
; Shingo Wakamoto（若本 真吾（わかもと しんご）, sâng：Liang-chhûn Khien-yit）
; Jōji Nezu（根津 譲二（ねづ じょうじ）, sâng：Long-chhôn Thai-phú）
; Reiji Andō（安堂 麗治（あんどう れいじ）, sâng：Hîn-chîn Fò-hen）

### Lî Ho̍k-sâng-fi (Thi-hâ Ho̍k-sâng-fi)
; Mari Kurihara（栗原 万里（くりはら まり）, sâng：Thai-ngièn Sayaka）
; Meiko Shiraki（白木 芽衣子（しらき めいこ），sâng：Yî-thèn Chhin）
; Hana Midorikawa（緑川 花（みどりかわ はな）, sâng：Fâ-chhe̍t Hiông-chhoi）

### Péu Ho̍k-sâng-fi(Chṳn-phài Ho̍k-sâng-fi)
; Kate Takenomiya（竹ノ宮 ケイト（たけのみや ケイト）, sâng：Séu-chhîn-súi Â-mî）
; Risa Bettō（別当 リサ（べっとう リサ））
; Mitsuko Yokoyama（横山 みつ子（よこやま みつこ））

### Khì-thâ ngìn-vu̍t
; Chiyo Kurihara（栗原 千代（くりはら ちよ）, sâng：khiâu-pún Chinami）
; Anzu Yokoyama（横山 杏子（よこやま あんず）, sâng：Thai-thi Ya̍p）
; Lî-sṳ-chóng（理事長, sâng：Thèn-ngièn Khí-chhṳ）
; Mayumi Tanaka（田中 マユミ, sâng：chhit瀨 Â-chhṳ̂m）
; Satō（佐藤）

## Thien-sṳ-khia̍k
2015-ngièn 10-ngie̍t hí chhai MBS lâu TBS piong-sung.

### Ngìn-vu̍t
* Kiyoshi Fujino - Taishi Nakagawa
* Mari Kurihara - Hirona Yamazaki
* Meiko Shiraki - Asana Mamoru
* Hana Midorikawa - Aoi Morikawa
* Takehito Morokuzu - Tokio Emoto
* Shingo Wakamoto - Masato Yano
* Reiji Andō - Garigari Garikuson
* Chiyo Kurihara - Rena Takeda
* Mayumi Tanaka - Yūfu Terashima
* Anzu Yokoyama - Yūko Araki
* Lî-sṳ-chóng - Masahiro Takashima
* Jōji Nezu - Daiki Miyagi

## chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Ngoi-phu lièn-kiet
* Young Magazine｜Prison School
* Prison School ke Twitter
* Prison School
* Prison School

分類:Ngit-pún thien-sṳ-khia̍k
分類:Màn-va̍k
分類:Thûng-va̍k
Swadesh fu̍t-sîm-chhṳ̀ lie̍t-péu

**Swadesh fu̍t-sîm-chhṳ̀ lie̍t-péu** he Mî-koet ngî-ngièn-ho̍k-kâ Morris Swadesh thûng-ko thúng-kie ngièn-kiu chhut-lòi ke, mî yit-chúng ngî-ngièn tû yû ke fu̍t-sîm-chhṳ̀ lie̍t-péu. Liá-ke lie̍t-péu tî-tú yû 207 ke fu̍t-sîm-chhṳ̀.

## Hak-kâ-ngî ke Swadesh lie̍t-péu
### 1 chṳ 50

### 51 chṳ 100

### 101 chṳ 150

### 151 chṳ 207

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
*Thòi-vàn Kau-yuk-pu Hak-kâ-ngî Sòng-yung-chhṳ̀ Chhṳ̀-tién
六Dra

**六劇**（日语：土ドラ）係日本富士電視台拜六暗晡時11點10分到11點55分（日本時間）播出嘅電視連續劇，由2012年第二季開始，配合富士電視台改革，原嘅綜藝節目《Picaru的定理》而廢出富士電視台週六連續劇，再改係播放此時段。2014年10月18日起改播出綜藝節目《千禧》至同年9月廢止，2015年4月起改係拜六23:40 - 24:05作係第二期。

## 作品列表

### 2010年代
; 第一期

#### 2012年
* 4月21日－6月30日（11回）：未來日記-ANOTHER:WORLD- (未来日記-ANOTHER:WORLD-)
* 7月7日－9月8日（8回）：多半在哭泣 (主に泣いてます)
* 9月22日－9月29日（2回）：𠊎撈佢撈會講話嘅車 (私と彼とおしゃべりクルマ)
* 10月6日 - 12月29日（13回）：高校入試

#### 2013年
* 1月12日－3月23日（11回）： Karamazov兄弟 (カラマーゾフの兄弟)
* 4月13日－6月22日（11回）：分錯嘅男仔人 (間違われちゃった男)
* 8月10日－9月28日（8回）：山田君撈七隻魔女 (山田くんと7人の魔女)
* 10月19日－12月21日（10回）：Honey Trap (:ハニー・トラップ)

#### 2014年
* 1月11日－3月15日（10回）：Lost Days (ロストデイズ)
* 4月19日－6月21日（13回）：FIRST CLASS (ファースト・クラス)
* 7月12日－9月20日（10回）：水球Yankees (水球ヤンキース)

; 第二期
#### 2015年
* 4月18日－6月（5回）：She
* 5月23日 - 6月20日（4回）：妄想女友 (妄想彼女)
* 6月27日 - 7月18日（4回）：愛吃拉麵嘅小泉同學 (ラーメン大好き小泉さん)
* 8月2日（拜日） - 9月19日（8回）：醜男仔撈野獸 (ブスと野獣)
* 10月10日 - 10月31日（4回）：Teddy Go! (テディ・ゴー！)
* 11月7日 - 12月26日（8回）：Transit Girls (トランジットガールズ)

#### 2016年
* 1月9日 - 1月30日（4回）：無撐著遮仔嘅蟻公等 (傘をもたない蟻たちは)
* 2月6日 - 3月26日（8回）：武道館 (武道館)

## 参考文献



分類:Ngit-pún thien-sṳ-khia̍k‎
Yamaguchi-yen

he Ngi̍t-pún Chūgoku Thi-fông chui sî-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ ńg-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-chit 6112.24 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,471,570-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn

*Hagi
*Hikari
*Hōfu-sṳ
*Iwakuni-sṳ

*Kudamatsu-sṳ
*Mine-sṳ
*Nagato-sṳ

*Sanyo-Onoda-sṳ
*Shimonoseki-sṳ
*Shūnan-sṳ

*Ube-sṳ
*Yamaguchi-sṳ (sú-tû)
*Yanai-sṳ

## Sa-fi
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau



## Kâu-thûng
Thûi-kóng Phú-thûng-fa

**Thûi-kóng Phú-thûng-fa**, yu pûn ngìn kién-chhṳ̂n hêm cho **Thûi Phú**, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet chṳn-fú chhai Chûng-koet Thai-liu̍k yung kok-chúng sú-thon khiòng-chṳ thûi-kóng Phú-thûng-fa (Hien-thoi Phiêu-chún Hon-ngî) ke sṳ-khien. Chûng-koet ke hièn-fap chiông Phú-thûng-fa thin cho chú-yeu ke kôn-fông ngî-ngièn, m̀-sṳ̀n-ngin khì-thâ Hon-ngî-chhu̍k ngî-ngièn ke thi-vi lâu ha̍p-fap-sin, tá-ap khì ke sâng-chhùn fàn-kin, pûn chhin-tô ke nàm-fông-ngìn phî-phìn.
Fòng-fó Chhòng-sàng

**Fòng-fó Chhòng-sàng** he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet chṳn-fú khôi-fat ke chhin-thai ke mióng-chi-mióng-lu piên-kie sṳ́m-chhà hì-thúng.
Tottori-yen

he Ngi̍t-pún Chūgoku Thi-fông chui sî-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ ńg-yen chiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân cha-mong, mien-chit 3,507.19 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 618,727-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn

*Hino Khiùn
**Hino
**Kōfu
**Nichinan
*Iwami Khiùn
**Iwami

*Saihaku Khiùn
**Daisen
**Hiezu
**Hōki
**Nanbu

*Tōhaku Khiùn
**Hokuei
**Kotoura
**Misasa
**Yurihama

*Yazu Khiùn
**Chizu
**Wakasa
**Yazu

## Sa-fi
## Kâu-thûng
仁愛區

thumb|300x300px|仁愛區
**仁愛區**佇於台灣基隆市嘅中央位所，北面基隆港。該區大部分係市區所在。

## 外部連接
* 仁愛區公所
Yìn-oi-khî

thumb|300x300px|Yìn-oi-khî
**Yìn-oi-khî(仁愛區) **	tu yî Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke tûng-ông vi-só, pet-mien Kî-lùng-kóng. ke-khî thai phu-fun he sṳ-khî só-tshai.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Yìn-oi-khî-kûng-só
中正區 (基隆市)

**中正區**係台灣基隆市嘅一隻區，佇於基隆市中心東北、基隆港東面，係基隆市政府嘅所在。

## 外部連接
* 基隆市中正區公所
Chûng-chang-khî (Kî-lùng-sṳ)

thumb|Tsûng-tsang-khî
**Tsûng-tsang-khî(中正區**) he Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke yit-chak khî, tu yî Kî-lùng-sṳ tsûng-sîm tûng-pet, Kî-lùng-kóng tûng-mien, he Kî-lùng-sṳ chṳn-fú ke 	só-tshai.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Kî-lùng-sṳ Tsûng-tsang-khî-kûng-só
國立聯合大學

**國立聯合大學**（），略喊**聯大**，係一所佇於臺灣苗栗縣苗栗市嘅國立大學。現有二坪山及八甲兩校區，設有理工、電資、管理、客家研究、人社、設計六個學院。

1958年，苗栗鎮地方人士捐贈將軍山一帶土地二十多甲分國立中央大學作為復校嘅用，以振文風。1963年，苗栗校地完工，9月地球物理研究所正式遷入，成為國立中央大學在臺復校嘅開始，為台灣第一地球物理研究所，後因故於1967年遷離。

因校地對民營企業單位聯合集資，苗栗鎮出地，故曰名「聯合」。1972年成立私立聯合工業技藝專科學校(聯合工專)。1995年學校董事會決議就學校依法分教育部，及於2003年改制國立聯合大學。

## 外部連結
* 國立聯合大學（繁体中文）
* 國立聯合大學姐妹校（繁体中文）
* 國立聯合大學國鼎圖書館（繁体中文）
* 國立聯合大學學生社團專區（繁体中文）
* 國立聯合大學校友總會（繁体中文）
* 聯大新聞（繁体中文）
* 近期活動（繁体中文）
* 媒體報導（繁体中文）
* 聯大報刊（繁体中文）
* 國立聯合大學應用外語學系（繁体中文）
* 國立聯合大學資訊管理學系（繁体中文）

## 注釋
Sin-ngi-khî (Kî-lùng-sṳ)

thumb|Sin-ngi-khî
**Sin-ngi-khî(信義區) **he Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke yit-chak khî, tu yî Kî-lùng-sṳ pet-phu phiên tûng.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Kî-lùng-sṳ Sin-ngi-khî-kûng-só
中山區 (基隆市)

thumb|280x280px|虎仔山上嘅「KEELUNG」英文地標牌仔。
**中山區**係台灣基隆市嘅一隻區，佇於基隆市北部、基隆港西岸，港區嘅主要設施多佇在該區內。

## 外部連接
* 基隆市中山區公所
安樂區

**安樂區**係台灣基隆市嘅一隻區，佇於全市西北方，係基隆市人口盡多嘅區。

## 外部連接
*安樂區公所
Ôn-lo̍k-khî

**Ôn-lo̍k-khî(安樂區)** he Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke yit-tsak khî, tu yî tshiòn-sṳ sî-pet-fông,he Kî-lùng-sṳ ngìn-khiéu tshin-tô ke khî.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Ôn-lo̍k-khî-kûng-só
暖暖區

**暖暖區**係台灣基隆市嘅一隻區，佇於基隆市東南方，也係台灣盡早嘅水源地所在。

## 外部連接
* 暖暖區公所
Nôn-nôn-khî

**Nôn-nôn-khî(暖暖區) **he Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke yit-chak khî, tu yî Kî-lùng-sṳ tûng-nàm-fông, ya-he Thòi-vân tshin-tsó ke súi-ngièn-thi só-tshai.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Nôn-nôn-khî-kûng-só
七堵區

thumb|舊七堵區公所
**七堵區**係台灣基隆市嘅一隻區，佇於基隆市西南方，係基隆市面積盡大嘅區。

## 外部連接
* 七堵區公所
* 七堵區戶政事務所
Chhit-tú-khî

thumb|Khiu Tshit-tú-khî-kûng-só
**Tshit-tú-khî(七堵區) **he Thòi-vân Kî-lùng-sṳ ke yit-chak khî, tu yî Kî-lùng-sṳ sî-nàm-fông, he Kî-lùng-sṳ mien-tsit tshin-thai ke khî.

## Ngoi-phu lièn-chiap
* Tshit-tú-khî-kûng-só
* Tshit-tú-khî fu-tsṳn sṳ-vu-só
Phàn-kú

thumb|''Sâm-chhòi thù-voi'' tú ke Phàn-kú-chhiong
**Phàn-kú(盤古) ** he Chûng-koet sṳ̀n-fa tú khôi-thiên phit-thi ke sṳ̀n.
Sui-ngìn-sṳ

right|thumb|Sui-ngìn-sṳ fa-chhiong
**Sui-ngìn-sṳ(燧人氏) **he Chûng-koet song-kú sṳ̀n-fa chûng fó ke fat-hien-chá.
Khiung-kûng-sṳ

**Khiung-kûng-sṳ (共工**, **龚工)**,  he Chûng-koet song-kú sṳ̀n-fa ngìn-vu̍t, súi-sṳ̀n, fùng-châi ke sṳ̀n.
Ti-sun

thumb|318x318px|Kâ-siòng vú-sṳ mu sa̍k-khat chûng ke Sun
thumb|307x307px|“Ngi-sṳ̍p-si hau“ ke “Hau kám-thung thiên” chhiu-he Yî-sun ke ku-sṳ
**Ti-sun** (帝舜) he Chûng-koet chhòn-sot li̍t-sṳ́ chûng ke ngìn-vu̍t, ńg-ti tsṳ̂-yit.
Shigatse

**Shigatse**（藏文：གཞིས་ཀ་རྩེ་གྲོང་）he Chûng-koet Sî-chhông Chhṳ-chhṳ-khî ke yit-chak sṳ.
Chamdo-sṳ

**Tshông-tû-sṳ**（ཆབ་མདོ་ས་གནས）he Chûng-koet Sî-chhông Chhṳ-chhṳ-khî ke  yit-chak Thi-kip-sṳ.
Nagqu

**Nagqu** (**ནག་ཆུ་**) he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî yit-chak thi-kip-sṳ.

分類:Si-chhòng Thi-lî
Hohhot-sṳ

**Fû-fò-ho-thi̍t**（Mùng-kú-ngî：） he  Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Nui Mùng-kú ke sú-fú.
Bayannur-sṳ

**Bayannur**（Mùng-kú-ngî：ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠦᠦᠷ ᠬᠣᠲᠠ）he Nui Mùng-kú ke yit-chak thi-kip-sṳ.
Xilingol-mèn

**Siak-lìm-kok-le̍t-mèn**（Mùng-kú-ngî：ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠤᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ）he Nui Mùng-kú ke yit-chak mèn.
Liù-thí li̍t-ho̍k

**Liù-thí li̍t-ho̍k **he li̍t-ho̍k ke yit-mùn kî, ngiên-kiu li̍t-ho̍k hien-siong lèu li̍t-ho̍k hàng-vì ke Khô-ho̍k.
Kín-nèn Tshiâ-tshu̍k Tshṳ-tshṳ-yen

**Kín-nèn Tshiâ-tshu̍k Tshṳ-tshṳ-yen(景宁畲族自治县) **he Chûng-koet Chet-kông-sén li-súi-sṳ ke tshṳ-tshṳ-yen.
Lèu-làn

**Lèu-làn**（{كروران）he Chûng-koet sî-fông ke一个 kú-thoi séu-koet, khî-kîm yok 1600 ngièn-chhièn sêu-sṳt.
Garzê Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

**Garzê Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû** (Chhòng-ngî: ) he Si-chhôn-sén sî-phu ke chhṳ-chhṳ-chû.
Khiû-tshṳ̀

thumb|250x250px|Pet-ví ke Khiû-tshṳ̀
[thumb|250x250px|[Thòng-chhèu|Thòng-thoi ke Khiû-tshṳ̀]]
**Khiû-tshṳ̀ **he** **kú-thoi sî-vek liu̍k-tsû koet-kâ.
Naha-sṳ

**Naha-sṳ** he Ngit-pún Okinawa-yen ke yit-ke sàng-sṳ, vi-yî Okinawa pún-tó nàm-phu ke sî hói-ngan.

分類:Ngi̍t-pún sàng-sṳ
Liòng-sân Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

** Liòng-sân Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû**(Yî-ngî: ꆃꎭꆈꌠꊨꏦꏱꅉꍏ) he Si-chhôn-sén ke Chhṳ-chhṳ-chû, vi yî Si-chhôn-sén sî-nàm-phu, chû-fú Sî-chhông-sṳ. Liòng-sân he Chûng-koet séu-sú mìn-chhu̍k thi-khî kîn-chi fat-chán kha-hó ke thi-fông chṳ̂-yit.
Liòng-sân chhut-sán phìn-kó, sa̍k-liû, kâm-chà tén kîn-chi chok-vu̍t, phín-chṳt lâu khiéu-mi fî-sòng hó.   

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ulanqab-sṳ

**Vû-làn-tshat-pu-sṳ**（Mùng-kú-ngî: ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ） he Chûng-koet Nui Mùng-kú chûng-phu.
Chhak-fûng-sṳ

**Tshak-fûng-sṳ**（Mùng-kú-ngî: ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠᠬᠣᠲᠠ） he Nui Mùng-kú ke sṳ.
Dalai Lama

**Dalai Lama** () he Sî-chhông fu̍t-kau ke Tulku chṳ̂ yit. Kîm-ha ke Dalai Lama he Dalai Lama 14-sṳ, miàng Tenzin Gyatso.
Chhè-chhè-hâ-ngì-sṳ

**Chhè-chhè-hâ-ngì-sṳ**(Mân-chû-ngî: , cicigar) he Chûng-koet Het-liùng-kông ke Thi-kip-sṳ.
Mesopotamia

**Mî-sok-put-tha̍t-mí-â**（ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ） he Kú Hî-lia̍p tui **Lióng hò liù-vet **ke chhṳ̂n-fû.

## 参考文献

### 引用

分類:Li̍t-sṳ́
Ngari thi-khî

**Â-lî thi-khî**（མངའ་རིས་ས་གནས་） he Chûng-koet Sî-chhông Chhṳ-chhṳ-khî ke khî.
Phu-phu-kiâng-sîm

***Phu-phu-kiâng-sîm*** (步步驚心) he Thùng-fâ (桐華) chok ke Chhîn-chhèu séu-sot.

分類:Séu-sot
Li̍p-chhûn

**Li̍p-chhûn** (立春) / **kâu-chhûn** (交春) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai yí-súi ke thèu-chhièn lâu thai-hòn ke heu-mî.
Yí-súi

**Yí-súi** (雨水) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai kiang-chhít ke thèu-chhièn lâu li̍p-chhûn ke heu-mî.
Kiang-chhít

**Kiang-chhít** (驚蟄) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai chhûn-fûn ke thèu-chhièn lâu yí-súi ke heu-mî.
Chhûn-fûn

**Chhûn-fûn** (春分) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai chhîn-mìn ke thèu-chhièn lâu kiang-chhít ke heu-mî.
Chhîn-mìn

**Chhîn-mìn** (清明) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai kuk-yí ke thèu-chhièn lâu chhûn-fûn ke heu-mî.
Heu-kiûng Chṳ̂n-ván-chhòn

**Heu-kiûng Chṳ̂n-ván-chhòn**(後宮甄嬛傳) he Chûng-koet chok-kâ Liù-liam-chṳ́ chok ke chhòng-phiên mióng-lu séu-sot. Séu-sot yî hî-kèu ke Thai Chû-chêu vì poi-kín, kóng heu-kiûng châng-téu.

分類:Séu-sot
Saga-sṳ

**Saga-sṳ **he Ngi̍t-pún Kyūshū Saga-yen ke chhin-thai sàng-sṳ.

分類:Ngi̍t-pún sàng-sṳ
Kuk-yí

**Kuk-yí** (穀雨) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai li̍p-ha ke thèu-chhièn lâu chhîn-mìn ke heu-mî.
Chit-fûn-péu

**Chit-fûn-péu**
* Yù-lî hàm-su chit-fûn-péu
* Mò-lî hàm-su chit-fûn-péu
* Sâm-kok hàm-su chit-fûn-péu
* Chṳ́-su hàm-su chit-fûn-péu
* Tui-su hàm-su chit-fûn-péu
* Fán sâm-kok hàm-su chit-fûn-péu
* Sûng-chì hàm-su chit-fûn-péu
* Fán sûng-chì hàm-su chit-fûn-péu

## Pâu-hàm <math>ax+b</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm <math>\sqrt{a+bx}</math> ke chit-fûn-péu

: \int\frac{1}{x\sqrt{a+bx}}dx=\frac{1}{\sqrt{a}}\ln\left (\frac{\sqrt{a+bx} -\sqrt{a}}{\sqrt{a+bx}+\sqrt{a}}\right )+C,a>0

## Pâu-hàm <math>x^2\pm\alpha^2</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm  <math>{ax^2+b}</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm  <math>ax^2+bx+c\qquad(a>0)</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm  <math>\sqrt{a^2+x^2}\qquad(a>0)</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm <math>\sqrt{x^2-a^2}\qquad{(x^2>a^2)}</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm <math>\sqrt{a^2-x^2} \qquad(a^2>x^2)</math> ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm <math>R=\sqrt{|a|x^2+bx+c}\qquad(a\ne0)</math> ke chit-fûn-péu
: \int\frac{dx}{R} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln\left(2\sqrt{a}R+2ax+b\right)\qquad(\mbox{for }a>0)

: \int\frac{dx}{R} = \frac{1}{\sqrt{a}}\,\operatorname{arsinh}\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad \mbox{(for }a>0\mbox{, }4ac-b^2>0\mbox{)}

: \int\frac{dx}{R} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln|2ax+b| \quad \mbox{(for }a>0\mbox{, }4ac-b^2=0\mbox{)}

: \int\frac{dx}{R} = -\frac{1}{\sqrt{-a}}\arcsin\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad \mbox{(for }a

: \int\frac{dx}{R^3} = \frac{4ax+2b}{(4ac-b^2)R}

: \int\frac{dx}{R^5} = \frac{4ax+2b}{3(4ac-b^2)R}\left(\frac{1}{R^2}+\frac{8a}{4ac-b^2}\right)

: \int\frac{dx}{R^{2n+1}} = \frac{2}{(2n-1)(4ac-b^2)}\left[\frac{2ax+b}{R^{2n-1}}+4a(n-1)\int\frac{dx}{R^{2n-1}}\right]

: \int\frac{x}{R}\;dx = \frac{R}{a}-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{R}

: \int\frac{x}{R^3}\;dx = -\frac{2bx+4c}{(4ac-b^2)R}

: \int\frac{x}{R^{2n+1}}\;dx = -\frac{1}{(2n-1)aR^{2n-1}}-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{R^{2n+1}}

: \int\frac{dx}{xR}=-\frac{1}{\sqrt{c}}\ln\left(\frac{2\sqrt{c}R+bx+2c}{x}\right)

: \int\frac{dx}{xR}=-\frac{1}{\sqrt{c}}\operatorname{arsinh}\left(\frac{bx+2c}{|x|\sqrt{4ac-b^2}}\right)

## Pâu-hàm sâm-kok hàm-su ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm fán sâm-kok hàm-su ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm chṳ́-su hàm-su ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm tui-su hàm-su ke chit-fûn-péu

## Pâu-hàm Sûng-chì hàm-su ke chit-fûn-péu

## Thin-chit-fûn
: \int_0^\frac{\pi}{2} \mbox{sin}^n x\mbox{d}x=\int_0^\frac{\pi}{2} \mbox{cos}^n x\mbox{d}x=
\begin{cases}
\frac{n-1}{n}\cdot\frac{n-3}{n-2}\cdot\ldots\cdot\frac{4}{5}\cdot\frac{2}{3}, & \mbox{if }n>1\mbox{ and }n\mbox{ is odd} \\
\frac{n-1}{n}\cdot\frac{n-3}{n-2}\cdot\ldots\cdot\frac{3}{4}\cdot\frac{1}{2}\cdot\frac{\pi}{2}, & \mbox{if }n>0\mbox{ and }n\mbox{ is even}
\end{cases}
Thûng-liàu-sṳ

**Thûng-liàu-sṳ**（Mùng-kú-ngî：-{ᠲᠦᠩᠯᠢᠶ᠋ᠣᠣ
ᠬᠣᠲᠠ}--{}-）tu yî Nui Mùng-kú.
Alxa-mèn

**Â-là-san-mèn**（Mùng-kú-ngî：ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ）he Nui Mùng-kú sî-fông.

## 参考来源
Là-phú-là-sṳ̂ pien-von

**Là-phú-là-sṳ̂ pien-von**

## 形式定义
对于所有实数*t* ≥ 0，函数*f*(*t*)的拉普拉斯变换是函数*F*(*s*)，定义为：
Pâ-lì Thi-ngi-sṳ̍p-khî

thumb|280x280px|Thi-ngi-sṳ̍p-khî
**Pâ-lì Thi-ngi-sṳ̍p-khî **tu yî Set-na̍p-hò yu-ngan, he Fap-koet Pâ-lì ke 20 chak-khî chṳ̂-yit, mien-chit 5.98km².
Hinggan-mèn

**Hîn-ôn-mèn**（Mùng-kú-ngî: ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ
ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ） tu yî Nui Mùng-kú tûng-pet-phu.

## 参考资料
Rilakkuma

**Rilakkuma **he Ngi̍t-pún San-x Yû-han Kûng-sṳ̂ yî 1996 ngièn chhut-phín ke man-fa kok-set.
Fourier Kip-sú

right|thumb|300x300px|以傅里葉級數模擬非正弦曲線的方波，經常運用於電子訊號的處理。
**Fourier Kip-sú**

## 定义
在这一节中，*s*(*x*) 表示实变量 *x* 的一个函数，且 *s* 在 [*x*0,&nbsp;*x*0&nbsp;+&nbsp;*P*] 上可积，*x*0 和&nbsp;*P* 为实数。我们将尝试用谐波关系的正弦函数的无穷和或级数来表示该区间内的 &nbsp;*s*&nbsp;。在区间外，级数以&nbsp;*P* 为周期（频率为&nbsp;1/*P*）。若 *s* 也具有该性质，则它的近似在整个实数线上有效。我们可以从有限求和（或*部分和*）开始：

s_N(x)&nbsp; 为周期为&nbsp;**P** 的周期函数。运用恒等式：
Yì-hièn

**Yì-hièn**

在直角三角形中，一个锐角的**余弦**定义为它的邻边与斜边的比值，也就是：
Li̍p-ha

**Li̍p-ha** (立夏) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai séu-mân ke thèu-chhièn lâu kuk-yí ke heu-mî.
Ha-chṳ

**Ha-chṳ** (夏至) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai séu-chhú ke thèu-chhièn lâu mông-chúng ke heu-mî.
Séu-chhú

**Séu-chhú** (小暑) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai thai-chhú ke thèu-chhièn lâu ha-chṳ ke heu-mî.
Mông-chúng

**Mông-chúng** (芒種) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai ha-chṳ ke thèu-chhièn lâu séu-mân ke heu-mî.
Chhú-chhú

**Chhú-chhú** (處暑) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai pha̍k-lu ke thèu-chhièn lâu li̍p-chhiû ke heu-mî.
Li̍p-chhiû

**Li̍p-chhiû** (立秋) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai chhú-chhú ke thèu-chhièn lâu thai-chhú ke heu-mî.
Hòn-lu

**Hòn-lu** (寒露) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai sông-kong ke thèu-chhièn lâu chhiû-fûn ke heu-mî.
Sông-kong

**Sông-kong** (霜降) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai li̍p-tûng ke thèu-chhièn lâu hòn-lu ke heu-mî.
Séu-siet

**Séu-siet** (小雪) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai thai-siet ke thèu-chhièn lâu li̍p-tûng ke heu-mî.
Séu-hòn

**Séu-hòn** (小寒) he ngi-sṳ̍p-si chiet-hì chṳ̂ yit, chhai thai-hòn ke thèu-chhièn lâu tûng-chṳ ke heu-mî.
Koet-li̍p Thòi-pet Khô-kî Thai-ho̍k

thumb|Koet-li̍p Thòi-pet Khô-kî Thai-ho̍k káu-mùn
**Koet-li̍p Thòi-pet Khô-kî Thai-ho̍k** (Yîn-vùn: National Taipei University of Technology, sok-siá he *Taipei Tech*、*NTUT* fe̍t *TIT*), chhièn he 1912 ngièn 7 ngie̍t 5 ngit Ngit-kí sṳ̀-thoi chhóng-li̍p ke mìn-chṳn-khiu̍k Ho̍k-vu-phu fu-su̍k Kûng-ngia̍p Kóng-si̍p-só. yî 1997 ngièn 8 ngie̍t 1 ngit phan-ho̍k chit-yù fèt Kau-yuk-phu khén-thin sṳ̂n-kak he "**Koet-li̍p Thòi-pet Khô-kî Thai-ho̍k**", sáng ham **Pet Khô**, **Pet Khô Thai**, **Thòi-pet Khô Thai**, muk-chhièn sat-yû kî-thien ,thien-chṳ̂, kûng-chhàng, kón-lî, sat-kie, ngìn-vùn lèu sa-fi khô-ho̍k tén-tén liuk-chak ho̍k-yen, he yit-chak ngiên-kiu-hìn ke Koet-li̍p Khô-kî Thai-ho̍k, chhai Ho̍k-su̍t lèu sṳ̍t-vu song yù chhut-set ke péu-hien, 2013 ngièn fûn sién he "Tién-fam Khô Thai".

2015 ngièn 8 ngie̍t fûn Koet-li̍p Tò-yèn Kô-kip Nùng-kûng Chṳt-ngia̍p Ho̍k-káu chhiu pin-ngi̍p ke-káu, sàng ke-káu fu-su̍k nùng-kûng.

分類:Thai-ho̍k
分類:Thòi-vân
The Simpsons

***The Simpsons*** he Matt Groening vì Mî-koet Fox Kóng-pô Kûng-sṳ̂ chhóng-chok ke yit-phu sṳ̀n-ngìn thûng-va̍k chhìn-kín hí-khia̍k. 

分類:Thien-sṳ
分類:Mî-koet
分類:Thûng-va̍k
Ngi-ngi-pat Sṳ-khien

**Ngi-ngi-pat Sṳ-khien** he Thòi-vân chhai 1947-ngièn 2-ngie̍t fat-sâng ke phìn-mìn fán-khong Chûng-fà Mìn-koet ke hí-ngi sṳ-khien. 2-ngie̍t 28-ngit, pûn Chûng-fà Mìng-koet chṳn-fú chṳ́n-ap.
Yit piên yit koet

**Yit piên yit koet** me ôn-to **yit Chûng yit Thòi**, he ngin-thin Thòi-vân lâu Chûng-koet m̀-he yit-chak koet-kâ ke chṳn-chhṳ kôn-tiám.
1783-ngièn

## Thai-sṳ
*9-ngie̍t 3-ngit —— Yîn-vòng thoi-péu lâu chhṳ̍t-mìn-thi thoi-péu yî fàm ngì soi kiûng chhiâm-thin 《1783-ngièn Pâ-lì Fò-yok》, Yîn-koet chang-sṳt sṳ̀n-ngin Mî-li-kiên Ha̍p-chung-koet sṳ̀n-li̍p.

## Chhut-se ke ngìn

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Chiet-khiang

## Fûng-siu̍k si̍p-koan
Tottori-sṳ

right|thumb|450px|Tottori-sṳ.
** Tottori-sṳ** (Ngi̍t-ngî: 鳥取市) he Ngi̍t-pún Chûng-koet Thi-fông Tottori-yen tûng-phu ke yit-ke sàng-sṳ，thùng-sṳ̀ he Tottori-yen ke Yen thâng só-chhai-thi，2005-ngièn 10-ngie̍t sṳ̂n kak sṳ̀n-vì thi̍t li sṳ. Kâi sàng-sṳ chṳ̂ sán-ngia̍p yî kûng-ngia̍p vì-chú.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kurume, Fukuoka

** Kurume-sṳ**/ **Kiú-liù-mí-sṳ** (Ngi̍t-ngî: 久留米市) he he Ngi̍t-pún Fukuoka-yen nàm-phu ke chú-yeu sàng-sṳ. 1889-ngièn 4-ngie̍t 1-ngit Ngit-pún sṳ̍t-sṳ̂ Sṳ-thín-chhûn chṳ sṳ̀, chhiòn Ngit-pún thi-yit phî sṳ̀n-li̍p ke sàng-sṳ chṳ̂-yit 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Okayama-sṳ

** Okayama-sṳ** / **Kông-sân-sṳ** (Ngit-pún-ngî: 岡山市) he vi-yî Ngit-pún Okayama-yen nàm-phu ke sàng-sṳ, he Okayama-yen ke Yen-thâng só-chhai-thi, ya-he Chṳn-lin chṳ́ -thin tû-sṳ, hâ sat yû si-ke khî (Pet-khî, Chûng-khî, Nàm-khî, Tûng-khî). Sṳ chûng-sîm yû Ngit-pún Sâm-miàng-yèn chṳ̂-yit ke heu lo̍k yèn yî-khi̍p Okayama-sàng. Kông-sân-sṳ nui yû chung-tô Thai-ho̍k, yîn-chhṳ́ ya-he yit-chho ho̍k tû.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Matsue-sṳ

** Matsue-sṳ** / **Tshiùng-kông-sṳ** (Ngit-ngî: 松江市) vi-yî Ngit-pún Shimane-yen pet-phu Shingi fù tûng-ngan, he tó Shimane yen tû, hien yû kî-mìn khiûn 20 van, ya-he chhiòn Ngit-pún ngìn-khiéu chui séu ke yen tû. 2012-ngièn 4-ngie̍t sṳ̂n kak sṳ̀n-vì thi̍t li sṳ. Chú-yeu he khî vi-yî lièn-kiet Shingi fù fò chûng hói ke thai khiâu chhôn lióng chet, ya yîn-chhṳ́ yû súi tû chṳ̂ chhṳ̂n; thùng-sṳ̀ ya yîn chhut yùn vùn-fa yì vùn-miàng. 

Thai khiâu chhôn pet chet pûn chhṳ̂n-vì khiâu pet, vì kha chó-khì khôi-fat ke sṳ khî, chhiùng Kông-sàng chit vi-yî chhṳ́; nàm chet chet chhṳ̂n-vì khiâu nàm, vì sîn ke sṳ khî, chhiùng kông chhàm chet vi-yî chhṳ́. Sṳ-nui yî yúng-yû het-pha̍k lióng-set ke ńg chhèn thiên sú kok, kô 30 mí ke chhiùng Kông-sàng vì chûng-sîm, kú sṳ̀ yen, sṳ̀n sa yî-khi̍p kok sṳ̀-thoi kú tsiak chho lo̍k chhai chhiùng kông khiu Sàng-khî, chen-thiâm liáu kú-sàng chhiùng kông ke mùi li̍t.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
1776-ngièn

## Thai-sṳ
*3-ngie̍t 9-ngit —— Â-tông Sṳ̂-me̍t fat-péu 《Koet-fu-lun》. 
*7-ngie̍t 4-ngit —— Mî-li-kiên Ha̍p-chung-koet chhai Fi-sàng fat-péu Thu̍k-li̍p Siên-ngièn, chang-sṳt siên-pu thu̍k-li̍p.

## Chhut-se ke ngìn

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Chiet-khiang

## Fûng-siu̍k si̍p-koan
Yamaguchi-sṳ

** Yamaguchi-sṳ** / **Sân-héu-sṳ** (Ngit-ngî: 山口市) he vi-tsì Ngit-pún Chûng-koet thi-fông sî-phu Yamaguchi-yen ke yit-ke sàng-sṳ, yi̍t he Yamaguchi-yen yen-thâng só-chhai-thi. Ngìn-khiéu sú vì Yamaguchi-yen nui thi-ngi tô, chhṳ yî Shimonoseki-sṳ. 
Sûi-yèn Yamaguchi-sṳ he Yamaguchi-yen yen-thâng só-chhai, vì kâi yen ke hàng-chṳn chûng-sîm, than kîn-chi fa̍t-thûng tô si̍p-chûng yî Shūnan-sṳ, Hōfu-sṳ lâu Shimonoseki-sṳ, ya sṳ̀n-vì Ngit-pún kok yen thâng só-chhai-thi chûng, séu kien ke sùn tshùi yî hàng-chṳn kî nèn vì-chú ke sàng-sṳ. Sṳ-nui sán-ngia̍p he yî kôn-kông lî-yû ngia̍p vì-chú. Muk-chhièn kâi sṳ he Ngit-pún chung-tô yen thâng chûng ngìn-khiéu thi-sâm séu ke sàng-sṳ, kiùn tô yî Shimane-yen yen thâng Matsue-sṳ lâu Tottori-yen yen thâng Tottori-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Tokushima-sṳ

** Tokushima-sṳ** (Ngit-ngî: 德島市) he Ngit-pún Shikoku tûng-pet-phu ke yit-ke sàng-sṳ, vi-yî kit yâ chhôn hò-khiéu, vì Tokushima-yen ke yen chṳn-fú só-chhai-thi. Sûi-yèn Tokushima-sṳ su̍k-yî Shikoku thi-fông, than chhṳ-kú yî-lòi, yit-chhṳ̍t lâu Kinki thi-fông vông lòi me̍t-chhiet, hien-chhai yi̍t yû Kōbe Thâm-lu Mîn-mùn Chhṳ-thûng Chhâ-tho khó chhṳ̍t-chiap vông lòi Kansai thi-fông.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Donald Trump

**Donald John Trump 도널드 트럼프** () yî Mî-koet New York Queens, he yit-chak Mî-koet sông-ngia̍p thai-hên, Thien-sṳ miàng-ngìn lâu chok-kâ. Kì he Trump si̍p-thòn Túng-sṳ-chhòng khi̍p chúng-chhài, ya-he Trump Ngu-lo̍k Kûng-sṳ̂ ke chhóng-sṳ́-ngìn, chhai chhiòn sṳ-kie kîn-yàng fòng-thi-sán, tú chhòng lâu fan-tiam. Yit-chhṳ̍t yî-lòi, Trump yîn-vì sâ-fà ke sâng-fa̍t fông-sṳt lâu chhṳ̍t-ngièn put-vúi ke sin-kak yì sâng-miàng thai-tshàu, chui-khiûn chet yù yî tâm-ngim chhṳ-kâ ke NBC sṳ̍t kin chiet muk siù "shuì he chiap-pân-ngìn" ke chú chhṳ̀ ngìn yì kiên kóng vì ngìn tî. Trump ke fu-chhîn he New York chho̍k-miàng fòng-thi-sán khôi-fat sông Frederick Trump. 

Donald Trump yî 2015-ngièn 06-ngie̍t 16-ngit chang-sṳt siên-pu kin-sién 2016-ngièn Mî-koet Chúng-thúng sién-kí ke Khiung-fò-tóng chhû-sién.
Trump si̍p-thòn

**Trump si̍p-thòn** (Yîn-ngî: The Trump Organization) he yit-kâ Chúng-phu vi-yî Trump Thai-hà chhai New York Manhattan ke Mî-koet yû-han chit-ngim khî-ngia̍p si̍p-thòn. Donald Trump kûng-chok liáu kì Fu-chhîn ke kûng-sṳ̂, Elizabeth Trump lâu yì chṳ́, chhai chhut-sit Mî-koet Pennsylvania Thai-ho̍k Vok-tun-sông ho̍k-yen, pin yî 1968-ngièn chang-sṳt kâ mèn kâi Kûng-sṳ̂. 1971-ngièn kì tet-to Kûng-sṳ̂ ke khúng-chṳ khièn, kói-miàng vì chhôn phú si̍p-thòn, chhai fòng thi sán khôi-fat, thèu chṳ̂, kîn ki, siau-tshiû fò sṳ-chhòng yàng siau, vu̍t ngia̍p kón-lî khièn yit. Kâi Kûng-sṳ̂ yúng-yû kîn-yàng, thèu chṳ̂, pin fat-chán chhu tshe̍t thi sán, chiú-tiam, thu ká chhûn, chhu tshe̍t thai lèu, yî-khi̍p m̀-thùng koet-kâ ke kô ngì fû khiù chhòng, yî-khi̍p yúng-yû kí sṳ̍p van phìn-fông Yîn chhak, chhai New York Sṳ màn hâ tun ke Vòng-kîm fòng thi sán. Kâi chû-chṳt ya-yû chhôn phú ngu-lo̍k Kûng-sṳ̂, khì yúng-yû ke chhôn phú thai hi lîn, chhôn phú kóng-chhòng fò chhôn phú ma thèu tú chhòng chhai Thai-sî-yòng sàng, New Jersey ke kú fun.
Elmo

縮圖|Elmo from Sesame Street.gif
**Elmo** chang-ngi chhiet thi yi chok-chan thai-chan liuk phu Sesame Street.
Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** (Yîn-ngî: Benjamin Franklin, Hon-ngî yîm-yi̍t: Fu-làn-khiet-lìm *弗蘭克林*, ), chhut-sâng yî Mî-koet Massachusetts ke Boston, he Mî-koet chho̍k-miàng Chṳn-chhṳ-kâ, Khô-ho̍k-kâ, thùng-sṳ̀ yi̍t he chhut-pán sông, yin-chho sông, ki chá, chok-kâ, chhṳ̀ -san-kâ; kiên he khiet chhut ke ngoi-kâu-kâ khi̍p Fat-mìn-kâ. Kì he Mî-koet kiet-miang sṳ̀ chhùng-yeu ke Liâng-thô-ngìn chṳ̂-yit, chhâm-lâu liáu tô-hong chhùng-yeu vùn-khien ke chhó nyí, pin chên chhut-ngim Mî-koet chu Fap-koet thai-sṳ́, sṳ̀n-kûng chhí-tet Fap-koet kî-chhṳ̀ Mî-koet thu̍k-li̍p. Franklin chên-kîn chin-hàng tô-hong kôan-yî thien ke sṳ̍t-ngiam, pin-chhiâ fat-mìn liáu phit lùi chṳ̂m. Kì hàn fat-mìn liáu sûng chhèu-tiám ngién kiang, kwái hài tén-tén. Franklin he khiung chi fi ke sṳ̀n-yèn, pûn sién-vì Yîn-koet fòng kâ ho̍k-fi yen sṳ. Kì yi̍t he Mî-koet sú-vi yù chṳn khiu̍k chhòng.
Thai-sṳ́

**Thai-sṳ́** (ambassador), he Yit-koet Ngièn-sú hiong chu chhai koet Ngièn-sú phai khién ke tén-kip chui-kô ke ngoi-kâu thoi-péu, chhai chu chhai koet yû thoi-péu pún koet koet-kâ Ngièn-sú lâu chṳn-fú hiong chu chhai koet péu-tha̍t yi-kien fe̍t-chá thùng chu chhai koet tha̍t sṳ̀n hia̍p-ngi ke chhiòn khièn, hióng yû vàn-chhiòn ke ngoi-kâu thi̍t khièn lâu  ngoi-kâu hot miên khièn, khì só hióng lî nyì ya kha khì-thâ ngoi-kâu thoi-péu vì kô.
Lausanne

**Lausanne** (Fap-ngî: Lausanne, Koet-chi Yîm-phiêu: [loˈzan]) he Sui-sṳ Fap-ngî-khî sàng-sṳ, vi-yî Léman-fù (Fap-ngî: Lac Léman) pet-ngan, lâu Fap-koet sàng-sṳ Évian-les-Bains siông-mong, pet-mien he Jura Sân-mak. Lausanne vi-yî Genève tûng-pet yok 50 kûng-lî chhú. Kì he Sui-sṳ Lièn-pâng vok chû lâu Lausanne-khî Sú-fú, thùng-sṳ̀ ya-he thai Lausanne Tû-fi-khî ke fu̍t-sîm sàng-sṳ, he Sui-sṳ ke thi-ńg thai sàng-sṳ. Lausanne lâu lìn khiûn ke Genève yit-ngióng, he hí-tô chho̍k-miàng ke Koet-chi chû-chṳt li-yì Koet-chi o ve fi tén ke Chúng-phu só-chhai-thi, yîn-chhṳ́ ya pûn chhṳ̂n-vì “Olympic sú-tû ”. Lausanne kin-nui ke Lausanne kón-lî ho̍k-yen yi̍t he sṳ-kie yit liù ke chho̍k-miàng ho̍k-fú lâu ngièn-kiu kî-kèu. Lausanne ya vi-yî Sui-sṳ yòng chiú khî ke chûng-sîm vi-tsì. Nang-ngoi, vi-yî Lausanne ke Lausanne Lièn-pâng Lî-kûng ho̍k-yen he Sui-sṳ lióng só Lièn-pâng Lî-kûng ho̍k-yen chṳ̂-yit.
Pennsylvania Thai-ho̍k

**Pîn-sip-fap-nì-â Thai-ho̍k** (Yîn-ngî: University of Pennsylvania), vi-yî Mî-koet Pîn-sip-fap-nì-â-chû ke Fi-sàng, he yit-só chho̍k-miàng ke sṳ̂ li̍p ngièn-kiu hîn Thai-ho̍k, pat só sòng chhûn thèn mèn káu chṳ̂-yit. Ho̍k-káu chhóng-kien yî 1740-ngièn, he Mî-koet thi-si kú-ló ke Kô-tén kau-yuk kî-kèu, ya-he Mî-koet thi-yit só chhiùng sṳ Khô-ho̍k kî-su̍t fò Ngìn-vùn kau-yuk ke hien-thoi kô-tén ho̍k-káu. Mî-koet 《Thu̍k-li̍p siên-ngièn》 ke 9 vi chhiâm sṳ chá fò 《Mî-koet Hièn-fap》 ke 11 vi chhiâm sṳ chá fò kâi káu yû-kôan. Pún-khiet-mìn Fu-làn-khiet-lìm he ho̍k-káu ke chhóng-kien ngìn. 

Pîn-sip-fap-nì-â Thai-ho̍k chhai ngi-su̍t, Ngìn-vùn, Sa-fi Khô-ho̍k, sông-ho̍k, kien-chuk lâu Kûng-chhàng kau-yuk sông chhú-yî liâng-siên thi-vi, khì-chûng yû vì tî-miàng ke ho̍k-khô he sông-ngia̍p ho̍k, Fap-ho̍k lâu Yî-ho̍k. Ho̍k-káu yúng-yû yok 4,500 miàng Kau-su, khiûn 10,000 miàng chhiòn ngit chṳ Thai-ho̍k sâng lâu 10,000 tô miàng ngièn-kiu sâng. 2006-ngièn ho̍k-káu fe̍t-tet ke khô-ngièn kîn fi tha̍t-to 6 chhiên 6 pak tô van Mî-ngièn, chhiùng sṳ ngièn-kiu ke ngìn-yèn pâu-koat yok 4,200 miàng kau chṳt kûng, 870 miàng Pok-sṳ heu, 3,800 miàng ngièn-kiu sâng lâu 5,400 tô miàng kî-su̍t ngìn-yèn. Thùng-sṳ̀, ho̍k-káu mî-ngièn ke kien sat thèu-ngi̍p tha̍t-to 4 yi Mî-ngièn yî-sông, chhai sòng chhûn thèn mèn káu chûng miàng lie̍t chhièn màu. 
Pîn-sip-fap-nì-â Thai-ho̍k hàn-he Mî-koet Thai-ho̍k lièn-ha̍p fi ke 14 só chhóng-sṳ́ káu chṳ̂-yit.
Buzen, Fukuoka

** ** he vi Ngit-pún Fukuoka-yen ke yit-ke sàng-sṳ, chúng mien-chit 111.17 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 26,100 ngìn (2014-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Ngoi-kâu

**Ngoi-kâu** (Diplomacy) he yit-ke koet-kâ, sàng-sṳ fe̍t chû-chṳt tén chhai Koet-chi kôan-he sông ke fa̍t-thûng, khì muk-tit chhai yî kien-li̍p nèn-kèu mân-chiuk pí-chhṳ́ sî-khiù ke kôan-he. Yì fu phai sṳ́ chiet, chin-hàng thàm-phan, fi-thàm. Yit-pân lòi-kóng ngoi-kâu he koet-kâ chṳ̂-kiên thûng-ko ngoi-kâu kôn-chhiu fò-phìn, vùn-fa, kîn-chi, mo-yi fe̍t chan-châng tén mun-thì chin-hàng hia̍p-sông ke ko-chhàng thí-hì. Yit-pân lòi-kóng Koet-chi thiàu-yok sú-siên he yù ngoi-kâu-kôn hia̍p-sông yì sṳ̀n, yèn-heu yù koet-kâ ke Chṳn-chhṳ-kâ phî-chún chhiâm-shù sâng háu ke. Koet-kâ, Koet-chi kiên ke ngoi-kâu vì pâng kâu fe̍t koet kâu, sàng-sṳ, sàng chi kiên ke ngoi-kâu vì yû-hó sàng-sṳ.
Tûng-kîn-tû

he Ngit-pún yit-ke thi-fông Hàng-chṳn-khî, lâu tho, fú, yen thùng su̍k thi-yit kip Hàng-chṳn-khî va̍k. Hot-khî pâu-hàm Tûng-kîn-tû khî phu, tô mô thi-fông, yî theu Khiùn-tó, séu lip ngièn Khiùn-tó tén thi-khî; khì-chûng, Tûng-kîn-tû khî phu vì Ngit-pún tûng-ông chṳn-fú só-chhai-thi, nái Ngit-pún ke chṳn-chhṳ, kîn-chi lâu vùn-fa chûng khi. Tûng-kîn-tû thùng-sṳ̀ ya nông koat liáu Ngit-pún chui nàm-tôn (chhûng chṳ̂ tiâu tó) lâu chui tûng tôn (nàm tiâu tó) tén kí ke thi-lî khi̍t tiám. Chhiòn-kin mien-chit yok 2188 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1339 van, he Ngit-pún kok tû tho fú yen chûng chui-tô ke, ngìn-khiéu Me̍t-thu yi̍t vì Ngit-pún chui-kô.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Pó-fu Chhong-khóng

Vu̍t-chúng ke **Pó-fu Chhong-khóng** (Conservation Status) he chṳ́ vu̍t-chúng ki-sa sâng-chhùn ke khó-nèn-sin. Hó-tô yîn-su tû khó-nèn yáng-hióng vu̍t-chúng ke pó-fu chhong-khóng: put-kiùn-kiùn he Kién-tân ke sâng-chhùn sú-liòng, yì he cháng-ke chúng khiùn sùi sṳ̀-kiên ke chen-chhòng fe̍t kám-séu, vi yông sṳ̀n-kûng sut, yí-tî ke vî-hia̍p tén-tén. 
Sṳ-kie sông chui tî-miàng ke vu̍t-chúng pó-fu chhong-khóng ke miàng-liu̍k he sṳ-kie chhṳ-yèn pó-fu lièn-mèn phîn-ngùi vu̍t-chúng fùng-set miàng-liu̍k, khì-chûng pâu-koat sâng-chhùn su-to vî-hia̍p fe̍t siông-sin he chhai Kûng-ngièn 1500-ngièn yî-heu chhie̍t-me̍t ke vu̍t-chúng. Chhṳ́-ngoi hàn chhùn-chhai hó-tô Chôn-ngia̍p sin ke lie̍t-péu.
Chhie̍t-chúng

**Chhie̍t-chúng** (絕種) fe̍t chhṳ̂n ** Me̍t-chúng** (滅種， Yîn-ngî: Extinction) chhai Sâng-vu̍t-ho̍k lâu Sâng-thai-ho̍k chûng he chṳ́ yit-chak fe̍t yit-chhu̍k vu̍t-chúng ke sêu-sṳt. Chhie̍t-chúng ke shùn-kiên thûng-sòng pûn ngin-vì he kâi vu̍t-chúng chui-heu yit-ke ke-thí ke sí-mòng, mò chṳ́ -sûn heu-thoi. 
Chhai yû-sin fàn-chhṳ̍t ke vu̍t-chúng chûng, tông yit-ke vu̍t-chúng chṳ́-yû yit-ke-thí, fe̍t-chá chṳ́-yû yit-ke sin-phe̍t ke ke-thí, nâ mak liá-ke vu̍t-chúng ke me̍t-chúng he put-khó phit-miên ke. 
Chhai thi-chṳt sṳ̀-thoi, chhie̍t-chúng he yit-ke sṳ̂ khûng kien koan ke sṳ-khien, vu̍t-chúng thûng-ko vu̍t-chúng ke hìn-sṳ̀n yì chhut-hien, thûng-ko me̍t-chúng yì sêu sṳt. Vu̍t-chúng me̍t-chhie̍t chhai chó-khì pin m̀-he yit-ke pûn phú-phiên chiap-su ke khói-ngiam. 
Muk-chhièn, hí-tô fàn-kin chû-chṳt lâu chṳn-fú tâm sîm yù ngìn-lui ke kòn sia̍p thô-chṳ ke vu̍t-chúng ke chhie̍t-chúng. Khó-nèn ke me̍t-chúng ke ngièn-yîn pâu-koat vû ngiam, tshi-sit-thi ke pho-fái, sîn ke pú-sṳ̍t-chá ke yín ngi̍p. Phîn lìm chhie̍t-chúng ke vu̍t-chúng he chṳ́ chhùn-chhai me̍t chhie̍t ngùi hiám ke vu̍t-chúng. Yâ ngoi Me̍t-chúng he yung-yî mèu-shu̍t yí-kîn mò yâ-sâng chhong-thai ke ke-thí, chṳ́-yû ngìn-lui khiên yông ke-thí ke vu̍t-chúng ke su̍t-ngî. Chhie̍t-chúng
Tò-tò tiâu

**Tò-tò tiâu** fe̍t chok **Thu-thu tiâu** (Là-tên Ho̍k-miàng: Raphus cucullatus), he chhai Mâ-tha̍t-kâ-sṳ̂-kâ-tó tûng-chet ke Mô-lî-khiù-sṳ̂ tó-sông yit-chúng ke put fi-fî ke tiâu. Tò-tò tiâu yû vì-chhòn siông-kôan-lièn ke he Rodrigues Tò-tò tiâu, ya yi̍t me̍t chhie̍t, lâu Tò-tò tiâu yû chho̍k siông-khiûn kôan-he ke hien sâng chúng vì Nì-khô-pâ Kap-chṳ́ (Nicobar pigeon). Chên-kîn chho-ngu thi ngin-vì pha̍k-set ke Tò-tò tiâu chhùn-chhai yî Liù-nì-vong tó-sông. 
Liá-chúng tiâu chhai 1505-ngièn pûn ngìn-lui fat-hien heu, kiùn-kiùn 200-ngièn ke sṳ̀-kiên lî, phien yù yî ngìn-lui ke pú-sat lâu ngìn-lui fa̍t-thûng ke yáng-hióng, thai-liòng kám-séu. Yok chhai 1660-ngièn thoi chhièn heu, chha̍t tái Chhie̍t-chúng‎. Kì he ngìn-lui Li̍t-sṳ́ sông thi-yit-ke pûn ki-liu̍k hâ-lòi, yîn ngìn-lui fa̍t-thûng yì chhie̍t-chúng ke sâng-vu̍t, he chhù khiúng liùng chṳ̂-ngoi chui chho̍k-miàng ke yí Chhie̍t-chúng thûng-vu̍t chṳ̂-yit.
Sâng-thai-ho̍k

** Sâng-thai-ho̍k** (Tet-ngî: Ökologie), he Tet-koet Sâng-vu̍t ho̍k-kâ Ernst Haeckel yî 1866-ngièn thin-ngi ke yit-ke khói-ngiam: sâng-thai-ho̍k he ngièn-kiu sâng-vu̍t-thí lâu khì chû-vì fàn-kin siông-fu kôan-he ke Khô-ho̍k. Tet-ngî Ökologie (chui-chhû: Oecologie) he yù Hî-lia̍p-ngî chhṳ̀-lùi Οικοθ (kâ) lâu Λογοθ (ho̍k-khô) chû-sṳ̀n ke, yi-sṳ̂ he “ngièn-kiu kî-chhu-chhai thùng-yit chhṳ-yèn fàn-kin chûng ke thûng-vu̍t (Lebewesen) ke ho̍k-khô”, muk-chhièn yí-kîn fat-chán vì “ngièn-kiu sâng-vu̍t lâu khì fàn-kin chṳ̂-kiên ke siông fu kôan-he ke Khô-ho̍k”. Fàn-kin pâu-koat sâng-vu̍t fàn-kin lâu fî sâng-vu̍t fàn-kin, sâng-vu̍t fàn-kin he chṳ́ sâng-vu̍t vu̍t-chúng chṳ̂-kiên lâu vu̍t-chúng nui-phu kok-ke thí-chṳ̂ kiên ke kôan-he, fî sâng-vu̍t fàn-kin pâu-koat chhṳ-yèn fàn-kin: thú-yòng, ngâm-sa̍k, súi, khûng-hì, vûn-thu, sṳp-thu tén. 
chhai 1935-ngièn Yîn-koet ke Tansley thì-chhut liáu sâng-thai hì-thúng ke khói-ngiam chṳ̂-heu, Mî-koet ke ngièn-khiâng Ho̍k-chá Lindeman chhai tui Mondota fù sâng-thai hì-thúng siòng-se kháu chhat chṳ̂-heu thì-chhut liáu sâng-thai kîm sṳ thap nèn-liòng Chón-von ke “ sṳ̍p-fûn chṳ̂-yit-thin li̍t ”, ya chhiu-he thùng yit-thiàu sṳ̍t-vu̍t lièn sông kok yàng-yông kip chṳ̂-kiên nèn-liòng ke chón fa háu sut phìn-kiûn thai-yok vì 10％ chó-yu.
Ernst Haeckel

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel**, 1834-ngièn 2-ngie̍t 16-ngit －1919-ngièn 8-ngie̍t 9-ngit) sâng yî Pô-tshṳ-thán tsut yî yâ nâ, Tet-koet Sâng-vu̍t ho̍k-kâ, Pok-vu̍t ho̍k-kâ, Chet-ho̍k-kâ, Ngi-su̍t-kâ, thùng-sṳ̀ ya-he Yî-sâng, Kau-su. Haeckel chiông Charles Darwin ke Chin-fa-lun yín-ngi̍p Tet-koet pin chhai chhṳ́ kî-chhú sông ki-sa vàn-san liáu ngìn-lui ke Chin-fa-lun lî-lun.
Sâng-vu̍t Ho̍k-kâ

**Sâng-vu̍t Ho̍k-kâ ** (Biologist) fe̍t **Sâng-vu̍t Khô-ho̍k-kâ**, he vông-vông chhai kì-têu ke fàn-kin poi-kín hâ ngièn-kiu sâng-vu̍t-thí ke Khô-ho̍k-kâ. Chhiùng-sṳ kî-chhú ngièn-kiu ke sòng-sṳ Sâng-vu̍t ho̍k-kâ thâm-sok lâu chin-yit-phu kié-sṳt sot sâng-vu̍t chhṳ-lî yun-chok ke kî-pún kî-chṳ. Chhiùng sṳ yin-yung ngièn-kiu sṳ-thù khôi-fat fe̍t kói-chin kiên khí thí ke liù chhàng lâu lî-kié, yì yî yo̍k, Kûng-ngia̍p khi̍p Nùng-ngia̍p liâng-vet ke Sâng-vu̍t ho̍k-kâ.
Chṳ̂n-fu̍t

**Chṳ̂n-fu̍t Sâng-vu̍t** (真核生物, Eukaryote) he khì se-pâu khí-yû se-pâu-fu̍t ke Tân-se-pâu Sâng-vu̍t lâu Tô-se-pâu Sâng-vu̍t ke chúng-chhṳ̂n, kì pâu-koat só-yû thûng-vu̍t, chhṳ̍t-vu̍t, chṳ̂n-khiûn lâu khì-thâ khí-yû yù mo̍k pâu kwó chho̍k ke fu̍k-chha̍p â-se-pâu kiet-kèu ke sâng-vu̍t. 
Chṳ̂n-fu̍t Sâng-vu̍t lâu Ngièn-fu̍t Sâng-vu̍t ke kîn-pún-sin khî-phe̍t he chhièn-chá ke se-pâu nui-hàm yû se-pâu-fu̍t, yîn-chhṳ́ yî Chṳ̂n-fu̍t lòi miang-miàng liá yit-lui se-pâu. Hí-tô Chṳ̂n-fu̍t se-pâu chûng hàn hàm yû khì-thâ se-pâu hi, yì lia̍p sien thí, ya̍p liu̍k thí, kô ngì kî thí tén. 
Yù yî khí-yû se-pâu fu̍t, yîn-chhṳ́ Chṳ̂n-fu̍t se-pâu ke se-pâu fûn-lie̍t ko-chhàng lâu mò se-pâu fu̍t ke ngièn fu̍t sâng-vu̍t ya thai put siông-thùng. 
Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t chhai chin fa sông he tân-ngièn sin ke, tû su̍k-yî sâm vet hì-thúng chûng ke Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t vet, nang-ngoi lióng-ke vet vì thùng su̍k-yî ngièn fu̍t sâng-vu̍t ke se khiûn lâu kú khiûn. Than yù yî Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t lâu kú khiûn chhai yit-sia sâng fa sin-chṳt fò kî yîn siông-kôan sin sông khí-yû yit-thin siông-sṳ sin, yîn-chhṳ́ yû sṳ̀ ya chiông liá lióng-chá khiung-thùng kûi yî Neomura yên-fa kî. 
Khô-ho̍k-kâ siông-sin, chhiùng kî yîn chṳn kí lòi-khon, Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t he se khiûn lâu kú khiûn ke kî yîn yùng-ha̍p thí, kì he mêu-chúng kú khiûn lâu se khiûn khiung sâng, yi chúng kiet-ha̍p ke sán-vu̍t.
Se-pâu-fu̍t

**Se-pâu-fu̍t** (Yîn-ngî: Cell Nucleus; Là-tên-ngî: Nucleus) he chhùn-chhai yî Chṳ̂n-fu̍t se-pâu chûng ke fûng-pit sṳt mo̍k chhong pâu hi, nui-phu hàm yû se-pâu chûng thai-tô-sú ke vì-chhòn vu̍t-chṳt, ya chhiu-he DNA. Liá-têu DNA lâu tô-chúng Thàn-pha̍k-chṳt, yì Chû-chṳt Thàn-pha̍k fu̍k ha̍p hìn-sṳ̀n Ngiam-set-chṳt. Yì Ngiam-set-chṳt chhai se-pâu fûn-lie̍t sṳ̀, fi nùng suk hìn-sṳ̀n Ngiam-set-thí, khì-chûng só hàm ke só-yû kî yîn ha̍p-chhṳ̂n vì Fu̍t-kî Yîn-chû. Se-pâu-fu̍t ke chok-yung, he vì-chhṳ̀ kî yîn ke vàn-cháng sin, pin chia yù thiàu chiet kî yîn péu-hien lòi yáng-hióng se-pâu fa̍t-thûng. 
Se-pâu fu̍t ke chú-yeu kèu-chho vì fu̍t mo̍k, he yit-chúng chiông se-pâu fu̍t vàn-chhiòn pâu-fu̍k ke sûng chhèn mo̍k, khó sṳ́ mo̍k nui vu̍t-chṳt lâu se-pâu chṳt, yî-khi̍p khí-yû se-pâu kut-ka kûng-nèn ke mióng chhong kiet-kèu fu̍t siàm chhèn fûn-kak-khôi lòi. Yù yî tô-sú Fûn-chṳ́ mò-fap chhṳ̍t-chiap chhôn théu fu̍t mo̍k, yîn-chhṳ́ sî-yeu fu̍t khûng chok-vì vu̍t-chṳt ke chin chhut Thûng-tho. Liá-têu khûng thung khó ngiong séu Fûn-chṳ́ lâu lì chṳ́ Chhṳ-yù thûng théu; yì yì Thàn-pha̍k-chṳt pân kha thai ke Fûn-chṳ́, chet sî-yeu hî tai thàn pha̍k ke pông-chhu chhòi-nèn thûng-ko. Fu̍t yun-sû he se-pâu chûng chui chhùng-yeu ke kûng-nèn; kî yîn péu-hien lâu ngiam set thí ke pó-chhùn, kai yû lai yî fu̍t khûng sông só chin-hàng ke sû sung chok-yung. 
Se-pâu fu̍t nui put hàm yû ngim-hò khì-thâ mo̍k chhong ke kiet-kèu, than ya pin fî vàn-chhiòn kiûn yûn, khì-chûng chhùn-chhai hí-tô yù thi̍t-sû Thàn-pha̍k-chṳt, RNA yî-khi̍p DNA só fu̍k ha̍p yì sṳ̀n ke chhṳ fu̍t thí. Yì khì-chûng su lî-kié chui théu chha̍t ke he fu̍t yìn, chhṳ́ kiet-kèu chú-yeu chhâm-lâu fu̍t thòng thí ke chû-sṳ̀n. Fu̍t thòng thí chhai fu̍t yìn chûng sán chhut chṳ̂-heu, fi chin-ngi̍p se-pâu chṳt chin-hàng mRNA ke chón yi̍t.
Thàn-pha̍k-chṳt

**Thàn-pha̍k-chṳt** (蛋白質, Protein) he yit-chúng yù Ôn-kî-sôn Fûn-chṳ́ chû-sṳ̀n ke Yû-kî Fa-ha̍p-vu̍t. Ôn-kî-sôn Fûn-chṳ́ chhṳ̀n sien-sin phài-lie̍t, siông-lìn Ôn-kî-sôn chhàn-kî ke sò kî lâu Ôn-kî thûng-ko thai khèn lièn-chiap chhai khiung-ha. Thàn-pha̍k-chṳt ke Ôn-kî-sôn sì-lie̍t he yù tui yin kî yîn só phiên ma. Chhù-liáu Vì-chhòn Me̍t-ma só phiên ma ke 20 chúng “ phiêu-chún ” Ôn-kî-sôn, chhai Thàn-pha̍k-chṳt chûng, mêu-sia Ôn-kî-sôn chhàn kî hàn cho-tet pûn fân-yi̍t heu siû-sṳ yì fat-sâng Fa-ho̍k kiet-kèu ke pien-fa, chhiùng yì tui Thàn-pha̍k-chṳt chin-hàng kit fa̍t fe̍t thiàu-khúng. Tô-ke Thàn-pha̍k-chṳt cho-tet khiung-ha, vông-vông he thûng-ko kiet-ha̍p chhai khiung-ha hìn-sṳ̀n vún thin ke Thàn-pha̍k-chṳt fu̍k ha̍p vu̍t, fat-fî mêu yit thi̍t-thin kûng-nèn. 
Lâu khì-thâ sâng-vu̍t thai Fûn-chṳ́ (yì tô thòng fò fu̍t-sôn) yit-ngióng, Thàn-pha̍k-chṳt he Thi-khiù sông sâng-vu̍t-thí chûng ke pit-yeu chû-sṳ̀n sṳ̀n-fûn, chhâm-lâu liáu se-pâu sâng-miang fa̍t-thûng ke mî yit-ke chin chhàng. Môi he chui sòng-kien ke yit-lui Thàn-pha̍k-chṳt, kì-têu chhûi fa Sâng-vu̍t Fa-ho̍k fán-yin, yû-khì tui yî sâng-vu̍t-thí ke thoi chhia chṳ kôan chhùng-yeu. Chhù-liáu môi chṳ̂-ngoi, hàn-yû hí-tô kiet-kèu sin fe̍t kî hài sin Thàn-pha̍k-chṳt, yì ki ngiuk chûng ke ki thûng thàn pha̍k lâu ki khiù thàn pha̍k, yî-khi̍p se-pâu kut-ka chûng ke mì kón thàn pha̍k (chhâm-lâu hìn-sṳ̀n se-pâu nui ke kî-chhang mióng-lok yî vì-chhṳ̀ se-pâu ngoi hìn). Nang-ngoi yit-sia Thàn-pha̍k-chṳt chet chhâm-lâu se-pâu Sin-ho chhòn thô, miên yi̍t fán-yin, se-pâu nyâm fu fò se-pâu chû-khì thiàu-khúng tén. Thùng-sṳ̀, Thàn-pha̍k-chṳt ya-he thûng-vu̍t yím-sṳ̍t chûng pit sî ke yàng-yông vu̍t-chṳt, liá-he yîn-vì thûng-vu̍t chhṳ-sṳ̂n mò-fap ha̍p-sṳ̀n só-yû ôn kî sôn, thûng-vu̍t sî-yeu fò pit-sî chhiùng sṳ̍t-vu̍t chûng fe̍t chhí pit sî Ôn-kî-sôn. Thûng-ko sêu fa ko-chhàng chiông Thàn-pha̍k-chṳt kong kié vì Chhṳ-yù ôn kî sôn, thûng-vu̍t chhiu cho-tet chiông kì-têu yung-yî chhṳ-sṳ̂n ke thoi chhia.
Ôn-kî-sôn

** Ôn-kî-sôn ** (氨基酸, Fap-vùn: **Acide aminé**, Tet-vùn: **Aminosäure**, Yîn-vùn: **Amino acid**) he sâng-vu̍t-ho̍k sông chhùng-yeu ke Yû-kî Fa-ha̍p-vu̍t, kì he yù Ot (-NH2) l Sò-sôn (-COOH) ke kôn nèn thòn chû-sṳ̀n ke, yî-khi̍p yit-ke chet lièn lièn to mî yit-ke ôn kî sôn. ôn kî sôn he kèu-sṳ̀n Thàn-pha̍k-chṳt ke kî-pún tân-vi, fù yi Thàn-pha̍k-chṳt thi̍t-thin ke Fûn-chṳ́ kiet-kèu hìn-thai, sṳ́ kì-ke Fûn-chṳ́ khí-yû sâng fa fa̍t sin. Thàn-pha̍k-chṳt he sâng-vu̍t-thí nui chhùng-yeu ke fa̍t sin Fûn-chṳ́, pâu-koat chhûi fa sîn chhṳ̀n thoi chhia ke môi (yu chhṳ̂n “ kau su ”). 

M̀-thùng ke ôn kî sôn thot súi suk ha̍p hìn-sṳ̀n thai (Thàn-pha̍k-chṳt ke ngièn-sṳ́ phién thon), he Thàn-pha̍k-chṳt sâng sṳ̀n ke chhièn thí.
Yû-kî Fa-ha̍p-vu̍t

**Yû-kî Fa-ha̍p-vu̍t** (有機化合物, ) kién-chhṳ̂n “** Yû-kî-vu̍t **”. Hàm thàn Fa-ha̍p-vu̍t he Yit-yòng Fa-thàn, Ngi-yòng Fa-thàn, Thàn-sôn, Thàn-sôn-yàm, Kîm-su̍k Thàn-fa-vu̍t, Chhiâng-fa-vu̍t, Thàn-fa-kwûi tén chhù ngoi fe̍t Thàn-khîn fa ha̍p vu̍t khi̍p-khì yén sâng-vu̍t ke chúng-chhṳ̂n. Yû-kî Fa-ha̍p-vu̍t he sâng-miang sán-sâng ke vu̍t-chṳt kî-chhú.
Yit-yòng Fa-thàn

** Yit-yòng Fa-thàn** (一氧化碳, Carbon Monoxide), Fûn-chṳ́-sṳt CO, he mò set, mò tshiù, mò mi, khia̍k thu̍k ke Mò-kî Fa-ha̍p-vu̍t Hì-thí, pí khûng-hì lio̍k khiâng. Chhai súi chûng ke yùng-kié-thu sṳm tâi, than yi yùng yî ôn súi. Khûng-hì fun-ha̍p pau cha Khi̍t-han vì 12.5%～74%. Yit Yòng-fa thàn he hàm thàn vu̍t-chṳt put vàn-chhiòn yên sêu ke sán-vu̍t. Ya cho-tet chok-vì yên liau sṳ́-yung, mòi fò súi chhai kô vûn hâ cho-tet sâng sṳ̀n súi mòi hì (Yit-yòng Fa-thàn lâu khîn hì ke fun-ha̍p vu̍t). Yû-têu hien-thoi kî-su̍t, yì lien thiet, hàn-he fi sán-sâng fu sán-phín ke yit Yòng-fa thàn. Yit Yòng-fa thàn he khó yung chok sṳ̂n-thí chhṳ-yèn thiàu chiet yàm tsin fán-yin ke sâm-chúng Hì-thí chṳ̂-yit (khì-thâ lióng-chúng he Yit-yòng Fa-thàn lâu liû fa khîn). 
Yù yî yit Yòng-fa thàn lâu thí nui Hiet-fùng thàn-pha̍k ke chhîn fò li̍t pí yòng lâu hiet fùng thàn pha̍k ke chhîn fò li̍t thai 200－300 phi, yì thàn yòng hiet fùng thàn pha̍k kha yòng ha̍p hiet fùng thàn pha̍k ke kié lì suk-thu man 3600 phi, tông yit Yòng-fa thàn nùng thu chhai khûng-hì chûng tha̍t-to 35ppm, chhiu-fi tui ngìn thí sán-sâng sún hoi, fi chho-sṳ̀n Yit-yòng Fa-thàn chûng-thu̍k (yu chhṳ̂n mòi hì chûng thu̍k). 
Sûi-yèn yit Yòng-fa thàn yû thu̍k, than thûng-vu̍tthoi chhia yi̍t fi sán-sâng séu liòng yit Yòng-fa thàn, pin ngin-vì yû yit-sia chang-sòng ke sâng lî kûng-nèn.
Phîn-ngùi vu̍t-chúng

**Phîn-ngùi vu̍t-chúng** () he yit-chúng pó-fu chhong-khóng, he chṳ́ vu̍t-chúng yù yî làm-pú, tho-lia̍p, fàn-kin pho-fái, sú-liòng hî séu, tshi thi ha̍p tsak tén chúng chúng ngièn-yîn yì thô-chṳ khì yâ-sâng chúng khiùn chhai put kiú ke chiông lòi mien-lìm chhie̍t me̍t ke kî sut hàn-kô. Yit-ke kôan khèn vu̍t-chúng ke me̍t chhie̍t khó-nèn pho-fái tông-thi ke sṳ̍t-vu̍t lièn, chho-sṳ̀n sâng-thai hì ke put vún thin, pin khó-nèn chui-chûng thô-chṳ cháng-ke sâng-thai hì-thúng ke pen kié.
Chit-sok thung-vu̍t

** Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn ** (脊索動物門, Chordate) he Thûng-vu̍t-kie chui kô-tén ke mùn. Thûng-vu̍t poi chet yû yit-thiàu tsit sok, fûn-vì sâm-ke Â-mùn, khì-chûng mî sok thûng-vu̍t Â-mùn lâu thèu sok thûng-vu̍t Â-mùn cho-tet ha̍p-chhṳ̂n-vì “ ngièn sok thûng-vu̍t ”. Kì-têu khiung-thùng thi̍t-chṳ̂n pâu-koat: chhai sâng-fa̍t sṳ́ chûng ke mêu ke kiê-thon khí-yû Tsit-sok, chûng khûng ke poi sṳ̀n-kîn kón, Yen-soi-lie̍t yî-khi̍p kong heu mî. 
Séu-sú Ho̍k-chá thì-chhut chiông Pan-sok thûng-vu̍t-mùn ya tsì yî Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn hâ, pin miang-miàng vì khiéu sok thûng-vu̍t â mùn. 

Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn *Chordata* cho-tet fûn-vì sâm-ke â mùn: mî sok thûng-vu̍t â mùn, thèu sok thûng-vu̍t â mùn fò Tsit-tshûi thûng-vu̍t â mùn. Mî sok thûng-vu̍t yu-chhùng khì khí-yû tsit sok fò sṳ̀n-kîn sok, than chhai sṳ̀n thí sêu sṳt. Thèu sok thûng-vu̍t chûng sâng pó-liù tsit sok fò sṳ̀n-kîn sok, than mò tsit chhû. Chhai Tsit-tshûi thûng-vu̍t chûng, tsit sok ke chok-yung yù kut chṳt tsit chhû thoi thoi. 
Thûng-sòng sot ke Tsit-tshûi thûng-vu̍t-ho̍k he chṳ́ ngièn-kiu tsit sok thûng-vu̍t ke yit-ke Thûng-vu̍t-ho̍k fûn-kî, yì fî kiùn ngièn-kiu Tsit-tshûi thûng-vu̍t â mùn. 
Hien-chhùn ke tsit sok thûng-vu̍t chṳ̂-kiên ke kôan-he yì hâ-mien ke hì-thúng fat-sâng su só sṳ. Kì fò chhòn-thúng ke fûn-lui lui-khiùn mò chṳ̂n-hó ke vut ha̍p, só-yî tui Tsit-tshûi thûng-vu̍t ke fûn-lui hàn chhùn-chhai châng lun, chhìn-kón kì-têu kiên ke kôan-he yí-kîn káu tet hàn chhîn-chhú liáu.
Â-mùn

** Â-mùn** (亞門, **Subphylum**) he Sâng-vu̍t Fûn-lui-fap chûng ke yit kip, kì yit-pân vi-yî Mùn lâu kong chṳ̂-kiên, than yû sṳ̀ â mùn fò kong chṳ̂-kiên fi kâ chúng kong. chhṳ̍t-vu̍t ke â mùn fûn-lui Là-tên-vùn miàng-chhṳ̂n sṳ mî vì "**-phytina**", chṳ̂n khiûn ke sṳ mî vì "**-mycotina**", thûng-vu̍t ke fûn-lui chet mò ku-thin sṳ mî.
Ogōri, Fukuoka

** ** he vi Ngit-pún Fukuoka-yen ke yit-ke sàng-sṳ, chúng mien-chit 45.50 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 59,296 ngìn (2012-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Fukuoka

**Fukuoka-sṳ** he vi-yî Ngit-pún Kiú-chû ke pet-phu, Fukuoka-yen sî-phu ke yit-ke chhùng-yeu sàng-sṳ, thùng-sṳ̀ ya-he Fukuoka-yen ke yen thâng só-chhai-thi, su̍k-yî chṳn lin chṳ́ thin tû-sṳ chṳ̂-yit. Yúng-yû 150 van yî-sông ke ngìn-khiéu, he Kiú-chû thi-khî chui-thai ke tû-sṳ, hí-tô chṳn-fú kî-kôan khi̍p Kûng-sṳ̂ fûn sa sat yî chhṳ́ thi, lâu chû-piên ke thi-khî khiung-thùng chû-sṳ̀n liáu Fukuoka tû-sṳ khiên. 

Fukuoka-sṳ ke thi-lî vi-tsì pí-kha thi̍t-sû, khî-lì Ngit-pún chú-yeu tû-sṳ (Thai-fán, Tûng-kîn, Tsap-fóng) yî-khi̍p Tûng-Â chú-yeu tû-sṳ (Fú-sân, Sú-ngì, Sông-hói, Pet-kîn lâu Thòi-pet) ke khî-lì tû hàn chiap-khiûn, chhù-liáu koet-nui ke hòng lu yî-ngoi, thin khì ke Koet-chi hòng lu ya fî-sòng tô, cho-tet sot he ke lâu Â-chû chû koet ke kâu-liù chui-kâ thi-khî. 
Chhai hó-tô chhìn-khóng hâ sòng chṳ́ Fuk-kông-sṳ fe̍t pok tô khî tû-fi pûn thúng-chhṳ̂n-vì pok tô, chhiùng chûng Sṳ-ki khôi-sṳ́, liá fu-khiûn ke thi-vet thai tû yî pok tô vì-chú, sṳm-chṳ sân yòng sîn kòn sien ke chûng-tiám ya-he chhai pok tô, sông pân chhu̍k yeu to Fukuoka chhut chhâ sṳ̀ ya sòng fi sot 「 to pok tô chhut chhâ 」.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Busan

** Busan Kóng-vet-sṳ ** () he sa Seoul chṳ̂-heu Hòn-koet thi-ngi thai sàng-sṳ. 2010-ngièn, Busan ngìn-khiéu 360 van,  Busan Tû-sṳ-khiên (pâu-koat chû-piên ke Gimhae Sṳ lâu Yangsan Sṳ) ke ngìn-khiéu yû 400 tô van.  Busan he Hòn-koet chui-thai kóng-khiéu sàng-sṳ ya-he sṳ-kie chui fàn-mông ke hói-kóng chṳ̂-yit.  Busan vi-yî Hòn-koet tûng-nàm-tôn, Nakdong Kông lâu Suyeong Hò chṳ̂-kiên ke hia̍p kuk he Busan chui me̍t-si̍p ke thi-khî. Hàng-chṳn sông, fú sân he ke kóng-vet-sṳ, pâu-koat 15 ke chú-yeu Hàng-chṳn-khî fò yit-ke yen. 

Busan he ke Koet-chi Fi-ngi chûng-sîm, he 2002-ngièn Â-chû Yun-thung-fi lâu 2005-ngièn APEC ke sṳ̀n phan sàng-sṳ, ya-he 2002-ngièn sṳ-kie pî chiuk-khiù soi ke yit-ke fûn fi chhòng. 2005-ngièn 11-ngie̍t Busan siên-pu sṳ̂n phan 2020-ngièn Ha-kui Olympic Yun-thung-fi.  chhai Hòn-koet Pyeongchang Khiùn yàng tet 2018-ngièn Tûng-kui Olympic Yun-thung-fi sṳ̀n phan khièn heu, fú sân yí kói vì sṳ̂n phan 2024-ngièn fe̍t 2028-ngièn ke Ha-kui Olympic Yun-thung-fi. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám

## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
* Buk Khî (북구)
* Busanjin Khî (부산진구)
* Dong Khî (동구)
* Dongnae Khî (동래구)
* Gangseo Khî (강서구)
* Geumjeong Khî (금정구)
* Haeundae Khî (해운대구)
* Jung Khî (중구)
* Nam Khî (남구)
* Saha Khî (사하구)
* Sasang Khî (사상구)
* Seo Khî (서구)
* Suyeong Khî (수영구)
* Yeongdo Khî (영도구)
* Yeonje Khî (연제구)
* Gijang Khî (기장군)

## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu