open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yok-sâ-fap-vòng

**Yok-sâ-fap-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יְהוֹשָׁפָט‎, ？－ tsú-tshièn 848-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-si ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-sat-vòng (Lie̍t-vòng-ki-song 15:8). 

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-sâ-fap-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 870-ngièn to tsú-tshièn 848-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 873-ngièn to tsú-tshièn 849-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-song" thi 22-tsông:41-50 tsiet; 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 17-20 tsông. 

## Tshâm-kháu
Yok-làn-vòng (Yù-thai)

**Yok-làn-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהורם, ？－ tsú-tshièn 841-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-ńg ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-sâ-fap-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-làn-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 848-ngièn to tsú-tshièn 841-ngièn. 
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 849-ngièn to tsú-tshièn 842-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 8-tsông:16-24 tsiet; 
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 21-tsông:4-20 tsiet. 

## Tshâm-kháu
Â-ha̍p-sṳ̂-vòng

**Â-ha̍p-sṳ̂-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אחז‎‎‎, ？－ tsú-tshièn 716-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-ngi ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-thán-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-ha̍p-sṳ̂-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 736-ngièn to tsú-tshièn 716-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 735-ngièn to tsú-tshièn 715-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 16-tsông;   
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 28-tsông.  

## Tshâm-kháu
Hî-sî-kâ-vòng

**Hî-sî-kâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:חזקיה‎, ？－ tsú-tshièn 716-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-sâm ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-ha̍p-sṳ̂-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Hî-sî-kâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 715-ngièn to tsú-tshièn 687-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 716-ngièn to tsú-tshièn 687-ngièn.

## Kién-li̍t
Hî-sî-kâ ke fu-tshîn Â-ha̍p-sṳ̂ he yit-ke poi-ngia̍k Song-ti ke kiûn-vòng. Só-yî Hî-sî-kâ tông-tsṳn hí-tshû ke Yù-thai-koet, mò-lun tsṳn-tshṳ, chûng-kau song tû-yû khi̍t-khì het-am. Kîn-kí Sṳn-kîn ki-tsai, yîn-vi pet-fông Yî-set-lie̍t-koet pûn Â-sut-koet kûng-me̍t, Â-sut-vòng khó-yî sun-phien kûng-tá Yù-thai-koet. 

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 18-20 tsông;   
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 29-32 tsông.  

## Tshâm-kháu
Mâ-nâ-sî-vòng

**Mâ-nâ-sî-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:מנשה, ？－ tsú-tshièn 642-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-si ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Hî-sî-kâ-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Mâ-nâ-sî-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 687-ngièn to tsú-tshièn 643-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 687-ngièn to tsú-tshièn 642-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 21-tsông:1-18 tsiet    
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 33-tsông:1-20 tsiet  

## Tshâm-kháu
Mâ-tshâ

**Mâ-tshâ** 馬車 ke li̍t-sṳ́ khi̍t-khì kiú-tshòng, têu lâu ngìn-lui ke vùn-mìn yit-yong tshòng-kiú. Tì kú-tsó Lò-mâ Ti-koet, fàn-yùng ke Kîn-tsi lâu Mo-yi sî-yeu siên-tsin yì-yèn su-liòng khi̍t-thai ke liu̍k-thi yun-sû kûng-khí. Kûng-ngièn tshièn yit sṳ-ki, Lò-mâ ke tsṳ-tshâ fat-hien Set-ngì-thi̍t-ngìn ke si-lin-tshâ, pin tsai-kâ kói-kiet.
Lin-é

**Lin-é** liá-tsún kûng-khí ngièn-lòi mò-fap tshùn-tshai yî thai tshṳ-yèn ke thung-vu̍t fe̍t-tsá tshṳ̍t-vu̍t. tsui-tshû tshut-hien ke tshâ-lin tì kûng-ngièn tshièn ńg sṳ-ki tshai Mî-sok-put-tha̍t-mí-â yí-kîn tshut-hien. kûng-ngièn tshièn si sṳ-ki sṳ̀-khì yí-kîn yû lin-é ke thù-fa. Tì tûng-fông ke Chûng-koet, tshâ-é thai-yok tshai-yî kûng-ngièn tshièn lióng-tshiên ngièn tsṳ yit-tshiên ngièn tsó-yu tshut-hien.
Lì-è

**Lì-è** he Mâ-khô ke yit-tsúng lâu Mâ thí-hìn siông-fò than-he ngí pí-káu tshòng. Thí-set yit-pân he fôi-set, ya-yû pha̍k-set lâu het-set phín-tsúng. Lì-è pí Mâ-ke sṳt-yin-sin khiòng, khó-yî ngiûn-su tshû-sṳ̍t, tshûng-fu, pí Mâ-ke ka-tshṳ̍t lài.
Chûng-su

**Chûng-su** (棕樹) he yit-tsúng tshai-yî Sî-â lâu Pet-fî sâ-mo̍k liu̍k-chû chûng sòng-sòng khon-kien ke liu̍k-set su-muk. Tsûng-su ngièn-lìn khó-yî tha̍t-tó pak-ngièn. Kó-tsṳ́ sán-liòng kô, sṳ́ Chûng-tûng mêu-mêu koet-kâ ke tshung-yeu tshut-héu nùng-tsok-vu̍t. Tsûng-su tì Â-lâ-pak-ngìn sṳ̀n-fa chûng yû tshung-yeu thi-vi, thùng-sṳ̀ tsok-vì yit-tsúng ngoi-lòi tshṳ̍t-vu̍t ya-he sṳ̍p-fûnsu-tó Hî-lia̍p-ngìn ke hí-oi.
Ńg-kuk

**Ńg-kuk** ngièn-pú he Chûng-koet kú-thoi tshṳ̂n-fû ke ńg-tsúng kuk-vu̍t, heu-lòi tsṳ́-tén liòng-sṳ̍t-lui tsok-vu̍t, yû "Ńg-kuk fûng-tên" ke kóng-fap. Nui-yùng tsú-yeu yû lióng-tsúng. Tshù-liáu ńg-kuk yî-ngoi, hàn-yû liuk-kuk, kiú-kuk ke kóng-fap.
Pak-ha̍p-fâ

**Pak-ha̍p-fâ** (Ho̍k-miàng: Lilium) ya cho-tet ham cho **pa-hà-fâ** (叭哈花) fe̍t-chá **tá-vón-fâ** (打碗花), he yit-tsúng tshṳ̍t-vu̍t, ngièn-sán tshai-yî Chûng-koet, tsú-yeu fûn-phu tì Â-chû tûng-phu, Eû-chû、Pet-mî-chû tén-tén Pet-pan-khiù vûn-tai thi-khî, tshiòn-khiù yí-kîn fat-hien yû yit-pak tô-ke phín-tsúng, khì-tsûng ńg-sṳ̍p-ńg tsûng sán-yî Chûng-koet. 

#### Section Liriotypus

#### Section Archelirion

#### Section Sinomartagon

#### Section Leucolirion
Mien-pâu

**Mien-pâu** he yit-tsúng yung Ńg-kuk‎ mo-fún tsṳ-tsho pin kâ-ngie̍t yì-yèn tsṳ-sṳ̀n ke sṳ̍t-phín. Só-vi mien-pâu he yung het-ma̍k, séu-ma̍k tén-tén tsok-vì kî-pún ngièn-liau. Siên-tshièn mo-sṳ̀n fún, tsai-kâ Súi, Yàm, kau-mà tén lâu mien tsṳ-tsho sṳ̀n-vì mien-thòn, yèn-heu tsai-hi fûng, kháu-su̍k tsiên tén-tén fông-sṳt kâ-ngie̍t tsṳ-sṳ̀n ke sṳ̍t-phín.
Súi

**Súi** (Fa-ho̍k-sṳt:　**H<sub>2</sub>O**) he thi-khiù song chui sòng-kien ke vu̍t-tsṳt tsṳ̂-yit, he pâu-hàm ngìn-lui tshai-nui só-yû Sâng-miang sên-tshùn ke tshung-yeu tsṳ̂-ngièn, ya-he sâng-vu̍t thí chui tshung-yeu ke tsû-sṳ̀n phu-fun. Súi tshai Sâng-miang yên-fa chûng hí to-liáu tshung-yeu ke tsok-yung.
Â-mùn-vòng

**Â-mùn-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אמון, ？－ tsú-tshièn 640-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-ńg ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Mâ-nâ-sî-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-mùn-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 643-ngièn to tsú-tshièn 641-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 642-ngièn to tsú-tshièn 640-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 21-tsông:19-26 tsiet 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 33-tsông:21-25 tsiet 

## Tshâm-kháu
Fòng-chhùng

**Fòng-tshùng** he yit-chúng Khûn-tshùng, chhiòn sṳ-kie yû chhêu-ko yit-van chúng. fûn-phu chhai-yî tshiòn sṳ-kie ke ngie̍t-tai, vûn-tai ke chhó-thi lâu Sâ-mo̍k thi-khî. Fòng-chhùng tô-chúng siu̍k-chhṳ̂n. Fòng-chhùng yung heu-thúi khó-yî thiau pí chhòng-su sṳ̍p-phi ke khî-lì.
Yok-ngâ-kin-vòng

**Yok-ngâ-kin-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהויקים, ？－ tsú-tshièn 598-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-pat ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-ha̍p-sṳ-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-ngâ-kin-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 609-ngièn to tsú-tshièn 598-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 609-ngièn to tsú-tshièn 598-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 23-tsông:36 to 24-tsông:7
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 36-tsông:5-8 tsiet.    

## Tshâm-kháu
Sî-tí-kâ-vòng

**Sî-tí-kâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יְכָנְיָה‎, ？－ tsú-tshièn 586-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke ma̍t-khì kiûn-tsú. Têu he Yok-sî-â-vòng ke thi-sâm ke yì, mû-tshîn he Li̍p-nâ-ngìn Yâ-li-mí ke ńg-tsṳ́ Ha̍p-mu-thâ, só-yî Sî-tí-kâ he Yok-ha̍p-sṳ̂ ke hiûng-thi. 

## Tên-ngièn tsó-khì
Sî-tí-kâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 597-ngièn to tsú-tshièn 587-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 597-ngièn to tsú-tshièn 586-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 24-tsông:18-25 tsiet 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 36-tsông:11-14 tsiet. 

## Tshâm-kháu
Hî-pak-lòi-ngî

**Hî-pak-lòi-ngî** fe̍t-he **Hî-pak-lòi-vùn** (עִבְרִית‎) su̍k-yî Â-fî Ngî-ne Semites ngî-chhu̍k, he kú-thoi Yù-thai mìn-chhu̍k lâu hien-thoi ngìn-mìn ke mìn-tshu̍k ngî-ngièn, ya-he Yù-thai-kau ke tsûng-kau ngî-ngièn. Tshṳ-tshiùng ngi-sṳ̍p sṳ-ki thi̍t-phe̍t he yî-set-lie̍t fu̍k-koet yî-lòi, yung Hî-pak-lòi-vùn tsok-vì héu-ngî, tshiam-tshiam-é tshí-thoi Â-lâ-pak-vùn. 

## Li̍t-sṳ́
## Hî-pak-lòi Sṳ-mû

## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap

## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet

**Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet** (Kûng-ngièn-tshièn 626-ngièn - 539-ngièn), he Kâ-le̍t-tí-ngìn só kien-tsho, thai-yok tshu-kín kú-thoi Mî-sok-put-tha̍t-mí-â nàm-phu. Kûng-ngièn-tshièn 626-ngièn kien-li̍p tshai-yî Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ thúng-tshṳ sṳ̀-heu koet-sṳ tha̍t-tó tín-fûng, tsui-heu tshai Kûng-ngièn-tshièn 539-ngièn pûn Pô-sṳ̂-ngìn sêu-me̍t.

## Kien-li̍p
## Khiòng-sṳn khì-kiên
## Me̍t-mòng
## Sîn Pâ-pí-lùn-vòng lie̍t-péu
* Ná-pô-pha-lâ-sâ-ngì Kûng-ngièn-tshièn 626-ngièn - 605-ngièn 
* Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ Kûng-ngièn-tshièn 605-ngièn - 562-ngièn 
* Yî-vi-mí-lò-tha̍t Kûng-ngièn-tshièn 562-ngièn - 560-ngièn 
* Nài-lî-kak-li-sâ-ngì Kûng-ngièn-tshièn 560-ngièn - 556-ngièn 
* Nâ-pô-nì-tha̍t Kûng-ngièn-tshièn 556-ngièn - 539-ngièn
* Pak-sâ-sat ngiap-tsṳn vòng, kûng-ngièn-tshièn 553-ngièn - 539-ngièn 

## Tshâm-kháu vùn-hien
Nebuchadnezzar 2-sṳ

**Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ** (Kûng-ngièn-tshièn 640-ngièn - 562-ngièn) he tshai-vi Pâ-pí-lùn ke Kâ-le̍t-tí Ti-koet chui ví-thai ke kiûn-tsú, tsên tsṳ̂n-fu̍k Yù-thai Vòng-koet lâu Yâ-lu-sat-lâng. Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ tshai sú-tû Pâ-pí-lùn kien-sat yû-miàng ke khûng-tsûng fâ-yèn.
Yok-sî-â-vòng

**Yok-sî-â-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יֹאשִׁיָּהוּ‎‎‎, ？－ tsú-tshièn 609-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-liuk ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-mùn-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-sî-â-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 641-ngièn to tsú-tshièn 609-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 640-ngièn to tsú-tshièn 609-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 22-tsông:23-30 tsiet    
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 34-35 tsông.

## Tshâm-kháu
Yok-ha̍p-sṳ-vòng

**Yok-ha̍p-sṳ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהואחז, ？－ tsú-tshièn 609-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-tshit ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-sî-â-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-ha̍p-sṳ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 609-ngièn to tsú-tshièn 609-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 609-ngièn to tsú-tshièn 609-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 23-tsông:31-35 tsiet 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 36-tsông:1-4 tsiet. 

## Tshâm-kháu
Amel-Marduk

**Yî-vi-mí-lò-tha̍t** he Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet ke thi-sâm ngim kiûn-tsú, Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ tsṳ̂-yì. Têu-ke tshai-vi ngièn-han tshiùng Kûng-ngièn-tshièn 562-ngièn -560-ngièn, thai-yok ngi-ngièn, heu-lòi pûn Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ ke ńg-se-lòng Nài-lî-kak-li-sâ-ngì sat-hoi.
Neriglissar

**Nài-lî-kak-li-sâ-ngì** he Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet ke thi-si ngim kiûn-tsú. Têu-he Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ ke ńg-se-lòng, tshai-yî kûng-ngièn-tshièn 560-ngièn sat-hoi Yî-vi-mí-lò-tha̍t yì-yèn tên vi-é, tshai-vi khì-kiên he kûng-ngièn-tshièn 560-ngièn - 556-ngièn, khiung-yû si-ngièn.
Nabonidus

**Nâ-pô-nì-tha̍t** (Â-khà-tet-vùn：Nabû-nāʾid) he Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet ke thi-liuk ngim kiûn-tsú, tshai-vi ngièn-khì he kûng-ngièn-tshièn 556-ngièn tsṳ 539-ngièn. Nâ-pô-nì-tha̍t lâu song-ngim kiûn-tsú ke kûan-he put-mìn.
Nâ-pô-nì-tha̍t tui kú-thoi vùn-vu̍t ngiên-kiu yû him-tshi. Tshai thai-yok kûng-ngièn-tshièn 549-ngièn lì-khôi Pâ-pí-lùn-sàng, vông-vông Â-lâ-pak sâ-mo̍k thai-mâ.
Nabopolassar

**Ná-pô-pha-lâ-sâ-ngì** (Â-khà-tet-vùn：Nabû-apal-usur) he Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet ke khôi-koet kiûn-tsú, tshai-vi ngièn-khì he kûng-ngièn-tshièn 626-ngièn - 605-ngièn, tshai-vi ngi-sṳ̍p-ngi ngièn.
Pak-sâ-sat

**Pak-sâ-sat** (伯沙撒；Â-khà-tet-vùn: Bel-sarra-usur) he Sîn Pâ-pí-lùn Vòng-koet ke tsui-heu yit-vi thúng-tshṳ-tsá, Nâ-pô-nì-tha̍t tsṳ̂-yì.
Pak-sâ-sat ke fu-tshîn Nâ-pô-nì-tha̍t tshai thai-yok kûng-ngièn-tshièn 549-ngièn lì-khôi sú-tû Pâ-pí-lùn-sàng, vông-vông vông-vông Â-lâ-pak sâ-mo̍k ke Thai-mâ. Kûng-ngièn-tshièn 540-ngièn, Nâ-pô-nì-tha̍t vi-liáu fòng-ví Pô-sṳ̂-ngìn ngi̍p-tshîm, tshiùng Thai-mâ fán-fì Pâ-pí-lùn. Kûng-ngièn-tshièn 539-ngièn, Pak-sâ-sat liù-to sú-tû fòng-sú, Pô-sṳ̂ ke Kî-lû-sṳ ngi-sṳ tshai thùng-ngièn tsṳ̂n-fu̍k Pâ-pí-lùn, Pak-sâ-sat pûn-ngìn sat-sí.
Thai-ví-vòng

**Thai-ví-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:דָּוִד‎) he Yî-set-lie̍t Lièn-ha̍p Vòng-koet ke thi-sâm ngim koet-vòng. Thai-ví ke yi-sṳ he pûn-oi ke. Thai-phu-fun yû-kûan têu-keki-tsai tû-voi tshut-hien tshṳ-tshai Sṳn-kîn chûng ke Sat-mû-ngí-ki-song lâu Sat-mû-ngí-ki-ha. Sûi-yèn Thai-ví ya-yû khiet-tiám, than Yî-set-lie̍t só-yû ke kú-thoi koet-vòng chûng, pûn-ngìn mèu-siá sṳ̀n-vì chui tsṳn-ngi ke koet-vòng, he yit-vi yû-siu tsan-sṳ, Yîm-ngo̍k-kâ yî-khi̍p Sṳ̂-ngìn. Kîn-kí Sṳn-kîn ki-liu̍k, Yâ-sû he Thai-ví ke heu-yí. Thai-ví tshai-vi si-sṳ̍p-ngièn liuk-ke ngie̍t; khì-tsûng yû tshit-ngièn tshai Hî-pak-lùn-sàng.

## Kâ-thìn poi-kín
## Thò-nan sṳ̀-khì
Pau-é

**Pau-é** he su̍k-yî Meu-khô Pau-su̍k ha ke yit-tsúng thung-vu̍t, kiên-thèu kô-thu thai-yok 0.9-mí, thí-tshòng yok yit--mí, tshûng-liông ńg-sṳ̍p tshiên-khiet. Pau-é yû tsṳ̂n-tô pân-tiám lâu kîm-vòng-set ke mô-phì.

## Sâng-thai fàn-kín
## Fûn-phu thi-vet
## Thi̍t-chṳ̂n
## Sṳ̍t-vu̍t
## Fàn-chhṳ̍t lâu pó-fu
## Chhâm-kháu
## Ngoi-phu lièn-chiap
Vòng-set

**Vòng-set** ke kông-pô tshòng-kie 565－590 mì-mí, fùng-set, liu̍k-set kông fun-ha̍p khó-yî sán-sên vòng-kông. Vòng ke fu-pú-set he làm-set. Than-he tshòn-thúng song va̍k-sṳ̂ yung tsṳ́-set tsok-vì kòng ke fu-pú-set.
Fùng-set

**Fùng-set** he yung thûng-ko nèn-liòng lòi kit-fat kôn-tshat-tsá ke khó-kien kông-chûng tshòng-pô ma̍t-tôn. Pô-tshòng thai-yok yû 630 to 750 na̍p-mí, he sâm ngièn-set lâu sîm-lî ngièn-set tsṳ̂-yit.
Liu̍k-set

**<span lang="vi" dir="ltr">Liu̍k</span>-set** he Tshṳ-yèn-kie chûng sòng-kien ke set-tshái. Tshṳ̍t-vu̍t ke liu̍k-set lòi-tshṳ ya̍p-liu̍k-su. Liu̍k-set ke kông-pô tshòng-yok 550 nai-mí, sâm ngièn-set tsṳ̂-yit, lâu liu̍k-set siông-tui ke he Phín-fùng-set.
Làm-set

**Làm-set** he yit-tsúng set-tshái, têu-he fùng-liu̍k-làm kông ke sâm ngièn-set chûng ke yit-ngièn, tshai-yî liá sâm-tsúng ngièn-set chûng têu-ke pô-tshòng chui-tón, thai-yok si-pak tshit-sṳ̍p na̍p-mí.
Só-lò-mùn-vòng

**Só-lò-mùn-vòng** (Hî-pak-lói-vùn: שְׁלֹמֹה), kîn-kí kú-thoi ke ki-tsai, têu-he Yî-set-lie̍t Lièn-ha̍p Vòng-koet ke koet-vòng. Só-lò-mùn-vòng tshut-sên tshai thai-yok kûng-ngièn-tshièn yit-tshiên ngièn, tshièn 971-ngièn tsṳ tshièn 931-ngièn tshai-vi. Kîn-kí Hî-pak-lói sṳn-kîn ke ki-tsai, Só-lò-mùn-vòng he Thai-ví tsṳ̂ tsṳ́-sûn.

## Sên-phìn
Yî-sṳ̂-pô-sat-vòng

**Yî-sṳ̂-pô-sat-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:איש בושת‎‎, ？－ tsú-tshièn 1003-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Yî-set-lie̍t Lièn-ha̍p Vòng-koet ke thi-ngi ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Só-lò-vòng.  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yî-sṳ̂-pô-sat-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 1010-ngièn to tsú-tshièn 1003-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 1007-ngièn to tsú-tshièn 1005-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 2-tsông:1-tsiet to 4-tsông:8-tsiet.

## Tshâm-kháu
Â-lâ-pak Lièn-ha̍p Thai-kûng-koet

**Â-lâ-pak Lièn-ha̍p Thai-kûng-koet** (阿拉伯聯合大公國, Â-lâ-pak-ngî: ) he Â-chû yit-ke koet-kâ. 

## Thai-kûng-koet

* Abu Dhabi Thai-kûng-koet
* Dubai Thai-kûng-koet
* Sharjah Thai-kûng-koet
* Ajman Thai-kûng-koet
* Umm al-Quwain Thai-kûng-koet
* Ras al-Khaimah Thai-kûng-koet
* Fujairah Thai-kûng-koet
Thú-ngí-khì

**Thú-ngí-khì Khiung-fò-koet** (土耳其共和國, Thú-ngí-khì-ngî: Türkiye Cumhuriyeti) he yit-ke vàng-khiam Êu-Â lióng-chû ke koet-kâ, koet-thú pâu-koat Sî-Â ke Anatolia Pan-tó, yî-khi̍p Balkan Pan-tó ke tûng Thrace thi-khî. Pet lìm Het-hói, nàm lìm Thi-chûng-hói, tûng-nàm lâu Si-li-â, Iraq chiap-yòng, sî-lìm Aegea-hói, pin lâu Hî-lia̍p yî-khi̍p Bulgaria chiap-yòng, tûng-phu lâu Gruzia, Armenia, Azerbaijan lâu Iran chiap-yòng. Chhai Anatolia Pan-tó lâu tûng Thrace thi-khî chṳ̂-kiên ke, he Bosporus Hói-hia̍p, Marmara-hói lâu Dardanelles Hói-hia̍p, su̍k Het-hói Hói-hia̍p, phe̍t-chhṳ̂n Thú-ngí-khì Hhói-hia̍p, he lièn-chiap Het-hói yî-khi̍p Thi-chûng-hói ke vì-yit hòng-tho. Khì sú-tû he vi chhú Anatolia Kô-ngièn chang tûng-ông ke Ankara. Koet-mìn yû 98% he Mu̍k-sṳ̂-lìm, than fap-li̍t kûi-thin sṳ̍t-sṳ̂ Chṳn-Kau Fûn-lì. Muk-chhièn chang sṳ̂n chhiáng kâ-ngi̍p Êu-mèn, than-he Êu-mèn yîn pet Cyprus khi̍p Armenia chúng-chhu̍k thai-thù-sat tén mun-thì chhiam-sṳ̀ khî chhie̍t Thú-ngí-khì kâ-ngi̍p. Thú-ngí-khì yù 2009-ngièn hí vì Turk Ngi-fi Sṳ̀n-yèn-koet. Khì hì-hèu su̍k Thi-chûng-hói hì-hèu, nàm-phu lâu sî-phu hì-hèu vûn-fò, Ha-kui kôn ngie̍t, Tûng-kui tô-yí: Het-hói yèn-ngan, liòng sóng sṳp-yun; nui-liu̍k, tûng-pet, tûng-nàm chet Tûng-kui hòn-lâng, Ha-kui kôn-ngie̍t.
Tshèu-chû-fa

**Tshèu-chû-fa** su̍k-yî Hon-ngî tshit-thai fông-ngièn ke Mîn-nàm-ngî fûn-tshut, he Kóng-tûng tûng-nàm-phu Tshèu-sân thi-khî ke yit-tsúng fông-ngièn. Tshèu-sân thi-khî kóng Tshèu-tsû-fa ke ngìn-khiéu thai-yok yû yit-tshiên-van ngìn, hói-ngoi thai-yok yû ńg-pak-van ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Tshâm-siòng
* Kau-fi Lò-mâ-sṳ

* Chappell, Hilary (ed.) 2001. *Sinitic grammar : synchronic and diachronic perspectives*. Oxford; New York: OUP
* Chen, Matthew Y. 2000. *Tone Sandhi : patterns across Chinese dialects*. Cambridge, England: CUP
* DeFrancis, John. 1984. *The Chinese language: fact and fantasy*. Honolulu: University of Hawaii Press
* Norman, Jerry. 2002. *Chinese*. Cambridge, England: CUP
* Ramsey, S. Robert 1986. *Languages of China*. Princeton, N.J.: Princeton University Press
Thòi-pet-sṳ

**Thòi-pet-sṳ** (Hon-sṳ: 臺北市, fe̍t-chá 台北市), chia̍p ham-cho **Thòi-pet**, he Thòi-vân ke chhṳ̍t-hot-sṳ lâu sú-tû. Kì vi-chhai Thòi-vàn ke pet-phu, ngoi-poi pûn Sîn-pet-sṳ fàn-tîn. Thòi-pet-sṳ yû 12 chak khî, kì ke sṳ-chṳn-fú só-chhai-thi he Sin-ngi-khî, ngìn-khiéu thai-yok 263-van.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn khî-va̍k
Hâ-poi he 12 ke khî ke miàng, Pha̍k-fa-sṳ A to Y phài-lie̍t:

## Kau-yuk

## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu Fûng-kín-khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kô-hiùng-sṳ

**Kô-hiùng-sṳ** (高雄市) he Thòi-vàn thi-ngi-thai ke sàng-sṳ, chhai-vi Thòi-vàn ke nàm-fông, ngìn-khiéu thai-yok 277 van. Kô-kiùng yû Thòi-vàn chui-thai ke hói-kóng, hàn-yû yit-ke kuet-chi kî-chhòng.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
Kô-hiùng-sṳ hàng-chṳn-khî thú-thi mien-chit khiung 2947.6159 phìn-fông kûng-lî, khì-chûng kô-sân thú-thi mien-chit cham 1555.0398 phìn-fông kûng-lî (52.78%), khiu-lîn lâu phìn-ngièn thú-thi mien-chit cham 1391.2273 phìn-fông kûng-lî (48.22%); kô-sân-khî Thò-ngièn-khî mien-chit 928.98 phìn-fông kûng-lî, cham chhiòn-sṳ mien-chit sâm-fûn chṳ̂-yit; chhiòn-sṳ cham chhiòn-koet chúng mien-chit 8.14% (yok sṳ̍p-ngi fûn chṳ̂-yit). Hói-ngan-sien fông-mien, Kô-hiùng-sṳ sî-ak Thòi-vân Hói-hia̍p, nàm lìm Pâ-sṳ Hói-hia̍p. Sî-pan phu vì Chhûng-chit phìn-ngièn thi-hìn, tûng-pan phu chú-yeu vì sân-khî, fam-vì yèn-chhûn chṳ Ngiu̍k-sân; chhai sṳ-khî phu-fûn kú-sân hói-ngan ke su-sân, chó-yàng tûng-chet ke Pan-phîn-sân, yî-khi̍p tûng-nàm phu ke Fung-sân khiu-lîn, khì-chûng Chhèu-sân lâu Pan-phîn-sân kai yîn Sân-fû-chiau lùng-hí yì hìn-sṳ̀n.

## Hàng-chṳn Khî-va̍k
2010 ngièn Kô-hiùng yen-sṳ ha̍p-pin kói-chṳ heu, ngièn-pún Kô-hiùng-sṳ ke 11 khî thùng ngièn-pún Kô-hiùng-yen ke 27 hiông, chṳ́n, sṳ, khiung-ha̍p cho 38 khî, 651 lî, 17,333 lìn.
* Chúng ngìn-khieú 30 van î-song: Fung-sân, Sân-mìn.
* Chúng ngìn-khieú 15 to 20 van: Chó-yàng, Chhièn-chṳ́n, Nàm-chṳ́, Lìn-ngá, Séu-kóng.
* Chúng ngìn-khieú 10 to 15 van: Kú-sân, Thai-liàu.
* Chúng ngìn-khieú 5 to 10 van: Kông-sân, Yìn-vû, Lìm-yèn, Lu-chuk, Sîn-hîn.
* Chúng ngìn-khieú 1 to 5 van: Niâu-chhiùng, Thai-su, Mî-nùng, Khièu-thèu, Kì-sân, Chṳ̀-kôn, Thai-sa, Kâ-tin, Yen-sàu, Fù-nui, Â-lièn, Khì-kîn, Chhièn-kîm, Yàm-thàng, Mì-tò, Nui-mùn, Yún-ôn, Liuk-kûi, Chham-lìm.
* Chúng ngìn-khieú 5,000 to 1 van: Thièn-liàu, Kap-siên.
* Chúng ngìn-khieú 5,000 î-ha: Thò-ngièn, Meu-lìm, Namasia.

## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Kâu-thûng
## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Chṳn-chhṳ
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-lièn mióng
* Kô-hiùng Sṳ-chṳn-fú
Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan

**Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan** (第二次世界大戰) he ngìn-lui li̍t-sṳ́ chui-thai chui-lie̍t ke chan-chên. Chhâm-kâ ke koet-kâ yû thùng-mèn-koet, chú-yeu yû Mî-koet, Yîn-koet, Sû-lièn, Chûng-koet; hàn-yû Axis-koet, chú-yeu yû Tet-koet, Ngi̍t-pún, Yi-thai-li. Thai-chan 1939 khôi-sṳ́, 1945 kiet-suk.
DNA

thumb|200px|DNA.
**[[DNA]]**, chhiòn-miàng **thot-yong fu̍t-thông fu̍t-son** (Yîn-ngî: **deoxyribonucleic acid**) he yit-chúng fûn-chṳ́, he tô-su sâng-vu̍t ke yì-chhòn vu̍t-chṳt, ki-liu̍k yì-chhòn ke chṳ̂-liau, khúng-chṳ sâng-vu̍t ke sên-chóng fat-yuk yî-khi̍p sên-lî kî-nèn. Thot-yong Fu̍t-thông Fu̍t-son ke chû-sṳ̀n yit-pân pâu-hàm nucleotide (guanine, cytosine, adenine, Thymine) yî-khi̍ phosphate group.

分類:Sâng-vu̍t-ho̍k
Azerbaijan

**Azerbaijan Khiung-fò-koet ** () he yit-ke vi-yî ngoi Kavkaz tûng-phu ke khiam Thai-liu̍k ke Chúng-thúng chṳ, Hièn-fap Khiung-fò chṳ ke koet-kâ, só chhú thi-khî he lièn-chiap tûng êu fò Sî-Â ke sṳ̍p-sṳ lu-khiéu , tûng-lìm Lî-hói, nàm chiap Iran, sî piên fò Armenia, Thú-ngí-khì khi̍p Gruzia vì lìn, pet kie Ngò-lò-sṳ̂. Azerbaijan ke yit-khoài fî thi Nakhchivan chhṳ-chhṳ Khiung-fò-koet, lâu Thú-ngí-khì tûng-pet-phu yû séu thon chiap-yòng. koet miàng lòi-chhṳ yî kú Pô-sṳ̂-ngî, yi vì “ fó ke koet-kâ ”. 

Azerbaijan Mìn-chú Khiung-fò-koet yî 1918-ngièn chang-sṳt siên-pu thu̍k-li̍p, sṳ̀n-vì thi-yit-ke yî mu̍k sṳ̂ lìm tsam chhie̍t thai-tô-sú ke sṳ siu̍k fa mìn-chú Khiung-fò-koet , ya-he thi-yit-ke yû kô khia̍k fò hi khia̍k yen fò hien-thoi Thai-ho̍k ke mu̍k sṳ̂ lìm koet-kâ . Azerbaijan yî 1920-ngièn pìn ngi̍p Sû-lièn sṳ̀n-vì yit-ke sa-fi chú-ngi koet-kâ, Azerbaijan chhai Sû-lièn kié-thí chhièn ke 1991-ngièn 10-ngie̍t thu̍k-li̍p. 1991-ngièn 9-ngie̍t, Azerbaijan khí-yû châng-ngi ke yî Armenia ngìn vì-chú-thí ke na̍p kô ngì nok - khà là pâ het khî-vet chhùng sṳ̂n liáu kì-têu chhṳ ngien sióng-yeu thu̍k-li̍p kien-koet ke siên-ngièn, chit Nagorno-Karabakh Khiung-fò-koet. Chhṳ 1991-ngièn ke Nagorno-Karabakh chan-châng pau-fat yî-lòi Nagorno-Karabakh Khiung-fò-koet chhòi chang-sṳt thu̍k-li̍p yun-chok, chṳ̂-chhièn chhai fap-lî sông pûn Koet-chi kóng-fàm ngin chok he Azerbaijan ke liâng-thú, chhṳ̍t-to chan sṳ kiet-suk, chhai Êu-chû ôn-chhiòn lâu ha̍p-chok chû-chṳt ke thûi-thûng hâ, chhiu khì thi-vi kîn-ko chûng thàm-phan yí-kîn kié-kiet, Nagorno-Karabakh Khiung-fò-koet chhai sṳ̍t-chi sông chhí-tet thu̍k-li̍p .

## Chu-kié

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Palestine

**Palestine** (Hî-lia̍p-ngî: , Â-lâ-pak-ngî: , Hî-pak-lói-ngî: ) he yit-ke Tsûng-tûng ke thi-khî, tshiùng Thi-tsûng-hói tûng-ngan yit-tshṳ̍t yèn-to Â-Êu thai-liu̍k nui-phu. Palestine lòi-tshṳ Philistines-ngìn, kûng-ngièn tshièn yit-tshiên ngiàn tsó-yu Philistines-ngìn kî-tshu tì Thi-tsûng hói-ngan. Kûng-ngièn 135-ngiàn Lò-mâ Ti-koet tì tsṳ́n-ap Yù-thai-ngìn yî-heu, tsiông Yù-thai-sén kói-miàng sṳ̀n-vì "Palestine".
Uzbekistan

**Uzbekistan** he yit-ke Chûng-Â koet-kâ, 1991-ngièn tshiùng Sû-lièn thu̍k-li̍p. Uzbekistan he sṳ-song lióng-ke sûng-tshùng nui-liu̍k koet-kâ tsṳ̂-yit.
Tajikistan

**Tajikistan** he Chûng-Â koet-kâ tsṳ̂-yit, tshai-yî Afghanistan‎ khi̍p Uzbekistan‎ tsṳ̂-kiên, he Chûng-Â tsû-koet tsṳ̂-tsûng koet-thú mien-tsit tsui-séu ke koet-kâ. 1991-ngièn Sû-lièn kié-thí yî-heu thu̍k-li̍p.
Kyrgyzstan

**Kyrgyzstan** he Chûng-Â koet-kâ tsṳ̂-yit, 1991-ngièn Sû-lièn kié-thí yî-heu thu̍k-li̍p. Kyrgyzstan ke tsû-vì koet-kâ yû: Tajikistan, Uzbekistan‎‎, Kazakhstan lâu Chûng-koet.
Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet

**Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet** (中華人民共和國), kién-chhṳ̂n **Chûng-koet** (中國), he vi-yî Â-chû tûng-phu, Thai-phìn-yòng sî-ngan ke sa-fi chú-ngi khiung-fò-koet, sú-tû Pet-kîn, liâng-thú mien-chit yok 960 phiàng-fông kûng-lî, he sṳ-kie song mien-chit thi-sâm thai koet-kâ, thùng chû-vì 14 ke koet-kâ chiap-yóng. Ngìn-khiéu chhêu-ko 13 yi, yok cham chhiòn-khiù ngìn-khiéu ke ńg-fûn chṳ̂-yit, he sṳ-kie song ngìn-khièu chui-tô ke koet-kâ.

Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet he tân-yit-chṳ koet-kâ. Kî chui-chhû ke chûng-yông chṳn-fú -- chûng-ông ngìn-mìn chṳn-fú yî 1949-ngièn 10-ngie̍t 1-ngit siên-ko sṳ̀n-li̍p. Chhiòn-koet fûn-vì 23 ke sèn, 5 ke chhṳ-chhṳ-khî, 4 ke chhṳ̍t-hot-sṳ lâu 2 ke thi̍t-phe̍t hàng-chṳn-khî(Hiông-kóng, Àu-mûn kîn-kí yit-koet lióng-chhṳ sṳ̍t-hàng kô-thu chhṳ-chhṳ), kiûn chhṳ̍t-su̍k chûng-ông ngìn-mìn chṳn-fú. Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet khiam-ko 5 ke thi-lî sṳ̀-khî, yî Pet-kîn sṳ̀-kiên (UTC+8) vì phêu-chún sṳ̀-kiên.

Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet he tô mìn-chhu̍k koet-kâ, koet-kâ ngin-thin ke mìn-chhu̍k yû 56 ke, khì-chûng Hon-chhu̍k cham 91.59%, khì-yì 55 ke he séu-su mìn-chhu̍k. Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet khiung-yû 24 chúng mìn-chhu̍k vùn-sṳ, 80 chúng yî-song mìn-chhu̍k ngî-ngièn, só-yû mìn-chhu̍k ha̍p-chhṳ̂n Chûng-fà mìn-chhu̍k. Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet kûi-thin Hon-ngî phû-thûng-fa lâu kûi-fam kién-fa hon-sṳ vì kôn-fông ngî-ngièn vùn-sṳ. Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet he tô chûng-kau sin-ngióng koet-kâ, yû song-yi ngìn sin-ngióng Fu̍t-kau, Tho-kau, Kî-tuk-kau, Yî-sṳ̂-làn-kau tèn chûng-kau.

Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet he koet-chi sa-fi ke chhung-yeu yit-yèn, he Lièn-ha̍p-koet Ôn-chhiòn lî-se-fi Sòng-ngim lî-se-koet, sṳ-kie thi-sâm thai kîn-chi-thí, yû sṳ-kie song hien-yi sṳ-pîn chui-tô ke kiûn-chhui, yúng-yû fu̍t-vú-hi, yû fat-sa ví-sên lâu chai-ngìn hòng-thiên ke nèn-li̍t.

分類:Chûng-koet
分類:Â-chû koet-kâ
Turkmenistan

**Turkmenistan** he yit-ke Chûng-Â koet-kâ, yî-chhièn su̍k-yî Sû-lièn ke kâ-mèn khiung-fò-koet chṳ̂-yit, Sû-lièn sṳ̀-khì ke miàng-chhṳ̂n he Turkmen Sû-vì-âi Sa-fi-chú-ngi Khiung-fò-koet, 1991-ngièn chhiùng Sû-lièn thu̍k-li̍p. Chhièn 1000-ngièn, Turkmenistan kin-nui chhut-hien Kiê-chhèn Sa-fi. Chhièn 6 Sṳ-ki yî-heu, yit-chhṳ̍t lièn-siu̍k put-thon pûn-ngìn ngoi-chhu̍k-ngìn ngi̍p-chhîm lâu thúng-chhṳ.
Mìn-tsú Tsú-ngi

**Mìn-tsú Tsú-ngi** thoi-péu tshiu-he yù ngìn-mìn thúng-tshṳ tsṳ̂ yi-sṳ. Mìn-tsú ke thúng-tshṳ fông-fap yî-khi̍p fam-vì yû mêu-mêu thin-ngi, than-he yit-pân ngìn ngin-vì ke ngièn-tset he yù tô-su tsin-hàng thúng-tshṳ. Mìn-tsú Tsú-ngi thûng-sòng pûn-ngìn lâu Kúa-thèu Tsṳn-tshṳ khi̍p Thu̍k-tshài Tsṳn-tshṳ siông pí-káu, tì liá lióng-tsúng tsṳ-thu ha tsṳn-tshṳ khièn-li̍t kô-thu si̍p-tsûng yî séu-su-ngìn sú-song, yì-yèn Mìn-tsú Tsṳn-tshṳ yit-pân yù-tshai kóng-thai ngìn-mìn khúng-tsṳ.
Kazakhstan

**Kazakhstan** he Chûng-Â koet-kâ tsṳ̂-yit, kîn-tsi yî Sa̍k-yù, thiên-yèn-hi, tshái-khóng, mòi-than lâu nùng-ngia̍p vi-tsú.
Sṳ-sṳ̂-ki

**Sṳ-sṳ̂-ki** ki-tsai Yî-set-lie̍t-ngìn tsin-ngi̍p Kâ-nàm-thi heu to kien-li̍p vòng-kuet liá-thon fûn-lon sṳ̀-khì ke li̍t-sṳ́. Liá-thon li̍t-sṳ́ yî sṳ̍p-ngi ke mìn-tshu̍k yîn-hiùng kûng-lò tsok-vì tsûng-sîm. "Sṳ-sṳ̂" he Yî-set-lie̍t li̍t-sṳ́ song ke mìn-tshu̍k yîn-hiùng, tô-su he kiûn-sṳ liâng-siu khì-tsûng. Khì-tsûng pí-káu yû-miàng ke Sṳ-sṳ̂ he Tshâm-sûn. 

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Lu-tet-ki

**Lu-tet-ki** he mèu-siá Mô-ap ńg-tsṳ́ Lu-tet lâu yit-ke Yî-set-lie̍t-ngìn kiet-fûn; tshong-fû sí-thet yî-heu, Lu-tet tui Nâ-ngò-mí lâu Yî-set-lie̍t ke Sṳ̀n péu-tha̍t vù-pí ke tsûng-sîm. Tsui-heu Lu-tet tì Yî-set-lie̍t sîn-tshu̍k tsai-fûn. 

## Yû-kûan Tsok-tsá
## Siá-tsok Poi-kín
## Tsú-thì Thi̍t-set
## Tsú-yeu Nui-yùng
## Kî-tuk Sîn-kau kôn-tiám
## Tshâm-kháu Tsṳ̂-liau
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ye̍t-thu̍k Sṳn-kîn
## Chhâm-siòng
Chûng-kau

**Chûng-kau** he Ngìn-lui Sa-fi fat-tsán to yit-thin li̍t-sṳ́ kiê-ton tshut-hien ke yit-tsúng vùn-fa hien-siong, su̍k-yî sa-fi yi-sṳt hìn-thai. Tsú-yeu thi̍t-tiám he siông-sin hien-sṳ̍t sṳ-kie tsṳ̂-ngoi tshùn-tshai tshêu-tshṳ-yèn ke sṳ̀n-pi li̍t-liong fe̍t-tsá sṳ̍t-thí. Ngiên-kiu chûng-kau ke ho̍k-khô he Chûng-kau-ho̍k.
Kóng-tûng-fa Pên-yîm Fông-on

**Kóng-tûng-fa Pên-yîm Fông-on** he yit-tsúng Kóng-tûng-fa Lò-mâ Pên-yîm fông-on.

## Kién-kie
Kóng-tûng-fa Pên-yîm ke muk-phêu he phêu-tsún-fa tì Kóng-tûng, Hiông-kóng, Kit-lùng-pô, O-khiet-làn、Vûn-kô-fà sṳ́-yung Kóng-tûng-fa ke Lâ-tên Pên-yîm. Liá-ke Pên-yîm Fông-on he Tshṳ̀n Thu̍k-siû tì 1930-ngièn Kóng-tûng thôi-kóng ke Lâ-tên-sṳ.
Namibia

**Namibia** he Fî-chû sî-nàm-phu ke koet-kâ, hói-pha̍t 1000 chṳ 2000 mí, kôn-hôn yí-súi seu chṳ̂-thi. Namibia 1990-ngièn 3-ngie̍t 20-yit ngit chhiùng Nàm-fî thúng-chhṳ-ha thu̍k-li̍p kien-koet.
Lesotho

**Lesotho** he Fî-chû nàm-phu ke nui-liu̍k koet-kâ chṳ̂-yit. 1966-ngièn 10-ngie̍t 4-ngit chhiùng Yîn-koet chûng thu̍k-li̍p, sú-tû Maseru.
Eswatini

**Eswatini**, ngièn-lòi ke miàng-sṳ he **Swaziland**, he Fî-chû nàm-phu ke nui-liu̍k koet-kâ tsṳ̂-yit. 1968-ngièn 9-ngie̍t 6-ngit tshiùng Yîn-koet tsûng thu̍k-li̍p, sú-tû Mbabane. Eswatini he koet-mìn yi-khì su-miang tsui-tón ke koet-kâ.
Madagascar

**Madagascar** he Fî-chû tûng hói-ngan ke Yin-thu-yòng koet-kâ, he Fî-chû thi-yit, sṳ-kie thi-si thai tó-koet. Madagascar 1960-ngièn 6-ngie̍t 26-ngit chhiùng Fap-koet thúng-chhṳ-ha thu̍k-li̍p kien-koet.
Tsung Kâ-Hiûn

**[[Tsung]] Kâ-Hiûn** 鍾嘉欣 (Yîn-vùn miàng: Linda Chung Ka-Yan) he 2004 ngièn kuet-tsi tsûng-fà séu-tsí kin-sién kôn-kiûn. Kì tshai Kâ-nâ-thai si ngie̍t kiú ngit 1984 ngièn tshut-sâng. Kì tshai Hiông-kóng TVB tso thien-sṳ-kiak.

## Thien-sṳ-kiak
* Ngài ngoi mû m̀ he ngìn
* Ngiàng tshî tsiap fuk
* Fap tsṳn siên fûng II
* Sêu sṳ̀n tshòn
* Tsû kông pó hi
Hak-kâ

**Hak-kâ** (客家) he Hon-chhu̍k tái-hâ ke yit-kî mìn-he, chú-yeu kî-chhu chhai Fuk-kian sî-nàm, Kóng-tûng lâu Kông-sî. Chhai Thòi-vân lâu Tûng-nàm-â ya-yû fûn-phu.
Malawi

**Malawi** he Fî-chû tûng-nàm-phu ke nui-liu̍k koet-kâ. 1964-ngièn 7-ngie̍t 6-ngit thu̍k-li̍p kien-koet.
Zimbabwe

**Zimbabwe** he Fî-chû nàm-phu ke nui-liu̍k koet-kâ. 1980-ngièn 4-ngie̍t 18-ngit thu̍k-li̍p kien-koet, mien-chit 39 van phiàng-fông kûng-lî, sú-tû Harare.
Washington

**Washington** he Mî-koet ke yit-ke chû.

## Li̍t-sṳ́
## Fap-li̍t
## Tsṳn-fú
## Thi-lî
## Koet-kâ Kûng-yèn
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Tshung-yeu Sàng-sṳ
## Kau-yuk
## Tsṳt-ngia̍p Thí-yuk
## Kâu-thûng
## Yû-miàng ke Tsṳn-tshṳ ngìn-vu̍t
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Vùn-mìn

**Vùn-mìn** yit-pân he tsṳ́-tsak yû-ngìn kî-tshu, yû yit-thin ke Kîn-tsi Vùn-fa thi-khî. Vùn-mìn kîn-sòng lâu sàng-sṳ yû me̍t-tshiet ke lièn-kiê, vùn-mìn liá-ke tshṳ̀-ki pún-sṳ̂n tshiu-yû “Sàng-sṳ-fa”lâu “Sàng-sṳ hìn-sàng ”ke hàm-yi.
## Chui tsó-khì ke vùn-mìn
## Kú-thoi vùn-mìn
## Sṳ-kie vùn-mìn kú-koet
* Chûng-koet 
* Yin-thu 
* Âi-khi̍p 
* Pâ-pí-lùn 
* Pô-sṳ̂ 
* Lò-mâ 
* Hî-lia̍p

## Tshâm-siòng
Sàng-sṳ Fûng-sû Kau-fi

**Sàng-sṳ Fûng-sû Kau-fi** fe̍t-tsá tshṳ̂n-tso “CHC”, he Sîn-kâ-phô ke yit-kiên Ki-hìn kau-fi, tshai kau-fi-kie su̍k-yî Mò-tsûng-phai kie sin-ngióng thòn-thí, yí-kîn sṳ̀n-vì tsú-yeu su̍k-lìn tsṳ̂-ngièn tsûng-sîm, pông-tshu Â-chû kok-thi siông-kûan kau-fi thì-kiûng hia̍p-tshu. 
Sàng-sṳ Fûng-sû Kau-fi he Sîn-kâ-phô chui-thai ke Mò-tsûng-phai, thu̍k-li̍p kau-fi, tsúng-kie yû tshêu-ko lióng-van si-tshiên miàng fi-yû. Tshai 2007-ngièn ke Sàng-sṳ Fûng-sû Sṳn-tan-tsiet khin-tsuk tshi-fi chûng, kien-kâ tshóng-ha ńg-van yit-tshiên tô-ngìn ke tsui-kô tshut-si̍t thúng-kie。

## Sṳ-min siên-ngièn
## Li̍t-sṳ
## Thùng-kûng
## Mî-sṳ tshi-fi
## Vùn-fa
## Tshâm-kháu
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu lièn-kiet
* Sàng-sṳ Fûng-sû Kau-fi mióng-lu
Sîn Tshóng-tsho Kau-fi

**Sîn Tshóng-tsho Kau-fi** fe̍t-tsá tshṳ̂n-tso “NCC”, he tshóng-li̍p tshai-yî Sîn-kâ-phô ke yit-kiên thu̍k-li̍p Ki-hìn kau-fi, sin-thù yû yit-van tshit-tshiên.

## Li̍t-sṳ
## Yîm-ngo̍k
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu lièn-kiet
*Sîn Tshóng-tsho Kau-fi mióng-lu
Thòi-pet Lìn-liòng-thòng

**Lìn-liòng-thòng** he 1943-ngièn yù Chûng-koet Sông-hói mu̍k-sṳ̂   tshóng-phan ke Kî-tuk-kau thu̍k-li̍p kau-fi. Yit-pân lòi-kóng, muk-tshièn Lìn-liòng-thòng ke tsṳ̂n-tsṳn fat-tsán yin-kôi he 1954-ngièn tshai Thòi-pet sṳ̀n-li̍p Lìn-liòng-thòng tsṳ̂-heu. Tsṳ-kîm, Thòi-pet Lìn-liòng-thòng tshai tshiòn sṳ-kie sat-li̍p fûn-tshut yit-pak liuk-sṳ̍p pat-tsak fûn-thòng.

## Tshó-tshóng khì-kiên
## Fat-tsán khì-kiên
## Hien-khóng
## Tshâm-siòng
Hiông-kóng thi-khî: 
*Hiông-kóng Lìn-liòng-thòng; 
*Kiú-liùng Lìn-liòng-thòng.

## Ngoi-phu Lièn-kiet
*Thòi-pet Lìn-liòng-thòng tshiòn-khiù mióng-lu
Tho-kau

**Tho-kau** (道教) he yit-ke Chûng-koet tshòn-thúng Chûng-kau. Kîn-kí tsó-khì tho-kâ tset-ho̍k sṳ̂-sióng chûng yû-kûan tho-sâng van-vu̍t, hi-fa yî-tshiu, thiên-ngìn ha̍p-yit ke sṳ-kie-kôn sṳ̀n-vì Tho-kau kî-tshú sin-ngióng.

## Tshâm siòng
* Thai-song-ló-kiûn
Hiông-kóng Lìn-liòng-thòng

**Hiông-kóng Lìn-liòng-thòng**, yù Chûng-koet Sông-hói mu̍k-sṳ̂  趙世光牧師  tshai-yî 1959-ngièn 5-ngie̍t 31-ngit sṳ̀n-li̍p. 

## Tsû-tsṳt 組織

## Tui Lìn-ên-phai tsṳ̂  li̍p-tshòng 對靈恩派之立場

Lìn-ên-phai

## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
*Hiông-kóng Lìn-liòng-thòng mióng-lu

## 外部連結
*香港靈糧堂
*大埔靈糧堂
*東涌靈糧堂
*荃灣靈糧堂
**荃灣靈糧堂基教部網頁一
**荃灣靈糧堂基教部網頁二
**荃灣靈糧堂基教部網頁三
Yâ-sû Kâ-thìn

**Yâ-sû Kâ-thìn** he Ngi-sṳ̍p sṳ-ki song-pan ya̍p tshai Chûng-koet tshut-hien ke yit-kiên tshung-yeu ke Kî-tuk-kau Lìn-ên-phai Chûng-kau thòn-thí, thi̍t-phe̍t tshái-tshí Kî-tuk-kau Khiung-sán tsú-ngi ke Vû-thok-pâng thòn-thí sên-fa̍t mù-yong. Yâ-sû Kâ-thìn he Chûng-koet li̍t-sṳ song vì-thu̍k ke yit-tshṳ Kî-tuk-kau Vû-thok-pâng yun-thung. Tshiùng 1921-ngièn tshai Sân-tûng-sén Thai-ôn tshóng-phan, to-liáu 1952-ngièn pûn Chûng-koet tsṳn-fú kié-san ，tshièn-heu khiung-yû tshṳ̀-siu̍k sâm-sṳ̍p ngièn sṳ̀-kiên, fûn-phu thi-khî tha̍t-tó kiú-ke sén-fun.
Sî-pân-ngà-ngî

**Sî-pân-ngà-ngî** he sṳ-kie thi-sâm thai Ngî-ngièn, Lièn-ha̍p-koet liuk-thai ngî-ngièn chṳ̂-yit, he hí-ngièn yî Sî-pân-ngà Castilla ke yit-chúng Roman Ngî-chhu̍k ngî-ngièn. Chhai ńg-thai chû tông-chûng thai-yok yû 352,000,000 ngìn-mìn sṳ́-yung, thi̍t-phe̍t he Lâ-tên Mî-chû koet-kâ. Sî-pân-ngà-ngî pûn khì-thâ ngî-ngièn ke Sî-pân-ngà-ngìn chhṳ̂n-cho *Castellano*. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Tet-ngî

**Tet-ngî** fe̍t-tsá **Tet-vùn** he Yin-Êu Ngî-ne German Ngî-chhu̍k Sî German ngî-tsṳ̂ ha ke yit-tsúng Ngî-ngièn. Tet-ngî khiung-thùng phêu-tsún-ngî ke hìn-sàng khó-yî tûi-suk to Martin Luther ke Sṳn-kîn fân-yi̍t-pún. Tet-ngî he yit-yi tô-ngìn sṳ́-yung ke mû-ngî; tsui-tshû tshai Tet-koet, O-thi-li, Liechtenstein, Luxembourg tén-tén thi-khî sṳ́-yung. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ngi̍t-pún-ngî

he Ngi̍t-pún kôn-fông ngî-ngièn, sû-siá thí-ne chûng tshùn-tshai tô-tsúng tsia-yung ke Hon-sṳ. Ngi̍t-ngî yù lióng-tsak péu-yîm fù-ho: Phiàng-ká-miàng, Phién-ká-miàng lâu Lò-mâ-sṳ siá-hâ Lâ-tên sṳ-mû. Ngi̍t-ngî tsú-yeu tshai Ngi̍t-pún sṳ́-yung. Ngi̍t-pún thúng-tshṳ Thòi-vân, Tsêu-siên, Tûng-nàm-â yî-khi̍p Chûng-koet phu-fun thi-khî ke sṳ̀-thoi, tông-thi ngìn pûn khiòng-pet ho̍k-si̍p kóng-tshut Ngi̍t-ngî, ya-yû pûn-ngìn khiòng-pet kói-von Ngi̍t-ngî miàng-sṳ.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Sṳ-mû péu
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Phù-thò-ngà-ngî

**Phù-thò-ngà-ngî ** he Roman Ngî-chhu̍k‎ ke yit-chúng Ngî-ngièn. Sṳ́-yung ke koet-kâ lâu thi-khî pâu-hàm Phù-thò-ngà, Pâ-sî, Angola lâu Mozambique, khiung-yû chhêu-ko ngi-yi ngìn-khiéu. Phù-thò-ngà-ngî he sṳ-kie song séu-su fûn-phu kóng-fat ke ngî-ngièn, thùng-sṳ̀ ya-he sṳ-kie song thi-ńg thai ngî-ngièn. Phù-thò-ngà chhiùng sṳ̍p-ńg sṳ-ki lâu sṳ̍p-liuk sṳ-ki khôi-sṳ́ hiong-ngoi chin-hàng chhṳ̍t-mìn khok-chông, kien-li̍p chhṳ̍t-mìn thúng-chhṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki
## Sṳ-mû péu
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Angola

**Angola** he Fî-chû sî-nàm-phu ke koet-kâ, ngìn-khiéu yok-yû yit-tshiên 910 tô van ngìn. 1975-ngièn thot-lì Phù-thò-ngà tshṳ̍t-mìn-thi sṳ̂n-fun.

## Li̍t-sṳ́
1490-ngièn Phù-thò-ngà ke tshṳ̍t-mìn thúng-tshṳ khôi-sṳ́.

## Thi-lî
## Liâng-thú kiu-fun
## Kîn-chi
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn kón-khî
## Ngìn-khiéu
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Thí-yuk
## Chhâm-siòng
## Chûng-kau
## Tshung-yeu sàng-tsṳ́n
Botswana

**Botswana** he Fî-chû nàm-phu ke nui-liu̍k koet-kâ, tshiòn-koet koet-kin he kôn-tsâu ke thòi-thi thi-hìn, nàm-lìn Nàm-fî, sî-piên he Namibia. 1966-ngièn thot-lì Yîn-koet thu̍k-li̍p heu tsṳn-sṳt kói-miàng sṳ̀n-vì Botswana, sṳ̍t-hàng mìn-tsú tsṳn-tshṳ, tsit-khi̍t ke sa-fi tsṳn-tshet lâu fûng-fu ke Tson-sa̍k khóng.
Hò-làn-ngî

**Hò-làn-ngî** su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne German Ngî-chhu̍k ha ke Sî German ngî-chṳ̂, he Hò-làn, Pí-li-sṳ̀ lâu Suriname ke kôn-fông ngî-ngièn. Tshai Hò-làn tshiòn kin-nui khi̍p Pí-li-sṳ̀ ke Flanders thi-khî thûng-yung. Êu-chû yok-yû lióng-tshiên si-pak van-ngìn yung Hò-làn-ngî tsok-vì thi-yit ngî-ngièn. Hàn-yû tsên-kâng pûn Hò-làn thúng-tshṳ si-ke sṳ-ki ke Yin-nì ya-yû ngit-sòng ke sṳ́-yung.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap

## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Mozambique

**Mozambique** he Fî-chû tûng-nàm-phu ke koet-kâ. 1975-ngièn thot-lì Phù-thò-ngà tshṳ̍t-mìn-thi sṳ̂n-fun. Tshai 1995-ngièn thi̍t-sû li-é kâ-ngi̍p Yîn-lièn-pâng.
Nigeria

**Nigeria** he Fî-chû sî-phu ke chui tshung-yeu koet-kâ tsṳ̂-yit, vi-é he Fî-chû sî-ngan Guinea-vân táng-tiám. 1960-ngièn thot-lì Yîn-koet thu̍k-li̍p. Nigeria ke sú-tû he sî-nàm yèn-hói ke hói-kóng sàng-sṳ Lagos, than-he tsṳ-kîm yí-kîn tshiên-sái to Abuja.
Mauritania

**Mauritania** he Fî-chû sî-phu koet-kâ chṳ̂-yit. 1960-ngièn thot-lì Fap-koet thu̍k-li̍p. 7 sṳ-ki Â-lâ-pak-ngìn lòi-to liá-piên kien-li̍p fûng-kien vòng-koet. 15 sṳ-ki khôi-sṳ́, lièn-siu̍k pûn Phù-thò-ngà, Hò-làn lâu Yîn-koet chhṳ̍t-mìn. 1912-ngièn sṳ̀n-vì Fap-koet chhṳ̍t-mìn-thi.
Kóng-tûng

**Kóng-tûng** he Chûng-koet nàm-tôn yèn-hói ke sén-fun chṳ̂-yit. Kóng-tûng tì ngî-ngièn fûng-siu̍k, li̍t-sṳ́ vùn-fa tén-tén fông-mien tû-yû thu̍k-chhu ke yit-mien, lâu Chûng-koet pet-fông thi-khî yû thai-liong chhâ-phe̍t. Kóng-tûng phìn-kiûn he Chûng-koet kîn-chi chui fat-tha̍t ke sén-fun. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî

*Kóng-chû-sṳ
*Chhṳ̂m-chun-sṳ
*Chû-hói-sṳ
*Sân-thèu-sṳ
*Sèu-kôan-sṳ
*Fu̍t-sân-sṳ
*Kông-mùn-sṳ
*Chhám-kông-sṳ
*Sau-khin-sṳ
*Fi-chû-sṳ
*Mòi-chû-sṳ
*Sân-mî-sṳ
*Hò-ngièn-sṳ
*Yòng-kông-sṳ
*Chhîn-yén-sṳ
*Tûng-kón-sṳ
*Chûng-sân-sṳ
*Chhèu-chû-sṳ
*Ket-yòng-sṳ
*Yùn-fù-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa

## Kau-yuk

* Chhṳ̂m-chun Thai-ho̍k
* Chûng-sân Thai-ho̍k

## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Fuk-kien

**Fuk-kien (Pe̍h-ōe-jī: Hok-kiàn-séng)** he Chûng-koet sén-fun tsṳ̂-yit, vi-é tì Chûng-koet tûng-nàm yèn-hói, tûng-sî khôn-yok ńg-pak si-sṳ̍p kûng-lî, nàm-pet tshòng-yok ńg-pak ńg-sṳ̍p kûng-lî, mien-tsit sṳ̍p-ngi van phiàng-fông kûng-lî. 
Fuk-kian he tsho̍k-miàng ke khièu-hiông, hói-ngoi khièu-mìn tshêu-ko yit-tshiên van ngìn, phien-mân sṳ-kie yit-pak liuk-sṳ̍p ke koet-kâ lâu thi-khî. thùng-sṳ̀ Fuk-kian ya-he yit-ke tô mìn-tshu̍k kî-tshu-thi. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Fuk-chû-sṳ
*Ha-mùn-sṳ
*Phù-thièn-sṳ
*Sâm-mìn-sṳ
*Chhièn-chû-sṳ
*Chông-chû-sṳ
*Nàm-phìn-sṳ
*Liùng-ngàm-sṳ
*Nèn-tet-sṳ
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kâm-sok

**Kâm-suk** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, vi-é chhai Vòng-hò song-yù. Sén-fi he Làn-chû.

## Li̍t-sṳ́
Kâm-suk chhai Chhûn-chhiû sṳ̀-thoi tûng-nàm phu su̍k-yî Chhîn-koet, sî-phu su̍k-yî Sî-siung.

## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Làn-chû-sṳ (蘭州市)
*Chiú-chhièn-sṳ (酒泉市)
*Kâ-yu̍k-kôan-sṳ (嘉峪關市)
*Chông-ye-sṳ (張掖市)
*Kîm-chhông-sṳ (金昌市)
*Vú-vî-sṳ (武威市)
*Pha̍k-ngiùn-sṳ (白銀市)
*Thin-sî-sṳ (定西市)
*Lúng-nàm-sṳ (隴南市)
*Thiên-súi-sṳ (天水市)
*Phìn-liòng-sṳ (平涼市)
*Khin-yòng-sṳ (慶陽市)
*Lìm-ha Fì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû (臨夏回族自治州)
*Kâm-nàm Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû (甘南藏族自治州)
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Kâm-suk Tsṳn-fú Mióng-lu
Kông-sî

**Kông-sî** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Tshòng-kông chûng-ha yù nàm-ngan. Sén-fi he Nàm-chhông. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Nàm-chhông-sṳ (南昌市)
*Vù-chû-sṳ (撫州市)
*Kam-chû-sṳ (贛州市)
*Kit-ôn-sṳ (吉安市)
*Kín-tet-chṳ́n-sṳ (景德鎮市)
*Kiú-kông-sṳ (九江市)
*Phìn-hiông-sṳ (萍鄉市)
*Song-ngièu-sṳ (上饒市)
*Sîn-yì-sṳ (新餘市)
*Ngì-chhûn-sṳ (宜春市)
*Yîn-thàm-sṳ (鷹潭市)

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Kông-sî-sén Ngìn-mìn Tsṳn-fú
* Kông-sî Thai-puk Thi-thù
Kông-sû

**Kông-sû** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Tshòng-kông ha-yù nàm-ngan. Sén-fi he Nàm-kîn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Nàm-kîn-sṳ
*Sòng-chû-sṳ
*Fài-ôn-sṳ
*Lièn-yùn-kóng-sṳ
*Nàm-thûng-sṳ
*Suk-chhiên-sṳ
*Sû-chû-sṳ
*Thai-chû-sṳ
*Vù-siak-sṳ
*Chhì-chû-sṳ
*Yàm-sàng-sṳ
*Yòng-chû-sṳ
*Chṳ́n-kông-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Kông-sû-sén Kôn-fông Mióng-lu
Chhiâng-hói

**Chhiâng-hói ** he Chûng-koet ke Hàng-chṳn-khî, vi-é tì Chhiâng-chong Kô-ngièn tûng-pet phu. Kin-nui yû chhiòn Chûng-koet chui-thai ke nui-liu̍k Hàm-súi-fù. Sén-fi he Sî-nèn-sṳ. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî
*Sî-nèn-sṳ
*Hói-tûng-sṳ
*Hói-sî Mùng-kú-chhu̍k Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Hói-pet Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Hói-nàm Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Vòng-pet Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Ngiu̍k-su Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Golog Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Chhiâng-hói Chṳn-fú Mióng-lu
Yùn-nàm

**Yùn-nàm** he Chûng-koet sî-nàm phu piên-kin thi-khî ke yit-ke sén-fun. Sén-fi he Khûn-mìn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî

*Khûn-mìn-sṳ
*Khiuk-chhin-sṳ
*Ngiu̍k-hâi-sṳ
*Pó-sân-sṳ
*Châu-thûng-sṳ
*Li-kông-sṳ
*Phû-ngí-sṳ
*Lìm-chhông-sṳ
*Tet-fèn Tái-chhu̍k Kín-phó-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Nu-kông Li̍t-siuk-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Thit-khin Chhòng-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Thai-lî Pha̍k-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Chhú-hiùng Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Fùng-hò Ha̍p-nì-chhu̍k Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Vùn-sân Chong-chhu̍k Mèu-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Sî-sûng-pán-na̍p Tái-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Yùn-nàm-sén Ngìn-mìn Tsṳn-fú
Het-liùng-kông

**Het-liùng-kông** he Chûng-koet Tûng-pet thi-khî chui pet-phu ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Amur-hò song-yù. Sén-fi he Harbin. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Ha̍p-ngì-pîn-sṳ
*Chhè-chhè-ha̍p-ngì-sṳ
*Méu-tân-kông-sṳ
*Kâ-muk-sṳ̂-sṳ
*Thai-khin-sṳ
*Kiê-sî-sṳ
*Sûng-ap-sân-sṳ
*Yî-chhûn-sṳ
*Chhit-thòi-hò-sṳ
*Ho̍k-kông-sṳ
*Het-hò-sṳ
*Sûi-fa-sṳ
*Thai-him-ôn-liâng thi-khî

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Het-liùng-kông Tsṳn-fú Mióng-lu
Fù-pet

**Fù-pet** he Chûng-koet chûng-phu ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Tshòng-kông chûng-yù. Sén-fi he Vú-hon-sṳ. Tshiòn-sén mien-tsit 18.59 van phiàng-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 6031-van.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Vú-hon-sṳ
*Ngo̍k-chû-sṳ
*Vòng-kông-sṳ
*Vòng-sa̍k-sṳ
*Kîn-mùn-sṳ
*Sṳ̍p-yén-sṳ
*Sùi-chû-sṳ
*Siông-yòng-sṳ
*Hàm-nèn-sṳ
*Hau-kám-sṳ
*Ngì-chhông-sṳ
*Ên-sṳ̂ Thú-kâ-chhu̍k Mèu-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû
*Thiên-mùn-sṳ
*Siàm-kông-sṳ
*Siên-thò-sṳ
*Sṳ̀n-nùng-ka lìm-khî

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Fù-pet Tsṳn-fú Mióng-lu
Fù-nàm

**Fù-nàm** he Chûng-koet chûng-phu ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Chhòng-kông chûng-yù. Sén-fi he Chhòng-sâ-sṳ. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî
*Chhòng-sâ-sṳ
*Sòng-tet-sṳ
*Chhîm-chû-sṳ
*Fèn-yòng-sṳ
*Fài-fa-sṳ
*Lèu-tí-sṳ
*Sau-yòng-sṳ
*Siông-thàm-sṳ
*Yit-yòng-sṳ
*Yún-chû-sṳ
*Ngo̍k-yòng-sṳ
*Chông-kâ-kie-sṳ
*Chû-chû-sṳ
*Siông-sî Thú-kâ-chhu̍k Mèu-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-chû

## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Fù-nàm Chṳn-fú Mióng-lu
Hò-nàm

**Hò-nàm** he Chûng-koet ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Vòng-hò chûng-ha. Hò-nàm he Chûng-koet Vùn-mìn fat-ngièn thi tsṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Chhiáng-chû-sṳ
*Khôi-fûng-sṳ
*Lo̍k-yòng-sṳ
*Phìn-táng-sân-sṳ
*Ôn-yòng-sṳ
*Ho̍k-piak-sṳ
*Sîn-hiông-sṳ
*Chhèu-chok-sṳ
*Phu̍k-yòng-sṳ
*Hí-chhông-sṳ
*Thap-hò-sṳ
*Sâm-mùn-hia̍p-sṳ
*Nàm-yòng-sṳ
*Sông-khiû-sṳ
*Sin-yòng-sṳ
*Chû-khiéu-sṳ
*Chu-mâ-tiam-sṳ
*Chi-ngièn-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Hò-nàm Tsṳn-fú Mióng-lu
Hò-pet

**Hò-pet** he Chûng-koet pet-phu thi-khî ke yit-ke sén-fun, vi-é tì Vòng-hò ha-yù. Sén-fi he Sa̍k-kâ-tsông-sṳ. Hò-pet he Chûng-koet yit-ke kú-ló ke Vùn-mìn fat-ngièn-thi. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Sa̍k-kâ-chông-sṳ
*Thòng-sân-sṳ
*Chhìn-fòng-tó-sṳ
*Hòn-tân-sṳ
*Hìn-thòi-sṳ
*Pó-thin-sṳ
*Chông-kâ-khiéu-sṳ
*Sṳ̀n-tet-sṳ
*Chhông-chû-sṳ
*Lòng-fòng-sṳ
*Fèn-súi-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Hò-pet Tsṳn-fú Mióng-lu
Hói-nàm

**Hói-nàm** he Chûng-koet hói-yòng mien-tsit chui-thai ke sén-fun, vi-é tì Nàm Chûng-koet Hói, pet-piên lâu Kóng-tûng siông-kak. Chûng-koet Hói-nàm-sén pâu-hàm Hói-nàm-tó, Sî-sâ Khiùn-tó, Nàm-sâ Khiùn-tó, Chûng-sâ Khiùn-tó ke tó-tsiâu yî-khi̍p Liâng-hói. Hói-nàm sén-fi he Hói-khiéu.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Hói-khiéu-sṳ
*Sâm-â-sṳ
*Thâm-chû-sṳ
*Sâm-sâ-sṳ
*Khiùn-hói-sṳ
*Van-nèn-sṳ
*Ńg-chṳ́-sân-sṳ
*Tûng-fông-sṳ
*Vùn-chhông-sṳ
*Lìm-kô-yen
*Chhìn-mái-yen
*Thin-ôn-yen
*Thùn-chhông-yen
*Chhiông-kông Lì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen
*Pha̍k-sâ Lì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen
*Khiùn-chûng Lì-chhu̍k Mèu-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen
*Lìn-súi Lì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen
*Pó-thìn Lì-chhu̍k Mèu-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen
*Lo̍k-tûng Lì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Hói-nàm Tsṳn-fú Mióng-lu
Hói-nàm-tó

**Hói-nàm-tó** he Hói-nàm-sén ke tsú-yeu tsû-sṳ̀n phu-fun, liu̍k-thi mien-tsit 32,198 phiàng-fông kûng-lî, lâu Êu-chû ke Pí-li-sṳ̀ siông-thùng. Hói-nàm-tó ke hói-ngan mien-tsit thai-yok lióng-pak van phiàng-fông kûng-lî, muk-tshièn Chûng-koet thi-yit thai-tó.

## Ngoi-phu Lièn-kiet
*Hói-khiéu Tsṳn-fú Mióng-lu
Sân-tûng

**Sân-tûng** he Chûng-koet tûng-phu yèn-hói ke sén-fun, vi-é tì Vòng-hò ha-yù, Sân-tûng yû yû-kiú ke li̍t-sṳ́ lâu fûng-sṳn vùn-fa, pûn Chûng-fà Vùn-mìn ke fat-tsán ko-tshàng yû tô-tsúng tshung-yeu kung-hien. Sân-tûng he Chûng-koet ke thi-ngi ngìn-khiéu thai-sén.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn-khî
*Chi-nàm-sṳ
*Chhiâng-tó-sṳ
*Pîn-chû-sṳ
*Tet-chû-sṳ
*Tûng-yàng-sṳ
*Hò-chhe̍t-sṳ
*Chi-nèn-sṳ
*Lòi-vù-sṳ
*Liau-sàng-sṳ
*Lìm-khì-sṳ
*Ngit-cheu-sṳ
*Thai-ôn-sṳ
*Vì-fòng-sṳ
*Vî-hói-sṳ
*Yên-thòi-sṳ
*Chó-chông-sṳ
*Chṳ̂-pok-sṳ

## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Sân-tûng Tsṳn-fú Mióng-lu
Kóng-sî Chong-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-khî

**Kóng-sî** he Chûng-koet nàm-fông ke yit-ke chhṳ-chhṳ-khî, hien-chhai sṳ̀n-vì **Kóng-sî Chong-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-khî**. Sú-fú he Nàm-nèn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn-khî
*Nàm-nèn-sṳ
*Pak-set-sṳ
*Hò-chhṳ̀-sṳ
*Liú-chû-sṳ
*Kui-lìm-sṳ
*Fo-chû-sṳ
*Chhùng-chó-sṳ
*Lòi-pîn-sṳ
*Kui-kóng-sṳ
*ǹg-chû-sṳ
*Fòng-sàng-kóng-sṳ
*Khîm-chû-sṳ
*Pet-hói-sṳ
*Ngiu̍k-lìm-sṳ

## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Kóng-sî-sén Ngìn-mìn Chṳn-fú Mióng-lu