Thàn-sôn-na̍p

**Thàn-sôn-na̍p**, (Fa-ho̍k-sṳt: **Na2CO3**, Sodium Carbonate) phú-thûng chhìn-khóng hâ vì pha̍k-set fún-ma̍t, vì khiòng-thien kié-chṳt. Me̍t-thu vì 2.532g/cm3, yùng-tiám vì 850℃, yi yùng yî súi, khí-yû yàm ke thûng-sin.

## Chṳ-chhí fông-fap
### [[Sok-ngì-vì-fap]]
Fán-yin fûn sâm-ke phu-tshéu chin-hàng: 

# NH3 + CO2 + H2O → NH4HCO3
# NH4HCO3 + NaCl → NaHCO3 + NH4Cl
# 2NaHCO3 → Na2CO3 + CO2 + H2O

fán-yin sâng sṳ̀n ke ngi Yòng-fa thàn (CO2) cho-tet fì sû chai yung, yì liu̍k fa 銨 (NH4Cl) yu cho-tet lâu sâng sa̍k fôi fán-yin, sán-sâng NH3, chhùng-sîn chok-vì ngièn-liau sṳ́-yung: 

: 2NH4Cl + CaO → 2NH3 + CaCl2 + H2O

ôn kán fap sṳ́ sâng-sán sṳ̍t-hien liáu lièn-sa sin sâng-sán, sṳ̍t yàm ke li-yung sut tet-to thì-kô, sán-phín chṳt-liòng sùn chhiang, yîn yì pûn chhṳ̂n-vì 「 sùn kán 」, than chui-thai ke yù-tiám hàn chhai yî sṳ̀n-pún tâi liâm. 
### lièn-ha̍p chṳ kán fap
hêu shì (lièn-ha̍p chṳ kán fap) lâu sok shì lióng fap ke khî-phe̍t he tui yî liu̍k fa 銨 ke chhú-lî. Sok shì he kâ-ngi̍p sâng sa̍k fôi fat sṳ́ ôn yi̍t chhut, yì hêu shì he kâ-ngi̍p sṳ̍t yàm sṳ́ liu̍k fa ôn-kiet tsin yì chhut. 

## Li̍t-sṳ́
Chhai lièn-ha̍p chṳ kán fap fat-mìn yî-chhièn, ôn kán fap (yi̍t chhṳ̂n-vì sok ngì vì chṳ kán fap) yin-yung chui vì kóng-fàm. He Pí-li-sṳ̀ ngìn êu nui sṳ̂ thi̍t sok ngì vì (Ernest Solvay) yî 1862-ngièn fat-mìn ke. 
1867-ngièn sok ngì vì Kûng-sṳ̂ chṳ-chho ke sán-phín chhai Pâ-lì sṳ-kie pok lám fi sông fe̍t-tet thùng chṳ chióng chông, chhṳ́ fap pûn chang-sṳt miang-miàng vì sok ngì vì fap. Chhṳ́ sṳ̀, sùn kán ke ka-kak thai thai hâ-kong. Sêu sit chhòn to Yîn-koet, chang-chhai chhiùng sṳ lu pu làn fap chṳ kán ke Yîn-koet hâ khìm sêm Kûng-sṳ̂ chhí-tet liáu lióng-ngièn thu̍k cham sok ngì vì fap ke khièn-li. 1873-ngièn hâ khìm sêm Kûng-sṳ̂ kói chû vì puk nui mùn Kûng-sṳ̂ (Brunner Mond, chit Ti-koet Fa-ho̍k kûng-ngia̍p (ICI) ke chhièn-sṳ̂n), kien-li̍p liáu thai kûi-mù sâng-sán sùn kán ke kûng chhòng, heu-lòi, fap, Tet, mî tén koet siông ki kien chhòng. Liá-têu koet-kâ fat-hí chû-chṳt sok ngì vì Kûng-fi, sat-kie thù chṳ́ chṳ́ hiong fi yèn koet kûng-khôi, tui ngoi chhie̍t-tui pó sú pi me̍t. Fàm yû kói-liòng fe̍t sîn fat-hien, fi yèn koet chṳ̂-kiên pí chhṳ́ thûng hì, pin siông yok put sṳ̂n chhiáng chôn-li, yî fòng siet lu. Chhù-liáu kî-su̍t chṳ̂-ngoi, yàng ngia̍p ya-yû-han-chṳ, kì-têu chhái-chhí fûn-khî tshiû fo ke phan fap, li-yì Chûng-koet sṳ-chhòng yù Yîn-koet puk nui mùn Kûng-sṳ̂ thu̍k cham. Yù yî yì chhṳ́ ngiàm me̍t ke chû-chṳt fông-sṳt, fàm he put tet sok ngì vì Kûng-fi thi̍t-hí khièn chá, kîn pún mò chhiùng mun chîn ôn kán fap sâng-sán siòng-chhìn. Chhṳ̍t chṳ 20 Sṳ-ki chhû, hí-tô koet-kâ yeu sióng thâm-sok sok ngì vì fap o pi ke chhòng sông, mò put yî sṳt-phai yì ko chûng. Chhṳ̍t chṳ yû-kôan chôn-li ko chûng, chhṳ́ chṳ-chok fông-fap chhòi thai pha̍k yî sṳ. 

Yù ôn, ngi Yòng-fa thàn fò páu fò sṳ̍t yàm súi vì ngièn-liau chṳ tet, chhṳ̂n-vì lièn-ha̍p chṳ kán fap, he Chûng-koet Fa-ho̍k kâ hêu Tet póng chhai ôn kán fap ke kî-chhú sông kói-chin yì sṳ̀n, kâi fap chhai sṳ-kie pok lám fi sông fe̍t-tet kîm chṳ chióng chông. Chhai Pet-mî, yù yî yû thai-liòng thiên-yèn thàn sôn na̍p khóng chhông chhùn-chhai, yung thiên-yèn ke kán ngìn-kûng kâ kûng chîn chṳ he chṳ-chhí thàn sôn na̍p ke chú-yeu sú-thon (thiên-yèn kán fap). Thàn sôn na̍p he Fa-ho̍k khi̍p kûng-ngia̍p chûng ke chhùng-yeu ngièn chhòi-liau. 2003-ngièn, Chûng-koet thàn sôn na̍p sán liòng yí-kîn chhêu-ko Mî-koet chhiok kî sṳ-kie thi-yit. 

## Kiet-tsin súi-ha̍p-vu̍t
Thàn-sôn-na̍p ke kiet tsin súi ha̍p vu̍t siu̍k-chhṳ̂n ** sa̍k kán **, khì Fûn-chṳ́-sṳt vì Na2CO3 10H2O, tai sṳ̍p ke kiet tsin súi, chhai kôn-châu ke khûng-hì chûng yi fûng fa. 

## Súi yùng yi̍t
Khì súi yùng yi̍t hién ngio̍k Kán-sin (só-yî pûn chhṳ̂n-vì sùn kán), yû va̍t nyè kám, cho-tet yung-yî sé thit yù vû. 

* chhai put-thôn thûng ngi̍p ngi Yòng-fa thàn Hì-thí ke chhìn-khóng hâ, thàn sôn na̍p fi lâu ngi Yòng-fa thàn, súi khiung-thùng fán-yin sâng sṳ̀n thàn sôn khîn na̍p: 
: Na2CO3 + CO2 + H2O → 2NaHCO3
thùng-sṳ̀ fi fat-sâng fu fán-yin: 

: +  ⇌  

ngi Yòng-fa thàn () yùng yî súi heu, yit phu-fûn ngi Yòng-fa thàn fi lâu súi fa ha̍p, hìn-sṳ̀n thàn sôn. Kâi fán-yin he yit-ke khó ngia̍k fán-yin, 
kâi fán-yin chhai sòng vûn hâ ke phìn fên sòng sú he *K<sub>h</sub>*=1.70×10−3; yîn-chhṳ́ thai phu-fûn ngi Yòng-fa thàn tû put fi chhâm-lâu fán-yin. Ká ngiâ mò chhûi fa tsì chhùn-chhai, fán-yin suk sut sṳ̍p-fûn fòn man, khì fán-yin suk sut sòng sú kiùn vì 0.039 s−1 (chang fán-yin) yî-khi̍p 23 s−1 (ngia̍k fán-yin). 
* thàn sôn na̍p nyì sôn fi fat-sâng khia̍k lie̍t fán-yin, thùng-sṳ̀ sâng sṳ̀n ngi Yòng-fa thàn: 
: Na2CO3 + 2H+ → 2Na+ + CO2 + H2O

kâi sin-chṳt pûn li-yung-yî chṳ-chho Hì-thí me̍t fó hi. 

* thàn sôn na̍p lâu Khîn-yòng-fa koi fán-yin sâng sṳ̀n Khîn-yòng-fa na̍p fò thàn sôn koi, kûng-ngia̍p sông yung-lòi chṳ Khîn-yòng-fa na̍p: 
: Na2CO3 + Ca(OH)2 → 2 NaOH + CaCO3

* chhai súi yùng yi̍t chûng, thàn sôn na̍p fi vàn-chhiòn thien kié vì thàn sôn kîn lâu na̍p lì chṳ́, thàn sôn kîn fi fat-sâng súi kié: 
: CO32- + H2O → HCO3- + OH-

## Yin-yung

Thàn sôn na̍p ke chú-yeu kûng-ngia̍p yin-yung liâng-vet vì phìn pán Pô-lì, ngit yung Pô-lì, ha̍p-sṳ̀n sé yî fún, Yòng-fa lî tén hàng ngia̍p. 

Chhai sâng-sán-sâng-fa̍t chûng, thàn sôn na̍p pûn yung-yî chṳ-chok mien tiám, chṳ-chhí Khîn-yòng-fa na̍p tén, fe̍t chok-vì tô-chúng sé thit tsì ke phi fông. Súi ke chhiang fa yung kì lòi cho ngiôn fa tsì. 

Thàn sôn na̍p chhai khi̍t kô ke vûn-thu (1000°C yî-sông) fi séu liòng fûn-kié, than-he chhai mò ngoi kâ chhu tsì ke chhìn-khóng hâ, chit-sṳ́ to 1270°C, chhai sú séu-sṳ̀ nui yìn-yèn chṳ́-he séu phu-fun fûn-kié (2CO3 → Na2O + CO2

liá-ke fán-yin he le̍t Pu-lóng fap sâng-sán Khîn-yòng-fa na̍p ke ngièn-lî 

## Chhâm-kien

* thàn sôn khîn na̍p