open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Himalaya Sân-mak

** Himalaya Sân-mak ** (, “ siet vet ” chṳ̂ yi ; ; ) he sṳ-kie hói-pha̍t chui-kô ke Sân-mak, vi-yî Â-chû ke Chûng-koet Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî lâu Pakistan, Yin-thu, Nepal, Bhtan tén koet piên kin sông. Tûng-sî chhòng 2400 tô kûng-lî, nàm-pet khôn 200—300 kûng-lî . Fûn-pu yî Chhiâng-chhòng Kô-ngièn nàm yèn, sî hí Kashmir ke Nanga Parbat Fûng (Pet-vúi 35°14'21", Tûng-kîn 74°35'24", hói-pha̍t 8125 mí), tûng chṳ Yarlung Tsangpo Kông thai kóai vân chhú ke Namcha Barwa Fûng (Pet-vúi 29°37'51", Tûng-kîn 95°03'31", hói-pha̍t 7756 mí), chúng mien-chit yok 594,400 phìn-fông kûng-lî .
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kín-tiám
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Chhiâng-chhòng Kô-ngièn

**Chhiâng-chhòng Kô-ngièn **, he Chûng-Â yit-ke kô-ngièn thi-khî, kì he sṳ-kie sông chui-kô ke kô-ngièn, phìn-kiûn hói-pha̍t kô-thu 4,500 mí (4000~5000 kûng-chhak), mien-chit 250 van phìn-fông kûng-lî, yû “** sṳ-kie vuk-chit **”, “** siet-vet kô-ngièn **” fe̍t-chá “** thi sâm khi̍t **” chṳ̂ chhṳ̂n. Chûng-koet kin-nui chṳ̂ chhiâng chhòng kô-ngièn, cham chhiòn Chûng-koet 23% mien-chit, vi-yî Pet-vúi 25°-40° lâu Tûng-kîn 74°-104° chṳ̂-kiên. 

Kô-ngièn piên-kie, tûng vì Vàng-thôn Sân-mak, nàm, sî vì Himalaya Sân-mak, pet vì Khûn-lùn Sân-mak. Hâm-koi koet kin yû Chûng-koet Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî, Chhiâng-hói-sén chhiòn-kin, Sîn-kiông Uyghur Chhṳ-chhṳ-khî, Kâm-sok-sén, Si-chhôn-sén, Yùn-nàm-sén phu-fûn, yî-khi̍p Bhutan, Nepal, Yin-thu ke Ladakh tén thi.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kín-tiám
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
Chhṳ-chhṳ-khî

** Chhṳ-chhṳ-khî ** he yit-chúng Hàng-chṳn khî-va̍k lui-hîn. Yit-ke koet-kâ ke Chhṳ-chhṳ-khî, khì thi-fông chṳn-fú chhai-nui-phu sṳ-vu fông-mien, fi yúng-yû pí khì-thâ thùng tén-kip Hàng-chṳn-khî lòi tet kô ke chhṳ chú khûng-kiên. Thûng-sòng (than m̀-he chhie̍t-tui), Chhṳ-chhṳ-khî ke sṳ̀n-li̍p he yîn-vì khì fam-vì nui ke chú-yeu kî-chhu mìn-chhu̍k chhai kâi koet koet-nui su̍k-yî séu-sú, than ya-yû khì-thâ ke sat tsì yîn-su, li-yì yit-ke lâu kâi koet thai phu-fûn thú-thi fûn-kak-khôi ke thi-khî, ya sòng-sòng fi pûn sat tsì vì Chhṳ-chhṳ-khî (li-yì Sî-Â koet-kâ Â-set-pai-yèn ke Na̍p-hî-khie-fàm Chhṳ-chhṳ Khiung-fò-koet phien su̍k chhṳ́ li).
Lhasa-sṳ

** Lhasa ** (; Koet-chi Yîm-phiêu:  fe̍t ), vì Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî Sú-fú. Lhasa chhú hói-pha̍t 3,650 mí, Lhasa hò liù kîn chhṳ́, chhai nàm kau chu-ngi̍p Yarlung Tsangpo Kông. 

Lhasa li̍t lòi he Sî-chhòng chhiòn khî chṳn-chhṳ, kîn-chi khi̍p vùn-fa ke chûng-sîm, ya-he chhòng chhòn fu̍t-kau sṳn-thi. 1960-ngièn chang-sṳt sat sṳ, 1982-ngièn yu thin vì koet-kâ li̍t-sṳ́ vùn-fa-miàng sang.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Himachal Pradesh

** Himachal Pradesh ** (Yin-thi-ngî: ****, Là-tên sṳ-mû chón-siá: Himachal Pradesh) he Yin-thu pet-phu ke yit-ke pâng, phî lièn Chûng-koet Sî-chhông Chhṳ-chhṳ-khî. Kâi pâng kôn-fông ngî-ngièn vì Yin-thi-ngî. Chhiòn-kin su̍k-yî hí mâ là ngâ sân-khî, hì-hèu vûn-fò, than Tûng-kui hòn-lâng. Sú-fú Shimla chên he Yîn-su̍k Yin-thu ke . Kîn-chi yî Nùng-ngia̍p fò lî-yû ngia̍p vì-chú, sṳ̀n-sán súi-kó.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kó-chok

**Kó-chok** (果作) me ôn-to **Kó-chṳ́** (果子), kì ke kiet-kèu chia̍p-chia̍p cho-tet fûn-vì chúng-chṳ́ lâu kó-phì lióng phu-fûn. Kó-phì me cho-tet fûn-vì ngoi kó-phì, chûng kó-phì lâu nui kó-phì (than-he chhai tô-sú chhìn-khóng hâ-poi tông-nàn khî-fûn), khì-chûng ngoi kó-phì ke péu-mien yit-pan-ha yû kok-chúng hìn-thai ke fu-su̍k-vu̍t. 

## Ngiâng-mong
*Chhiâng-kó (青果)
Gujarat-ngî

** Gujarat-ngî** (**ગુજરાતી**, Lâ-tên sṳ-mû: Gujarātī) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-hì Yin-thu Iran Ngî-chhu̍k ke Yin-thu Arya Ngî-kî, vì Yin-thu 22 chúng kôn-fông ngî-ngièn lâu 14 chúng thi-khî sin ngî-ngièn chṳ̂-yit, thùng-sṳ̀ ya-he Pakistan séu-sú mìn-chhu̍k ngî-ngièn. Chhiòn-khiù yû thai-yok 4600 van-ngìn kóng liá-chúng ngî-ngièn, vì sṳ-kie sông thi 23 thai ngî-ngièn. Chhiùng sṳ́-yung ke ngìn-khiùn chú-yeu fûn-pu lòi-khon, Yin-thu 4550 van, Uganda 15 van, Pakistan 10 van, Kenya 5 van. 

Gujarat-ngî vì Yin-thu Gujarat, Lièn-pâng su̍k-thi Dadra lâu Nagar Haveli, Daman lâu Diu ke chú-yeu ngî-ngièn, thùng-sṳ̀ ya-he Mumbai Gujarat ngìn sa-khî ke ngî-ngièn.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Séu-sú mìn-chhu̍k

**Séu-sú mìn-chhu̍k **, he sṳ̍t-hàng chú-thí mìn-chhu̍k lâu séu-sú mìn-chhu̍k khî-phe̍t tui thai chṳn-chhet ke koet-kâ ke chhâ-phe̍t yung ngî, he mìn-chhu̍k chú-ngi koet-kâ chûng chú-thí mìn-chhu̍k yî-ngoi ke mìn-chhu̍k-khiùn-thí, ngìn-khiéu pí-li cham séu-sú. Yù yî séu-sú mìn-chhu̍k chhai só kî-chhu koet-kâ ke pí-li yî-khi̍p kì-têu lâu tô-sú m̀-thùng ke fûng-siu̍k si̍p-koan, chûng-kau, ngî-ngièn, fu̍k sṳ tén thi̍t chṳt, Koet-chi fap chûng yû yit-sia pó-fu séu-sú mìn-chhu̍k ke chôn-mùn kûi-thin.
Gujarat

** Gujarat ** (Gujarat-ngî: ****, Là-tên sṳ-mû chón-siá: , khiu yi̍t khí chap lò, fù chhà la̍t) he vi-yî Yin-thu chui sî-phu ke pâng. Kâi pâng sî-phu fò sî-nàm-phu kín lìn Â-là-pak hói, pet-phu lâu Pakistan siông-chiap-yòng. 1401-ngièn vì thu̍k-li̍p ke Gujarat Sultan-koet, 1572-ngièn sṳ̀n-vì Yin-thu ke yit phu-fûn, chṳ̂-heu chhai Yîn-koet thúng-chhṳ hâ pó yû kâi pâng ke thi-vi, 1947-ngièn sṳ̀n-vì Mumbai ke yit phu-fûn, 1960-ngièn yù Men-mâi pâng sî-phu khi̍p pet-phu thûng-hàng Gujarat-ngî kok-thi-khî va̍k vì yit pâng. Li̍p-fap kî-kèu vì 182 ngìn chû-sṳ̀n ke pâng Ngi-fi. Pâng nui yû fî-kî-chhòng khi̍p 6 só Thai-ho̍k. Kûng-ngia̍p fa chhàng-thu kha-kô, yû sa̍k yù, fa kûng, fóng chṳt, súi nài, lien yù, Fa-ho̍k phì liau, kî chhòng khi̍p Thien-hì Kûng-chhàng. Khóng sán yû thiên-yèn hì khi̍p sa̍k yù. Nùng-ngia̍p sán-phín chet yû fâ-sâng, súi thàu khi̍p mièn-fâ. Yî 1983-ngièn chên yîn fu̍t Tan na̍p thai pa khwuì kiet yì yòng sṳ̀n fùng châi.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Mumbai

** Mumbai ** (Marathi-ngî: **मुंबई**, , , Yîn-ngî: Mumbai; 1995-ngièn yî-chhièn khiu-miàng Mâ-là-thi-ngî vì **बॉम्बे**, Yîn-vùn: Bombay), Yin-thu sàng-sṳ, Maharashtra Sú-fú. Mumbai sṳ ngìn-khiéu yok vì 1300 van , Tû-fi-khî chhai 2007-ngièn 9-ngie̍t yí tha̍t 2,340 van-ngìn, he Yin-thu ngìn-khiéu chui-tô ke sàng-sṳ, ya-he sṳ-kie ngìn-khiéu chui-tô ke sàng-sṳ chṳ̂-yit. Pâu-koat lìn khiûn kau khî ke Mumbai thai Tû-fi-khî (MMR) ngìn-khiéu yok vì 2500 van, on sàng Sṳ-hot-khî ngìn-khiéu kie-son, ya kiùn chhṳ yî Chûng-koet ke Chhùng-khin-sṳ (than chhùng khin chú Sàng-khî kiùn 1664 van-ngìn, vi kî Â-chû thi-sâm, chhiòn-khiù thi-chhit), he chhiòn sṳ-kie ngìn-khiéu thi-ngi tô ke sàng-sṳ Hàng-chṳn-khî. Mumbai he phài-miàng sṳ-kie thi-liuk vi ke thai Tû-fi-khî. Yù yî ngièn phìn-kiûn ngìn-khiéu chen-chhòng sut tha̍t-to 2.2%, yi kie to 2015-ngièn, Mumbai thai Tû-fi-khî ke ngìn-khiéu phài-miàng chiông sông sṳ̂n to sṳ-kie thi-si vi .
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Bishnupriya Manipuri-ngî

** Bishnupriya Manipuri-ngî ** (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী), he Yin-thu Arya Ngî-kî ke ngî-ngièn, sṳ́-yung-yî Yin-thu tûng-pet-phu, Mén-thien, Bangladesh yit-tai. 

Yok-yû 450,000 ngìn sṳ́-yung chhṳ́ ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Chechen-ngî

** Chechen-ngî ** (, ) thai-yok-yû 1,300,000 ngìn sṳ́-yung, thai-tô-sú sṳ́-yung chá chhu-chhai Ngò-lò-sṳ̂ ke Chechnya Khiung-fò-koet, pin khi̍p khì-thâ thi-khî ke Chechen-ngìn.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Tâi-thi Tet-ngî

**Tâi-thi Tet-ngî ** (*Plattdeutsch*, *Plattdüütsch*), yu chhṳ̂n ** Tâi-thi Saxon-ngî **, ** Kú Saxon-ngî **, he Tâi-thi German ngî ke yit-chúng khî-vet sin ngî-ngièn, chú-yeu sṳ́-yung chá chhai Tet-koet pet-phu, Tân-ma̍k nàm-phu lâu Hò-làn tûng-phu, nang-ngoi yi̍t yû sṳ́-yung chá chhai Pô-làn yèn-hói thi-khî, yî-khi̍p yì Kâ-nâ-thai tén thi ke yì-mìn sa-khiùn. 

Kîn-kí khì ngî-ngièn ho̍k thi̍t-chṳ̂n ke m̀-thùng, khó fûn vi Sî Tâi-thi Tet-ngî lâu Tûng Tâi-thi Tet-ngî.
 
Yù 1999-ngièn hí, Tet-koet kîn-kí European Charter for Regional or Minority Languages, ngin khó tâi thi Tet-ngî vì khî-vet sin ngî-ngièn. Tâi thi Tet-ngî pin vi phiêu-chún-fa, than chhai Tet-koet, pet Tâi-thi Saxon-ngî yû chhai Thien-sṳ thòi lâu thien-thòi kóng-pô chûng sṳ́-yung.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Scotland-ngî

** Scotland-ngî ** (, chhai kú sṳ̂ chûng yu chhṳ̂n ), German Ngî-chhu̍k chûng ke ngî-ngièn pien-thí chṳ̂-yit, thûng-hàng yî Sû-kak-làn Tâi-thi yî-khi̍p Ulster ke phu-fun thi-khî (chhai Ulster chûng, yu chhṳ̂n-vì Ulster Scotland-ngî). Vì-liáu lâu Scotland Gael-ngî chok khî-fûn, yu chhṳ̂n-vì ** Tâi-thi Scotland-ngî ** (Scots leid, ). Tâi-thi Scotland-ngî yok lio̍k chhṳ 12 Sṳ-ki khôi-sṳ́ fat-chán, chhṳ 16 Sṳ-ki chhû thin-hîn miang-miàng-chhṳ̂n-fû chṳ-kîm. Tâi-thi Scotland-ngî ngî-fap khi̍p yung fap lâu Yîn-ngî sṳ̍p-fûn siông-sṳ, kâi ngî-ngièn chhòng-khì fò Yîn-ngî phìn-hàng yên-fa, chit yit-chúng chhṳ-kú sṳ̀ phien li̍t-kiú chhùn-chhai ke thùng ngièn pien-thí, yû sṳ̀ pûn sṳ-vì thu̍k-li̍p ke ngî-ngièn, yû sṳ̀ pûn sṳ-vì Yîn-ngî ke fông-ngièn chṳ̂-yit, khì kie thin khí châng-ngi sin. 

Scotland-ngî vì 500 van ngìn-khiéu ke Scotland thi-khî só sòng-yung ke ngî-ngièn chṳ̂-yit, chhai kâi thi yi̍t he Scotland Yîn-ngî lâu Gael-ngî chṳ̂-ngoi ke kôn-fông ngî-ngièn chṳ̂-yit. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sû-kak-làn Tâi-thi

** Sû-kak-làn Tâi-thi** (Scottish Lowlands) he chṳ́ vi-yî Sû-kak-làn chûng-phu thi-sṳ siông-tui kha-tâi ke thi-tai ke chúng-chhṳ̂n. Sû-kak-làn tâi thi liá yit khói-ngiam fò Sû-kak-làn pet-phu ke Sû-kak-làn kô-thi siông-tui, than sṳ́-yung phîn thu pin mò kô-thi kô. Kóng-ngi ke Sû-kak-làn tâi thi pâu-koat liáu khiet lòi Tet hò hò-khiéu Thèn pâ tun fò Pet-hói yèn-ngan sṳ̂ thûng het vùn chṳ̂-kiên lièn sien Yî-tûng nàm ke cháng-ke Sû-kak-làn chûng-phu fò nàm-phu. Sûi-yèn pûn chhṳ̂n-vì tâi thi, yèn-yì liá pin put yi-mi chho̍k Sû-kak-làn tâi thi ke hói-pha̍t kô-thu chhiu yit-thin hàn tâi. Sû-kak-làn tâi thi si̍p-chûng liáu Sû-kak-làn ke thai phu-fûn ngìn-khiéu. Sû-kak-làn tâi thi ke chú-yeu tû-sṳ yû Â-pak-tên, Oi-tên-páu, Kak-là-sṳ̂-kô, Sṳ̂-thap-lìm, Thèn-thit tén.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Aberdeen

** Aberdeen ** (), Yîn-koet Scotland thi-khî ke chú-yeu sàng-sṳ chṳ̂-yit, he Scotland 6 ke chṳ́ thin sṳ chûng, ngìn-khiéu phài-hàng thi-sâm ke sàng-sṳ (2013-ngièn sṳ̀ thúng-kie vì 227,130 ngìn ). Mien-chit 186km². Kâi sṳ vi-yî Scotland tûng-pet-phu, pet-mien ke Don-hò (River Don) lâu nàm-mien thit yî hò (River Dee) ke hò-khiéu chṳ̂-kiên, he Pet-hói hói-pin ke chú-yeu hói-kóng. 
Chhai 18 Sṳ-ki chûng-ya̍p to 20 Sṳ-ki chûng-ya̍p ke 200-ngièn kiên, Aberdeen kien-chuk thúng-yit chhái-yung fôi-set Fâ-kong-ngâm, yîn yì yû “ Fâ-kong-ngâm sàng ” (Granite City) chṳ̂ chhṳ̂n, yu yîn-vì Fâ-kong-ngâm chûng yùn mû ke ngiùn set kông chhe̍t yì pûn chhṳ̂n-vì “ ngiùn sàng ” (Silver City).  1970-ngièn thoi fat-hien liáu Pet-hói yù thièn chṳ̂-heu yu fe̍t-tet liáu “ Êu-chû sa̍k yù chṳ̂ tû ” (Oil Capital of Europe) fò “ Êu-chû nèn-ngièn chṳ̂ tû ” (Energy Capital of Europe) tén chhṳ̂n-fû. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Êu-chû Thai-liu̍k

** Êu-chû Thai-liu̍k **, pûn chhṳ̂n-vì ** Êu-chû pún-thú ** fe̍t kién-chhṳ̂n ** Êu-liu̍k **, ya-he Êu-chû ke chú-thí Thai-liu̍k, mìn-khok thi phài chhù tó-yí.  thi̍t-phe̍t chhai Yîn-koet Yîn-ngî chûng, Êu-chû ke thin-ngi sông phài chhù Yîn-koet, Màn-tó, hói-hia̍p Khiùn-tó, Oi-ngì-làn Khiung-fò-koet, Pên-tó. Yèn-yì, chhai Êu-chû khì-thâ ke thi-khî tui yî Êu-chû Thai-liu̍k ke thin-ngi he put siông-thùng ke. 
Nang-ngoi yit-sia kôan-yî Êu-chû Thai-liu̍k thin-ngi, yèn-chhûn chhṳ thi-lî sông Thai-liu̍k sông ke piên-kie, Vû-là-ngì Sân-mak lâu Kô-kâ-sok Sân-mak liá-têu koet-kâ pûn kie-son chṳ khok thai ke fam-vì nui.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Ireland

** Ireland Khiung-fò-koet ** (; ), thûng-chhṳ̂n ** Ireland ** (; ), he yit-ke Êu-chû koet-kâ, Êu-mèn Sṳ̀n-yèn-koet chṳ̂-yit, vi-yî Êu-chû sî Pet-hói ngan ke Ireland Tó, yok cham kâi tó nàm-phu ke 5/6 mien-chit. Chhûn yì tûng-pet-phu ke 1/6 mien-chit su̍k-yî Yîn-koet, chhṳ̂n Pet Ireland. Sú-tû vi-yî Ireland tó tûng-phu ke Dublin. Ireland chhai 2011-ngièn khiung kie yû 458 van-ngìn-khiéu, he yit-ke Ngi-fi Khiung-fò chṳ koet-kâ. Chhṳ́-ngoi Ireland ya-he Êu-chû lièn-mèn, Êu-chû lî-sṳ-fi, kîn-chi ha̍p-chok lâu fat-chán, sṳ-kie mo-yi chû-chṳt fò Lièn-ha̍p-koet chû-chṳt ke sṳ̀n-yèn. 

Ireland Khiung-fò-koet sṳ̀n-li̍p yî 1922-ngièn ke Ireland Chhṳ-yù pâng, kiet-suk liáu Thai-Yîn Ti-koet ke thúng-chhṳ, thu̍k-li̍p chan-châng heu chhiâm-thin liáu Yîn-koet Ireland Thiàu-yok, Ireland thu̍k-li̍p, than tûng-pet-fông ke ke liâng-thú sién-tho̍k ki-sa liù chhai Lièn-ha̍p Vòng-koet nui, hìn-sṳ̀n liáu Pet Ireland. 

Hièn-fap kûi-thin koet miàng vì Ireland, than-he liá-ke miàng-sṳ chhai ngoi-kâu sông yû sṳ̀-hèu yû châng-ngi, fap-thin yî ** Ireland Khiung-fò-koet ** () lòi ki shu̍t koet-kâ.
Chuvash-ngî

** Chuvash-ngî **(; //) he Chuvash-ngìn sṳ́-yung ke ngî-ngièn, su̍k-yî Altai Ngî-hì Turk Ngî-chhu̍k Oghur Ngî-kî, yì-chhiâ he Oghur Ngî-kî chûng kiùn yû ke hàn chhai sṳ́-yung chûng ke ngî-ngièn. Liá-chúng ngî-ngièn ke ngìn-khiéu tû vi-yî Ngò-lò-sṳ̂ chûng-phu, Ural Sân-mak yî sî ke thi-fông, pâu-koat yû Chuvash Khiung-fò-koet, Tatarstan Khiung-fò-koet, Bashkortostan Khiung-fò-koet, Samara-chû, Orenburg-chû khi̍p Ulyanovsk-chû tén thi. Chhai Chuvash Khiung-fò-koet hióng yû kôn-fông ngî-ngièn ke thi-vi. Hien-sṳ̀ ngî-ngièn ngìn-khiéu kû-kie yok 200 van-ngìn.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ural Sân-mak

** Vû-là-ngì Sân-mak ** (Ngò-ngî: , kién-chhṳ̂n ) he Ngò-lò-sṳ̂ kin-nui thai-yok nàm-pet chéu hiong ke yit-chho Sân-mak, kì vi-yî Ngò-lò-sṳ̂ ke chûng sî-phu. 
Thai-chṳ vi-yî Tûng-kîn 60 thu. Vû-là-ngì Sân-mak ke sî-phu he Ngò-lò-sṳ̂ phìn-ngièn, tûng-phu he Sî Sî-pak-li-â Phìn-ngièn. Hiong pet kì yit-chhṳ̍t chhûn ngi̍p Kara-hói, hiong nàm Lî-hói lì Sân-mak ke khôi-sṳ́ put yén. Liá-vi kì Ko-thu to Hâ-sat-khiet ke chhó ngièn. Chhiùng kì ke nàm-tôn to pet-tôn kì yit khiung chhòng 2500 kûng-lî, chhai kì ke pet-tôn kì phìn-hàng ngo̍k pit hò hiong tûng chón ngi̍p hói.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Sî Siberia Phìn-ngièn

** Sî Sî-pak-li-â Phìn-ngièn** vi-yî Â-chû sî-pet-phu (Ngò-lò-sṳ̂ chûng sî-phu), Vû-là-ngì Sân-mak fò ya̍p nì set hò chṳ̂-kiên, nàm chiap Hâ-sat-khiet khiu-lîn, sat nyèn liâng, pet pin khak là hói. Tûng-sî khôn 1000—1900 kûng-lî, nàm-pet chhòng 2500 kûng-lî, mien-chit 274 van phìn-fông kûng-lî, he sṳ-kie sông chho̍k-miàng thai phìn-ngièn chṳ̂-yit. Thai phu-fûn phìn-ngièn phài súi put-liòng, chû-sṳ̀n yit-sia sṳ-kie sông chui-thai ke tsàu chhe̍t lâu fùng fàm khî. Phìn-ngièn nui chhùng-yeu ke sàng-sṳ pâu-koat: ngo̍k muk sṳ̂ khiet, sîn sî pak Li-â lâu chhâ lî ngâ pîn sṳ̂ khiet.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Chuvash-ngìn

** Chhú-ngá-sṳ̍p-ngìn** (чăвашсем), Ngò-lò-sṳ̂ séu-sú mìn-chhu̍k. Chhṳ-chhṳ̂n khap ngá sṳ̍p ngìn. Chú-yeu fûn-pu chhai Ngò-lò-sṳ̂ Chhú-ngá-sṳ̍p-khiung-fò-koet, phu-fûn fûn-pu chhai Tat-tat-sṳ̂-thán-khiung-fò-koet, Pâ-sṳ̍p-khô-ngì-thok-sṳ̂-thán-khiung-fò-koet yî-khi̍p vû lî Yòng nok fû, kú pí siet fû, sat là thok fû tén thi, khiûn-thoi yû séu-sú ngìn yì-kî to sî pak Li-â lâu Chûng-Â thi-khî. Su̍k Mùng-kú ngìn chúng lâu êu lò pâ ngìn chúng ke fun-ha̍p lui-hîn. Sṳ́-yung Chhú-ngá-sṳ̍p-ngî, fûn sông, hâ chhú ngá sṳ̍p lióng-thai fông-ngièn, su̍k Â-ngì-thai Ngî-hì Thu̍t-khet Ngî-chhu̍k. Yû yî Sṳ̂-là-fû sṳ-mû vì kî-chhú ke piâng-yîm vùn-sṳ. Chhú ngá sṳ̍p ngìn Li̍t-sṳ́ sông sûi chhòng-khì chô su yi chhu̍k thúng-chhṳ, than yìn pó-chhṳ̀ chho̍k chhṳ-kâ ke mìn-chhu̍k ngî-ngièn, thu̍k-thi̍t ke vu̍t-chṳt vùn-fa sâng-fa̍t fò fûng-fu ke mìn-kiên chhóng-chok.
## Li̍t-sṳ́
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
Chûng-Â

** Chûng-Â ** (, ), chit Â-chû chûng-phu, chhai thi-lî sông he chṳ́ sî chṳ Lî-hói, tûng to Chûng-koet, nàm to Â-fu-hon, pet to Ngò-lò-sṳ̂ ke kóng Thai-khî vet. Yì kîn-kí chhòng-khì cham kí liá phién khî-vet thai phu-fûn liâng-thú ke Sû-lièn kôn-fông thin-ngi, Chûng-Â kiùn chṳ́ khì si-ke kâ mèn Khiung-fò-koet: Kit-ngì-kit-sṳ̂, Thap-kit-khiet, Thú-khù-màn, Vû-tsṳ-phe̍t-khiet. Sû-lièn kié-thí heu, Chûng-Â sṳ̀n liáu Â-chû chûng-phu hien yí thu̍k-li̍p ke Ńg-ke yî “sṳ̂ thán” miang-miàng ke chhièn Sû-lièn kâ mèn Khiung-fò-koet ——Hâ-sat-khiet-sṳ̂-thán (ngìn-khiéu 1660 van), Kit-ngì-kit-sṳ̂-thán (ngìn-khiéu 550 van), Thap-kit-khiet-sṳ̂-thán (ngìn-khiéu 760 van), Thú-khù-màn-sṳ̂-thán (ngìn-khiéu 510 van) yî-khi̍p Vû-tsṳ-phe̍t-khiet-sṳ̂-thán (ngìn-khiéu 2950 van) ke chúng-chhṳ̂n . Yì chhai kiên kóng-fàm ke yi-ngi sông, Chûng-Â thi-khî hàn pâu-koat Â-fu-hon, Yî-lóng tûng-phu ke fû lò sân thi-khî, Pâ-kî-sṳ̂-thán pet-phu, Mùng-kú tén thi, yû sṳ̀ hàn pâu-koat Chûng-koet sî-phu ke Sîn-kiong lâu Sî-chhông yî-khi̍p Sî-pak-li-â nàm-phu.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Slav Ngî-chhu̍k

** Slav Ngî-chhu̍k ** he Yin-Êu Ngî-hì ke yit-ke Ngî-chhu̍k. Khó fûn-vì Tûng Slav Ngî-kî, nàm Slav Ngî-kî khi̍p Sî Slav Ngî-kî, tûng Slav Ngî-kî khi̍p nàm Slav Ngî-kî sṳ́-yung Kyril Sṳ-mû, than yû yit li ngoi, Serbia-ngî fò Croatia-ngî ngièn he thùng yit-chúng ngî-ngièn, yù yî chûng-kau ke ngièn-yîn, Serbia-ngî yung Kyril sṳ-mû sû-siá, Croatia-ngî yung Là-tên sṳ-mû sû-siá, lióng-chúng sṳ-mû cho-tet Chhṳ-yù chón-siá. Bosnia-ngî fò Slovenia-ngî yung Là-tên sṳ-mû sû-siá. Sî Slav Ngî-kî sṳ́-yung Là-tên sṳ-mû.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Tûng Slav Ngî-kî

**Tûng Sṳ̂-là-fû Ngî-kî ** su̍k Yin-Êu Ngî-hì Slav Ngî-chhu̍k ke fûn-kî, nang-ngoi lióng-ke fûn-kî he Sî Slav Ngî-kî khi̍p Nàm Slav Ngî-kî. 

Tûng Slav Ngî-kî pâu-koat yî-hâ kok-chúng ngî-ngièn: 
*Kú tûng Slav-ngî () 
*Ngò-lò-sṳ̂-ngî () 
*Belarus-ngî () 
*Ruthenia-ngî () 
*Ukraina-ngî () 

Khì-chûng, Ngò-lò-sṳ̂-ngî vì sṳ́-yung chá chui-tô ke ngî-ngièn, mû-ngî sṳ́-yung chá yok 1.204 yi ngìn, kâ-sông sûng ngî sṳ́-yung chá khiung 2.3 yi ngìn. Khì chhṳ vì Ukraina-ngî, yok-yû 3100 van sṳ́-yung chá, fò Belarus-ngî, yok 690 van sṳ́-yung chá.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sî Slav Ngî-kî

** Sî Slav Ngî-kî** su̍k Yin-Êu Ngî-hì Slav Ngî-chhu̍k, vì tûng êu Slav mìn-chhu̍k chhái-yung ke ngî-ngièn. Sî Slav Ngî-kî hâ chai fûn-vì sâm-ke fûn-kî, pâu-koat Chhia̍p-khiet-Slovakia fûn-kî, Lechitic-ngî fûn-kî fò Sorbia-ngî. 

Chhia̍p-khiet - Slovakia fûn-kî pâu-koat Chhia̍p-khiet-ngî, Slovakia-ngî fò yit-chúng chhai Serbia Vojvodina ke lû sêm nì â fông-ngièn (Pannonia Rusyn-ngî, Pannonian Rusyn). Lechitic-ngî fûn-kî pâu-koat Pô-làn ke Pô-làn-ngî, Silesia-ngî fò Kashubia-ngî. Sorbia-ngî pâu-koat Tet-koet ke Kô-thi Sorbia-ngî fò Tâi-thi Sorbia-ngî.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Slovakia

**Slovakia Khiung-fò-koet** () he Chûng-Êu ke yit-ke nui-liu̍k koet-kâ, mien-chit 4.9 van phìn-fông kûng-lî, yok 540 van kî-mìn. sî-pet lìn Tshia̍p-khiet, pet lìn Pô-làn, tûng lìn Ukraina, nàm-lìn Hungary, sî-nàm-lìn O-thi-li, sú-tû fò chui-thai sàng-sṳ vì pu là thit sṳ̂ là fat. 

Slovakia he yit-ke Ngi-fi mìn-chú chṳ koet-kâ, kôn-fông ngî-ngièn vì Slovakia-ngî. 2004-ngièn3-ngie̍t 29-ngit kâ-ngi̍p pet Thai-sî-yòng kûng yok chû-chṳt, chhiùng 2004-ngièn 5-ngie̍t 1-ngit hí sṳ̀n-vì Êu-chû lièn-mèn ke yit-yèn, chhai 2007-ngièn 12-ngie̍t 21-ngit sṳ̀n-vì Schengen kûng-yok fi yèn koet. 2009-ngièn 1-ngie̍t 1-ngit hí kâ-ngi̍p Euro khî.
Kurdi-ngî

** Kurdi-ngî ** (****) he Kurd-ngìn sṳ́-yung ke ngî-ngièn, kì-têu chhi-kî chhai Iran (Pô-sṳ̂), Iraq, Si-li-â fò Thú-ngí-khì tén thi (chhâm-khon Kurdistan). 

Kurdi-ngî he Iraq thi-ngi ke kôn-fông ngî-ngièn; chhai Si-li-â pûn kim-chṳ́ sṳ́-yung. Chhai 2002-ngièn 8-ngie̍t chhièn, Thú-ngí-khì tui sṳ́-yung Kurdi-ngî sṳ̂ kâ han-chṳ, kim-chṳ́ sṳ́-yung Kurdi-ngî chok-vì kau-yuk fò kóng-pô.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kurd-ngìn

** Khù-ngì-tet-ngìn** () he yit-ke sâng-fa̍t yî Chûng-tûng thi-khî ke yû mu̍k mìn-chhu̍k, vì Sî-nàm-Â Khù-ngì-tet-sṳ- thán thi-khî ke kî-pún kî-mìn. Chúng ngìn-khiéu yok 3000 van, chú-yeu fûn-pu chhai Thú-ngí-khì, Si-li-â, Yî-là-khiet, Yî-lóng Si-koet kin-nui, yû séu-sú fûn-pu chhai Â-set-pai-kiong fò Â-mî-nì-â, Ngò-lò-sṳ̂ sân-khî, Yî-set-lie̍t tén thi, chhai Chûng-tûng he ngìn-khiéu kiùn chhṳ yî Â-là-pak, Thu̍t-khet fò Pô-sṳ̂ mìn-chhu̍k ke thi-si thai mìn-chhu̍k. 
Khù-ngì-tet-ngìn he Chûng-tûng thi-khî chui kú-ló ke mìn-chhu̍k chṳ̂-yit, siông chhòn he kú-thoi mí tái â ngìn ke heu-thoi, Lióng-chhiên tô ngièn lòi yit-chhṳ̍t tû chhai Khù-ngì-tet-sṳ̂-thán ke sân-khî fa̍t-thûng, ko-hi tû ko chho̍k yû mu̍k sṳt sâng-fa̍t, heu-lòi put-thôn hiong chû-piên thi-khî khok-san. Khiûn-ngièn lòi khù Tet chhu̍k yí yû thu̍k-li̍p kien-koet ke sâng long, than lui lui chô su Thú-ngí-khì, Yî-là-khiet tén koet ke ap pet.


File:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Khù-ngì-tet-ngìn.
File:Sê heval.JPG|Khù-ngì-tet-ngìn.
| Khù-ngì-tet-ngìn
File:PeshmergaZarok.jpg|Khù-ngì-tet-ngìn
File:Bêrîtanî-2.jpg|Khù-ngì-tet-ngìn
File:Antoin Sevruguin 30 Kurdish girls.jpg|
File:Kurdish-girl-1900.jpg| 
File:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg| 
File:Zarokên Dengizî.jpg|
File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg|
File:Zoro Mettini. Ĵinê 1970.jpg|
File:Kurdish Smugglers Iraq.jpg|
File:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|
Lî-hói

** Lî-hói ** (裏海, , , , , ) vi-yî Â-chû lâu Êu-chû kâu-kie, he sṳ-kie sông mien-chit chui-thai ke fûng-pit nui-liu̍k súi thí, thùng-sṳ̀ ya-he sṳ-kie sông chui-thai ke fù phok yî-khi̍p nui-liu̍k hói.  Lî-hói ke mien-chit yû 37 van 1000 phìn-fông kûng-lî (put pâu-koat Garabogazköl Vân), thí-chit vì 7 van 8200 li̍p fông kûng-lî, chui-chhṳ̂m chhú yû , phìn-kiûn Chhṳ̂m-thu vì .  Lî-hói he yit-ke nui liù fù, mò liù chhut khiéu, pûn tô-ke koet-kâ fàn-phàu, sî-pet ke koet-kâ he Ngò-lò-sṳ̂, sî-mien he Azerbaijan, nàm-mien he Iran, tûng-nàm he Turkmenistan, tûng-pet vì Kazakhstan. 

Lî-hói ya-he hâm súi fù, hói chiak fù, ngièn-pún vì kú Thi-chûng-hói ke yit phu-fûn. Kú-thoi Lî-hói ke yèn-ngan kî-mìn ngin-vì Lî-hói he hói-yòng, khó-nèn he yîn-vì kì ke súi hàn hâm, yì-chhiâ khon hí-lòi mò piên mò chi. Lî-hói ke yàm thu thai-yok vì 1.2%, vì phìn-kiûn hói-súi yàm thu ke sâm fûn chṳ̂-yit. 
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Tûng-Êu

** Tûng-Êu**, tô pan he chṳ́ Pha̍k-ngò-lò-sṳ̂, Vû-khiet-làn, Ngò-lò-sṳ̂ yî sî ke Êu-chû, chhṳ̍t chṳ Tet-koet, Shuì-sṳ, Ngi-thai-li (put hàm); than khiet-fa̍t mìn-khok ke thin-ngi fò piên-kie, yit-pân yû chhṳ-yèn thi-lî fò Ngìn-vùn thi-lî lióng-chúng va̍k-fûn fông-fap: 

chhṳ-yèn thi-lî fông-mien ke tûng êu, he chṳ́ kha-séu su-to Thai-sî-yòng fò Thi-chûng-hói hói liù yáng-hióng, chiap-khiûn Vû-là-ngì sân, Vû-là-ngì hò fò Phu̍k-ngì-kâ hò (vô ngá hò) liù-vet, sṳ̍t-chi Sông-chú yeu he chṳ́ ngò koet fò Hâ-sat-khiet-sṳ̂-thán ke Êu-chû phu-fûn fò khì-thâ thu̍k-li̍p koet hia̍p ke Êu-chû Sṳ̀n-yèn-koet. 

Ngìn-vùn thi-lî (chú-yeu chṳ́ chṳn-chhṳ sông) ke tûng êu he chṳ́ chhṳ thi-ngi-chhṳ sṳ-kie thai-chan heu, fe̍t chô Sû-lièn pìn thûn, fe̍t sṳ̀n-vì Sû-lièn ke fu yûng koet, chṳn-chhṳ sông yù Khiung-sán-tóng chṳp-chṳn, kîn-chi sông tô chhái-yung kie-va̍k kîn-chi thí-chṳ ke koet-kâ, liá tiám lâu sî êu siông-fán. Thai tô tûng êu koet-kâ yî Sṳ̂-là-fû mìn-chhu̍k vì-chú-thí, kî-mìn tô sin-fung Tûng-chang-kau, than Khiung-sán-tóng sṳ̀-thoi, kôn-fông thûi-hàng mò sṳ̀n lun. 

Pún thiàu-muk chai pá tûng êu fûn-vì lióng khî: tûng êu fò thu̍k-li̍p koet-kâ koet hia̍p. 
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Quechua-ngî

** Quechua-ngî ** (, Yîn-ngî, ) he nàm Mî-chû ngièn-chhu mìn ke yit-chúng ngî-ngièn. Quechua-ngî tui chhṳ-kâ ke ngî-ngièn chhṳ̂n-fû vì Runa Simi, runa yi vì “ ngìn ”, simi yi vì “ ngî ”.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sunda-ngî

** Sunda-ngî ** (**Basa Sunda**, yi-sṳ̂ vì "Sunda-ngìn ke ngî-ngièn ") he yit-ke sòng chhai Yin-nì ke Jawa sṳ́-yung ke ngî-ngièn. Kì su̍k-yî Nàm-tó Ngî-hì ke Mâ-lòi - Pô-lî-nì-sî-â Ngî-chhu̍k. (siòng-se ke fûn-lui vì: Nàm-tó Ngî-hì–Mâ-lòi Polynesia Ngî-chhu̍k–Sî Mâ-lòi Polynesia Ngî-chhu̍k–Sunda Ngî-chhu̍k). Sṳ́-yung liá-chúng ngî-ngièn ke ngìn-sú thai-yok vì 2700 van-ngìn, tsam Yin-nì ke ngìn-khiéu 15%. Sunda-ngî yû si chúng fông-ngièn: Banten fông-ngièn, Bogor fông-ngièn, Kuningan fông-ngièn lâu Cirebon fông-ngièn. Khì-chûng Kuningan fông-ngièn sṳ́-yung ke fam-vì chui kóng thai, he Sunda-ngî ke chú-yeu fông-ngièn.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Alemanni-ngî

** Alemanni-ngî ** pâu-koat yit-hì-lie̍t fông-ngièn, lâu Bavaria-ngî thùng su̍k Sông-phu Tet-ngî (Oberdeutsch). "Alemanni-ngî" ngièn chṳ́ Alemanni-ngìn sot ke ngî-ngièn, Alemanni-ngìn he German-ngìn ke yit-kî, Liechtenstein ngìn (Liechtensteiner), Tet Ngî-hì Sui-sṳ ngìn (German Swiss), yî-khi̍p Tet-koet sî-nàm-phu Baden-Württemberg ngìn chit khì heu-yí. 

Alemanni-ngî fûn-vì si-ke fông-ngièn chû, khì-chûng yu pâu-hàm liáu hó-tô fông-ngièn fò chhṳ fông-ngièn (Subdialekt). Hien-chhai chhiòn-khiù yok-yû 1000 van ngìn chhai liuk ke m̀-thùng ke koet-kâ fò thi-khî sṳ́-yung liá-chúng ngî-ngièn, kie yû Sui-sṳ, Tet-koet, O-thi-li, Liechtenstein, Fap-koet ke Alsace, Venezuela Colonia Tovar ke Tet-koet chhûn.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Karnataka

** Karnataka ** (Kannada-ngî: **ಕರ್ನಾಟಕ**, Yin-thi-ngî: **कर्नाटक**, Là-tên sṳ-mû chón-siá: ), vi-yî Yin-thu nàm-phu. Chok vi Yin-thu ke chṳ̂-sín kûng-ngia̍p chhùng thi, kâi pâng sú-fú Bengaluru yû “ Yin-thu Si̍t-kuk ” chṳ̂ chhṳ̂n. 

Karnataka yû ngìn-khiéu chhêu-ko 6000 van, he Yin-thu sṳ̍p ke-ngìn-khiéu chui-kô ke pâng chṳ̂-yit; kiùn he Bengaluru chhiu yû chhêu-ko 450 van-ngìn-khiéu, than pâng nui khì-thâ sàng-sṳ ke ngìn-khiéu tû put chiuk 100 van.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Madhya Pradesh

** Madhya Pradesh** (Hindi-ngî: ****, Là-tên sṳ-mû chón-siá: ). Yin-thu chûng-phu ke yit sén. Chhai Deccan kô-ngièn lâu hèn hò phìn-ngièn chṳ̂-kiên. Sú-fú Bhopal. Pâng kin-nui yû sú thiàu hò-liù liù kîn. 16－17 Sṳ-ki sṳ̀ yù Gondi-ngìn thúng-chhṳ. 18 Sṳ-ki yù Maratha-ngìn thúng-chhṳ. 1820-ngièn chó-yu pûn Yîn-koet-ngìn cham-liâng. 1903－1950-ngièn chhṳ̂n ** Tûng-ông-sén lâu Berar **. 1956-ngièn kîn-kí pâng chhùng-sîn va̍k-fûn-fap lin hìn-sṳ̀n. Pâng Ngi-fi vì yit yen chṳ, yù 230 ngìn chû-sṳ̀n. Tûng-ông pâng sṳ̍t-sṳ̂ liáu fên thai ke kon khói kie-va̍k. Nùng chok vu̍t sṳ̀n sán kâm tsà fò yù chhoi khi̍p mièn-fâ; sên-hiuk sṳ̀-yông chet vì chû. Kin-nui tô sêm-lìm. Yû lien kòng kûng-ngia̍p, thien-chṳ́ kûng-ngia̍p, chṳ lî kûng-ngia̍p, chho chṳ́, kî chhòng kûng-ngia̍p, sṳ̍t-phín kâ kûng, sú kûng ngi phín, fóng chṳt kûng-ngia̍p khi̍p kûng-ngia̍p ngièn-fat kî-kèu. Khóng sán yû mòi khóng, thiet khóng, màng khóng fò lî tshàu thú.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kannada-ngî

**Kannada-ngî **, ( **), he Yin-thu Karnataka ke kôn-fông ngî-ngièn, su̍k-yî Dravida Ngî-hì. 

## vùn-sṳ
Sa̍t-kîn Set-yîm - ಕ (ka), ಖ (kha), ಗ (ga), ಘ (gha), ಙ (nga)

Sa̍t mien Set-yîm - ಚ (ca), ಛ (cha), ಜ (ja), ಝ (jha), ಞ (nya)

Kén sa̍t Set-yîm - ಟ (tta), ಠ (ttha), ಡ (dd), ಢ (ddha), ಣ (nna)

Sa̍t chiâm Set-yîm - ತ (ta), ಥ (tha), ದ (da), ಧ (dha), ನ (na)

Shu̍n Set-yîm - ಪ (pa), ಫ (pha), ಬ (ba), ಭ (bha), ಮ (ma)

ಯ (ya), ರ (ra), ಲ (la), ವ (va), ಶ (sha), ಷ (ssa), ಸ (sa), ಹ (ha), ಳ (lla)

sú-sṳ: ೦ (0), ೧ (1), ೨ (2), ೩ (3); ೪ (4), ೫ (5), ೬ (6), ೭ (7), ೮ (8), ೯ (9)

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Telangana

** Telangana** (Telugu-ngî: తెలంగాణ), Yin-thu ke yit-ke pâng, vi-yî Yin-thu nàm-phu, yî 2014-ngièn 6-ngie̍t 2-ngit chhṳ Andhra Pradesh sak tsì. Chúng mien-chit 114,840 phìn-fông kûng-lî, 2011-ngièn chúng ngìn-khiéu 35,286,757. Telangana Sú-fú vi-yî Hyderabad-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Hyderabad (Yin-thu)

** Hyderabad ** (Telugu-ngî: **హైదరాబాదు**, Urdu-ngî: حیدر آباد) he Yin-thu chûng-phu yit-ke thai sàng-sṳ, Andhra Pradesh fò Telangana ke sú-fú. Yî khì fu ngièu ke li̍t-sṳ́ fò kien-chuk, chhîn chṳ̂n kau sṳ̀, meu yî yì chho̍k-miàng. Kì yúng-yû fûng-fu ke ngi-su̍t, sú kûng ngi fò vú tiò ke vùn-fa vì-chhòn.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Bengal-vân

** Bengal-vân **(Bay of Bengal) he Yin-thu-yòng pet-phu ke yit-ke hói-vân, sî-lìm Yin-thu pan-tó, tûng-lìm chûng nàm pan-tó, pet lìm Mén-thien fò Bangladesh, nàm chhai Sri Lanka chṳ Sumatra yit sien lâu Yin-thu-yòng pún thí siông kâu, kîn Malacca Hói-hia̍p lâu siàm lò vân fò Nàm Chûng-koet Hói siông-lièn. Khôn yok 1600 kûng-lî, mien-chit 217 van phìn-fông kûng-lî; súi chhṳ̂m 2000-4000 mí, nàm-phu kha chhṳ̂m; yàm thu 30-34‰. 

Yèn-ngan koet-kâ yû Yin-thu, Bangladesh, Mén-thien, Thai-koet, Sri Lanka, Mâ-lòi-sî-â fò Yin-nì.
 
Yin-thu fò Mén-thien ke yit-sia chú-yeu hò-liù kiûn liù ngi̍p Bengal-vân, chho̍k-miàng ke thai hò yû: Hèn-hò, Brahmaputra-hò, Irrawaddy-kông, Salween-kông, Krishna-hò tén-tén. Bengal-vân chûng chho̍k-miàng ke tó-yí pâu-koat Sri Lanka, Andaman Khiùn-tó, Nicobar Khiùn-tó, Phuket tén. 

Bengal-vân yèn-ngan mo-yi fat-tha̍t, chú-yeu kóng-khiéu yû: Yin-thu ke Kolkata, Chennai, Puducherry, Bangladesh ke Chittagong, Mén-thien ke Yangon, Mawlamyine, Thai-koet ke Phuket, Mâ-lòi-sî-â ke Pulau Pinang, Yin-nì ke Banda Aceh, Sri Lanka ke Jaffna tén-tén.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Orissa

** Orissa ** (Oriya-ngî: ଓଡ଼ିଶା, , , Yîn-vùn khiu-miàng **Orissa**), vi-yî Yin-thu tûng-phu ke yit-ke pâng, Sú-fú vì Bhubaneswar.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Bugis-ngî

** Bugis-ngî ** (Mâ-lòi-ngî: Bahasa Bugis), he Tûng-nàm-â ke yit-chúng ngî-ngièn, sṳ́-yung chá fûn-pu yî Mâ-lòi pan-tó, Sabah, Kalimantan, Riau, Sumatra, than chú-yeu yung-yî Yin-nì ke Nàm Sulawesi.
## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Campania

** Campania ** (Yi-thai-li-ngî: Campania; ) he Yi-thai-li nàm-phu ke yit-ke Thai-khî, sî-pet lìm Lazio Thai-khî, pet kie lìm Molise Thai-khî, tûng-pet lìm Puglia Thai-khî, tûng kie lìm Basilicata Thai-khî khi̍p sî-lìm Tyrrhenian-hói. Thai-khî mien-chit 13,590 phìn-fông kûng-lî, yúng-yû 5,725,098 ngìn-khiéu. Thai-khî ke Sú-fú he Napoli.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Puglia

** Puglia ** (, yu chhṳ̂n ** Apulia **) he Yi-thai-li nàm-phu ke yit-ke Thai-khî, tûng lìn Adriatic-hói, tûng-nàm-mien-lìm Ionia-hói, nàm-mien chet lìn khiûn Otranto Hói-hia̍p khi̍p Taranto Vân. Kâi khî nàm-phu tî-miàng ke Salento pan-tó, chû-sṳ̀n liáu Yi-thai-li "phì hio" ke yit phu-fûn. Thai-khî mien-chit 19,366km², ngìn-khiéu 4,023,957 ngìn (1991-ngièn). 

Kâi khî hàn lâu khì-thâ Yi-thai-li Thai-khî lièn-chiap, pet lìn Molise Thai-khî, sî-lìm Campania Thai-khî, khi̍p sî-nàm-mien ke Basilicata Thai-khî. Thai-khî kak chho̍k Adriatic-hói khi̍p Ionia-hói lâu Hî-lia̍p fò Albania siông-lìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Molise

** Molise ** (Yi-thai-li-ngî: Molise ) he Yi-thai-li chûng-phu ke yit-ke Thai-khî, he Yi-thai-li thi-ngi séu ke Thai-khî. Thai-khî ke chhièn-sṳ̂n he Abruzzi lâu Molise khî (chhṳ̍t chṳ 1963-ngièn chhièn lâu Abruzzo Thai-khî ha̍p pin) ke yit phu-fûn, hien-sṳ̀ yí fûn sṳ̀n lióng-ke ke phe̍t-ke Thai-khî. Molise Thai-khî sî-pet lìm Abruzzo Thai-khî, sî-lìm Lazio Thai-khî, nàm kie lìm Campania Thai-khî, tûng-nàm lìm Puglia Thai-khî khi̍p tûng-pet kie lìm Adriatic-hói. 

Thai-khî mien-chit 4,438 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 321,047 ngìn. Thai-khî nui yû lióng-ke séu-sú mìn-chhu̍k: yit-ke mìn-chhu̍k he Molisa Croatia-ngìn (Molisan Croatians), tông-chûng yû 2,500 ngìn sot Croatia-Dalmatia-ngî chûng ke yit-chúng kú-thoi fông-ngièn. Nang-ngoi yit-ke séu-sú mìn-chhu̍k he Molisa Albania-ngìn (Molisan Albanians), kì-têu chet nang sot Albania-ngî chûng ke yit-chúng kú-thoi fông-ngièn, liá-chúng ngî-ngièn kiên hien-sṳ̀ Adriatic-hói tui ngan ke mìn-chhu̍k só sot ke Albania-ngî yû hó-thai ke fûn-phe̍t. Molisa Albania-ngìn yit-pân siông-sin chang kau (m̀-he Tûng-chang-kau). 

Thai-khî nui yû hó-tô sa-khî yî thi-ngi-chhṳ sṳ-kie thai-chan su-to pho-fái. Thai phî mèn kiûn thi-mien phu chhui yî Campobasso vì kî-thi, pûn Kâ-nâ-thai sṳ pîn chhṳ̂n-vì " pûng ya̍p sàng ". 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Basilicata

** Basilicata ** (Yi-thai-li-ngî: Basilicata ) yi̍t chhṳ̂n Lucania, he Yi-thai-li nàm-phu ke yit-ke Thai-khî, tûng, sî fûn-phe̍t lâu Campania, Puglia siông-lìn, nàm-piên he Calabria, yû séu thon hói-ngan sien lièn-chiap Tyrrhenian-hói, nang yit-thon chet chhai tûng-nàm-fông — Taranto Vân — lâu Ionia-hói siông-lièn. Chhiòn khî mien-chit 9,995 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 597,768 (2001-ngièn sú-kí), ngìn-khiéu Me̍t-thu vì 60 ngìn / phìn-fông kûng-lî. Thai-khî Sú-fú Potenza, khî nui fûn Potenza fò Matera lióng-sén.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Calabria

** Calabria ** (Yi-thai-li-ngî: Calabria ), chhiùng chhièn chhṳ̂n-vì "Brutium", he Yi-thai-li nàm-phu ke yit-ke Thai-khî, pâu-hàm liáu Napoli yî nàm chhiong "chiuk chiâm" ke Yi-thai-li pan-tó. Thai-khî pet lìn Basilicata Thai-khî, sî-nàm-lìn Sicilia Chhṳ-chhṳ-khî, sî lìn Tyrrhenian-hói, khi̍p tûng lìn Ionia-hói. Thai-khî mien-chit 15,081 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 2,007,392 ngìn.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Napoli-ngî

** Napoli-ngî ** (Napoli-ngî: Napulitano, ) he thûng-hàng yî Yi-thai-li ke Napoli, Campania yit-tai ke ngî-ngièn, su̍k Yin-Êu Ngî-hì Yi-thai-li Ngî-chhu̍k Roman Ngî-chhu̍k. Chhai ISO 639-1, kì vi yû ngî-ngièn thoi-ho; ISO 639-2 fò ISO 639-3 kai chok "nap".

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Sicilia

** Sicilia ** ( ) he Yi-thai-li nàm-phu ke yit-ke Chhṳ-chhṳ-khî. Sicilia cham thi 25,708 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu sú vì 500 van, he Yi-thai-li chui-thai ke khî. Thùng-sṳ̀ ya-he Thi-chûng-hói chui-thai ke tó. Yì Sicilia chû-vì kí ke kha-séu ke tó-yí ya pûn na̍p-ngi̍p Sicilia khî-vet fam-vì. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Milano

** Milano ** () he Êu-chû koet-kâ Yi-thai-li ke sî-pet-fông thai sàng, ya-he Milano-sén ke Sén-fi fò Lombardia ke Sú-fú, vi-yî Yi-thai-li ngìn-khiéu chui me̍t-si̍p fò fat-chán chhàng-thu chui-kô ke Lombardia phìn-ngièn sông. Kì he Êu-chû nàm-fông ke chhùng-yeu kâu-thûng yeu tiám, Li̍t-sṳ́ siông-tông yû-kiú, yî kôn-kông, sṳ̀ song lâu kien-chuk kín-kôn vùn-miàng yî sṳ. Milano muk-chhièn yû 132 van kî-mìn, than yì kó chiông kau khî ke kî-chhu ngìn-khiéu kie-son chhai-nui, chet chhêu-ko 810 van-ngìn, he Êu-chû sâm-thai Tû-fi-khî chṳ̂-yit. Chúng mien-chit yok-yû 1,982 phìn-fông kûng-lî, mî phìn-fông kûng-lî chhêu-ko 2,000 ngìn kî-chhu . Muk-chhièn mí làn Sṳ-chhòng vì Giuliano Pisapia. 

Sṳ khî sâng-sán chúng-chhṳ̍t tsam Yi-thai-li koet-nui sâng-sán chúng-chhṳ̍t ke 4.8%, liá-ke thi-khî ya pûn chhṳ̂n-vì làm hiông tsiau (Blue Banana), he Êu-chû-ngìn khiéu chui me̍t-si̍p lâu kûng-ngia̍p chui fat-tha̍t ke thi-khî chṳ̂-yit . 

Milano chui-chhû pûn Celt-ngìn tông-chûng ke Insubre-ngìn (Insubres) chhṳ̂n-vì Medhlan. Heu-lòi Lò-mâ-ngìn chhai Sî-ngièn chhièn 222-ngièn chṳ̂n-fu̍k kâi thi heu, chhṳ̂n kì vì Mediolanum. Milano yîn-chhṳ́ sṳ̀n-vì Lò-mâ Ti-koet chui fàn yùng ke thi-khî chṳ̂-yit, pin chhai 286-ngièn chṳ 402-ngièn sṳ̀n-vì sî Lò-mâ Ti-koet ke sú-tû. Milano chhai chûng Sṳ-ki sṳ̀-khì chet pûn chhṳ̂n-vì Mailand, Tet-ngî muk-chhièn yî-yèn sṳ́-yung liá-ke miàng-sṳ, kì lòi-chhṳ yî Celt-ngî ke Mid-lan, yi vì " phìn-ngièn chûng-sîm ". Napoleon 1-sṳ yî 1796-ngièn cham-liâng mí làn, pin yî 1805-ngièn chiông mí làn tông chok Yi-thai-li Vòng-koet ke sú-tû . Milano sùi-heu sṳ̀n-vì su-to O-thi-li Ti-koet só khúng-chṳ ke Lombardo-Veneto Vòng-koet sú-tû, pin yî 1859-ngièn sṳ̀n-vì Sardegna Vòng-koet ke yit-phu-fun, tak-chhiam li su̍k-yî Yi-thai-li Vòng-koet.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Liguria

** Liguria ** (Yi-thai-li-ngî: Liguria) he Yi-thai-li sî-pet-phu ke yit-ke lìn hói Thai-khî, he Yi-thai-li chung Thai-khî chûng thi-sâm séu ke. Thai-khî sî-lìm Fap-koet, pet kie lâu Piemonte Thai-khî siông-lìn, tûng-lìm Emilia-Romagna Thai-khî khi̍p Toscana Thai-khî. Kâi khî vi-yî Liguria-hói yèn-ngan, he Tyrrhenian-hói (pet Thi-chûng-hói) ke yit phu-fûn. 

Yèn-ngan ke ha̍p chhòng thi-tai chû-sṳ̀n liáu Yi-thai-li liâng Riviera; sî-mien chui yén ke nui-liu̍k he Liguria phu-fûn ke Alpes sân, tûng-mien chui yén ke nui-liu̍k he Liguria phu-fûn ke Apennine Sân-mak. Thai-khî Sú-fú he Genova.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Toscana

** Toscana ** (, ), he Yi-thai-li yit-ke Thai-khî, Lazio vi-yî khì nàm, Umbria vi-yî khì tûng, Emilia-Romagna lâu Liguria chhai khì pet, sî phîn Tyrrhenian-hói. Kì kîn-sòng pûn phìn-ka vì Yi-thai-li ke chui mî li ke phu-fûn. Khì Sú-fú vì Firenze. 

Toscana yî khì mî li ke fûng-kín fò fûng-fu ke ngi-su̍t vì-sán yì chho̍k chhṳ̂n. Yí yû 6 chhú pûn lie̍t-vì Sṳ-kie Vì-sán: Firenze Li̍t-sṳ́ chûng-sîm (1982-ngièn), Pisa chú-kau chho-thòng kóng-chhòng (1987-ngièn), San Gimignano Li̍t-sṳ́ chûng-sîm (1990-ngièn), Siena Li̍t-sṳ́ chûng-sîm (1995-ngièn), Pienza Li̍t-sṳ́ chûng-sîm (1996-ngièn) fò Val d'Orcia (2004-ngièn). 

Toscana sṳ̍t chṳt sông he Yi-thai-li vùn-ngi fu̍k-hîn ke Fat-ngièn-thi, kì ke ngi-su̍t vì-sán pâu-koat kien-chuk-ho̍k, fùi-va̍k khi̍p tiâu sok, pûn hí-tô ke Pok-vu̍t-kón sû chhông, yì chui tî-miàng ke Pok-vu̍t-kón he vi-yî Firenze ke Uffizi, yì hó-tô séu sàng-sṳ yi̍t yû liá-têu Pok-vu̍t-kón. Toscana he Leonardo da Vinci, Michelangelo khi̍p Dante Alighieri ke chhut-sâng thi. Toscana ya yî yòng chiú chho̍k-miàng, kin-nui pin yû 120 su pó-fu thi-khî (chhṳ-yèn pó-fu khî). 

Toscana chui chho̍k-miàng ke lî-yû ngie̍t tiám pâu-koat Firenze, Siena, Pisa, Lucca, Livorno, Massa, Crete Senesi thi-khî khi̍p Elba.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Umbria

** Umbria ** (Yi-thai-li-ngî: Umbria ), vi-yî Yi-thai-li chûng-sîm, Sú-fú Perugia. Mien-chit 8,456 phìn-fông kûng-lî —— khì-chûng Perugia-sén 6,334 phìn-fông kûng-lî; Terni-sén 2,122 phìn-fông kûng-lî, he Yi-thai-li mien-chit thi-ńg séu ke Thai-khî, ya-he Yi-thai-li vì-yit put lìm hói ya put lâu ngoi koet chiap-yòng ke Thai-khî. Lâu Marche, Toscana fò Lazio Thai-khî phî-lìn. Ngìn-khiéu 834,210 (2003-ngièn thúng-kie). Khì-thâ sàng-sṳ yû Assisi, Città di Castello, Foligno, Gubbio, Norcia, Orvieto, Spoleto, Todi tén. 

Umbria yit-chhṳ̀ ngièn chṳ́ yî Kûng-ngièn-chhièn 6 Sṳ-ki sṳ̀ chhiên sái chṳ chhṳ́ ke vung pu li ngìn, sṳ́-yung Umbria-ngî (lâu Là-tên-ngî yû ngî ngièn kôan-he). Hien-chhai só chṳ́ ke vung pu lî â m̀-thùng yî Kú Lò-mâ sṳ̀-khì thùng yit-miàng-chhṳ̂n só chṳ́ khî-vet, heu-chá pâu-hàm kîm Marche pet-phu, chhṳ̍t chṳ Ravenna; than put hàm Tevere-hò sî-ngan, Perugia thi-khî (su̍k Etruria ngìn) fò Norcia thi-khî (su̍k Sabine-ngìn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Perugia

** Perugia** he Yi-thai-li chûng-phu sân-thi sén-fun Umbria ke Sú-fú, ya yit-chho he fu yû vùn-mìn vì tsiak ke " chhièn Lò-mâ sṳ̀-thoi " tû-sṳ. 

## Li̍t-sṳ́
ki ngièn chhièn 4 Sṳ-ki chhû, Lò-mâ-ngìn chṳ̂n-fu̍k Etruscan vùn-mìn kú-sàng-pâng, cham-liâng liá chho kú-sàng. Khì heu chiông-khiûn chhiên ngièn chûng, phi lû kà kí kîn tshui fí fò chhùng kien, kûi-mù chhiam tshi vún thin. 9 Sṳ-ki, kâi sàng lo̍k ngi̍p Lò-mâ kau-thìn chóng khúng, heu sûi yû ko yit-thon thu̍k-li̍p, 1540-ngièn yu pûn va̍k kûi "sṳn pâng". 1861-ngièn, Yi-thai-li Vòng-koet sû fì chú-khièn. 

## Kien-chuk
Perugia pó-liù liáu chûng Sṳ-ki fò vùn-ngi fu̍k-hîn sṳ̀-thoi ke yit-hì-lie̍t kien-chuk, yén chṳ 5 Sṳ-ki siû chho ke sṳn thiên sṳ́ fàn hìn kau thòng, yî-khi̍p 10 Sṳ-ki ke sṳn Pí-tet kau thòng (San Pietro, Perugia), khì-kiên chhông chán chho̍k hí-tô ngi-su̍t chṳ̂n phín. sṳn pak na̍p Tet kóng kîn lî pai thòng ke chhièn liám, pu mân kak thiàu siên mìn ke 15 Sṳ-ki vùn-ngi fu̍k-hîn sṳt tiâu sok. Yû-hak-kôn-kông miàng chhú, hàn pâu-koat Umbria kháu-kú Pok-vu̍t kwón (National Museum of Umbrian Archaeology), Umbria koet-kâ ngi-su̍t kwón (Galleria Nazionale dell'Umbria). 

## Kau-yuk
Perugia hien yû ke lióng só Thai-ho̍k chûng, Perugia Thai-ho̍k (Università Degli Studi di Perugia), Perugia ngoi koet ngìn Thai-ho̍k (Università per Stranieri di Perugia); chhièn-chá vì koet li̍p Tsùng-ha̍p sin Thai-ho̍k, yî 1308-ngièn kîn yù tông-sṳ̀ Kau-fòng Clemens 5-sṳ fat-pu tsàu sû khok ngin kien káu, heu-chá vì Yi-thai-li kiùn yû ke lióng só koet li̍p ngî-ngièn lui Thai-ho̍k chṳ̂-yit (nang yit só vi-yî Toscana Thai-khî ke Siena ngoi koet ngìn Thai-ho̍k), khì muk-tit chhai yî mien hiong chhiòn sṳ-kie thûi-kóng Yi-thai-li-ngî ngièn khi̍p vùn-fa, tô-sú vì ngoi koet liù ho̍k-sâng.

## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Emilia-Romagna

** Emilia-Romagna ** ( , ) he vi-yî Yi-thai-li pet-phu ke Thai-khî, yù Li̍t-sṳ́ sông ke lióng-ke Thai-khî Emilia fò Romagna chû-sṳ̀n. Hot-khî hìn-chhong yì Sâm-kok-hìn, tûng-lìm Adriatic-hói, pet kie kak Po Hò lâu Lombardia Thai-khî fò Veneto Thai-khî phî-lìn, sî-lìm Piemonte fò Liguria Thai-khî, Toscana Thai-khî, Marche Thai-khî fò San Marino Khiung-fò-koet vi-yî khì nàm-phu. Kâi khî ngìn-khiéu yok 4 pak van, ngìn-khiéu Me̍t-thu vì 180 ngìn /phìn-fông kûng-lî. Emilia-Romagna he Yi-thai-li chui fat-tha̍t ke Thai-khî chṳ̂-yit, yi̍t he Yi-thai-li chho̍k-miàng ke mî-sṳ̍t thiên thòng. 

Thai-khî Sú-fú Bologna, he Yi-thai-li chhùng-yeu ke Li̍t-sṳ́ vùn-fa-miàng sàng. Khì-thâ sàng-sṳ yû: Parma, Piacenza, Reggio Emilia, Modena, Rimini, Ferrara, Ravenna tén.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Marche

** Marche ** (Yi-thai-li-ngî: Marche ) he Yi-thai-li chûng-phu ke yit-ke Thai-khî, pet kie lâu Emilia-Romagna Thai-khî siông-lìn, Toscana Thai-khî vi-yî Marche sî-pet, sî lìn Umbria, nàm-lìn Abruzzo fò Lazio, yì tûng-mien chet yû Adriatic-hói. 

Thai-khî ke Sú-fú he Ancona. Thai-khî fûn sṳ̀n 5 ke sén:Ancona-sén, Ascoli Piceno-sén, Fermo-sén, Macerata-sén khi̍p Pesaro lâu Urbino-sén, yì Pesaro lâu Urbino-sén yù lióng-ke chhòn-thúng sông fûn-khôi ke Pesaro-sén khi̍p Urbino-sén chû-sṳ̀n, yî-chhièn he kú Lò-mâ ke Urbino hàng-sén. 

Chhai 2004-ngièn, Marche ke thi 5 ke sén, Fermo-sén thèu piàu kiet-thin yî 2009-ngièn kâ-ngi̍p Marche. Marche ke sén-fûn Li̍t-sṳ́ lâu khì-thâ Yi-thai-li ke sén-fûn Li̍t-sṳ́ m̀-thùng, chú-yeu he yîn-vì Thai-khî ke thi-hìn: khî nui chhù-liáu yû yit-sia hò kuk fò hói-ngan ke ha̍p chhòng thi-tai chṳ̂-ngoi, khì yì phu-fûn tû-he sân-khî. Chhai 19 Sṳ-ki yit-thiàu yù Bologna to Brindisi ke thiet-lu lièn-chiap liáu cháng-ke Marche ke hói-ngan sien, yì chhai-nui-liu̍k, tô sân ke fàn-kin lin to chhṳ̍t chṳ-kîm-ngit, nui-liu̍k yù nàm to pet ke lièn-hì chhù-liáu yit-sia kôan ài sông ke khi khu sân lu chṳ̂-ngoi, tû hó-séu chiap-tshuk. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Adriatic-hói

** Adriatic-hói ** (), he Thi-chûng-hói ke yit-phu-fun súi-vet, fûn-kak liáu Yi-thai-li pan-tó fò Balkan pan-tó, ya fûn-kak liáu Apennine Sân-mak lâu Dinaric Alps Sân-mak khi̍p-khì lìm khiûn thi-khî. Adriatic-hói sî-ngan su̍k-yî Yi-thai-li, tûng-ngan chet fûn-phe̍t su̍k-yî Slovenia, Croatia, Bosnia lâu Herzegovina, Montenegro fò Albania. Adriatic-hói théu-ko vi-yî khì nàm-phu ke Otranto hói-hia̍p lâu Ionia-hói siông-lièn. Po Hò, Adige-hò, Ofanto-hò tén hò-liù liù ngi̍p Adriatic-hói; hói chûng yû khiûn 1200 ke tó-yí, khì-chûng chṳ́-yû 69 ke yû ngìn kî-chhu.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Lombardia

** Lombardia ** ( ) he yit-ke vi-yî Alpes sân lâu Po Hò ke yit-ke Yi-thai-li pet-phu Thai-khî. Kì lâu Yi-thai-li ke khì-thâ Thai-khî Piemonte, Emilia-Romagna, Veneto, Trentino-Alto Adige yî-khi̍p Sui-sṳ siông-chiap. 

Yi-thai-li liuk fûn chṳ̂-yit ke ngìn-khiéu kî-chhu-chhai lùn pâ thi Thai-khî, Sú-fú vì Yi-thai-li pet-phu ke chui-thai sàng-sṳ Milano. Pirelli Kûng-sṳ̂ thap he chhiòn Yi-thai-li chui-kô ke mô thiên thai lèu, thùng-sṳ̀ ya-he Lombardia khî chṳn-fú ke só-chhai-thi. 

Lombardia he chhiòn-khiù kîn-chi ke fó chhâ thèu chṳ̂-yit, Thai-khî ke GDP kîn thúng-kie ka-chhṳ̍t thai-yok 4000 yi euro. Lùn pâ thi he Êu-chû 3 ke chui fu yû thi-khî chṳ̂-yit, ngìn-kiûn GDP kô yî Yi-thai-li khì-thâ thi-khî 30%. 2003-ngièn ke Êu-mèn thúng-kie chhú (Eurostat) ke chui-sîn thúng-kie, Lombardia he sṳ̀n-vì cháng-ke Êu-chû thi-khî GDP chui-kô ke yit-ke thi-khî. Hó-tô ngoi koet fe̍t koet yû Kûng-sṳ̂ yî Milano tû sat yû Chúng-phu, Lombardia yi̍t he hó-tô táng kip ke chiuk-khiù, Kám-lám-khiù, pên sông khiuk kun khiù khi̍p làm-khiù khiù fi ke chú chhòng.
 
Lombardia ke 12 ke sén chai se fûn-vì ha̍p khiung 1,562 ke sṳ chṳ́n (communes), sông chṳ ngìn-khiéu chui-tô ke Milano (1,256,211 ngìn), hâ chṳ Morterone, chṳ́-yû 33 ngìn (2001-ngièn thúng-kie).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Valle d'Aosta

** Valle d'Aosta ** (, ; Franco-Provençal-ngî: ****, Valle yi vì sân kuk) he Yi-thai-li sî-pet-phu ke yit-ke tô sân ke Thai-khî, ya-he Yi-thai-li mien- chit chui-séu ke Thai-khî, mien-chit 3,263 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yok-yû 119,548. Khì sî-lìm Fap-koet, pet-fông lâu Sui-sṳ chiap-yòng, nàm-fông phî-lìn Piemonte Thai-khî. Kâi Thai-khî vì Yi-thai-li Ńg-ke thi̍t-phe̍t Chhṳ-chhṳ-khî chṳ̂-yit. Thai-khî Sú-fú vì Aosta.
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng