open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boston

**Boston** (Yîn-ngî: Boston) he Mî-koet Massachusetts ke Sú-fú lâu chui-thai sàng-sṳ, ya-he New England thi-khî ke chui-thai sàng-sṳ, khì ngìn-khiéu kûi-mù chhiòn-mî thai tû-sṳ phài-miàng thi Ngi-sṳ̍p-yit, kâi sṳ só-chhai chû ke phìn-kiûn kâ-thìn sû-ngi̍p chhiòn-mî phài-miàng thi-ńg. Kâi sṳ vi-yî Mî-koet tûng-pet-phu Thai-sî-yòng yèn-ngan, chhóng-kien yî 1630-ngièn, he Mî-koet chui kú-ló, chui khí-yû Li̍t-sṳ́ vùn-fa ka-chhṳ̍t ke sàng-sṳ chṳ̂-yit. Boston he Êu-chû chhîn kau-thù yì-mìn chui-chó tên-liu̍k Mî-chû só kien-li̍p ke sàng-sṳ, chhai Mî-koet Kiet-miang khì-kiên he hí-tô chhùng-yeu sṳ-khien ke Fat-ngièn-thi, chên-kîn he yit-ke chhùng-yeu ke hòng-yun kóng-khiéu lâu chṳ-chho-ngia̍p chûng-sîm. Kîm-ha, kâi sṳ he Mî-koet kô-tén kau-yuk, yî-liàu pó-khien khi̍p thèu-chṳ̂ kî-kîm ke chûng-sîm, he chhiòn-mî ngìn-khiéu su kau-yuk chhàng-thu chui-kô ke sàng-sṳ, kì ke kîn-chi kî-chhú he kau-yuk, kîm-yùng, yî-liàu khi̍p khô-kî, he chhiòn-mî ngìn-kiûn sû-ngi̍p chui-kô ke séu-sú thai sàng-sṳ chṳ̂-yit, pin pûn ngin-vì he yit-ke chhiòn-khiù-sin sàng-sṳ fe̍t sṳ-kie-sin sàng-sṳ. 

Kâi sṳ vi-yî thai Boston Tû-fi-khî ke chûng-sîm, liá-ke Tû-fi-khî pâu-koat Suffolk-yen ke chhiòn-phu lâu Cambridge, Quincy, Newton, Somerville, Revere lâu Chelsea tén sàng-sṳ, yî-khi̍p yit-sia séu-chṳ́n lâu yén-lì Boston ke kau-khî, hàn pâu-koat liáu New Hampshire ke yit phu-fûn

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Phû Lû-sṳ

**Phû Lû-sṳ** (蒲魯士, Yîn-ngî: William Nesbitt Brewster; 1862-ngièn － 1916-ngièn), Mî-yî-mî-fi chhai-fà Chhòn-kau-sṳ. 
1862-ngièn, Phû Lû-sṳ sâng yî Mî-koet Ngò-hài-ngò-chû. 1888-ngièn chhai Mî-koet Pô-sṳ-tun Thai-ho̍k pit-ngia̍p, fe̍t-tet Sṳ̀n-ho̍k Pok-sṳ ho̍k-vi. 1889-ngièn, su Mî-yî-mî-fi phai-khién chhièn-vông Sîn-kâ-po chhòn-kau, than yîn-vì súi-thú put-fu̍k ke yèn-ku, pûn kói-phai vông Fuk-chû kau-khî chhòn-kau. Chhai Fuk-chû khì-kiên, Phû Lû-sṳ ngìn-sú liáu Fui-sṳ̂-chha̍t séu-chiá (Miss Elizabeth Fisher) kiet-fûn. 1890-ngièn, pûn thiàu-vông chûng Hîn-fa-fú (kîm Phû-thièn-sṳ) chhòn-kau. 

Phû Lû-sṳ chhai Hîn-fa-fú khì-kiên ho̍k-fi liáu Phû-siên-ngî, vì-liáu chhòn-kau fông-phien, kì sat-kie liáu Phû-siên-ngî ke Kau-fi Lò-mâ-sṳ —— Hîn-fa Phìn-fa-sṳ, pin chhai 1892-ngièn chṳ 1900-ngièn khì-kiên yung Phû-siên-ngî fân-yi̍t liáu 《Sîn-yok Chhiòn-sû》, khôi-phan mî-hîn sû-khiu̍k yî yin-chṳ 《Sṳn-kîn》. Heu-lòi yu chhóng-li̍p liáu Kau-fi khan-vu̍t 《Fun-hîn-po》. Kì chhai chhòn-kau chṳ̂ yì, hàn chhai Phû-thièn hîn-phan kûng-khiung sṳ-ngia̍p, pâu-koat Fuk-yîm sû-yen, Sî-ho̍k tsai (heu kói-miàng Chet-lî Chûng-ho̍k, kîm-phû-thièn ngi-chûng chhièn-sṳ̂n), Hâm-kông Hîn-yìn Yî-yen (kîm-ha Hâm-kông-khî Yî-yen chhièn-sṳ̂n), kû-yì-yen, kài-yên-sa, kûng-yit-sa, pin-chhiâ hîn-phan sṳ̍t-ngia̍p, yì Hîn-san Lùn-sòn Kûng-sṳ̂, mien-fún kâ-kûng-chhòng. Pin chiông tông-thi miàng-sán chhṳ̀n-chṳ́ Lai-kî yín chúng Mî-koet, yî-khi̍p chû-chṳt Phû-siên kau-yû chhièn-vông Sâ-lâu-ye̍t khén-chhṳ̍t.
 
1916-ngièn, Phû Lû-sṳ fán fì Mî-koet, put kiú ko-sṳ̂n, ngièn 53-se.
Boston Thai-ho̍k

**Pô-sṳ-tun Thai-ho̍k** (Boston University) he yit-só yù Mî-koet Ví-lî Kûng-fi só chhóng-phan, hien vi-yî Mî-koet Mà-sat-chû-set-chû Pô-sṳ-tun-sṳ ke sṳ̂-li̍p ngièn-kiu hîn Thai-ho̍k. Kâi káu chhièn-sṳ̂n vì 1839-ngièn sat-li̍p yî Fu̍t-mùng-thi̍t-chû ke Ví-lî Kûng-fi Sṳ̀n-ho̍k-yen, 1847-ngièn chhiên-yì to Sîn Hàn-pu-ha-chû Không-khô-tet, 1867-ngièn yu chhiên to Mà-sat-chû-set Pu-lû-khiet-lòi-ên thi-khî, chui-heu yî 1939-ngièn chṳ 1948-ngièn kiên-chin chu vi-yî Pô-sṳ-tun sṳ-khî sî-piên, Chhà-ngì-sṳ-hò 〔Charles River〕 hò-pán ke hien-chí; kâi káu yî Pô-sṳ-tun-sṳ khî nàm-piên nang sat yû Yî-ho̍k yen káu-khî.
Mielec

**** he Pô-làn Khak-ngì-pâ-yèn-sân-sén ke yit-ke sàng-sṳ, chúng mien-chit 47.36 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 62,173 ngìn (2007-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Opole

**O-pô-lòi** (Pô-làn-ngî: Opole; Tet-ngî: Oppeln) he vi-yî Pô-làn sî-nàm-phu O-tet-hò pán ke yit-chho sàng-sṳ, ya-he O-pô-lòi-sén ke Sú-fú. 10 Sṳ-ki chṳ̂-heu, Sṳ̂-là-fû-ngìn lòi-to liá-piên, sàng-sṳ he Sṳ̂-là-fû-ngìn ke chûng-sîm tû-sṳ. Ngi-chan chhièn vì Tet-koet liâng-thú. Sṳ-nui yû 2.46% ke ngìn-khiéu he Tet-koet-ngìn. Chhai chûng Sṳ-ki chó-khì O-pô-lòi chên he Sông Sî-lî-sî-â ke chú-yeu tû-sṳ. Chên he O-pô-lòi Kûng-koet ke sú-tû. Chṳ̂-heu chên siên-heu pûn O-thi-li lâu Phú-lû-sṳ thúng-chhṳ. Ngi-chan chṳ̂-heu su̍k-yî Pô-làn. Sṳ-nui yû tô-ke thiet-lu chhâ chhàm, yû thûng vông Khà-thok-vì-tsṳ lâu Fà-sâ tén sàng-sṳ ke lie̍t-chhâ. He chhùng-yeu ke kûng-ngia̍p tû-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Katowice

**Khà-thok-vì-chṳ** (Pô-làn-ngî: Katowice; fat-yîm: [katɔ'vʲitsɛ], Tet-ngî: Kattowitz) vi-yî Pô-làn nàm-phu Sî-lî-sî-â-sén, he yit-chho Li̍t-sṳ́ yû-kiú ke sàng-sṳ. Tông-thi chú-yeu mòi-than chṳ̂-ngièn fûng-fu, sán mòi cham Pô-làn chhiòn-koet ke 98% yî-sông, yîn-chhṳ́ yû “Pô-làn mòi-tû ” chṳ̂-chhṳ̂n. 
Khà-thok-vì-chṳ yî 1999-ngièn khôi-sṳ́ tû-he Sî-lî-sî-â-sén ke hàng-chṳn Sú-fú lâu chṳn-fú ke só-chhai-thi, yî-chhièn he Sî-lî-sî-â-sén ke chang-sṳt Sú-fú. Khà-thok-vì-chṳ he Sông Sî-lî-sî-â kûng-ngia̍p-khî ke chú-yeu sàng-sṳ, Khà-thok-vì-chṳ sàng-sṳ lièn-mièn-khî ke chú-yeu phu-fûn. Kâi sṳ ngìn-khiéu 321,163 ngìn, yì Khà-thok-vì-chṳ sàng-sṳ khiùn chet-yû 3,487,000 ngìn-khiéu (2004-ngièn). 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Śląskie

** Sî-lî-sî-â-sén** (Pô-làn-ngî: województwo śląskie) vì Pô-làn nàm-phu ke yit-sén, Sú-fú vì Khà-thok-vì-chṳ, hien yû ke Hàng-chṳn-khî va̍k kien-li̍p yî Sî-ngièn 1999-ngièn 1-ngie̍t 1-ngit, yù Khà-thok-vì-chṳ sén, Khìm-sṳ̂-thok-khok-ngá-sén lâu Phe̍t-ngì-sṳ̂-khô Pí-â-ngá-sén cháng-pìn yì lòi. "Sî-lî-sî-â-sén" liá-ke miàng-chhṳ̂n ngièn chhṳ 13 Sṳ-ki sṳ̀ ke Sî-lî-sî-â Kûng-koet. Liá-ke Kûng-koet heu-lòi pûn fûn-sṳ̀n sông, hâ lióng phu-fun. 
Muk-chhièn Sî-lî-sî-â-sén mien-chit vì 12,294 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 4,830,000 ngìn, ngìn-khiéu me̍t-thu vì mî phìn-fông kûng-lî 392.87 ngìn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Częstochowa

**Khìm-sṳ̂-thok-khok-ngá** (Pô-làn-ngî: Częstochowa, [ʧε̃stɔ'xɔva]; Tet-ngî: Tschenstochau) he Pô-làn nàm-phu sàng-sṳ, vi-yî Ngá-ngì-thap-hò liù-vet, Khiet-là-khô-fû Khìm-sṳ̂-thok-khok-ngá Kô-thi lìn-khiûn thai sàng-sṳ, ngièn-pún he Khìm-sṳ̂-thok-khok-ngá-sén (1975-98-ngièn) Sú-fú, chhṳ 1999-ngièn yî-lòi su̍k-yî Sî-lî-sî-â-sén. 19 Sṳ-ki heu khì sàng-sṳ ke kûng-ngia̍p khôi-sṳ́ fat-chán. Chhai Li̍t-sṳ́ sông su̍k-yî Tet-koet. Yit-chan heu kói su̍k Pô-làn. Khìm-sṳ̂-thok-khok-ngá kîm-ha  he Sî-lî-sî-â tî-miàng ke kôn-kông-khî. Chhai chan-heu kûng-ngia̍p tet-to fat-chán.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Radom

**Là-tô-mê** (Pô-làn-ngî: Radom) he vi-yî Pô-làn chûng-phu ke yit-ke sàng-sṳ, yû 227309 miàng kî-mìn. Kì vi-yî Mâ-tsó-fû-sá-sén JzaMiszcz kocham jom
Kì he Pô-làn mî-ngièn chui ví-thai lâu chui-tô ngìn chhut-sit ke fî-hàng péu-yên － Là-tô-mê fî-hàng péu-yên ke kâ hiông. Mî lióng-ngièn 9-ngie̍t kí-hàng yit-chhṳ. Là-tô-mê ya-he yit-pá pan Chhṳ-thûng khiéu-kang 9mm Pha-là-pi-lùn (Parabellum) sú-chhiông ke fî kôn-fông chhṳ̂n-ho. Liá-chúng sú-chhiông yù Pô-làn Kûng-chhàng-sṳ̂ Piotr Wilniewczyc khi̍p Jan Skrzypinski só sat-kie. 1935 chṳ 1945-ngièn kiên, chhai liá-chak sàng-sṳ ke koet-kâ pîn-kûng chhòng-só chṳ-chho.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kielce

**Khái-ngì-chhái** (Pô-làn-ngî: Kielce) he Pô-làn Sṳn-sṳ̍p-sṳ-sén Sén-fi, vi-yî Pô-làn tûng-nàm-phu Sṳn-sṳ̍p-sṳ Sân-mak Silnicą hò-pán, khî-vet kîn-chi, lî-yû lâu mo-yi fi-chán chûng-sîm. Kîn-kí 2010-ngièn 12-ngie̍t 31-ngit thúng-kie sú-kí, yû ngìn-khiéu 203804 ngìn. Hot-khî nui yû 5 ke chhṳ-yèn pó-fu-khî. Khái-ngì-chhái vi-yî Fà-sâ lâu Khiet-là-khô-fû chṳ̂-kiên ke kâu-thûng chûng-ki-tiám. He chhùng-yeu ke kâu-thûng tû-sṳ. 

Mien-chit 109.65 phìn-fông chhiên-mí (2010-ngièn 1-ngie̍t 1-ngit sú-kí) 
Khái-ngì-chhái Li̍t-sṳ́, vùn-fa chûng-sîm vi-yî Galicia pet-phu ke Sandomierz. Khái-ngì-chhái fông-ngièn kóng-fàm yin-yung-yî nàm-phu khi̍p chûng-phu thi-khî. Pún-thi-khî thi-sṳ chhâ-phe̍t kha thai, chhiùng hói-pha̍t 260-mí to 408-mí put-tén.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Świętokrzyskie

**Sṳn-sṳ̍p-sṳ-sén** (województwo świętokrzyskie) he Pô-làn chûng-phu ke yit-ke sén. Pô-làn-ngî chûng,“Święty Krzyż” yi vì “Sṳn sṳ̍p-sṳ”. Pún sén vì chhièn Khái-ngì-chhái-sén khi̍p pan-ke Thap-ngì-nok-pu-ngie̍t-kak-sén, on-cheu 1998-ngièn thi-fông ke chṳn-fú koi-chû Fap-on yî 1999-ngièn 1-ngie̍t 1-ngit chhóng-li̍p, tet-miàng yî Sṳn-sṳ̍p-sṳ-sân (Góry Świętokrzyskie). Sú-fú he Khái-ngì-chhái, 2005-ngièn ngìn-khiéu 210,000. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn
# Khái-ngì-chhái (207,718)
# Ostrowiec Świętokrzyski (73,937)
# Starachowice (53,092)
# Skarżysko-Kamienna (49,131)
# Sandomierz (25,088)
# Końskie (20,667)
# Busko-Zdrój (17,297)
# Jędrzejów (16,577)
# Staszów (15,499)
# Pińczów (11,886)
# Włoszczowa (10,782)
# Suchedniów (8,911)
# Połaniec (8,316)
# Opatów (6,846)
# Sędziszów (6,813)
# Stąporków (5,986)
# Kazimierza Wielka (5,730)
# Ożarów (4,816)
# Chęciny (4,252)
# Chmielnik (4,005)
# Małogoszcz (3,943)
# Ćmielów (3,172)
# Kunów (3,127)
# Daleszyce (2,800)
# Wąchock (2,760)
# Koprzywnica (2,531)
# Bodzentyn (2,241)
# Osiek (1,955)
# Zawichost (1,853)
# Stopnica (1,545)
# Skalbmierz (1,323)
# Działoszyce (1,068)

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Lî Ngâ-kok

**Lî Ngâ-kok** (理雅各, Yîn-ngî: James Legge, 1815-ngièn 12-ngie̍t 20-ngit －1897-ngièn 11-ngie̍t 29-ngit), Sû-kak-làn Hon-ho̍k-kâ, Ngiù-chîn Thai-ho̍k Kau-su, chên chhai Hiông-kóng chú-chhṳ̀ Yîn-fà Sû-yen, Fap-koet Hon-ho̍k Yî-lien-chióng tet-chú.
Hon-ho̍k

**Hon-ho̍k** (Sinology) fe̍t chhṳ̂n Chûng-koet-ho̍k (China Studies) he chṳ́ Chûng-koet yî-ngoi ke Ho̍k-chá tui yû-kôan Chûng-koet ke-fông fông-mien chin-hàng ngièn-kiu ke yit-mùn ho̍k-khô. Pâu-koat Chûng-koet Li̍t-sṳ́, chṳn-chhṳ, sa-fi, vùn-ho̍k, chet-ho̍k, kîn-chi tén-tén, sṳm-chṳ ya pâu-koat tui yî hói-ngoi Fà-ngìn ke ngièn-kiu. Chûng-koet-ngìn ngièn-kiu Hon-ho̍k, thûng-sòng chhṳ̂n-vì koet-ho̍k.
Yîn-fà Sû-yen

**Yîn-fà Sû-yen** (英華書院) he Hiông-kóng yit-só chho̍k-miàng chhòn-thúng nàm-chṳ́ chûng-ho̍k. Ho̍k-káu hien yù Chûng-fà Kî-tuk-kau fi Hiông-kóng khî-fi kón-lî, yî 2008-ngièn sṳ̀n-vì chhṳ̍t-chiap chṳ̂-chhu kie-va̍k chûng-ho̍k, vì Hiông-kóng pú-chhu ho̍k-káu Ngi-fi 22 ho̍k-káu chṳ̂-yit. Ho̍k-káu yî 2003-ngièn yù Ngiù-chîn-tho chhiên-chṳ vi-yî Chhṳ̂m-súi-phu-khî ke chhiên-hí káu-sá. 

Yîn-fà Ńg-ho̍k-káu
Ma̍k Kâ-thì

**Ma̍k Kâ-thì** (麥嘉締, Divie Bethune McCartee, 1820-ngièn -1900-ngièn 7-ngie̍t 17-ngit), he yit-miàng Mî-koet yî-liàu Chhòn-kau-sṳ, Mî-pet Chhòng-ló-fi chui-chó phai-vông Chûng-koet ke Chhòn-kau-sṳ chṳ̂-yit, Yî-ho̍k Pok-sṳ. 1844-ngièn 6-ngie̍t, tí-tha̍t Nèn-pô, chhai yù-sṳn-kôn nui sṳ̂ yî chhòn-kau. Kì fân-yi̍t liáu thi-yit-pún Nèn-pô fông-ngièn ke 《Lu-kâ Fuk-yîm》, yu yit-thu tâm-ngim Mî-koet chu Nèn-pô ke sú-ngim liâng-sṳ, Yù-chṳn-khiu̍k chú-chṳn, yî-khi̍p Chhîn-thìn chhut-sṳ́ Ngit-pún khîm-sṳ́ ke ku-mun. 
1845-ngièn, Ma̍k Kâ-thì chhai Nèn-pô chhóng-phan chhùng-sin ngi-shu̍k (the Ningpo Boy’s Academy／Boarding School), kâi káu yî 1867-ngièn chhiên-vông Hông-chû, kói-miàng vì Yuk-Yîn Ngi-shu̍k (Hangchow Presbyterian Boys' School), chit Chṳ̂-kông Thai-ho̍k ke chhièn-sṳ̂n. 
1850-ngièn to 1853-ngièn, Ma̍k Kâ-thì liu̍k-sa phiên-chho̍k liáu 《Phìn-ôn Thûng-sû》4 chhak, yù Chhòng-ló-fi ke fâ-fà Sṳn-kîn sû-fòng chhut-pán, kie-shàu Thiên-vùn, hì-siong sòng-sṳt. Kì tui Chûng-koet Pok-vu̍t-ho̍k ya phó-yû ngièn-kiu, chhai Â-chû vùn-fi ke khan-vu̍t sông fat-péu put-séu lun-vùn, khì-chûng yû 33 phiên hì-yung chûng-vùn tshòn siá. 1872-ngièn, Ma̍k Kâ-thì chhièn-vông Ngit-pún, tâm-ngim Tûng-kîn Ti-koet Thai-ho̍k fap-li̍t kiâm Pok-vu̍t-ho̍k Kau-su.
Kâ-thìn

**Kâ-thìn** (Family) he yù fûn-yîn, hiet-yèn fe̍t sû-yông kôan-he só chû-sṳ̀n ke sa-fi chû-chṳt ke kî-pún tân-vi. Kâ-thìn yû kóng-ngi lâu ha̍p-ngi chṳ̂ fûn, ha̍p-ngi he chṳ́ yù khiung-thùng sâng-fa̍t chhiâ pí-chhṳ́ ngin-thùng ke lióng-ngìn fe̍t lióng-ngìn yî-sông só kèu-sṳ̀n ke tân-ngièn; kóng-ngi ke chet fàm-chṳ́ ngìn-lui chin-fa ke m̀-thùng kiê-thon sông ke kok-chúng kâ-thìn li-yit si̍p-thòn chit kâ-chhu̍k.
Yî-liàu ví-sâng

**Yî-liàu Ví-sâng** (醫療衛生, Health Care) he chín-thôn, chhṳ-liàu lâu yi-fòng chhi̍t-phiang, sún-sông lâu khì-thâ chhai ngìn-lui ke sâng-lî lâu sîm-lî sún-sông. Yî-liàu Ví-sâng pó-khien he thûng-ko chôn-chṳt yî-liàu, Ngà-khô, chhu-sán (Sán-khô), Yî-ho̍k, fu-lî, ngiam-kông, yo̍k-ho̍k, sîm-lî-ho̍k lâu khì-thâ Yî-liàu Ví-sâng Chôn-ngia̍p ke chhiùng-ngia̍p ngìn-yèn. Kì he chṳ́ chhai thì-kiûng chhû-kip pó-khien, ngi-kip fu-lî, sâm-kip pó-khien, yî-khi̍p kûng-khiung ví-sâng ke kûng-chok.
Sîm-lî-ho̍k

**Sîm-lî-ho̍k** (心理學, Psychology) he yit-mùn ngièn-kiu ngìn-lui khi̍p thûng-vu̍t ke sîm-lî hien-siong, chîn-sṳ̀n kûng-nèn lâu hàng-vì ke Khô-ho̍k, ki he yit-mùn lî-lun ho̍k-khô, ya-he yit-mùn yin-yung ho̍k-khô. Pâu-koat Lî-lun Sîm-lî-ho̍k lâu Yin-yung Sîm-lî-ho̍k lióng-thai liâng-vet. 
Sîm-lî-ho̍k ngièn-kiu sia̍p-khi̍p tî-kok, ngin-tî, chhìn-sì, ngìn-kak, hàng-vì lâu ngìn-chi kôan-he tén chung-tô liâng-vet, ya lâu ngit-sòng sâng-fa̍t ke hí-tô liâng-vet —— kâ-thìn, kau-yuk, khien-không tén fat-sâng kôan-lièn. Sîm-lî ho̍k yit fông-mien sòng sṳ-yung thai-nó yun-chok lòi kié-sṳt ke-thí kî-pún ke hàng-vì lâu sîm-lî kî-nèn, thùng-sṳ̀, sîm-lî-ho̍k ya sòng-sṳ kié-sṳt ke-thí sîm-lî kî-nèn chhai sa-fi hàng-vì lâu sa-fi thûng-li̍t chûng ke kok-set; thùng-sṳ̀ kì ya lâu Sṳ̀n-kîn Khô-ho̍k, Yî-ho̍k, Sâng-vu̍t-ho̍k tén Khô-ho̍k yû-kôan, yîn-vì liá-têu Khô-ho̍k só thâm-thó ke sâng-lî chok-yung fi yáng-hióng ke-thí ke sîm-chṳ. Sîm-lî ho̍k-kâ chhiùng-sṳ kî-chhú ngièn-kiu ke muk-tit he mèu-shu̍t, kié-sṳt, yi-chhet lâu khúng-chṳ hàng-vì. Yin-yung sîm-lî ho̍k-kâ hàn-yû thi Ńg-ke muk-tit —— thì-kô ngìn-lui sâng-fa̍t ke chṳt-liòng. Liá-têu muk-phiêu kèu-sṳ̀n liáu sîm-lî-ho̍k sṳ-ngia̍p ke kî-chhú.
Fûn-yîn

**Fûn-yîn** (婚姻, Marriage), he yit-chúng ngìn chi-kiên chhí-tet chhîn-su̍k kôan-he ke sa-fi kiet-ha̍p fe̍t fap-li̍t yok-suk. Kîn-kí kôn-ngiam lâu vùn-fa ke m̀-thùng, kiet-fûn, thûng-sòng yî yit-chúng chhîn-me̍t fe̍t sin-ke péu-hien hìn-sṳt pûn sṳ̀n-ngin, liá-chúng kiet-ha̍p thûng-sòng yî fûn-lî ke fông-sṳt lòi tui-ngoi siên-ko khì chang-sṳt sṳ̀n-li̍p. Kiet-fûn ke khí-thí ngièn-yîn hó-tô, pí-yì fap-li̍t, sa-fi, chhìn-kám, kîn-chi, chîn-sṳ̀n lâu sin-ngióng ke sî-yeu. Thûng-sòng, fûn yîn he chû-sṳ̀n kâ-thìn ke kî-chhú lâu kîn-kí, he kâ-thìn sṳ̀n-li̍p ke phiêu-chì. Fûn-yîn sûng-fông kâ-chhòng fu-chhṳ̂n “Chhîn-kâ” fe̍t “Yîn-chhîn”. Chang-song Fûn-yîn he yit-nàm yit-ńg, yit-fû yit-chhî ke hìn-sṳt. Sṳ-kie sông tô-sú koet-kâ lâu thi-khî chhái-yung fûn-yîn tên-ki-chṳ, chhai mân-chiuk khì-thâ thiàu-khien hâ put han-chṳ kiet-fûn Chhṳ-sú. 
Muk-chhièn, sṳ-kie sông fûn-lìn chui-chhòng ke Fû-fu yí-kîn kiet-fûn 80-ngièn.
Sin-ngióng

**Sîn-ngiòng** (新娘, Bride) yit-chhṳ̀ yit-pân lòi-kóng he chôn chṳ́ tui-yî khok-li̍p fûn-yîn kôan-he ke nàm-ńg chhai kiet-fûn ngì-sṳt chûng ke ńg-fông ke chhṳ̂n-fû, nàm-fông chet chhṳ̂n Sîn-lòng.


File:Korean wedding-Hollye-Bride-01.jpg|Sṳ̂n-chhôn chhòn-thúng Hòn-sṳt fûn-fu̍k ke Hòn-koet sîn-ngiòng 
File:Wedding kimono.jpg| sṳ̂n chhôn pha̍k mò kèu fûn-fu̍k ke Ngit-pún sîn-ngiòng 
File:Shinto married couple.jpg| sṳ̂n chhôn Set-tá-koa (Uchikake) fûn fu̍k ke Ngit-pún sîn ngiòng (yu) 
File:A bride in punjab.jpg|Chhôn Pâ-kî-sṳ̂-thán fûn-fu̍k ke sîn-ngiòng 

File:WikiBride.jpg| chhôn fûn-sâ ke Sî-fông sîn-ngiòng 
File:Braut ausBergen.jpg| Sṳ̂n-chhôn chhòn-thúng fûn-fu̍k ke Nò-vî sîn-ngiòng 
File:%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_013.JPG| Vû-khiet-làn sîn-ngiòng
Sîn-lòng

**Sîn-lòng** (新郎, Bridegroom) yit-chhṳ̀ yit-pân lòi-kóng he chôn chṳ́ tui-yî khok-li̍p fûn-yîn kôan-he ke nàm-ńg chhai kiet-fûn ngì-sṳt chûng ke nàm-fông ke chhṳ̂n-fû, ńg-fông chet chhṳ̂n Sin-ngióng‎.
Fûn-lî

**Fûn-lî** (婚禮, Wedding) he yit-chúng fap-li̍t kûng-chṳn ngì-sṳt fe̍t chûng-kau ngì-sṳt, yung-lòi khin-chuk yit-thon fûn-yîn ke khôi-sṳ́, thoi-péu kiet-fûn. Só-yû ke mìn-chhu̍k lâu koet-kâ tû-yû khì chhòn-thúng ke fûn-lî ngì-sṳt, he khì mìn-siu̍k vùn-fa ke ki-sṳ̀n thù-kang, ya-he pún mìn-chhu̍k vùn-fa kau-yuk ke ngì-sṳt. Chhai thai-phu-fûn ke vùn-fa lî, thûng-sòng tû-fi fat-chán chhut kiet-fûn sông ke chhòn-thúng lâu si̍p-siu̍k, khì-chûng yû hí-tô chhai hien-thoi sa-fi chûng yí-kîn sṳt-hi liáu khì ngièn-sṳ́ só siong-chṳ̂n ke yi-ngi. Fûn-lî ya-he yit-ke-ngìn yit-sâng chûng chhùng-yeu ke lî-chhàng-pî, su̍k-yî sâng-miang lî-ngì ke yit-chúng. Sṳ-kie sông chui kú-ló, yèn-sa sṳ̀-kiên chui-chhòng, yáng-hióng chui-kóng ke fûn-lî he yî-kau fûn-lî, Yù-thai-kau fûn-lî, Kî-tuk-kau fûn-lî, Yî-sṳ̂-làn-kau fûn-lî.


File:Male and female wedding hanbok at a fashion show.jpg|Hòn-koet kôn-fu̍k fûn-lî 

File:Korean wedding-Hollye-03-cropped.jpg|Hòn-koet kôn-fu̍k fûn-lî
Mìn-chhu̍k

**Mìn-chhu̍k** (Yîn-ngî: Nation), chṳ́ ke he yit-khiùn ngìn kok-tet kì-têu chhṳ-kâ he yit-ke pûn siông-thùng ke chhu̍k-khiùn, Li̍t-sṳ́, vùn-fa só lièn-kiet hí-lòi ke khiung-thùng khiùn-thí. Thi̍t-chṳt khó-nèn pâu-koat thi-vet, ngî-ngièn, ngoi-mau thi̍t-chṳ̂n fe̍t khiung-thùng chú-siên, ya pâu-koat "chú-kôn" ke thi̍t-chṳt, thi̍t-phe̍t he ngìn-têu tui khì mìn-chhu̍k-sin (nationality) ngin-tî lâu kám-chhìn. 
Yù tân-yit mìn-chhu̍k chû-sṳ̀n koet-kâ ke chṳn-chhṳ lî-ngiam, chhṳ̂n-vì mìn-chhu̍k koet-kâ.
Se-khiûn

**Se-khiûn** (Bacteria, Yîn-ngî fat-yîm: /bækˈtɪəriə/) he sâng-vu̍t ke chú-yeu lui-khiùn chṳ̂-yit, su̍k-yî se-khiûn-vet. Se-khiûn he só-yû sâng-vu̍t chûng sú-liòng chui-tô ke yit-lui, kí kû-kie, khì Chúng-sú yok-yû 5×1030 ke. Se-khiûn ke ke-thí fî-sòng séu, muk-chhièn yí-tî chui-séu ke se-khiûn chṳ́-yû 0.2 mì mí chhòng, yîn-chhṳ́ thai-tô chṳ́ -nèn chhai hién-mì-kiang hâ khon-to kì-têu. Se-khiûn yit-pân he tân se-pâu, se-pâu kiet-kèu Kién-tân, khiet-fa̍t se-pâu-fu̍t, Se-pâu Kut-ka yî-khi̍p mo̍k-chhong pâu-hi, li-yì lia̍p-sien-thí lâu ya̍p-liu̍k-thí. Se-khiûn su̍k-yî Ngièn-fu̍t Sâng-vu̍t (Prokaryota). Ngièn-fu̍t sâng-vu̍t chûng hàn-yû nang yit-lui sâng-vu̍t hêm-cho Kú Se-khiûn (Archaea), he Khô-ho̍k-kâ yî-kí yên-fa kôan-he yì nang-phit ke lui-phe̍t. Vì-liáu khî-phe̍t, pún-lui sâng-vu̍t me ôn-to **Chṳ̂n Se-khiûn** (Eubacteria). Se khiûn ke hìn-chhong siông-tông tô-ngióng, chú-yeu yû khiù-chhong, kòn-chhong, yî-khi̍p lô-siên-chhong.
Hién-mì-kiang

縮圖|Hién-mì-kiang
**Hién-mì-kiang** (顯微鏡, Microscope) fàm chṳ́ chiông mì-séu nàn-kien vu̍t-phín chṳ̂ yáng-chhiong piong-thai, yì nèn pûn ngiuk-ngién fe̍t khì-thâ sṳ̀n-chhiong ngì-hi kôn-chhat chṳ̂ kûng-khí. Ngit-sòng yung-ngî chûng chṳ̂ hién-mì-kiang tô chṳ́ kông-ho̍k hién-mì-kiang. Piong-thai phi-sut lâu chhîn-sak-thu vì hién-mì-kiang chhùng-yeu yîn-su. 
Hién mì kiang he chhai 1590-ngièn yù Hò-làn ke Cham-sêm fu-chṳ́ só sú-chhóng. Hién-mì-kiang ke lui-hîn yû hí-tô. Chui sòng-kien ke he kông-ho̍k hién-mì-kiang, khì sṳ́-yung ngióng-phín ke kông-thù-chhiong. Khì-thâ chú-yeu ke hién-mì-kiang lui-hîn he thien-chṳ́ hién-mì-kiang, chhêu hién-mì-kiang, lâu kok-chúng-lui-hîn ke Só-mèu Thâm-chṳ̂m Hién-mì-kiang.
Sâng-miang

**Sâng-miang** (Life) fàm-chṳ́ yit-lui khí-yû vún-thin ke vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng thoi-chhia hien-siong nèn fì-yin chhiuk-kit, nèn chin-hàng chhṳ-ngài fu̍k-chṳ (fàn-chhṳ̍t) ke pan khôi-piong vu̍t-chṳt hì-thúng, Kién-tân lòi-kóng, ya chhiu-he yû sâng-vu̍t kî-chṳ ke vu̍t-thí. Sâng-miang ke-thí thûng-sòng tû-yeu kîn-li̍t chhut-sâng, sṳ̀n-chhòng lâu sí-mòng. Sâng-vu̍t-ho̍k chet he yî ngièn-kiu sâng-miang vì chûng-sîm ke Khô-ho̍k. 

Sâng-miang ke chui-séu tân-vi he sâng-vu̍t, sâng-vu̍t he yù yit-chak fe̍t tô-chak se-pâu chû-sṳ̀n, yû Sîn-chhṳ̀n Thoi-chhia, vì-chhṳ̀ hèn-thin-sin, cho-tet sṳ̀n-chhòng, fì-yin chhiuk-kit, cho-tet fàn-chhṳ̍t yî sṳt-yin ngoi-kie fàn-kin, ki-sa sán-sâng heu-thoi. Chhai Thi-khiù ke sâng-vu̍t-khiên nui cho-tet cháu-to hí-tô m̀-thùng ke sâng-vu̍t, chhai liá-têu sâng-vu̍t chûng (pâu-koat chhṳ̍t-vu̍t, thûng-vu̍t, chṳ̂n-khiûn, ngièn-sâng sâng-vu̍t, kú-khiûn khi̍p se-khiûn), tû-yû khiung-thùng ke thi̍t-chṳ̂n, tû-he yù yî Thàn lâu súi vì kî-chhú ke se-pâu kèu-sṳ̀n.
Thoi-chhia

**Thoi-chhia** (代謝, Metabolism) he vu̍t-thí vì-chhṳ̀ sâng-miang ke Fa-ho̍k fán-yin chúng-chhṳ̂n. Liá-têu fán-yin sṳ́-tet sâng-vu̍t-thí nèn-kèu sâng-chhòng lâu fàn-chhṳ̍t, pó-chhṳ̀ kì-têu ke kiet-kèu yî-khi̍p tui fàn-kin chok-chhut fán-yin. Thoi-chhia thûng-sòng pûn fûn-vì lióng-lui: Fûn-kié thoi-chhia cho-tet tui thai-ke Fûn-chṳ́ chin-hàng fûn-kié yî fe̍t-tet nèn-liòng (yì se-pâu fû-khi̍p); ha̍p-sṳ̀n thoi-chhia chet cho-tet li-yung nèn-liòng lòi ha̍p-sṳ̀n se-pâu chûng ke kok-ke chû-fûn, yì Thàn-pha̍k-chṳt lâu fu̍t-sôn tén. Thoi-chhia he sâng-vu̍t-thí put-thôn chin-hàng vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng ke kâu-von ko-chhàng, yit-tàn vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng kâu-von thìn-chṳ́, sâng-vu̍t-thí ke sâng-miang chhiu-fi kiet-suk.
Chhṳ̍t-vu̍t

**Chhṳ̍t-vu̍t** (植物, Plants) he sâng-miang ke chú-yeu hìn-thai chṳ̂-yit, pin pâu-hàm liáu yì khiâu-muk, kon-muk, thèn- lui, chhiâng-chhó, khet-lui khi̍p liu̍k-chhàu tén su̍k-sit ke sâng-vu̍t. Chúng-chṳ́ chhṳ̍t-vu̍t, thôi-sién chhṳ̍t-vu̍t, khet-lui chhṳ̍t-vu̍t lâu nyí-khet-lui tén chhṳ̍t-vu̍t, kí kû-kie hien-chhùn thai-yok yû 350000 ke vu̍t-chúng. Chhṳ̍t chṳ 2004-ngièn, khì-chûng ke 287,655 ke vu̍t-chúng yí pûn khok-ngin, yû 258650 chúng khôi-fâ chhṳ̍t-vu̍t 15000 chúng thôi-sién chhṳ̍t-vu̍t. Liu̍k-set chhṳ̍t-vu̍t thai-phu-fun ke nèn-ngièn he kîn yù Kông-ha̍p Chok-yung chhiùng Ngit-thèu-kông chûng tet-to ke.
Ngit-thèu-kông

**Ngit-thèu-kông** (日頭光, Sunlight) kién-chhṳ̂n **Ngit-kông**, kóng-ngi ke thin-ngi he lòi-chhṳ Ngit-thèu só-yû phîn-phú ke thien-chhṳ̂ Fuk-sa. Chhai Thi-khiù, yòng-kông hién yì yi-kien he tông Ngit-tèu chhai thi-phìn-sien chṳ̂ sông, kîn-ko Thi-khiù Thai-hì-chhèn ko-lì cheu-sa to Thi-khiù péu-mien ke Ngit-thèu Fuk-sa, chet chhṳ̂n-vì ngit-kông.
Phiang

**Phiang** (病, Disease) me cho-tet ôn-to **chhi̍t-phiang**, he sâng-vu̍t chhai yit-thin ngièn-yîn ke sún-hoi-sin chok-yung hâ, yîn chhṳ-vún thiàu-chiet fún-lon yì fat-sâng ke yi-sòng sâng-miang fa̍t-thûng ko-chhàng. Tô-sú phiang, kî-thí tui phiang-yîn só yín-hí ke sún-hoi fat-sâng yit-hì-lie̍t khong-sún-hoi fán-yin; chhṳ-vún thiàu-chiet ke fún-lon, sún-hoi lâu khong-sún-hoi fán-yin, péu-hien vì phiang ko-chhàng chûng kok-chúng fu̍k-chha̍p ke kî-nèn, thoi-chhia lâu hìn-thai kiet-kèu ke yi-sòng pien-fa, yì liá-têu pien-fa yu cho-tet sṳ́ kî-thí kok Hi-kôn hì-thúng chṳ̂-kiên yî-khi̍p kî-thí lâu ngoi-kie fàn-kin chṳ̂-kiên ke hia̍p-thiàu kôan-he fat-sâng chong-ngai, yín-hí kok-chúng chin-chhong, thí-chṳ̂n lâu hàng-vì yi-sòng, thi̍t-phe̍t he tui fàn-kin sṳt-yin nèn-li̍t lâu thí-li̍t kám-ngio̍k sṳm-chṳ sóng-sṳt.
Sâng-vu̍t

**Sâng-vu̍t** (生物; Yîn-ngî: Organism, yu chhṳ̂n Sâng-miang-thí) he chṳ́ yû sâng-miang ke ke-thí. Chhai Sâng-vu̍t-ho̍k lâu sâng-thai-ho̍k chûng, Thi-khiù sông yok-yû 870 van ke vu̍t-chúng (±130 van), khì-chûng 650 van chúng vu̍t-chúng chhai liu̍k-thi sông, 220 van chúng sâng-fa̍t chhai súi-chûng. Sâng-vu̍t chui chhùng-yeu lâu kî-pún ke thi̍t-chṳ̂n chhai yî sâng-vu̍t chin-hàng sîn-chhṳ̀n thoi-chhia khi̍p vì-chhòn, só-yû sâng-vu̍t yit-thin fi khí-phi ha̍p-sṳ̀n thoi-chhia yî-khi̍p fûn-kié thoi-chhia, liá-he siông-fán ke lióng-ke ko-chhàng, pin-chhiâ cho-tet fàn-chhṳ̍t hâ-hi, liá-he sâng-miang hien-siong ke kî-chhú. 
Sâng-miang ke hí-ngièn lâu sâng-miang kok-ke fûn-kî chṳ̂-kiên ke kôan-he yit-chhṳ̍t chhùn-chhai châng-ngi. Yit-pân yì ngièn, sâng-vu̍t fûn-vì lióng-thai lui: ngièn-fu̍t sâng-vu̍t lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t. Ngièn-fu̍t sâng-vu̍t fûn-vì lióng-ke vet: se-khiûn (Bacteria) lâu kú-khiûn (Archaea), liá lióng-ke vet siông-fu chṳ̂-kiên ke kôan-he pin put pí kì-têu lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t ke kôan-he kiên vì chiap-khiûn. Chhai yên-fa sṳ́ ke ngièn-kiu sông, ngièn-fu̍t sâng-vu̍t lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t chṳ̂-kiên yit-chhṳ̍t khiet-fa̍t lièn-hì.
Ngit-thèu Fuk-sa

**Ngit-thèu Fuk-sa** (日頭輻射, Yîn-ngî: Solar Radiation) chṳ́ Ngit-thèu chhiùng-fu̍t yùng-ha̍p só sán-sâng ke nèn-liòng, kîn yù Thien-chhṳ̂-pô chhòn-thì to kok-thi ke Fuk-sa nèn (Radiant energy). Ngit-thèu Fuk-sa ke kông-ho̍k phîn-phú chiap-khiûn vûn-thu 5800K ke het-thí Fuk-sa. Thai-yok-yû yit-pan ke phîn-phú he Thien-chhṳ̂ Pô-phú chûng ke khó-kien kông, yì nang yit-pan yû fùng-ngoi-sien lâu chṳ́ -ngoi-sien tén phîn-phú. Ká-sṳ́  chṳ́ -ngoi-sien mò pûn Thai-hì-chhèn fe̍t-he khì-thâ ke pó-fu chông-chì khi̍p-sû, kì fi yáng-hióng ngìn-thí phì-fû ke set-su ke pien-fa. Chhet-liòng sông thûng-sòng tû yung Chhiòn-thiên-ngit Sa-kie (Pyranometer) lâu Ngiùn-phàn-ngit Sa-kie (Silver-disk pyrheliometer) tén ngì-hi lòi chhet-liòng Ngit-thèu Fuk-sa.
Hudson-hò

**Hâ-tet-sùn-hò** (Hudson River) he Mî-koet Néu-yok-chû ke thai hò, chhòng 507 kûng-lî, sông-yù fûn-chhut Mo̍k-fà-khiet-hò, sî-chiap Yî-li Yun-hò, ma̍t-tôn fi-ngi̍p Néu-yok-kóng, he Néu-yok-chû ke kîn-chi miang-mak. Chhṳ-pet hiong-nàm, liù-kîn Néu-yok-chû tûng-phu. Liù-kîn Néu-yok-sṳ, O-ngì-pâ-nì-sṳ. Hâ-yù vì Néu-yok-chû lâu Sîn Chhe̍t-sî-chû ke piên-kie. Hâ-tet-sùn-hò yù Yi-thai-li Thâm-hiám-kâ Giovanni da Verrazzano yî 1524-ngièn fat-hien.
New York Kóng

**Néu-yok-kóng** (Yîn-vùn: New York Harbor) he yit-thiàu thi-lî chhṳ̀-lùi, he lìm-khiûn Mî-koet Néu-yok-sṳ ke Hâ-tet-sùn-hò hò-khiéu chû-piên só-yû hò-liù, hói-vân khi̍p chhèu-sip hò-khiéu ke chúng-chhṳ̂n. Pún-chhṳ̀ sòng pûn yung-chok péu-sṳ “Néu-yok khi̍p Sîn-chhe̍t-sî ke kóng-khiéu”. Kiên ha̍p-ngi ke fam-tshiû sông, pún-chhṳ̀ yû-sṳ̀ kiùn chṳ́ -thoi “sông Néu-yok-vân”. Néu-yok-kóng he Pet-mî-chû chui fàn-mông ke kóng-khiéu chṳ̂-yit, yi̍t vì sṳ-kie thiên-yèn chhṳ̂m-súi-kóng chṳ̂-yit. 1980-ngièn thûn-phôn-liòng tha̍t 1.6 yi thûn, tô-ngièn lòi tû-chhai 1 yi-thûn yî-sông, mî-ngièn phìn-kiûn yû 4000 tô seu-sòn phok chin-chhut. Yù chúng-thûn-sú lòi-khon, kâi kóng he chhiòn-mî thi-sâm-thai kóng, ya-he tûng-ngan thi-yit thai kóng.
Tûng-hò, New York Sṳ

**Tûng-hò** (Yîn-ngî: the East River), Mî-koet Néu-yok-chû Néu-yok-sṳ sṳ-nui ke yit-thiàu chhèu-sip-hîn hói-hia̍p, pet-chiap chhòng-tó hói-vân, nàm-chiap sông Néu-yok-vân, chiông vi-yî Chhòng-tó (Pu-lû-khiet-lìm lâu Fòng-heu-khî) lâu Màn-hâ-tun-tó yî-khi̍p vi-yî Pet-mî-chû Thai-liu̍k ke Pu-lóng-khiet-sṳ̂ fûn-khôi. Ko-hi yû-thon sṳ̀-kiên chên yîn-vì Tûng-hò lâu Chhòng-tó hói-vân ke siông-tui vi-chì yì pûn chhṳ̂n-vì Nàm-hò (South River).
Kóng-khiéu

**Kóng-khiéu** (港口, Port) he cho-tet thin-phok sòn-chak lâu yun-sû fo-vu̍t, ngìn-yèn ke thi-fông, vi-yî yòng, hói, hò-liù, fù-phok tén súi thí sông, thûng-sòng ya kiâm-khí khiéu-ngan ke kûng-nèn.

## Chú-yeu fûn-lui
### Yung-thù khî-fûn
### Thi-lî vi-chì khî-fûn
### Khì-thâ ke khî-fûn

## Sṳ kie chú-yeu kóng-khiéu
## Chhâm-kien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Wall-kiê

**Fà-ngì-kiê** (Yîn-ngî: Wall Street) he yit-thiàu vi-yî Mî-koet Néu-yok-sṳ Hâ Màn-hâ-tun ke ha̍p-chak kiê-tho. Sî hí sâm-yit kau-thòng, hiong tûng yit-lu yèn-chhûn chṳ tûng-hò phòng ke nàm-kiê, he vàng-khiam Néu-yok Màn-hâ-tun ke kîm-yùng chûng-sîm. Kîm-ha, "Fà-ngì-kiê" yit-chhṳ̀ yí chhêu-ye̍t liá-thiàu kiê-tho pún-sṳ̂n, sṳ̀n-vì fu-khiûn khî-vet ke thoi-chhṳ̂n, thùng-sṳ̀ ya cho-tet chia chṳ́ -tui cháng-ke Mî-koet kîn-chi khí-yû yáng-hióng-li̍t ke kîm-yùng sṳ-chhòng lâu kîm-yùng kî-kèu. 
Fà-ngì-kiê he Néu-yok Chṳn-khèn Kâu-yi-só ke thi-yit-ke sòng-chu-thi, chṳ-kîm yìn he kí ke chú-yeu kâu-yi-só ke Chúng-phu, pâu-koat: Néu-yok Chṳn-kâu-só, Na̍p-sṳ̂-tha̍t-khiet, Mî-koet Chṳn-khèn Kâu-yi-só, Néu-yok Sông-ngia̍p Kâu-yi-só lâu Néu-yok Khì-fo Kâu-yi só. M-ko, hien-sṳ̀ hí-tô kîm-yùng Kûng-sṳ̂ yí-kîn pá Chúng-phu chhiên-lì Fà-ngì-kiê, chhí-thoi ke he Màn-hâ-tun ke chûng-sàng, yî-khi̍p Néu-yok-sṳ khì-thâ ngoi-vì thi-tai chû-yì: Chhòng-tó, Vî-sṳ̂-thi̍t-chha̍t-sṳ̂-thi̍t, Fi-ngì-fui-ngì-tet, Néu Chhe̍t-sî-chû tén thi.
Kîm-yùng

**Kîm-yùng** (Yîn-ngî: Finance), he “chṳ̂-kîm ke yùng-thûng ” ke sén-lio̍k-ngî. Kîm, chṳ́ ke he kîm-chṳ́; yùng, chui-chó chṳ́ ku-thí yùng-fa pien-sṳ̀n yi̍t-thí, ya-yû yùng-thûng ke yi-sṳ̂. Só-yî, kîm-yùng chhiu-he chiông Vòng-kîm yùng-fa fûn-khôi kâu-yi liù-thûng, chit ka-chhṳ̍t ke liù-thûng. Ku-miàng sṳ̂-ngi yi chṳ́ yùng-thûng chṳ̂-kîm, sṳ́ chṳ̂-kîm yùng-kiap thûng-tha̍t, he chṳ́ chhai kîn-chi sâng-fa̍t chûng, Ngiùn-hàng, chṳn-khèn fe̍t pó-hiám ngia̍p-chá chhiùng sṳ-chhòng chú-thí mu-si̍p chṳ̂-kîm, pin-chia thòi-pûn khì-thâ sṳ-chhòng chú-thí ke kîn-chi fa̍t-thûng. Chhiùng-sṳ liá-yit ngia̍p-vu ke ngia̍p-chá chhṳ̂n-chṳ̂ vì kîm-yùng ngia̍p-chá. Ngièn-kiu yû-kôan kîm-yùng ke ho̍k-khô chhṳ̂n-chṳ̂ vì kîm-yùng-ho̍k.
New York Chṳn-khèn Kâu-yi-só

**Néu-yok Chṳn-khèn Kâu-yi-só** (Yîn-ngî: New York Stock Exchange, Yîn-vùn suk-siá: NYSE, yû sṳ̀ kién-chhṳ̂n Néu-yok Chṳn-kâu-só) lâu Fàm-êu Kú-piàu Kâu-yi-só ha̍p-pin chhièn he sṳ-kie sông thi-ngi thai Chṳn-khèn Kâu-yi-só. Kì chên he chui-thai ke kâu-yi-só, chhṳ̍t-to 1996-ngièn kì ke kâu-yi liòng pûn Na̍p-sṳ̂-tha̍t-khiet chhêu-ko. 2005-ngièn 4-ngie̍t ma̍t, Néu-yok Chṳn-kâu-só Sû-kèu Chhiòn Thien-chṳ́ Chṳn-khèn Kâu-yi-só (Archipelago), sṳ̀n-vì yit-ke yîn-li-sin kî-kèu. Néu-yok Chṳn-kâu-só ke Chúng-phu vi-yî Mî-koet Néu-yok-chû Néu-yok-sṳ Pak-ló-fi thai-kiê 18-ho, chhai Fà-ngì-kiê ke chón-vân chhú nàm-chet. 2006-ngièn 6-ngie̍t 1-ngit, Néu-yok Chṳn-khèn Kâu-yi-só siên-pu lâu Fàm-êu Kú-piàu Kâu-yi-só ha̍p-pin chû-sṳ̀n Néu-yok Chṳn-kâu-só － Fàm-êu Chṳn-kâu-só Kûng-sṳ̂ (NYSE Euronext). 
Néu-yok Chṳn-khèn Kâu-yi-só só-yû thai-yok 2,800 kiên Kûng-sṳ̂ chhai chhṳ́ sông-sṳ, chhiòn-khiù sṳ-chhṳ̍t 15 van-yi Mî-ngièn. Chṳ 2004-ngièn 7-ngie̍t, Sâm-sṳ̍p kiên chhú-yî Tho-khiûn-sṳ̂ Kûng-ngia̍p Phìn-kiûn chṳ́-sú chûng ke Kûng-sṳ̂ chhù-liáu Yîn-thi̍t-ngì lâu Mì ngiôn chṳ̂-ngoi tû-chhai Néu-yok Chṳn-kâu-só sông-sṳ.
Lower Manhattan

**Hâ Màn-hâ-tun** (Lower Manhattan) He Néu-yok-sṳ Màn-hâ-tun-tó chui nàm-mien ke phu-fûn, Hâ Màn-hâ-tun chui sòng-kien ke thin-ngi he pet-to 14 kiê, sî-to Hâ-tet-sûn-hò, tûng chṳ tûng-hò, nàm-to Néu-yok-kóng. Tông-thì to Hâ Màn-hâ-tun sông-vu-khî sṳ̀, thûng-sòng chṳ́ pet-to 14-kiê yî nàm thai-yok 1.5 Yîn-lî, lâu kâi tó chui nàm-tôn yî pet yit Yîn-lî, chhiùng Hâ-tet-sûn-hò fu-khiûn ke Chhièn-pak-sṳ̂-kiê (Chambers Street), tûng-to Pu-lû-khiet-lìm Thai-khiâu chhut-ngi̍p khiéu lâu li̍p-kâu khiâu. Khì-thâ lióng-ke chú-kòn-tho yû-sṳ̀ ya pûn khok-thin vì Hâ Màn-hâ-tun  ke pet-phu piên-kie: Chhièn-pak-sṳ̂-kiê yî pet thai-yok pan Yîn-lî ke Yun-hò-kiê (Canal Street), lâu 14-kiê yî pet thai-yok pan Yîn-lî ke 23-kiê.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Brooklyn

**Pu-lû-khiet-lìm** (Yîn-ngî: Brooklyn, Kings county) vì Mî-koet Néu-yok-sṳ ke Ńg-ke Hàng-chṳn-khî chṳ̂-yit, ya chhiu-he Néu-yok-chû ke Kîm-sṳ̂-yen, vì Néu-yok-chû ngìn-khiéu chui-tô ke yen-fun. Pu-lû-khiet-lìm vi-yî Màn-hâ-tun tûng-nàm-phu, tûng-lièn Fòng-heu-khî. Chhai Néu-yok-sṳ ńg-thai-khî chûng, vì ngìn-khiéu chui-tô ke yit-khî (250 van kî-mìn).

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Queens

**Fòng-heu-khî** (Yîn-ngî: Queens) he Mî-koet Néu-yok-sṳ ke Ńg-ke Hàng-chṳn-khî chṳ̂-yit, ya-he khì-chûng mien-chit chui-thai, ngìn-khiéu thi-ngi tô ke Hàng-chṳn-khî. Khì fam-vì lâu Néu-yok-chû Fòng-heu-khiùn (Yîn-ngî: Queens County) siông-thùng. 
Fòng-heu-khî vi-yî Chhòng-tó ke sî-pan-phu, Néu-yok-sṳ chú-yeu ke sâm-ke kî-chhòng chûng, lióng-ke chhiu chhô-lo̍k yî Fòng-heu-khî, fûn-phe̍t he Kâm-nái-thit Koet-chi Kî-chhòng lâu Là-kôa-thi-â kî-chhòng. Liá-têu kî-chhòng chhai sṳ-kie sông he sú-yit sú-ngi ke mông-lu̍k, ngiong Fòng-heu-khî ke sông-khûng sṳ̀n-vì chhiòn-koet chui yúng-set ke khûng-vet. Fòng-heu-khî thùng-sṳ̀ ya-he Néu-yok thai-tû-fi Yâ-khiù-chhui ke khiù-chhòng só-chhai-thi.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Yâ-khiù

**Yâ-khiù** (野球, Baseball) he yit-chúng thòn-thí khiù-lui yun-thûng, yù ngìn-sú chui-séu vì 9 ngìn ke lióng-kî chhui-ńg chṳ̂-kiên chhai yit-ke san-hìn ke khiù-chhòng chin-hàng “kit-khiù — phau-vi ” hìn-sṳt ke tui-khong.
Kâm-nái-thit Koet-chi Kî-chhòng

**Kâm-nái-thit Koet-chi Kî-chhòng** (John F. Kennedy International Airport) he Néu-yok-sṳ ke chú-yeu Koet-chi kî-chhòng, khî-lì Hâ Màn-hâ-tun 19 kûng-lî (12 Yîn-lî). Ya-he chhiòn sṳ-kie chui-thai kî-chhòng chṳ̂-yit, vi-yî Néu-yok Fòng-heu-khî Ngà-mâi-kâ-vân chṳ̂ pin. Kî-chhòng yù Néu-yok lâu Sîn-chhe̍t-sî Kóng-khiéu Kón-lî-khiu̍k yun-yàng, kón-lî-khiu̍k thùng-sṳ̀ hàn kón-lî Là-kôa-thi-â Kî-chhòng, Néu-ngá-khiet Chhṳ-yù Koet-chi Kî-chhòng tén thai Néu-yok Tû-fi-khî ke kî-chhòng. Kî-chhòng nui yû chhêu-ko 90 kiên Hòng-khûng Kûng-sṳ̂ yàng-yun. -nái-thit Koet-chi Kî-chhòng he Chhia̍p-làm Hòng-khûng ke khi-néu kî-chhòng, ya-he Mî-koet Hòng-khûng lâu Tha̍t-mî Hòng-khûng chú-yeu Koet-chi hòng-pân ke khi-néu kî-chhòng.
Pińczów

**** he Pô-làn Sṳn-sṳ̍p-sṳ-sén ke yit-ke sàng-sṳ, chúng mien-chit 14.32 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 11,303 ngìn (2013-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Manhattan

**Màn-hâ-tun** (Yîn-vùn: Manhattan) he Mî-koet Néu-yok-sṳ 5-ke Hàng-chṳn-khî chṳ̂-chûng chui ngìn-khiéu chhiû-me̍t ke yit-ke, lâu Néu-yok-yen (New York County) fam-vì siông-tông. Liá-ke Hàng-chṳn-khî chú-yeu yù yit-ke tó chû-sṳ̀n, pin pûn Tûng-hò, Hâ-tet-sùn-hò yî-khi̍p Hâ-lìm-hò pâu vì, pin thùng-sṳ̀ pâu-koat lìn-khiûn ke séu-tó-yí lâu yit-khoài chhai thai-liu̍k sông ke fî-thi. Màn-hâ-tun pûn hìn-yùng vì cháng-ke Mî-koet ke kîn-chi lâu vùn-fa chûng-sîm, ya-he Lièn-ha̍p-koet Chúng-phu thai-lèu ke só-chhai-thi. Hâ Màn-hâ-tun ke Fà-ngì-kiê he sṳ-sông khì-chûng yit-ke chui chhùng-yeu ke kîm-yùng chûng-sîm, yû kô-tha̍t 1.2 seu ke pún-thi sâng-sán chúng-chhṳ̍t, pin yúng-yû Néu-yok Chṳn-khèn Kâu-yi-só lâu Na̍p-sṳ̂-tha̍t-khiet. Kì ke fòng-thi-sán sṳ-chhòng ya-he chhiòn sṳ-kie chui ngo-kui chṳ̂-yit , hí-tô khiam-koet khî-ngia̍p ya chhai chhṳ́ sat-li̍p Chúng-phu. 

Néu-yok-yen he chhiòn-koet ngìn-khiéu chui chhiû-me̍t ke yen. Kîn-kí 2010-ngièn ke Mî-koet ngìn-khiéu thiàu-chhà, kì yúng-yû 1,585,873 ke kî-mìn, mien-chit 22.96 phìn-fông yîn-lî (59.5 phìn-fông kûng-lî), chit phìn-kiûn mî phìn-fông yîn-lî yû 69,071 ke ngìn-khiéu (26,668 ngìn /km²), ya sṳ́ kì sṳ̀n-vì sṳ-kie sông ngìn-khiéu chui chhiû-me̍t ke thi-fông chṳ̂-yit. Kì ya-he chhiòn-koet khì-chûng yit-ke chui fu-yû ke thi-fông, chhai 2005-ngièn phien yû chhêu-ko $100,000 ke GDP. Kì he Néu-yok-sṳ kiùn chhṳ yî Pu-lû-khiet-lìm lâu Fòng-heu-khî heu ngìn-khiéu chui-tô ke Hàng-chṳn-khî, sa he mien-chit chui-séu ke. 

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Alan Dawa Dolma

**Alan Dawa Dolma** (1987-ngièn 7-ngie̍t 25-ngit ——)  Chhông-chhu̍k-ngìn, he Chûng-koet ke kô-sú.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Kô-sú
Kien-nèn Lò-mâ-sṳ

**Kien-nèn-fú Thú-khiông Lò-mâ-sṳ** (Gṳ̿ing-nǎing-hǔ Gâ̤ Tǔ-kióng Lô̤-mǎ-cī), kién-chhṳ̂n **Kien-nèn Lò-mâ-sṳ** (Gṳ̿ing-nǎing Lô̤-mǎ-cī), he yit-chúng yung-yî sû-siá Mên-pet-ngî Kien-eu-fa ke Lò-mâ piâng-yîm hì-thúng, vì Kau-fi Lò-mâ-sṳ chṳ̂-yit.
船井生醫

船井生醫股份有限公司（英語：funcare of taiwan co.,ltd），係臺灣嘅一家生物科技公司，對吳健安在1994年創立於臺灣台中市
## 外部連結
* 船井生醫facebook
* 船井生醫官方網站

## 參考文獻

分類:台灣
Hen-fâ-chhûn Chhàm

**杏花邨站**（）是港鐵港島綫中途站，位於香港柴灣杏花邨，鄰近港鐵柴灣車廠，1985年5月31日啟用。車站位於地面，並設有兩個側式月台。

車站在將軍澳綫開通前，杏花邨站是前地鐵系統地理上最東端的車站，而不是柴灣站。

## 結構
杏花邨站是港島綫唯一一個地面車站，而車站旁邊則是港島綫的柴灣車廠，上蓋則是港鐵公司的物業杏花邨及大型購物中心杏花新城。

### 樓層

### 大堂

#### 車站商店及自助服務

### 月台

杏花邨站是港島綫唯一一個地面車站。杏花邨設有2個相對的側式月台，月台中央設有水泥隔音及廣告板。杏花邨站沒有如其他港島綫車站一樣，在月台牆壁掛設大型書法車名字樣。月台全部使用紙皮石牆身，其車站設計和佈局跟荃灣綫荃灣站相似。現時杏花邨站月台已裝上月台閘門。每邊月台均設有升降機及扶手電梯。

杏花邨站亦是前地鐵系統中，少數使用道碴道床（而非混凝土道床）的車站之一。

原本列車由杏花邨站開往筲箕灣站方向時，會有一段露天路段才進入隧道，但該段露天路段在大約於1995年時因擴建車廠而被隔音罩蓋掉。

### 出入口

## 鄰接車站
杏花邨站是港島綫的中途站，乘客可在此乘坐往堅尼地城或柴灣列車，往返香港島及九龍各地。

## 利用狀況
杏花邨站的人流在星期一至五繁忙時間較多，因附近有香港專業教育學院（柴灣）、中小學、杏花邨的居民要上班或上學以及轉乘62、62A小巴和城巴85線往柴灣東工業區上班的人士，而星期六、日人流較少。

## 接駁交通

接駁交通列表


;巴士

;專線小巴

;的士
*市區的士站



## 歷史

### 車站啟用
杏花邨站原址為藍塘海峽近鯉魚門炮台的海邊，在港島綫定線設計時已計劃將該海邊填平。1985年5月31日杏花邨站成為港島綫第一期啟用的車站之一。
### 車站命名
「杏花邨站」在通車前曾經考慮命名為「**白沙灣站**」（**Pak Sha Wan Station**）、「**柴灣碼頭站**」（**Chai Wan Quay Station**）、「**北柴灣站**」（**North Chai Wan Station**）及「**阿公岩站**」（**Agonar Station**）。
### 發展
地鐵當局曾經研究港島綫支線，並由杏花邨站連接小西灣，但因技術及成本問題而擱置。
### 車站翻新
而在2001年杏花新城翻新完工時，恒生銀行被編排在A1出口行人樓梯旁的杏花新城中翼商場內，和站內之銀行只有數十米之隔，於是站內銀行在2002年停止服務，該位置經翻新後，恒生銀行增設了兩部自動櫃員機。
### 月台閘門
現時杏花邨站所有月台已完成裝上月台閘門，並已投入運作。該月台閘門與現時欣澳站及迪士尼站所採用的月台閘門為同一設計，只有現時月台幕門的一半，約高1.5米。整個計劃於平日深夜終止服務的時間加建，已於2011年4月完成。車站與柴灣站屬於第一期進行月台閘門加裝工程，原計劃於2010年8月完成，但由於工程進度緩慢，第二度預計於2010年12月，車站與柴灣站完成進行月台閘門加裝工程。

### 月台現代化工程
與市區線很多非地下車站一樣，杏花邨站月台由2011年起也開始展開翻新工程，當中包括安裝假天花、改善照明，亦翻新了月台指示吊板，原「往柴灣/上環」的行車方向資訊則改為張貼在月台閘門之上。

## 參考資料

## 外部鏈接

*港鐵公司－杏花邨站街道圖
*港鐵公司－杏花邨站列車服務時間

分類:Kóng-tó Sien
Hagi, Yamaguchi

**** / **Chhiû-sṳ** (萩市) he Ngit-pún Yamaguchi-yen ke sàng-sṳ, 2012-ngièn ngìn-khiéu 53,606-ngìn, chúng mien-chit 698.86 phìn-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
地級市

**地級市**係中國大陸地區行政地位撈地區相同嘅「市」，屬於地級行政區（第二級）。撈地級市相同嘅行政區有地區、自治州、盟。1983年成立第一批地級市。
智利

**智利**是南美国家占据的安第斯山脉到东部和太平洋到西之间的土地狭长地带。据秘鲁接壤的北部，玻利维亚向东北，阿根廷东部和德雷克海峡在遥远的南方。

## 歷史
## 地理
## 交通
## 經濟
## 人物
## 體育界
## 參考鏈接
Chûng-fà Mìn-koet Hak-kâ Vî-yèn-fi

**Chûng-fà Mìn-koet Hak-kâ Vî-yèn-fi** he Chûng-fà Mìn-koet chhai 2001 ngièn 6 ngie̍t sṳ̀n-li̍p ke chû-chṳt. Kì ke muk-tit he pó-fu Thòi-vàn ke Hak-kâ vùn-fa.
Thòi-vân Hak-kâ-ngî

**Thòi-vân Hak-kâ-ngî** he Hak-kâ-ngî chhai Thòi-vân ke it chúng fông-ngièn, sṳ́-yung ke ngìn he Thòi-vân Hak-kâ-ngìn. Khì he Chûng-fà Mìn-koet Thòi-vân ke fap-thin thai-chung kâu-thûng kûng-khí pô-po yung-ngî chṳ̂ yit. ‎  

## Ha-fún
*xi ien：hag ga ngin zui to  ngin iong ge hag ga fa
**nam xi ien：cai nam pu it toi (liug tui)iong ge hag fa，ia sii jied bag bien meu li gong ge jiu hen zo bag xi ien
*hoi liug：cai xin zug teu ngien it tai，cai meu li me iu it xit e。thoi van ti ngi tai ge hag fa
*tai pu
*leu ping
*seu on
Thòi-vân Hak-kâ-ngî Phîn-yîm Fông-on

**Thòi-vân Hak-kâ-ngî Phîn-yîm Fông-on** he tông-chhièn Chûng-fà Mìn-koet kau-yuk-phu só kûng ko ke Thòi-vân Hak-kâ-ngî Lò-mâ-sṳ phîn-yîm fông-on. Khì chú-yeu yî 2003-ngièn kûng ko ke „Thòi-vân Hak-ngî Thûng-yung Phîn-yîm Fông-on“ cho kî-chhú; 2009-ngièn Chûng-fà Mìn-koet yû-kôan phu mùn chiông Hon-ngî Phîn-yîm thin cho koet-kâ phiêu-chún heu, khì-chûng-phu-fûn fù-ho cho yí siû-kói, chui-chûng lâu Hon-ngî piâng-yîm yit chṳ. Thòi-vân Hak-kâ-ngî Phîn-yîm Fông-on lâu Kóng-tûng-sén kau-yuk-phu mùn kûng-pu ke Hak-kâ-fa Phîn-yîm Fông-on kha vì yit chṳ, tân-chhiang yû séu liòng chhâ-phe̍t; pin-chhiâ, lâu Hak-kâ-fa phîn-yîm fông-on tân-chhiang kî-chhṳ̀ mòi-yen cha phien chu yîm m̀-thùng, Thòi-vân Hak-kâ-ngî phîn-yîm fông-on cho-tet vì Thòi-vân kok thai khiông-thiàu chu yîm. Thòi-vân siông-kôan phu mùn phiên-siá ke «Hak-kâ-ngî» kau-chhòi ya yung sông liá tho chu yîm hì-thúng.

## Li̍t-sṳ́

## Hien-chhong

## Fù-ho hì-thúng
### Chṳ́-yîm

### Mû-yîm

### Sâng-thiàu

## Sṳ́-yung kûi-chet

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Siông-kôan thiàu-muk
*Thòi-vân Hak-kâ-ngî
*Pha̍k-fa-sṳ
*Thòi-vân Hak-ngî Thûng-yung Phîn-yîm
*Hak-kâ-fa Phîn-yîm Fông-on
Hak-kâ-fa Phîn-yîm Fông-on

**Hak-kâ-fa Phîn-yîm Fông-on** he Chûng-koet Kóng-tûng-sén kau-yuk phu-mùn yî 1960-ngièn 9-ngie̍t kûng-pu ke Kóng-tûng Phîn-yîm Fông-on chṳ̂-yit, yung Kóng-tûng-sén Mòi-chû-sṳ Mòi-yen Mòi-sàng khiéu-yîm cho phiêu-chún, yung Lò-mâ-sṳ piâng-siá ngî-yîm, yî yu sông fông phiêu sú-sṳ péu-sṳ sâng-thiàu. Liá-chúng fông-on sûi-yèn he kau-yuk-phu mùn kûng-pu ke fông-on, m̀-ko yîn-vì Chûng-koet Thai-liu̍k sṳ̍t-hàng phú-thûng-fa kau-yuk, khì pin mò chhai kau-yuk (li-yì chûng séu ho̍k) tú yû chôn-mùn ke kóng kié, yit-pân he yû-kôan ho̍k-su̍t sû sit, Hak-ngî chhṳ̀-tién tén yung-yî tui Mòi-yen-fa ke chu yîm. Yù yî khì yû yit-têu put chiuk, mióng-lok sông (thi̍t-phe̍t he sa-kâu mióng-chhàm) yû-têu mióng yû kiet-ha̍p Thòi-vân Hak-kâ-ngî Phîn-yîm Fông-on, chin-hàng yit-têu kói chho, sṳ́ khì kiên-kâ yû yung, cho-tet piâng-siá chhù khôi Mòi-yen-fa ke khì-thâ Hak-kâ-ngî fông-ngièn.

## Li̍t-sṳ́

## Hien-chhong

## Fù-ho hì-thúng
### Chṳ́-yîm

### Mû-yîm

### Sâng-thiàu

## Sṳ́-yung kûi-chet

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Siông-kôan thiàu-muk
*Thòi-vân Hak-kâ-ngî
*Pha̍k-fa-sṳ
*Thòi-vân Hak-ngî Thûng-yung Phîn-yîm
*Thòi-vân Hak-kâ-ngî Phîn-yîm Fông-on
Ki Tô-na̍p

**Ki Tô-na̍p** (紀多納, Yîn-ngî: Donald MacIver, 1852-ngièn —— 1910-ngièn) yu-yi̍t **Ma̍k Oi-fà** (麥愛華) lâu **Mâ Sî-ví** (馬西偉), he yit-vi fa̍t-chhiok yî Chûng-koet ke Yîn-koet Sû-kak-làn chhòn-kau-sṳ, kì lâu kì ke thùng-kûng Lí Vî-liâm (李威廉, Dr. William Riddel 1853-1910) chhai 1905-ngièn phiên-siá ko «Hak-Yîn chhṳ̀-tién» (*A Chinese-English Dictionary: Hakka-dialect as spoken in Kwang-tung Province*).
Chhièn-chû-fa

**Chhièn-chû-fa** (Choân-chiu-oē /t͡suan²⁴⁻²² t͡siu³³ ue⁴¹/) he Mén-nàm-ngî ke 1 chúng fông-ngièn.
Tûng-nèn-koet

**Tûng-nèn-koet** (東寧國) he yit-chak koet-kâ, ya he Thòi-vân li̍t-sṳ́ sông thèu chak thu̍k-li̍p ke koet-kâ, yù Yèn-phìn-vòng (延平王) Tshàng Sṳ̀n-kûng kien-li̍p. Khì fung Mìn-chhèu ke fòng-ti vì chûng-chú, m̀-ko chhai Yún-la̍k Fòng-ti bûn N̂g Sâm-kui sat-hoi yî-heu, ku-yi m̀-li̍p fòng-ti. Kì ke lai-è Tshàng Kîn sông-thòi yî-heu, kiên-kâ chhṳ-chhṳ̂n „Chhèu-vòng“ (潮王), pûn fân-è hêm cho „Thòi-vân koet-vòng“.

1683-ngièn, Tûng-nèn-koet pûn Mân-chhîn me̍t-mòng, kói sṳ̀n Fuk-kien-sén Thòi-hà-tho (臺廈道) ke Thòi-vân-fú (臺灣府).
## Tûng-nèn-koet ke Kiûn-chú

## Hàng-tsṳn khî-va̍k
Pha̍k-fa-sṳ (Mén-nàm-ngî)

**Mén-nàm-ngî Pha̍k-fa-sṳ** (Pe̍h-ōe-jī, POJ, Thòi-lò Phîn-yîm: Pe̍h-uē-jī, Mên-phîn Fông-on: Bēhwè zzî) he yit-chúng yî Là-tên sṳ-mû sû-siá Mén-nàm-ngî ke fù-ho. Pha̍k-fa-sṳ ngièn-tán he 19 Sṳ-ki ke sṳ̀-chiet yù Kî-tuk-kau Chhòng-ló Kau-fi chhai Fuk-kien Ha-mùn chhóng-chho lâu thûi-hàng, ku-só heu-lòi fûn ngoi kie ôn-to Kau-fi Lò-mâ sṳ. 

Chhai Chûng-koet Thai-liu̍k, liá tho fông-on chú-yeu he ho̍k-kie yung-yî lâu Mén-nàm Fông-ngièn Phîn-yîm Fông-on cho tui-cheu. Liá sṳ̀, Pha̍k-fa-sṳ sòng fûn ôn-to Kâm Vi-lîm Fông-on ya-he «Ha-mùn yîm sîn sṳ-tién» fông-on. Chhai Thòi-vân, 1970-ngièn thoi koet-mìn chṳn-fú chhai Thòi-vân chhiòn-mien kim-chṳ́ Pha̍k-fa-sṳ, khiung-sṳ̀, Mên-nàm mìn-kiên ke Pha̍k-fa-sṳ me yîn vi koet-ngî yun-thûng, yáng-hióng li̍t chhu̍k-chhiam kám se.

## Chhâm-siòng
*Pha̍k-fa-sṳ
Thòi-vân Chhîn-chhèu sṳ̀-thoi

**Chhîn-chhèu thúng-chhṳ sṳ̀-thoi** he 1683-ngièn chṳ 1895-ngièn chṳ̂-kiên Thòi-vân pûn Chhîn-chhèu thúng-chhṳ ke sṳ̀-khì.

1683-ngièn, Tûng-nèn-koet pûn Chhîn-chhèu me̍t-mòng, kói sṳ̀n Fuk-kien-sén Thòi-hà-tho (臺廈道) ke Thòi-vân-fú (臺灣府).

1884-ngièn, Chhîn-chhèu chiông Thòi-vân-fú kói sṳ̀n Thòi-vân-sén.

1895-ngièn, Chhîn-chhèu chhai Kap-ńg Chan-châng (甲午戰爭) pûn Ngi̍t-pún chan-phai, kot-ngiong Thòi-vân pûn Ngi̍t-pún. Chhîn-chhèu ke Thòi-vân-sén chún-tuk (總督) Thông Kín-sûng (唐景崧) siên-pu Thòi-vân thot-lì Chhîn-chhèu thu̍k-li̍p, sṳ̀n-li̍p Thòi-vân Mìn-chú-koet. Thùng yit ngièn, Ngi̍t-pún phai pîn me̍t-mòng Thòi-vân.
Thòi-vân Mìn-chú-koet

**Thòi-vân Mìn-chú-koet** (臺灣民主國) he Thòi-vân li̍t-sṳ́ sông yit-chak thu̍k-li̍p ke koet-kâ, ya he Tûng-â li̍t-sṳ́ sông thèu chak mìn-chú koet-ka.

1895-ngièn, Chhîn-chhèu chhai Kap-ńg Chan-châng (甲午戰爭) pûn Ngi̍t-pún chan-phai, kot-ngiong Thòi-vân pûn Ngi̍t-pún. 5-ngie̍t 25-ngit, Chhîn-chhèu ke Thòi-vân-sén chún-tuk (總督) Thông Kín-sûng (唐景崧) chhai Thòi-pet siên-pu Thòi-vân thot-lì Chhîn-chhèu thu̍k-li̍p, sṳ̀n-li̍p Thòi-vân Mìn-chú-koet, chhṳ-chhṳ̂n thai-chúng-thúng, Ngièn-ho (年號) hêm cho „Yún-chhîn“ (永清). M̀-ko Thông Kín-sûng chhai 6-ngie̍t ke sṳ̀-hèu thò to Hà-mûn, thai-chiông-kiûn (大將軍) Liû Yún-fuk (劉永福) chhai Thòi-nàm chiap-pân cho chúng-thúng. Thùng yit ngièn, Ngi̍t-pún phai pîn chhîm-lio̍k Thòi-vân, chhai 10-ngie̍t 21-ngit tá hâ Thòi-nàm, Thòi-vân Mìn-chú-koet me̍t-mòng.
Sṳ̂ Lông

**Sṳ̂ Lông** (施琅, ), Fuk-kien Chhièn-chiu Chìn-kông ke ngìn, he Tûn-nèn-koet lâu Mân-chhîn ke yit-chak chiông-kiûn.

Kì chṳ̂-chhièn he Tûng-nèn-koet Yèn-phìn-vòng (延平王) Chhàng Sṳ̀n-kûng ke chiông-kiûn, heu-lòi fán-phan Tûn-nèn, thò to Mân-chhîn. 1682-ngièn, kì pông-chhàng Mân-chhîn me̍t-mòng Tûn-nèn. Yì-kîm yû chhin tô ke Thòi-vân-ngìn chiông kì tông cho „mai chú khiù yùng“ (賣主求榮) ke ngìn.
Men-chṳ́

**Men-chṳ́** (孟子, chhièn 372-ngièn - chhièn 289-ngièn), miàng **Khô** (軻), he Chûng-koet Chhûn-chhiû Chan-koet ma̍t-khì ke Sṳ̂-sióng-kâ yî-khi̍p Kau-yuk-kâ. Kì pûn Yì-kâ ho̍k-chá hêm cho „Â-sṳn“ (亞聖).
Chûng-koet Khiung-sán-tóng

**Chûng-koet Khiung-sán-tóng** (中國共產黨), kién-chhṳ̂n **Chûng Khiung** (中共), chhai Chûng-koet Thai-liu̍k ya cho-tet kién-chhṳ̂n **Tóng** (黨), he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet hien-chhai ke chṳp-chṳn-tóng, ya he vì-yit ha̍p-fap ke chṳp-chṳn-tóng. Liá-ke chṳn-tóng sin-ngióng sa-fi-chú-gi lâu khiung-sán-chú-gi.
Kông Chhe̍t-mìn

**Kông Chhe̍t-mìn** (江澤民, ), Kông-sû Yòng-chû ngìn, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke chṳn-chhṳ-kâ. Kì chhai 1989-ngièn tông-sién Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Ve-yèn-fi Chúng-sû-ki lâu Tûng-ông Kiûn-sṳ Ve-yèn-fi Chú-sit. 1993-ngièn tông-sién Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke Koet-kâ Chú-sit. 2004-ngièn thui-hiû.

C
Chhau Chṳ́-yòng

**Chhau Chṳ́-yòng** (趙紫陽, 1919-ngièn 10-ngie̍t 17-ngit － 2005-ngièn 1-ngie̍t 17-ngit) he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke chṳn-chhṳ-kâ. Kì chhai 1987-ngièn chṳ 1989-ngièn he Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Ve-yèn-fi Chúng-sû-ki. 1989-ngièn 6-ngie̍t 23-ngit, yîn-vì Liuk-si Sṳ-khien hâ-thòi.

C
Vùn-fa Thai-kiet-min

**Vùn-fa Thai-kiet-min** (文化大革命), chhiòn-chhṳ̂n hêm cho **Vû-sán-kiê-kip Vùn-fa Thai-kiet-min** (無產階級文化大革命), he Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke liâng-thô-ngìn Mô Chhe̍t-tûng chhai 1966-ngièn fat-thung ke yit-chak chṳn-chhṳ yun-thûng. Liá-ke yun-thûng tui Chûng-koet vùn-fa ke pho-fái chhin thai.
Chióng Kîn-koet

**Chióng Kîn-koet** (蔣經國, ) he Chûng-fà Mìn-koet ke yi-chak chṳn-chhṳ-kâ, 1978-ngièn chṳ 1988-ngièn chṳ̂-kiên he Chûng-fà Mìn-koet (Thòi-vân) ke chúng-thúng. Kì he Chióng Kie-sa̍k ke lai-é.

分類:Chûng-koet Koet-mìn-tóng
K
Chû Li̍p-lùn

**Chû Li̍p-lùn** (朱立倫, ) he Chûng-fà Mìn-koet ke chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì chhai 2015-ngièn 1-ngie̍t tông-sién Chûng-koet Koet-mìn-tóng ke tóng chú-sit.
 
分類:Sîn-pet-sṳ Sṳ-chóng
Li̍p-lùn
Yûng-chṳn Fòng-ti

**Yûng-chṳn Fòng-ti** (雍正皇帝, 1678-ngièn － 1735-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 4 thoi fòng-ti. 1722-ngièn chṳ 1735-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Yûng-chṳn.
Chûng-koet Koet-mìn Tóng

**Chûng-koet Koet-mìn-tóng** (中國國民黨, Yîn-vùn yi̍t-miàng "Kuomintang", KMT) he Chûng-fà Mìn-koet ke yit-chak chṳn-tóng.

分類:Chûng-koet chṳn-tóng
分類:Thòi-vân chṳn-tóng
Kôn-lùng Fòng-ti

**Kôn-lùng Fòng-ti** (乾隆皇帝, 1711-ngièn － 1799-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 5 thoi fòng-ti. 1735-ngièn chṳ 1795-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Kôn-lùng.
Không-hî Fòng-ti

**Không-hî Fòng-ti** (康熙皇帝, 1654-ngièn － 1722-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 3 thoi fòng-ti. 1661-ngièn chṳ 1722-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Không-hî.
Chhṳ̀-hí Thai-heu

**Chhṳ̀-hí Thai-heu** (慈禧太后, 1835-ngièn － 1908-ngièn) he Chhîn-chhèu ke yit-chak fòng-thai-heu. Kì he Thùng-chhṳ Fòng-ti ke â-ma.
Thùng-chhṳ Fòng-ti

**Thùng-chhṳ Fòng-ti** (同治皇帝, 1856-ngièn － 1875-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 9 thoi fòng-ti. 1861-ngièn chṳ 1875-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Thùng-chhṳ.
Kông-si Fòng-ti

[縮圖|Kông-si Fòng-ti https://zh-classical.wikipedia.org/wiki/%E6%B8%85%E5%BE%B7%E5%AE%97]
**Kông-si Fòng-ti** (光緒皇帝, 1871-ngièn － 1908-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 10 thoi fòng-ti. 1875-ngièn chṳ 1908-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Kông-si.
Phú-ngì

**Phú-ngì** (溥儀, 1906-ngièn － 1967-ngièn), me ôn-to **Siên-thúng Fòng-ti** (宣統皇帝), he Chhîn-chhèu ke thi 11 thoi fòng-ti. 1908-ngièn chṳ 1912-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Siên-thúng.
Hàm-fûng Fòng-ti

**Hàm-fûng Fòng-ti** (咸豐皇帝, 1831-ngièn － 1861-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 8 thoi fòng-ti. 1850-ngièn chṳ 1861-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Hàm-fûng.
Tho-kông Fòng-ti

**Tho-kông Fòng-ti** (道光皇帝, 1782-ngièn － 1850-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 7 thoi fòng-ti. 1820-ngièn chṳ 1850-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Tho-kông.
Kâ-khin Fòng-ti

**Kâ-khin Fòng-ti** (嘉慶皇帝, 1760-ngièn － 1820-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 6 thoi fòng-ti. 1796-ngièn chṳ 1820-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Kâ-khin.
Sun-chhṳ Fòng-ti

**Sun-chhṳ Fòng-ti** (順治皇帝, 1638-ngièn － 1661-ngièn) he Chhîn-chhèu ke thi 2 thoi fòng-ti. 1643-ngièn chṳ 1661-ngièn chhai-vi. Ngièn-ho Sun-chhṳ.
Fòng Thai-khi̍t

**Fòng Thai-khi̍t** (皇太極, 1592-ngièn － 1643-ngièn) he Heu-kîm ke thi 2 thoi khó-hon lâu Chhîn-chhèu ke kien-li̍p-chá. 1626-ngièn chṳ 1643-ngièn chhai-vi.
Nú-ngì-hâ-chhak

**Nú-ngì-hâ-chhak** (努爾哈赤, 1559-ngièn － 1626-ngièn) he Heu-kîm ke kien-li̍p-chá. 1616-ngièn chṳ 1626-ngièn chhai-vi.
Chûng-koet Khong-ngit Chan-chên

**Chûng-koet Khong-ngit Chan-chên** he chṳ́ Ngit-pún chhai 1937-ngièn chṳ 1945-ngièn chṳ̂-kiên chhîm-lio̍k Chûng-koet ke yit chhòng chan-chên.