open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20 sṳ-ki

1901-ngièn tsṳ 1900-ngièn tsṳ  ke liá yit-thon khì-kiên pûn tshṳ̂n-tso 20 Sṳ-ki. Liá-thon sṳ̀-kiên chui lin-ngìn tshṳ̂m-khiet ke ki-yit he lióng-tshṳ sṳ-kie thai-tsan, Lâng-tsan yî-khi̍p tî-sṳt pau-tsà. Tshai liá sṳ-ki, yáng-hióng ngìn chui tshṳ̂m-yén ke he Khiung-sán chú-ngi tui Chṳ̂-pún chú-ngi ke thiâu-tsan.
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** (), Mî-koet tsṳn-tshṳ-kâ, thi sṳ̍p-liuk ngim tsúng-thúng, ya-he sú-vi Khiung-fò-tóng si̍t tsúng-thúng. Tshai khì tsúng-thúng ngim-nui, Mî-koet pau-fat nui-tsan, li̍t-sṳ́ tshṳ̂n-tso nàm-pet tsan-tsên. Lincoln fi-tshù nàm-fông kok-chiu ke nù-li tsṳ-thu. 

## Tsó-ngièn Sâng-ngâi
Lincoln 1809-ngièn ngi-ngie̍t sṳ̍p-ngi ngit tshut-sên tshai Mî-koet ke Khén-thap-kî-chiu, fu-mû he nùng-mìn, su̍k-yî yit-ke fán-tui nù-li tsṳ-thu ke kau-fi.
Bill Gates

**Bill Gates** (1955-ngièn 10-ngie̍t 28-ngit －）, he yit-miàng Mî-koet khî-ngia̍p-kâ, ngiôn-thí kûng-tshàng-sṳ̂, tshṳ̀-san-kâ yî-khi̍p Mì-ngiôn Kûng-sṳ̂ ke Túng-sṳ-tshòng. Tsó-ngièn kì lâu Paul Allen yit-hí tshóng-li̍p Mì-ngiôn Kûng-sṳ̂, tsên-ngim Mì-ngiôn CEO lâu sú-sit ngiôn-thí sat-kie-sṳ̂, pin tshṳ̀-yû kûng-sṳ̂ tshêu-ko 8% ke phû-thûng kú, ya-he kûng-sṳ̂ chui-thai ke ke-ngìn kú-tûng. 1995-ngièn to 2007-ngièn ke Forbes tshiòn-khiù yi-van fu-vung phài-hòng póng-chûng, Bill Gates
lièn-siu̍k sṳ̍p-sâm ngièn he sṳ-kie sú-fu, kì yúng-yû ńg-pak pat-sṳ̍p yi Mî-kîm ke-ngìn tshòi-sán. 2008-ngièn liuk-ngie̍t ngi-sṳ̍p-tshit ngit tsṳn-sṳt thui-tshut Mì-ngiôn Kûng-sṳ̂.

## Chó-ngièn sên-fa̍t
## Mì-ngiôn 2.1 BASIC ngî-ngièn
## Lâu IBM ha̍p-chok
## Windows chok-ngia̍p ne-thúng
## Kón-lî fûng-kak
## Chù-chok
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Cyrus thai-ti

**Cyrus thai-ti** () he Pô-sṳ̂ Ti-koet ke chhóng-li̍p-chá, Achaemenid vòng-chhèu thi-yit ke koet-vòng (chhièn 549 - chhièn 529 ngièn chhai-vi), pô-sṳ̂ phu-lo̍k liâng-siu Cambyses 1-sṳ chṳ̂ chṳ́. Chhièn 550 ngièn, Cyrus tai-liâng pô-sṳ̂ phu-lo̍k lièn-mèn sêu-me̍t Mi-tái-â (米底亞). Chhièn 533 ngièn, chṳ̂n-fu̍k Pâ-pí-lùn (巴比倫).
Thòi-pet Chhia̍p-yun

**Thòi-pet Chhia̍p-yun** fe̍t-chá **Thòi-pet Tû-fi-khî Thai-chung Chhia̍p-yun Ne-thúng**, he Thòi-vân thi-yit ke yìn-yun ke Thai-chung chhia̍p-yun ne-thúng. Muk-chhièn ke fu̍k-vu fam-vì hâm-koi Thòi-pet-sṳ, Sîn-pet-sṳ lâu Thò-yèn Sṳ, he Thòi-pet tû-fi-khî ke kâu-thûng kut-kon. Thòi-pet Chhia̍p-yun muk-chhièn khiung-yû Vùn-fù Sien, Tham-súi–Sin-ngi Sien, Chhiùng-sân–Sîn-tiam Sien, Chûng-fò–Sîn-lù Sien, Piông-nàm Sien khi̍p lióng-thiàu chṳ̂-sien yìn-yun chûng, yìn-yun chhòng-thu 131.1 kûng-lî, lu-sien chhòng-thu 136.6 kûng-lî, yìn-yun chhâ-cham khiung 117 cham, mî-ngit phìn-kiûn lî-hak liong yok 202 van ngìn.

## Lu-sien

*Vùn-fù Sien
*Thâm-súi Sin-ngi sien
*Chhiùng-sân Sîn-tiam Sien
*Chûng-fò Sîn-lù Sien
*Pán-nàm Sien
*Fàn-chhong Sien 
*mang-yû khôi-fong
**Van-thai Chûng-fò Su-lìm Sien 
**Mìn-sên Sip-chṳ Sien 
**Sa-chṳ́ Sien 

*
Ashoka

**Â-yuk-vòng** he yin-thu Khûng-khok Vòng-chhèu thi-sâm thoi kiûn-chú, Bindusāra chṳ̂ chṳ́. Kì heu-lòi sin-chhiùng fu̍t-kau, sṳ̀n-vì fu-fap.
縮圖|Mauryan Empire 260 BCE
Nui-vân-tshûn

**Nui-vân-tshûn** (內灣村) he Thòi-vân Sîn-tsuk-yen Vàng-sân-hiông hot-ha tsṳ̂ hàng-tsṳn khî. Mien-tsit 4.6 phiàng-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1344-ngìn, kî-mìn thai-phu-fun he Hak-kâ-ngìn.
Lia̍p-pau

**Lia̍p-pau** (獵豹, Ho̍k-miàng: Acinonyx jubatus) , he Meu-khô thung-vu̍t ke yit-tsúng, ya-he Lia̍p-pau-su̍k hâ vì-yit ke vu̍t-tsúng, hien-tshai tsú-yeu fûn-phu tshai Fî-chû lâu Sî Â-chû. Lia̍p-pau yî-kho suk-thu pú-lia̍p, tshái-yung khiùn-thí kûng-kit. Lia̍p-pau he liu̍k-thi song pûn-phau chui-khuai ke thung-vu̍t, tshiòn-suk pûn-phau ke lia̍p-pau, sṳ̀-suk khó-yî tshêu-ko yit-pak yit-sṳ̍p kûng-lî, tshiu-he sṳ-kie kôn-kiûn ke sâm-phi khuai. 

## Fûn-lui
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Fàn-yén lâu sa-kâu
## Sú-sṳ̍t
## Kîn-tsi ka-tshṳ̍t
## Vùn-hien
Màn-é

**Màn-é** su̍k-yî Màn-lî-muk fûn-lui ha ke vu̍t-tsúng, he yit-tsúng ngoi-kôn lui-sṳ tshòng-thiàu sà hìn-tshong ke ǹg-lui, khí yû ǹg-è ke kî-pún thi̍t-tsṳ̂n.
Pô-sṳ̂ Ti-koet

**Pô-sṳ̂ Ti-koet** (tshièn 550-ngièn - tshièn 330-ngièn)，he Pô-sṳ̂ sú-ke pá liâng-thú khok-tsông to thai-phu-fun Chûng-Â liâng-vet ke vòng-tshèu. Liâng-thú tûng tsṳ Pâ-kî-sṳ̂-thán, sî-pet tsṳ Thú-ngí-khì, Êu-chû ke Mâ-khì-tun, Set-lùi-sṳ̂ (Thrace), sî-nàm tsṳ Âi-khi̍p.

## Vòng-koet ke Kien-li̍p

## Vòng-koet ke Khok-tsông

## Vòng-koet ke Thìn-tshè

## Sôi-mòng

## Achaemenid vòng lâu Liâng-siu
* Set-lû-sṳ thai-ti 
* Thai-liù-sṳ Yit-sṳ
* Â-ha̍p-sùi-lû-vòng

## Siong-phién

File:Xerxes.jpg|Relief of Thai-liù-sṳ Yit-sṳ at Pô-sṳ̂-pô-li-sṳ in Iran.
File:Lion Darius Palace Louvre Sb3298.jpg|Lion on a decorative panel from Thai-liù-sṳ Yit-sṳ's palace
File:Persepolis 06.jpg|*Panorama of Persepolis Ruins*
File:Persepolis recreated.jpg|Ruins of Throne Hall 
File:Achaemenid coin daric 420BC front.jpg|Achaemenid coin 
File:Model of a chariot from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Kîm mâ-tshâ 
File:Gold artifacts from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Gold artifacts from the Oxus Treasure
File:Chopped gold pieces from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Chopped gold pieces 
File:Gold and Silver objects from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Kîm ngiùn objects from the Oxus Treasure
File:Persepolis Pot.jpg|Achaemenid pottery 
File:Gold fish shaped vessel from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Fish shaped gold vessel 
File:Persepolis stone dishes.jpg|Persepolis stone dish 
File:Archers frieze Darius palace Louvre AOD487.jpg|Archers frieze
File:Bull capital Apadana Louvre AOD1.jpg|Bull capital
File:Ibex rhyton AO3115.jpg|Rhyton 
File:The British Museum, Room 5 - Persepolis Cast.jpg|Pô-sṳ̂-pô-li-sṳ Cast
File:Lion-persepolis.JPG|Sṳ̂-é
File:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|Mastiff 
File:Cylinder seal Louvre AOD108.jpg|Cylinder seal 
File:Persepolis_reliefs_2005a.jpg|Persepolis reliefs
File:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|Apadana Hall, Persian and Median soldiers at Pô-sṳ̂-pô-li-sṳ̂
File:Sphinx Darius Louvre.jpg|Winged sphinx from the palace of Thai-liù-sṳ Yit-sṳ at Sû-sân.
Sṳ̀n-sṳn Lò-mâ Ti-koet

**Sṳ̀n-sṳn Lò-mâ Ti-koet** he 926-ngièn chṳ 1805-ngièn chhai sî-êu lâu chung-êu ke fûng-kien ti-koet. Sṳ̀n-lò chó-khì he thúng-yit koet-kâ, chung-sii-ki heu pien-sṳ̀n yit-ke sṳ̀n-ngin vòng-ti chui-kô khièn-vî ke chṳn-khièn lièn-mèn. Tet-koet-ngìn chhṳ̂n kì cho thi-yit ti-koet.
Thòng-chhèu

**Thòng-chhèu** (618-ngièn—907-ngièn), he Chûng-koet li̍t-sṳ́ song yit-ke chhung-yeu chhèu-thoi, ya chhṳ̂n-cho *lî-thòng*. Thòng-vòng Lî Yên yî 618-ngièn pit Sùi Kiûng-ti san-vi, thûi-fân Sùi--chhèu, kói koet-ho vì Thòng, kien-li̍p Thòng-chhèu, yî chhòng-ôn vì sú-tû, heu yu yî lo̍k-yòng vì tûng-tû, thai-ngièn vì pet-tû, ha̍p-chhṳ̂n "sâm tû". 7 sṳ-ki chhiòn-sṳ̀n sṳ̀-khìm, sṳ-li̍t tha̍t-tó chûng-â. 690-ngièn, Vú Chet-thiên chhṳ̂n-ti chhiên-tû sṳ̀n-tû (lo̍k-yòng), chhṳ̍t-to 705-ngièn Thòng Chûng-chûng fu̍k-koet, sú-tû chhṳ̂n-fi chhòng-ôn. Thòng-chhèu koet-li̍t chhai Khôi-ngièn ngièn-kiên tha̍t-tó táng-kô, Thiên-pó 14-ngièn ke ôn-sṳ́-chṳ̂-lon sṳ́ ngièn-hi thai-sông. Khì-heu, tûng-ông chṳn-fú khúng-chṳ-li̍t ha-kong, Thòng-ma̍t mìn-pien heu sṳ̍t-chi khièn-li̍t yù Chû Vûn khúng-chṳ, chhiên-tû lo̍k-yòng. 907-ngièn Chû Vûn pit Thòng Ôi-ti san-vi, Thòng-chhèu me̍t-mòng. Thòng-chhèu kiung yèn-sa 274 ngièn, chhòn 21 ti. Thòng-chhèu chhiòn-sṳ̀n sṳ̀ chhai vùn-fa, chṳn-chhṳ, kîn-chi, ngoi-kâu siong tû chhí-tet khi̍t-thai sṳ̀n-chhiu, he Chûng-koet ke vòng-kîm sṳ̀-thoi chṳ̂-yit. 

## Chu-sṳt
Thòi-vân sén-tho

**Thòi-vân sén-tho** he Thòi-vân chú-yeu ke tho-lu ne-thúng, muk-chhièn Thòi-vân sén-tho khiung-yû 94-thiàu, khì-chûng yû 19-thiàu khuai-suk kûng-lu, chhûn-hâ khiung-yû 75-thiàu he yit-pân ke kûng-lu. kien-sat fò vì-fu kî-kôan he Kâu-thûng-phu kûng-lu chúng-khiu̍k.

## Lu-sien lie̍t-péu
Cho-tet khon chûng-vùn ke pán-pún （中文：可參照中文版本的台灣省道）.
### Yit-pân sén-tho lie̍t-péu

### sén-tho khuai-suk kûng-lu lie̍t-péu
Thòi-yit-sien

**Thòi-yit-sien**, yu-tshṳ̂n **tsiúng-kon kûng-lu** fe̍t **tsiúng-kon-sien**.he Thòi-vân yit-thiàu nàm-pet-hiong ke tho-lu, tshṳ tshîn-liâng sṳ̀-khì tshiu-he tsiúng-kon nàm-pet ke kâu-thûng yeu-kâu.

Thòi-yit-sien nang-ngoi yû 6-thiàu tsṳ̂-sien, phiên-vì kap, yî, piáng, tên, vu, kí-sien.

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Thò-yèn-yen
* Sîn-tsuk-yen
* Sîn-tsuk-sṳ
* Mèu-li̍t-yen
* Thòi-chûng-yen
* Thòi-chûng-sṳ
* Chông-fa-yen
* Yùn-lìm-yen
* Kâ-ngi-yen
* Kâ-ngi-sṳ
* Thòi-nàm-yen
* Thòi-nàm-sṳ
* Kô-hiùng-sṳ
* Kô-hiùng-yen
* Phìn-tûng-yen
Thò-yèn tû-fi khî

**Thò-yèn tû-fi khî**, yu-he **Thò-yèn Chûng-la̍k tû-fi khî**, tû-fi khî nui-yî Thò-yèn-sṳ, Chûng-la̍k-sṳ, tû-fi khî ngìn-khiéu he 196van-ngìn.

* Thò-yèn-sṳ ( Thò-yèn Chûng-la̍k tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
** Pat-tet-sṳ
** Lù-tsuk-hiông
** Kuî-sân-hiông
** Thai-hâi-tsṳ́n
** Yîn-kô-tsṳ́n ( su̍k Thòi-pet-yen hàng-tsṳn khî )

* Chûng-la̍k-sṳ ( Thò-yèn Chûng-la̍k tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
** Phìn-tsṳ́n-sṳ
** Yông-muì-tsṳ́n
** Liùng-thâm-hiông
** Kôn-yîm-hiông
** Sîn-vuk-hiông
Sîn-tsuk chhṳ tû-fi khî

**Sîn-tsuk chhṳ tû-fi khî**, tsúng-ngìn-khiéu he 72van-ngìn.

*Sîn-tsuk-sṳ( Sîn-tsuk chhṳ tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
*Sîn-tsuk-yen
**Tsuk-pet-sṳ
**Tsuk-tûng-tsṳ́n
**Sîn-phû-tsṳ́n
**Khiûng-lìm-hiông
**Pó-sân-hiông
**Pet-phû-hiông
**Vàng-sân-hiông
Thòi-chûng tû-fi khî

**Thòi-chûng tû-fi khî**, yu-he **Thòi-chûng Chông-fa tû-fi khî**, fam-vì vì Thòi-chûng-sṳ, Thòi-chûng-yen, Chông-fa-yen, yî-khi̍p phu-fun ke Nàm-thèu-yen, ngìn-khiéu he 200van-ngìn tsó-yu.

* Thòi-chûng-sṳ ( Thòi-chûng Chông-fa tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
* Thòi-chûng-yen
** Thai-lî-sṳ
** Thai-phìn-sṳ
** Thâm-tsṳ́-hiông
** Thai-ngâ-hiông
** Thai-tú-hiông
** Liùng-tsiáng-hiông
** Vû-ngit-hiông
** Vú-fûng-hiông
** Fûng-ngièn-sṳ*
** Heu-lî-hiông*
** Sa̍k-kóng-hiông*
** Tûng-sṳ-tsṳ́n*
** Sîn-sa-hiông*
** Sṳ̀n-kông-hiông*
** Sâ-lu̍k-tsṳ́n*
** Ngoi-phû-hiông*
** Ǹg-tshi-tsṳ́n*
** Thai-kap-tsṳ́n*
** Thai-ôn-hiông (Thòi-chûng)*
Kâ-ngi chhṳ tû-fi khî

**Kâ-ngi chhṳ tû-fi khî**, fu̍t-sîm tû-sṳ he Kâ-ngi-sṳ, hàn-yû Kâ-ngi-yen phu-fun thi-fông só tsû-sṳ̀n ke tû-fi khî, ngìn-khiéu he 48van-ngìn tsó-yu.

*Kâ-ngi-sṳ ( Kâ-ngi chhṳ tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
*Kâ-ngi-yen
**Thai-pó-sṳ
**Súi-song-hiông
**Mìn-hiùng-hiông
**Chûng-phû-hiông
A-la-pak Liên-mên

**A-la-pak Liên-mên** hè shîn-li̍p yi 1945-nyên A-la-pak kwet-ka tsí-shâng kè kwet-tsì chìn-chhì tsíi-chit, shâng-yên-kwet kai vùi-yi A-chiu fe̍t Fui-chiu, tsung-chí hè ka-chhim ha̍p-tsò, hièn tshài yiû shâng-yên-kwet 22 kè.
Nàm-kîn Thai-thù-sat

**Nàm-kîn Thai-thù-sat** he khong-ngit chan-chên sṳ̀-khì, ngit-kiûn yì kûng-ham chûng-koet sú-tû heu, chhai nàm-kîn sàng lâu kâu-khî fam-ha ke thai-kuî-mù thù-sat, khiòng-kiên lâu chiúng-fó chhióng-lio̍k tén chan-chên chhui-hàng. Kîn-kí yén-tûng kiûn-sṳ fap-thìn thiàu-chhà, ngit-kiûn kûng-cham nàm-kîn heu 6 ke lî-pai nui kiúng thù-sat phìn-mìn, chan-fû 20 van yî-song, 1 ke ngie̍t nui chhióng-kiên fu-ńg yok 2 van hî, nàm-kîn sàng yok sâm-fûn chṳ̂-yit phi ngih-kiûn sêu-fi.


File:Nanking_bodies_1937.jpg
File:Chinese_civilians_to_be_buried_alive.jpg
Vùn-ho̍k

**Vùn-ho̍k** he yî ngî-ngièn vùn-sṳ vi kûng-khí hìn-siong-fa ke fán-yang hak-kôn hien-sṳ̍t ke ngi-su̍t, pâu-hàm séu-sot, san-vùn, hi-ki, sṳ̂-kô tén, he vún-fa ke chhung-yeu péu-hien hìn-sṳt.
Chûng-fà Mìn-koet

**Chûng-fà Mìn-koet** (Hon-sṳ: 中華民國), chhai koet-chi song yit-pân ham-cho **Thòi-vân** (Hon-sṳ: 台灣/臺灣), he Tûng-Â ke yit-chak khiung-fò-koet, kîm-ha thúng-chhṳ Thòi-vân-tó, Phàng-fù, Kîm-mùn, Mâ-tsú-tó lâu fu-khiun ke séu-tó.

1912-ngièn, Chûng-koet ke Chhîn-chhèu me̍t-mòng, Sûn Chûng-sân chhai Chûng-koet Thai-liu̍k sṳ̀n-li̍p Chûng-fà Mìn-koet. 1949-ngièn, Chûng-fà Mìn-koet chṳn-fú yîn-vi nui-chan sṳt-phai thò to Thòi-vân, Chûng-koet Khiung-sán-tóng chhai Chûng-koet Thai-liu̍k kien-li̍p Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet. 1971-ngièn, Chûng-fà Mìn-koet sṳt-hi khì chhai Lièn-ha̍p-koet ke sit-vi yî-heu, "Chûng-koet" chhai koet-chi song yit-pân chṳ́ Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet; Chûng-fà Mìn-koet chhai koet-chí song kín-lòi-kín-tô yung "Thòi-vân", fe̍t-chá "Chûng-fà Thòi-pet" (Yîn-ngî: Chinese Taipei) lòi cho khì ke kién-chhṳ̂n ya-he thoi-péu miàng.

## Hàng-chṳn-khî-va̍k
Chûng-fà Mìn-koet liá-ha he yî-cheu *[[Chûng-fà Mìn-koet Hién-fap Chen-siû Thiàu-vùn]]* lâu *[[Thi-fông Chṳ-thu Fap]]* kûi-thin hàng-chṳn-khî-va̍k ke chṳ-thu. Thi-yit-kip hàng-chṳn-khî he sén lâu chhṳ̍t-hot-sṳ; thi-ngi-kip ke he yen lâu sṳ; thi-sâm-kip ke he hiông, chṳ́n, yen-hot-sṳ, chhṳ̍t-hot-sṳ sân-thi ngièn-chhu-mìn khî lâu khî; thi-si-kip ke he chhûn lâu lî; thi-ńg-kip ke he lìn. Liá-ha ke sén-chṳn-fú kói-cho "Hàng-chṳn-yen phai-chhut kî-koân" heu, sén chhiu m̀-he thi-fông chhṳ-chhṳ sṳt-thí lé.

Liá-ha chúng-khiung pûn-cho 22-chak hàng-chṳn khî-va̍k:
* Thòi-vân pún-tó yû 6-chak chhṳ̍t-hot-sṳ, 3-chak sén-hot-sṳ, lâu 10-chak yen

* Phàng-fù-yen kón-lî Phàng-fù-khiùn-tó.
* Kîm-mùn-yen kón-lî Kîm-mùn-khiùn-tó lâu Vû-khiû.
* Lièn-kông-yen kón-lî Mâ-chú-lie̍t-tó.
* Kô-hiùng-sṳ ya kón-lî Tûng-sâ-tó lâu Nàm-sâ-khiùn-tó ke Thai-phìn-tó.

## Chhai khon
*Chûng-fà Mìn-koet (1912–1949)
*Thòi-vân
*Thòi-vân thu̍k-li̍p yun-thung
Â-lî-sân Koet-kâ Sêm-lìm Yù-lo̍k-khî

**Â-lî-sân Koet-kâ Sêm-lìm Yù-lo̍k-khî** tshai Thòi-vân Kâ-ngi-yen Â-lî-sân-hiông, yù Lìm Vu-khiu̍k kûi-va̍k lâu kón-lî ke yit-tsho Koet-kâ Sêm-lìm Yù-lo̍k-khî, ya tshiu-he tshòn-thúng song "Â-lî-sân Fûng-kín-khî" ke só-tshai thi. 
Â-lî-sân tshṳ-yèn kín-kôn khi̍t-khì fûng-fu, ngit-tshut, yùn-hói, vân-hâ lâu thiet-tho (Â-lî-sân Sêm-lìm Thiet-lu) pûn lie̍t-tshut "Â-lî-sân ńg-khì", yì-yèn "Â-lî-sân Yùn-hói" kien-he Thòi-vân pat-kín tsṳ̂-yit.
Vùn-lòi

**Vùn-lòi** he Yî-sṳ̂-làn-kau Kiûn-chú koet he sṳ̀n-sán Sa̍k-yù ke koet-kâ, kîn-chi fî-sòng hó só-yî su-tó yù-hak hí-oi, vi-é chhai Borneo pet-ngan, Nàm Chûng-koet Hói nàm-ngan, Â-chû tûng-nàm phu. Cháng-ke koet-thú pûn Mâ-lòi-sî-â só fûn-kot, fàn-lau.

分類:Tûng-nàm-Â koet-kâ
Nàm Chûng-koet Hói

**Nàm Chûng-koet Hói** he Chûng-koet yî-nàm ke Liu̍k-yèn-hói. Nàm Chûng-koet Hói hói-vet mien-chit yû yit-pak chhit-sṳ̍p van phìn-fông kûng-lî, khì-chûng yû chhêu-ko lióng-pak ke mò-ngìn kî-tshu ke ke tó-yí lâu Ngâm-tsiâu. Chhù-liáu he tsú-yeu ke yun-sû hòng-sien ngoi, Nàm Chûng-koet Hói hàn-yû fûng-fu ke sa̍k-yù.
Hon-chhèu

**Hon-chhèu** (漢朝, chhièn 202-ngièn ~ 220-ngièn) he chûng-koet li̍t-sṳ́ song ki Chhîn-chhèu chṳ̂-heu chhut-hien ke chhèu-thoi, fûn-cho Sî-hon lâu Tûng-hon, Sî-hon yù Liù Pâng kien-li̍p, kien-tû Chhòng-ôn, Tûng-hon yù Liù Sú kien-li̍p, kien-tû Lo̍k-yòng, chûng-kiên yû Vòng Mòng tón-chhiam kien-li̍p ke Sîn-chhèu.
Chang Fò

**Chang Fò** he Chûng-koet Mìn-thoi hòng-hói-kâ, ngoi-kâu-kâ, thai-kam. Yún-lo̍k ngièn-ngièn chhut-sṳ́ Siên-lò, yún-lo̍k ngi-ngièn chhut-sṳ́ Ngit-pún, chṳ̂-heu chhit ha sî-yòng.
Raffaello

**Raffaello Sanzio** (Yi-thai-li-vùn:Raffaello Sanzio da Urbino, 1483-ngièn 4-ngie̍t 6-ngit ~ 1520-ngièn 4-ngie̍t 6-ngit) he Yi-thai-li fa-kâ lâu kien-chuk-sṳ̂, yî Leonardo da Vinci, Michelangelo yit-chhè chhṳ̂n-cho vùn-ngi fu̍k-hîn sân khiet. Kî ke fa yî séu-mî chho̍k-chhṳ̂n. Kî vi Fan-ti-kông kau-chûng só-chok piak-fa Ngâ-tién ho̍k-yen chiông Pak-lâ-thù yî Â-lî-sṳ̂-tô-tet, Kî-tuk-kau yî yi-kau yùng-ha̍p hí-lòi, chhóng-chho chhut fò-hài ke chhòng-mien, he kî ke kîn-tién chṳ̂ chok.
## Chok-phín

File:La scuola di Atene.jpg|《雅典學院》（The School of Athens），1509年，收藏於梵諦岡宮簽字大廳
File:Raffaello Madonna Cowper.jpg|《聖母子》（The small Cowper Madonna），1505年，收藏於美國國家美術館
File:Raffael 012.jpg|《嘉拉提亞的凱旋》（The nymph Galatea），1512年-1514年，收藏於義大利羅馬法列及那宮
File:Raphael - Saint George and the Dragon - Google Art Project.jpg|《聖喬治大戰惡龍》（Saint George and the Dragon），1506年，收藏於美國國家美術館
File:Raffael 018.jpg|《聖喬治大戰惡龍》（St. George and the Dragon），1505年，收藏於羅浮宮
File:Madona del gran duque, por Rafael.jpg|《聖母與聖子》（Madonna dell Granduca），1505年，收藏於佛羅倫斯比提皇宮
File:Raffael 024.jpg|《康那斯聖母》（The Virgin and Child（The Madonna Conestabile）），1504年，收藏於俄羅斯聖彼得堡艾爾米塔什美術館
File:Raffael 023.jpg|《阿爾巴聖母》（The Alba Madonna），1510年，收藏於美國國家美術館
File:Raffael 026.jpg|《椅上聖母子》（Madonna della Seggiola（Sedia）），1514年，收藏於義大利佛羅倫斯宮廷領地畫廊
File:Raffael 051.jpg|《希斯汀聖母》（The Sistine Madonna），1513年-1514年，收藏於德國德勒斯登藝術博物館
File:Raffael 004.jpg|《基督被解下十字架》（Deposition），1507年，收藏於義大利羅馬柏吉司畫廊
File:Raffaello Il sogno del cavaliere.jpg|《寓言》（Allegory（Vision of a Knight）），1504年，收藏於英國國家美術館
File:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|《紳士畫像》（Baltazar Castiglione），1514年-1515年，收藏於羅浮宮
File:San Giovanni Battista - Rafael.jpg|《聖約翰沙漠洗禮》（Saint John the Baptist in the Desert），1518年-1520年，收藏於佛羅倫斯烏菲茲美術館
File:Raffael workshop - Portrait of Julius II - Uffizi.jpg|《教皇朱利歐二世》（Portrait of Giulio II），1512年，收藏於佛羅倫斯烏菲茲美術館
File:Rafael - Retrato de Pietro Perugino.jpg|《佩魯吉諾畫像》（Portrait of Perugino），1504年，收藏於佛羅倫斯烏菲茲美術館
File:Raffael 030.jpg|《草地上的聖母》（Madonna in the Meadow），1505年，收藏於奧地利維也納藝術史博物館
File:CrocefissioneRaffaello.jpg|《被釘在十字架的基督》（The Mond Crucifixion），1503年，收藏於英國國家美術館
File:MadonnaFoligno.jpg|《佛利諾的聖母》（The Madonna of Foligno），1511年-1512年，收藏於梵諦岡美術館
File:PalaAnsidei.jpg|《安西帝聖母》（The Ansidei Madonna），1505年，收藏於英國國家美術館
File:Raffael 020.jpg|《亞歷山大的聖凱瑟琳》（Saint Catherine of Alexandria），1507年-1508年，收藏於英國國家美術館
File:Raphael Madonna of the Pinks.jpg|《粉紅色的聖母》（The Madonna of the Pinks），1507年-1508年，收藏於英國國家美術館
Kiûn-chú-chṳ

**Kiûn-chú-chṳ** (君主制) he koet-kâ chui-kô khièn-li̍t vàn-chhiòn fe̍t péu-mien song tsi̍p-chûng yî hân-yit ke-thí ke chṳ-thu. Liá-chak ke-ngìn chhṳ̂n-cho kiûn-chú. Kiûn-chù yû vàn-chhiòn put-thùng-yì khì-thâ mìn-chung ke khièn-li̍t. Kiûn-chù sòng-sòng he chûng-sṳ̂n ke, fe̍t-chá to thui-vi vì-chṳ́. Kiûn-chú-chṳ he kú-thoi lâu Chûng-sṳ-ki sòng-kien ke chṳn-khièn hìn-sṳt. Kiûn-chú yit-pân sṳ-sì ke, thán ya yû sién-kí ke, pî-yì kau-chûng. Yû-siâ kiûn-chù m sṳ̍t-chi khièn-li̍t, pî-yì Yîn-koet ńg-vòng, liá-chúng chṳ-thu chhṳ̂n-cho kiûn-chú li̍p-hien-chṳ.
Fûn-chûng

**Fûn-chûng** he sṳ̀-kiên ke tân-vi.

* 60 Miéu-chûng = 1 fûn-chûng
* 60 fûn-chûng = 1 séu-sṳ̀
Chhṳ̍t-hot-sṳ

**Chhṳ̍t-hot-sṳ**, vì hàng-tsṳn thi-khî ke yit-tsúng.

## thi-khî

### Thòi-vân
* Kô-hiùng-sṳ
* Sîn-pet-sṳ
* Thòi-chûng-sṳ
* Thòi-nàm-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Tò-yèn-sṳ

分類:Hàng-chṳn-khî
Tiám-chûng

**Tiám-chûng**(點鐘), me ôn-to **Séu-sṳ̀**(小時), he yit ke sṳ̀-kiên tân-vi.

*60 fûn-chûng= 1 tiám-chûng
*24 tiám-chûng = 1 ngit
Ngièn

**Ngièn** he yit ke sṳ̀-kiên tân-vi.

* 365 fe̍t-chá 366 ngit = 1 ngièn
* 12 ke ngie̍t= 1 ngièn
* 10 ngièn = 1 sṳ̍p-ngièn
* 100 ngièn = 1 sṳ-ki
* 1000 ngièn = 1 chhiên-ki
Kûng-chhong

**Kûng-tshong** yu-he **sṳ̍p-mí** (十米), he yit-tsúng tshòng-thu tshet-liòng tân-vi.fù-ho vì **dam**.
William Shakespeare

**William Shakespeare** (Yîn-vùn:William Shakespeare; 1564-ngièn 4-‎ngie̍t - yì-lio̍k-li̍t 1616-ngièn 4-‎ngie̍t 23-ngit) phî hó-tô ngìn ngin-vì he Yîn-koet vùn-ho̍k-sṳ́ lâu hi-ki-sṳ́ song chui ví-thai ke sṳ̂-ngìn lâu ki-chok-kâ, ya he sî-fông vùn-ngi-sṳ́ song chui khiet-chhut ke chok-kâ chṳ̂-yit, chhiòn sṳ-kie chok-yê ke ki-chok-kâ chṳ̂-yit. Kî phî yi-vì Yîn-koet ke mìn-chhu̍k sṳ̂-ngìn lâu *[[Ngie-fûn-hò]] ke [[ngìm-yù sṳ̂-ngìn]]*. Kî liù-chhòn hâ-lòi ke chok-phín pâu-koat 38 phu ki-pún, 154 chak sṳ̍p-si hàng sṳ̂, 2 chak chhòng si-sṳ-sṳ̂. Kî ke ki-pùn phî yi̍t sàng só-yû chú-yeu ngî-ngièn, pin-chhiâ péu-yên chhṳ-su yén-yén chhêu-ko kih-thâ ki-chok-kâ.

Shakespeare chhai Ngie-fûn-hò phan Stratford chóng-thai, 18-se sṳ̀ yî Anne Hathaway kiet-fûn, thâ-mùn sâng yû 3 ke hài-yì: Susanna, sûng-pâu-thôi Hamnet lâu Judith. 1585-ngièn to 1592-ngièn khì-kiên Shakespeare chhai Lùn-tûn khôi-sṳ́ liâu sṳ̀n-kûng ke yên-yi sâng-yà, kî put-kiûn he yên-ngièn, ki-chok-kâ, hàn-he koet-òng ki-thòn ke ha̍p-fó-ngìn. 1613-ngièn chó-yu, Shakespeare fi-to Stratford, 3-ngièn heu si-sṳ.

1590-ngièn to 1613-ngièn he Shakespeare chhóng-chok ke kô-fûng-khì. Kî chó-khì ke ki-pùn chṳ̂-yeu he hi-ki lâu lit-sṳ́-ki, chhai 16 sṳ-ki ma̍t-khì tha̍t-to chhṳ̂m-thu lâu ngi-su̍t-sin ke kô-fûng. Chiap hâ-lòi kî chṳ̂-yeu chóng-chok pì-ki, pâu-koat *Hamlet*, *King Lear*, lâu *Macbeth*. Chhai kî ngìn-sâng ke chui-heu kiê-ton, kî khôi-sṳ́ chóng-chok pî-hi-ki lâu chhòn-khì-ki, pin yî khì-thâ ki-chok-kâ ha̍p-chok.

Shakespeare chhai-sṳ sṳ̀ yí-kîn su-tó chûn-kin, than to 19 sṳ-ki sṳ̀ miàng-sâng chhòi tha̍t-to kîm-ngit ke kô-thu.
Napoleon 1-sṳ

**Napoleon yit-sṳ** (, Hon-ngî yîm-yi̍t: Nâ-pho-lùn *拿破崙*) he Fap-koet chṳn-chhṳ lâu kiûn-sṳ liâng-siu, Kî tui 19 sṳ-ki vân-khí ke êu-chû chṳn-chhṳ yáng-hióng hàn-thai.

Napoleon sâng-yù Corsica tó, chhai Fap-koet thai-liu̍k chiap-su phau-pîn hiun-lien, heu-lói chhai fún-sui thi-yit, thi-ngi chhṳ fán-fap thùng-mèn ke chan-chên chûng li̍p liáu thai-kûng, chhai Fap-làm-sî Thi-yit Khiung-fò-koet séu yû miàng-mong. 1799-ngièn, kî sṳ̀n-vì thi-yit chṳp-chṳn, 5 ngièn heu kâ-miên vì fòng-ti. Chhai 19 sṳ-ki chó-khí, kî sut-liâng Fap-làm-sî Ti-koet kiûn-chhui chhai tui êu-chû lie̍t-chóng ke chan-chên chûng chhî-tet tô-chhṳ sṳn-li, khúng-chṳ liáu chûng-êu.

1812-ngièn Fap-koet chhîm-lio̍k Ngò-koet he kî ke chón-chak-tiám. Kî-ke Thai-liu̍k-kiûn phî sêu-me̍t, chhiâ chhiùng-vi vàn-chhiòn fu̍k-ngièn. 1813-ngièn, thi-liuk chhṳ fán-fap thùng-mèn chhai Leipzig tá-phai liáu kî, thi-ngit ngièn thùng-mèn ngi̍p-chhîm fap-koet, pet-sṳ́ Napoleon thui-vi, phen chiông kî liù-fong to Elba tó. Chhṳ-ngièn kî thò-lì Elba fu-phit, than chhai Waterloo chai-chhṳ chan-phai. Kî chui-heu ke liuk-ngièn phî yîn-koet-ngìn siù-kim chhai Sṳn-Helena tó.
Vergilius

**Vì-kit-ngì** (kûng-ngièn chhièn 70-ngièn ~ chhièn 19-ngièn) he Lò-mâ chui ví-thai ke kú-tién sṳ̂-ngìn. Kî chú-yeu yî Mu̍k-kô, Nùng-sṳ-sṳ̂ lâu Âi-ngiap-â-sṳ̂-ki chhut-miàng. Vì-kit-ngì he nùng-mìn ke ngí-chṳ̂, 17-se sṳ̀ lòi-to lò-mâ. Yit-khôi-sṳ́ Vì-kit-ngì chhiùng-sṳ sṳ̂-fap chṳt-ngia̍p, than heu-lòi sàng-vì ho̍k-chá lâu sṳ̂-ngìn. O-kú-sṳ̂-tû chhai nui-chan chûng sṳn-li, fì-fu̍k liáu lò-mâ chṳt-si. Vì-kit-ngì ke sṳ̂-kô kô-siung O-kú-sṳ̂-tû, yû yit-chung mìn-hién ke mìn-chhu̍k chú-ngi chhìn-si.
Kurosawa Akira

**Het-chhe̍t Mìn** he Ngit-pún thien-yáng thô-yên, ki-chok-kâ. Kî chhai 50-ngièn ke chṳt-ngia̍p sâng-ap chûng, thô-yên liáu 30 phothien-yáng. Kî phî ngin-vì he kî thien-yáng liù-phai chui chung-yeu ke thoi-péu. 1989-ngièn, kî tet-to O-sṳ̂-khà chûng-sṳ̂n sṳ̀n-chhiu chióng.

分類:Ngi̍t-pún-ngìn
Thòi-ngi-sien

**Thòi-ngi-sien** he Thòi-vân pîn-hói kûng-lu ke yit-ke.sî-hí Thòi-pet-yen Thâm-súi-tsṳ́n kûan-thu thai-khièu, tûng-to Ngì-làn-yen Sû-o-tsṳ́n Sû-o-kóng.

Thòi-ngi-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 7-thiàu.phiên-vì kap , yî , piáng, tên, vu,  kí, kiên-sien.

## kîn-ko yen-sṳ
* Kî-lùng-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Ngì-làn-yen
Thòi-sâm-sien

**Thòi-sâm-sien** sî-hí Thòi-pet-sṳ tsûng-tsang-khî, tûng-to Phìn-tûng-yen Phìn-tûng-sṳ.

Thòi-sâm-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 3-thiàu.phiên-vì , , .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Thò-yèn-yen
* Sîn-tsuk-yen
* Sîn-tsuk-sṳ
* Mèu-li̍t-yen
* Thòi-chûng-yen
* Thòi-chûng-sṳ
* Nàm-thèu-yen
* Yùn-lìm-yen
* Kâ-ngi-yen
* Thòi-nàm-yen
* Kô-hiùng-yen
* Phìn-tûng-yen
Thòi-si-sien

**Thòi-si-sien** sî-hí Thò-yèn-yen Thai-yèn-hiông tsuk-vì, tûng-to Thò-yèn-yen Liùng-thâm-hiông ngi-phiâng.

## kîn-ko yen-sṳ
* Thò-yèn-yen
Thòi-ńg-sien

**Thòi-ńg-sien** sî-hí Thòi-pet-sṳ tsûng-tsang-khî, tûng-to Kî-lùng-sṳ tshit-tù-khî.

## kîn-ko yen-sṳ
* Kî-lùng-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
Thòi-liuk-sien

**Thòi-liuk-sien** sî-hí Mèu-li̍t-yen Heu-liùng-tsṳ́n liùng-kóng, tûng-to Mèu-li̍t-yen Sṳ̂-thàn-hiông vùn-súi.

## kîn-ko yen-sṳ
* Mèu-li̍t-yen
Thòi-chhit-sien

**Thòi-chhit-sien** sî-hí Thò-yèn-yen Thai-hâi-tsṳ́n Thai-hâi, tûng-to Ngì-làn-yen Tsong-vì-hiông kûng-kón.

Thòi-chhit-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 4-thiàu.phiên-vì , , , .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Thò-yèn-yen
* Ngì-làn-yen
Thòi-nàm tû-fi khî

Thòi-nàm tû-fi khî, fu̍t-sîm tû-sṳ he Thòi-nàm-sṳ, ngìn-khiéu he 126van-ngìn tsó-yu.

*Thòi-nàm-sṳ
*Thòi-nàm-yen
**Yún-không-sṳ
**Ngiu̍k-tsiáng-hiông
**Sîn-sṳ-hiông
**San-fa-tsṳ́n
**Tshit-kú-hiông
**Ôn-thin-hiông
**Kûi-yìn-hiông
**Kôn-thièn-hiông
**Kûan-meu-hiông
**Sîn-fa-tsṳ́n
**Liùng-khì-hiông
**Tsó-tsṳ́n-hiông
Thòi-vân Ngièn-chhu-mìn

** Thòi-vân Ngièn-chhu-mìn** (臺灣原住民) chhai Ngi̍t-pún sṳ̀-thoi pûn hêm cho **Kô-sân-chhu̍k** (高山族), he chṳ́ hon-ngìn yì-chón thòi-vân chhièn chui-chó lòi-to thòi-vân ke chhu̍k-khiùn, Ngièn-chhu-mìn.

### Yí-kîn sṳ̀n-ngin ke chhu̍k-khiùn
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni** he Yi-thai-li Amantea Hàng-tsṳn Khî-va̍k tsṳ̂ tshṳ̍t-hot-sṳ, tshai Cosenza-sén lâu Catanzaro-sén piên-kie.

## Kîn-tsi
Kîn-tsi he nùng-ngia̍p khi̍p lî-hàng. 

## Thi-lî

## Li̍t-sṳ́ Kien-tsuk-vu̍t
 
## Tông-thi yím-sṳ̍t

## Ngoi-phu lièn-kiet
* Campora San Giovanni
Ngi̍t-pún Khûn-chhùng Ki

**Ngi̍t-pún Khûn-chhùng Ki ** (にっぽん昆虫記) he 1963-ngièn 11-ngie̍t 16-ngit ke Ngi̍t-pún thien-yáng, yù Kîm-tshûn Tshông-phiàng tsṳp-thô. 

## Ku-sṳ
Liá-ke thien-yáng yû-kûan yit-ke Ngi̍t-pún ńg-ngìn, 1918-ngièn tshut-sên tshai yit-ke Ngi̍t-pún tâi kiê-tshèn kâ-thìn. Ngi̍t-pún Khûn-chhùng Ki siòng-se mèu-siá ngi-sṳ̍p sṳ-ki chûng-ya̍p tshṳ̍t-to Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan ke Ngi̍t-pún sên-fa̍t fông-sṳt.

## Ngi-phu Lièn-kiet
*Ngi̍t-pún Khûn-chhùng Ki
Sui-tiên

**Sui-tiên** (瑞顛) fe̍t-chá **Sui-tién** (瑞典), chhiòn-miàng ham cho **Sui-tiên Vòng-koet** (Sui-tiên-ngî: ), he yit-ke Scandinavia Pan-tó ke Pet-Êu koet-kâ, sú-tû he Stockholm. Kì sî-lìn Nò-vî, tûng-pet lâu Fûn-làn chiap-yòng. Sui-tiên lâu Tân-ma̍k, Tet-koet, Pô-làn, Ngò-lò-sṳ̂, Lithuania, Latvia lâu Estonia kak-hói siông-mong.
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Bosnia lâu Herzegovina

**Bosnia lâu Herzegovina** (Bosnia-ngî/Croatia-ngî: Bosna i Hercegovina; Serbia-ngî: Босна и Херцеговина) he Êu-chû yit-ke koet-kâ.
Dominica Khiung-fò-koet

**Dominica Khiung-fò-koet** (Sî-pân-ngà-ngî: República Dominicana) he Caribe-hói‎ yit-ke koet-kâ.
Yen-hot-sṳ

*Thòi-vân
**Tsuk-pet-sṳ
**Mèu-li̍t-sṳ
**Thèu-fun-sṳ
**Chông-fa-sṳ
**Yèn-lìm-sṳ
**Nàm-thèu-sṳ
**Téu-liuk-sṳ
**Thai-pó-sṳ
**Phú-chṳ́-sṳ
**Phìn-tûng-sṳ
**Ngì-làn-sṳ
**Fâ-lièn-sṳ
**Thòi-tûng-sṳ
**Mâ-kûng-sṳ
Kô-kiùng tû-fi khî

**Kô-kiùng tû-fi khî**, fu̍t-sîm tû-sṳ he Kô-hiùng-sṳ,fam-vì vì Kô-kiùng-sṳ,  yî-khi̍p phu-fun ke Phìn-tûng-yen ngìn-khiéu he 300van-ngìn tsó-yu.

* Kô-hiùng-sṳ ( Kô-kiùng tû-fi khî tû-fi khî tsṳ̂ fu̍t-sîm tû-sṳ )
**Nàm-tsṳ́-khî
**Tsó-yàng-khî
**Sâm-mìn-khî
**Kú-sân-khî
**Yâm-thàng-khî
**Chhièn-kîm-khî
**Sîn-hîn-khî
**Lìn-ngâ-khî
**Chhièn-tsṳ́n-khî
**Séu-kóng-khî
**Khì-chîn-khî
*Fung-sân-khî
*Tiâu-tshiùng-khî
*Yìn-vú-khî
*Thò-ngièn-khî
*Kông-sân-khî
*Khiâu-thèu-khî
*Mî-nùng-khî
*Tsham-lìm-khî
*Liuk-kuî-khî
*Meu-lìm-khî
*Namasia-khî
*Phìn-tûng-yen
**Phìn-tûng-sṳ
**Lìm-lo̍k-hiông
Thòi-pat-sien

**Thòi-pat-sien** Thòi-chûng-yen Tûng-sṳ-tsṳ́n Tûng-sṳ thai-khièu→ Fâ-lièn-yen Sîn-sàng-hiông thai-lû-kak.

Thòi-pat-sien khiung-yû tsṳ̂-sien tshit-thiàu.phiên-vì .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-chûng-yen
* Nàm-thèu-yen
* Fâ-lièn-yen
Thòi-kiú-sien

**Thòi-kiú-sien** Thòi-pet-sṳ tsûng-tsang-khî→Phìn-tûng-yen Piông-sân-hiông .

Thòi-kiú-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 3-thiàu.phiên-vì , , .
## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Ngì-làn-yen
* Fâ-lièn-yen
* Thòi-tûng-yen
Thòi-sṳ̍p-sien

**Thòi-sṳ̍p-sien** Thòi-chûng-yen Tshîn-súi-tsṳ́n → Thòi-chûng-yen Fûng-ngièn-sṳ.

Thòi-sṳ̍p-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 1-thiàu.phiên-vì .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-chûng-yen
Thòi-11-sien

**Thòi-11-sien** Fâ-lièn-yen Fâ-lièn-sṳ →Thòi-tûng-yen Thai-mà-lî-hiông.

, , .
## kîn-ko yen-sṳ
* Fâ-lièn-yen
* Thòi-tûng-yen
Thòi-12-sien

**Thòi-12-sien** Thòi-chûng-yen Ǹg-tshi-tsṳ́n → Thòi-chûng-sṳ .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-chûng-yen
* Thòi-chûng-sṳ
Thòi-13-sien

**Thòi-13-sien** Sîn-tsuk-sṳ → Thòi-chûng-yen Fûng-ngièn-sṳ.

Thòi-13-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 1-thiàu. phiên-vì .

## kîn-ko yen-sṳ
* Sîn-tsuk-yen
* Mèu-li̍t-yen
* Thòi-chûng-yen
Mien-chit

**Mien-chit** he yit-ke yung-chok péu-sṳ yit-ke khiuk-mien fe̍t phìn-mien thù-hìn só-cham fam-vì ke liòng, cho-tet khon-sṳ̀n he chhòng-thu (yit vì-thu-liòng) khi̍p thí-chit (sâm vì-thu-liòng) ke Ngi-vì lui-pí. Tui sâm-vì Li̍p-thí thù-hìn yì ngièn, thù-hìn ke piên-kie ke mien-chit chhṳ̂n-vì péu-mien-chit. 
Kie-son kok kî-pún phìn-mien thù-hìn mien-chit khi̍p kî-pún Li̍p-thí thù-hìn ke péu-mien-chit kûng-sṳt chó yí vì Kú Hî-lia̍p khi̍p Kú Chûng-koet-ngìn só su̍k-tî. 
Mien-chit chhai khiûn-thoi sú-ho̍k chûng cham siông-tông chhùng-yeu ke kok-set. Mien-chit chhù lâu Kí-hò-ho̍k khi̍p Mì-chit-fûn yû-kôan ngoi, yi̍t lâu Sien-sin Thoi-sú chûng ke hang-lie̍t-sṳt yû-kôan. Chhai fûn-sak-ho̍k chûng, phìn-mien ke mien-chit thûng-sòng yî Le̍t-pi-kak chhet thu (Lebesgue measure) thin-ngi. 

*phiàng-fông Kûng-lî 平方公里
*phiàng-fông kûng-tshak 平方公尺
*phiàng-fông kûng-fûn 平方公分
Sṳ̀-kiên

**Sṳ̀-kiên** he yung-lòi hèn-liòng sṳ-kien fat-sâng chhièn lâu heu ke chhak-thu.

## sṳ̀-kiên tân-vi
Yen

**Yen** (縣)  mang-tsiang 'yen-kap-hang-chang-khi' chi hang-chang thi-wai yi "yen" siong-tung ge hang-chang khi wak-kwun-wui ge tsung-tsiang.

## su-liòng
Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet khiung-yû 1463-ke yen, 117-ke tshṳ-tshṳ-yen, Thòi-vân thi-khî khiung-yû 18-ke yen

县级行政区

分類:Hàng-chṳn-khî
Chhòng-thu

* kîn-mí 京米
* pak-van-mí 百萬米 
* Kûng-lî 公里 (千米)
* Kûng-yîn 公引 (百米)
* Kûng-tshong 公丈 (十米)
* kûng-tshak 公尺 (米)
* kûng-tshun 公寸 (分米)
* kûng-fûn 公分 (厘米)
* hò-mí 公釐 (毫米)
* mì-mí 微米
* nai-mí 奈米
* phì-mí 飛米
* pî-mí 皮米
* â-mí 阿米
Thòi-14-sien

**Thòi-14-sien**  Chông-fa-yen Chông-fa-sṳ → Fâ-lièn-yen Siu-lìm-hiông

 ,  ,  , 

## kîn-ko yen-sṳ
* Chông-fa-yen
* Nàm-thèu-yen
* Fâ-lièn-yen
Thòi-16-sien

**Thòi-16-sien**   Nàm-thèu-yen Miàng-kiên-hiông → Fâ-lièn-yen Fung-lìm-chṳ́n

## kîn-ko yen-sṳ
* Nàm-thèu-yen
* Fâ-lièn-yen
Thòi-15-sien

**Thòi-15-sien**  Thòi-pet-yen Thâm-súi-tsṳ́n → Sîn-tsuk-sṳ

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-pet-sṳ
* Thòi-pet-yen
* Thò-yèn-yen
* Sîn-tsuk-yen
* Sîn-tsuk-sṳ
Thòi-17-sien

**Thòi-17-sien**   Thòi-chûng-yen Tshîn-súi-tsṳ́n → Phìn-tûng-yen Piông-liàu-hiông

Thòi-17-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 2-thiàu. phiên-vì  , .

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-chûng-yen
* Chông-fa-yen
* Yùn-lìm-yen
* Kâ-ngi-yen
* Thòi-nàm-yen
* Thòi-nàm-sṳ
* Kô-hiùng-sṳ
* Kô-hiùng-yen
* Phìn-tûng-yen
Thòi-18-sien

**Thòi-18-sien**   Kâ-ngi-yen Kâ-ngi-sṳ → Nàm-thèu-yen Sin-ngi-hiông

## kîn-ko yen-sṳ
* Kâ-ngi-yen
* Kâ-ngi-sṳ
* Nàm-thèu-yen
Thòi-19-sien

**Thòi-19-sien**   Chông-fa-yen Chông-fa-sṳ → Thòi-nàm-yen Yún-không-sṳ

Thòi-19-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 1-thiàu. phiên-vì .

## kîn-ko yen-sṳ
* Chông-fa-yen
* Yùn-lìm-yen
* Kâ-ngi-yen
* Thòi-nàm-yen
* Thòi-nàm-sṳ
* Kô-hiùng-yen
Thòi-20-sien

**Thòi-20-sien**  Thòi-nàm-sṳ → Thòi-tûng-yen Kûan-sân-tsṳ́n

 , 

## kîn-ko yen-sṳ
* Thòi-nàm-yen
* Thòi-nàm-sṳ
* Kô-hiùng-yen
* Thòi-tûng-yen
Thòi-21-sien

**Thòi-21-sien**   Thòi-chûng-yen Tûng-sṳ-tsṳ́n → Kô-hiùng-yen

Thòi-21-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 1-thiàu. phiên-vì .
Kui-chiet

**Kui-chiet** he yit ke sṳ̀-kiên tân-vi. 1 ke ngièn yû chhûn-kui, ha-kui, chhiû-kui, tûng-kui ke kui-chiet.
Kap-chṳ́

**Kap-chṳ́** he kôn-chṳ̂ ke thi 1 chak, chhai yet-chhiú ke thèu-chhièn lâu kui-hoi ke heu-mî.
Wikipedia

**Wikipedia**, Hon-ngî yîm-yi̍t **Vì-kî Pak-khô** (維基百科), he yit-ke kî-yî wiki kî-su̍t ke tô Ngî-ngièn ke Pak-khô-chhiòn-sû hia̍p-chok kie-fa, ya-he yit-phu yung mò thùng ngî-ngièn phiên-siá ke Pak-khô-chhiòn-sû, khì muk-phêu khi̍p chûng-q he vi Thi-khiù sông ke mî yit-ke ngìn thì-kiûng chhṳ-yù ke Pak-khô-chhiòn-sû —— chhái-yung sién-chet ke ngî-ngièn só siá-chok ke, chhiòn sṳ-kie chṳ-sṳt ke chúng-fò.

Wikipedia, chhṳ 2001-ngièn 1-ngie̍t 15-ngit chṳn-sṳt sṳ̀n-li̍p, yù Wikimedia fu-chit vì-chhṳ̀, chiet chṳ 2007-ngièn 4-ngie̍t, Wikipedia thiàu-muk su thi-yit ke Yîn-vùn Wikipedia yí-kîn yû yit-pak chhit-sṳ̍p van ke thiàu-muk.

## Thi̍t-tiám
Wikipedia pún-sṳ̂n yû sâm-ke yîn ngìn chu-yi ke thi̍t-tiám, chang-he sṳ́ Wikipedia lâu chhòn-thúng ke Pak-khô-chhiòn-sû yû khî-phe̍t:

# Chhai Wikipedia fat-pu chhòi-liau ke ngim-hò phu-fun fe̍t-chá chhiòn-phu tû-he sṳ́-yung GNU chhṳ-yù vùn-tong hí-khó chṳn, Wikipedia chiong chhṳ-kí thin-vi vi yit-ke pâu-hàm Ngìn-lui só-yû chṳ-sṳt ke Pak-khô-chhiòn-sû.

## Chhâm-siòng
Mô-hái

**Mô-hái**  (Ho̍k-miàng: Brachyura）, he sṳ̍p-tsiuk muk chûng ke yit-ke lui. Liá-ke lui-chûng ke thai-tô-su thung-vu̍t sên-fa̍t chhai hói-chûng, than ya-yû put-séu sên-fa̍t chhai thâm-súi chûng fe̍t-he liu̍k-thi son. Mô-hái ke ha-puk sṳ̍t-tsi song he tón-tón ke mî-kap pien-hìn yì sàng-ke, chhai tshòng-mî lui thung-vu̍t chûng liá-ke mî-kap tshṳ̍t-tsiap lièn-chhai kì-têu ke mî-phu poi-phu, chhai tón-mî lui chûng chet chhai puk-phu hiûng-kap ke ha-mien. Liá-he liá-ke lui ke miàng-tshṳ̂n ke lòi-ngièn.


Image:Corystes cassivelaunus.jpg|*Corystes cassivelaunus*
Image:Liocarcinus vernalis.jpg|*[[Liocarcinus vernalis]]*
Image:Atelecyclus rotundatus.jpg|*Atelecyclus rotundatus*
Image:Gecarcinus quadratus (Nosara).jpg|*Geocarcinus quadratus*
Image:Stenorhynchus seticornis 2.jpg|*Stenorhynchus seticornis* 
Image:Grapsus grapsus.JPG|*Grapsus grapsus*
Image:Thia scutellata.jpg|Thumbnail crab, *Thia scutellata*
Image:Spider crabs at the Kaiyukan Aquarium in Osaka close.jpg|*Macrocheira kaempferi*
Image:Ocypode_quadrata_(Martinique).jpg| *Ocypode quadrata*
Image:Fiddler crab.jpg| *Uca pugnax*
Image:Lyreidus tridentatus.jpg|*Lyreidus tridentatus*
Image:Hepatus epheliticus.jpg|*[[Hepatus epheliticus]]*,
Kîn-ǹg

**Kîn-ǹg** he Hói-yòng Phú-nen thung-vu̍t. Kîn-ǹg kîn-sòng pûn-ngìn chok-vì chok-song kâ-ngâu fe̍t-tsá kûng-ngia̍p sán-phín ke ngièn-liau. Yèn-heu to-liáu ngi-sṳ̍p sṳ-ki chûng-ya̍p, kîn-ǹg ke su-liòng yí-kîn yîn-vi pú-kîn kûng-ngia̍p ke sṳ̀n-hàng yì-yèn tshiam-tshiam-é kám-séu, sṳ̀n-vì phîn-lìm tshie̍t-tsúng ke sâng-vu̍t. Kîm-ngit thai-tô-su koet-kâ(tshù-liáu Ngi̍t-pún) tû yí-kîn tshiâm-ha tshiòn-khiù kim-pú-lin, thìn-tsṳ́ pú kîn-kûng-ngia̍p ke tshṳ̀-siu̍k fat-chán.
Fú-kîn

**Fú-kîn** (Ho̍k-miàng: *Orcinus orca*) fe̍t-chá **Sat-ngìn-kîn**, he Hói-thùn chûng chui-thai ke yit-chúng. Thi-khiù song ke só-yû thai-yòng chûng tû-yû fú-kîn
sên-fa̍t, tshiùng pên-lâng ke Thai-sî-yòng lâu Nàm-khi̍t thi-khî to tshṳ̍t-to ngie̍t-tai hói-vet.
Fú-kîn he yit-chúng fî-sòng tshûng-mìn ke Sṳ̍t-ngiuk thung-vu̍t.


File:Type C Orcas.jpg| Fú-kîn
File:Orca porpoising.jpg|Fú-kîn
File:Orca pod southern residents.jpg|Fú-kîn
File:Orca 2.jpg|Fú-kîn
Isaac Newton

**Isaac Newton** khì-sṳ (Yîn-ngî: Sir Isaac Newton, Hon-ngî yîm-yi̍t: Ngiù-tun *牛頓*, ), yîn-koet vu̍t-lí-ho̍k-kâ, sṳ-ho̍k-kâ, thiên-vùn-ho̍k-kâ, chhṳ-yèn chet-ho̍k-kâ. Kî chhai 1687 ngièn fat-péu ke *[[Chhṳ-yèn chet-ho̍k ke sṳ-ho̍k ngièn-lî]]* chûng, tui van-yû yín-li̍t lâu sâm-thai yun-thung thin-li̍t chin-hàng liáu mèu-siá. Liá ke sṳ̀n-kó thien-thin liáu chi-heu sâm ke sṳ-ki chûng vu̍t-lí sṳ-kie ke kô-ho̍k kôn-tiám, pin sṳ̀n-vì hien-thoi kûng-chhàng-ho̍k ke kî-chhú. Kî thûng-ko lun-chṳn Khiet-puk-le̍t hàng-sên yun-thung thin-li̍t lâu kî ke chhung-li̍t lî-lun ke yit-chṳ-sin, hién-sṳ liáu thi-mien vu̍t-thí lâu thiên-thí yun-thung chûn-chhiùng siông-thùng ke chhṳ-yèn thin-li̍t, vi thai-yòng chûng-sîm-sot thì-kiûng liáu khiòng-yû-li̍t ke lî-lun chṳ̂-chhṳ, chhiuk-chin liáu khô-ho̍k kiet-min.

Li̍t-ho̍k song, Newton fat-hien liáu thung-liong lâu kok-thung-liong sú-hèn ke ngièn-lî. Kông-ho̍k song, fat-mìn fán-sa-sṳ mong-yén-kiang. Sṳ-ho̍k song, chhóng-li̍p mì-chit-fûn-ho̍k.

2005 ngièn ke mìn-thiau chûng, chung-ngìn ngin-vì Newton 	pí Albert Einstein kien yû 	yáng-hióng-li̍t.
Hoi

縮圖|Hoi
**Hoi (氦)**, fe̍t-chá ham-cho **Yòng** (氜), he yit-tsúng Fa-ho̍k Ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **He**, ngièn-tsṳ́ su-muk he **2**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Astatine

**Astatine** ( *è* fe̍t-chá  *ài*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **At**, ngièn-chṳ́ su-muk he **85**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Polonium

**Polonium** ( *pō*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Po**, ngièn-chṳ́ su-muk he **84**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Chhiu

**Chhiu** (溴), fe̍t-chá ham-cho **chhu-su** (臭素), he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Br**, ngièn-chṳ́ su-muk he **35**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Nickel

**Nickel** ( *niè*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Ni**, ngièn-chṳ́ su-muk he **28**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Het-tsṳ̂

**Het-tsṳ̂** he kie-son phìn-liu̍k ke Tân-vi. fù-ho vì **Hz**.

## Het-tsṳ̂ ke khì-thâ [[Tân-vi]]
Wikipedia ngî-ngièn kôan-he ke phài-chhut miàng-tân

**Wikipedia ngî-ngièn kôan-he ke phài-chhut miàng-tân** (Hon-sṳ:**---語言有關係个排出名單**), he cheu-tén thiàu-muk ke kien-li̍p chhàng-thu hi-cho phài-chhut miàng-tân thung-chok (Hon-sṳ:係照著條目个建立程度去做排出名單个動作。).
Mu̍k-chû

**Mu̍k-chû** (目珠) fe̍t-chá ham-cho **Ngién** (眼), he yit-ke khó-yî kám-kok kông-sien ke hi-kôn.
Shìn

**Shìn** he Tsit-tshûi thung-vu̍t ke yit-tsúng hi-kôn, su̍k-yî Pì-ngiau hì-thúng ke yit phu-fun.
Kiet-tshòng

**Kiet-tshòng** he Tsit-tshûi thung-vu̍t ke Sêu-fa hi-kôn tsṳ̂-yit, he thai-tshòng ke tsú-yeu phu-fun.
Lân-mî

**Lân-mî** he yit-ke Mâng-tshòng fu-su̍k kiet-kèu, tshai khiéu-ngî chûng yû-sṳ̀ pûn tshṳ̂n-tso **Mâng-tshòng**.
Sa̍t-mà

**Sa̍t-mà** (舌嫲) he khiéu-khiông chûng ke yit thai-suk ki-ngiuk, pông-tshu phín-sòng, tsu̍t-tsheu, thûn-yet sṳ̍t-vu̍t, ya-he pông-tshu fat-sâng ke hi-kôn tsṳ̂-yit.
Antimony

**Antimony** ( *tī*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Sb**, ngièn-chṳ́ su-muk he **51**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Vò-liàm-thiet

**Vò-liàm-thiet** (禾鐮鐵), me ôn-to **Yì-chhong** (胰臟), he thung-vu̍t sṳ̂n-thí tú ke yit ke hi-kôn, chhai Phì-chhong lâu sṳ̍p-ngi-chṳ́-chhòng chṳ̂-kiên.
Phì-fû

**Phì-fû** he ngìn-thí chui-thai ke hi-kôn, tsú-yeu sṳ̀n-tâm yî-ha sâm-ke kûng-nèn:
* Pó-fu sṳ̂n-thí 
* Phài-tshù hon-súi 
* Kám-kok lâng-ngie̍t lâu ap-li̍t.
Tshṳ̍t-tshòng

**Tshṳ̍t-tshòng** he ngìn ke Sêu-fa hì-thúng ke yit phu-fun, Kì he tshòng-ke chui-heu yit phu-fun.
Yen-thèu

**Yen-thèu** he kiáng-phu ke yit-ke phu-fun, yit-thiàu lièn-tsiap khiéu-khiông khi̍p phi-khiông tsṳ hèu-thèu ke yèn-tsui-hìn thûng-tho.
Osmium

**Osmium** ( *é*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Os**, ngièn-chṳ́ su-muk he **76**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Thòi-27-sien

**Thòi-27-sien**  Kô-hiùng-yen Liuk-kuî-hiông → Phìn-tûng-yen Sîn-yèn-hiông

Thòi-27-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 1-thiàu. phiên-vì .
Hon Vú-ti

**Hon Vú-ti Liù Chha̍t** he Hon-chhèu thi-chhit ke fòng-ti. Kì yung yì-ka ho̍k-sot thúng-yit sṳ̂-sióng, chhóng-li̍p thai-ho̍k, khôi-phit kiông-thú, tá-thûng sî-vet.
Kiok

**Kiok** he ngìn-thí phu-vi tsṳ̂-yit, tshai-yî mî-yit thiàu thúi ke ha-phu, hàng-tséu sṳ̀-khiet lâu thi-mien tsiap-tshiuk.
Sú

**Sú** he ngìn fe̍t-tsá khì-thâ Lìn-tshòng-lui thung-vu̍t pí tshièn-tôn ke yit phu-fun, tsú-yeu he yung-lòi tsâ lâu vok-tshu tûng-sî.
Kiok-khwá

**Kiok-khwá** he ngìn-lui tsiuk-phu lâu thúi siông-lièn ke phu-vi, tsû-sṳ̀n pâu-hàm chhit-khwài Fû-kut kâ-song tsiuk-phu ke Tsak-kut lâu séu-thúi ke ku-ket.
Pí

**Pí** he thung-vu̍t song-kî ke yit phu-fun, thûng-sòng tsṳ́-tsak tshiùng kiên-táng to sú-vón ke kî-thí phu-fun.
Sú-tsṳ́

**Sú-tsṳ́** he ngìn‎ fe̍t-tsá thung-vu̍t ke sú-song ke tsṳ́-thèu. Ngìn‎ ke Sú-tsṳ́ fî-sòng lìn-fa̍t.
Thòi-61-sien

**Thòi-61-sien**  Thòi-pet-kóng → Thòi-pet-yen Pat-lî-hiông

Thòi-61-sien khiung-yû tsṳ̂-sien 2-thiàu.phiên-vì , .
Đồng Hới Kî-chhòng

**Thùng-hói gi-cóng** (同海機場, Ye̍t-nàm-ngî: *Sân bay Đồng Hới* ) he Ye̍t-nàm Kóng-phìn-sén gi-cóng. 
## 航運和路線

* 越南航空 (內排國際機場) (开始 2008年5月19日)
* 新山一國際機場 (胡志明市) (开始 2009年7月1日)
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** () he yit-chak si̍p kú-tién chú-ngi thai-sṳ̀n, khôi long-man chú-ngi siên-hò ke Tet-koet chok-khiuk-kâ, ya-he yên-cheu-kâ thùng chṳ́-fî-kâ. Kì yit-khiung chhóng-chok liâu 9 chak kâu-hióng-khiuk, 35 chak kông-khìm	cheu-mìn-khiuk, 10 chak séu-thì-khìm cheu-mìn-khiuk, 16 chak hièn-ngo̍k si-chhùng-cheu, 1 chak kô-khia̍k, 2 chak Missa, 1 chak chhîn-chhong-khiuk, 3 chak Cantata.

Ludwig van Beethoven chhai Bonn chhut-se, heu-lòi yì-sái to Wien, pai Joseph Haydn cho sṳ̂-fu. 1790 ngièn-thoi, kì khôi-sṳ́ pien lûng, chhai vàn-chhiòn sóng-sṳt thâng-li̍t heu, yìn-yèn siá-hâ thai-liong chok-phín, pâu-hàm *Thi-kiú kâu-hióng-khiuk "ha̍p-chhong"*.
Cerium

**Cerium** ( *shì*) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Ce**, ngièn-chṳ́ su-muk he **58**.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Tiau-ǹg-thòi Lie̍t-yí

**Tiau-ǹg-thòi Lie̍t-yí** he tshai-yî Tûng-hói nàm-phu, Thòi-vân-tó tûng-pet, tsúng-khiung liu̍k-thi mien-tsit yok 6.344 phìn-fông kûng-lî.
Louis Pasteur

**Pâ-sṳ-tet** (Fap-vùn：Louis Pasteur，1822－1895) he Fap-kok mì-sâng-vu̍t-ho̍k-kâ, fa-ho̍k-kâ, mì-sâng-vu̍t-ho̍k ke chhóng-li̍p-chak chi-yit. Kî féu-ngin chhṳ-yèn fat-sên sot, thì-chhong chhi̍t-phiang se-kiún ho̍k-sot, fat-chán chhut yi-fòng chiap-chung fông-fap.

Pâ-sṳ-tet sâng chhai Fap-kok Chû-lò-sén Dollar, fu-chhîn he Nâ-pho-lùn kiûn khì-pîn-chhui ke thui-yi̍t kiûn-ngìn, heu sṳ̀n-vì hài-sióng. 1847-ngièn, Pâ-lì kô-kip sṳ̂-fam ho̍k-káu pit-ngia̍p. 1848-ngièn sṳ̀n-vì vu̍t-lí-ho̍k kau-su. 1881-ngièn khôi-sṳ́ ngiên-kiu fûng-kiéu-chṳn, 1885-ngièn ngiên-kiu 	chhut kám-thu̍k fûng-kiéu-chṳn yi̍t-mèu. 1887-ngièn thi-ngi-chhṳ chung-fûng. 1887-ngièn 9-ngie̍t 28-ngit sí chhai Pâ-lì.
Okinawa-yen

he Ngi̍t-pún chui nàm lâu chui sî ke yen. Ngìn-khiéu yok 1,379,338-ngìn (2003-ngièn), mien-tsit yok 2,271.30 phìn-fông kûng-lî.
Fukuoka-yen

he Ngi̍t-pún Kyūshū thi-fông ke yen. Pet-mien hiong Chêu-siên Hói-hia̍p, nàm lâu Saga-yen, Kumamoto-yen, Ōita-yen lìn-chiap. Mien-chit 4,972.98 phìn-fông kûng-lî , chúng ngìn-khiéu 5,059,670-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
*Asakura
*Buzen
*Chikugo
*Chikushino
*Dazaifu
*Fukuoka (Sú-tû)
*Fukutsu
*Iizuka
*Itoshima
*Kama
*Kasuga
*Kitakyūshū
*Koga
*Kurume
*Miyama
*Miyawaka
*Munakata
*Nakagawa
*Nakama
*Nōgata
*Ogōri
*Ōkawa
*Ōmuta
*Ōnojō
*Tagawa
*Ukiha
*Yame
*Yanagawa
*Yukuhashi

## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Miyazaki-yen

he Ngi̍t-pún Kyūshū tûng-nàm-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ liuk-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-tsit 7,734.81 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,170,023-ngìn.
Ōita-yen

he Ngi̍t-pún Kyūshū tûng-pet ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ liuk-yen chiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân cha-mong, mien-chit 6,338.82 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,209,587-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kyūshū

he Ngi̍t-pún sî-nàm phu ke Kyūshū-tó, pâu-hàm Kyūshū pún-tó song ke Ōita-yen, Miyazaki-yen, Fukuoka-yen, Saga-yen, Nagasaki-yen, Kumamoto-yen lâu Kagoshima-yen‎ yî-khi̍p ngoi-tó ke Okinawa-yen, ngìn-khiéu yok 1478 van-ngìn (2003-ngièn), mien-chit yok 4.44-van phìn-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Ngoi-phu Lièn-chiap
Liù-khiù Khiùn-tó

**Liù-khiù Khiùn-tó** he Thai-phìn-yòng sî-phu ke yit-hì lie̍t-tó yí-khiùn, tshai Thòi-vân-tó lâu Kyūshū-tó tsṳ̂-kiên.
Ehime-yen

he Ngi̍t-pún Shikoku sî-pet-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ si-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-tsit 5675.87 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,493,126-ngìn.
Tokushima-yen

he Ngi̍t-pún Shikoku sî-pet-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ si-yen chiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân cha-mong, mien-chit 4,144.95 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 824,108-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k

*Itano Khiùn
**Aizumi
**Itano
**Kamiita
**Kitajima
**Matsushige

*Kaifu Khiùn
**Kaiyō
**Minami
**Mugi
*Katsuura Khiùn
**Kamikatsu
**Katsuura

*Mima Khiùn
**Tsurugi
*Miyoshi Khiùn
**Higashimiyoshi
*Myōdō Khiùn
**Sanagōchi

*Myōzai Khiùn
**Ishii
**Kamiyama
*Naka Khiùn
**Naka

## Kâu-thûng
## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien


## Ngoi-phu lièn-kiet
Shikoku

he Ngit-pún pún-thú si-tó chûng chui-séu ke yit-ke, ya-he sṳ-kie sông thi-ńg-sṳ̍p thai tó-yí. Si-koet tó vi yî Honshū sî-nàm-phu Chūgoku Thi-fông ke nàm-fông, Kyūshū ke tûng-pet-fông, lâu Honshū chṳ̂-kiên yî Seto Nui-hói siông kak. Liá-ha só-kóng ke Shikoku, thûng-sòng he chṳ́ **Shikoku Thi-fông**, chhù-liáu Si-koet pún-tó chṳ̂-ngoi, ya-he pâu-hàm Shōdo-tó, Ōmi-tó, Ō-tó, Naka-tó, Hakata-tó tén fu-su̍k tó-yí. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng

## Ngoi-phu Lièn-chiap
Hiroshima-yen

he Ngi̍t-pún Chūgoku Thi-fông sî-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ ńg-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-tsit 8,476.95 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 2,878,915-ngìn.
Mie-yen

he Ngi̍t-pún Kinki Thi-fông chui tshit-phu ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ ńg-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-tsit 5,776.44 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,863,815-ngìn.
Chūgoku

he Ngit-pún Honshū sî-phu ke San'yōdō, San'indō lióng-chak thi-khî ke ha̍p-chhṳ̂n, pâu-hàm Tottori-yen, Shimane-yen, Okayama-yen, Hiroshima-yen, Yamaguchi-yen tén 5-ke yen; mien-chit vì 31,917.37 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yok 771.8 van ngìn

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Ngoi-phu Lièn-chiap
Kîn-tû-fú

he Ngi̍t-pún Kinki Thi-fông ke yit-ke yen, lâu tó-song khì-thâ tshit-yen tsiap-yòng fe̍t kak-nui hói-vân tsa-mong, mien-tsit 4,612.71 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 2,647,523-ngìn.
Pak-van Séu-ho̍k-thòng

***Pak-van Séu-ho̍k-thòng*** (百萬小學堂) he thòi-vân ke yit-chak thien-sṳ chiúng-ngi chiet-muk, chhṳ-yù Chṳ-chho Sṳ-ngia̍p Yû-han Kûng-sṳ̂ (Yû-chhiùng Chhòn-pô Sṳ-ngia̍p Yû-han Kûng-sṳ̂) chṳ-chho, thòi-sṳ kam-chṳ pô-chhut. 11:15, 2009 ngièn sṳ̍p-ngie̍t 3-ngit khôi-sṳ́, yî tông-thi sṳ̀-kiên vì mî lî-pai-ńg 8:00 to 10:00 vì-chṳ́ pô-chhut.

分類:Thien-sṳ chiet-muk
分類:Thien-sṳ
Ernest Rutherford

**Thi 1 thoi Nelson ke Rutherford Nàm-chiok Ernest Rutherford** (, ) he New Zealand vu̍t-lí-ho̍k-kâ, ha̍k-vu̍t-lí chṳ̂ fu. Kî thûng-ko fat-hien lâu kié-sṳt kîm-phok sṳ̍t-ngiam chûng ke Rutherford san-sa, fat-hien ngièn-chṳ́ ke chang thien-hò chhiòn si̍p-chûng chhai khi̍t-séu ke ngièn-chṳ́-ha̍k, fat-chán chhut Rutherford ngièn-chṳ́ mù-hìn. 1908 ngièn, kî tet-tó Nobel Fa-ho̍k Chióng.
Augustus

** Augustus** (Là-tên-ngî: Imperator Caesar Divi F. Augustus, chhièn 63-ngièn 9-ngie̍t 23-ngit －14-ngièn 8-ngie̍t 19-ngit), ngièn-miàng **Gaius Octavius Thurinus**, he Lò-mâ Ti-koet ke khôi-koet kiûn-chú, thúng-chhṳ Lò-mâ chhòng-tha̍t 43-ngièn. 14-ngièn 8-ngie̍t, chhai kì hi-sṳ heu, Lò-mâ Ngièn-ló-yen chiông 8-ngie̍t chhṳ̂n-vì “Augustus” ngie̍t, liá ya-he Êu-chû ngî-ngièn chûng 8-ngie̍t ke lòi-ngièn. 
Yit-pân ngin-vì Octavius he chui ví-thai ke Lò-mâ fòng-ti chṳ̂-yit. Sûi-yèn kì pó-chhṳ̀ liáu Lò-mâ Khiung-fò-koet ke péu-mien hìn-sṳt, than-he sa chok-vì yit-vi thu̍k-chhài-chá, thúng-chhṳ Lò-mâ chhòng-tha̍t si-sṳ̍p-ngièn yî-sông. Kì kiet-suk liáu yit-ke sṳ-ki ke nui-chan, sṳ́ Lò-mâ Ti-koet chin-ngi̍p siông-tông chhòng yit-thon fò-phìn, fàn-yùng ke fî-fông sṳ̀ -khì. Li̍t-sṳ́ ho̍k-kâ thûng-sòng yî kì ke thèu-hâm “Augustus” (“ chûn-chhùng ” ke yi-sṳ̂) lòi chhṳ̂n-fû kì, liá-ke chhṳ̂n-ho he kì-chhai chhièn 27-ngièn ke sṳ̀ -hèu fe̍t-tet ke, nâ-sṳ̀  kì 36-se. 
Octavius he Julius Caesar ke sên-sûn lâu yông-chṳ́ , pûn chang-sṳt chṳ́ -thin vì Caesar ke ki-sṳ̀n-ngìn. 

分類:Lò-mâ fòng-ti‎
Montehermoso

**Montehermoso** he chhai Sî-pân-ngà ke chûng-phu. Chúng mien-chit yû 96 phiàng-fông kûng-lî, 2009-ngièn ngìn-khiéu he 5799.
Sṳ̂-é-sân (Hiông-kóng)

**Sṳ̂-é-sân ** (獅子山，或者Sṳ̂-chṳ́-sân) he Hiông-kóng yit-tsho tsho̍k-miàng sân-fûng, vi-yî Kiú-liùng lâu Sîn-kie Sâ-thièn-khî tsṳ̂-kiên, Kiú-liùng khiùn-sân tsṳ̂-yit.

Sṳ̂-chṳ́-sân káu-yâ kûng-yèn

Sṳ̂-chṳ́-sân sui-tho


Image:Lion Rock Plate.JPG|Sṳ̂-é-sân 
Image:lionrock.jpg|Sṳ̂-é-sân 
Image:Lion Rock 1.jpg|Sṳ̂-é-sân 
Image:Lion Rock 2.jpg|Sṳ̂-é-sân
Nàm-chhông Chhàm (Hiông-kóng)

**Nàm-tshông Chhàm**（南昌站） he Kóng-thiet Tuen Ma Sien khi̍p Tûng-yúng Sien 之轉車站，位於Hiông-kóng Chhṳ̂m-súi-phu-khî 西九龍公路底。
Sa-fi Mìn-tsú Lièn-sien

Hiông-kóng **Sa-fi Mìn-tsú Lièn-sien** he jit jiu 三位立法會議員包括：Vòng Ngiuk-mìn（黃毓民）、Liòng Kuet-hiùng（梁國雄）、Tshṳ̀n Ví-ngia̍p（陳偉業） lau 所成立。

### 頭號人物
Fûng-sun-yen

**Fûng-sun-yen** tshai Chûng-koet Kóng-tûng-sén tûng-phu, su̍k-yî Mòi-chiu-sṳ kón-hot. Tûng-piên lâu Kóng-tûng-sén Tshèu-ôn-yen siông-lìn, nàm-piên lâu Kóng-tûng-sén Ket-tûng-yen, Ket-sî-yen siông-lìn, sî-piên lâu Kóng-tûng-sén ńg-fà-yen, Hîn-nèn-sṳ siông-lìn, pet-piên lâu Kóng-tûng-sén Mòi-yen, Mòi-chiu-sṳ Mòi-kông-khî, Thai-pu-yen siông-lìn, tsúng mien-tsit he 2710 phìn-fông kûng-lî. 2002-ngièn ngìn-khiéu he liuk-sṳ̍p-liuk van. Yen-tsṳn-fú tsu-thi tshai Thông-hâng-tsṳ́n.

## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Li̍t-sṳ́
## Mìn-tshu̍k
## Ngî-ngièn
## Kîn-tsi
## Lî-hàng
## Kâu-thûng
## Miàng-ngìn
## Ngoi-phu lièn-kiet
Tshèu-ôn-yen

**Tshèu-ôn-yen** he Chûng-koet Kóng-tûng-sén Tshèu-chiu-sṳ ha-hot ke yit-ke yen, mien-tsit 1232 phìn-fông tshiên-mí, ngìn-khiéu 118-van. Yû-tsìn phien-ma 515638. 

## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Li̍t-sṳ́
## Mìn-tshu̍k
## Ngî-ngièn
## Kîn-tsi
## Lî-hàng
## Kâu-thûng
## Miàng-ngìn
## Ngoi-phu lièn-kiet
Ńg-fà-yen

**Ńg-fà-yen** tshai Chûng-koet Kóng-tûng-sén tûng-pet-phu, su̍k-yî Mòi-chiu-sṳ kón-hot. Tûng-piên lâu Kóng-tûng-sén Fûng-sun-yen siông-lìn, nàm-piên lâu Kóng-tûng-sén Ket-sî-yen siông-lìn, Liu̍k-hò-yen siông-lìn, sî-piên lâu Kóng-tûng-sén Tsṳ́-kîm-yen, Tûng-ngièn-yen, Liùng-tshôn-yen siông-lìn，pet-piên lâu Kóng-tûng-sén Hîn-nèn-sṳ siông-lièn, tsúng mien-tsit he 3226 phìn-fông kûng-lî. 2002-ngièn ngìn-khiéu he 119-van, Yen-tsṳn-fú tsu-thi tshai Súi-tshài-tsṳ́n.

## Hàng-tsṳn khî-va̍k
## Li̍t-sṳ́
## Mìn-tshu̍k
## Ngî-ngièn
## Kîn-tsi
## Lî-hàng
## Kâu-thûng
## Miàng-ngìn
## Ngoi-phu lièn-kiet