open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hòn Chan

**Hòn Chan**(韓戰), me ôn-to **Chêu-siên Chan-chên**(朝鮮戰爭), he chṳ́ Chêu-siên Mìn-chú-chú-ngi Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Thai-hòn Mìn-koet chhai 1950-ngièn chṳ 1953-ngièn chṳ̂-kiên fat-sâng ke nui-chan.
Chûng-fà Sû-vì-âi Khiung-fò-koet

**Chûng-fà Sû-vì-âi Khiung-fò-koet** he Chûng-koet Khiung-sán-tóng yî Thi-yit-chhṳ Koet-khiung Nui-chan sṳ̀-khì chhai Kông-sî, Kóng-tûng lâu Fuk-kien sâm chak sén kâu-kie ke thi-fông sṳ̀n-li̍p ke yit chak khiung-sán-chú-gi koet-kâ. Khì ke sú-tû he Kông-sî-sén ke Shuì-kîm-sṳ.
Koet-chi-kô

**Koet-chi-kô** he yit chak yû-miàng ke khiung-sán-chú-ngi kô-khiuk. Khì ke chok-chá he Fap-koet-ngìn Eugène Edine Pottier.
Sû-lièn

**Sû-vì-âi Sa-fi-chú-ngi Khiung-fò-koet Lièn-pâng**, kién-chhṳ̂n **Sû-lièn**, he 1922-ngièn chṳ 1991-ngièn chṳ̂-kiên Pet-â lâu Tûng-êu ke yit-chak sa-fi-chú-ngi koet-kâ. Khì chhai 1991-ngièn kié-thí.
Chû Yún-không

**Chû Yún-không** (周永康, ), ngièn-lòi miàng-sṳ hêm-cho **Chû Ngièn-kîn** (周元根), he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì chhai 2007-ngièn chṳ 2012-ngièn he Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Chṳn-chhṳ-khiu̍k Sòng-vu Ve-yèn-fi ke Ve-yèn, 2012-ngièn thui-hiû. 2014-ngièn 7-ngie̍t 29-ngit, Chûng Khiung ke Tûng-ông Ki-li̍t Kiám-chhà Ve-yèn-fi siên-pu, Chû Yún-không sia̍p-hiàm ngiàm-chhùng vì-ki, yí-kîn tui kì li̍p-on sṳ́m-chhà.

Kì chhai 2015-ngièn 6-ngie̍t 11-ngit yîn-vì su-fùi (受賄), làm-yung chṳt-khièn (濫用職權) lâu ku-yi siet-lu koet-kâ pi-me̍t (故意泄露國家秘密) ke chhui-miàng, pûn fap-yen phan vû-khì-thù-hìn (無期徒刑).
Chhì Chhòi-heu

**Tshî Chhòi-heu** (徐才厚, ) he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì chhai 2005-ngièn chṳ 2013-ngièn he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Tûng-ông Kiûn-sṳ Ve-yèn-fi ke fu-chú-sit, 2013-ngièn thui-hiû. 2014-ngièn 3-ngie̍t 15-ngit, Chûng Khiung ke Tûng-ông Ki-li̍t Kiám-chhà Ve-yèn-fi siên-pu, Chhî Chhòi-heu sia̍p-hiàm ngiàm-chhùng vì-ki, yí-kîn tui kì li̍p-on sṳ́m-chhà. 2015-ngièn 3-ngie̍t 15-ngit phiang sí.
Pho̍k Hi-lòi

**Pho̍k Hi-lòi** (薄熙來, ), he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì he Chûng Khiung kôn-liâu Pho̍k Yit-pô (薄一波) ke lai-é.

Kì cho ko sông-vu-phu (商務部) ke phu-chóng, chhiùng 2007-ngièn khôi-sṳ́ cho Chûng Khiung ke Tshùng-khin-sṳ sṳ-ve sû-ki (市委書記) lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Chṳn-chhṳ-khiu̍k Sòng-vu Ve-yèn-fi ke Ve-yèn. 2012-ngièn, kì ke phu-hâ Vòng Li̍p-kiûn (王立軍) thò-mòng to Mî-koet ke liâng-sṳ-kwón, yîn-vì liá chak sṳ-yù hâ-thôi, pûn Khiung-sán-tóng khôi-chhù tóng-sit. 2013-ngièn, yu yîn-vì thâm-vû (貪污), su-fùi (受賄) lâu làm-yung chṳt-khièn (濫用職權) ke chhui-miàng, pûn fap-yen phan vû-khì-thù-hìn (無期徒刑), koân chhai Chhîn-sàng kâm-ngiu̍k (秦城監獄) tî-tú.
Lin Kie-va̍k

**Lin Kie-va̍k** (令計劃, ), Sân-sî-sén Yun-sàng-sṳ Phìn-liu̍k-yen ngìn, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Khì ngièn-lòi siang „Lin-fù“ (令狐), chṳ̂ heu kói cho „Lin“ (令).

Kì ke â-pâ Lin-fù Yâ (令狐野) he Chûng Khiung ke yit-chak kòn-phu (幹部), yung tông-sṳ̀ chui liù-hàng ke 5 chak chhṳ̀ „fông-chṳ̂m“ (方針), „chṳn-chhet“ (政策), „lu-sien“ (路線), „kie-va̍k“ (計劃) lâu „vàn-sṳ̀n“ (完成) lòi pûn chhṳ-kâ ke lái-è hí-miàng, Lin Kie-va̍k he thi 4 chak lái-è.

Lin Kie-va̍k chhai 2007-ngièn 9-ngie̍t chṳ 2012-ngièn 9-ngie̍t he Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Phan-kûng-thâng (中國共產黨中央辦公廳) ke chú-ngim, m̀-ko to 2012-ngièn 6-ngie̍t, kì ke lái-è fat-sâng chhâ-fo, yîn-vì liá-chak sṳ-yù, kì mò-fat-thu sṳ̂n-kôn (升官), tiau hi cho Chûng Khiung ke Thúng-yit Chan-sien Kûng-chok-phu (統一戰線工作部) ke phu-chóng.

2014-ngièn 12-ngie̍t 22-ngit, Chûng Khiung ke Tûng-ông Ki-li̍t Kiám-chhà Ve-yèn-fi siên-pu, Lin Kie-va̍k sia̍p-hiàm ngiàm-chhùng vì-ki (嚴重違紀), Chûng Khiung yí-kîn khôi-sṳ́ tui kì tiau-chhà. 31-ngit, kì ke phu-chóng kôn-chṳt pûn miên-chhù.
Ho̍k-ló-hak

**Ho̍k-ló-hak** he chṳ́ pûn Ho̍k-ló-ngìn thùng-fa ke Thòi-vân Hak-kâ-ngìn. Kì-tén m̀ hiáu-tet kóng Hak-kâ-ngî, ngin-thùng chhṳ-kâ he Ho̍k-ló-ngìn. Lí Tên-Fî chhiu he yit-chak yû-miàng ke Ho̍k-ló-hak.
Thanh Hóa (sṳ)

**Thanh Hóa Sṳ** () Ye̍t-nàm Thanh Hóa Sén Sén-fi. 1994-ngièn kien-sṳ. Mien-chit 57.8 phìn-fông kûng-lî, kin-nui tô sân hò. Ngìn-khiéu thai-yok vì 200,000 ngìn. 
## Kîn-chi
Kîn-chi yû mo-yi, kûng-ngia̍p, Nùng-ngia̍p, lìm-ngia̍p, n̂g-ngia̍p tén. 

GDP chen-chhòng sín-suk, chhai 2006-2010 ngièn-thu ngièn-chen-chong 20%, 2007-ngièn thúng-kie ngìn-kiûn GDP 1460 Mî-yèn, 2008-ngièn tha̍t-to 1750 Mî-yèn.
 
## Kâu-thûng
Sàng-sṳ vi-yî Fùng hò Sâm-kok-chû, chhai Hà Nội yî nàm 137 kûng-lî, lâu Hò-nui yû thiet-lu lâu kûng-lu siông-lièn. 

## Li̍t-sṳ́
Ngièn-miàng ** Chhîn-fà**, Nyòn-chêu ngièn-kiên vì phit-fòng thai-heu Fù-shì-fà vúi, kói-miàng chhîn-fa. 

## Kî-chhú sat-sṳ̂
Ye̍t-nàm chan-châng khì-kiên chô mî-kiûn vâng-cha, kien-chuk-vu̍t, kî-chhú sat-sṳ̂ sún-sṳt ngiàm-chhùng, chan-heu chhùng-kien. 

Sṳ-nui yû Pok-vu̍t-kwón, Thai-hîn Lò-mâ Thiên-chú-kau thòng (sṳn-mû mò-ngièn-chhui). 

## Ngoi-phu lièn-chiap
Â-sân-é

**Â-sân-é** (阿山仔), me ôn-to **ngoi-sén-é** (外省仔), he chṳ́ chhai 1945-ngièn 8-ngie̍t Chûng-fà Mìn-koet chhiùng Ngi̍t-pún chiap-sû Thòi-vân chṳ̂ heu yì-mìn lòi Thòi-vân ke Chûng-koet Thai-liu̍k-ngìn thùng kì-tén ke chṳ́-sûn. Kì-tén tông-tô he yî Chûng-fà Mìn-koet chṳn-fú khiung-hâ lòi Thòi-vân ke.

## Chhâm-siòng
*Pan-sân-é
Pan-sân-é

**Pan-sân-é** (半山仔), sṳ-mien yi-sṳ̂ he „pan-chak â-sân-é“, he Thòi-vân-ngìn tui Ngi̍t-pún thúng-tshṳ sṳ̀-thoi hi Chûng-koet sên-fa̍t, chhai Chûng-fà Mìn-koet chiap-sû Thòi-vân yî-heu chón Thòi-vân ke Thòi-vân-ngìn ke chhṳ̂n-fû.

## Chhâm-siòng
*Â-sân-é
Chhông-nàm-yen

****  (蒼南縣) he Chûng-koet Chet-kông-sén Vûn-chû-sṳ só kón-hot ke yit-ke yen. Chúng mien-chit 1,261.08 phìn-fông chhiên-mí, 2010-ngièn ngìn-khiéu 1,184,600-ngìn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Ye̍t-sàng-khî

****  (越城區) he Chûng-koet Chet-kông-sén Shàu-hîn-sṳ só kón-hot ke yit-ke khî. Chúng mien-chit 338 phìn-fông chhiên-mí, 2013-ngièn ngìn-khiéu 407,900-ngìn. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Ngî-ngièn
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
蔡依林

**蔡依林**（英語名：****），原本安到蔡宜凌，中華民國臺北縣新莊市（今新北市新莊區）個人，係臺灣當有名個華語流行音樂女歌手。係華納音樂底下個藝人。
佢係3/4個漢族，1/4個巴布拉族

音樂專輯
* 1999年《1019》
* 2000年《Don't Stop》
* 2000年《Show Your Love》
* 2001年《Lucky Number》
* 2003年《看我72變》
* 2004年《城堡》
* 2005年《J-game》
* 2006年《舞孃》
* 2007年《特務J》
* 2009年《花蝴蝶》
* 2010年《Myself》
* 2012年《Muse》
* 2014年《呸》
Thòi-vân thu̍k-li̍p yun-thung

**Thòi-vân thu̍k-li̍p yun-thung** thûi-thûng Thòi-vân thu̍k-li̍p, kien-li̍p chú-khièn koet-kâ ke yit-chak yun-thung.
Mâ-chú

**Mâ-chú** (媽祖) me ôn-to **Mâ-chú-phô** (媽祖婆), he Tûng-â lâu Tûng-nàm-â koet-kâ ke yit-chak hói-sṳ̀n. Kì chhai Chûng-koet Fuk-kien-sén Phû-thièn-sṳ ke Mî-chû-tó chhut-sṳ.
## Ngiâng-mong
*Mâ-chú-tó
Kwòn-sái-san

**Kwòn-sái-san** (冠豸山) he Chûng-koet Fuk-kien-sén Liùng-ngâm-sṳ Lièn-sàng-yen ke yit-chiak yû-miàng ke san.
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** () he Nazi Tet-koet chhai 1933-ngièn chṳ 1945-ngièn khì-kiên ke chui kô liâng-thô-ngìn.
Thin-kông-kú-fu̍t

**Thin-kông-kú-fu̍t** (定光古佛) he Fuk-kien lâu Thòi-vân Hak-kâ-ngìn ke yit-vi sṳ̀n-mìn.
Túng Kien-fà

**Túng Kien-fà** (董建華, 1937-ngièn 7-ngie̍t 7-ngit chhut-sṳ) he Hiông-kóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì chhai 1997-ngièn 7-ngie̍t 1-ngit chṳ 2005-ngièn 3-ngie̍t 12-ngit he Hiông-kóng Thi̍t-phe̍t Hàng-chṳn-khî ke Hàng-chṳn chóng-kôn.
Chên Yìm-khièn

**Chên Yìm-khièn** (曾蔭權, 1944-ngièn 10-ngie̍t 7-ngit chhut-sṳ) he Hiông-kóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì chhai 2005-ngièn 6-ngie̍t 21-ngit chṳ 2012-ngièn 6-ngie̍t 30-ngit he Hiông-kóng Thi̍t-phe̍t Hàng-chṳn-khî ke Hàng-chṳn chóng-kôn.
Liông Chṳn-yîn

**Liông Chṳn-yîn** (梁振英, ) he Hiông-kóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. Kì he hien-hâ Hiông-kóng Thi̍t-phe̍t Hàng-chṳn-khî ke Hàng-chṳn chóng-kôn, chhai 2012-ngièn 7-ngie̍t sông-thòi.
Sû Yùng

**Sû Yùng** (蘇榮, 1948-ngièn 10-ngie̍t chhut-sṳ), Kit-lìm Thò-nàm ngìn, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet lâu Chûng-koet Khiung-sán-tóng ke yit-chak chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t. 2013-ngièn 3-ngie̍t 11-ngit chṳ 2014-ngièn 6-ngie̍t 25-ngit he Chûng-koet ngìn-mìn chṳn-chhṳ hia̍p-sông fi-ngi (中國人民政治協商會議) ke fu-chú-sit (副主席). 2014-ngièn 6-ngie̍t 25-ngit, kì sia̍p-hiàm ngiàm-chhùng vì-ki (嚴重違紀), Chûng Khiung yí-kîn khôi-sṳ́ tui kì tiau-chhà.
Lí Khiet-khiòng

**Lí Khiet-khiòng** (李克強, ), Chûng-koet  Ôn-fui Thin-yén ngìn, chṳn-chhṳ-kâ. Pún-khô pit-ngia̍p  yî Pet-kîn Thai-ho̍k fap-li̍t-hì, Sa̍k-sṳ lâu Pok-sṳ pit-ngia̍p  yî Pet-kîn Thai-ho̍k kîn-chi ho̍k-yen, yúng-yû Fap-ho̍k ho̍k-sṳ, kîn-chi-ho̍k Sa̍k-sṳ khi̍p Pok-sṳ Ho̍k-vi. Kì chhai 2007-ngièn 9-ngie̍t chṳ 2012-ngièn 9-ngie̍t he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke koet-vu-yen chúng-lî.
Karl Marx

thumb|right|200px|Karl Marx
**Karl Marx** (), Hon-sṳ yîm-yi̍t **Mâ-khiet-sṳ̂** (馬克思), he Tet-koet ke yi-chak chhut-miàng ke chet-ho̍k-kâ lâu sa-fi-ho̍k-kâ. Khì ke Marx chú-ngi he kîm-pû-ngit sa-fi-chú-ngi lâu khiung-sán-chú-ngi ke lî-lun kî-chhú.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
Friedrich Engels

**Friedrich Engels** (Tet-ngî: Friedrich von Engels, 1820-ngièn 11-ngie̍t 28-ngit —— 1895-ngièn 8-ngie̍t 5-ngit), Hon-sṳ yîm-yi̍t **Ên-kak-sṳ̂** (恩格斯), he Tet-koet ke yi-chak chhut-miàng ke chet-ho̍k-kâ, li̍t-sṳ́-ho̍k-kâ lâu sông-ngìn. Khì lâu Karl Marx he Marx chú-ngi ke chhóng-sṳ́-ngìn.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
Vòng Khî-sân

**Vòng Khi-sân** (王岐山, 1948-ngièn 7-ngie̍t 19-ngit－ ) he Chûng-koet ke chṳn-chhṳ-kâ. Khì he hien-chhai Chûng-koet Khiung-sán-tóng lâu Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke chú-yeu liâng-thô-ngìn chṳ̂-yit.
Lìm Piâu

**Lìm Piau** (林彪, 1907-ngièn 12-ngie̍t 5-ngit － 1971-ngièn 9-ngie̍t 13-ngit), Fù-pet Vòng-kông ngìn, he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Chû Tet

**Chû Tet** (朱德, ) he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Phàng Tet-fài

**Phâng Tet-fài** (彭德懷, 1898-ngièn 10-ngie̍t 24-ngit － 1974-ngièn 11-ngie̍t 29-ngit), Fù-nàm Siong-thâm ngìn, he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Chhṳ̀n Ngi

**Chhṳ̀n Ngi** (陳毅, 1901-ngièn 8-ngie̍t 26-ngit － 1972-ngièn 1-ngie̍t 6-ngit), he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Liû Pak-sṳ̀n

**Liû Pak-sṳ̀n** (劉伯承, 1892-ngièn 12-ngie̍t 4-ngit － 1986-ngièn 10-ngie̍t 7-ngit) he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Fo Liùng

**Fo Liùng** (賀龍, 1896-ngièn 3-ngie̍t 22-ngit － 1969-ngièn 6-ngie̍t 9-ngit) he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Chhì Hiong-chhièn

**Tshî Hiong-chhièn** (徐向前, 1901-ngièn 11-ngie̍t 8-ngit － 1990-ngièn 9-ngie̍t 21-ngit), he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Chû Ên-lòi

**Chû Ên-lòi** (周恩來, 1898-ngièn 3-ngie̍t 5-ngit － 1976-ngièn 1-ngie̍t 8-ngit) he Chûng-koet ke chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1949-ngièn chṳ 1976-ngièn he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke koet-vu-yen chúng-lî.
Fà Koet-fûng

**Fà Koet-fung** (華國鋒, 1921-ngièn 2-ngie̍t 16-ngit － 2008-ngièn 8-ngie̍t 20-ngit) he Chûng-koet ke chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1976-ngièn chṳ 1980-ngièn he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke koet-vu-yen chúng-lî, 1976-ngièn chṳ 1981-ngièn he Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Ve-yèn-fi chú-sit lâu Tûng-ông Kiûn-sṳ Ve-yèn-fi ke chú-sit.
Liû Séu-khì

**Liû Séu-khì** (劉少奇, 1898-ngièn 11-ngie̍t 24-ngit － 1969-ngièn 11-ngie̍t 12-ngit), Fù-nàm Nèn-hiông-yen ngìn, he Chûng-koet ke chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1959-ngièn chṳ 1968-ngièn he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke koet-kâ chú-sit.
Yòng Sṳ̀n-vú

**Yòng Sṳ̀n-vú** (楊成武, ), Hak-kâ-ngìn, chhai Fuk-kien-sén Tshòng-tin-yen chhut-sṳ, he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ.
Fù Yeu-pâng

**Fù Yeu-pâng** (胡耀邦, 1915-ngièn 11-ngie̍t 20-ngit － 1989-ngièn 4-ngie̍t 15-ngit) he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1982-ngièn chṳ 1987-ngièn he Chûng-koet Khiung-sán-tóng Tûng-ông Ve-yèn-fi chúng-sû-ki.
Ya̍p Kiam-yîn

**Ya̍p Kiam-yîn** (葉劍英, ), Hak-kâ-ngìn, chhai Kóng-tûng Mòi-yen chhut-sṳ, he Chûng-koet chhut-miàng ke kiûn-sṳ-kâ. Khì he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet 10-thai ngièn-soi chṳ̂-yit.
Vladimir Lenin

[thumb|right|200px|Vladimir Lenin, [1920-ngièn]]
**Vladimir Lenin** (Ngò-lò-sṳ̂-ngî: Влади́мир Ле́нин, ), Hon-sṳ yîm-yi̍t **Lie̍t-nèn** (列寧), ngièn-lòi miàng-sṳ hêm cho **Vladimir Ilyich Ulyanov** (Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), he Ngò-lò-sṳ̂ lâu Sû-lièn ke yi-chak chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1917-ngièn chṳ 1924-ngièn he Sû-vì-âi Ngò-lò-sṳ̂ Ngìn-mìn Ve-yèn-fi ke chú-sit. 1922-ngièn Sû-lièn sṳ̀n-li̍p, pûn sién-kí cho Sû-lièn Ngìn-mìn Ve-yèn-fi ke chú-sit.

Khì ke khing-sán-chú-ngi hêm cho Lenin Chú-ngi. Liá-ke lî-lun thùng Karl Marx ke Marx Chú-ngi pûn hêm cho Marx-Lenin Chú-ngi.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
Joseph Stalin

**Joseph Vissarionovich Stalin** (Ngò-lò-sṳ̂-ngî: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин, ), ngièn-lòi miàng-sṳ hêm cho **Ioseb Besarionis dze Jughashvili** (Gruzia-ngî: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი), he Sû-lièn ke yi-chak chṳn-chhṳ-kâ. Khì chhai 1922-ngièn chṳ 1952-ngièn he Sû-lièn Khiung-sán-tóng Chûng-ông Ve-yèn-fi ke chúng-sû-ki lâu Sû-lièn ke chui kô liâng-thô-ngìn.
C ngî-ngièn

縮圖|右|200px|C ngî-ngièn ke phiêu-chṳ
**C ngî-ngièn** he yit chúng tung-iung thien-nó chhàng-sṳt ngî-ngièn.

## Ngî-fap
Yung C ngî-ngièn chhàng-sṳt tá chhut Hello World:


```c
#include <stdio.h>
 int main(void)
 {
   printf("Hello, world!\n");
   return 0;
 }
```


分類:Thien-nó
PHP

縮圖|右|PHP ke phiêu-chṳ
**PHP** he yit chúng khôi-piong ngièn-sṳ́-ma ke thien-nó sú-káu ngî-ngièn.

## Ngî-fap
Yung PHP chhàng-sṳt tá chhut Hello World:


```php
<?php
    echo 'Hello World!';
 ?>
```


分類:Thien-nó
Java

**Java** he yit chúng vu̍t-khien thô-hiong ke thien-nó chhàng-sṳt ngî-ngièn.

## Ngî-fap
Yung Java chhàng-sṳt tá chhut Hello World:


```java
// Hello.java
 public class Hello {
     public static void main(String[] args) {
         System.out.println("Hello, World!"); 
     } 
 }
```


分類:Thien-nó
C Sharp

**C Sharp** (C#) he yit chúng vu̍t-khien thô-hiong ke thien-nó chhàng-sṳt ngî-ngièn.

## Ngî-fap
Yung C# chhàng-sṳt tá chhut Hello World:


```csharp
using System;

public class HelloWorld {

  public static void Main(string[] args) {
    Console.WriteLine("Hello world!");
  }
}
```
MediaWiki

in l
**MediaWiki** he yit-chúng kî yî mióng-chi-mióng-lu ke chhṳ-yù wiki ngiôn-thí, yù Wikimedia khôi-fat. Khì he yung PHP siá ke.
G

j
g
SQL

**SQL** (Yîn-ngî: Structured Query Language) he yit chúng thien-nó sú-kí-khù ke phiêu-chún chṳ̂-liau chhà-sûn ngî-ngièn.
Liû Yún-fuk

**Liû Yún-fuk** (劉永福, ) he chhai Kóng-sî chhut-sṳ ke yit-chak Hak-kâ-ngìn. Kì he yû-miàng ke Vû-khì-kiûn ke ngièn-soi lâu heu-lòi Thòi-vân Mìn-chú-koet ke thai-chiông-kiûn thùng thi 2 ngim chún-thúng.
Mìn-chú-kûng

**Mìn-chú-kûng** (民主公) he Fuk-kien mîn-sî (閩西) Thîn-chû-fú (汀州府) lâu Chông-chû-fú (漳州府) Nàm-chhin-yen (南靖縣) sî-phu ke Hak-kâ-ngìn ke yit-chak hiông-thú sṳ̀n-mìn.
Sâm-sân-koet-vòng

**Sâm-sân-koet-vòng** (三山國王) he Tshèu-chû-ngìn thùng Tshèu-chû Hak-kâ-ngìn ke yit-chak hiông-thú sṳ̀n-mìn.
Hiong-gong haak-gaa-faa

**Hiong-gong haak-gaa-faa** heh Hiong-gong Sin-geh yin-gi-min si thaai min-hai zi yit geh Haak-gaa-ngin si-yung. Yin-wui Hiong-gong geh Haak-gaa-ngin du zaap zung hiong Sin-geh, yu ho-yi haam zu **Sin-geh Haak-gaa-faa**. Cang wui Hiong-gong dai ngi thaai hon-yi hai fong-ngien. Hiong-gong haak-gaa-faa fun-phu zi Gong, Giu, Sin-geh gok khi. Thet-phit zaap-zung yi saan-fung khaau doh geh Sin-geh dung, yi Sin-geh dung gang yit thu heh Haak-gaa zung-sim-khi geh zu saang phu-fan. Cit-sip nen-theui fui-ci haau doh Haak-gaa-ngin maau gong zi-gaa geh faa. Zin yung Gong-fu-faa/Hiong-gong Yit-yi.
Â-lièn-khî

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-tsṳn khî-va̍k  (行政區劃)

## Kau-yuk
## Kîn-tsi
## Kâu-thûng (交通)
*
*
*

## Vùn-fa lâu fûng-kín khî
## Tsṳn-tshṳ
## Tshâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet

̣̪ˌ
Pet Tó

**Pet Tó** (北岛, 1949-), Chûng-koet sṳ̂-ngìn. Pet-kîn chhut-sên, 1980 kô-chûng chut-ngia̍p, cho-ko fun-ngièn-thú kûng-ngìn, thiet-siong, 1970 ngièn-thoi khôi-sṳ́ cho sṳ̂. 1978 ngièn lâu Miòng Khiet chhong-sṳ́  "Kîm-thiên" chha̍p-chṳ. Sṳ̂-si̍p: "Pet Tó sṳ̂-sién" (1986), "ńg-ya kô-sú" (1995)......
Thú Kóng-tûng-fa

**土廣東話（Thú Kóng-tûng-fa）**，往擺安到“廣東話”，輒輒乜安到**[[四川]][[客家語]]**，系四川、重慶一帶嘅客家話方言，講邇種方言嘅人一般安到「土廣東人」，佢兜嘅祖先系清初湖廣填四川个時節從廣東一帶遷過去嘅。邇種方言源於明清之際嘅閩粵客家語，並著四川官話影響，做得摎今下閩粵嘅客家語通話，儘管土廣東話在四川地區分佈較廣（成都市龍泉驛區一帶分佈盡多），但系分佈過於分散，長期處於弱勢狀態，特別系今下推普摎社會交流頻繁个背景下背，漸漸仔餒忒，並分當地嘅四川話同化，在四川，土廣東話嘅使用人口約70萬人。

## 参考文献
Mong Chhûn-fûng

***Mong Chhûn-fûng***(Mên-nàm-ngî:*Bāng Chhun-hong*，Hon-ngî:望春風) he yit-chak Thòi-vân Mên-nàm-ngî kô.He Hak-kâ ngìn Then Yí-hièn(鄧雨賢) chok ke khiuk，Fuk-kian ngìn Lí Lìm-chhiû(Mên-nàm-ngî:Li Lim-chhiu，Hon-ngî:李臨秋) chok ke chhṳ̀.Ngi-sṳ̍p Sṳ-kiSâm-sṳ̍p Ngièn-thoi chhut.To Ngi̍t-pún kói oi-koet kô *Daichi wa maneku*(大地は招く).

## khiuk

分類:Kô-khiuk
Połaniec

**** he Pô-làn Sṳn-sṳ̍p-sṳ-sén ke yit-ke sàng-sṳ, chúng mien-chit 17.41 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 8,406 ngìn (2012-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Świętochłowice

** Świętochłowice** (Koet-chi Yîm-phiêu: ɕvjɔ̃tɔxwɔˈviʦɛ, Pô-làn-ngî: Świętochłowice), he yit-chak vi-yî Pô-làn nàm-phu ke chhûn-chông, li-su̍k Sî-lî-sî-â-sén Hàng-chṳn-khî, ngièn-pún he su̍k Khà-thok-vì-tsṳ Hàng-chṳn-khî (1975-ngièn -1998-ngièn), pin-chhiâ yû 55,527 vi kî-mìn (2005-ngièn kû-kie). 

## Li̍t-sṳ́
Chhai 1943-ngièn sṳ̀, Tet-koet ke O-sṳ̂-vî-sîn si̍p-chûng-yàng yàng-khî sat-khôi chhai Świętochłowice ke Zgoda lò kói yàng. 
Chhiùng 1945-ngièn 1-ngie̍t sṳ̀, liá-ke lò kói yàng yu pûn Pô-làn ke khiung sán chṳn-fú chai-thu sṳ́-yung. Chhai 1945-ngièn khì-kiên yû 2,500 vi siù fam sṳt-hi kì-têu ke sâng-fa̍t chhai nâ ke lò kói yàng. Liá lò kói yàng chhai 11-ngie̍t chûng-yî pûn kôan pit liáu. 

## Thi-tiám

Świętochłowice he vi-yî chhai Sî-lî-sî-â-sén kô-ngièn ke nàm-phu thi-khî. 
Kì ke kiong-kie he lâu Pi-thok-mê (pet-phu), Lû-tha̍t-hî-lùng-sṳ̂-khà (sî-phu, nàm-phu ke sî-phu) fò Khok-yî-fû (tûng-phu, nàm-phu kok lo̍k).

## Ngìn-khiéu
Świętochłowiceyû kî-chhu 55,527 ke-ngìn. Liá sàng-sṳ chhai Pô-làn ke ngìn-khiéu Me̍t-thu son he chui-thai ke, liá-vi kî-mìn Me̍t-thu yû thai-yok 4200 ngìn per km².

## Hì-hèu
Mî-ngièn kong-yí siet ke chúng-fò he thai-yok 700 hâu-mí, chui-thai ke kong-yí siet he chhai 7-ngie̍t yì chui-séu chhai 2-ngie̍t. Kô-thu ngièn vûn-thu thûng-sòng he 7&nbsp;°C. Chhai 1-ngie̍t, phìn-kiûn vûn-thu he khiûn sṳ thi -5&nbsp;°C, yì chhai 7-ngie̍t he 18&nbsp;°C. 

## Thú-yòng

chhai hî vì thok het lo̍k vì chhái sṳ chú-yeu he chhut-hien pu lû na̍p Tet thú yòng (Brunate Soil) fò tsàu chhe̍t thú yòng. 

## Thí-yuk
Chhai Świętochłowice chui phú-phiên ke thí-yuk yun-thûng he mô thok chhâ kô suk tho-lu pí-soi. 

## Ngoi chhai lièn-chiap
* chang-sṳt mióng-chhàm
Ernest Solvay

**Êu-nui-sṳ̂-thi̍t Sok-ngì-vì** (Ernest Solvay, 1838-ngièn 4-ngie̍t 16-ngit －1922-ngièn 5-ngie̍t 26-ngit), Pí-li-sṳ̀ Fa-ho̍k-kâ, ngia̍p-yì Ho̍k-chá, khî-ngia̍p-kâ, Chṳn-chhṳ-kâ lâu chhṳ̀ -san-kâ. Kì chhut-sâng yî Pí-li-sṳ̀ Lùi-pi-khiet, shì-sṳ yî Pu-lû-set-ngì. Kì lâu hiûng-thi Â-ngì-pi Sok-ngì-vì khiung-ha chhóng-phan liáu Sok-ngì-vì Kûng-sṳ̂ (Solvay & Cie), sṳ̀n-vì Pí-li-sṳ̀ chhùng-yeu ke khî-ngia̍p-kâ, lâu kì thi-thi m̀-thùng ke he Sok-ngì-vì sûi-yèn fî-sòng fu-yû, sa yî-yèn kôan-sîm sa-fi mun-thì. Sok-ngì-vì hî-mong nèn-kèu “ chiông-khì phu-fûn chhòi-fu sóng-hàn pûn ngìn-lui ”, só-yî chhóng phan liáu tô chho kau-yuk kî-kèu, chhai khì yit-sâng chûng kî-chhṳ̀ liáu hí-tô fuk-li sat-sṳ̂.
Brussels Sṳ

**Pu-lû-set-ngì** (Fap-ngî: Ville de Bruxelles; Hò-làn-ngî: Brussel) he Pí-li-sṳ̀ ke sú-tû lâu chui-thai ke sàng-sṳ, ya-he Êu-chû lièn-mèn ke chú-yeu hàng-chṳn kî-kèu só-chhai-thi. Pu-lû-set-ngì-sṳ vi-yî Pu-lû-set-ngì sú-tû-khî. Chhai m̀-thùng ke ngî-kin chûng, Pu-lû-set-ngì yû chho̍k m̀-thùng ke ngoi-yèn. Kì khó-nèn thoi-péu Pu-lû-set-ngì-sṳ (Pí-li-sṳ̀ ke Pu-lû-set-ngì sú-tû khî chûng chui-thai ke thi-fông chhṳ-chhṳ thí khi̍p Sú-fú, sòng-chhu ngìn-khiéu 140,000), ya khó-nèn thoi-péu Pu-lû-set-ngì sú-tû khî (kí 2008-ngièn 2-ngie̍t 1-ngit thúng-kie, sòng-chhu ngìn-khiéu vì 1,067,162), fe̍t-chá ya khó-nèn yung-yî péu-sṳ Pu-lû-set-ngì sàng-sṳ khiên (sòng-chhu ngìn-khiéu 1,350,000). 
Chhai Êu-chû lièn-mèn ke si-chak chú-yeu kî-kèu chûng, Êu-chû lî-sṳ-fi, Êu-mèn Ve-yèn-fi lâu Êu-mèn lî-sṳ-fi vi-yî Pu-lû-set-ngì, nang yit-ke kî-kèu Êu-chû Ngi-fi chhai Pu-lû-set-ngì ya-yû-fûn chhú (chhiòn-thí Ngi-fi chhai Fap-koet sṳ̂ thi̍t là sṳ̂ páu), só-yî kì yû "Êu-chû sú-tû" ke mî-yî. Nang-ngoi, pet Thai-sî-yòng kûng yok chû-chṳt ke Chúng-phu ya sat-chhai Pu-lû-set-ngì. 
Pu-lû-set-ngì he yit-chak sûng-ngî sàng-sṳ, thûng-yung Fap-ngî lâu Hò-làn-ngî, Fap-ngî ke sṳ́-yung-chá cham kha tô-sú. Nang-ngoi, Thú-ngí-khì-ngî, Â-lâ-pak-ngî tén ngî-ngièn pûn Pu-lû-set-ngì ke Mu̍k-sṳ̂-lìm kóng-fàm sṳ́-yung. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Antwerp

**Ôn-thi̍t-ví-phú** (Yîn-ngî: Antwerp; Hò-làn-ngî: Antwerpen; Fap-ngî: Anvers) he Pí-li-sṳ̀chui chhùng-yeu ke sông-ngia̍p chûng-sîm, kóng-khiéu sàng-sṳ lâu Fap-làn-tet-sṳ̂ ke Sú-fú. Kì yû 512,000 kî-mìn (2013-ngièn 1-ngie̍t), sṳ-khî mien-chit 204.51 phìn-fông kûng-lî, he Pí-li-sṳ̀thi-ngi thai sàng-sṳ. Tû-sṳ khî mien-chit 1449 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 1,190,769-ngìn (2008-ngièn 1-ngie̍t).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Solvay Fap

**Sok-ngì-vì-fap** (Solvay process) he 1861-ngièn Pí-li-sṳ̀ kûng-ngia̍p Fa-ho̍k-kâ Êu-nui-sṳ̂-thi̍t Sok-ngì-vì (Ernest Solvay, 1832-1922) fat-mìn ke yung ôn-súi lòi sṳ́ liu̍k-fa-na̍p chón-pien vì Than-sôn-na̍p ke fông-fap. Sok-ngì-vì fán-yin chhai yit-ke kô-thap chûng vàn-sṳ̀n. 
Sok-ngì-vì-fap he kûng-ngia̍p sâng-sán thàn sôn na̍p ke chú-yeu fông-fap. Chhṳ́ fap yî 19 Sṳ-ki 60-ngièn thoi yù sok ngì vì Kûng-sṳ̂ sṳ̍t-hien hien-thoi-fa sâng-sán. Chhṳ́ fap ngièn-liau phien nî chhiâ yi tet: yàm lú lâu sa̍k fôi sa̍k. Chhiòn sṳ-kie 2005-ngièn thàn sôn na̍p sán liòng kû-kie vì 420 yi chhiên khiet. Thàn sôn na̍p sán liòng ke 75% ngièn yî kî yî sok ngì vì fap ke fa kûng chhòng, khì yì vì thiên-yèn khóng chhái si̍p yì lòi.
Fa-ho̍k-kâ

** Fa-ho̍k kâ ** yit-pân he chṳ́ chhiùng-sṳ yî khiûn hien-thoi Fa-ho̍k ngièn-kiu ke Khô-ho̍k-kâ, yû chôn-chṳ lâu kiâm chṳt chṳ̂ fûn, chhai Yîn-koet yi̍t khó chṳ́ yo̍k-tsì-sṳ̂. Fa-ho̍k kâ têu fi tui Fa-ho̍k Ngièn-su, Ngièn-chṳ́, Fûn-chṳ́ khi̍p kì-têu yì-hò fu-siông chok-yung chok chhut ngièn-kiu. Fa-ho̍k-kâ têu ngièn-kiu pin chhet-sṳ yo̍k-vu̍t, cha-yo̍k khi̍p chṳ̂ lui khì-thâ ke tûng-sî. Fa-ho̍k he yit-mùn sṳ̍p-fûn chhùng-yeu ke Khô-ho̍k, yîn-vì hien-chhai thai-tô-sú ke sîn yo̍k vu̍t tû-he kîn-kí Fa-ho̍k ngièn chṳ chhut ke. 

Kóng-ngi-sông, Fa-ho̍k kâ yû sṳ̀ ya pâu-koat Chûng-koet kú-thoi ke lien-tan-su̍t sṳ fò Sî-fông kú-thoi ke lien-kîm-su̍t sṳ. Yit-ke Fa-ho̍k kâ lâu khì thâ-ngìn cho sṳ ke m̀-thùng chṳ̂-chhú he kì-têu thûng-sòng tû-fi hó-séu sîm thi kiám chhà sṳ̂n piên mî yit-chúng vu̍t-thí ke pien-fa. Kì-têu ke kûng-chok, thai phu-fûn he ngièn-kiu ngióng-pân cho-tet thai-liòng sâng-sán kok-chúng ngo-kui ke yo̍k yung fe̍t-chá kûng-ngia̍p yung Fa-ho̍k phín, vu khiù chho fuk thai-chung fe̍t-chá mêu li vì sâng. 

Mî-ke Fa-ho̍k kâ fi yû m̀-thùng ke chôn khô, than-he kì-têu yû-têu khiung-thùng ke cho sṳ fông-fap. Sú siên, kì-têu khon yit-chúng tûng-sî thûng-sòng tû-fi ngièn-kiu kì he sôn hàn-he kán, pin-chhiâ yung Ngièn-chṳ́ ke kok-thu hi fûn-sak nâ vu̍t-thí. Khì chhṳ, kì-têu hó-séu sîm thi chhet-liòng ke-têu vu̍t-thí fun-ha̍p ke sṳ̀-hèu m̀-thùng vu̍t-chṳt ke pí-li, Fa-ho̍k chok-yung chang-chhai chin-hàng ke sṳ̀-hèu fán-yin ke suk-thu khi̍p m̀-thùng vu̍t-thí chṳ̂-kiên Fa-ho̍k thi̍t-sin ke fûn-phe̍t. Hàn-yû, kì-têu fi yung chhṳ-kâ yû-han ke tî-sṳt hi sòng sṳ liáu-kié ke-têu chhṳ-kâ put su̍k sit ke tûng-sî, chhiùng yì lin chhṳ-kâ ho̍k kiên-tô tî-sṳt. 

Chhòi-liau Khô-ho̍k-kâ he yá-kîm ho̍k-kâ ke yit-lui, than-he kì-têu thu̍k sû sṳ̀ thûng-sòng tû-he chú siû Fa-ho̍k. 

Séu phu-fun Fa-ho̍k kâ tû-he chhai thu̍k to Thai-ho̍k pit-ngia̍p chhiu chhut ngoi tông kî chhèn kûng-chok, thai phu-fun Kûng-sṳ̂ tû kù yung yû Pok-sṳ ho̍k-vi ke ngìn. Hó-tô yû-kôan Fa-ho̍k ke kûng-chok fe̍t Thai-ho̍k Fa-ho̍k ke kho-chhàng tui Sú-ho̍k, vu̍t-lî, sâng-vu̍t lâu Fa-ho̍k thùng-ngióng chhùng sṳ, yîn-vì Fa-ho̍k yu chhṳ̂n-vì chûng-sîm Khô-ho̍k. 

Thu̍k to Sha̍k-sṳ ke sṳ̀-hèu, Fa-ho̍k Khô-ho̍k sâng chhiu tet chôn kûng yit-ke fûn-kî. Thai phu-fûn ngìn tû-fi sién-tho̍k sâng-vu̍t Fa-ho̍k, yû kî Fa-ho̍k fe̍t mò kî Fa-ho̍k tén-tén. 

Thu̍k vàn sû chṳ̂-heu, Fa-ho̍k pit-ngia̍p sâng sṳ̀n-vì Fa-ho̍k kâ, chhiu-fi chhut-lòi kûng-chok. Kì-têu tô-sú fi kâ-ngi̍p Fa-ho̍k kûng-ngia̍p fe̍t cho yo̍k tsì sṳ̂. Chhai hó-tô koet-kâ Thai-ho̍k khì-sṳ̍t yû yit khô yo̍k tsì ho̍k chôn khô, put-ko yi̍t fi yû ngìn thu̍k pit Fa-ho̍k heu cho yo̍k tsì sṳ̂. Yu yû-têu Fa-ho̍k kâ fi sién-tho̍k vì chṳn-fú kûng-chok, tông chṳn-fú ke fa ngiam sókî-su̍t yèn.
1984-ngièn

## Thai-sṳ
*Chevron Yû-han Kûng-sṳ̂ chhóng-li̍p.

## Chhut-se ke ngìn
* 12-ngie̍t 22-ngit: Basshunter

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Ngit-chṳ́

## Chhâm-khó chṳ̂-liau
1993-ngièn

## Thai-sṳ
*Victoriaville sṳ̀n-li̍p.

## Chhut-se ke ngìn

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Ngit-chṳ́

## Chhâm-khó chṳ̂-liau
1989-ngièn

## Thai-sṳ
*Accenture Kûng-sṳ̂ chhóng-li̍p

## Chhut-se ke ngìn

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Ngit-chṳ́

## Chhâm-khó chṳ̂-liau
Mâ-lòi-sî-â Hòng-khûng 370-ho Pân-kî Khûng-nàn

**Mâ-lòi-sî-â Hòng-khûng 370-ho Pân-kî Khûng-nàn**, he chṳ́ 2014-ngièn 3-ngie̍t 8-ngit, Mâ-lòi-sî-â Hòng-khûng yù Kit-lùng-po chhièn-vông Pet-kîn ke MH370-ho pân-kî sṳt-chiûng sṳ-khien. Mâ-lòi-sî-â phiêu-chún sṳ̀-kiên (UTC+08:00) lìn-sṳ̀n 0:41, Mâ-hòng MH370 ho pân kî chhiùng Kit-lùng-po Koet-chi kî-chhòng hí-fî, kî-sông khiung-chai yû 239-ngìn, tông-chûng thai-phu-fun sṳ̀n-hak vì Chûng-koet kûng-mìn. Kâi pân-kî ngièn-thin kie-va̍k yî Pet-kîn Sṳ̀-kiên (UTC+08:00) 6:30 tí-tha̍t Pet-kîn Sú-tû Koet-chi Kî-chhòng, than hí-fî heu put-chiuk yit séu-sṳ̀ phien chhai Mâ-lòi-sî-â lâu Ye̍t-nàm Hói-vet ke kâu-kie-chhú, Thú-chû-tó yî nàm yok 140 hói-lî khi̍p Kô-tá-pâ-lû tûng-pet tûng yok 90 hói-lî chhú lâu Mâ-lòi-sî-â sṳ̂-pâng khûng-kón chûng-sîm sṳt-hi lièn-hì. 

Sùi-heu, kîn-kí sú-kí fûn-sak, thûi-thin ke fî-kî sṳt-chiûng vi-chì pûn tô-chhṳ siû-kói, chui-chûng ngin-vì hòng-kî chin-ngi̍p pin chhui-fí yî nàm Yin-thu-yòng . Than tô-koet sêu-kiu thòn-chhui kiûn-vi yû fat-hien. 2015-ngièn 1-ngie̍t 29-ngit, chit hak-kî sṳt-chiûng 10-ke ngie̍t heu, Mâ-lòi-sî-â Mìn-hòng-khiu̍k thoi-péu Mâ-lòi-sî-â chṳn-fú chang-sṳt siên-pu hòng-pân sṳt-sṳ, thûi-thin kî-sông 239-ngìn chhiòn-sú lî-nàn. 2015-ngièn 7-ngie̍t 29-ngit, Fap-su̍k Liù-nì-vong-tó chhìm-fe̍t yit-khoài ngì-sṳ fî-kî khim-fu yi̍t-chhàn-hâi, chhàn-hâi sông yû yit-chû Pô-yîm 777 chôn-su̍k ke vì-siû phiên-ho, kîn chṳn-sṳ̍t su̍k-yî Pô-yîm 777 hîn-hak-kî, chhàn-hâi pûn sung-vông Fap-koet Thù-lû-tsṳ Koet-fòng-phu Chông-phi Chúng-khiu̍k Hòng-khûng Kî-su̍t Chûng-sîm (DGA Techniques aéronautiques) sṳ̍t-ngiam-sṳt fûn-sak, yî 2015-ngièn 8-ngie̍t 6-ngit pûn Mâ-lòi-sî-â Sú-siông Na̍p-kit chṳn-sṳ̍t su̍k-yî MH370.

## Sṳt-chiûng
## Sêu-kiu
## Hí-yîn chhai-chhet
## Sṳt sṳ fî-kî
## Sṳ̀n-hak
## Kok fông fán-yin
## Siông-yin phòi song
## Mòi-thí yín shu̍t
## Heu sa tûi chiûng
## Siông-kôan sṳ-khien
## Chu-sṳt
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-chiap
3-ngie̍t

**3-ngie̍t ** he kûng-la̍k ngièn-chûng ke thi-sâm-ke ngie̍t, he thai ngie̍t, khiung yû 31 thiên. 

Chhai Pet-pan-khiù, 3-ngie̍t he chhûn-kui ke thi-ngi ke ngie̍t, pún-ngie̍t chiet-hì yû: kiang-chet, chhûn fûn. 

Yîn-vùn chûng ke 3-ngie̍t (March) lòi-ngièn yî kú Lò-mâ chan sṳ̀n Mâ-ngì-sṳ̂ (Mars).
Thổ Chu Tó

**Thổ Chu Tó ** (Ye̍t-nàm-ngî: Đảo Thổ Chu / Đảo Thổ Châu), he yit-chho vi-yî Thai-koet-vân Ye̍t-nàm Hói-vet ke tó-yí, vì Thổ Chu Khiùn-tó chṳ̂ chûng chui-thai ke yit-chak tó-yí. Kâi tó kie yî Ye̍t-nàm lâu Kán-pu-chhài chṳ̂-kiên ke Hói-vet, lióng-koet kai sâng chhṳ̂n yúng-yû chhṳ́ Hói-vet ke chú-khièn yî-khi̍p kîn-chi khôi-fat khièn. 

## Chhâm-kháu Vùn-hien
Hói-lî

**Hói-lî** (Nautical Mile), he yit-chúng yung-yî hòng hói fe̍t hòng-khûng ke chhòng-thu tân-vi, thûng-sòng tén-yî Koet-chi tân-vi chṳ 1.852 kûng-lî. Mò thúng-yit fù-ho. “Hói-lî” chhòn-thúng sông thin-ngi vì chṳ́ ńg-sien 1 kok fûn ke chhòng-thu (chṳ́ ńg sien he Thi-khiù péu-mien lièn-chiap nàm-pet lióng-khi̍t ke thai yèn sien sông ke pan yèn fû, tén-yî 180 thu. 1 thu tén-yî 60 kok fûn. Ku 1 hói lî ke chhòng-thu he chṳ́ ńg sien chhòng-thu ÷180÷60). Kì khó chhiùng hòng hói thù chûng, yî chṳ́ ńg sien sông ke vúi thu ke kói-pien lòi liòng-thu. Yù yî Thi-khiù pin fî phiêu-chún khiù thí, 1 thu ke khî-lì pin put vàn-chhiòn siông-tông, yîn-chhṳ́ hói lî ke chhòng-thu pin put ku-thin.
Pet-kîn Sṳ̀-kiên

**Pet-kîn Sṳ̀-kiên**, yu miàng ** Chûng-koet Phiêu-chún Sṳ̀-kiên **, he Chûng-koet Thai-liu̍k ke phiêu-chún sṳ̀-kiên, pí sṳ-kie hia̍p-thiàu sṳ̀ chó pat séu-sṳ̀ (chit UTC+8), lâu Hiông-kóng sṳ̀-kiên, Àu-mùn phiêu-chún sṳ̀-kiên, Thòi-vân phiêu-chún sṳ̀-kiên, Mâ-lòi-sî-â phiêu-chún sṳ̀-kiên, Sîn-kâ-po phiêu-chún sṳ̀-kiên tén thi ke phiêu-chún sṳ̀-kiên siông-thùng. 
Pet-kîn sṳ̀-kiên pin m̀-he Pet-kîn-sṳ ke thi-fông phìn thai-yòng sṳ̀-kiên (Tûng-kîn 116.4°), yì he Tûng-kîn 120° ke thi-fông phìn Thai-yòng sṳ̀-kiên, ngi-chá siông chhâ yok 14.5 fûn chûng . Pet-kîn sṳ̀-kiên yù vi-yî Chûng-koet pán-thù Kí-hò chûng-sîm vi-tsì Sham-sîlìm thûng ke Chûng-koet Khô-ho̍k yen koet-kâ su sṳ̀ chûng-sîm ke 9 thòi set Ngièn-chṳ́ chûng lâu 2 thòi khîn Ngièn-chṳ́ chûng chû thûng-ko chîn-me̍t pí tui lâu kie-son sṳ̍t-hien po sṳ̀, pin thûng-ko Ví-sên lâu sṳ-kie kok-koet su sṳ̀ phu mùn chin-hàng sṳ̍t sṳ̀ pí tui.
Pô-yîm 777

**Pô-yîm 777** he yit-khóan yù Mî-koet Pô-yîm Kûng-sṳ̂ chṳ-chho ke chûng-yén chhàng sung-yín-khiâ kóng thí-hak-kî, he muk-chhièn chhiòn-khiù chui-thai ke sung-yín-khiâ kóng thí hak-kî, sâm kip tshong pu tsì ke chai hak liòng yù 283 ngìn chṳ 368 ngìn, hòng chhàng yù 5,235 hói lî chṳ 9,450 hói lî (9,695 kûng-lî chṳ 17,500 kûng-lî). Pô yîm 777 chhái-yung Yèn-hìn kî sṳ̂n sat-kie [3], hí lo̍k ka khiung yû 14 ke kî lùn [4], pô yîm 777-300ER hîn khi̍p 200LR hîn só chhái-yung ke Yín-khiâ (thûng-yung Thien-hì GE90-115B) Chhṳ̍t-kang (tha̍t-to 3.43 mí, pûn kóng-fàm sṳ́-yung ke pô yîm 737 chṳ̂ kî thí Chhṳ̍t-kang kiùn vì 3.4 mí) khi̍p thûi li̍t (sṳ̍t-ngiam chui-thai thûi li̍t 569 chhiên ngiù). Pô yîm thèu-ngi̍p liáu thai-liòng ke chṳ̂-ngièn lòi khôi-fat 777, liá-he thi-yit ka vàn-chhiòn yù thien-nó sat-kie ke sông-ngia̍p fî-kî, sông yung kiet-kó chṳn-mìn Pô-yîm 777 he yit khóan sṳ̀n-kûng ke fî-kî.
Boeing

**Boeing Kûng-sṳ̂ ** () he Mî-koet yit-kâ khôi-fat, sâng-sán khi̍p siau-tshiû ku-thin-yi̍t fî-kî, siên-yi̍t-kî, yun-chai fó-chien, thô-thàn lâu ngìn-chho ví-sên ke kûng-sṳ̂. Kì ya thì-kiûng chû-ngìm khi̍p sán-phín tshiû heu fu̍k-vu. Boeing Kûng-sṳ̂ Chúng-phu sat yî Illinois Chicago, chhai mìn-yung hòng-khûng sṳ-chhòng sông yúng-yû phó kô ke Cham-yû-sut.
Chhṳ-chón Siên-yi̍t-kî

**Chhṳ-chón Siên-yi̍t-kî** (autogyro, gyroplane), he Siên-yi̍t hòng-khûng-hi ke yit-chúng, kie yî fî-kî lâu chhṳ̍t-sṳ̂n-kî chṳ̂-kiên. Siên-yi̍t-kî thai-tô yî mî-chiong thì-kiûng thûng-li̍t chhièn-chin, yung mî-thò khúng-chṳ fông-hiong. Kì ke siên-yi̍t mò-thûng-li̍t chông-tsì khi thûng, kiùn yî-kho chhièn chin sṳ̀ ke siông-tui hì liù chhôi thûng siên yi̍t chhṳ-chón yî sán-sâng sṳ̂n li̍t. Siên yi̍t kî put-nèn chhùi chhṳ̍t sông sṳ̂n fò hiên thìn, pit-sî chhiong fî-kî yit-ngióng va̍t phau kâ-suk chhòi-nèn hí fî, than hí lo̍k khî sṳ̍t-chi khiûn fû làng ke làng khî-lì hí
Chhṳ̍t-sṳ̂n-kî

** Chhṳ̍t-sṳ̂n-kî** (Helicopter) he yit-chúng yù yit-ke fe̍t tô-ke súi-phìn siên-chón ke siên-yi̍t thì-kiûng hiong-sông sṳ̂n-li̍t lâu thûi-chin li̍t-yì chin-hàng fî-hàng ke hòng-khûng-hi. Chhṳ̍t-sṳ̂n-kî khí-yû thai-tô-sú ku-thin-yi̍t hòng-khûng-hi só put khí-phi ke chhùi chhṳ̍t sṳ̂n-kong, hiên thìn, séu suk-thu hiong chhièn fe̍t hiong heu fî-hàng ke thi̍t-tiám. Liá-têu thi̍t-tiám sṳ́-tet chhṳ̍t sṳ̂n kî chhai hó-tô chhòng-ha̍p thai hién sṳ̂n sú. Chhṳ̍t-sṳ̂n-kî lâu ku-thin yi̍t fî-kî siông-pí, khì ngio̍k tiám he suk-thu tâi, hô yù liòng kha-kô, hòng chhàng kha tón.
7-ngie̍t

**7-ngie̍t** he kûng-la̍k-ngièn chûng ke thi-chhit ke ngie̍t, he thai ngie̍t, khiung yû 31 thiên. 
Chhai Pet-pan-khiù, 7-ngie̍t he Ha-kui ke thi-sâm-ke ngie̍t, pún ngie̍t yû lióng-ke chiet hì: séu chhú, thai chhú. 
Yîn-vùn chûng ke 7-ngie̍t (July) lòi-ngièn yî kú Lò-mâ ke yî lio̍k Khái-sat Thai-chiông, kì sí heu ngìn-têu chiông kì-ke miàng-sṳ Julius miang-miàng vì 7-ngie̍t.
Caesar (Thèu-hâm)

** Caesar ** (Yîn-ngî: Caesar), ngièn-chhṳ yî Là-tên-ngî: Cæsar, he Lò-mâ Ti-koet Fòng-ti ke thèu-hâm chṳ̂-yit. Chhiùng Lò-mâ Khiung-fò chṳn-thí chón hîn vì Ti-koet ke ko-chhàng chûng, chhai sṳ̂n vì thu̍k-chhài-kôn ke Julius Caesar (chhièn 102-ngièn - chhièn 44-ngièn) sí-mòng chṳ̂-heu, kí-vi kú Lò-mâ chóng vok sṳ̍t khièn ke Liâng-thô-ngìn, tû siên chhṳ̂n chhṳ-kâ ki-sṳ̀n liáu Caesar kâ-chhu̍k ke miàng-ho (lâu khì ha̍p fap ke thúng-chhṳ thi-vi). Yî he "Caesar" yit-chhṳ̀ phien sṳ̀n liáu Lò-mâ Fòng-ti ke chung-tô thèu hâm chṳ̂-yit.
Réunion

**Réunion-tó** (Fap-ngî: La Réunion) he yit-chho Yin-thu-yòng sî-phu Mascarene Khiùn-tó chûng ke Fó-sân-tó. Vì Fap-koet ke hói-ngoi Thai-khî chṳ̂-yit, vi-tsì vì 20.9188°S 55.475063°E. Hâ-hot yit-ke sén, chit Réunion-sén. Tûng-piên yok 190 kûng-lî he Mauritius, sî piên chet lâu Fî-chû thi-yit thai tó Madagascar siông-khî 650 kûng-lî. 

Réunion-tó mien-chit 2,512 phìn-fông kûng-lî, hói-ngan sien chhòng 207 kûng-lî. Chhù yèn-ngan yû ha̍p tsak phìn-ngièn ngoi, kiûn su̍k sân-thi lâu kô-ngièn, tó-sông kô fûng yok 3,019 kûng-chhak, he vì Gros Morne Fó-sân fûng (lìn khiûn Piton des Neiges fûng he Sí-fó-sân, phiêu kô 3069 kûng-chhak). Yèn-ngan su̍k ngie̍t-tai yí-lìm hì-hèu, chûng-ngièn sṳp ngie̍t; nui-phu sân-thi vì kô sân hì-hèu, vûn-fò liòng sóng. Chui ngie̍t ngie̍t phìn-kiûn hì-vûn 26℃, chui lâng ngie̍t 20℃. 5 chṳ 11-ngie̍t vì kôn kui, 11-ngie̍t chṳ chhṳ ngièn 4-ngie̍t vì yí kui.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau



## Ngoi-phu lièn-chiap
Fó-sân-tó

**Fó-sân-tó** (火山島), ya chhṳ̂n-vì **Kô-tó** (High Island), he yù yî hói-tái Fó-sân phun-fat heu, yùng ngâm, Fó-sân-fôi tén phun-fat-vu̍t tôi-chit hìn-sṳ̀n ke tó-yí. Fó-sân tó ke mien-chit yit-pân tû put-thai, chit yû tân ke ke Fó-sân tó, ya-yû Khiùn-tó sṳt ke Fó-sân
Toulouse

**Thù-lû-tsṳ** (Fap-ngî: Toulouse) vi-yî Fap-koet sî-nàm-phu Kâ-liùng-hò pán, thai-chṳ chhú-yî Thai-sî-yòng lâu Thi-chûng-hói chṳ̂-kiên ke chûng-tiám, vì Sông Garonne-sén, Midi-Pyrénées Thai-khî Sú-fú, khî Pâ-lì 590 kûng-lî (366 Yîn-lî). Chiet chṳ 2008-ngièn 1-ngie̍t 1-ngit, Thù-lû-tsṳ thai-sṳ yúng-yû 1,202,889 kî-mìn, he Fap-koet thi-si thai sàng-sṳ, kiùn chhṳ yî Pâ-lì (1210 van), Lî-ngo (210 van), lâu Mâ-soi (170 van). 
Thù-lû-tsṳ he Êu-chû hòng-thiên sán-ngia̍p ke kî-thi, Khûng-chûng pâ-sṳ, Ka-li-lio̍k thin-vi hì-thúng, SPOT Ví-sên ke Chúng-phu, Fap-koet Koet-kâ Thai-khûng Ngièn-kiu Chûng-sîm ke Thù-lû-tsṳ hòng-thiên chûng-sîm (CST), Êu-chû chui-thai ke hòng-thiên chûng-sîm tû vi-yî liá-vi. Êu-chû chui-thai ví-sên chṳ-chho-sông Thai-lùi-tsṳ Â-lòi-nì-â Yî-hòng Kûng-sṳ̂, lâu EADS Kûng-sṳ̂ ke chṳ́ Kûng-sṳ̂ EADS Astrium Satellites ya-he Thù-lû-tsṳ ke chhùng-yeu chhùn-chhai. Chho̍k-miàng ke Thù-lû-tsṳ Thai-ho̍k chhóng-phan yî 1229-ngièn, he Êu-chû chui kú-ló ke Thai-ho̍k chṳ̂-yit, yû chhêu-ko 97,000 ke ho̍k-sâng, lâu Lî-ngì pin lie̍t Fap-koet thi-sâm-thai Thai-ho̍k káu-yèn, kiùn chhṳ yî Pâ-lì Thai-ho̍k lâu lî ngo Thai-ho̍k. 
Thù-lû-tsṳ he chhièn Languedoc-sén ke Sú-fú. Hien-chhai kì he Midi-Pyrénées Thai-khî ke Sú-fú, kâi khî he Fap-koet pún-thú chui-thai ke thi-khî. Kì ya-he Sông Garonne-sén ngi-kip Hàng-chṳn-khî ke Sú-fú.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn
## Sa-fi
## Kâu-thûng
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau



## Chhâm-siòng
## Ngoi-phu lièn-chiap
Garonne-hò

**Garonne-hò** (Fap-ngî: Garonne) he vi-yî Êu-chû sî-nàm-phu, chhôn ye̍t Fap-koet lâu Sî-pân-ngà ke yit-thiàu hò, he Fap-koet ńg-thai hò-liù chṳ̂-yit.
Najib bin Abdul Razak

**Najib bin Abdul Razak** (Mâ-lòi-ngî: Najib bin Abdul Razak}}, 1953-ngièn 7-ngie̍t 23-ngit - ) chhiòn-miàng kâ-sông thèu hâm chhiòn-chhṳ̂n-vì **Dato' Sri Haji Mohammad Najib bin Tun Haji Abdul Razak**, 2004 chṳ 2009-ngièn vì Mâ-lòi-sî-â fu sú-siông, 2009-ngièn hí sṳ̀n-vì thi-liuk ngim Mâ-lòi-sî-â sú siông.
Chṳ̂n-chû Nai-chhà

**Chṳ̂n-chû Nai-chhà** (珍珠奶茶, Pearl milk tea) he yit-hong yî 1980 ngièn-thoi fat-mìn khi̍p kóng-chhòn yî Thòi-vân ke chhà-lui yím-liau, vì Pau-ma̍t Fùng-chhà (Bubble tea), Chṳ̂n-chû chhà-yím vùn-fa chûng ke yit-kî, chiông "fún yèn" (Tapioca ball) kâ-ngi̍p hiông-shu̍n ke nai-chhà chûng.
Chhà

**Chhà** (茶) he chṳ́ chhà-su ke ya̍p kâ-kûng chṳ-sṳ̀n ke chhà-ya̍p khi̍p-khì pau-chhut ke chṳp-yi̍t, chit chhà-thông. He yit-chúng ngièn-yî Chûng-koet ke yím-liau.

## Chúng-lui
Chhà ke chúng-lui yû lióng-chúng kien-kié, 
Thi-yit-chúng he hang-ngia̍p phiêu-chún chṳ-thin he liuk-thai lui, fûn-phe̍t he het-chhà, fùng-chhà, liu̍k-chhà, pha̍k-chhà, vòng-chhà, chhiâng-chhà.
Het-chhà

**Het-chhà** (黑茶, Dark Tea) yîn-vì kì ke chhà-set vì het-hot-set yì tet-miàng. Het-chhà su̍k-yî heu-fat kau-chhà, Chûng-koet thi̍t-yû ke chhà-lui, sâng-sán Li̍t-sṳ́ fî-sòng yû-kiú, chui-chó ke het-chhà he yù liu̍k-chhà ke mô-chhà kîn-tsin ap yì sṳ̀n. Chûng-koet ke het chhà yî Fù-nàm ke Ôn-fa het-chhà chui vì chhut-miàng.
Fùng-chhà

**Fùng-chhà** (紅茶) he yit-chúng chhiòn fat-kau chhà, he chhà vùn-fa tông-chûng ke chú-yeu chhà-phín. Fùng-chhà ke sán-thi chú-yeu yû Chûng-koet, Sṳ̂-lî-làn-khà, Yin-thu, Khén-â, Yin-thu-nì-sî-â tén. 
Fùng-chhà he kîn-ko chhái-chak, vúi-tiau, yû-nyén, fat-kau, kôn-châu tén phu-tshéu sâng-sán chhut-lòi ke; pí liu̍k-chhà tô-liáu yit-ke fat-kau ke ko-chhàng. Fat-kau he chṳ́ chhà-ya̍p chhai khûng-hì chûng Yòng-fa, fat kau chok-yung sṳ́-tet chhà-ya̍p chûng ke chhà tô fûn fò tân nèn sôn kám-séu, sán-sâng liáu chhà vòng su, chhà fùng su tén sîn ke sṳ̀n-fûn fò shu̍n lui, chhiòn lui, thùng lui, 酯 lui tén fông hiông vu̍t-chṳt. Yîn-chhṳ́, fùng chhà ke chhà-ya̍p chhṳ̀n het-set, fe̍t het-set chûng chhâm chha̍p chho̍k nun ngà ke tshâng vòng-set; chhà thông chhṳ̀n chhṳ̂m fùng-set; hiông hì phû phi; yù yî séu liáu khú sep mi, yîn yì mi-tho kiên hiông thiàm, shu̍n heu. 
Fùng chhà lâu liu̍k chhà m̀-thùng, liu̍k chhà fi sùi chho̍k sṳ̀-kiên yì sṳt-hi mi-tho, than fùng chhà nèn-kèu pó-chhùn siông-tông chhòng ke sṳ̀-kiên yì mi-tho put pien, yîn-chhṳ́ nèn sṳt-yin chhòng-thù yun-sû. Liá ya hí he fùng chhà chhòn to Sî-fông ke kôan khèn ngièn-yîn chṳ̂-yit.
Liu̍k-chhà

**Liu̍k-chhà** (綠茶, Green Tea) he chhà-ya̍p ke yit-chúng. Kîn-ko sat-chhiâng, yû-nyén, kôn-châu, thai-phu-fûn pha̍k hâu thot lo̍k, chim pau heu vì liu̍k thông liu̍k chhà. Liu̍k chhà thûng-ko sat chhiâng kûng ngi ke m̀-thùng khó fûn-vì si chúng: tsháu chhiâng chhà, tsin chhiâng chhà, fûng chhiâng chhà, sai chhiâng chhà. Khì-chûng tsháu chhiâng he tông-chhièn Chûng-koet liu̍k chhà chṳ-chok kûng ngi chûng chui kóng-fàm sṳ́-yung ke yit-chúng, chit chiông chhà-ya̍p siên ya̍p chhai 120 ngiap shì thu chó-yu ke thiet kho chûng fân tsháu, sṳ́ khì súi fûn san sṳt, sṳ́ khì pien tet mièn ngiôn, yî phien cho hìn. Chhòn-thúng kûng ngi vì thù sú fân tsháu, hien-thoi vì kî hài fân tsháu.
Pha̍k-chhà

**Pha̍k-chhà** (白茶, White Tea)  he chṳ́ yit-chúng chhái chak-heu, mò kîn-ko sat-chhiâng fe̍t yû-nyén, chṳ́ kîn-ko sai fe̍t vùn fó kôn-châu heu kâ kûng ke chhà. Pha̍k chhà pha̍k hâu hién lu. Pí-kha chhut-miàng ke chhut chhṳ Fuk-kien tûng-pet-phu thi-khî, yû pha̍k hâu ngiùn chṳ̂m, pha̍k méu Tan, kung mî tén.
Vòng-chhà

**Vòng-chhà** (黄茶, Yellow Tea) he yit-chúng lâu liu̍k-chhà ke kâ-kûng kûng-ngi lio̍k-yû m̀-thùng ke chhà, tô liáu yit-tho mûn-tôi vok-vòng kûng-sì. Mûn-tôi heu, ya̍p yí pien vòng, chai kîn kôn-châu chṳ-sṳ̀n, vòng chhà chim pau heu he vòng thông vòng ya̍p, miàng chhà yì Fù-nàm ke kiûn sân ngiùn chṳ̂m tén, chim pau heu mî ya̍p tû chhai pî chûng li̍p chho̍k, “ yì tô sân kiam miòng ”. Khì-thâ chho̍k-miàng ke vòng chhà hàn-yû: mùng táng vòng ngà, pet kóng mô chiâm, lu̍k yén mô chiâm, khok sân vòng ngà, kwûi kông pha̍k mô chiâm, vûn chû vòng thông, fán sî vòng thai chhà, Kóng-tûng thai ya̍p chhiâng, hói mâ kiûng chhà.
Vû-liùng-chhà

** Vû-liùng-chhà** (烏龍茶, Yîn-ngî: Oolong tea), yi̍t chhṳ̂n **Chhiâng-chhà** (青茶), tî-miàng chhà-ya̍p phín-chúng, ngièn-sán-thi Chûng-koet. Vû-liùng-chhà fûn-lui, chok-fap sṳ thi-vet yû só m̀-thùng.
Chhai Chûng-koet Thai-liu̍k, Vû-liùng-chhà chhà-ya̍p kâ-kûng fûn-lui sông su̍k-yî liu̍k-fùng vòng-pha̍k-het-chhiâng-liuk thai chhà-hì chûng ke chhiâng-chhà, he kîn-ko phu-fûn fat-kau, liu̍k ya̍p fùng piên, ki yû liu̍k chhà ke siên hiông nùng hiuk, yu yû fùng chhà ke thiàm shu̍n. Yîn-chhṳ́, chhai Chûng-koet Thai-liu̍k, vû liùng chhà tén thùng yî chhiâng chhà, chhiâng chhà chit he chṳ́ vû liùng chhà, pin pûn sṳ-vì chhiâng chhà ke sông phín miàng-chhṳ̂n. Miàng chhà yì Fuk-kien ke thiet kôn yîm lâu Thòi-vân ke tung táng vû liùng chit su̍k chhṳ́ lui.
Kenya

**Kenya Khiung-fò-koet** (Swahili-ngî: , Yîn-ngî: ) vi-yî Fî-chû tûng-phu, lâu Ethiopia, Somalia, Nàm Sudan, Tanzania, Uganda chiap-yòng. Chhièn Yîn-koet chhṳ̍t-mìn-thi, 1963-ngièn 12-ngie̍t 12-ngit chhiùng Yîn-koet thu̍k-li̍p. Lièn-ha̍p-koet ngìn-kî shù (UNHABITAT) khi̍p Lièn-ha̍p-koet fàn-kin shù (UNEP) (Lièn-ha̍p-koet fàn-kin kûi-va̍k shù) Chúng-phu sat-tsì chhai Kenya sú-tû Nairobi.
Somalia

**Somalia Lièn-pâng Khiung-fò-koet** (Somali-ngî: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Â-lâ-pak-ngî: ; Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fiderāliyya), kién-chhṳ̂n Somalia (Somali-ngî: Soomaaliya; Â-lâ-pak-ngî: ‎; aṣ-Ṣūmāl), he yit-ke Tûng-Fî koet-kâ, vi-yî Fî-chû chṳ̂ kok sông, tûng pin Yin-thu-yòng, pet lìm Aden-vân, lâu Ethiopia, Kenya, Djibouti siông-lìn. Somalia muk-chhièn chhú-yî nui-chan chhong-thai, chan chhièn sú-tû vì Mogadishu. Vi-yî Somalia sî-pet-phu ke Somaliland sṳ̍t chṳt thu̍k-li̍p. Somalia ke thi-lî vi-tsì, kî yî Thi-chûng-hói lâu Yin-thu-yòng ke Aden-vân chṳ̂ nàm, he kok-koet fo lùn chhut ngi̍p Suez Yun-hò ke pit kîn hói-lu.
Tanzania

**Tanzania Lièn-ha̍p Khiung-fò-koet** (Swahili-ngî: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) vi-yî chhak-tho yî nàm ke Tûng-Fî koet-kâ, pún-thú-thi-chhú Victoria fù fò Yin-thu-yòng chṳ̂-kiên, pet lìn Uganda lâu Kenya, sî lâu Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet, Rwanda lâu Burundi kâu-kie, nàm lâu Malawi lâu Mozambique phî lièn, sî-nàm lâu Zambia chiap-yòng. Fî-chû chui-kô fûng Kilimanjaro Sân vi-yî Tanzania kin-nui. 1964-ngièn 4-ngie̍t 26-ngit, lióng-ke koet-kâ Tanganyika, Zanzibar ha̍p-pìn, sṳ̀n-li̍p Tanzania Lièn-ha̍p Khiung-fò-koet. Lióng-koet siên-chhièn kai vì Yîn-koet chhṳ̍t-mìn-thi, fûn-phe̍t yî 1961-ngièn yî-khi̍p 1963-ngièn thu̍k-li̍p. Sú-tû vì Dodoma. 1996-ngièn yî-chhièn ke khiu sú-tû vi-yî sâm làn kóng, yìn vì Tanzania chú-yeu ke sông-ngia̍p sàng-sṳ fò thai phu-fûn chṳn-fú kî-kôan ke só-chhai-thi. Sâm làn kóng ya vì Tanzania ke chú-yeu kóng-khiéu
Swahili-ngî

**Swahili-ngî** (kiswahili) su̍k-yî Bantu ngî-chhu̍k, sṳ-fî chû ngî-ngièn sṳ́-yung ngìn-sú chui-tô ke ngî-ngièn chṳ̂-yit (5500 van tô ngìn), lâu Â-lâ-pak-ngî khi̍p Hausa-ngî pin lie̍t Fî-chû sâm-thai ngî-ngièn. 

Swahili-ngî he Tanzania, Kenya, Uganda ke kôn-fông ngî-ngièn, Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet ke koet-kâ ngî-ngièn chṳ̂-yit, Swahili-ngî ke fông-ngièn Comoria-ngî he Comoros ke kôn-fông ngî-ngièn chṳ̂-yit. Chhai Zambia, Malawi, Burundi, Rwanda, Mozambique tén Tûng-Fî lâu Chûng-Fî ke koet-kâ, Swahili-ngî pûn chok-vì kâu chi ngî-ngièn sṳ́-yung. 

Chó chhai 1728-ngièn Swahili-ngî he yî Â-là-pak sṳ-mû lòi piâng-siá, chṳ̂-heu to 19 Sṳ-ki su-to Êu-chû chhṳ̍t-mìn chá ke yáng-hióng kói yî Là-tên sṳ-mû lòi piâng-yîm. Yì Swahili-ngî ya khi̍p-sû liáu thai-liòng Â-lâ-pak-ngî chia chhṳ̀ , lièn ngî-ngièn ke miàng-chhṳ̂n “Swahili” lòi-chhṳ Â-là-pak vùn سواحيل (Sawahil) “ phîn hói thi-khî

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Tshṳ̀-ki
## Sṳ-mû péu
## Tsu-sṳt
## Tshâm-siòng
## Ngoi-phu Lièn-kiet
Bantu ngî-chhu̍k

**Pân-thù Ngî-kî** sṳ Fî-chû Nì-ngit ngì - Kông-kó Ngî-hì Thai-sî-yòng - Kông-kó Ngî-chhu̍k chûng ke yit-ke Ngî-kî, khì-chûng pâu-hàm yok 600 chúng ngî-ngièn, yû yok lióng yi mû-ngî chá. Chhai cháng-ke Fî-chû chûng-phu lâu nàm-phu hàn phú-khi̍p, chhìn-kón chhai chûng fî lâu  Nàm-fî koet-kâ chûng Yîn-ngî, Fap-ngî lâu Phù-thò-ngà-ngî yit-pân vì kôn-fông ngî-ngièn, than-he Pân-thù Ngî-kî he liá-têu koet-kâ chûng chui phú-khi̍p ke ngî-ngièn. 
Chhai sî-pet-fông pân thù thi-khî lâu khì-thâ Nì-ngit ngì - kông kó Ngî-hì chiap-yòng, chhai tûng-pet-fông kì lâu nì lò - Sat-hâ-là Ngî-hì fò â fî Ngî-hì (khì-chûng ke khù hî thi̍t Ngî-chhu̍k) siông-lìn. Chhai sî-nàm-fông yû yit-ke khô yî sông Ngî-hì ke ngî-ngièn tó.
Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet

**Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet** (Fap-ngî: République démocratique du Congo) he vi-yî Fî-chû chûng-phu ke yit-ke koet-kâ, kién-chhṳ̂n mìn-chú kông kó, Mìn-chú kông kó chên kói chhṳ̂n Zaire (Fap-ngî: Zaïre). Kâi koet liu̍k-thi mien-chit yok 234.5 van phìn-fông kûng-lî, sṳ fî-chû thi 2 thai (kiùn chhṳ yî Algeria), ki sṳ-kie thi 11 thai ke koet-kâ. Ngìn-khiéu chhêu-ko 7100 van, he sṳ-kie ngìn-khiéu thi 19 tô, Fî-chû ngìn-khiéu thi 4 tô ke koet-kâ, yî-khi̍p chang-sṳt Fap-ngî ngìn-khiéu chui-tô ke koet-kâ. 

Mìn-chú kông kó ngièn vì Pí-li-sṳ̀ chhṳ̍t-mìn-thi, tông-sṳ̀ chhṳ̂n Pí-li-sṳ̀ liâng Congo. 1960-ngièn 2-ngie̍t thu̍k-li̍p. Lâu lìn-koet thùng chhṳ̂n Congo Khiung-fò-koet, chhai lióng-koet miàng-chhṳ̂n heu koat chu sú-tû miàng-chhṳ̂n yî chok khî-phe̍t. 1964-ngièn 8-ngie̍t 1-ngit kói koet miàng vì Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet. 1971-ngièn 10-ngie̍t 27-ngit kói koet miàng vì Zaire Khiung-fò-koet, 1997-ngièn 5-ngie̍t 17-ngit, Laurent-Désiré Kabila liâng-thô ke Congo kié-piong mìn-chú-li̍t-liòng Thùng-mèn ke vú-chông phu-chhui kûng-cham sú-tû Kinshasa, siên-pu chhiu-ngim Chúng-thúng, pin fî-fu̍k koet-miàng vì Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet chṳ-kîm.
Pí-li-sṳ̀ liâng Congo

**Pí-li-sṳ̀ liâng Congo** (比利時領--, Fap-vùn: Congo Belge) he Pí-li-sṳ̀ chhai 1908-ngièn chṳ 1960-ngièn chhai kîm-ngit Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet ke chhṳ̍t-mìn-thi. Chhai 1885-ngièn, Êu-chû kok-koet kí-hàng liáu Berlin Sî-Fî Fi-ngi. Tet-koet chṳn-fú chhai Fi-ngi tông-chûng pá Congo kâu yi Pí-li-sṳ̀ koet-vòng Leopold 2-sṳ, yî chok-vì khì sṳ̂ ngìn Liâng-thi, pin chiông chṳ̂ chhṳ̂n-vì Congo Chhṳ-yù pâng. Yì to-liáu 1908-ngièn, kông kó chang-sṳt pûn chón kâu yi Pí-li-sṳ̀ chṳn-fú, pin kói chhṳ̂n-vì Pí-li-sṳ̀ liâng Congo. Yì Congo chui fu shu̍ ke thi-fông - Katanga-sén ya pûn Pí-li-sṳ̀ kí kâ Kûng-sṳ̂ khiung-thùng khôi-fat liáu. 

Pí-li-sṳ̀ liâng Congo tshìn Congo ngùi-kî fat-sâng sṳ̀, chhai 1960-ngièn 6-ngie̍t 30-ngit chhí-tet thu̍k-li̍p. Than Pí-li-sṳ̀ chṳn-fú sa yìn lâu Zaire (kîm Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet) pó-chhṳ̀ thi̍t-sû ke kôan-he, yû yit-thin ke chṳn-chhṳ fò kîn-chi sông ke yáng-hióng li̍t.
Kilimanjaro Sân

**Kit-li̍t-mâ-chap-lò Sân** (Sṳ̂-ngá-hî-lî-ngî: Kilimanjaro, yi vì "tshán-lan fat-kông ke sân") vi-yî Thán-sông-nì-â tûng-pet ke Kit-li̍t-mâ-chap-lò-khî, lìm khiûn Khén-nì-â piên-kie, sṳ-fî chû ke chui-kô sân, sòng pûn chhṳ̂n-vì “ Fî-chû vuk tsit ”, “ Fî-chû chṳ̂ vòng ”. Khì chui-kô fûng vì kî pok fûng (ya chhṳ̂n vû fû lû fûng), hói-pha̍t 5,895 mí (19,341 Yîn chhak). Kit-li̍t-mâ-chap-lò Sân ke phu-fûn sân-khî pûn chṳ́ thin vì Kit-li̍t-mâ-chap-lò Koet-kâ Kûng-yèn, pin tên-liu̍k vì Sṳ-kie Vì-sán.
Uganda

**Uganda Khiung-fò-koet** (Swahili-ngî: Jamhuri ya Uganda, Yîn-ngî: Republic of Uganda) he Tûng-Fî ke nui-liu̍k koet-kâ. Uganda ya pûn chhṳ̂n-vì "Fî-chû mìn chû". Tûng-Fî khiung-thùng thí ke 5 koet: Kenya, Tanzania, Uganda, Burundi lâu Rwanda, yî 2010-ngièn kien-li̍p liáu thúng-yit ke kîn-chi sṳ-chhòng, pin chiông chhín li̍t yî 2015-ngièn ha̍p pin vì thúng-yit ke Lièn-pâng koet-kâ. Kâi Lièn-pâng chiông yúng-yû khiung-thùng ke Hièn-fap, Chúng-thúng, Ngi-fi lâu fo-pì.
Burundi

**Burundi**, chhiòn-miàng **Burundi Khiung-fò-koet** (Kirundi-ngî: Republika y'Uburundi; Fap-ngî: République du Burundi, [byˈʁyndi]), he yit-ke vi-yî tûng-phu Fî-chû ke séu-hîn nui-liu̍k koet-kâ, khì pet, tûng, sî-mien fûn-phe̍t vì Rwanda, Tanzania lâu Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet só pâu vì, khì-chûng lâu Congo Mìn-chú Khiung-fò-koet ke piên-kie yû chhêu-ko yit pan he chho-lo̍k chhai chho̍k-miàng ke Tanganyika Fù (Lake Tanganyika) fù mien sông.
1979-ngièn

## Thai-sṳ
*L'Ange-Gardien, Outaouais, Quebec sṳ̀n-li̍p.

## Chhut-se ke ngìn

## Ko-sṳ̂n ke ngìn

## Ngit-chṳ́

## Chhâm-khó chṳ̂-liau