open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mòi-yen

**Mòi-yen** tshôi Kóng-tûng sén ke tông-pet phu. Thi tshù tông-kîn 115*18' tshi 116*26', pet-vúi 23*23' tshi 24*56'. Fu-khiun hiong tông he Thai-phu, tshôi pet-piên he Tsiâu-liâng, tshôi sî-pet sî-nàm lâu tûng-nàm fûn phie̍t he Phìn-yén, Hîn-nìn, Fûng-sun kí yen. Tsiap-khiun he Fuk-ken sén ke káu-kai piên.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Kîn-tsi
## Ngìn-khiéu
Tsoi 2007 nen Moi-yen yeu lok-sip maan ngin tsu. Li-gi Fui-ngui Faa-kiaau thung Heung-kong, Aau-mun, Thoi-van thung-paau kung yeu phaat-sip maan ngin. So-yi hai Kong-tung-sen tsut-miang ge 'Faa-kiaau tsi heung'. (Tshôi ngi-làng-làng-tshit nèn Mòi-yen yû luk-sˈip man ngìn tshu. Lí-kî hói-ngoi fà-khiàu thùng Hiông-kóng, Au-mùn, Thòi-vân thùng-pâu khung yû pat-sˈip man ngìn. Só-yí he Kóng-tûng sén tshut-miàng ke 'fà-khiàu tsṳ̂ hiông.)

## Ngî-ngièn
Hak-kâ-fa
## Chûng-kau
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Tshâm-kháu Vùn-hien
## Ngoi-phu Lièn-kiet
## Tsut-miang ngien-vut ge heung-ha
*Chong Kok-Wang (Chông Koet-yìn) 張國榮
*Li Mang (Lì/Lài Mìn) 黎明
*Ta Sin 他信(Hiû Tha̍t-sîn 丘達新; Thai-koet-fa he "Thaksin Shinawatra"), Thaai-kok faa-kiaau
*Hau Haau-Yen (Hèu Hau-hièn) 侯孝賢
*Yap Kim-Yang (Ya̍p Kiam-yîn) 叶剑英
Ngo̍k-ǹg

**Ngo̍k-ǹg** su̍k-yî phà-chhùng-lui. Fûn-phu tì ngie̍t-tai ke hò-chhôn, fù-piên khi̍p hói-ngan chûng.
Ireland Tó

**Ireland Tó** (Yîn-ngî: **Ireland (island)**, Ireland-ngî: **Éire**) he vi-yî Êu-chû sî-pet-phu ke tó-yí, yî mien-chit kie-son he Êu-chû thi-sâm-thai tó. Tó-sông thai phu-fûn-khî-vet su̍k-yî Ireland Khiung-fò-koet ke liâng-thú, than vi-yî tó-sông tûng-pet-phu ke pet Ireland thi-khî, khì chú-khièn su̍k-yî lièn-ha̍p Vòng-koet. 

Cháng-ke Ireland tó ke ngìn-khiéu thai-yok vì 620 van-ngìn. Khì-chûng kî-chhu-chhai Ireland Khiung-fò-koet ke ngìn-khiéu yû 445 van-ngìn (pâu-koat kî-chhu-chhai Dublin Tû-fi-khî yok 166 van ke ngìn-khiéu), 177 van-ngìn kî-chhu-chhai pet Ireland thi-khî (pâu-koat kî-chhu-chhai Belfast Tû-fi-khî yok 57 van ke ngìn-khiéu). 

Chṳn-chhṳ sông, Ireland tó-sông fûn-vì Ireland Khiung-fò-koet, pâu-koat tó-sông ke liuk fûn chṳ̂ ńg, pet Ireland chṳ́ hâm-koi liáu khì yì chhai tó ke tûng-pet-phu ke yit phu-fûn. 

Siông-tui tâi-ái ke sân lâu, chû-vì yû kí ke hò-liù-thûng vông tó-yí nui. Tó-sông yû mèu me̍t ke chhṳ̍t pûn, vûn-fò than tô pien ke hói-yòng hì-hèu. Chhṳ̍t chṳ 17 Sṳ-ki hàn-yû mèu me̍t ke sêm-lìm thi fu̍k-koi tó-sông. Kîm thiên, kì he Êu-chû phat muk liòng chui-kô ke thi-khî chṳ̂-yit. Hien-chhùn Ngi-sṳ̍p-liuk chúng Ireland ngièn sâng thûng chhṳ̍t-vu̍t. 

13 Sṳ-ki sṳ̀ chûng Sṳ-ki ke Norman ngi̍p-chhîm pûn liáu Gael-chhu̍k fu̍k sṳ ke kî fi. 1603-ngièn heu chhêu-ko 60-ngièn chhai 16 Sṳ-ki ke kiên hiet chan thô-chṳ Yîn-koet ke chú-thô thi-vi. Chhai 1690-ngièn kiên, Yîn-koet tui Ireland sṳ̍t-hàng Sîn-kau thúng-chhṳ chṳ-thu, Sîn-kau thù lâu Thiên-chú-kau thù ke téu-châng yèn chhòng chṳ 18 Sṳ-ki. 1801-ngièn, Ireland sṳ̀n-vì Yîn-koet ke yit phu-fûn. 20 Sṳ-ki chhû ke thu̍k-li̍p chan-châng thô-chṳ tó-sông ke fûn-lie̍t, pin kien-li̍p liáu Ireland Chhṳ-yù pâng. Pet Ireland yìn he Yîn-koet ke yit phu-fûn, 90-ngièn thoi téu-châng thu̍t yèn màn yèn, chin yì fat-sâng pet Ireland mun-thì. Pet Ireland chhûng-thu̍t heu chhiâm-thin fò-phìn hia̍p-ngi. 1973-ngièn, Ireland Khiung-fò-koet lâu pet Ireland khiung-thùng kâ-ngi̍p Êu-chû kîn-chi khiung-thùng thí. 

Ireland vùn-fa yû yit-ke tui khì-thâ vùn-fa ke hién chho̍k ke yáng-hióng, thi̍t-phe̍t he chhai vùn-ho̍k liâng-vet, chhai kha-séu ke chhàng-thu, Khô-ho̍k fò kau-yuk. Hàn-yû chhòn-thúng ke Celt vùn-fa, yì: Gael yun-thûng, Ireland yîm-ngo̍k fò Ireland-ngî, pin sṳ̀n sip Sî-fông chú-liù vùn-fa, yî-khi̍p tông thoi yîm-ngo̍k fò hi khia̍k, pin lâu Yîn-koet khiung-thùng fûn-hióng ke vùn-fa, khiung-thûng ke yun-thûng, yì: chiuk-khiù, Kám-lám-khiù, soi mâ, golf, fò Yîn-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Liâng-thú kiu-fun
## Kîn-chi
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn kón-khî
## Ngìn-khiéu
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Thí-yuk
## Chhâm-siòng
## Chûng-kau
## Kiûn-sṳ
Siong

**Siong** he muk-chhièn sṳ-kie liu̍k-thi song chui-thai ke thung-vu̍t, su̍k-yî chhòng-phi-muk. Kóng-fat fûn-phu tì Fî-chû Sat-ha̍p-lâ Sâ-mo̍k chṳ̂ nàm-phu lâu Yin-thu khi̍p Tûng-nàm-â chṳ Chûng-koet nàm-phu piên-kin ke ngie̍t-tai thi-khî.

Siong ke sṳ̂n-yín khì-kiên he 10 to 12-ke ngie̍t, kông chhut-sên ke séu-siong chhiu-yû yit-pak chhiên-khiet ke chhûng-liông, sî-yeu phìn-kiûn pat to sṳ̍p-si-se chhòi-nèn tha̍t-tó sin-sṳ̀n-su̍k. Kîn-kí 1974-ngièn ke sîn-vùn po-ko, tì Ôn-kô-lâ lia̍p-sat ke chui-thai ke siong yû chiông-khiun sṳ̍p-si kûng-tún chhûng.
Hèu-è

**Hèu-è** 猴欸he yit-chúng thung-vu̍t, hien-kîm hàn-yû chhùn-chhai lióng-pak liuk-sṳ̍p-si ke chúng-lui. Mêu-chúng hèu-è kî-chhu tì su-song fe̍t-chá chhó-ngièn-song. Sîn sṳ-kie ke hèu-è chú-yeu kî-chhu tì Chûng-nàm mî-chû, khiu sṳ-kie ke hèu-è san-kî tì Fî-chû lâu Â-chû. 

## Sṳ̍t-vu̍t
Hèu-è chú-yeu ke yím-sṳ̍t he súi-kó, chhṳ̍t-vu̍t ke ya̍p-é, chúng-chṳ́, kiên-kó, fâ, khûn-chhùng, tî-tû, khi̍p séu-thung-vu̍t.
Tî-tû

**Tî-tû** he sṳ-kie-song muk-chhièn fat-hien ke thai-yok yû sâm-van ńg-chhiên tô-chúng, khì-chûng Chûng-koet chiông-khiun lióng-chhiên chûng, Thòi-vân chṳ-séu ya-yû thai-yok lióng-pak liuk-sṳ̍p-kiú chûng tî-tû. Tî-tû ke chú-yeu thi̍t-chṳ̂n he ket-mióng hàng-vì.
Chṳ̂-pún chú-ngi

**Chṳ̂-pún chú-ngi** he yit-chúng Kîn-chi-ho̍k ke chṳ-thu, tì liá-yong ke chṳ-thu ha, sông-ngia̍p sán-phín lâu fu̍k-vu chia-chho̍k fo-pi chhai chhṳ-yù sṳ-chhòng liù-thung. Thèu-chṳ̂ ke kiet-thin ngiong-pûn sṳ̂-ngìn chin-hàng, sên-sán chú-yeu he kûng-sṳ̂ lâu kûng-sông-ngia̍p khúng-chṳ pin-yû fu-siông kin-chên, on-cheu kok-yong ke li-yit chhái-chhí hàng-thung.

sûi-yèn thai-tô-su khôi-fat ke koet-kâ yí-kîn pûn-ngìn ngin-vì he chṳ̂-pún chú-ngi chṳ-thu, than khì-chûng mêu-yit koet-kâ ya-he "fun-ha̍p kîn-chi", yîn-vi chṳn-fú chóng-khúng sên-sán ke kûng-khí.
Końskowola

**Końskowola** tì Pô-làn tûng-nàm-phu, Lublin-sén, chhai Pulawy lâu Lublin chṳ̂-kiên, chiap-khiun Kurów. ngìn-khiéu yû lióng-chhiên tô-ngìn.
Meu-kûng

**Meu-kûng** (貓公) me ôn-to **Meu-é** (貓欸) he yit-chúng séu-hìn Meu-khô-thung-vu̍t, Ho̍k-miàng: **Felis silvestris catus**, kì thí-chhûng chhiùng lióng to sṳ̍p kûng-kîn ke tû-yû. Yit-chak meu-kûng thai-yok cho-tet yû sṳ̍p-ńg to ngi-sṳ̍p ngièn miang , chhin-chhòng ke ki-liu̍k he sâm-sṳ̍p-liuk ngièn.
Thò-niâu

**Thò-niâu** he sṳ-kie song chui-thai ke niâu. Kì khó-yî yû 2.5-mí ke kô-thu, só-yî thò-niâu ya-he fî put-thung ke. Than-he kì suk-thu chṳ̂n-khoai, yit-ke chûng-thèu nèn pûn-chéu to liuk-sṳ̍p-ńg kûng-lî. Thò-niâu-lón ya-he sṳ-kie chui-thai ke.
Kiéu-é

**Kiéu-é** (狗仔), yit-chúng kâ-yông ke thung-vu̍t, kiên sài-lòng he khiun-chhîn. Kiéu-é tì 15000 ngièn chhièn chó-yu chhiu pûn ngìn sùn-fa. Kîm-ngit, kiéu ke chúng-lui yí-kîn yû kí pak chúng, sṳ̂n-kô chhiùng 7 mí to 1 mí ke tû-yû, pha̍k-set vû-set fôi-set lâu chûng-set ke tû-yû.

Kiéu-é chhòn-thúng song son-he Khie-ngiuk ke, than kì yím-sṳ̍t ya-nèn yung yâ-chhoi khi̍p kuk-vu̍t fa̍t hâ-hi.

Kiéu-é chhai sa-fi song pông-chhu to fî-sòng tô-ngìn, chhiong-he fong-mu̍k, chṳ̂n-tham, thô-miâng tén-tén kûng-chok.
Mâ

**Mâ** (Ho̍k-miàng: Equus caballus) he yit-chúng khie-chhó ke kâ-chhuk, kì yû chûng-mô khi̍p kiok-song yû-thài. Chhiòn sṳ-kie tû-yû Mâ, than mâ ngièn-pún sên-sán chhai chûng-tûng, si-chhiên-ngièn chhièn pûn-ngìn sùn-fa.
Mâ chú-yeu he yung-lòi khì-song, pân-yun tûng-sî fe̍t-chá he lâi-chhâ ke. Kûng-ngia̍p kiet-min chṳ̂-chhièn Mâ yit-chhṳ̍t he chú-yeu ke lâi-chhâ thung-li̍t.
Hien-chhai yû-ngìn phì-yông chhut-lòi "chiúng-vu̍t mâ", chṳ́-yû yit-pân kiéu-è yit-yong thai.
Ǹg-è

**Ǹg-è**, **ǹg-é** thai-phu-fun tû fa̍t-chhai súi-lí, chhiòn sṳ-kie chúng-khiung yû lióng-van chhit-chhiên tô-chúng thâm-súi fe̍t-chá hói-súi Ǹg-è.
Chui-séu ke Ǹg-è chṳ́-yû yit-kûng-fûn, chui-thai ke nèn yû chiông-khiun sṳ̍p-pat-mí chhòng.
Ngò-lò-sṳ̂

**Ngò-lò-sṳ̂** (俄羅斯), fe̍t-chá ham-cho **Lu-sî-â** (露西亞), he sṳ-kie song mien-chit chui-thai ke koet-kâ, khiam-ko Êu-chû lâu Â-chû lióng-chak chû. Ngò-lò-sṳ̂ he G8 sṳ̀n-yèn-koet chṳ̂-yit.
Breinigerberg

**Breinigerberg** he yit-ke chhûn-chông chhai-yî sî-nàm Tet-koet.
## Chhâm-siòng
* Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Almazán

**** he chhai Sî-pân-ngà ke chûng-phu. Chúng mien-chit yû 165 phìn-fông kûng-lî, 2000-ngièn ngìn-khiéu he 5755.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Ngìn-khiéu mìn-chhu̍k
## Chṳ̂-ngièn
## Kîn-chi
## Chiá-moi sàng-sṳ

分類:Sok-lî-â-sén
Yin-nì

**Yin-thu-nì-sî-â Khiung-fò-koet** (印度尼西亞共和國, Yin-nì-ngî: ***Republik Indonesia***), kién-chhṳ̂n **Yin-nì** (印尼), he Tûng-nàm-â koet-kâ chṳ̂-yit. Yin-nì he Tûng-nàm-â tung-hia̍p ke chhong-sṳ́-koet chṳ̂-yit, ya-he sṳ-kie chui-thai ke khiùn-tó koet-kâ.
Uetersen

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) he yit-ke chhûn-chông chhai-yî sî-pet Tet-koet. Uetersen-sṳ he Pinneberg hàng-chṳn-khî ke sú-tû, pin-yû 17.865 vi kî-mìn.
## Chhâm-siòng
* Uetersen
Yin-thu

**Yin-thu** (印度, Hindi-ngî: ; Yîn-ngî: ), he Nàm-â Yin-thu Chhṳ-thai-liu̍k sông ke yit-ke koet-kâ, Thai-yîn Koet-hia̍p ke fi-yèn-koet chṳ̂-yit. Yin-thu he sṳ-kie sông ngìn-khiéu thi 2 tô ke koet-kâ, 2011-ngièn yúng-yû ngìn-khiéu 12.1 Yi, cham chiap-khiûn 1/5 ke sṳ-kie ngìn-khiéu, lâu Chûng-koet he sṳ-kie sông kiùn-yû ke ngìn-khiéu chhêu-ye̍t 10-Yi ke lióng-ke koet-kâ. Yin-thu he Nàm-â thi-khî chui-thai ke koet-kâ, mien-chit vì 3,287,590 phìn-fông kûng-lî, kî sṳ-kie thi 7 vi.

## Hàng-chṳn khî-va̍k

### Pâng

### Lièn-pâng su̍k-thi
A. Andaman lâu Nicobar Khiùn-tó
B. Chandigarh
C. Dadra lâu Nagar Haveli lâu Daman lâu Diu
D. Jammu lâu Kashmir
E. Lakshadweep
F. Delhi
G. Puducherry
H. Ladakh


分類:Nàm-Â koet-kâ
蛤塘

蛤塘村（客家話拼音：khap2/kap7tong2或者kap2/gap7tong2）係沙頭角（以沙頭角海及沙頭角墟為中心計算其之Tûng-nàm部地帶）嘅范氏客家村落，位於船灣郊野公園之東北山區地帶，有逾壹佰弍拾年嘅歷史文化，鄰近荔枝窩村、Mòi-梅子林村，與荔枝窩、鎖羅盤、三椏、梅子林、小灘、牛池湖等同屬沙頭角十約中之第九約（慶春約），處於近乎荒廢狀態；蛤塘村內設有范氏宗祠，上有堂聯「高平世澤，長遠家聲」，每逢節日都會有遷居他鄉或市區之村民回來掛紙〔gwa5zhi3，（客家話＝掃墓拜祭）－－寶安（新安）、香港一帶之客語gwa5當中之細圓唇半響音（半元音[w]多已失落而變為ga5之發音）ga5（[ka]55）ga5〕，2004年寒冬，曾有移居英倫之村民回來為進行整頓該山旮旯老村舊室、重立范氏宗祠。

蛤，客家話可以有幾個意思；漢語言中「蛤」大致上有弎個字義，「蛤蜊」（「蛤蠣」）－－生活在近海泥沙之體外有雙殼軟體動物（蛤蚌）；「蛤蚧」以及「蛤蟆」（等於「蝦蟆」）。
「蛤蜊」（「蛤蠣」、「蛤蚌」）、「蛤蚧」當中「蛤」讀音為khap2/kap7或者kap2/gap7。
「蛤蟆」（＝「青蛙」、「蟾蜍」）、「蝦蟆」當中「蛤」讀音為hA2。 由於蛤塘村距離位於海唇之荔枝窩村尚且較遠，蛤蠣為海濱泥沙中之小動物；因此蛤塘之蛤只有「蛤蟆」／「蛤蚧」（大壁虎／大守宮，熱帶與亞熱帶地區爬蟲類動物）／「青蛙」或者「蟾蜍」其中一或兩個字義，「塘」之客家話與今日中文字義一樣，故而可推論「蛤塘」為青蛙（甚至牛蛙）出沒之山塘（池塘），村內亦相信有類似蛤蚧之爬蟲類出沒，因為蛤塘村背有客家風水林及原生山林。

客家興寧人讀蛤塘之「蛤」為hA2（發音「哈」）；佢兜人讀「蛤塘」為hA2tong2。
客家興寧人讀蛤塘之「蛤」為hA2（發音「哈」）；佢兜人讀「蛤塘」為hA2tong2，「蛤嫲」為青蛙之意，連帶廣西省客家話（當地人稱「新民話」）也以「蛤嫲」稱之。

## 地理位置
蛤塘村村後有源自吊燈籠山頭（山坑）山澗，繞經蛤塘村口而注入荔枝窩。

## 蛤塘客家鄉民生活點滴
蛤塘村內之青磚樓房排列整齊，屋家內保存有較完整之木材傢俱，可與西貢北潭涌上窰民俗文物館（博物館）之展示傢俱相毗美，以及自五、六十年代以來見證香港工業歷史變遷之手工精美製成品、印刷品（包括六七十年代日曆、五六十年代之火水油燈、1981年1月之香港地方行政白皮書，以及皆為1981年之報紙、日曆，憑此可估計佢兜范氏客家鄉民於1981年遷移他方）。

蛤塘村由於沒有車輛可以駛入，因此村內沒有重大發展變化，如同邊境禁區(Frontier Closed Area)內之蓮麻坑（祖籍：廣東陸豐四縣腔）古老客家建築群，得以更好地保存下來；例如村內傳統黃坭屋家、青磚民房（包括青磚瓦頂）、金字頂等等，予人進入清末民初境地之感覺。

客家人較為重視家庭倫理與氏族團結，所以其等於農曆新年期間，不計較蛤塘村之可達度以及偏僻程度，皆願意由（從）市區、新界墟市、英國、荷蘭等地之范氏客家原居民即會返到蛤塘村慶賀新春佳節，然後才在假日過後返回佢丁人之移居地繼續事業；每逢節日蛤塘村都會有遷居他鄉或市區之村民回來掛紙〔gwa5zhi3，（客家話＝掃墓拜祭）－－寶安（新安）、香港一帶之客語gwa5當中之細圓唇半響音（半元音[w]多已失落而變為ga5之發音）ga5（[ka]55）ga5〕，2004年寒冬，曾有移居英倫之村民回來為進行整頓該山旮旯老村舊室、重立范氏宗祠。

## 對外遇上之阻隔
由於蛤塘、梅子林、荔枝窩、鎖羅盤（鎖腦盤）、榕樹凹、谷埔、鳳坑（風坑）、三椏、三椏涌、犁頭石、上下苗田村（Sâ-thèu-kok船灣郊野公園內之葉氏客家原居民村落）、牛屎湖、烏洲塘村／戶洲塘（Sâ-thèu-kok印洲塘以南海邊，客家荒廢村落）、九擔租（九担租）這一系列環船灣郊野公園之客家原居民村落未有馬路前往，前往墟市、九龍、新界將軍澳、香港島極度不便。

蛤塘鄉民遇上緊急傷病痛之時難以前往公立醫院求診，政府飛行服務隊直昇機亦難以停靠於這系列慶春約村落之空地，導致接送傷病者相當費時費力。行山人士及郊遊人士、原居民在上述村落及相關郊野公園地帶難以透過手提電話（俗稱手機、手機欸）聯絡外界或者進行求救（只插有香港本地電話卡者），甚至出現訊號自動轉駁到內地電訊公司情況（使用中港兩地漫遊卡者，或者插有只能在中國內地及沿深圳河、后海灣海濱（包括深圳灣口岸）、藍塘海峽及擔桿列島（擔竿列島，又名利瑪群島）地帶使用之手提電話插卡），沿小徑亦未有全天候999緊急求助通訊器被安裝。

## 交通
由大埔墟火車站出發：乘搭約每小時一班小巴20C線到烏蛟騰村落車，然後經過三條行山路線前往蛤塘村：
*經過上、下苗田、三椏涌營地與三椏村（行下路，經過較多林蔭地帶）
*經過犁頭石村與三椏村，（行上路，經過開揚多草山徑，犁頭石村為古老客家村落，古屋家手工精緻，有高大樹木）
*經過烏蛟騰田心村、亞媽笏村（客家李氏），部分烏蛟騰郊遊徑路段、糞箕托（又名「芬箕托」；「糞箕」為客家話＝畚箕）之西北及北邊，分水凹前往之。
由粉嶺火車站出發：可乘搭前往鹿頸（總站為鹿頸路與新娘潭路交界）之56K小巴，於總站步行約兩又二份一小時至三個鐘頭步程攀山越嶺前往（可利用降下坳燒烤場附近之烏蛟騰郊遊徑前往，經過荔枝窩村）。（另外往返上水與沙頭角之九巴78K途經香港鐵路粉嶺火車站，巴士站位於粉嶺車站路二號月台出入口旁邊、火車站往粉嶺名都天橋下面）

由上水站出發：可乘搭九巴78K前往沙頭角，於Sâ-thèu-kok（沙頭角公路）近鹿頸路路口之鹽灶下站落車，轉乘總站為鹿頸路之56K小巴（或步行大約四十分鐘到鹿頸村），再於總站步行大約兩又二份一小時至三個鐘頭步程攀山越嶺前往（可利用降下坳燒烤場附近之烏蛟騰郊遊徑前往，經過荔枝窩、Mòi-（梅子林）兩村。

由東鐵綫大學站出發：假日乘搭街渡前往荔枝窩村，然後穿過該村落後依照指示前往於山上之蛤塘村。

由Sâ-thèu-kok公眾碼頭出發：九巴78K以沙頭角墟順隆街為終點站，巴士總站左旁為長條型沙頭角公眾碼頭乘搭街渡前往荔枝窩村，然後穿過該村落後依照指示前往於山上之蛤塘村。|}

## 注釋
Li-kó-teu

**Li-kó-teu** fe̍t-tsá **li5 zhi1 vo1**（Lai-kî-wô） he Hiông-kóng Sîn-kie Pet-khî (Hiông-kóng) ke yit-ke thi-fông, vi-é tshôi Sòn-Vân-káu-yâ kûng-yèn phòng-piên, tsó-tshôi Sṳ̍p-tshit sṳ-ki yí-kîn yû-ngìn thin-kî; fu-khiun tshûn-tsôn yû Mòi-tsṳ́-lìm.

荔枝窩本為客家黃氏單姓大村，後來附近梅子林（沙頭角曾氏村落）部份曾姓原居民分支到荔枝窩村，使之成為雙姓村落；後來曾氏於荔枝窩村迅速(女恭)丁(女恭)女﹝「輕欸」客家話：khiang44 nge、「 (女恭)」kiung53﹞，曾氏村丁數目拋離黃氏，使荔枝窩村黃氏分支到今日Só-lò-phùn、Song-súi Kú-thung Hak-kâ-vì等地方立村。

荔枝窩三字之客家話讀音為(li5zhi1vo1).

### Li̍t-sṳ
## Name
### Location
### Transportation
### Structure of the Village
## The buildings[9]
## The residents
### Conservation
### Environment and Special Species
## Lai Chi Wo Nature Trail[13][14]
#### Heritiera littoralis and White-flower Derris
#### Dwarf Eel Grass (Zostera Japonica)
#### Buttress Roots
## Lai Chi Wo Village
#### Five-finger Camphor (Cinnamomum Camphora)
#### The Hollow Tree (Autumn Maple)
### Cultural Sites
## Fung Shui Woodland
## Siu Ying Primary School
## Stone mills and well[16]
## Hing Chun Engagement (Seven-Village Square)
## Ancestral Hall
## Hip Tin Temple & Hok Shan Monastery
## East Gate & West Gate
### References
### External links
Falkland Khiùn-tó

**Falkland Khiùn-tó** () he Nàm Mî-chû yit-ke khiùn-tó, kîm-ha he Yîn-koet ke yit-chak hói-ngoi liâng-thi. Liá-ke khiùn-tó pûn Argentina ham cho **Malvinas Khiùn-tó** (), Argentina ngin-vì liá-ke tó he chhṳ-kâ ke liâng-thú. 1982-ngièn, Argentina lâu Yîn-koet chṳ̂-kiên fap-sâng chhióng Falkland Khiùn-tó ke Falkland Chan-chên.
Ngiù-è

**Ngiù-è** he yit-pân yung-lòi tsok-vì ngiuk fe̍t-tsá phì-kiet ke lòi-ngièn. ngìn-lui tshiùng tshièn pat-sṳ-ki tshiu-nèn khôi-sṳ́ yông-yuk ngiù-è. Kîm-sṳ sṳ-kie yû tô-tsúng ngiù-è ke tsúng-lui.
Chû-é

**Chû-é** (豬仔, Ho̍k-miàng: *Sus scrofa domestica*) he sân-chû pûn ngìn-lui shûn-fa heu só hìn-sṳ̀n ke Â-chúng, liau-ngà kha yâ-chû tón, he ngìn-lui ke kâ-hiuk chṳ̂-yit. Yit-pân lòi lóng, chû-é he chṳ́ ngìn-lui hiuk-yông tô kiûng sṳ̍t-yung ke chû chúng. Ngìn-lui hiuk-yông chû-é ke Li̍t-sṳ́ siông-tông yû-kiú, Chûng-koet sṳ̀ -yông ke chû-chit he ngìn-lui chui-chó shûn-yông chû ke chhṳ̍t-hì heu-thoi. Chû fat-chán phì-yuk tha̍t-to sṳ̀n-su̍k, chhù-liáu chûng-kau yîn-su, chû-ngiuk yí phú-phiên sṳ̀n-vì ngìn-lui chú-yeu sṳ̍t-yung ngiuk-phín chṳ̂-yit. Kîn-kí sṳ-kie liòng-sṳ̍t chû-chṳt ke thúng-kie, chhai 2010-ngièn tái, chhiòn sṳ-kie chû-é yok vì 9.65-yi thèu.
Mûn-é

**Mûn-é** he yit-tsúng khûn-tshùng. thûng-sòng khi̍p-sû hiet tsok-vì sṳ̍t-vu̍t. Tshù-liáu nàm-khi̍t yî-ngoi, kok liu̍k-thi tû-yû mûn-é ke fûn-phu.

## Chhâm-siòng
* European Mosquito Bulletin
Ngie-kûng

**Ngie-kûng**蟻公 he yit-tsúng sa-fi-sin ke khûn-tshùng, vàn-tshiòn yù kûng-tsok vi-yông. Ngie-kûng ke tsúng-lui tsṳ̂n-tô, sên-fa̍t fông-sṳt ya-he mo siông-thùng.
Fù-lì

**Fù-lì** ke fa̍t-miang khó-yî tha̍t-tó sṳ̍p-ngièn. Tsúng-lui yû pet-khi̍t fù-lì, thai-ngí fù-lì yî-khi̍p fôi-set fù-lì.
Koái-é

**Koái-é** thai-yok yû si-tshiên pat-pak tsúng-lui, yì-yèn thai-phu-fun sên-fa̍t tshai súi-tsûng. Ya-yû kúai-é sên-fa̍t tshai yí-lìm tshèu-sṳp fàn-kín ke su-song. Lón sán-tshai súi-tsûng.
Kiê-é

**Kiê-é** he thiên-sên thiên-yông ke thung-vu̍t, tsú-yeu sṳ̍t-vu̍t he thi-song tshùng-è lâu kok-tsúng liòng-sṳ̍t. Tshòn-thúng ke kiê-lón he tshái-yung mû-kiê phu-lón, hien-tshai tshái-tshí ngìn-kûng pó-vûn ke fông-fap phu-lón.
Khiúng-liùng

**Khiúng-liùng** (恐龍) he me̍t-tshie̍t. Ngièn-lòi he sṳ-kie-song tsui phû-phiên ke thung-vu̍t, tsui-tshû tshai ngi-yi sâm-tshiên-van ngièn-tshièn tshiu tshut-hien, tshai liuk-tshiên ńg-pak-van ngièn-tshièn tshiòn-phu me̍t-tshie̍t liu̍k-thi thung-vu̍t.
Ên-tiâu

**Ên-tiâu**鷹鷲 he sṳ̍t-ngiuk ke mâng-khìm-lui. Sṳ̍t-vu̍t pâu-hàm phà-hàng thung-vu̍t, khì-thâ tiâu-lui yî-khi̍p ǹg-lui. Ên-tiâu he ngit-sṳ̀ fa̍t-thung. 

鷹鷲：猛禽類。食物包含爬行動物，以及其他雕類、魚類。
Phi̍t-phò-è

**Phi̍t-phò-è** (蝙婆仔, 蝙蝠, 吊簷老鼠) he Yi̍t-sú-muk (翼手目) thung-vu̍t ke thúng-chhṳ̂n, Yi̍t-sú-muk he Phú-nen thung-vu̍t lî poi-phài chhai Ngat-chhṳ́-muk thung-vu̍t heu-mien ke thi-ngi thai lui-khiùn. Kîm-ha ke sâng-vu̍t chúng-lui khiung-yû 19-khô 185-su̍k 962-chúng, chhù nàm-pet lióng-khi̍t lâu Thai-yòng chûng ke yit-têu séu-tó chṳ̂-ngoi, fûn-phu chhai chhiòn sṳ-kie. Phi̍t-phò-è he thûng-ko hèu-lûng fat-chhut chhêu-sâng-pô yèn-heu chai yî-kho chhêu-sâng-pô fì-yin lòi fûn-chhîn fông-hiong ke. Yû-têu chúng-lui ke mien-phu chin-fa chhut thi̍t-phe̍t ke chen-kâ sâng-na̍p chiap-sû ke kiet-kèu, piáu-sut phi-ya̍p, mien-sông tô thia̍p-chiú lâu fu̍k-chha̍p ke thai ngí-kûng. Phi̍t-phò-è chhai Chûng-koet chhòn-thúng vùn-fa lî pûn siong-chṳ̂n “fuk-hi”.
Vû-â

**Ló-â-é** (老鴉仔), ya cho-tet ham-cho **vû-â** (烏鴉), he chṳ̂n-tô sàng-sṳ fî-sòng kien-tó ke tiâu-é. Thûng-thí het-set, hìn-thí chiap-khiun sâng-yîm tû-he "â-â-â-â-â-â-â". Tì Chûng-koet vû-â pûn-ngìn chok-vì mò-hó ke siong-chṳ̂n, khó-nèn he yîn-vi mêu-chúng vû-â pí-káu hí-fôn fú-lan sṳ̍t-ngiuk ke yèn-ku.
Ap-è

**Ap-è** he Ap-khô phu-fun ke thûng-yung miàng-tshṳ̂n. Ngìn-kâ tì thâm-súi lâu hàm-súi tû-nèn khon-kien ap-è ke sṳ̂n-yáng.
Pân-kap

**Pân-kap** he yit-tsúng kap-è‎, san-pu tì Fî-chû sat-ha̍p-lâ sâ-mo̍k ke nàm-phu. Liá-ke tsúng-lui sòng-tshai ngìn-lui tsû-vì kî-tshu thi-khî khon-kien, phû-thûng sṳ̍t-vu̍t he tshoi fe̍t-tsá sû-si̍p tông-thi liòng-sṳ̍t.
Phìn-kó

**Phìn-kó** ke kó-sṳ̍t fu-yû khóng-vu̍t-tsṳt lâu vì-sâng-su, sṳ̀n-vì ngìn-lui tsui-sòng sṳ̍t-yung ke yit-tsúng súi-kó. Phìn-kó ngièn-pún sán-sên tì Êu-chû khi̍p chûng-tûng. Phìn-kó-su kô-thu khó-yî tha̍t-sṳ̀n sṳ̍p-ńg-mí.
Phù-thò

**Phù-thò**, ngìn-lui tsó-khì yî-tshièn tshiu khôi-sṳ́ tsâi-phì liá-tsúng kó-su, tsam-hi tshiòn sṳ-kie súi-kó sán-liòng ke si-fûn tsṳ̂-yit; yàng-yông ka-tshṳ̍t tsṳ̂n-kô, khó-yî tsṳ-tsho sṳ̀n-vì phù-thò-tsṳp, phù-thò-kôn yî-khi̍p phù-thò-tsiú.
Vù-fâ-kó

**Vù-fâ-kó** (無花果) he yit-tsúng tshṳ̍t-vu̍t, tsú-yeu sên-tsóng tì mêu-tsúng ngie̍t-tai lâu vûn-tai thi-fông. Vù-fâ-kó muk-tshièn yû pat-pak ke phín-tsúng, thai-phu-fun tû-he sòng-liu̍k phín-tsúng. Vù-fâ-kó ngièn-sán tshai-yî â-lâ-pak, séu â-se-â khi̍p thi-tsûng-hói yèn-ngan tén-tén thi-khî; tsâi-phì li̍t-sṳ́ yí-kîn tshêu-ko ńg-tshiên tô-ngièn.
Sa̍k-liù

**Sa̍k-liù** (石榴) ngièn-sán tshai-yî yî-làn khi̍p khì-thâ tsû-vì thi-khî; ha-thiên khôi-fâ, yû vòng-set lâu pha̍k-set tsúng-lui. Siông-tshòn sa̍k-liù he tì Sî-hon sṳ̀-khì pûn-ngìn yín-ngi̍p chûng-koet.
Yàm

**Yàm** khó-yî he mìn-khok fe̍t-tsá theu-mìn ke, tshùn-tshai mò-thùng hìn-siong, yì vòng-set, fùng-set, làm-set, liu̍k-set, pha̍k-set khi̍p het-set.
Ngiùn

**Ngiùn** (銀) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Ag**, ngièn-chṳ́ su-muk he **47**. Ngiùn he ko-thu kîm-su̍k, tshòn-thô sin-nèn fî-sòng hau. Tshṳ-yèn ko yû-sṳ̀ vun-tó kí-ke sùn kîm-su̍k. Nè-thu kîm-su̍k khó-yî tso-sṳ̀n ngiùn-è lâu tsû-pó tén-tén yung-tshu. 

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Thùng

**Thùng** (銅) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fù-ho **Cu**, ngièn-chṳ́ su-muk he **29**. 

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Phûng-é

**Phûng-é** he yit-tsúng khûn-tshùng, só-yû phûng-é tû-voi sṳ́-yung fâ-me̍t lâu fâ-fún tsok-vì sṳ̍t-vu̍t. Tshiòn sṳ-kie yí-kîn kôn-tshat ngiên-kiu yû thai-yok yit-van liuk-tshiên tsúng phûng-é, kok-tsúng phûng-ke sên-fa̍t si̍p-kuan mò-thùng; mêu-tsúng he thu̍k-kî sên-fa̍t, phe̍t-tsúng he kok-tsúng khiùn-kî hìn-sṳt, fat-tsán tsui-kô hìn-sṳt he sa-fi-sin fûn-kûng tshi-kî.
Lu̍k-é

**Lu̍k-é** he ngiéu-thài-muk thung-vu̍t, muk-tshièn tshiòn sṳ-kie thai-yok yû sâm-sṳ̍p-si tsúng. Lu̍k-é fûn-phu tì mî-ke liu̍k-thi, than-he yù fàn-kín ke han-tsṳ, tsṳ́-nèn fûn-phu tshai-yî yû-han tsṳ̂ fam-vì.
Lòng

**Lòng**狼 he sâng-thai ne-thúng ngièn-yû ke yit phu-fun, kî-tshu fàn-kín pâu-hàm sêm-lìm, sâ-mo̍k, sân-thi, hòn-tai tshó-ngièn yî-khi̍p tshó-thi. Lòng he khiùn-kî-sin khi̍t-kô ke vu̍t-tsung, yit-khiùn lòng ke su-liòng thai-yok ńg to sṳ̍p tsṳ̂-kiên, tsui-tô khó-yî tha̍t-tó sâm-sṳ̍p-ke tsó-yu.
Thiet

**Thiet** (鐵) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fù-ho **Fe**, ngièn-chṳ́ su-muk he **26**. Thiet he tsui-sòng yung ke kîm-su̍k, he ko-thu kîm-su̍k ke yit-tsúng.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
La̍p-pá

**La̍p-pá** he thùng-kón ngo̍k-hi kâ-tshu̍k tsṳ̂-yit. Sòng-tshai kiûn-ngo̍k-shui, hièn-kón ngo̍k-thòn khon-kien.
Tha̍k-é

**Tha̍k-é** he Chûng-koet tshòn-thúng yîm-ngo̍k chûng sòng-sòng yung-tó ke ngo̍k-hi tsṳ̂-yit. Tha̍k-é ya-he kîn-sòng tì sî-fông kâu-hióng-ngo̍k-thòn fe̍t-tsá hien-thoi yîm-ngo̍k chûng yun-yung, tsok-vì Chûng-koet yîm-ngo̍k ke thoi-péu.
Yî-sṳ̂-làn-kau

**Yî-sṳ̂-làn-kau** (伊斯蘭教) me ôn-to **Fì-kau** (回教), he sṳ-kie sâm-thai Chûng-kau chṳ̂-yit. Chhit sṳ-ki chhai â-lâ-pak pan-tó hîn-hí. "Yî-sṳ̂-làn" liá-ke chhṳ̀-fi ngièn-tán yi-sṳ he sun-chhiùng, fò-phìn lâu sun-chhiùng Allah (song-ti) yi-chṳ ke chûng-kau.
Kú

**Kú** he yit-tsúng Tá-kit ngo̍k-hi, tshai Fî-chû ke tshòn-thúng Yîm-ngo̍k yî-khi̍p hien-thoi yîm-ngo̍k chûng he yit-tsúng pí-káu tshung-yeu ke ngo̍k-hi. Mêu-mêu ngo̍k-tshui vàn-tshiòn sṳ́-yung kú-sit tsok-vì tsú-yeu ke Tá-kit ngo̍k-hi tsû-sṳ̀n. Kú he Chûng-koet vùn-fa tsui-tshû tshut-hien tsṳ̂ ngo̍k-hi. Kîn-kí Kháu-kú tsṳ̂-liau hién-sṳ, Chûng-koet tsui-tsó tsṳ̂ kú he "thú-kú".
Fó-sên

**Fó-sên** (fù-ho: ) he Thai-yòng-hi lî-mien thi-si ke khiun Thai-yòng ke hàng-sên, he fùng-set. Fó-sên tsui-kô ke sân yù tha̍t-sṳ̀n ngi-sṳ̍p-tshit kûng-lî tsṳ̂ kô-thu.
Thien-nó

**Thien-nó** he yit-tsúng kîn-kí yit ne-lie̍t tsṳ́-lin lòi-tui su-ngiak tsin-hàng tshú-lî ke kî-hi. Siong-kûan ke kî-su̍t ngiên-kiu tshṳ̂n-tso Thien-nó khô-ho̍k, su-ngiak ngiên-kiu pûn-ngìn tshṳ̂n-tso Sin-sit kî-su̍t. Phû-phiên sṳ́-yung ke lui-hìn he thien-zii2 thien-nó. Thien-nó lui-phe̍t fàn-tô, tsúng-thí-song he tshú-lî sin-sit tsṳ̂ kûng-khí.
Thien-yáng

**Thien-yáng** he yit-tsúng sṳ-thâng ngi-su̍t, li-yung su-vi-thí tsiông yáng-siong lâu sâng-yîm pú-tsok tsai-lòi kâ-song heu-khì ke piên-sip kûng-tsok tso-sṳ̀n. Thien-yáng chûng khon-lòi lièn-siu̍k ke va̍k-mien, liá-he sṳ-kau tshiam-liù só tsho-sṳ̀n.
Ngiù-ngiuk

**Ngiù-ngiuk** he tsṳ́-tén tshiùng ngiù-è sṳ̂n-song tet-tshut ke ngiuk, tshiòn sṳ-kie phû-phiên ngiuk-phín tsṳ̂-yit. Ngiù-ngiuk lòi-tshṳ ngiù-tsak sṳ̂n-thí mêu-mêu phu-fun. Yung kháu-siông kháu-su̍k ngiù-ngiuk he Êu-chû sṳ̍t-yung ngiù-ngiuk ke chui phû-phiên fông-sṳt, yì-yèn tì mìn-fó fe̍t-tsá than-fó song-mien sêu-sêu ya-he fî-sòng liù-hàng.
Siak

**Siak** (錫) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Sn**, ngièn-chṳ́ su-muk he **50**. Siak he yit-tsúng tsú-tshu̍k Kîm-su̍k. Sùn-tsṳn ke siak yû ngiùn fôi-set tsṳ̂ kîm-su̍k kông-yùng, yúng-yû liòng-hó ke tshûn-tsán sin-nèn. Siak ke tô-tsúng ha̍p-kîm yû fòng-fú-sṳ̍t ke sin-nèn, só-yî sòng-sòng pûn-ngìn yung-lòi tsok-vì khì-thâ kîm-su̍k ke fòng-fú tshèn. Siak sṳn-sán tì Chûng-koet Yùn-nàm, Mâ-lòi-sî-â tén-tén thi-khî.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Yèn

**Yèn** (鉛) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, fa-ho̍k fù-ho vì **Pb**, ngièn-chṳ́ su-muk he **82**. Yèn he yit-tsúng ngiôn-ngiôn ke tshûng Kîm-su̍k, yû thu̍k-sin. Yèn he yit-tsúng yû yèn-tshûn-sin ke ngio̍k kîm-su̍k, Yèn ke pún-set he tshiâng-tshiâng pha̍k-set ke, tì khûng-hi chûng yèn ke péu-mien tsṳ̂n-khuai phî yit-tshèn am fôi-set vu̍t-tsṳt fu̍k-koi. Yèn pûn-ngìn yung-tsok kien-tsuk tshòi-liau, yung-tshai yèn-sôn thien-tshṳ̀ chûng, hon-siak tén-tén.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Kîm-su̍k

**Kîm-su̍k** fu-yû yèn-tsán-sin, yùng-yi thô-thien, tshòn-ngie̍t tén-tén sin-tsṳt ke vu̍t-tsṳt. Kîm-su̍k ke thi̍t-tsṳt tû-yû lâu kîm-su̍k thí-nui hàm-yû tshṳ-yù thien-zii yû-kûan. Tshṳ-yèn-kie chûng khi̍t-thai tô-su kîm-su̍k he fa-ha̍p-thai tshùn-tshai. Séu-su li-é ke kîm-su̍k yung yù-lì-thai tshùn-tshai. Su̍k-yî Kîm-su̍k ke vu̍t-tsṳt yû Kîm, Ngiùn, Thùng, Thiet, Siak yî-khi̍p Yèn tén-tén.
Thien-sṳ

**Thien-sṳ** he yit-tsúng thûng-thí yung-lòi kóng-pô tsiet-muk, pûn-ngìn ngin-vì he ngi-sṳ̍p sṳ-ki tsui ví-thai ke fat-mìn tsṳ̂-yit. Thien-sṳ he yit thai-khiùn tshiùng mêu-mêu li̍t-sṳ́ sṳ̀-khì khi̍p kuet-thu ke ngìn-lui khiung-thùng kiet-tsîn, thien-sṳ ke fat-tsán fûn-fàn fu̍k-tsha̍p.
La̍p-tsuk

**La̍p-tsuk** he yung la̍p só tsṳ-tsho, chûng-kiên yû tsuk-sîm, tiám-fó heu khó-yî tshṳ̀-siu̍k sêu-sêu tsṳ̂ yung-phín. La̍p-tsuk ngièn-lòi sṳ́-yung thung-vu̍t ke tsṳ́-yù, thûng-sòng vi ngiù-tsṳ́ fe̍t-he phûng-me̍t-la̍p só-tsho. Hien-kîm thûng-sòng yí-kîn kói-yung sa̍k-yù fu sán-phín sa̍k-la̍p só tsṳ-phín. La̍p-tsuk pûn-ngìn ngin-vì tsui-tshû tshut-hien yî kûng-ngièn tshièn sâm-sṳ̍p sṳ-ki ke kú-âi-khi̍p.
Liù-vòng

**Liù-vòng** (硫磺) he yit-tsúng ngièn-su, tì ngièn-su tsû-khì péu chûng ke Fa-ho̍k fù-ho he **S** Lâ-tên-ngî: "Sulfur" ke sok-siá. Liù-vòng he yit-tsúng fî-sòng sòng-kien ke mò-mi ke Fî-kîm-su̍k, sùn-tsṳn ke liù-vòng he vòng-set tsṳ̂ thí-kiet. Liù-vòng yû tô-lui ke fa-ha̍p-ka, sòng-kien ke yû -2, 0, +4, +6 tén-tén. Tshṳ-yèn-kie kîn-sòng yû Liù-fa-vu̍t fe̍t-tsá Liù-sôn-yàm ke hìn-sṳt tshut-hien, ya-voi tshai fó-sân thi-khî sùn-tsṳ̂n ke liù-vòng tì tshṳ-yèn-kie tshut-hien.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Chon-sa̍k

** Chon-sa̍k** he pûn-ngìn mò-ko Kîm-kong-sa̍k, mò-set chang-pat mien-thí. Chon-sa̍k mò-yû chhṳ-yù thien chṳ́ , só-yî chon-sa̍k ngang-thu chṳ̂n-thai, yùng-tiám khi̍t-kô, chhiâ-lòng put-nèn thô-thien. Chhai-yî Kûng-ngia̍p song, Chon-sa̍k chú-yeu pûn-ngìn sṳ́-yung chhai-yî chṳ-chho chon thâm-yung ke thâm-thèu lâu mò-siok kûng-khí. Hìn-chhong vàn-chhiòn ke hàn-nèn yung-lòi chṳ-chho sú-sṳt tén-tén kô-tóng chông-sṳt-phín, ka-chhṳ̍t sṳ̍p-fûn ngo-kui.
Se-lai-ngìn

**Se-lai-ngìn** (細倈人), me cho-tet ôn-to **nàm-é-ngìn** (男仔人) fe̍t-chá **nàm-ngìn**, he chṳ́ yit-ke hiùng-sin ngìn-lui, lâu tshṳ-sin ngìn-lui, ya tshiu-he Ńg-ngìn sṳ̀n-vì tui-pí. Nàm-ngìn liá-ke chhṳ̀-ki he yung-lòi péu-sṳ Sâng-vu̍t-ho̍k song ke sin-phe̍t va̍k-thin lâu Vùn-fa song ke sin-phe̍t kok-set. "Nàm-ngìn" thûng-sòng he chôn-mùn chṳ́ sṳ̀n-ngièn ke nàm-sin.
Pân-mâ

**Pân-mâ** he Fî-chû thai tshó-ngièn sòng-sòng khon-kien ke yit-lui Mâ-khô thung-vu̍t. Sṳ̂n-song yû tsṳ̂n-tô thiàu-vùn, kiên-thèu kô-thu thai-yok 1.5 mí, thí-tshûng nèn tha̍t-to sâm-pak to si-pak kûng-kîn, thiàu-vùn pí-káu tsṳ́n-tshè. Pân-mâ khó-yî fûn-tshut sâm-tsúng, tshiu-he Phû-thûng Pân-mâ, Se-vùn Pân-mâ lâu Sân Pân-mâ.
Curitiba

**Curitiba** - chui-thai sàng-sṳ nàm-Pâ-sî.

## Chhâm-siòng

* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com
* Commons: Curitiba.
Mióng-khiù

**Mióng-khiù** he yit-hong kak-tén khiù-mióng, yung khiù-phok kit-tá siong tsṳ-khung sîm-khiù ke yun-thung. Mióng-khiù hí-tshû lòi-ngièn tshai-yî Yîn-koet, tsui-tshû liù-hàng tì Yîn-ngî koet-kâ ke song-liù sa-fi. Mióng-khiù fûn-tso tân-tá lâu sûng-tá. Tsok-khiù hí-tshû lòi-ngièn tshai-yî mióng-khiù。
Mióng-khiù hien-tshai he yit-hong O-lìm-phit-khiet Yun-thung-fi pí-soi hong-muk, sṳt-ha̍p sa-fi kok kiê-tshèn lâu ngièn-lìn thon ngìn-khiùn. Mióng-khiù ke pí-soi kûi-tset tshṳ-tshiùng 1920 ngièn-heu tshiu-son mò-tsai kiên-kói. Mióng-khiù pí-soi kekôn-tsung su-muk ya-he sṳ̍p-fûn tô-tô.
Thai-khi̍t-khièn

**Thai-khi̍t-khièn** he yit-tsúng Chûng-koet vú-su̍t, pûn-ngìn kûi-ngi̍p Nui-kâ-khièn, miàng-sṳ tshut-hien tshai-yî 1852-ngièn.
Kám-lám-su

**Kám-lám-su** ke kó-sṳ̍t khó-yî sâng-sṳ̍t. Sṳn-kîn ku-sṳ chûng tsên yung kám-lám-su kî-é tsok-vì thai-thi fu̍k-sû ke phêu-thì, heu-lòi sî-fông koet-kâ pá kám-lám-su yung-tsok fò-phìn siong-tsṳ̂n.

*Kám-lám-yù
Se-moi-ngìn

**Se-moi-ngìn** (細妹人), ya cho-tet ham-cho **moi-é-ngìn** (妹仔人) fe̍t-chá **ńg-ngìn**, he tsṳ́-tsṳ́ tshṳ-sin ke Ngìn-lui, lâu Nàm-ngìn, ya tshiu-he hiùng-sin ngìn-lui sṳ̀n-vì tui-pí. Ńg-ngìn liá-ke tshṳ̀-ki he thùng-sṳ̀ thoi-péu Sâng-vu̍t-ho̍k song ke sin-phe̍t va̍k-thin lâu Vùn-fa song ke sin-phe̍t kok-set. "Ńg-ngìn" thûng-sòng he tsôn-mùn tsṳ́ sṳ̀n-ngièn ke ńg-sin.
Thèu-nó

**Thèu-nó** he sṳ̀n-kîn-ngièn ke sṳ̀n-kîn se-pâu só tsû-sṳ̀n ke ne-thúng ne-thúng khúng-tsṳ tsûng-sîm. Thèu-nó khúng-tsṳ lâu hia̍p-thiàu hàng-thung, thí-nui vún-thai; sṳ̂n-thí kûng-nèn, li-é yû: sîm-thiau hiet-ap thí-vûn tén-tén yî-khi̍p tsîn-sṳ̀n fa̍t-thung (ngin-tî, tshìn-kám lâu ho̍k-si̍p).
Hiông-pak-su

**Hiông-pak-su** 香柏樹 lâu Tsham-su tsui tsiap-khiun, ngièn-pún sán-sên tshai-yî Hí-mâ-lâ-ngâ Sân-ma̍k hói-pha̍t yit-tshiên ńg-pak tsṳ sâm-tshiên lióng-pak kûng-tshak ke thi-tai lâu Thi-chûng-hói yèn-ngan yit-tshiên tsṳ lióng-tshiên lióng-pak kûng-tshak ke thi-tai.
Kám-lám-yù

**Kám-lám-yù** he Tshṳ̍t-vu̍t-yù ke yit-tsúng, yù kám-lám tsa-tshut. Kám-lám-yù he yit-tsúng sòng-yû sṳ́-yung ke sṳ̍t-yù, ya-he khó-yî yung-lòi tsṳ-tsho Fa-tsông-phín, Yo̍k-vu̍t yî-khi̍p Yù-tên tén-tén.
Thi-chûng-hói tsû-vì ke koet-kâ siông-tông tshung-sṳ kám-lám-yù sán-ngia̍p.
Thi-chûng-hói

**Thi-chûng-hói** phî pet-mien ke êu-tsû thai-liu̍k, nàm-mien ke fî-tsû liu̍k-thi lâu tûng-piên ke â-tsû thai-liu̍k vì-tén. tûng-sî tshòng-yok 4000 tshiên-mí, nàm-pet chui khôn-tshu thai-yok yû 1800 tshiên-mí, mien-tsit 251.6 van phiàng-fông tshiên-mí, he sṳ-kie chui-thai ke Liu̍k-kiên-hói. Thi-chûng-hói ke yèn-ngan ha-kui ngie̍t-ngie̍t kôn-tsâu, tûng-kui vûn-nôn sṳp-yun, pûn-ngìn tshṳ̂n-tso Thi-chûng-hói sin thiên-hi.
Sàm-phù-lò

**Sàm-phù-lò** me ôn-to **Khìm-sì** (蠄蜍) lâu **Kiê-khiù-phò**(雞求婆), he thai-phu-fun yû thu̍k ke thung-vu̍t. Chhù-thet Àu-thai-li-â lâu Mâ-tha̍t-kâ-sṳ̂-kâ-tó ke-têu hói-tó yî-ngoi, Sàm-phù-lò me fûn-phu chhai sṳ-kie tông-tô thi-fông. Sûi-yèn thai-phu-fun Sàm-phù-lò ke sên-fa̍t chhai liu̍k-thi song-poi ko-ngit-é, m̀-ko me yû yit-têu sên-fa̍t chhai súi tî-poi lâu su song-poi ke Sàm-phù-lò.
Harvard Thai-ho̍k

**Harvard Thai-ho̍k** he Mî-koet chui kú-ló ya-he chui yû-miàng ke kô-kip ho̍k-fú tsṳ̂-yit, he yit-kiên yung phì-yông ngiên-kiu sâng lâu tsin-hàng Khô-ho̍k Ngiên-kiu vi-tsú ke Thai-ho̍k. Liá-kiên sṳ̂-li̍p thai-ho̍k lâu yúng-yû "Sṳ-kie lî-kûng thai-ho̍k tsṳ̂-chui" tshṳ̂n-fû ke Massachusetts Lî-kûng Ho̍k-yen khiung-thùng. Harvard Thai-ho̍k tshai-yî 1636-ngièn tshóng-li̍p, tông-sṳ̀ he Massachusetts tshṳ̍t-mìn-thi phì-yông mu̍k-sṳ̂ kien-li̍p ke ho̍k-káu.
Yâ-lò-pô-ôn yit-sṳ

**Yâ-lò-pô-ôn yit-sṳ** (Hî-pak-lói-vùn:ירבעם בן נבט, ？－ tsú-tshièn 910-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-ngi ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Nì-pat (Lie̍t-vòng-ki-song 11:26).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yâ-lò-pô-ôn yit-sṳ tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 931-ngièn to tsú-tshièn 909-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 922-ngièn to tsú-tshièn 911-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 11-14 tsông

## Tshâm-kháu
Nâ-tap-vòng

**Nâ-tap-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:נדב בן ירבעם‎, ？－ tsú-tshièn 980-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sâm ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yâ-lò-pô-ôn yit-sṳ (Lie̍t-vòng-ki-song 14:20).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Nâ-tap-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 909-ngièn to tsú-tshièn 908-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 901-ngièn to tsú-tshièn 900-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 15-tsông:25-31 tsiet 

## Tshâm-kháu
Pâ-sâ-vòng

**Pâ-sâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:בעשא‎, ？－ tsú-tshièn 885-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-si ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Â-hî-ngâ (Lie̍t-vòng-ki-song 15:33).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Pâ-sâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 908-ngièn to tsú-tshièn 885-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 900-ngièn to tsú-tshièn 877-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 15-tsông:33-tsiet tsṳ 16-tsông:7-tsiet

## Tshâm-kháu
Yî-lâ-vòng

**Yî-lâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אלה, ？－ tsú-tshièn 885-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-ńg ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Pâ-sâ (Lie̍t-vòng-ki-song 16:8).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yî-lâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 885-ngièn to tsú-tshièn 884-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 877-ngièn to tsú-tshièn 876-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 16-tsông:8-tsiet tsṳ 16-tsông:14-tsiet

## Tshâm-kháu
Mâ Yîn-kiú

**Mâ Yîn-kiú** () he Thòi-vân thi sṳ̍p-ngi ngim tsúng-thúng, tshut-sên tshai-yî Hiông-kóng Kiú-liùng ke Kóng-fà yî-yen, he Chûng-koet Koet-mìn-tóng tóng-nui tsan-heu sṳ-thoi ke thoi-péu ngìn-vu̍t. Mâ Yîn-kiú tì Mî-koet Harvard Thai-ho̍k pit-ngia̍p heu, tshiu fán-fì Thòi-vân. Mâ Yîn-kiú tâm-ngim-ko ke tsú-yeu tsṳt-vu kie-yû fap-vu-phu phu-tsóng, Thòi-pet-sṳ Sṳ-tsóng yî-khi̍p Chûng-koet Koet-mìn-tóng tsú-ngim tén-tén. Mâ Yîn-kiú tshai-yî 2008-ngièn Chûng-fà mìn-koet tsúng-thúng sién-kí chûng, yung Chûng-koet Koet-mìn-tóng tsúng-thúng heu-sién-ngìn sṳ̂n-fun tshâm-sién liá-tshṳ Chûng-fà Mìn-koet tsúng-thúng sién-kí.

## Tsó-ngièn sên-fa̍t
## Tsó-khì tsṳn-tshṳ sâng-fun
## 2008-ngièn tsúng-thúng sién-kí
## Tsúng-thúng sṳ̀-khì
## Tsṳn-tshṳ tsú-tsông
## Tsú-yeu tsok-phín
## Tshâm-kháu vùn-hien

 

分類:Chûng-koet Koet-mìn-tóng
分類:Thòi-pet-sṳ Sṳ-chóng
Y
Kiú-liùng

**Kiú-liùng** (九龍) he Hiông-kóng ke sâm-thai thi-khî tsṳ̂-yit, he tshù-liáu Hiông-kóng-tó yî-ngoi sṳ-khî ke tsú-yeu tsû-sṳ̀n phu-fun. Kiú-liùng pan-tó tûng-nàm-sî sâm-mien phî Vì-tô-li-â Kóng pâu-vì.
## Li̍t-sṳ́

Tshiùng 1860-ngièn Kiú-liùng pan-tó kot-ngiong pûn Yîn-kuet, khó-yî tshâm-kháu Hiông-kóng Yîn-tshṳ tshû-khì.

## Ngìn-khiéu

|Kîn-kí 2001-ngièn Hiông-kóng ngìn-khiéu phú-tshà, Kiú-liùng ke ngìn-khiéu tsúng-su yû 2023979, tsam-hi tshiòn-kóng ngìn-khiéu 30.2%.
Sîm-li-vòng

**Sîm-li-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:זמרי‎, ？－ tsú-tshièn 884-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-liuk ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn mò-ngìn tî-tó. 

## Tên-ngièn tsó-khì
Sîm-li-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 884-ngièn to tsú-tshièn 884-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 876-ngièn to tsú-tshièn 876-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-song" thi 16-tsông:15-20 tsiet.

## Tshâm-kháu
Am-li-vòng

**Am-li-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:עָמְרִי‎, ？－ tsú-tshièn 873-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-tshit ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn mò-ngìn tî-tó.

## Tên-ngièn tsó-khì
Am-li-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 884-ngièn to tsú-tshièn 873-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 876-ngièn to tsú-tshièn 869-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 16-tsông:21-28 tsiet.

## Tshâm-kháu
Â-ha̍p-chhia-vòng (Yî-set-lie̍t)

**Â-ha̍p-chhia-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אַחְאָב‎, ？－ tsú-tshièn 851-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-kiú ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Â-ha̍p-vòng (Lie̍t-vòng-ki-song 22:51).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-ha̍p-chhia-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 852-ngièn to tsú-tshièn 851-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 850-ngièn to tsú-tshièn 849-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 22-tsông:51-tsiet tsṳ "Lie̍t-vòng-ki-ha" 1-tsông:18-tsiet

## Tshâm-kháu
Â-ha̍p-vòng

**Â-ha̍p-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אַחְאָב‎, ？－ tsú-tshièn 852-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-pat ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Am-li-vòng‎ (Lie̍t-vòng-ki-song 16:29).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-ha̍p-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 873-ngièn to tsú-tshièn 852-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 869-ngièn to tsú-tshièn 850-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 15-tsông:29-tsiet tsṳ 22-tsông:40-tsiet
*"lie̍t-vòng-ki-ha" thi yit-tsông:yit-tsiet 

## Tshâm-kháu
Yok-làn-vòng (Yî-set-lie̍t)

**Yok-làn-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יורם, ？－ tsú-tshièn 842-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Â-ha̍p-chhia-vòng (Lie̍t-vòng-ki-ha 1:17).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-làn-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 851-ngièn to tsú-tshièn 842-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 851-ngièn to tsú-tshièn 842-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 1-tsông:17-tsiet tsṳ 9-tsông:29-tsiet

## Tshâm-kháu
Pô-tô Lì-kok Thu̍k-li̍p-tóng

**Pô-tô Lì-kok Thu̍k-li̍p-tóng**（ **Puerto Rican Independence Party** / Sî-pân-ngà-ngî：Partido Independentista Puertorriqueño，Yîn-ngî：Puerto Rican Independence Party，suk-siá: PIP） he Pô-tô lì-kok ke yit-ke tsṳn-tóng, tsṳ̂-tshṳ̀ Pô-tô lì-kok tshiùng Mî-koet thu̍k-li̍p. Lî-ngiam lâu PIP siông-thùng ke ngìn sòng-sòng pûn-ngìn tshṳ̂n-tso independentistas fe̍t-tsá pipiolos. Pô-tô lì-kok Thu̍k-li̍p-tóng tshai-yî 1946-ngièn 10-ngie̍t 20-ngit, yî Gilberto Concepción de Gracia ke liâng-thô ha sṳ̀n-li̍p tì 1946-ngièn 10-ngie̍t 20-ngit. Pô-tô lì-kok Thu̍k-li̍p-tóng su-tó Sa-fi-tóng kuet-tsi yî-khi̍p mêu-mêu Lâ-tên Mî-chû tsṳn-tóng ke tsṳ̂-tshṳ̀.
Ye̍t-nàm

**Ye̍t-nàm** (越南) he Â-chû yit-ke koet-kâ. 

## Hàng-chṳn kón-khî

分類:Tûng-nàm-Â koet-kâ
Yok-ha̍p-sṳ̂-vòng

**Yok-ha̍p-sṳ̂-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהואחז, ？－ tsú-tshièn 804-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-ngi ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yâ-fu-vòng (Lie̍t-vòng-ki-ha 13:1).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-ha̍p-sṳ̂-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 819-ngièn to tsú-tshièn 804-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 815-ngièn to tsú-tshièn 801-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 13-tsông:1-tsiet tsṳ 13-tsông:9-tsiet

## Tshâm-kháu
Yâ-fu-vòng

**Yâ-fu-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יְהוּא‎, ？－ tsú-tshièn 815-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-yit ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yok-sâ-fap (Lie̍t-vòng-ki-ha 9:2).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yâ-fu-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 841-ngièn to tsú-tshièn 814-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 842-ngièn to tsú-tshièn 815-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 9-tsông:1-tsiet tsṳ 13-tsông:1-tsiet

## Tshâm-kháu
Yok-â-sṳ̂-vòng (Yî-set-lie̍t)

**Yok-â-sṳ̂-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהואש המלך‎, ？－ tsú-tshièn 790-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-sâm ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yok-ha̍p-sṳ̂-vòng (Lie̍t-vòng-ki-ha 13:10).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-â-sṳ̂-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 804-ngièn to tsú-tshièn 790-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 801-ngièn to tsú-tshièn 786-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 13-tsông:10-tsiet tsṳ 13-tsông:25-tsiet

## Tshâm-kháu
Sâ-liùng-vòng

**Sâ-liùng-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:שלום בן יבש‎, ？－ tsú-tshièn 749-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-ńg ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Ngâ-pí (Lie̍t-vòng-ki-ha 15:13). 

## Tên-ngièn tsó-khì
Sâ-liùng-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 749-ngièn to tsú-tshièn 749-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 742-ngièn to tsú-tshièn 742-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:13-16 tsiet.

## Tshâm-kháu
Mí-nâ-hien-vòng

**Mí-nâ-hien-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:מְנַחֵם‎, ？－ tsú-tshièn 738-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-liuk ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Kâ-tí (Lie̍t-vòng-ki-ha 15:17).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Mí-nâ-hien-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 749-ngièn to tsú-tshièn 738-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 745-ngièn to tsú-tshièn 742-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:17-22 tsiet.

## Tshâm-kháu
Pí-kâ-hot-vòng

**Pí-kâ-hot-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:פקחיה, ？－ tsú-tshièn 736-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-tshit ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Mí-nâ-hien-vòng (Lie̍t-vòng-ki-ha 15:23).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Pí-kâ-hot-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 738-ngièn to tsú-tshièn 736-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 738-ngièn to tsú-tshièn 737-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:23-26 tsiet.

## Tshâm-kháu
Pí-kâ-vòng

**Pí-kâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:פקח, ？－ tsú-tshièn 732-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-pat ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Li-mâ-li (Lie̍t-vòng-ki-ha 15:27). 

## Tên-ngièn tsó-khì
Pí-kâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 736-ngièn to tsú-tshièn 732-ngièn. 
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 737-ngièn to tsú-tshièn 732-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:27-31 tsiet.

## Tshâm-kháu
Hò-se-â-vòng

**Hò-se-â-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:הושע, ？－ tsú-tshièn 722-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke tsui-heu yit-ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yî-lâ (Lie̍t-vòng-ki-ha 17:1).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Hò-se-â-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 732-ngièn to tsú-tshièn 722-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 732-ngièn to tsú-tshièn 722-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 17-tsông:1-6 tsiet.

## Tshâm-kháu
Lò-pô-ôn-vòng

**Lò-pô-ôn-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:רחבעם‎, ？－ tsú-tshièn 910-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke sú-ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Só-lò-mùn-vòng. 

## Tên-ngièn tsó-khì
Lò-pô-ôn-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 931-ngièn to tsú-tshièn 913-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 922-ngièn to tsú-tshièn 915-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-song" thi 11-12 tsông;
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 10-12 tsông. 
## Tshâm-kháu
Yâ-lò-pô-ôn ngi-sṳ

**Yâ-lò-pô-ôn ngi-sṳ** (Hî-pak-lói-vùn:ירבעם השני‎, ？－ tsú-tshièn 750-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-si ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yok-â-sṳ̂-vòng (Lie̍t-vòng-ki-ha 14:23).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Yâ-lò-pô-ôn ngi-sṳ tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 790-ngièn to tsú-tshièn 750-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 786-ngièn to tsú-tshièn 746-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 14-tsông:23-tsiet tsṳ 14-tsông:29-tsiet

## Tshâm-kháu
Sat-kâ-li-ngâ-vòng

**Sat-kâ-li-ngâ-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:זכריה, ？－ tsú-tshièn 746-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yî-set-lie̍t Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-ńg ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he Yâ-lò-pô-ôn ngi-sṳ (Lie̍t-vòng-ki-ha 15:8).  

## Tên-ngièn tsó-khì
Sat-kâ-li-ngâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 746-ngièn to tsú-tshièn 746-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 746-ngièn to tsú-tshièn 746-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:8-12 tsiet.

## Tshâm-kháu
Â-pí-ngâ-vòng

**Â-pí-ngâ-vòng** (;‎ ; , ) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-ngi ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Lò-pô-ôn-vòng (Lie̍t-vòng-ki-song 14:31). 

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-pí-ngâ-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 913-ngièn to tsú-tshièn 911-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 915-ngièn to tsú-tshièn 913-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-song" thi 17-tsông:1-6 tsiet; 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 13-tsông. 

## Tshâm-kháu
Â-sat-vòng

**Â-sat-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אָסָא‎, ？－ tsú-tshièn 870-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sâm ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-pí-ngâ-vòng (Lie̍t-vòng-ki-song 15:8). 

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-sat-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 911-ngièn to tsú-tshièn 870-ngièn. 
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 913-ngièn to tsú-tshièn 873-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-song" thi 15-tsông:9-23 tsiet; 
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 14-16 tsông. 

## Tshâm-kháu
Â-ha̍p-chhia-vòng (Yù-thai)

**Â-ha̍p-chhia-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אחזיהו, ？－ tsú-tshièn 841-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-liuk ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-làn-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-ha̍p-chhia-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 841-ngièn to tsú-tshièn 841-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 842-ngièn to tsú-tshièn 842-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 8-tsông:25-tsiet tsṳ 9-tsông:29-tsiet; 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 22-tsông:1-9 tsiet. 

## Tshâm-kháu
Yok-â-sṳ̂-vòng (Yù-thai)

**Yok-â-sṳ̂-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יהואש המלך, ？－ tsú-tshièn 796-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-pat ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-ha̍p-tshia-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-â-sṳ̂-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 835-ngièn to tsú-tshièn 796-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 837-ngièn to tsú-tshièn 800-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 11-12 tsông;   
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 23-tsông:1-tsiet tsṳ 24-tsông:27-tsiet.  

## Tshâm-kháu
Â-mâ-chhia-vòng

**Â-mâ-chhia-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:אמציה, ？－ tsú-tshièn 781-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-kiú ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Yok-â-sṳ̂-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-mâ-chhia-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 796-ngièn to tsú-tshièn 781-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 800-ngièn to tsú-tshièn 783-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 14-tsông:1-21 tsiet;   
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 25-tsông.  

## Tshâm-kháu
Â-sat-li-ngâ

**Â-sat-li-ngâ** fe̍t-tsá **Vû-sî-ngâ-vòng**(Hî-pak-lói-vùn:עֻזִּיָּהוּ‎‎, ？－ tsú-tshièn 740-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Â-mâ-chhia-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Â-sat-li-ngâ tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

# Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 781-ngièn to tsú-tshièn 740-ngièn. 
# Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 783-ngièn to tsú-tshièn 742-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
* "Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:1-7 tsiet; 
* "Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 26-tsông. 

## Tshâm-kháu
Yok-thán-vòng

**Yok-thán-vòng** (Hî-pak-lói-vùn:יותם‎‎, ？－ tsú-tshièn 736-ngièn) he kú-thoi Chûng-tûng koet-kâ Pet Yù-thai Vòng-koet ke thi-sṳ̍p-yit ngim kiûn-tsú. Têu ke fu-tshîn he yî tsṳ-fi tshṳ̂n-tsho̍k ke Vû-sî-ngâ-vòng.

## Tên-ngièn tsó-khì
Yok-thán-vòng tshai-vi ke ngièn-khì, muk-tshièn li̍t-sṳ́ song yû lióng-tsúng kóng-fap:

#Vî-lièn Â-pu-lòi-thi̍t ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 740-ngièn to tsú-tshièn 736-ngièn.   
#Thiele ngin-vì he tshiùng tsú-tshièn 742-ngièn to tsú-tshièn 735-ngièn.

## Sṳn-kîn siông-kûan tsông-tsiet
*"Lie̍t-vòng-ki-ha" thi 15-tsông:32-38 tsiet;   
*"Li̍t-thoi-tsṳ-ha" thi 27-tsông.  

## Tshâm-kháu