open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thèu-Ya̍p

&lsaquo;
&rsaquo;






    
        

        
        

        
    

&lsaquo;
&rsaquo;






    
        

        
        

        
    

&lsaquo;
&rsaquo;
Nàm-khi̍t-chû

**Nàm-khi̍t-chû** he yit-khoai kî-pún sông vi-yî Nàm-khi̍t khiên yî-nàm ke chû. Nàm-khi̍t-chû thú-thi kí-fû tû chhai nàm-khi̍t khiên-nui, si-chû he Thai-phìn-yòng, Yin-thu-yòng lâu Thai-sî-yòng; he sṳ-kie sông Thi-lî chui-kô ke yit-ke chû.

Hi-heu yi-sòng hòn-lâng, chûng-ngièn fu̍k-koi pên-siet, vi hòn-tai pên-ngièn hi-heu, ho-chhṳ̂n sṳ-kie fûng-khu, hòn-khi̍t, kôn-khi̍t. Chhiòn chû-ngièn phìn-kiûn hi-vûn he làng-hâ 25℃, nui-liu̍k kô-ngièn phìn-kiûn he làng-hâ 56℃ chó-yu.
Â-chû

**Â-chû** (亞洲) he chhiòn sṳ-kie chhin thai ke thai-liu̍k. Yû ngìn lâu Â-chû thùng Êu-chû ôn-tó Êu-â-chû, yîn-vi kià-têu he khiung yit thi-khoai.

## Chú-yeu thi-lî fûn-khî

Hien-chhai, Thi-lî song ke Â-chû yù yî-ha si-sṳ̍p-chhit ke koet-kâ chû-sṳ̀n, on-cheu thi-lî vi-chṳ lâu thi-hìn hí-khó fûn-chhut Sî-Â, Chûng-â, Tûng-pet-â, Tûng-nàm-â khi̍p Nàm-â ńg-ke thi-khî.

### Koet-kâ
*
* -- phu-fun chhai Fî-chû
*
* -- phu-fun chhai Êu-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* -- phu-fun chhai Êu-chû
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Êu-chû
* -- phu-fun chhai Êu-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* -- phu-fun sṳ̀n-ngin
*
*
* -- phu-fun sṳ̀n-ngin
*
*
* -- phu-fun chhai Thai-yòng-chû
*
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Êu-chû
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* -- phu-fun sṳ̀n-ngin
*
* -- phu-fun chhai Thai-yòng-chû
*
*
*
* -- phu-fun chhai Êu-chû
*
*
*

### Fu-su̍k-thi
*
*
*
*
*
Êu-chû

**Êu-chû** (歐洲) he sṳ-kie chhit thai chû chṳ̂-yit, Êu-chû sî-lìm Thai-sî-yòng, pet-piên chiap Pet-khi̍t-hói. Tûng-phu yû Ural Sân-ma̍k lâu Ural-hò, tûng-nàm phu he Lî-hói khi̍p Vû-hói. Êu-chû he sṳ-kie sông thi-ngi séu ke thai-liu̍k.

## Thi-khî

Hien-chhai, Thi-lî song ke Êu-chû yù yî-ha si-sṳ̍p-ńg-ke koet-kâ chû-sṳ̀n, on-cheu thi-lî vi-chṳ lâu thi-hìn hí-khó fûn-chhut Sî-Êu, Pet-Êu, Chûng-Êu, Tûng-Êu khi̍p Nàm-Êu ńg-ke thi-khî.

### Koet-kâ
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû 
*
* -- phu-fun chhai Â-chû 
* -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* 
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû
* -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû 
*
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû 
* -- phu-fun sṳ̀n-ngin
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû 
*
*
*
*
*
* -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
*
*
* -- phu-fun sṳ̀n-ngin
* -- phu-fun chhai Â-chû 
*
*
*

### Fu-su̍k-thi
*  (Fûn-làn)
*  (Yîn-koet)
*  (Yîn-koet)
*  (Nò-vî)
*  (Yîn-koet)
*  (Yîn-koet)
*  (Tân-ma̍k)
Pet Mî-chû

**Pet Mî-chû** (北美洲) he chhai-yî sî-pan-khiù ke pet-phu. Tûng-lìm Thai-sî-yòng, sî-lìm Thai-phìn-yòng, pet-piên Pet-pên-yòng, nàm yî Panama Yun-hò vi kie lâu Nàm Mî-chû siong-fun. Pet Mî-chû hàn-yû pâu-koat Caribe-hói chûng chung-tô lie̍t-tó. Pet Mî-chû mien-chit lióng-chhiên si-pak-van phiàng-fông kûng-lî, he sṳ-kie thi-sâm thai chû. Ngìn-khiéu si-van ńg-chhiên-van.
## Thi-khî
### Koet-kâ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Fu-su̍k-thi
*  (Yîn-koet)
*  (Hò-làn)
*  (Yîn-koet)
*  (Hò-làn)
*  (Yîn-koet)
* Clipperton Tó (Fap-koet)
*  (Hò-làn)
*  (Tân-ma̍k)
* Guadeloupe (Fap-koet)
* Martinique (Fap-koet)
*  (Yîn-koet)
*  (Mî-koet)
*  (Mî-koet)
*  (Hò-làn)
* Saint-Barthélemy (Fap-koet)
*  (Fap-koet)
*  (Fap-koet)
*  (Hò-làn)
*  (Hò-làn)
*  (Yîn-koet)
*  (Mî-koet)
*  (Yîn-koet)
Pak-khô-chhiòn-sû

**Pak-khô-chhiòn-sû** he tui Ngìn-lui ko-hi chit-lui ke chhiòn-phu chṳ-sṳt fe̍t-chá mêu-yit lui chṳ-sṳt ke sû-mien chak-yeu.

Pak-khô-chhiòn-sû thûng-sòng he chṳ́ yit thai-tho sû. liá-ke chhṳ̀-ki chhai sî-fông chui chó chhut-chhṳ Hî-lia̍p-vùn εγκύκλιος.

分類:Sû
Fî-chû

**Fî-chû** (非洲, ) he Thi-khiù thi-ngi thai ke liu̍k-thi (Â-chû hàn kha thai), chhai Êu-chû ke nàm-phu.

## Chú-yeu thi-lî fûn-khî

Hien-chhai, Thi-lî song ke Fî-chû yù yî-ha ńg-sṳ̍p-sâm ke koet-kâ chû-sṳ̀n, on-cheu thi-lî vi-chṳ lâu thi-hìn hí-khó fûn-chhut Pet-fî, Sî-fî, Chûng-fî, Tûng-fî, khi̍p Nàm-fî.

### Koet-kâ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  -- phu-fun sṳ̀n-ngin
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  -- phu-fun sṳ̀n-ngin
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Fu-su̍k-thi
*  (Sî-pân-ngà)
*  (Sî-pân-ngà)
*  (Sî-pân-ngà)
*  (Phù-thò-ngà)
*  (Yîn-koet)
*  (Fap-koet)
*  (Fap-koet)
*  (Yîn-koet)
Thi-khiù

**Thi-khiù** (fù-ho: ) he Thai-yòng-hi chûng-hàng sên chṳ̂-yit, on lì Thai-yòng-hi yù khiûn khi̍p yén ke chhṳ-si phài-lie̍t vi thi-sâm, kí he Thai-yòng ne-lui thi-hàng sên chûng chui-thai ke, ya-he hien-thoi Khô-ho̍k muk-chhièn khok-chṳn vì-yit chhùn-chhai sâng-miang ke hàng-sên, Thi-khiù ke ngièn-lìn kû-kie thai-yok yû si-sṳ̍p-ńg yi chhit-chhiên-van ngièn, chhai hàng-sên hìn-sàng heu put-kiú, khó-nèn chên chô-su séu-hìn thiên-thí chhong-kit yì sán-sên yit-ke thiên-yèn ví-sên － Ngie̍t-khiû.
Nàm Mî-chû

**Nàm Mî-chû** (南美洲) vi-chhu nàm-pan-khiù, sî-lìm nàm Thai-phìn-yòng, tûng-mien chet-he Thai-sî-yòng, pet-mien he Caribe-hói. Nàm Mî-chû he mî-chû thai-liu̍k nàm-mien ke yit-phu-fun, sî-mien yû hói-pha̍t su-chhiên-mí ke Andes sân-ma̍k, tûng-hiong chú-yeu he phìn-ngièn, pâu-hàm Amazon-hò sêm-lìm.

Nàm Mî-chû mien-chit tha̍t 17,840,000 phiàng-fông kûng-lî, cham Thi-khiù péu-mien ke 3.5%. Chhṳ̍t-to 2005-ngièn, Nàm Mî-chû ngìn-khiéu yí-kîn yû 371,000,000, sṳ-kie phài-miàng thi-ńg.

## Thi-khî
Yî-ha lie̍t-chhut Nàm Mî-chû só-yû koet-kâ lâu thi-khî.
### Koet-kâ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Fu-su̍k-thi
*  (Fap-koet)
*  (Yîn-koet kón-lî; Argentina chú-chông)
*  (Yîn-koet kón-lî; Argentina chú-chông)
Pet-kîn

**Pet-kîn** he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet ke sú-tû, Chûng-koet si-ke chhṳ̍t-hot-sṳ chṳ̂-yit. Pet-kîn he yit-chho yû-tén sâm-chhiên tô ngièn ke kien-sàng-sṳ́、pat-pak ńg-sṳ̍p tô ngièn ke kien-tû-sṳ́ ke Li̍t-sṳ́ vùn-fa miàng-sàng. Pet-kîn kîn-chi fat-tha̍t, he chhiòn-koet ke chṳn-chhṳ、vùn-fa chûng-sîm, ya-he chhiòn-koet chui-thai ke liu̍k-khûng kâu-thûng.  Pet-kîn yû chung-tô ke miàng-sṳn kú-chiak lâu ngìn-vùn kín-kôn. Pet-kîn kîn-chi chen-chóng fu-khiò, 2006-ngièn ngìn-kiûn GDP tha̍t 6210 mî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Liâng-thú kiu-fun
## Kîn-chi
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn kón-khî
## Ngìn-khiéu
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Thí-yuk
## Chhâm-siòng
## Chûng-kau
## Kiûn-sṳ
Sông-hói

**Sông-hói** he Chûng-koet Chhṳ̍t-hot-sṳ chṳ̂-yit. Chho-lo̍k chhai-yî chûng-koet tûng-phu Chhòng-kông chhùng-chit Sâm-kok-chû, hiong-tûng he Chûng-koet-hói, chhai Chhṳ̍t-hot ngi̍p hói-héu nàm-ngan. Muk-chhièn Chûng-koet thai-liu̍k fat-chán chui-khoai lâu kîn-chi chui fat-tha̍t ke sàng-sṳ chṳ̂-yit, kí phî ngin-vì he Chûng-koet ke sông-ngia̍p lâu Kîm-yùng chûng-sîm; yung ngìn-khiéu-su lâu ngìn-khiéu me̍t-thu ke pí-káu lòi-khon, Sông-hói vi Chûng-koet chui-thai ke sàng-sṳ. 2006-ngièn chui sîn su-kí, Sông-hói on-sòng he̍t ngìn-khiéu kie-son ke phìn-kiûn GDP yí-kîn tha̍t-to chhit-chhiên ńg-pak mî-ngièn. Sông-hói-kóng he sṳ-kie chui-thai ke kóng-héu.


Shanghai-Bund-04-Pudong-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-14-nachts-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-74-Drachenflieger-2012-gje.jpg
Shanghai-moderne Architektur-04-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-28-2012-gje.jpg
Shanghai-60-Dampfkueche-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-20-Fleisch-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-28-2012-gje.jpg


## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Kîn-chi
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn kón-khî

## Ngìn-khiéu
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Thí-yuk
## Chhâm-siòng
Chûng-koet (thi-khî)

**Chûng-koet** he chṳ́ vi-yî Â-chû tûng-phu thi-khî nui ke yit-ke thai hìn Li̍t-sṳ́ vùn-fa khiên, ya-he chhai sṳ-kie sông chui chó sán-sên vùn-mìn ke thi-khî chṳ̂-yit.
Chûng-koet he yit-ke tô mìn-chhu̍k koet-kâ. Chûng-koet muk-chhièn yû Hon-chhu̍k、Chhòng-chhu̍k、Màn-chhu̍k、Mùng-kú-chhu̍k、Vì-ngâ-ngì-chhu̍k、Chong-chhu̍k tén ńg-sṳ̍p-liuk  ke mìn-chhu̍k. Hon-chhu̍k he Chûng-koet ngìn-khiéu chui tô. Hon-chhu̍k fûn-phu chhai chhiòn -koet kok-thi. Kîn-kí thi-sâm chhṳ ngìn-khiéu thiàu-chhà, chûng-koet chúng ngìn-khiéu vi 13-yi.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Liâng-thú kiu-fun
## Kîn-chi

## Hàng-chṳn kón-khî
## Ngìn-khiéu
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Thí-yuk
## Chhâm-siòng
## Chûng-kau
## Kiûn-sṳ
Sîn-kâ-pô

**Sîn-kâ-pô** (新加坡) he Â-chû ke tû-sṳ koet-kâ, thèu-pái he Mâ-lòi-sî-â ke yit phu-fûn, heu-lòi thu̍k-li̍p, kîn-chi  fat-thien yî-heu, liá-hâ he Â-chû ke yit ke Kîn-chi thai-koet.

分類:Tûng-nàm-Â koet-kâ
Mâ-lòi-sî-â

**Mâ-lòi-sî-â** (馬來西亞) he Tûng-nàm-â koet-kâ chṳ̂-yit. Mâ-lòi-sî-â he yù sṳ̍p-sâm ke chû chû-sṳ̀n ke lièn-pâng, lióng phu-fun chû-sṳ̀n:　vi-yî Mâ-lòi pan-tó ke sî Mâ-lòi-sî-â, pet piên-kie chiap Thai-koet, yî thi-ngi thûng-tho lièn-chiap Sîn-kâ-phô; tûng Mâ-lòi-sî-â he chhai Borneo tó ke pet-phu, nàm-phu chiap Yin-nì ke Kalimantan, Mâ-lòi-sî-â he Tûng-nàm-â tung-hia̍p ke chhong-sṳ́-koet chṳ̂-yit.

## Hàng-chṳn kón-khî
Thai-phìn-yòng

**Thai-phîn-yòng** he sṳ-kie song chui-thai lâu chui-chhṳ̂m ke yòng, ngièn mien-chit yit-yi pat-chhiên yit-pak sâm-sṳ̍p-van phiàng-fông kûng-lî, chhai Nàm-khi̍t-yòng sṳ̀n-li̍p heu, mien-chit thiàu-chṳ́n vi yit-yi ńg-pak ńg-sṳ̍p-van phiàng-fông kûng-lî, chhṳ̂m-thu 4028 kûng-chhak, chhu Mâ-lî-â-na̍p-hói-kiêu chhṳ̂m-tha̍t 11,034 kûng-chhak. Chhiùng chhak-tho nàm-pet fun-vi Pet-thai-phîn-yòng lâu Nàm-thai-phîn-yòng. Kí chhiùng Mî-chû sî-ngan yit-chhṳ̍t yèn-chhûn to Â-chû lâu Àu-chû ke tûng-ngan. Kí thùng-sṳ̀ he hói-vân, hói-kiêu lâu fó-sân thi-chṳ́n fûn-phu chui-tô ke hói-yòng. 

Sṳ-kie song ke hói-yòng fun-vi ńg phu-fun, fûn-phe̍t he Thai-phîn-yòng, Thai-sî-yòng, Yin-thu-yòng, Nàm-khi̍t-yòng, Pet-pên-yòng. Hien-chhai Thai-phîn-yòng he chui-thai ke yòng. Put-ko Mî-chû thai-liu̍k lâu Â-chû thai-liu̍k mî-ngièn chang-chhai chhiam-chhiam-é suk-thu kho-khiun. Só-yî Thai-phîn-yòng chang-chhai pien-séu.
Kâ-nâ-thai

**Kâ-nâ-thai** (加拿大, Yîn-ngî: Canada) he Pet Mî-chû chui pet-phu ke yit-ke koet-kâ, sî-tí Thai-phìn-yòng, tûng chṳ Thai-sî-yòng, pet to Pet-pên-yòng, liâng-thú chú-chông chhṳ̍t-to Pet-khi̍t. Kâ-nâ-thai tûng-pet-fông lâu Tân-ma̍k liâng-thi Greenland siong mong, nàm-fông khi̍p sî-pet-fông lâu Mî-koet chiap, piên-kie chhòng-tha̍t 8892 Kûng-lî, he chhiòn sṳ-kie chui chhiòn mò sat-fòng kie. Kâ-nâ-thai yù 10-ke sén lâu 3-ke thi-khî chû-sṳ̀n, sú-tû vi Ottawa.
 
Mien-chit sông lòi kóng, Kâ-nâ-thai he sṳ-kie ke thi-ngi thai koet, ngìn-khiéu chúng-khiung chṳ́-yû 3200 van kî-mìn. Kâ-nâ-thai he yû hien-thoi kûng-ngia̍p khi̍p khô-kî súi-chún ke fat-tha̍t koet-kâ.

## Hàng-chṳn Khî-va̍k

*Sén 
**Alberta-sén
**British Columbia-sén
**Manitoba-sén
**New Brunswick-sén
**Newfoundland lâu Labrador-sén
**Nova Scotia-sén
**Ontario-sén
**Edward Vòng-chṳ́ Tó
**Québec-sén
**Saskatchewan-sén

*Thi-khî
**Sî-pet Thi-khî
**Nunavut
**Yukon
Fî-li̍t-pîn

**Fî-li̍t-pîn** chhai-yî Â-chû tûng-phu, yù Thai-phìn-yòng ke chhit-chhiên yit-pak ke khiùn-tó chû-sṳ̀n.

1521-ngièn, Fernão de Magalhães ke tham-hiám-chhui chên-kîn to-tha̍t liá-piên. 1565-ngièn heu yù Sî-pân-ngà thúng-chhṳ, Fî-li̍t-pîn liá-ke miàng-sṳ, chhiu-he chhṳ-chhiùng Sî-pân-ngà koet-vòng Felipe 2-sṳ yì-lòi. 1898-ngièn pau-chhut Mî-koet Sî-pân-ngà chan-chên, Sî-pân-ngà chan-phai chhiâm "Pâ-lì fò-yok", Fî-li̍t-pîn kói yù Mî-koet thúng-chhṳ. 1935-ngièn Fî-li̍t-pîn chho-kien khiung-thùng thí. Ngi-chan khì-kiên phî Ngit-pún cham-liâng. 1946-ngièn vàn-chhiòn thu̍k-li̍p.

分類:Tûng-nàm-Â koet-kâ
Mùng-kú

**Mùng-kú** (蒙古), chhiòn-miàng ôn-to **Mùng-kú-koet**, he chhai-vi Chûng-koet ke pet-piên, Ngò-lò-sṳ̂ lièn-pâng yî-nàm ke Â-chû nui-liu̍k koet-kâ. Sú-tû ku-thin yî Ulaanbaatar.
 
Mùng-kú Ti-koet he thèu-pái thúng-chhṳ ko Êu-Â thai-liu̍k ke tông khiòng-thai ke ti-koet.

Ngoi Mùng-kú chhai 20 Sṳ-ki thu̍k-li̍p chhut-hi. 1961-ngièn, Mùng-kú sṳ̀n-vì Lièn-ha̍p-koet sṳ̀n-yèn-koet. Sû-lièn kié-san yî-heu, Mùng-kú sṳt-tet chṳ̂-chhu. 1992-ngièn fong-hi Sa-fi chú-ngi, chhûi-hàng tô tóng-chṳ lâu chúng-thúng-chṳ mìn-chú. Sṳ̍t-hàng ngi-fi-chṳ. 

分類:Tûng-Â koet-kâ‎
Sî-pân-ngà

**Sî-pân-ngà**(西班牙, Sî-pân-ngà-ngî: *España*) he yit-ke su̍k-yî Êu-chû sî-nàm-phu ke koet-kâ, lâu Phù-thò-ngà thùng-chhu chhai Iberia Pan-tó, tûng-pet-phu lâu Fap-koet chiap-khiun. Kí ke liâng-thú hàn pâu-hàm Thi-chûng-hói chûng ke Balearic khiùn-tó, Thai-sî-yòng ke Canaria Khiùn-tó, yî-khi̍p chhai Fî-chû ke Ceuta lâu Melilla.

## Li̍t-sṳ́

Sî-pân-ngà yúng-yû yû-kiú ke Li̍t-sṳ́. Chhièn 9 Sṳ-ki chó-yu Phoenicia-ngìn, Hî-lia̍p-ngìn, Carthage-ngìn yî-khi̍p Celt-ngìn khôi-sṳ́ chin-ngi̍p Iberia Pan-tó. Sùi-heu to-liáu chhièn 218-ngièn, Lò-mâ-ngìn khôi-sṳ́ cham-liâng Iberia Pan-tó. Lò-mâ-ngìn ke ngi̍p-chhîm tui hien-thoi Sî-pân-ngà ke ngî-ngièn, Chûng-kau lâu fap-li̍t sán-sên liáu chhṳ̂m-yén ke yáng-hióng. Chhièn 4 sṳ-ki, German phu-lo̍k ngi̍p-chhîm. 5 sṳ-ki, Sî-pân-ngà phî Visigoth-ngìn chṳ̂n-fu̍k, sùi-heu chhai 711-ngièn, Yî-sṳ̂-làn ke pet-fî-ngìn ngi̍p-chhîm Sî-pân-ngà, Sî-pân-ngà-ngìn khôi-sṳ́ liáu tak-chhui ngi̍p-chhîm chá ke chan-chên. Liá-chhòng chan-chên chhṳ̀-siu̍k to 1492-ngièn. Chhai 1512-ngièn, Sî-pân-ngà vàn-sṳ̀n thúng-yit liáu.
Yîn-koet

**Yîn-koet** (英國) he yù Thai Britain-tó sông ke England, Scotland lâu Wales, yî-khi̍p Ireland Tó tûng-pet phu ke Pet Ireland khiung-thùng chû-sṳ̀n ke yit-ke Êu-chû tó-koet.

Yîn-koet pún-thú vi-yî Êu-chû thai-liu̍k sî-pet mien ke Britain khiùn-tó, phî Pet-hói khi̍p Thai-sî-yòng pâu-vì. Chhù-liáu Yîn-koet pún-thú chṳ̂-ngoi, hàn-yû pâu-koat hói-ngoi liâng-thi.

Yîn-koet he thi-yit, Thi-ngi-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan chú sṳn-chan koet, ku-he Kièn-ha̍p-koet Ôn-lî-fi sòng ngim-lî sṳ koet. Yîn-koet yit vi Êu-mèn sṳ̀n-yèn koet, Yîn-koet ya-he sṳ-kie thi-ńg thai Kîn-chi thí-ne lâu yí-kîn fat-chán ke koet-kâ, he chhiòn-khiù chui fu-yi, kîn-chi chui fat-tha̍t khi̍p sên-fa̍t súi-chún chui-kô ke Koet-kâ chṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
Ngi̍t-pún

**Ngi̍t-pún** he vi-yî Â-chû tûng-phu ke tó-koet, liâng-thú yù Hokkaidō, Honshū, Shikoku, Kyūshū si-ke thai-tó lâu sâm-chhiên kiú-pak tô ke séu-tó chû-sṳ̀n, sî-lìm Ngit-pún-hói lâu chêu-siên pan-tó kak-hói siong-mong, tûng-mien chhiu-he Thai-phìn-yòng. "Ngit-pún" liá-ke chhṳ̀-ki ke miàng-sṳ yi-sṳ he "ngit-thèu sṳ̂n-hí ke thi-fông".

## Hàng-chṳn kón-khî

## Chhâm-kháu

## Chhâm-siòng
* Thai Ngi̍t-pún Ti-koet
Hî-lia̍p

**Hî-lia̍p** (希臘) chhai-yî Êu-chû tûng-nàm-phu Balkan pan-tó ke nàm-tôn. Liu̍k-thi sông pet-mien lâu Bulgaria, Pet Macedonia yî-khi̍p Albania chiap-ngi̍p, tûng-phu chet lâu Thú-ngí-khì yû piên-kie, sî-nàm-lìm he Thi-chûng-hói. Hî-lia̍p phî yi-vi he sî-fông vùn-mìn ke fat-ngièn-thi, yúng-yû yû-kiú ke Li̍t-sṳ́, pin tui sâm-thai-chû ke li̍t-sṳ́ fat-chán yû ko chhung-thai yáng-hióng.

## Li̍t-sṳ́
 
Liá-phién Aegea-hói yèn-ngan ke thú-thi kien-chṳn liáu Êu-chû chui-chó ke lióng-thai vùn-mìn: Minos vùn-mìn khi̍p Mycenae vùn-mìn (Μυκηναϊκός πολιτισμός). Chṳ̂-heu Hî-lia̍p kîn-li̍t liáu yit-thon het-am sṳ̀-khì, chhṳ̍t-to chhièn 800-ngièn sîn-ke Hî-lia̍p vùn-mìn ke tan-sên. Tông-sṳ̀ ke Hî-lia̍p sàng-pâng chhai Thi-chûng-hói yèn-ngan kien-li̍p-hí chhṳ-kí ke chhṳ̍t-mìn-thi, sṳ̀n-kûng-thi tí-khong Pô-sṳ̂-ngìn ke ngi̍p-chhîm, pin chui-chûng fat-chán chhut chhan-lan ke Hî-lia̍p vùn-fa. 

Kú-sṳ̀-thoi ke Hî-lia̍p he yù kok sàng-sṳ chû-sṳ̀n ke sàng-pâng-chhṳ. Hî-lia̍p chên-kîn phî khì-thâ sàng-pâng Macedonia Ti-koet liâng-thô. Chhai Alexandros Thai-ti ke liâng-thô hâ, Macedonia vòng-koet me̍t-mòng liáu Pô-sṳ̂ Ti-koet, Hî-lia̍p vùn-fa sùi-tén chhòn-pô to Âi-khi̍p, Pâ-pí-lùn lâu Yin-thu thi-khî.
Yâ-sû

**Yâ-sû** (kûng-ngièn chhièn 8-ngièn - 29-ngièn) he Kî-tuk-kau ke chûng-sîm ngìn-vu̍t fe̍t-he Sṳ̀n. Yâ-sû chhai Hî-lia̍p fa ke Yù-thai-ngìn chûng he fî-sòng phû-thûng ke miàng-sṳ. Khì-sṳ̍t Hî-pak-lói-vùn yi-ngi chhiu-he "*Song-chú he kiu-chú*". 

Nâ-sat-le̍t-ngìn Yâ-sû ke yông-fu Yok-sit khi̍p mû-chhîn Mâ-li-â he Yî-set-lie̍t pet-fông ke kî-mìn, Yî-set-lie̍t li̍t-sṳ́ sông thi-ngi vi koet-vòng Thai-ví vòng-chhèu ke chhong-sṳ́ ngìn chhṳ̍t-ne heu-yí. Mâ-li-â chhai thâ thin-fûn heu, hàn-mò kiet-fûn chhièn, Thiên-sṳ́-chóng Kâ-pak-lie̍t hiong thâ hién-hien ko-tî pit-thin chhiùng fài-yín, chiông-voi sâng yit-ke miàng he Yâ-sû ke nàm-chṳ́, phî chhṳ̂n-cho Sṳn-chá, Song-ti ke chṳ́-yì khi̍p "Yî-mâ-nui-li" (Song-ti kiên ngìn thùng-chhai).
Yù-thai-kau

**Yù-thai-kau** he chhai kûng-ngièn chhièn lióng-chhiên-ngièn Chûng-tûng thi-khî ke yù-mu̍k mìn-chhu̍k Hî-pak-lòi-ngìn chûng sán-sên ke.

Yù-thai-kau chhùng-pai tân-yit ke chú-sṳ̀n Adonai, he Hî-pak-lòi-ngìn nui-phu ke mìn-chhu̍k Chûng-kau. Yù-thai-kau ngin-vì "Thap-muk-tet" he Sṳn-kîn ke kîn-si̍t, chhiùng Yù-thai-kau chûng-phai sâng-chhut lióng-ke sṳ-kie chui-thai ke chûng-kau—— Kî-tuk-kau lâu Yî-sṳ̂-làn-kau. Tông-sṳ̀ Â-li̍t-sân-thai thai-ti chṳ̂n-fu̍k Hî-pak-lòi-ngìn ke Yù-thai-thi heu, Hî-pak-lòi-ngìn ya yi-miàng vi Yù-thai-ngìn pin san-lo̍k to Hî-lia̍p-ti-koet kok-chhu.
Kî-tuk-kau

**Kî-tuk-kau** chhai Chûng-koet kú-thoi phî chhṳ̂n-cho Kín-kau lâu pin he sṳ-kie sâm-thai Chûng-kau. Kì he yit-ke Yit-sṳ̀n-lun ke chûng-kau, chṳ́-miàng só-yû siông-sin Yâ-sû Kî-tuk ngin-vì kiu-chú ke Kau-fi. Sûi-yèn Yâ-sû Kî-tuk só kien-li̍p he yit-ke Kî-tuk kau-fi, than Kî-tuk-kau chhai Li̍t-sṳ́ chin-chhàng chûng sa fûn-chhut hí-tô kî-phai. Chú-yeu yû Thiên-chú-kau, Tûng-chang-kau, Kien-chang-kau (sîn-kau) sâm-thai chṳn-phai. 

## Kî-pún kau-ngi
## Kî-tuk-kau ke li̍t-sṳ́
### Chhong-sṳ́ kîn-ngièn
### Chó-khì Kî-tuk-kau
### Chûng-sṳ-ki ke Kî-tuk-kau
### Hien-kîm ke Kî-tuk-kau
Chûng-kau Kói-kiet

Nui-yùng si-sut kûng-ngièn 1517-ngièn ke Chûng-kau Kói-kiet poi-kín, kói-kiet thoi-péu ngìn-vu̍t Mâ-tên Lu-tet、Kâ-ngì-vùn khi̍p Chhṳ̀-yun-lî tén-ngìn fat-chán chhut-lòi ke Sîn-kau kau-phai.

## Chûng-kau Kói-kiet ke poi-kín

**Thiên-chú-kau fú-phai** - Chhai Sṳ̍p-yit sṳ-ki, kau-fi ya-he chiap-su kói-kiet. kiet-sîn yun-thung ke kâ-khiòng kón-lî Siû-tho-yen, yêu-khiù siû-sṳ lâu siû-ńg chhùng-sîn ko kim-yu̍k sên-fa̍t, chôn-sîm Khì-tó. Than to sṳ̍p-liuk sṳ-ki chhû-khì, kau-fi nui-phu fú-phai ke chhìn-khóng yu chai-thu ngiàm-chhung. Khì-chûng chui su yit-pân-ngìn chṳ́-chit ke chhiu-he chhut-mai Su̍k-thai-sa yî sêu-koat mìn-chhòi, chṳ̂n-sû chhûng-soi yî-khi̍p mâi-mai kau-chṳt tén, sṳ́ pak-siang sin-sîm sóng-sṳt.

**Chṳn-fú fun-lon** - Chûng-kau Kói-kiet khì-kiên, Sṳ̀n-sṳn Lò-mâ-ti-koet chang-yû thúng-yit miàng-ho. Sî-pân-ngà he tông-sṳ̀ chui-khiòng ke koet-kâ, koet-vòng Chhà-lî yit-sṳ tên-kî lióng-ngièn heu ya-chhai 1519-ngièn phî sién-vi Sṳ̀n-sṳn Lò-mâ-ti-koet fòng-ti, kí yúng-fu Lò-mâ Thiên-chú-kau, kit-li ap-chṳ Mâ-tên Lu-tet khi̍p Sîn-kau. Than yîn-vi kí thùng-sṳ̀ mòng-yî tui-chan Fap-koet, vi-nèn chhiòn-li̍t sêu-me̍t Sîn-kau.
Sîn-kau

**Kî-tuk Sîn-kau** he Sṳ̍p-liuk Sṳ-ki Chûng-kau Kói-kiet yun-thung chûng thot-lì Thiên-chú-kau yì sṳ̀n-hìn ke sîn chûng-phai. Liá-ke miàng-chhṳ̀ lòi-ngièn chhṳ Tet-vùn ke *Protestanten*, chṳ́ 1529-ngièn Sṳ̀n-sṳn Lò-mâ ti-koet kí-hàng ke ti-koet ngi-fi chûng ke séu-su fán-tui phai. Muk-chhièn chhiòn-khiù yok yû ńg-yi kiú-chhiên-van kau-thù.

## Li̍t-sṳ́
## Kau-ngi
## Chû-chṳt chṳ-thu
## Chûng-phai
*Chim-sin-fi
*Chóng-ló Kau-fi
*Pâ-set-fi
*Ôn-sit-ngit-fi

## Chhâm-siòng
Chóng-ló Kau-fi

**Chóng-ló Kau-fi** he Kî-tuk-kau Sîn-kau ke yit-phai, kîn-ngièn he chhiùng Sṳ̍p-liuk Sṳ-ki ke sî Êu-chû kói-kiet yun-thung khôi-sṳ́.
Chóng-ló-fi ke hia̍p-fi hí-ngièn khó-yî tûi-chiûng to Sû-kak-làn kói-kiet, thi̍t-phe̍t he yî-cheu yù Yok-hon Nok-sṳ̂ ke tai-liâng hâ.

Chóng-ló-fi yit-pân phî fat-hien chhai Yîn-koet yî-chhièn ke chhṳ̍t-mìn-thi chhiong Mî-koet, Kâ-nâ-thai, Àu-thai-li-â tén-tén.
Liá-ke kau-phai ke miàng-sṳ he ngièn-chhṳ Hî-lia̍p-vùn chhṳ̀ "πρεσβύτερος", chhiu-he "chóng-ló" ke yi-sṳ.
Sîn-yok Sṳn-kîn

**Sîn-yok Sṳn-kîn** he Kî-tuk-kau tui *[[Sṳn-kîn|Sṳn-kîn chhiòn-sû]]* chṳ̂ heu phu-fun ke kîn-sòng chhṳ̂n-fû. Chhiòn-sû khiung-yû ngi-sṳ̍p-chhit kú-kién. Fuk-yîm-sû ke hìn-sàng hí-khó fûn-cho sâm-ke kiê-ton: 
# Yâ-sû ke sên-phìn lâu hiun-fí; 
# Khiéu-chhòn; 
# Siá-sû ke fuk-yîm. 
Sîn-yok ke ngièn-vùn he Hî-lia̍p-vùn than ngî-fap su-tó yit-tiám Â-làn-vùn ke yáng-hióng. 

## Sîn-yok Sṳn-kîn sû-si
Thiên-chú-kau

**Thiên-chú-kau** he Kî-tuk-kau yit-ke chú-yeu ke fun-kî, he Yâ-sû chhṳ̍t-chiap chhòn-sṳ̀n hâ-lòi ke. Kî-tuk-kau kau-phai só-yû ke kûng-kau-fi chṳ̂-chûng, Lò-mâ Thiên-chú-kau ke fi-chung chui thai-phòng, chhiòn sṳ-kie ngìn-su yû sṳ̍p-yit-yi.

## Kau-ngi kau-kûi
Thiên-chú-kau ke sin-ngióng sên-fa̍t ke fu̍t-sîm he chhit-hong sṳn-sṳ, chit sṳn-sé sṳn-sṳ、kiên-chṳn sṳn-sṳ、siû-fò sṳn-sṳ、sṳn-thí sṳn-sṳ、fûn-phi sṳn-sṳ、sṳn-chṳt sṳn-sṳ、phiang-ngìn fu-yù sṳn-sṳ; chhai khì-chûng, Mì-sat he chui chhung-yeu ke.
Ńg-sùn-chiet Yun-thung

**Ńg-sùn-chiet Yun-thung** he Ngi-sṳ̍p Sṳ-ki chhut-thèu hîn-hí ke Kî-tuk Sîn-kau chhai-nui ke yun-thung. Thi̍t-phe̍t khiòng-thiau kóng-fông-ngièn he sî-yeu liâng-su Sṳn-lìn ke vì-yit phìn-kí, chhiu-he yî-cheu chhai Sṳn-kîn só hién-sṳ ke ńg-sùn-chiet Sṳn-lìn kong-lìm. Ńg-sùn-chiet Yun-thung lâu heu-lòi 1950 ngièn-thoi fat-chhut ke Lìn-ên Yun-thung he chṳ̂n lui-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
Ńg-sùn-chiet Yun-thung chó-chhôi 1867-ngièn ke sṳn-kiet yun-thung chhiu-yû ngìn khôi-sṳ́ thì-chhut liá-ke miàng-chhṳ̂n. Hien-thoi ke Ńg-sùn-chiet Yun-thung he khôi-sṳ́ chhai-yî thai-yok 1901-ngièn. Thai-tô-su ke kî-tuk-thù ngin-thin liá-ke yun-thung chhut-thèu he chhiùng Mî-koet Kansas-chû ke Topeka-chṳ́n  ke Pak-thi̍t-li Sṳn-kîn ho̍k-yen chho-phan-ngìn yen-chhòng Chhà-lî Pâ-hon ke yit-vi ńg ho̍k-sâng Agnes Ozman, liâng-su sṳn-lìn ke ên-su khôi-sṳ́ kóng-fông-ngièn. Kí-sot Ozman séu-chí sâm-ngit put-nèn kóng Yîn-vùn lâu chṳ́-nèn kóng Fà-ngî khi̍p siá Hon-sṳ". Nâ-ngit lièn-siu̍k yû 34-vi ya kóng-fông-ngièn.

Ńg-sùn-chiet Yun-thung ke khóng-chán he chhai Â-sû-sat-kiê fu̍k-hîn khôi-sṳ́, 1906-ngièn si-ngie̍t chhai Lo̍k-chham-kî khì-tó fi-ngi khì-kiên, chhṳ̂m-su thí-ngiam sṳn-lìn ke thai-thai khiòng-kon. heu-lòi chhóng-li̍p liáu Sṳ́-thù-sin-sîm-fi. 

Ńg-sùn-chiet-phai ngin-vì kiu-ên he chhai-fû siông-sin Yâ-sû he vì-yit ke kiu-su̍k-chú, nèn-sa-chhui. Ya siông-sin kóng-lìn-ngièn he su Sṳn-lìn ke chim ke chṳn-kí.
Chim-sin-fi

**Chim-sin-fi** he Kî-tuk Sîn-kau chú-yeu chûng-phai chṳ̂-yit. Sṳ̍p-chhit sṳ-ki song-pan ya̍p sán-sên yî Yîn-koet yî-khi̍p chhai Hò-làn ke Yîn-koet liù-mòng-chá chûng. Tông-sṳ̀ he su̍k chhîn-kau-thù ke thu̍k-li̍p phai. Fán-tui pûn chṳ́-yì hàng Sé-lî, chú-chông kau-thù sṳ̀n-ngièn heu-fông chhòi hí-khó su-sé, chhiá su-sé-chá pit-sî chhiòn-sṳ̂n chim-ngi̍p súi-chûng, chhṳ̂n-cho "Chim-lî". Chông thu̍k-li̍p chhṳ-chú, fán-tui Yîn-koet koet-kau lâu chṳn-fú tui thi-fông kau-fi ke kôn-sa̍p.
Thi-fông Kau-fi

**Thi-fông Kau-fi** fe̍t-chá **Chêu-fi** fe̍t-he  **Kau-fi Chhi-fi-só**, yù Nî-thok-sâng (1903 —1972-ngièn) tén-ngìn 1922-ngièn chhai Chûng-koet Fuk-chû khôi-sṳ́ sṳ̍t-hàng, ya-he Nî-thok-sâng khi̍p khì-thâ thùng-kûng, Thi-fông Kau-fi on-cheu "Sṳn-kîn" ke póng-yong. Chú-chông yit-ke thi-fông (Sàng, chṳ́n, chhûn) chṳ́-yû yit-ke Thi-fông Kau-fi.
Song-ti

**Song-ti** tu mò khiung-yong ke chûng-kau tî-tú yû mò khiung-yong ke yi-sṳ. Tui yit-sîn-kau lòi kóng, Song-ti he van-vu̍t ke chú-ngìn, he Yí-chhiu ke khôi-sṳ́ lâu chhin-mî.

## Tsaam khon
*Gi-tuk-gaau zung geh sin
Li̍t-sṳ́

**Li̍t-sṳ́** he chṳ́ só-yû sṳ-vu̍t ke yên-pien, yit-pân chôn chṳ́ Ngìn-lui sa-fi lâu vùn-mìn de yên-pien chhìn-hìn, mêu-chúng sṳ-vu̍t ke fat-chán ko-chhàng fe̍t-chá ke-ngìn ke kîn-li̍t, chit vi tui ko-hi sṳ-sṳ̍t ke ki-chai, li̍t-sṳ́ hí-khó thì-kiûng kîm ngìn lî-kié ko-hi, chok-vì vi-lòi hàng-sṳ ke chhâm-kháu yî-kí.
Lò-mâ Ti-koet

**Lò-mâ Ti-koet** (Kûng-ngièn-chhièn 27-ngièn — 476-ngièn), he kú-thoi Lò-mâ vùn-mìn ke yit-ke kiê-ton, he yit-ke chôn-chṳ ke chṳn-thí.

Lò-mâ Ti-koet khó-yî yung-lòi péu-sṳ só-yû chhai Lò-mâ thúng-chhṳ chṳ̂-ha ke thú-thi. Lò-mâ ke khok-chông hó-sṳ́ Lò-mâ chhêu-chhut liáu yit-ke sàng-pâng ke kôn-ngiam, sṳ̀n-vì yit-ke ti-koet. Lò-mâ Ti-koet chúng-khiung khúng-chṳ thai-yok ńg-pak kiú-sṳ̍p phiàng-fông kûng-lî ke thú-thi, he sṳ-kie kú-thoi Li̍t-sṳ́ sông chui-thai ke koet-kâ chṳ̂-yit.
Ôn-sit-ngit-fi

**Ôn-sit-ngit-fi** he Kî-tuk Sîn-kau ke yit-ke kau-phai, sṳ̀n-li̍p yî 1863-ngièn. Khì chúng-phu sat-chhai Mî-koet Fà-sṳn-tun, chia-yî-liàu, kau-yuk、kóng-pô khi̍p sa-fi fu̍k-vu, chiong sin-ngióng chhòn chṳ sṳ-kie kok-thi. Chhai kî-tuk-lun, kiu-ên-lun khi̍p Chú-chai-lòi ke kau-ngi sông, pûn-ngìn kûi-ngi̍p vi chang-thúng sin-ngióng chṳ̂-lie̍t.
Pha̍k-fa-sṳ

**Pha̍k-fa-sṳ** (白話字) he yit-chúng chhái-yung Lâ-tên sṳ-mû sû-siá ke chang-sṳ-fap. Pha̍k-fa-sṳ ngièn-pún he sṳ̍p-kiú sṳ-ki sṳ̀ yù Kî-tuk-kau ke Yîn-koet Chóng-ló-fi Chhâi-fi‎  (English Presbyterian Mission) chhai Fuk-kien só chhóng-chho pin chhûi-hàng ke, heu-lòi phî ngoi-kie chhṳ̂n-vi kau-fi Lò-mâ-sṳ. Than-he Pha̍k-fa-sṳ kîn-ko fat-chán, sṳ́-yung-chá put-thon pâu-koat Fuk-kien lâu Thòi-vàn ke Mîn-nàm-ngî ngìn-sṳ, ya-yû Hak-kâ-ngìn yung-lòi sû-siá Hak-kâ-ngî. Só-yî Pha̍k-fa-sṳ yí-kîn vù-han yî kau-fi lâu Thòi-vàn-fa, yù-yì he Li̍t-sṳ́ chui yû-kiú, chui phû-phiên phî sṳ́-yung ke Thòi-ngî Lò-mâ-piang-yîm ne-thúng. Hak-kâ-ngî Sîn-yok Sṳn-kîn he chhai-yî 1883-ngièn thi-yit-chhṳ chhut-pán. 

## Chhâm-siòng
*Hak-ngî Sṳn-kîn: Hien-thoi Thòi-vân Hak-ngî Yi̍t-pún
*Kau-fi Lò-mâ-sṳ
*Pha̍k-fa-sṳ (Mén-nàm-ngî)

## Ngoi-phu Lièn-kiet
* Mâ-thai-fuk-yîm
Ngi-su̍t

**Ngi-su̍t** he ngìn-lui yî chhìn-kám lâu sióng-siong chok-vì thi̍t-sin, lòi fán-yang sṳ-kie, péu-sṳ tui sṳ-kie khi̍p chhṳ-sṳ̂n, tui ngi-chá kôan-he ke khon-fap ke yit-chúng thi̍t-sû fông-sṳt. Thûng-ko sṳ́m-mî chhóng-chho fa̍t-thung chai hien-sṳ̍t lâu péu-hien chhìn-kám lî-sióng, chhai sióng-siong chûng sṳ̍t-hien sṳ́m-mî chú-thí khi̍p hak-thí le fu-siông tui-siong-fa. Yîn-vi ngìn-lui ke mêu-chúng kîn-li̍t he nàn-yî yung chhṳ̀-ki lòi péu-sut ke.

Ngi-su̍t lâu Khô-ho̍k mò-thùng, khô-ho̍k chia-chhu Ngìn-lui ke lî-sin fán-yang hak-kôn sṳ-kie ke kûi-li̍t-sin. Ngi-su̍t chia-chhu ngìn-lui ke kám-sin fán-yang sṳ-kie, pâu-hàm hak-kôn lâu chú-kôn ke sṳ-kie. Ngi-su̍t kien-tô ke he "chhóng-chho". Ngi-su̍t he ngìn-lui sîm-lî chṳ̂n-sṳ̍t chhìn-kám ke fán-yang.
Khô-ho̍k

**Khô-ho̍k** he chṳ́-chit tui-yî chhṳ-yèn liâng-su ke chṳ-sṳt, kîn-ko khóng-chán、yín-yung chṳ sa-fi、kí pâu-hàm lióng fông-mien ke yi-ngi:
①Tui chhṳ-yèn chok lî-yù chhûng-fun ke kôn-chhat fe̍t-chá ngiên-kiu. Liá-chúng kôn-chhat thûng-sòng chṳ́ khó thûng-ko pit-yeu ke fông-fap chin-hàng ke, fe̍t-he nèn thûng-ko Khô-ho̍k fông-fap —— yit-tho yung yî phìn-ka kîn-ngiam chṳ-sṳt ke chhàng-si yì-yèn chin-hàng ke. 
②Thûng-ko liá-yong ke ngiên-kiu yû chû-chṳt thí-ne ke chṳ-sṳt.
Kháu-kú-ho̍k

**Kháu-kú-ho̍k** he thûng-ko thiàu-chhà kú-thoi Ngìn-lui ke vì-chiak vì-vu̍t lâu vùn-hien lòi ngiên-kiu kú-thoi Sa-fi ke yit-mùn Ngìn-vùn Khô-ho̍k. Chhòn-thúng song, Kháu-kú-ho̍k he vùn-fa ngìn-lui-ho̍k ke yit-mùn fun-kî ho̍k-khô, than-he hien-chhai kí ye̍t-lòi ye̍t thu̍k-li̍p, sṳ̀n-vì liáu yit-mùn thu̍k-li̍p ke ho̍k-khô.

Kháu-kú-ho̍k-kâ lâu chṳ́ ngiên-kiu li̍t-sṳ́ ki-chai ke Li̍t-sṳ́ ho̍k-kâ mò-thùng, Kháu-kú-ho̍k-kâ thûng-ko ngiên-kiu yén-kú ngìn-lui ke vì-liù-vu̍t, tui mò-yû li̍t-sṳ́ ki-chai ke sṳ́-chhièn Vùn-fa ya-he chin-hàng ngiên-kiu. Kháu-kú-ho̍k-kâ chṳ-li̍t yî tham-sok ngìn-lui vùn-fa ke hí-ngièn.
Yîn-ngî

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki

## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Làm-khiù

**Làm-khiù** he yit-ke yù lióng-chhui chhâm-kâ ke khiù-lui yun-thung, mî-chhui chhut-chhòng ńg-miàng chhui-yèn. Muk-tit he chiong khiù chin-ngi̍p tui-fông khiù-làm tet-fun, pin chú-chṳ́ tui-fông tet-fun. Hí-khó chiong khiù hiong ngim-hò fông-hiong chhòn、thèu、phat、kún fe̍t-chá yun，than pit-yeu chiap-su phêu-chún kûi-chet ke han-chṳ. Làm-khiù pí-soi ke hìn-sṳ yû tô-chúng. Kîm-ngit sṳ-kie Làm-khiù chui li-hoi ke he Mî-koet ke koet-kâ làm-khiù hia̍p-fi.
Vùn-fa

**Vùn-fa** he chṳ́ ngìn-lui só chhóng-chho ke chîn-sṳ̀n chhòi-fu, yì Vùn-ho̍k, Ngi-su̍t, Kau-yuk, khô-ho̍k tén. Chhai Kháu-kú-ho̍k song chet-chṳ́ thùng yit Li̍t-sṳ́ sṳ̀-khì ke vì-chiak. thùng-ngiòng ke kûng-khí, yung-khí, chṳ-chho Kî-su̍t tén he thùng yit-chúng vùn-fa ke thi̍t-chṳ̂n. yû-sṳ̀ vùn-fa ya-he chṳ́-chit Vùn-mìn.

sûi-yèn chó-chhôi ngièn-sṳ́ Sa-fi sṳ̀-khì, Ngìn-lui chhiu yí-kîn hìn-sàng ke thi-yit-chhṳ fun-kûng, sán-sên liáu Nùng-ngia̍p mìn-chhu̍k lâu hiuk-mu̍k mìn-chhu̍k, than chó-khì vùn-fa tû he chhai Nùng-ngia̍p mìn-chhu̍k chûng sán-sên ke, yîn-vi hiuk-mu̍k mìn-chhu̍k yeu tak Súi chhó yì-kî, kî-chhu mò ku-thin, mò yùng-yi sán-sên thai kûi-mù ke chhi-kî, tui Vùn-sṳ mò-yû pet-chhiet ke sî-yeu; yì-yèn nùng-ngia̍p-mìn-chhu̍k yùng-yi hìn-sàng thai phu-lo̍k, láu siû súi-li sî-yeu thai-liong hia̍p-thùng kûng-chok ke ngìn-khiùn, só-yî chui-chó ke thai koet-kâ khi̍p nù-li-chṳ sán-sên chhut-yì Nùng-ngia̍p mìn-chhu̍k.
Yîm-ngo̍k

**Yîm-ngo̍k** he ngim-hò yit-chúng ngi-su̍t ke、lin-ngìn khoai-lo̍k ke fe̍t-chá khì-thâ fông-sṳt phài-lie̍t hí-lòi ke Sâng-yîm. Yîm-ngo̍k thûng-sòng khó-yî kié-sṳt vi yit ne-lie̍t yû-sâng、mò-sâng hi-khí sṳ̀-kiên-sin ke chû-chṳt. Chhai só-yû ke ngi-su̍t lui-hìn chûng, yîm-ngo̍k he chui chhû-siong ke ngi-su̍t.

Yîm-ngo̍k khó-yî thûng-ko kí-chung thù-kang lòi thí-ngiam, chui chhòn-thúng ke yit-chúng he to hien-chhòng thâng yîm-ngo̍k-kâ ke péu-yên. Hien-chhòng yîm-ngo̍k ya-he nèn chhí-yung mò-sien-thien lâu thien-sṳ lòi pô-fong, liá-chúng fông-sṳt chiap-khiun yî thâng liu̍k-yîm-tai.
Sṳm-chṳ ngí-lûng ke ngìn ya-nèn thûng-ko kám-kok chhṳ-kí sṳ̂n-thí ke chṳ́n-thung lòi thí-ngiam Yîm-ngo̍k; Kok vùn-fa ya-yû khì thu̍k-thi̍t ke yîm-ngo̍k ne-thúng.
Kau-yuk

**Kau-yuk** chṳ́ yit-chhiet chhòn-pô lâu ho̍k-si̍p Ngìn-lui Vùn-mìn sṳ̀n-kó —— kok-chúng chṳ-sṳt, kî-nèn khi̍p sa-fi sên-fa̍t kîn-ngiam, yî chhiuk-chin ke-thí sa-fi-fa lâu Sa-fi ke-sin-fa ke sa-fi sṳ̍t-chhien fa̍t-thung. Thûng-sòng yû lâu ha̍p-ngi lióng-chúng kôn-ngiam. Sán-sên chhut-yì ngìn-lui sa-fi chhû-sṳ́ kiê-ton.

## Kau-yuk le li̍t-sṳ́
### Êu-chû
Chhai sî-fông, kau-yuk ke hí-ngièn su-tó Kî-tuk-kau chû-chṳt ke ki-thai yáng-hióng: sṳ̀n-fu ngin-sṳt to kau-yuk ke chhung-yeu-sin, kien-li̍p-hí ho̍k-káu thí-ne. Chhai Êu-chû, hí-tô chui-chhû ke Thai-ho̍k tû-yû thiên-chú-kau poi-kín. sû-kak-làn Chûng-kau Kói-kiet chṳ̂-heu kien-li̍p liáu sîn-ke koet-li̍p Sû-kak-làn kau-fi.

### Chûng-koet
Chûng-koet kau-yuk khôi-sṳ́ chhut-yì Chûng-koet kú-tién tén-chok, yì mò he chûng-kau chû-chṳt. Chó-khì Chûng-koet ngim-yung su kau-yuk ke kôn-yèn kón-lî ti-koet, yung-lòi sién-pha̍t kôn-yèn ke khô-kí kháu-sṳ chṳ-thu kien-li̍p yî sùi-chêu.
Hî-lia̍p-ngî

**Hî-lia̍p-ngî** fe̍t-tsá **Hî-lia̍p-vùn** (Ελληνική γλώσσα) he yit-chúng Ngî-ngièn, kóng-fat yung chhai-yî Hî-lia̍p, Albania, Cyprus tén koet, lâu Thú-ngí-khì pâu-koat Séu Â-se-â yit-thoi ke mêu-mêu thi-khî.

Hî-lia̍p-ngî mû-yîm fat-tha̍t, Hî-lia̍p-ngìn chen-thiâm mû-yîm sṳ-mû. Yîn-vi Hî-lia̍p-ngìn ke siá-sû kûng-khí he la̍p-pán, yû-sṳ̀ chhièn yit-hòng chhiùng yu hiong chó siá-vàn heu sun-sṳ chhiu chhiùng chó hiong yu siá, pien-sṳ̀n só-vi "kâng-thi" sṳt sû-siá.

Kú-thoi Hî-lia̍p-ngî ùn ngièn yû ngi-sṳ̍p-liuk ke sṳ-mû, Homeros sṳ̀-khì heu tak-chhiam yên-pien pin khok-thin vi ngi-sṳ̍p-si ke, yit-chhṳ̍t yèn-yung to hien-thoi Hî-lia̍p-ngî chûng.

## Vùn-sṳ
## Kú-tién Hî-lia̍p-ngî
## Hî-lia̍p-vùn li̍t-sṳ́
## Ngî-ngièn fûn-lui
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún Chhṳ̀-ki
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Kûng-chhàng-ho̍k

**Kûng-chhàng-ho̍k** he en chhái-yung Khô-ho̍k lâu Kî-su̍t ke ngièn-lî lòi kié-kiet Ngìn-lui mun-thì. Kûng-chhàng-sṳ̂ thûng-ko sióng-siong, phan-ton lâu chhûi-lî, chiong khô-ho̍k, kî-su̍t, Sṳ-ho̍k khi̍p sṳ̍t-chhien kîn-ngiam yin-yung to sat-kie, chṳ-chho, tui-siong fe̍t-he chhàng-si ke chhâu-chok chûng.

Kûng-chhàng-sṳ̂ chui thu̍k-chhu ke ngim-vu he fat-hien, lî-kié pin kiet-ha̍p sṳ̍t-chi ke khiu̍k-han lòi tha̍t-to mân-yi ke kiet-kó. Chṳ̂n-tô chhìn-khóng hâ, sán-phín só-sî fù-ha̍p kî-su̍t yêu-khiù, khì-thá thiàu-khien ya-he pit-sî mân-chiuk. Liá-chúng thiàu-khien pâu-koat chhòi-liau lòi-ngièn, Vu̍t-lî fe̍t-he kî-su̍t ke khiu̍k-han, vi-lòi kói-chin ke khó-hàng-sin lâu khì-thâ yîn-su chhiong khó sên-sán-sin khi̍p sṳt-yung-sin.
Ngìn

**Ngìn** liá-ke miàng-chhṳ̀ khó-yî chhiùng Sâng-vu̍t, chîn-sṳ̀n lâu Vùn-fa kok-chhu chhèn-mien lòi thin-ngi, fe̍t-chá he liá chhèn-mien thin-ngi ke kiet-ha̍p. Tui sên-vu̍t-ho̍k ke kôn-tiám lòi kóng, **ngìn-lui** he 1 chak chhṳ-sên-è, ho̍k-miàng ôn-tó *Homo sapiens sapiens*, yi-sṳ he "yû thi-fi ke ngìn". Chhai chûng-kau chûng, lìn-fùn phî ngin-vì lâu sṳ̀n-sṳn ke li̍t-liong fe̍t-he chhùn-chhai yû-kôan. Vùn-fa ngìn-lui-ho̍k song, ngìn phî thin-ngi vi nèn sṳ́-yung Ngî-ngièn, khí-yû fu̍k-chha̍p ke sa-fi chû-chṳt lâu khô-kî fat-chán, nèn kien-li̍p thòn-thí lòi tha̍t-tó fu-siông chṳ̂-chhṳ̀ lâu hia̍p-chhu ke muk-tit.
Sṳ̂-chhù-chṳ̂-lu

**Sṳ̂-chhù-chṳ̂-lu**, chṳ́ chhiùng song-kú khôi-sṳ́ liu̍k-siu̍k hìn-sàng ke, phiên khi̍p Êu-Â thai-liu̍k ke chhòng-thù sông-ngia̍p mo-yi lâu Vùn-fa kâu-liù sien-lu ke chúng-chhṳn.

Sṳ̂-chhù chṳ̂ lu he yèn-sien kok-koet khiung-thùng chhiuk-chin kîn-mo fat-chán ke sán-vu̍tm, pin sṳ̀n-kûng chiong tûng-sî fông chṳ̂-kiên chui-heu ke chû-liàm hiên-khôi. Chhiùng-chhṳ́, liá-thiàu lu-sien phî chok-vì kok-koet sṳ́-chá、sông-ngìn yèn-tén tho-lu. Liá-thiàu tûng-sî thûng-lu, chiong Chûng-koet、Sî-chhòng lâu Â-lâ-pak、Pô-sṳ̂-vân kín-me̍t lièn-kiê chhai yit-hí. Kîn-ko kí-ke sṳ-ki ke put-thon nú-li̍t, Sṳ̂-chhù chṳ̂ lu hiong sî chhûn-chán to-liáu Thi-chûng-hói. Kóng-ngi sông Sṳ̂-lu ke tûng-thon yí-kîn to-tha̍t Hân-koet、Ngit-pún, sî-thon chṳ Fap-koet、Hò-làn. Thûng-ko hói-lu hàn khó tha̍t Italy、Âi-khi̍p, sṳ̀n-vì Â-chû lâu Êu-chû、Fî-chû kok-koet Kîn-chi Vùn-fa kâu-liù keyû-ngì chṳ̂ lu。
Fa-ho̍k

**Fa-ho̍k** he yit-mùn ngiên-kiu vu̍t-chṳt ke sin-chṳt、chû-sṳ̀n lâu pien-fa ke Khô-ho̍k.
Fa-ho̍k ke chó-khì Li̍t-sṳ́ chú-yeu he lâu Kîm-su̍k ke chhái-chhí lâu chhú-lî yû-kôan. Lióng-chhiên ngièn chhièn, Ngìn-lui yí-kîn kóng-yit sṳ́-yung Kîm, Ngiùn, Thùng yî-khi̍p Thiet.

Chûng-koet kú-thoi ke Lien-tân-su̍t, sî-fông kú-thoi ke Lien-kîm-su̍t, chhiu-he phu-fun hàm Fa-ho̍k, pin tui khiûn-thoi fa-ho̍k ke hìn-sàng, fat-chán yû chhûng-thai ke yi-ngi.
Li̍t

Vu̍t-lí-ho̍k tî-tú, **Li̍t** (力) he chṳ́ ngièn-tán iû Chṳt-liong ke vu̍t-thí tet-tó ê Kâ-suk-thu ke vu̍t-lí-liong. Chho̍k it-ke vu̍t-thí chui-heu yû chok-yung ke li̍t, sṳ̀-sòng he án-tô-ke li̍t kâ-hong--hí-lòi ke hau-kó, ôn-tó Ha̍p-li̍t.
Su-ho̍k

**Su-ho̍k** (數學), he ngièn-kiu su-liòng, kiet-kièu, khûng-kiên, kîn pien-fa ke it-mùn ho̍k-khô.

## Chhâm-kháu
*Mì-chit-fûn-ho̍k
Yâ-lu-sat-lâng

**Yâ-lu-sat-lâng** he li̍t-sṳ́ yit-chho yû-kiú ke sàng-sṳ, thi-lî song chhai-yî Yù-thai sân-thi, kie-yî Thi-chûng-hói lâu Sí-hói chṳ̂-kiên.

Yâ-lu-sat-lâng he Yî-set-lie̍t chhṳ 1950-ngièn yî-lòi ke sú-tû, ke-koet ke chúng-thúng fú, thai-phu-fun chṳn-fú kî-kôan, chui-kô fap-yen. 
2006-ngièn, Yâ-lu-sat-lâng ke mien-chit vi yit-pak ngi-sṳ̍p-liuk phiàng-fông chhiên-mí, yúng-yû ngìn-khiéu chhit-sṳ̍p-ngi-van-ngìn.
Yâ-lu-sat-lâng thùng-sṳ̀ he Yù-thai-kau, Kî-tuk-kau lâu Yî-sṳ̂-làn-kau sâm-thai chûng-kau ke sṳn-thi. Chhṳ-chhiùng chú-chhièn sṳ̍p sṳ-ki, Só-lò-mùn chhai Yâ-lu-sat-lâng kien-thien, Yâ-lu-sat-lâng yit-chhṳ̍t he Yù-thai-kau sin-ngióng ke chûng-sîm khi̍p chui sṳ̀n-sṳn ke sàng-sṳ.

## Li̍t-sṳ́

Chhai Yî-set-lie̍t-ngìn ngi̍p-he̍t Yâ-lu-sat-lâng chṳ̂-chhièn, chên-sûn yû Â-mô-li-ngìn lâu Het-ngìn fun-kî. tông Yî-set-lie̍t-ngìn chin-ngi̍p Kâ-nàm-thi sṳ̀, yit-kî Kâ-nàm phu-lo̍k —— Yâ-pu-sṳ̂-ngìn he̍t-chhai ke-sàng fu-khiun. Yî-set-lie̍t-ngìn ke Yù-thai kî-phai chṳ̂n-fu̍k liáu Yâ-lu-sat-lâng-sàng.

Thai-yok chhai chú-chhièn yit-chhiên-ngièn, Thai-ví-vòng liâng-thô Yî-set-lie̍t-ngìn chṳ̂n-fu̍k ke-sàng. Thai-ví pá Yok-khui chhiên-to Yâ-lu-sat-lâng, phîn vi Yok-khui kien-li̍p Fi-mok.

## Sṳn-thien sṳ̀-khì
Thai-ví ke thúng-chhṳ kiet-suk chhai-yî chú-chhièn 970-ngièn, kí chṳ́-yì ki-sṳ̀n vòng-vi. Só-lò-mùn-vòng chhai-vi thi-si-ngièn khôi-sṳ́, fâ-fi sṳ̍p-ngièn sṳ̀-kiên kien-chho thi-yit chhô Sṳn-thien. 
Chhai Thai-ví lâu Só-lò-mùn heu-yí ke thúng-chhṳ hâ, Yâ-lu-sat-lâng yìn-yèn he nàm-fông Yù-thai Vòng-koet ke kîn-sàng, chhòng-tha̍t sâm-pak tô-ngièn. Chú-chhièn 722-ngièn, Â-sut-koet chṳ̂n-fu̍k pet-fông ke Yî-set-lie̍t Vòng-koet. Chú-chhièn 597-ngièn, Pâ-pí-lùn koet-vòng Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ kûng-pho Yâ-lu-sat-lâng, ngièn-khiâng ke koet-vòng Yok-ngâ-kîn yî-khi̍p thai-tô-su kui-chhu̍k kiûn phî cháu-tó Pâ-pí-lùn siù-kim. Chhai Sî-tí-kâ-vòng ke liâng-thô hâ, Yâ-lu-sat-lâng fán-khong Pâ-pí-lùn ke cham-liâng, Chú-chhièn 586-ngièn, Nì-pu-kap-nì-sat ngi-sṳ cham-liâng liá-chho sàng-sṳ.

## Thi-lî
## Ngìn-khiéu

## Chṳn-fú
## Kîn-chi

## Kâu-thûng
## Kau-yuk
## Chhâm-kháu
Thiên-vùn-ho̍k

**Thiên-vùn-ho̍k** he kôn-chhat lâu ngiên-kiu yî-chhiu Yî-chhiu kiên thiên-thí ke ho̍k-khô, kí ngiên-kiu thiên-thí ke fûn-phu、yun-thung、vi-chṳ、chong-thai、chû-sṳ̀n、sin-chṳt khi̍p hí-ngièn lâu yên-fa, he Chhṳ-yèn Khô-ho̍k chûng ke yit-mùn kî-chhú ho̍k-khô. Thiên-vùn-ho̍k lâu khì-thâ chhṳ-yèn khô-ho̍k ke yit-ke hién-mìn mò-thùng chṳ̂-chhu chhai-yî thiên-vùn-ho̍k ke sṳ̍t-ngiam fông-fap he kôn-chhet, thûng-ko kôn-chhet lòi sû-si̍p thiên-thí ke kok-chúng sin-sit. Yî-yîn tui kôn-chhet fông-fap lâu kôn-chhet sú-thon ke ngiên-kiu, he Thiên-vùn-ho̍k-kâ nú-li̍t ngiên-kiu ke yit-ke fông-hiong. Hien-thoi thiên-vùn-ho̍k yí-kîn fat-chán sṳ̀n-vì kôn-chhet chhiòn thien-pô thon ke khô-ho̍.
Kîn-chi-ho̍k

**Kîn-chi-ho̍k** he yit-mùn ngiên-kiu Ngìn-lui hàng-vì khi̍p yì-hò chiong yû-han fe̍t-chá hî-khiet chṳ̂-ngièn chin-hàng ha̍p-lî phi-chṳ ke Sa-fi Khô-ho̍k.

Kîn-chi-ho̍k ke Yîn-ngî "Economics" he yù Hî-lia̍p-vùn "οἶκος" yì-lòi, yi-sṳ he kâ-thìn、kâ-chhu̍k、chhòi-sán-khièn, yî-khi̍p "νόμος", fe̍t-he Fap-li̍t chû-sṳ̀n, chhiùng tak-sṳ sông lòi khon he chṳ́ Kâ-chhu̍k kón-lî fe̍t-he chṳn-fú ke kón-lî.

**Hí-ngièn**: Â-tông Sṳ̂-me̍t he kûng-ngin ke "Kîn-chi-ho̍k chṳ̂ fu"，“Koet-fu-lun” yit-sû ke chok-chá.
Sâng-vu̍t-ho̍k

**Sâng-vu̍t-ho̍k**, ya chhṳ̂n-cho sâng-miang Khô-ho̍k fe̍t-chá Sâng-vu̍t Khô-ho̍k, he ngiên-kiu sâng-miang vu̍t-chṳt kûng-nèn、fat-chán kûi-li̍t khi̍p lâu fàn-kín chṳ̂-kiên fu-siông kôan-he ke Khô-ho̍k. Sâng-vu̍t-ho̍k liá-ke miàng-chhṳ̀ chui-chó yù Fap-Koet Pok-vu̍t ho̍k-kâ Lâ-mâ-khiet chhai-yî 1802-ngièn thì-chhut. Khiûn-ngièn lòi chhai Sâng-vu̍t-ho̍k chin-chán chhiok-chin hâ, yî fu̍t-sôn vi vu̍t-chung kiên ke khiung-thùng ngî-ngièn, tham-thó fam-vì chhù-liáu sâng-vu̍t-thí pún-sṳ̂n, kâng pâu-koat sâng-vu̍t-thí lâu Fàn-kín, Sîm-lî-ho̍k tén-tén, sṳ̀n-vì yit-mùn cháng-ha̍p-sin ke Khô-ho̍k.


File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Kâ-suk-thu

Tu Vu̍t-lí-ho̍k, kâ-suk-thu he Suk-thu ke pien-fa-li̍t. Su-ho̍k ke kóng-fap chhiu-he suk-thu chho̍k Sṳ̀-kiên ke mì-fûn (derivative). Iá he it-chúng Chhòng-thu/sṳ̀-kiên² ke Hiong-liong, tu SI iung mî méu-chûng kit-tô mí lòi péu-sṳ, siá-cho **m/s²**.

a=\frac{dv}{dt}

a péu-sṳ **kâ-suk-thu**, v péu-sṳ **suk-thu**, t he **sṳ̀-kiên**.
Chet-ho̍k

**Chet-ho̍k** he chhiùng Hî-lia̍p-vùn "Φιλοσοφία" chón-pien yì lòi, yi-sṳ vi "Oi-hó chṳ-fi", fe̍t-he pí-káu séu yung ke "Chṳ-fi ke phèn-yû". Chet-ho̍k he nan yî phî thin-ngi ke, yîn-vi yû chung-tô kôn-ngiam tû phî sṳ chok-vì chet-ho̍k. Chet-ho̍k chhṳ̀-tién chûng thin-ngi chet-ho̍k vi "yû-kôan sṳ̂-sióng, hàng-vì, khi̍p sṳ̍t-chhai chûng chui kî-pún lâu phû-phiên ke kôn-ngiam.
Khiu-yok Sṳn-kîn

**Khiu-yok Sṳn-kîn** he Kî-tuk-kau tui 《Sṳn-kîn chhiòn-sû》chhièn phu-fun ke chhṳ̂n-fû. Khiu-yok Sṳn-kîn ngièn he Yù-thai-kau chú-yeu Kîn-si̍t Thap-na̍p-het, phû-phiên ngin-vì he yù-chhai Pâ-pí-lùn chṳ̂ siù sṳ̀-khì khôi-sṳ́ chhṳ̍t-to Kûng-ngièn-chhièn yit-sṳ-ki, chhai chhṳ́ thon thai-yok 240-ngièn ke sṳ̀-kiên siá-cho, heu-lòi phî kî-tuk-thù chhiòn-phàn sû-na̍p vì 《Sṳn-kîn》ke chhièn phu-fun. Kî-tuk-kau pán-pún chet yû 39 kién.

## Khiu-yok Sṳn-kîn sû-si
Khiu-yok khó fûn-cho yî-ha phu-fun：

## Ngoi-phu lièn-chiap
*Yîn-koet lâu Ngoi-koet Sṳn-kîn Kûng-fi chhai 1923-ngièn chhut-pán ke Hak-ngî Khiu-yok Sṳn-kîn Hon-sṳ pán-pún
Kîm

**Kîm** (金) he yit-chúng fa-ho̍k ngièn-su, kí ke fa-ho̍k fù-ho he Au, kí ke ngièn-chṳ́ si-sṳ he chhit-sṳ̍p-kiú. Kîm he ku-thí Kîm-su̍k, kîm-vòng-set, nèn tí-su fú-sṳ̍t. Mò-hàm chha̍p-chṳt sṳ̀ thai-chṳ sông he ngiôn-sin ke.

Kîm he Ngìn-lui Li̍t-sṳ́ sông chui-chó mìn-tî ke kîm-su̍k chṳ̂-yit, chó chhai kú Âi-khi̍p tén song-kú sṳ́-ki, chhiu-hó yîn-vi chṳt-thi kha-ngiôn, yùng-yi fûn-kot, yùng-yi tú-chhùn tén-tén thi̍t-tiám yì-yèn pûn-ngìn-lui kóng-fat chok-vì fo-pi sṳ́-yung, he chhòi-fu lâu khièn-li̍t ke siong-chṳ̂n. Kîm-ngit Kîm yìn-yèn yû pó-chhùn ka-chhṳ̍t ke kûng-yung.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
Pó-lò

**Pó-lò** (保羅, 3-ngièn — 67-ngièn; , ), he Sṳ̀n só kién-sién, chiong fuk-yîm chhòn-pûn ngoi-pâng-ngìn ke sṳ́-thù, ya-phî Li̍t-sṳ́-ho̍k-kâ kûng-ngin he tui-yî chó-khì Kau-fi fat-chán kung-hien chui-thai ke sṳ́-thù. Kí yit-sên chûng chṳ-séu chin-hàng liáu sâm-chhṳ chhòng-khì ke siên-kau chṳ̂ lî-chhàng, chiuk chiak-phiên chṳ Séu-â-se-â, Hî-lia̍p, Yi-thai-li kok-thi，chhai ngoi-pâng-ngìn chûng kien-li̍p kau-fi, yáng-hióng chhṳ̂m-yén. 

Pó-lò he Â-pak-lâ-hón ke heu-yí, su̍k-yî Phien-ngâ-mén kî-phai ke Yî-set-lie̍t-ngìn, he chhut-sên chhai koet-ngoi ke Yù-thai khièu-mìn, kí-ke kâ chhai Kî-li-kâ-sén ke Thai-su-sàng, liá thi-fông he tông-sṳ̀ Lò-mâ Ti-koet ke chú-yeu ho̍k-su̍t chûng-sîm chṳ̂-yit. Pó-lò ngièn-lòi ke miàng-sṳ he chhṳ̂n-fû Só-lò, yi-sṳ chhiu-he "khiù-mun" , yîn-vi chhut-sên chhai Lò-mâ Ti-koet ke chhṳ̍t-su̍k liâng-thi, kîn-kí chhut-sên-thi koet-si̍t ngièn-chet, khí-yû Lò-mâ Kûng-mìn ke sṳ̂n-fun. Pó-lò ke fu-chhîn he Fap-li-soi-ngìn, kí chóng-thai heu yu-to Yâ-lu-sat-lâng chhut-miàng ke ho̍k-chá Kâ-mâ-lie̍t mùn-hâ ho̍k-si̍p, só-yî kí chhiùng-séu su Fap-li-soi kau-mùn ke hiûn-thò, pin chiap-su-ko ngiàm-kiet ke li̍t-fap Kau-yuk. Pó-lò tui Khiu-yok Sṳn-kîn, Hî-lia̍p-vùn lâu Chet-ho̍k tû-yû chhṳ̂m-ngi̍p ke ngiên-kiu, tui kí heu-lòi sṳn-kûng lâu yû chṳ̂n-thai ke pông-chhu.

## Chhâm-kháu
Vu̍t-lî-ho̍k

**Vu̍t-lî-ho̍k**, Yîn-ngî ôn-tó "Physics". Yá-ke Ngî-chhṳ̀ lòi-chhṳ Hî-lia̍p-vùn ke "φυσικός". Kú-sṳ̀-chiet Êu-chiû-ngìn hém vu̍t-lî-ho̍k cho "chhṳ-yèn Chat-ho̍k", chiu-he ngièn-kiu Thai-chhṳ-yèn hien-siong lâu kùi-lu̍t ke ho̍k-mun. Chhòi hien-thoi, vu̍t-lî-ho̍k yí-kîn sṳ̀n-vì Chhṳ-yèn khò-ho̍k chûng chui kî-chhú ke ho̍k-khò chṳ̂-yit.
Mâ-lî-sûn

**Mâ-lî-sûn** (馬禮遜, Yîn-ngî: Robert Morrison 1782-ngièn 1-ngie̍t 5-ngit — 1834-ngièn 8-ngie̍t 1-ngit), Sû-kak-làn Chhòn-kau-sṳ, chûng-fà Kî-tuk-kau-fi ke chho-phan-ngìn, 1807-ngièn to-tha̍t Kóng-chû, chhai Yîn-koet Tûng-Yin-thu-kûng-sṳ̂ ngin-chṳt 25-ngièn. Chên kien-ngi Yîn-koet chṳn-fú chhai Chûng-koet chhṳ-sat fap-thìn. 

## Sên-phìn
## Kûng-chok fông-sṳt

## Fân-yi̍t sṳn-kîn
## Chhut-pán chha̍p-chì
## Phan ho̍k-thòng
## Chù-chok
## Chhâm-kháu vùn-hien
Thì-mô-thai

**Thì-mô-thai** sên-chóng yî Lu-sṳ̂-tet, fu-chhîn he Hî-lia̍p-ngìn, mû-chhîn vi Yù-thai-ngìn. Kí chhṳ-yu su chú-mû khi̍p mû-chhîn yáng-hióng, su̍k-si̍p Khiu-yok Sṳn-kîn. Thì-mô-thai sṳ̍p-fûn chóng-chin, vì-ngìn khó-kho, Pó-lò phien tai kí chhâm-kâ thi-ngi chhṳ pu-tho lî-chhàng ke kûng-chok. Heu-lòi Thì-mô-thai lâu Pó-lò to-chhu siên-kau, sṳ̀n-vì chhîn-me̍t ke thùng-kûng.

Tông Pó-lò chhiùng Lò-mâ kâm-ngiu̍k théu-piong, chhûng-fán Séu-â-se-â, Mâ-khì-tun sṳ̀, chên fûn-fu Thì-mô-thai liù-hâ chhai Yî-fut-só fu-chit sién-pha̍t Kau-fi liâng-siu khi̍p mu̍k-yông sin-thù ke kûng-chok. Thì-mô-thai sâng-sin ngio̍k, chhiâ khien-không mò-kâ, mien-tui Yi-tôn ke ngùi-kî. Pó-lò pai-fóng Yî-fut-só chṳ̂-chhièn, siên siá Thì-mô-thai-chhièn-sû pûn ngièn-khiâng ke Thì-mô-thai, tui kí kú-li.
Tai Tet-sâng

**Tai Tet-sâng** (戴德生, Yîn-ngî: James Hudson Taylor, 1832-ngièn 5-ngie̍t 21-ngit －1905-ngièn 6-ngie̍t 3-ngit), Yîn-koet Kî-tuk-kau chhòn-kau-sṳ, Chûng-koet Nui-thi Fi (中國內地會) chhóng-phan-ngìn. Tai Tet-sâng chhai Chûng-koet ńg-sṳ̍p-yit ngièn. Kì chhóng-li̍p ke chhâ-fi chhâi-phai chhêu-ko pat-pak miàng chhòn-kau-sṳ khi̍p kien-li̍p yit-pak ngi-sṳ̍p-ńg kiên ho̍k-káu,  pin chhai Chûng-koet tai-liâng yit-van pat-chhiên ngìn kûi-sin Kî-tuk-kau, chhai sṳ̍p-pat sén sṳ̀n-li̍p ńg-pak tô vi pún-thi chhu-lî ke chhòn-kau-chhàm (stations of work).
 
## Sên-phìn
### Seu-ngièn sṳ̀-thoi
Tai Tet-sâng chhut-sên yî Yîn-koet Yorkshire Barnsley-chṳ́n yit-ke Ví-lî-chûng ke phìn-mìn sin-thù siên-kau-sṳ̂ (lay preacher) kâ-thìn, fu-chhîn he James Taylor, mû-chhîn he Amelia Hudson.

## Thi-yit chhṳ lòi Chûng-koet
### Chûng-koet Nui-thi Fi

1865-ngièn 6-ngie̍t 5-ngit Chûng-koet Nui-thi Fi sṳ̀n-li̍p. Chûng-koet Nui-thi Fi he thi̍t-phe̍t vi-liáu Chûng-koet sat-li̍p ke, ngièn-chet he fû-seu ngien-yi to Chûng-koet nui-thi ke siên-kau-sṳ, yîn-vi tông-sṳ̀ sṳ̍p-yit ke sén-fun hàn-m̀ siên-kau-sṳ tha̍p-chiuk. Kì-teu chui-chhû ke muk-phêu he hî-mong Chûng-koet mî-yit ke sén-fun chṳ-séu yû yit-tui siên-kau-sṳ thin-kî. Tông-sṳ̀ sûi-yèn chhiâm-thin Pet-kîn thiàu-yok, chhòn-kau-sṳ hí-khó chhṳ-yù
to nui-thi chhòn-kau, than-he thai-phu-fun lòi Chûng-koet ke sî-fông siên-kau-sṳ yìn-yèn si̍p-chûng chhai Chûng-koet yèn-hói thi-khî.

## Yáng-hióng
## Kói-chhôn Chûng-koet-ngìn fu̍k-chông
## Sin-sîm ngièn-chet
## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
## Chhîn-su̍k
### Chṳ́-sûn
### Hiûng-thi-chí-moi
## Chhâm-kháu vùn-hien
## Ngoi-phu lièn-kiet
Genghis Khan

**Genghis Khan** (Mùng-kú-ngî: Činggis Qayan, Чингис Хаан，1162-ngièn — 1227-ngièn 8-ngie̍t 25-ngit)，he Mùng-kú Ti-koet thien-kî-chá、sṳ-kie li̍t-sṳ́ sông khiet-chhut ke Kiûn-sṳ thúng-soi. Miàng Temujin. 

## Sên-phìn生平

Chhai Temujin nú-li̍t chṳ̂-ha, kí ke phu-chhu̍k chai-chhṳ khiòng-sṳn hí-lòi. Temujin chú-yeu he thûng-ko kói-pien kiûn-chhui thí-chṳ tha̍t-tó khiòng-sṳn ke, kiûn-sṳ phî ngiàm-kiet thiâu-sién, pin chin yit-phu ngiên-kiu kiûng-chien ke sṳ́-yung. Temujin heu-lòi tá-phai kí thi̍t-tui ke Thap-thap phu-chhu̍k, chhai kûng-ngièn 1206-ngièn, Temujin thúng-yit Mùng-kú chhó-ngièn ke chung phu-chhu̍k. Liá-he Mùng-kú Ti-koet ke khôi-sṳ́. Mùng-kú-ngìn hiong-ngoi khok-chông, liu̍k-siu̍k sêu-me̍t liáu hí-tô koet-kâ, pin sâm-chhṳ chin-kûng sî-ha, hàn lau-ko Van-lî Chhòng-sàng kûng-ham Pet-kîn.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

分類:Ngìn-vu̍t
分類:Â-chû
分類:Êu-chû
分類:Mùng-kú
Sûn Chûng-sân

**Sûn Chûng-sân** (孫中山, ) he khiûn-thoi Chûng-koet ke mìn-chú kiet-min kâ, Chûng-fà-mìn-koet koet-fu, Chûng-koet Koet-mìn-tóng chúng-lî, Kóng-tûng-sén Hiông-sân-ngìn.

Sûn Chûng-sân chhai Chhîn-thùng chhṳ ńg-ngièn sṳ̍p-ngie̍t chhû liuk-ngit sṳ̀ chhut-sên yî Chûng-koet Kóng-tûng-sén Chûng-sân-sṳ chhui-hên nùng-chhûn mìn chṳ̂ kâ. Chhit-se sṳ̀ chiap-su chhòn-thúng kau-yuk. 1879-ngièn, sṳ̍p-si-se Sûn Chûng-sân chhai tông-thi Yîn-koet ke koet-kau-fi khôi-phan yung Yîn-ngî su-kho ke séu-ho̍k "Iolani School" siû-thu̍k Yîn-ngî、Yîn-koet li̍t-sṳ́、Sṳ-ho̍k、Fa-ho̍k、Vu̍t-lî、Sṳn-kîn tén-tén khô-muk. 

1881-ngièn pit-ngia̍p heu, chin-ngi̍p tông-thi chui kô ho̍k-fú、Mî-koet kau-fi ho̍k-káu "Oahu ho̍k-yen" ki-siu̍k ho̍k-ngia̍p. 1883-ngièn yù-yî Sûn Chûng-sân yû sin-fung Kî-tuk-kau ke yi-hiong, phî hiûng-chhòng sung-fì kâ-hiông. Thùng-ngièn Tûng-thiên to Hiông-kóng, lâu Liu̍k Hò-tûng yit-thùng chhai-yî Kûng-lî-voi su-sé ngi̍p Kî-tuk-kau. Chhṳ-ngièn chin-ngi̍p tûng-ông sû-yen.

分類:Chûng-koet-ngìn
C
Alexandros Thai-ti

**Macedonia ke Alexandros 3-sṳ** (Hî-lia̍p-ngî: , ), me ôn-to **Alexandros Thai-ti** (), he Macedonia vòng-koet koet-vòng. Kí vì-chhṳ̀ khôi yî Macedonia liâng-thô ke thúng-yit Hî-lia̍p chû-sàng pâng, pin chṳ̂n-fu̍k Pô-sṳ̂, lâu khì-thâ Â-chû vòng-koet, chhṳ̍t chṳ Yin-thu ke piên-kie. Kí yung khôi sṳ̍p-sâm-ngièn sṳ̀-kiên chṳ̂n-fu̍k tông-sṳ̀ Êu-chû sṳ-kok ke "yí-kîn mìn-tî ke sṳ-kie", pûn ngìn chhṳ-to he li̍t-sṳ́ sông chhung-yeu ke kiûn-sṳ-kâ.
Lo-fú

**Lo-fú** he thí-hìn chui-thai ke Meu-khô-thung-vu̍t, he Â-chû ke thi̍t-yû chúng-lui, chhai Â-chû hí-tô koet-kâ ke vùn-fa chûng, Lo-fú he mî-li, yúng-kám, li̍t-liong ke siong-chṳ̂n, Ngìn-lui vi-khí lo-fú ke hiûng-mâng, yu hî-mong khí-yû lo-fú ke khiòng-chong, yî chṳ̂n-fu̍k kí lòi chṳn-mìn li̍t-liong. Lo-fú lâu ngìn-lui ke kôan-he chhîn-me̍t, ngìn-lui ke fa̍t-thung sṳ́ ko-fú suk-séu, fun-kak, ngìn lâu lo-fú chhûng-thu̍t tui lo-fú ke li-yung chho-sṳ̀n lo-fú ke thai pú-sat, muk-chhièn liá-ke vu̍t-chung yí-kîn sṳ̍p-fûn ngùi-kî.

## Thi̍t-chṳ̂n
## Sên-fa̍t fàn-kín
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Vî-hia̍p
## Chhâm-kháu
## Chhâm-siòng
Lo̍k-thò

**Lo̍k-thò** he Lo̍k-thò-khô Lo̍k-thò-su̍k ke thung-vu̍t, chṳ́-yû lióng-chúng, phi-khûng nèn khôi-pit, chiuk-yû ngiuk-thiap-phì, sṳt-ha̍p chhai Sâ-mo̍k chûng hàng-chéu, poi-yû ngiuk-fûng, vi-yû sâm-sṳt, só-yî mò-fi kî-hot, hí-khó tô-ngit mò-hot, yit-tán ngi-kien súi-chhó, khó-yî thai-liong yím-súi. Só-yî phî chhṳ̂n-fû "Sâ-mo̍k-chṳ̂-chû". Sên-fa̍t chhai sâ-mo̍k piên-yèn ke Ngìn-lui chó-chhôi kûng-ngièn-chhièn sâm-chhiên-ngièn yí-kîn khôi-sṳ́ sùn-yông lo̍k-thò, chok-vì yi̍t-chhuk, yû hí-tô koet-kâ yí-lai lo̍k-thò vi-sâng ke lo̍k-thò mu̍k-mìn, sṳm-chṳ yû lo̍k-thò khì-pîn.

## Thi̍t-chṳ̂n
## Sên-fa̍t fàn-kín
## Sên-fa̍t fông-sṳt
## Vî-hia̍p
## Chhâm-kháu
## Chhâm-siòng
Sṳ̂-é

**Sṳ̂-é** (獅仔) he yit-chúng sên-chhùn chhai Fî-chû lâu Â-chû ke thai-hìn Meu-khô thung-vu̍t, hiùng-sin ke chûng-mô he khì thi̍t-chṳ̂n chṳ̂-yit. Sṳ̂-é he thai-hìn meu-khô thung-vu̍t chûng chui sṳ̀n-kûng ke yit-chúng thung-vu̍t, ko-hi kí fûn-phu chhai tô-ke chû, kîm-ngit kí ke sên-chhùn fàn-kín yí-kîn siông-tông séu.