open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euclid Kí-hò

** Euclid Kí-hò ** (Euclidean Geometry) chṳ́ on-cheu Euclid ke 《Kí-hò ngièn-pún》 kèu-chho ke Kí-hò-ho̍k. Euclid Kí-hò yû-sṳ̀ chhiu chṳ́ Ngi-vì phìn-mien sông ke Kí-hò, chit **Phìn-mien Kí-hò **. Pún-vùn chú-yeu mèu-shu̍t phìn-mien Kí-hò. Sâm-vì khûng-kiên ke Euclid Kí-hò thûng-sòng kiàu-cho Li̍p-thí Kí-hò. 
Kô-vì ke chhìn-hìn chhiáng chhâm-khon Euclid khûng-kiên. 
Su-ho̍k sông, Euclid Kí-hò he chṳ́ Ngi-vì phìn-mien lâu sâm-vì khûng-kiên chûng ke Kí-hò, kî yî Tiám-sien-mien-ká-sat. Su-ho̍k-kâ ya yung liá-yit su̍t-ngî péu-sṳ khí-yû siông-sṳ sin-chṳt ke Kô-vì Kí-hò.

Image:Pythagorean.svg|**[[Pythagoras thin-lî]]**.
Image:Thales' Theorem Simple.svg|**[[Thales Thin-lî]]**.
Nahuatl-ngî

**Nahuatl-ngî** (nāhuatl ['naː.Watɬ], nāhuatlàtōlli [naː.Wa.Tɬaʔ.'toːl.Li]) chṳ́ yit-khiùn chhai hien-thoi Me̍t-sî-kô chṳ-séu khiung yû yit-pak 50 van ngìn sṳ́-yung ke Nahuatl-ngî fông-ngièn. Só-yû liá fông-ngièn chhai m̀-thùng ke chhàng-thu sông tû su-to Sî-pân-ngà-ngî ke yáng-hióng. Só-yû hien-thoi ke Nahuatl-ngî fông-ngièn tû kiên Kú-tién Nahuatl-ngî m̀-thùng, than-he hien-chhai chhai Me̍t-sî-kô kuk-thi só sṳ́-yung ke Nahuatl-ngî fông-ngièn pí piên-yèn thi-khî só sṳ́-yung ke Nahuatl-ngî fông-ngièn kiên chiap-khiûn Kú-tién Nahuatl-ngì-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Minangkabau-ngî

** Minangkabau-ngî ** (; ) he Minangkabau-ngìn só-kóng ke yit-chúng ngî-ngièn, kóng liá-chúng ngî-ngièn ke ngìn-khiùn fûn-pu yî Yin-nì ke Sî Sumatera, Riau, Jambi, Bengkulu, Pet Sumatera, Aceh yî-khi̍p Mâ-lòi-sî-â ke Negeri Sembilan.  he Pet Sumatera ke thûng-yung ngî, chhai Aceh yu pûn chhṳ̂n-chok “Aceh-sén”. Mâ-lòi-sî-â ke Minangkabau-ngî chet he yù yì-mìn to Mâ-lòi-sî-â ke Sumatera Yin-nì-ngìn tai-lòi ke. 

Liá-chúng ngî-ngièn lâu Mâ-lòi-ngî siông-sṳ, khì-kiên kôan-he sa-put chhîn-chhú. 

Minangkabau-ngî hâ hàn-yû sú-chúng fông-ngièn. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

* Minangkabau-ngìn
* Hói-ngoi Minangkabau-ngìn

## chhâm-kháu vùn hien

## chhâm-kháu sû muk

* [Nurlela Adnan, Ermitati, Rosnida M. Nur, Pusat Bahasa (Indonesia), [Balai Pustaka] (Persero), PT. 2001 - **Indonesian-Minangkabau dictionary** (*Kamus bahasa Indonesia-Minangkabau*), 841 pages.]
* *Tata Bahasa Minangkabau*, Gerard Moussay (original title *La Langue Minangkabau*, translated from French by Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.
Minangkabau-ngìn

**Minangkabau-ngìn** (; ) liá-chak chhu̍k-khiùn he Yin-nì Sî Sumatera kô-thi ke ngièn-chhu-mìn. Kì-têu ke vùn-fa he Mû-hì ki-sṳ̀ ke, chhòi-sán lâu thú-thi he yù mû-chhîn chhòn pûn 5 yì, yèn-yì chûng-kau lâu chṳn-chhṳ sṳ-vu yù nàm-sin chóng-lî. Kîm-ha yû 400 van ngìn kî-chhu chhai Sî Sumatera, yû khì-thâ 300 van ngìn san-kî chhai Yin-nì lâu Mâ-lòi pan-tó ke hí-tô tû-sṳ lâu Sàng-chṳ́n chṳ̂ chûng.
Ossetia-ngî

** Ossetia-ngî ** (Ирон ӕвзаг, *Iron ævzag* fe̍t Иронау, *Ironauу*, ) su̍k Yin-thu Iran Ngî-chhu̍k Iran Ngî-kî, he yit-chúng thûng-hàng yî Ngò-lò-sṳ̂ khi̍p Gruzia piên-kie, Kavkaz sân-khî ke yit-chúng ngî-ngièn. Muk-chhièn sṳ́-yung ngìn-khiéu thai-yok-yû 50 van, khì-chûng 60% kî-chhu-chhai Ngò-lò-sṳ̂ ke Pet Ossetia, 15% kî-chhu-chhai Gruzia ke Nàm Ossetia. 

Ossetia-ngî lâu Tati-ngî khi̍p Talyshi-ngî tû-he Iran Ngî-kî ke chú-yeu ngî-ngièn, kì chhai Kavkaz thi-khî yû siông-tông sú-liòng ke sṳ́-yung ngìn-khiéu.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Punjabi-ngî

** Punjabi-ngî ** (Punjabi-ngî Gurmukhi sṳ-mû: **ਪੰਜਾਬੀ**, Shahmukhi sṳ-mû: **پنجابی**, Yîn-vùn: **Punjabi** fe̍t **Panjabi**) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-hì Yin-thu Iran Ngî-chhu̍k ke Yin-thu Arya Ngî-kî. Punjabi-ngî thi̍t-sû ke he, thi-yit, yû-sâng-thiàu; thi-ngi, he Nyâm-chho̍k-ngî. Punjabi-ngî yu fi fûn-vì Sî Punjabi-ngî, Lehnda (ਲੇਹੰਦਾ) fe̍t Lahnda (ਲਹਿੰਦਾ) lâu Tûng Punjabi-ngî. Siraiki lâu  Hindko thûng-sòng ya pûn sṳ-vì Punjabi-ngî ke fông-ngièn. 

Punjabi-ngî chú-yeu liù-thûng yî Yin-thu ke Punjab lâu Pakistan ke Punjab só-yî sṳ́-yung ke ngî-ngièn, ya-he Yin-thu Punjab ke kôn-fông ngî-ngièn. Kì ya liù-thûng yî lìn-khiûn ke Yin-thu Haryana, Himachal Pradesh lâu Delhi. Tông Yin-thu fò Pakistan chhai 1947-ngièn fûn-lie̍t sṳ̀, Punjab thi-khî, khì vùn-fa lâu ngî-ngièn ya pûn su yáng-hióng. Yîn-chhṳ́, Punjab ke ngî-ngièn lâu vùn-fa ya sṳ̀n-vì thûi-thûng lióng-koet fò-phìn kâu-vông ke yit-thai thûng-li̍t.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Kô-thi Sorbia-ngî

**Kô-thi Sorbia-ngî** (Sông-sok-pu-ngî miàng: Hornjoserbšćina) vì Tet-koet li̍t-sṳ́ sén-fûn Kô-thi Lusatia ke séu-chung ngî-ngièn, chit kîm-ngit ke Saxony thi-khî. Su̍k-yî Sî Slav Ngî-kî (West Slavic languages​​), lâu Chhia̍p-khiet-ngî sṳ̍p-fûn siông-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm

## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Pet Sami-ngî

**Pet Sami-ngî** (Davvisámegiella), vì Sami-ngî chûng sṳ́-yung chui-kóng ke yit-kî. Sṳ́-yung thi-khî pâu-koat Nò-vî, Sui-tiên, Fûn-làn ke pet-phu thi-khî, yî-khi̍p Ngò-lò-sṳ̂ ke sî-pet-phu. Sṳ́-yung ngìn-khiéu yok 15,000 and 25,000 ngìn, khì-chûng 2000 ngìn sâng-fa̍t chhai Fûn-làn, 5000 to 6000 ngìn sâng-fa̍t chhai Sui-tiên.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Faroe-ngî

** Faroe-ngî ** () vì Faroe Khiùn-tó ke Kôn-fông ngî-ngièn, sṳ́-yung ngìn-sú vì 8 van chó-yu, 4.8 van sṳ́-yung chá chhai Faroe Khiùn-tó, 2.5 van sṳ́-yung chá chhai Tân-ma̍k, lâu 5 chhiên sṳ́-yung-chá chhai Pên-tó. Faroe Khiùn-tó Thai-ho̍k sṳ́-yung Faroe-ngî chin-hàng kau-ho̍k, kâi ngî-ngièn chhai tông-thi lâu Tân-ma̍k-ngî yû tui-tén ke thi-vi.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Phiêu-chún Chhòng-ngî

**Phiêu-chún Chhòng-ngî **, yu yi̍t-vì ** Phiêu-chún Tibet-ngî **, Sî-chhòng ngî-ngièn ke yit-chúng, chú-yeu ngièn chhṳ Chûng-phu Chhòng-ngî chûng ke Lhasa fông-ngièn, chiông só-vi ke ** Lhasa Chhòng-ngî ** (, ) phiêu-chún-fa heu hìn-sṳ̀n. Vì hien-thoi chui-tô ngìn sṳ́-yung ke khiung-thùng Chhòng-ngî, ya-he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Sî-chhòng Chhṳ-chhṳ-khî ke kôn-fông phiêu-chún Chhòng-ngî, ngièn chhṳ Kú-tién Chhòng-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Pet Frisia-ngî

** Pet Frisia-ngî** vì Tet-koet khî-vet ngî-ngièn chṳ̂-yit, sṳ́-yung ngìn-khiéu yok vì 10,000 ngìn, chú-yeu si̍p-chûng chhai Tet-koet Schleswig-Holstein pâng sî hói-ngan thi-khî yî-khi̍p pâu-koat fûn-pu chhai Föhr, Amrum, Sylt, Helgoland séu-tó-sông. Pet Frisia-ngî chú-yeu fûn-vì lióng-chúng fûn-kî fông-ngièn, nui-liu̍k fông-ngièn lâu pan-tó fông-ngièn. Fông-ngièn chṳ̂-kiên put chhùn-chhai phiêu-chún hîn, sûi-yèn yû ho̍k-chá kien-ngi phiêu-chún fûn-kî yin vì Mooring thi-khî fông-ngièn. Pet Frisia-ngî su̍k-yî Pet-hói German ngî-hì.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
*Frisia-ngî
Gilaki-ngî

**Gilaki-ngî** (گیلکی, Giləki) he yit-chúng Lî-hói ngî-ngièn, Sî-pet Iran Ngî-kî ke sṳ̀n-yèn, thûng-hàng yî Yî-lóng ke Gilan-sén. Gilaki-ngî lâu Mazanderan-ngî lióng-chúng fông-ngièn yû me̍t-chhiet siông-kôan khi̍p lui-sṳ ke chhṳ̀-lùi. Gilaki-ngî lâu Mâ-chan-tet-làn-ngî lâu Kavkaz Ngî-kî yû khiung-thùng tiám, Tat-ngî he khì-chûng chṳ̂-yit.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Ruthenia-ngî

**Ruthenia-ngî** fe̍t-chá ** Rusyn-ngî **  su̍k-yî Slav Ngî-chhu̍k ke Tûng Slav Ngî-kî, chhai ngî-ngièn fûn-lui sông chui chiap-khiûn Ukraina-ngî. Ruthenia-ngî sṳ́-yung-chá fûn-pu chhai Ukraina, Slovakia, Pô-làn, Hiûng-ngà-li, Romania fò Serbia ke Vojvodina. Yîn-vì sṳ́-yung-chá fûn-pu chhai tô-koet, Ruthenia-ngî mò yit-chak thúng-yit ke piâng-sṳ-fap, yì kîn-kí liáu kok-chhṳ ke fông-ngièn lòi piâng-siá.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Sî Tâi-thi Saxon-ngî

**Hò-làn Tâi-thi Saxon-ngî** (Niedersächsisch) fe̍t-chá **Sî Tâi-thi Tet-ngî ** he yit-hì-lie̍t Tâi-thi Tet-ngî fông-ngièn ke chúng-chhṳ̂n, fûn-pu yî Tet-koet sî-pet-phu, Hò-làn tûng-phu. Kì lâu Tûng Tâi-thi Tet-ngî yit-hí kèu-sṳ̀n liáu Tâi-thi Tet-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Võro-ngî

**Võro-ngî ** (võro kiil) he Estonia nàm-phu ke ngî-ngièn, ngî-ngièn ngìn-khiéu chú-yeu si̍p-chûng chhai Võro-yen, lâu Fûn-làn-ngî khi̍p Estonia-ngî yit-ngióng thùng su̍k-yî Ural Ngî-hì Fûn-làn-Ugria Ngî-chhu̍k Fûn-làn Ngî-kî. Lâu khì-thâ Ural Ngî-hì ke ngî-ngièn yit-ngióng, Võro-ngî yi̍t chhùn-chhai ngièn-yîm fò-hâi. Hien-sṳ̀ chhai Võro-yen yû 26 kâ ho̍k-káu mî-chû fi yû yit-kho kau-su Võro-ngî, yì tông-thi yi̍t yû yit-fun yung Võro-ngî chhut-pán ke po-chṳ́.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Oriya-ngî

**Oriya-ngî** ( **) he Yin-thu ke 24 chúng kôn-fông ngî-ngièn chṳ̂-yit, chú-yeu chhai Orissa sṳ́-yung. Yîn-vì lò-kûng chhiên-yì ke kôan-he, chhai Yin-thu sî-phu ke Gujarat ya hàn liù-hàng. 

## Yîm-hì
Oriya-ngî yû 28 ke phú-yîm yîm-vi lâu 6 ke ngièn-yîm yîm-vi. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu lièn-chiap
Khmer-ngî

** Khmer-ngî ** (ភាសាខ្មែរ) yu chhṳ̂n ** Kampuchea-ngî **, he Kampuchea ke yit-chúng chú-yeu ngî-ngièn, su̍k-yî Nàm-Â Ngî-hì. Chhai Kampuchea, thai-yok 90% ke ngìn-khiéu (1200 van-ngìn chó-yu) sṳ́-yung Khmer-ngî, chhai Thai-koet, Laos lâu Ye̍t-nàm ya-yû yok 200 van ke sṳ́-yung-chá. Chui-chó ke vùn-hien sok-ngièn yî 5 sṳ-ki.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
Ngièn-yîm péu 

Phú-yîm péu 
} ||  || &nbsp; || &nbsp; || 
|-
| Chiap-khiûn-yîm ||  || &nbsp; ||  ||  ||
|-
|}

## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Veps-ngî

** Veps-ngî ** (vepsän kel', vepsän keli fe̍t vepsä'), he Veps-chhu̍k ke ngî-ngièn, su̍k-yî Ural Ngî-hì Fûn-làn-Ugria Ngî-chhu̍k Fûn-làn Ngî-kî. Kâi ngî-ngièn lâu Fûn-làn-ngî lâu Karelia-ngî kôan-he siông-khiûn, yung Là-tên sṳ-mû sû-siá. 

Kîn-kí chhièn Sû-lièn ke thúng-kie, 1989-ngièn tái khiung-yû yok 12500 ngìn chhṳ-chhṳ̂n chhṳ-kí he Veps-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
### Sú-chhṳ̀

## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Man-ngî

** Man-ngî ** (**Gaelg** fe̍t-chá **Gailck**), yu chhṳ̂n-vì ** Man Gael-ngî **, he yit-chúng Celt Ngî-chhu̍k Gael Ngî-kî ke ngî-ngièn, chú-yeu sṳ́-yung-yî Man Tó, vì Chûng-kú Ireland-ngî ke heu-yí, lâu kú-thoi Pet Ireland Ulster lâu Scotland sî-nàm Dumfries lâu Galloway ke Galloway thi-khî ke Gael-ngî fông-ngièn yû vì siông-sṳ.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Sân-thi Mari-ngî

**Sân-thi Mari-ngî** (кырык мары) he thûng-hàng yî Mari El Khiung-fò-koet, Ngò-lò-sṳ̂ Gornomariysky, Yurinsky lâu Kilemarsky thi-khî ke ngî-ngièn. Liá-he yit-chúng Ural Ngî-chhu̍k ke ngî-ngièn, lâu Chhó-ngièn Mari-ngî (Meadow Mari) yû-kôan, sûi-yèn lióng-chúng fông-ngièn put-nèn fu-siông lî-kié. Kì sṳ́-yung Sân-thi Mari sṳ-mû sû-siá pin lâu Ngò-lò-sṳ̂, Chhó-ngièn Mari-ngî khiung-thùng vì Mari El Khiung-fò-koet ke kôn-fông ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Newar-ngî

**Newar-ngî** (Newah Bhaye fe̍t Newari), yu pûn chhṳ̂n-vì Nepal ngî-ngièn (नेपाल भाषा, Nepal Bhasa), he Nepal chûng-phu Kathmandu kuk-thi Newar-ngìn só chhâu chhṳ̀ ke ngî-ngièn, su̍k Hon-chhòng Ngî-ne Chhòng-mén Ngî-chhu̍k, Newar-ngî ngièn yung Ranjana-vùn sṳ-mû piâng-siá heu kói yung Thiên-sàng-vùn sṳ-mû piâng-siá, sṳ́-tet hien-kîm ke Newar-ngî sṳ̀n-vì chhai kâi Ngî-hì chûng vì-yit yit-chúng yî Thiên-sàng-vùn vì sû-siá hì-thúng ke ngî-ngièn. Nang-ngoi, chhai Sikkim, Sî Bengal lâu Sî-chhòng tén thi-khî ya-yû chhâu Newar-ngî ke kî-mìn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Belarus-ngî

** Belarus-ngî ** (****) he Belarus ke lióng-chúng kôn-fông ngî-ngièn chṳ̂-yit. He Slav Ngî-chhu̍k Tûng Slav Ngî-kî ke ngî-ngièn, yîm-yùn, vùn-fap yî-khi̍p chhṳ̀-lùi chiap-khiûn Ukraina-ngî.''

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
五華縣

五華縣，舊名長樂縣，民國初改現名，廣東省梅州市辖縣，喺革命老區縣，地處廣東省東北部，韓江上游，喺粵東丘陵地帶嘅一部份，介於北緯23°23'～24°12'，東經115°18'～116°02'之間，東起郭田照月岭，西止长布雞心石，南起登畲龍獅殿，北至新橋洋塘尾。東南同豐順縣、揭西縣、陸豐交界，西南同河源市紫金縣交界，西北同龍川連緊，東北同興寧隔離。東西相隔71.59公里，南北长为87.99公里。全縣地形像菱形，总面積达3226.06平方公里，占廣東省面積嘅1.47%。
Ǹg-ngî

**Ǹg-ngî** (吳語, Yîn-ngî: Wu language), he Hon Ngî-chhu̍k chṳ̂ yit-kî. Chú-yeu thûng-hàng yî Chûng-koet Kông-sû nàm-phu, Sông-hói, Chet-kông thai phu-fûn thi-khî, Ôn-fui nàm-phu ke phu-fûn thi-khî, Kông-sî tûng-pet-phu lâu Fuk-kien sî-pet kok khi̍p Hiông-kóng, Mî-koet Khiu-kîm-sân tén thi kong Ǹg-ngî ke yì-mìn chṳ̂-kiên. 
Ǹg-ngî ngî-yîm lâu hien-thoi Kôn-fa chhâ-phe̍t hó-thai.

## Fông-ngièn

*Sông-hói-fa
*Nèn-pô-fa
*Sû-chiu-fa
*Thòi-chû-fa
*Vûn-chû-fa
*Hông-chû-fa

## Li̍t-sṳ́
## Ngî-yîm
## Chhṳ̀-lùi
## Ngî-fap
## Ngoi-phu lièn-kiet
*Ǹg-ngî Sṳ-tién
Ngièn-chṳ́

**Ngièn-chṳ́** (Atom) he yit-chúng Ngièn-su nèn pó-chhṳ̀ khì Fa-ho̍k sin-chṳt ke chui-séu tân-vi. Yit-ke chang Ngièn-chṳ́ pâu-hàm yû yit-ke tsì-me̍t ke Ngièn-chṳ́-fu̍t khi̍p ngiâ-kòn vì-tîn chhai Ngièn-chṳ́-fu̍t chû-vì tai fu thien ke thien-chṳ́. Ngièn-chṳ́ ke Yîn-vùn miàng (Atom) he chhiùng Hî-lia̍p-ngî ἄτομος (atomos, "put-khó chhiet-fûn ke") chón-fa yì lòi. Hó-chó yî-chhièn, Hî-lia̍p lâu Yin-thu ke Chet-ho̍k-kâ chhiu thì-chhut liáu Ngièn-chṳ́ ke put-khó chhiet-fûn ke khói-ngiam. 17 lâu 18 Sṳ-ki sṳ̀, Fa-ho̍k-kâ fat-hien liáu Vu̍t-lî-ho̍k ke kîn-kí: tui yî mêu-sia vu̍t-chṳt, put-nèn thûng-ko Fa-ho̍k sú-thon chiông khì ki-sa ke fûn-kié. 19 Sṳ-ki vân-khì lâu 20 Sṳ-ki chó-khì, vu̍t-lî-ho̍k-kâ fat-hien liáu Chhṳ-ngièn-chṳ́  Lia̍p-é yî-khi̍p Ngièn-chṳ́ ke nui-phu kiet-kèu, chṳn-mìn Ngièn-chṳ́ pin m̀-he put-nèn chin-yit-phu chhiet fûn. Liòng-chṳ́ Li̍t-ho̍k ngièn-lî nèn-kèu vì Ngièn-chṳ́ thì-kiûng hó ke mù-hîn.
Tamil-ngî

**Tamil-ngî** (தமிழ்; IPA /tæmɪɻ/) he yit-chúng yû chhêu-ko ngi-chhiên ngièn li̍t-sṳ́ ke ngî-ngièn, su̍k-yî Dravida Ngî-hì, thûng-hàng yî Yin-thu nàm-phu, Sri Lanka tûng-pet-phu. Kì he Tamil Nadu lâu Puducherry ke kôn-fông ngî-ngièn. Chhai Yin-thu-yòng khi̍p nàm Thai-phìn-yòng put-séu Yin-thu yí kî-mìn ya-he kóng Tamil-ngî ke, kì-têu san-pu yî Madagascar, Mauritius, Fiji tén thi. Kîn-kí thúng-kie, chhai 1996-ngièn, Tamil-ngî chhai chhiòn-khiù ke ngî-ngièn ngìn-khiéu chûng phài thi 18 vi, yû ngî-ngièn ngìn-khiéu 7400 van-ngìn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Turkmen-ngî

** Turkmen-ngî ** (**** fe̍t تركمن) he Turkmenistan ke kôn-fông ngî-ngièn, su̍k-yî Altai Ngî-ne Turk Ngî-chhu̍k nàm-kî. Turkmen-ngî chhai Turkmenistan yok-yû 340 van-ngìn sṳ́-yung, nang-ngoi chhai Iran yû 200 van sṳ́-yung-chá, Afghanistan yû yok 50 van sṳ́-yung-chá. 

Turkmen-ngî lâu Crimea Tatar-ngî (than lâu Tatar-ngî chit Tajik-ngî kôan-he séu) lâu Salar-ngî yû hó-thai ke lièn-hì, yi̍t sau lâu Thú-ngí-khì-ngî fe̍t Azerbaijan-ngî chiap-khiûn. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm

## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng
Pashto-ngî

**Pashto-ngî ** (پښتو) he Afghanistan Pashto-chhu̍k mìn-chhu̍k ngî-ngièn, lâu Dari-ngî thùng vì Afghanistan ke kôn-fông ngî-ngièn. Chhái-yung Â-lâ-pak-ngî sṳ-mû lòi piâng-siá. 

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Vùn-fap
## Kî-pún chhṳ̀-ki
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu lièn-kiet
* BBC-Pashto (Pashto-ngî)
* Tô-ngî mióng-chhàm Pashto-ngî
Dravida Ngî-hì

**Tha̍t-lò-phî-thû Ngî-hì** (Dravidian Languages) fûn-pu chhai Yin-thu nàm-phu lâu sî-phu ke Thán-mí-ngì-na̍p-tet-pâng, Khà-na̍p-thap-khiet-pâng, Ôn-tet-là-pâng, Khak-là-là-pâng, Sî-men-kâ-là-pâng lâu Pâ-kî-sṳ̂-than ke yit-chak séu thi-khî, pâu-koat 75 chúng ngî-ngièn, khì-chûng Mâ-là-ngâ-là-mê-ngî, Thán-mí-ngì-ngî, Thai-lû-ku-ngî, Khà-na̍p-tha̍t-ngî pûn ngin-thin vì kôn-fông ngî-ngièn. Thán-mí-ngì-ngî ya-he Sṳ̂-lî-làn-khà lâu Sîn-kâ-po ke kôn-fông ngî-ngièn. Kì-têu ke ngî-ngièn chhai Sin-tet-sén, Pi-lu-kî-sṳ̂-thán lâu Â-fu-hon ya cháu tet-to.
Tamil Nadu

**Tamil Nadu** (Tamil-ngî: தமிழ் நாடு, Là-tên sṳ-mû chón-siá: Tamil Nadu) he Yin-thu nàm-phu ke yit-ke pâng, nàm-lìm Yin-thu-yòng, tûng-kak Bengal-vân lâu Sri Lanka siông-mong, sî lâu Karnataka, Kerala chiap-yòng, pet-chiap Andhra Pradesh. Mien-chit 13 van phìn-fông kûng-lî. Ngìn-khiéu yû 6241 tô van, kî-mìn chú-yeu he Tamil-chhu̍k, kôn-fông ngî-ngièn he Tamil-ngî, Sú-fú he Chennai.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Yû-hau Sàng-sṳ

## Ngoi-phu lièn-kiet
Telugu-ngî

**Telugu-ngî** (తెలుగు) he Yin-thu Andhra Pradesh ke kôn-fông ngî-ngièn, su̍k-yî Dravida Ngî-hì. Telugu-ngî he Yin-thu Andhra Pradesh Telugu-ngìn ke ngî-ngièn, Yin-thu Hièn-fap sṳ̀n-ngin ke ngî-ngièn chṳ̂-yit. Su̍k Dravida Ngî-hì chûng-phu Ngî-chhu̍k. Sṳ́-yung ngìn-khiéu chhêu-ko 4000 van, kî thùng Ngî-hì kok ngî-ngièn chṳ̂ sú.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Andhra Pradesh

**Andhra Pradesh** (Telugu-ngî: ఆంధ్ర ప్రదెౕశ్, Là-tên sṳ-mû chón-siá vì: Andhra Pradesh), Yin-thu tûng-nàm-phu ke yit-ke pâng, vi-yî Men-kâ-là-vân sî-ngan, tûng-pet-piên thùng Orissa chiap-yòng, pet-phu lâu Telangana, sî-phu thùng Karnataka siông-lièn, nàm-mien he Tamil Nadu, mien-chit 27.5 van phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 8466 van-ngìn, vì Yin-thu thi-pat thai ke pâng. Pâng ke kôn-fông ngî-ngièn he Telugu-ngî, Sú-fú vi-yî Hyderabad.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng
## Yû-hau Sàng-sṳ

## Ngoi-phu lièn-kiet
Latvia-ngî

**Latvia-ngî** (latviešu valoda) he Latvia ke kôn-fông ngî-ngièn, yû 140 van Latvia-ngìn lâu nang-ngoi yok 15 van-ngìn sṳ́-yung. Latvia-ngî he hien-chhùn ke lióng-chúng Baltic Ngî-chhu̍k chṳ̂-yit (nang yit-chúng he Lithuania-ngî). Baltic Ngî-chhu̍k su̍k-yî Yin-Êu Ngî-hì.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Albania-ngî

**Albania-ngî** (Gjuha shqipe  fe̍t Shqip [ʃcip]) su̍k Yin-Êu Ngî-hì, sṳ́-yung-chá vì sî Balkan pan-tó lâu Tûng-nàm Êu ke 600 van kî-mìn chûng. Kì yû kí-chúng fông-ngièn, chṳ̂-kiên yû khî-phe̍t: Tosk, yung-yî Albania nàm-phu lâu chûng-phu yî-khi̍p chhai Hî-lia̍p sî-pet-phu ke Albania séu-sú khiùn-thí chûng; Gheg (fe̍t Geg) sṳ́-yung-yî Albania pet-phu (pâu-koat sú-tû Tirana) yî-khi̍p Pet Macedonia ke Albania-ngìn chûng. Albania-ngî khó-nèn chú-yeu lòi-ngièn yî ngi-chhiên ngièn chhièn yung-yî kâi thi-khî ke Illyria-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Balkan pan-tó

**Balkan pan-tó** he yit-ke thi-yèn chṳn-chhṳ lâu vùn-fa sông ke miàng-chhṳ̀, yung yî mèu-shu̍t Êu-chû ke tûng-nàm nyî vi-yî Adriatic-hói lâu Vû-hói chṳ̂-kiên ke liu̍k-thi, siòng-se ke fam-vì yî-cheu thin-ngi put-thùng yû hí-tô-chúng kóng-fap. Kâi thi yok-yû 550,000 phìn-fông kûng-lî lâu khiûn 5,500 van-ngìn-khiéu. Chhai Kú Hî-lia̍p sṳ̀-thoi, Balkan pan-tó pûn chhṳ̂n-vì Haemus Pan-tó. Kâi thi-khî ke miàng-chhṳ̂n lòi-chhṳ yî yit-thiàu thûng-ko Bulgaria chûng-sîm to tûng Serbia ke Balkan Sân-mak. 

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî
## Hì-hèu
## Chṳn-chhṳ
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kâu-thûng

## Ngoi-phu lièn-kiet
Serbia

**Serbia Khiung-fò-koet** (Serbia-ngî:  fe̍t , Yîn-ngî: Republic of Serbia) he yit-ke Êu-chû koet-kâ, vi-yî Êu-chû tûng-nàm-phu, Balkan pan-tó chûng-phu ke nui-liu̍k-koet, lâu Montenegro, Bosnia lâu Herzegovina, Croatia, Hiûng-ngà-li, Romania, Bulgaria, Pet Macedonia lâu Albania chiap-yòng.
Koet-kâ

**Koet-kâ** he chṳ́ yúng-yû khiung-thùng ke ngî-ngièn, vùn-fa, chúng-chhu̍k, hiet-thúng, liâng-thú, chṳn-khièn fe̍t-chá Li̍t-sṳ́ ke sa-fi khiùn-thí. Chhiùng ha̍p-ngi ke kok-thu, koet-kâ he yit-thin fam-vì nui ke ngìn-khiùn só hìn-sṳ̀n ke khiung-thùng-thí hìn-sṳt. 
Yit-pân koet-kâ hàng-chṳn kón-lî tông-khiu̍k he koet-kâ ke siong-chṳ̂n, kì he yit-chúng yúng-yû chhṳ-lî yit-ke sa-fi ke khièn-li̍t ke koet-kâ kî-kèu, chhai yit-thin ke liâng-thú nui yúng-yû Ngoi-phu lâu nui-phu ke chú-khièn.
Bosnia-ngî

**Bosnia-ngî** (bosanski) he Bosnia lâu Herzegovina ke kôn-fông ngî-ngièn, su̍k-yî Yin-Êu Ngî-hì Slav Ngî-chhu̍k ke Nàm Slav Ngî-kî, kî yî Štokavian fông-ngièn. Chhai Nàm Slav Sa-fi Chú-ngi Lièn-pâng Khiung-fò-koet yîn-vì nui-chan ngá-kié chhièn mò Bosnia-ngî liá-ngióng ke kóng-fap, tông-sṳ̀ Serbia-ngìn, Croatia-ngìn lâu Bosnia-ngìn, tû-he sṳ́-yung yit-chúng chhṳ̂n-vì Serbia-Croatia-ngî ke Nàm Slav kôn-fông ngî-ngièn. Chhai nui-chan ke ko-chhàng tông-chûng ngî-ngièn ya sán-sâng liáu pien-fa, sûi-yèn kok chhu̍k-khiùn chhai ngî-ngièn sông ke chhâ-yi khi̍t mì-séu, than-he Croatia-ngìn chú-chông khì ngî-ngièn vì put-thùng yî Serbia-ngî lâu Croatia-ngî, Bosnia-ngìn ya khôi-sṳ́ chhṳ̂n kì-têu só sṳ́-yung ke ngî-ngièn vì Bosnia-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Dolnośląskie

** Hâ Sî-lî-sî-â-sén** (Pô-làn-ngî: Województwo dolnośląskie) he Pô-làn ke yit-ke sén, sén-tû vì Lo̍k-sṳ̂-là-fû. Hâ Sî-li-sî-â-sén ngìn-khiéu 2,987,000 ngìn, mien-chit 19,946 phìn-fông kûng-lî.

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Hàng-chṳn

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Lubelskie

**Lû-pu-lìm-sén** (Pô-làn-ngî: Województwo lubelskie) he Pô-làn tûng-phu ke yit-ke sén, Sú-fú Lû-pu-lìm, ngìn-khiéu 2,199,100 (2002-ngièn).

## Hàng-chṳn

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Lublin

**Lû-pu-lìm** (Pô-làn-ngî: Lublin) he Pô-làn tûng-phu ke yit-ke thai sàng-sṳ, khi̍p Lû-pu-lìm-sén ke Sú-fú, ngìn-khiéu 355,954 ngìn (2004-ngièn).

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Hàng-chṳn
*Khù-lû-fû

## Sa-fi
## Kâu-thûng
Pô-làn-ngìn

**Pô-làn-ngìn** (Pô-làn-ngî: Polacy) he yit-chúng chhu-chhai Pô-làn ke ngìn fe̍t chhai Pô-làn chhut-sâng ke ngìn kién-chhṳ̂n Pô-làn-ngìn.
Brittany-ngî

**Brittany-ngî** (Brezhoneg) he Fap-koet sî-phu Brittany ke séu-sú mìn-chhu̍k ngî-ngièn, su̍k-yî Yin-Êu Ngî-hì ke Celt Ngî-chhu̍k. Brittany-ngî chui chiap-khiûn Cornwall-ngî lâu Wales-ngî.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Brittany Pan-tó

**Pu-lie̍t-thap-nì pan-tó** (Fap-ngî: Bretagne, [bʁətaɲ] (thu̍k-yîm); Pu-lie̍t-thap-nì-ngî: Breizh, [brɛjs]) he Fap-koet sî-pet-phu li̍t-sṳ́ sông ke yit-ke pan-tó, vùn-fa khi̍p hàng-chṳn sông ke yit-ke thi khî-miàng chhṳ̂n. Pu-lie̍t-thap-nì pan-tó ke pet-phu mien-hiong Yîn-lùn hói-hia̍p, nàm-phu tui-chho̍k Pí-sṳ̂-khôi-vân, kú-sàng Â-mô-lî-khà, fam-vì pâu-koat Set-na̍p-hò lâu Lò-â-ngì-hò chṳ̂-kiên ke yèn-hói thi-khî. Cháng-ke pan-tó ke mien-chit yû 34,023 km².

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hì-hèu
## Hàng-chṳn khî-va̍k
## Ngìn-khiéu mìn-chhu̍k
## Chṳ̂-ngièn
## Kîn-chi
## Chiá-moi sàng-sṳ
Gdańsk

**Kak-than-sṳ̂-khiet** (Pô-làn-ngî: Gdańsk; Tet-ngî: Danzig), he Pô-làn Pô-mî-là-nì-â-sén ke Sén-fi, ya-he kâi-koet pet-phu yèn-hói thi-khî ke chui-thai sàng-sṳ lâu chui chhùng-yeu ke hói-kóng. Chhai Hon-sat Thùng-mèn sṳ̀-thoi yî-lòi ke 600 tô ngièn kiên, Kak-than-sṳ̂-khiet sṳ́ chûng he Pô-lò-tit-hói yèn-ngan thi-khî yit-ke chhùng-yeu ke hòng-yun lâu mo-yi chûng-sîm.

## Hàng-chṳn
## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
## Kín-tiám

## Kâu-thûng
Baltic-hói

**Baltic-hói** (Baltic Sea) he Chûng-Êu lâu Pet-Êu chṳ̂-kiên ke liu̍k-kiên hói, Hói-vet vàng-kon Pet-vúi 53 thu chṳ Pet-vúi 66 thu, Tûng-kîn 10 thu chṳ Tûng-kîn 30 thu, kie yî Scandinavia pan-tó ke Shuì-tién phu-fûn, Êu-chû Thai-liu̍k lâu Tan-ma̍k chû-tó chṳ̂-kiên.
Zachodniopomorskie

**Sî Pô-mî-là-nì-â-sén** (Pô-làn-ngî: Województwo zachodniopomorskie) he Pô-làn ke yit-ke sén, vi-yî kâi koet sî-pet-phu, sî lìn Tet-koet, pet lìm Pô-lò-tit-hói. Mien-chit 22,896 phìn-fông kûng-lî. 2006-ngièn ngìn-khiéu vì 1,694,865 ngìn. Sú-fú Sṳ̍p-chhiet-chhiâng. Chhai li̍t-sṳ́ sông chên su̍k Tet-koet. O-tet-nì-sṳ̂-sien va̍k-thin chṳ̂-heu su̍k-yî Pô-làn. 
1999-ngièn yù ngièn Sṳ̍p-chhiet-chhiâng-sén, Khô-sâ-lìm-sén khi̍p khì-thâ sén ke phu-fûn thi-khî ha̍p-pìn yì sṳ̀n. Hâ fûn 3 sṳ 18 yen, 114 hiông-chṳ́n. 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Vùn-fa
## Kau-yuk
## Kín-tiám
## Kîn-chi
## Ngìn-khiéu
## Sa-fi
## Kâu-thûng
Kashubia-ngî

**Kashubia-ngî** (Kaszëbsczi jãzëk) he Sî Slav Ngî-kî chṳ̂-yit, sṳ́-yung fam-vì hâm-koi Gdańsk nàm-phu lâu sî-phu ke yok 15 van ngìn-khiéu, than yî kì vì ngit-sòng ngî-ngièn ke chṳ́-yû yok 5 van ngìn-khiéu. Kashubia-ngî pûn Êu-chû Phîn-ngùi Ngî-ngièn Po-ko (Endangered Languages of Europe Report) phìn vì Seriously Endangered (ngiàm-chhùng su-to vî-hia̍p) ke ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́
## Lui-phe̍t
## Thi-lî fûn-phu
## Fông-ngièn
## Ngî-yîm
## Sṳ-mû
## Vùn-fap
## Chu-sṳt
## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
Chhòng-chhu̍k

**Chhòng-chhu̍k** (藏族) fe̍t-chá ham-cho **Chòng-chhu̍k**, he Chûng-koet yit-ke Séu-su mìn-chhu̍k .
Ngìn-lui-ho̍k

**Ngìn-lui-ho̍k** (Yîn-ngî: Anthropology) he ngièn-kiu ngìn ke ho̍k-khô. Tông-thoi Ngìn-lui-ho̍k khí-yû Chhṳ-yèn Khô-ho̍k, Ngìn-vùn-ho̍k lâu Sa-fi Khô-ho̍k ke ngièn-thèu. Kì ke ngièn-kiu chú-thì yû lióng-ke mien-hiong: yit-ke he ngìn-lui ke sâng-vu̍t-sin lâu vùn-fa-sin, yit-ke he tûi-sok ngìn-lui kîm-ngit thi̍t-chṳt ke ngièn-thèu lâu yên-pien. Mìn-chhu̍k chì thùng-sṳ̀ chṳ́ chhṳ̂n Ngìn-lui-ho̍k ke chú-yeu ngièn-kiu fông-fap, yî-khi̍p yî-kí Ngìn-lui-ho̍k ngièn-kiu yì sû-siá ke vùn-pún. Chhiùng-sṳ Ngìn-lui-ho̍k ngièn-kiu ke Chôn-kâ chet chhṳ̂n-vì Ngìn-lui-ho̍k-kâ (Anthropologist).
Thi-khiù Khô-ho̍k

**Thi-khiù Khô-ho̍k** (Earth Science) he chṳ́ yit-chhiet ngièn-kiu Thi-khiù ke Khô-ho̍k, he Hàng-sên Khô-ho̍k ke chôn-mùn fûn-kî. Kok ho̍k-khô thûng-sòng fi yî vu̍t-lî, thi-lî, thi-chṳt, hì-siong, Sú-ho̍k, Fa-ho̍k, Sâng-vu̍t ke kok-thu ngièn-kiu Thi-khiù. Kì lâu ngìn-lui ke sâng-fa̍t sit-sit siông-kôan, ngìn-têu sú sông só tai ke Vòng-kîm sṳ phín lâu chon-sa̍k, tû-he lòi-chhṳ Thi-khiù ke khóng-sán chṳ̂-ngièn; koi fòng-chṳ́ só yung ke sa, sa̍k, súi-nài, khì ngièn-liau ya-he lòi-chhṳ Thi-khiù.
Chhṳ-yèn Khô-ho̍k

**Chhṳ-yèn Khô-ho̍k** (Natural Science) he ngièn-kiu thai chhṳ-yèn chûng yû-kî fe̍t mò-kî ke sṳ-vu̍t lâu hien-siong ke Khô-ho̍k. Chhṳ-yèn Khô-ho̍k pâu-koat Thiên-vùn-ho̍k, Vu̍t-lî-ho̍k, Fa-ho̍k, Thi-khiù Khô-ho̍k, Sâng-vu̍t-ho̍k tén-tén.
Siet

**Siet** (雪) he kong-súi hìn-sṳt ke yit-chúng, he chhiùng yùn chûng kong-lo̍k ke Kiet-chin-chhong ku-thí pên, sòng yî siet-fâ ke hìn-sṳt chhùn-chhai. Siet he yù séu-ke pên khò-lia̍p-vu̍t kèu-sṳ̀n, he yit-chúng khò-lia̍p chhòi-liau, kì ke kiet-kèu khôi-piong, yîn-chhṳ́ hién-tet yù-ngiôn. Siet-fâ yû tô-chúng ke Hìn-sṳt lâu thai-séu. Kong-lo̍k ko-chhàng chûng ke siet pûn yùng-fa heu yu chhùng-sîn tung-kiet fi hìn-sṳ̀n khiù-chhong kong-siet.
Yùn

**Yùn** (雲) he Hàng-sên péu-mien Thai-hì-chhèn chûng yù súi fe̍t tô-chúng Fa-ho̍k vu̍t-chṳt kèu-sṳ̀n ke khó-kien ke yi̍t-tit fe̍t pên tsin ke Si̍p-ha̍p-thí. Thi-khiù sông ke yùn ke hìn-sṳ̀n he Thi-khiù thai-hì chûng ke khûng-hì yîn lióng-chúng ko-chhàng yì páu-fò ke kiet-kó.
Pên

**Pên** (冰) he súi ke ku-thai hìn-sṳt. Pên he mò-set théu-mìn ke ku-thí, chin-kak kiet-kèu yit-pân vì liuk-fông-thí, than yîn yin put-thùng ap-li̍t cho-tet yû khì-thâ chin-kak kiet-kèu. Chhai song-ap fàn-kin hâ, pên ke yùng-tiám vì 0°C.
Muk-sên

**Muk-sên** (木星; Yîn-ngî: Jupiter, fù-ho: ) he Thai-yòng-hi chhiùng nui-hiong-ngoi ke thi-ńg-khò Hàng-sên, yi̍t vì Thai-yòng-hi chûng thí-chit chui-thai, chhṳ-chón chui-khoai ke Hàng-sên. Kì ke chṳt-liòng vì Thai-yòng ke chhiên fûn chṳ̂-yit, than vì Thai-yòng-hi chûng khì-thâ Hàng-sên chṳt-liòng chúng-fò ke 2.5 phi. Muk-sên lâu Thú-sên, Thiên-vòng-sên, Hói-vòng-sên kai-su̍k Hì-thí Hàng-sên, yîn-chhṳ́ si-chá yu ha̍p-chhṳ̂n Lui-muk Hàng-sên.
Thai-hì-chhèn

**Thai-hì-chhèn** (Tet-ngî: Atmosphäre, Yîn-ngî: Atmosphere, Fap-ngî: Atmosphère) he yit chhèn su-to chhùng-li̍t khi̍p-yín chhi-lúng chhai yúng-yû ki-thai chṳt-liòng Thiên-thí chû-vì ke Hì-thí, ká-sṳ́ chhùng-li̍t kèu-thai chhiâ Hì-thí ke vûn-thu kèu tâi, chhiu-nèn chhòng-khì pó-liù chhu. Yû-chak Hàng-sên yúng-yû hí-tô m-thùng ke chú-yeu Hì-thí, pin-chhiâ yû fî-sòng chhṳ̂m-heu ke thai-hì.
So-pá-sên

**Só-pá-sên** (掃把星, Yîn-ngî: Comet), ya cho-tet ham-cho **fi-sên** (彗星), he yù pên kèu-sṳ̀n ke Thai-yòng-hì Séu-thiên-thí, tông kì chêu-hiong Ngit-thèu chiap-khiûn sṳ̀, fi pûn kâ-ngie̍t pin-chhiâ khôi-sṳ́ sṳt-hì, chán-sṳ chhut khó-kien ke Thai-hì-chhèn, ya chhiu-he fi-fat, yû sṳ̀ ya-fi yû fi-mî. Liá-chúng hien-siong he yù Ngit-thèu Fuk-sa lâu Ngit-thèu-fûng khiung-thùng tui fi-fu̍t chok-yung chho-sṳ̀n ke. Fi-fu̍t he yù sûng san-ke pên, Chhṳ̀n-âi, lâu Séu-ngâm-sa̍k kèu-sṳ̀n ke.
Thú-sên

**Thú-sên** (土星; fù-ho: ), vì Thai-yòng-hi pat thai Hàng-sên chṳ̂-yit, chṳ Thai-yòng khî-lì vi-yî thi-liuk, pin lâu Muk-sên, Thiên-vòng-sên khi̍p Hói-vòng-sên thùng su̍k Hì-thí Ki-sên. Thú-sên chú-yeu yù khîn chû-sṳ̀n, hàn-yû séu liòng ke hoi lâu mì-hen Ngièn-su, nui-phu ke fu̍t-sîm pâu-koat ngâm-sa̍k lâu pên, ngoi-vì yù sú-chhèn Kîm-su̍k khîn lâu Hì-thí pâu-fu̍k chho̍k.
Sûn-chṳ́

**Sûn-chṳ́** (Hon-sṳ: 孫子) he Chûng-koet Chhûn-chhiû Sṳ̀-khì yû-miàng ke Kiûn-sṳ-kâ. Kì siá ke *[[Sûn-chṳ́ Pîn-fap]]* liá-pún sû tui heu-sṳ yáng-hióng hó-thai, hó-tô kiûn-sṳ tî-sṳt tû-he chhut-chhṳ sûn-chṳ́.
Sṳ̀n-Hòn

**Sṳ̀n-Hon** (成漢,303-ngièn -349-ngièn) he Chûng-koet Li̍t-sṳ́ sông Ńg-fù Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-khì chṳ̂ kot-kí ke "Kiûn-chú-chṳ chṳn-khièn" chṳ̂-yit.
Chhièn-Liòng

**Chhièn-Liòng** (前涼, 320-ngièn －376-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet chṳn-khièn chṳ̂-yit.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Heu-Chhàu

**Heu-Chhàu** (後趙, 319-ngièn -351-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-khì Kiet-chhu̍k sú-liâng Sa̍k-le̍t kien-li̍p ke chṳn-khièn. 

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Kiet-chhu̍k

**Kiet-chhu̍k** (羯族，Chûng-kú piâng-yîm: Kiat), he 4 Sṳ-ki sṳ̀ kî-chhu chhai Chûng-koet pet-fông Sân-sî yit-tai ke séu-sú mìn-chhu̍k.
Chhièn-Yèn

**Chhièn-Yen** (前燕, 337-ngièn - 370-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-thoi yù Siên-pî-chhu̍k sú Liâng-yung-vòng só kien-li̍p ke chṳn-khièn, khì koet-ho vì "Yen"(燕). Khì chhiòn－sṳ̀n sṳ̀ ke thúng-chhṳ thi-khî pâu-koat Kí-chû, Yén-chû, Chhiâng-chû, Pin-chû, Yì-chû, Chhî-chû, Yù-chû tén phu-fûn.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Heu-Chhîn

**Heu-Chhîn** (後秦, 384-ngièn -417-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-khì Kiong-chhu̍k kui-chhu̍k Yâu-chhông kien-li̍p ke chṳn-khièn. 

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Siên-pî-chhu̍k

**Siên-pî-chhu̍k** (鮮卑族), chú-siên he kú-thoi Chûng-koet pet-fông ke yû-mu̍k mìn-chhu̍k Tûng-fù phu-lo̍k. Hon-chêu sṳ̀-khì, Hiûng-nù yî tûng ke yû-mu̍k phu-lo̍k pûn Hiûng-nù ke Mo-tun-tân-yî kit-phai heu, thui-kî Vû-fân-sân lâu Siên-pî-sân, sṳ̀n-vì Vû-fân-chhu̍k lâu Siên-pî-chhu̍k.
Heu-Yèn

**Heu-Yèn** (後燕, 384-ngièn -407-ngièn) he Chûng-koet Ńg-fù Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀ Mu-yùng-shì-chû-yen chṳ̂-yit, yù Siên-pî-chhu̍k Chhièn-Yen khôi-koet Fòng-ti Mu-yùng-vòng thi-ńg-chṳ́ Mu-yùng-chhùi só kien-li̍p ke chṳn-khièn.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Tí-chhu̍k

**Tí-chhu̍k** (氐族; sông-kú Hon-ngî: *tˁij[1]), he kú-thoi Chûng-koet sî-pet-phu séu-sú mìn-chhu̍k chṳ̂-yit, chú-yeu fa̍t-thûng yî kîm-ha Sham-sî, Kâm-sok, Si-chhôn sâm sén ke kâu-kie thi-khî.
Nàm-Yèn

**Nàm-Yen** (南燕, 398-ngièn -410-ngièn) he Chûng-koet Nàm-pet-chêu sṳ̀ Ńg-fù Sṳ̍p-liuk-koet chûng, yù Siên-pî Mu yùng-phu ke Mu-yùng-tet só kien-li̍p ke koet-kâ.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Nàm-pet-chêu

**Nàm-pet-chêu** (南北朝, 420-ngièn —589-ngièn) he Chûng-koet Li̍t-sṳ́ sông ke yit-thon sṳ̀-khì, yù 420-ngièn Liû-yi chhòn Tûng-chìn kien-li̍p Nàm-chêu Sùng khôi-sṳ́.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Sî-Liòng

**Sî-Liòng** (西涼, 400-ngièn --421-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet chṳ̂-yit. Kiong-vet chhai kîm-ha Chûng-koet Kâm-sok sî-phu khi̍p Sîn-kiong phu-fûn.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Hà (Sṳ̍p-liuk-koet)

**Hà** (夏, 407-ngièn -431-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-khì Hiûng-nù Thiet-fut-phu Het-lièn-phu̍t-phu̍t kien-li̍p ke chṳn-khièn.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Pet-Liòng

**Pet-Liòng** (北涼, 397-ngièn fe̍t 401-ngièn －439-ngièn) he Sṳ̍p-liuk-koet chṳ̂-yit. Yù Hiûng-nù kî-hì Lû-súi-fù-chhu̍k ke sú-liâng Chṳ́-khî mùng-sùn só kien-li̍p.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Chon-hiuk

**Chon-hiuk ** (顓頊) he Chûng-koet Li̍t-sṳ́ chûng ke yit-vi chhòn-sot ngìn-vu̍t, vì Ńg-ti chṳ̂-yit. Fu-chhîn he Chhông-yi.

## Phú-hì
## Siông-kôan
## Shhâm-kien
## Chu-sṳt
Kô-sîn-shì

**Kô-sîn-shì** (高辛氏, piâng-yîm: Kwuk (嚳), Chûng-koet Li̍t-sṳ́ chûng ke chhòn-sot ngìn-vu̍t, vì Ńg-ti chṳ̂-yit.

## Kâ-chhu̍k
Ńg-ti

**Ńg-ti** yit-pân cho-tet péu-sṳ hâ-poi kí-chak yi-sṳ̂ :

*Ńg-ti(五帝)
*Ńg-ti-chho(五帝座)
*Ńg-fông Sông-ti(五方上帝)
*Ńg-hién Thai-ti(五顯大帝)
*Ńg-fuk Thai-ti(五福大帝)
*Ńg-fòng-ti(女皇帝)
*Ńg-ti (màn-va̍k)(女帝)
Ti-yèu

**Ti-yèu** (帝堯), **Ti-yàu** fe̍t-chá **Thàu-thòng-si** (陶唐氏), Chûng-koet chhòn-sot li̍t-sṳ́ chûng ke ngìn-vu̍t, he Ńg-ti chṳ̂-yit.
Yû-nyî-shì

**Yû-nyî-shì** (有虞氏), he Chûng-koet kú-thoi Ńg-ti chṳ̂-yit ke Shùn-ti phu-lo̍k miàng-chhṳ̂n.
Liû-Sùng

** Liû-Sùng** (劉宋, 420-ngièn －479-ngièn) he Nàm-pet-chêu sṳ̀-khì Nàm-chêu ke thi-yit-ke Chêu-thoi, ya-he Nàm-chêu pán-thù chui-thai ke Chêu-thoi.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Nàm-Chhî

** Nàm-Chhî** (南齊, 479-ngièn －502-ngièn) he Chûng-koet li̍t-sṳ́ sông Nàm-pet-chêu sṳ̀-khì Nàm-chêu thi-ngi ke Chêu-thoi. Vì Siau-tho-sṳ̀n só kien-lip.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Vú-Chû

**Vú-Chû** (武周, 690-ngièn －705-ngièn), he Vú Chet-thiên kien-li̍p ke Vòng-chêu. Vú Chet-thiên he Chûng-koet li̍t-sṳ́ sông vì-yit fe̍t phú-phiên sṳ̀n-ngin ke ńg Fòng-ti, chhièn heu chóng-khièn Ngi-sṳ̍p-sâm ngièn. Vú Chet-thiên he kâi Chêu-thoi vì-yit ke Fòng-ti.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Liòng (Nàm-chhèu)

**Liòng** (梁, 502-ngièn －557-ngièn) he Chûng-koet li̍t-sṳ́ sông Nàm-pet-chêu sṳ̀-khì Nàm-chêu ke thi-sâm-ke Chêu-thoi, yù Nàm-Chhè Chûng-sṳt Siau-yén chhṳ̂n-ti, kói koet-ho vì Liòng (梁), sú-tû kien-không (kîm-ngit Kông-sû Nàm-kîn).

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Sâm-fòng Ńg-ti

**Sâm-fòng Ńg-ti** (三皇五帝) he Ha-chêu chhièn chhut-hien chhai chhòn-sot chûng ke "ti vòng". Chhiùng sâm-fòng sṳ̀-thoi to Ńg-ti sṳ̀-thoi, li̍t-ngièn mò khok-sú, chui séu-sú chhiên-ngièn. Khiûn-thoi kháu-kú chhai Chûng-ngièn thi-khî fat-hien ke Phì-lí-kong vùn-fa khi̍p Kà-fù vùn-fa tén, chhiùng 7,000-ngièn chhièn chṳ 10,000-ngièn chhièn yí-kîn chin-ngi̍p Nùng-ngia̍p sa-fi, khì-chûng chhut-thú ke khí-yû vùn-sṳ sin-chṳt ke kuî-kut khie-khat fù-ho lâu yok 3,000-ngièn chhièn ke Yîn-sông Kap-kut-vùn yû lui-thùng lâu siông-sṳ chṳ̂-chhú.



File:Shennong3.jpg|
File:Yellow Emperor.jpg|
File:Yellowemperor.jpg|



## Kiûn-chú lie̍t-péu
Nàm-kîn-sṳ

** Nàm-kîn-sṳ**, he Chûng-fà Ngìn-mìn Khiung-fò-koet Kông-sû-sén Sén-fi, Fu-sén-kip sàng-sṳ. Nàm-kîn thi-chhú Chhòng-kông hâ-yù yèn-ngan, Kông-sû-sén sî-nàm-phu, lìn kho Ôn-fui-sén. Chhiòn sṳ Hâ-hot 11 khî, chúng mien-chit 6582.31 phìn-fông kûng-lî, 2012-ngièn tái sòng-chhu ngìn-khiéu 816.1 van, khì-chûng Sàng-chṳ́n ngìn-khiéu 654.8 van-ngìn [7][8], on Sàng-chṳ́n ngìn-khiéu kie-son he Fà-Tûng thi-khî ke thi-ngi thai sàng-sṳ
Nàm kîn he Chhòng-kông hâ-yù lâu Chhòng Sâm-kok Thi-khî chhùng-yeu sán-ngia̍p sàng-sṳ, Chhòng-kông sâm-kok pet yi̍t chûng-sîm sàng-sṳ lâu Kông-sû-sén ke chṳn-chhṳ, kîn-chi, khô-kau, vùn-fa, sin-sit chûng-sîm, ya-he chhiòn-koet chùng-ha̍p-sin kâu-thûng lâu thûng sin khi-néu sàng-sṳ yî-khi̍p khô-kau chûng-sîm sàng-sṳ chṳ̂-yit 

## Li̍t-sṳ́
## Thi-lî
## Hàng-chṳn Khî-va̍k
## Kîn-chi
## Sa-fi
## Thí-yuk
## Kâu-thûng
## Kau-yuk
## Lî-yû kín-kôn

## Yû-hó ha̍p-chok
Súi-sên

**Súi-sên** (fù-ho: ; Yîn-ngî: Mercury, Là-tên-ngî: Mercurius), he Thai-yòng-hi ke pat-thai Hàng-sên chûng chui-séu lâu chui kho-khiûn Ngit-thèu ke Hàng-sên, than yû Pat-thai Hàng-sên chûng chui-thai ke lì-sîm-sut, Kwuí-tho chû-khì he 87.969 Thi-khiù ngit. Chhiùng Thi-khiù sông khon, kì thai-yok 116 thiên chó-yu lâu Thi-khiù fi-ha̍p yit-chhṳ, kûng-chón suk-thu yén-yén chhêu-ko Thai-yòng-hì ke khì-thâ Sên-khiù. Súi-sên ke khoai-suk yun-thûng sṳ́ kì chhai Lò-mâ sṳ̀n-fa chûng pûn chhṳ̂n-vì Me̍t-khiu-li (Mercury). Yù yî Thai-hì-chhèn khi̍t vì hî-pho̍k, mò-fap yû-háu pó-chhùn ngie̍t-liòng, Súi-sên péu-mien chu-ya vûn-chhâ khi̍t-thai. Pha̍k-thiên sṳ̀ chhak-tho thi-khî vûn-thu khó tha̍t 430°C, ya-kiên cho-tet kong chṳ -170°C. Khi̍t khî hì-vûn chet chûng-ngièn vì-chhṳ̀ chhai -170°C yî-hâ. Súi-sên ke tshu̍k-chhín-chhià he Thai-yòng-hì só-yû Hàng-sên chûng chui-séu ke (thai-yok 1⁄30 thu), than kì yû chui-thai ke Kwuí-tho Phiên-sîm-sut. Súi-sên chhai yén-ngit tiám ke khî-lì thai-yok he chhai khiûn-ngit tiám ke 1.5 phi. Súi-sên péu-mien chhûng-mân liáu thai-thai séu-séu ke hâng-hie̍t.
Kîm-sên

**Kîm-sên** (fù-ho: ; Yîn-ngî, Là-tên-ngî: Venus), he Thai-yòng-hi Pat-thai Hàng-sên chṳ̂-yit, on-lì Thai-yòng yù khiûn khi̍p yén ke chhṳ sì phài-lie̍t-vì thi-ngi khò. Chhai Chûng-koet kú-thoi-chhṳ̂n-vì Thai-pha̍k, nang-ngoi chó-sṳ̀n chhut-hien-chhai tûng-fông chhṳ̂n Khí-mìn, vân-sông chhut-hien-chhai Sî-fông chhṳ̂n Chhòng-kang. Kûng-chón-chû-khì he 224.71 Thi-khiù ngit. Ya khûng-chûng liong-thu kiùn chhṳ yî Ngie̍t-khiù, phài thi-ngi, kám-kok sông, Kîm-sên chhai Ngit-chhut sau-chhièn fe̍t-chá Ngit-lo̍k sau-heu he chui mìn-liong ke sṳ̀-khat.
Sî-Chhîn

**Sî-Chhîn** (西秦, 385-ngièn -400-ngièn, 409-ngièn -431-ngièn) he Chûng-koet Li̍t-sṳ́ sông Sṳ̍p-liuk-koet sṳ̀-khì Siên-pî-chhu̍k Khiet-phu̍k-koet-yìn kien-li̍p ke chṳn-khièn.

## Kiûn-chú lie̍t-péu
Mióng-chi-mióng-lu

**Mióng-chi-mióng-lu** (Yîn-ngî: Internet), yu chhṳ̂n **Fu-lièn-mióng** (互聯網), he mióng-lu lâu mióng-lu chṳ̂-kiên só chhon-lièn sṳ̀n ke phàng-thai mióng-lu, liá-chúng mióng-lu yî yit-chû thûng-yung ke hia̍p-thin siông-lièn, hìn-sṳ̀n Ló-si̍p sông ke tân-yit ki-thai Koet-chi mióng-lok. Liá-chúng chiông thien-nó mióng-lu fu-siông lièn-chiap chhai yit-hí ke fông-fap khó chhṳ̂n-chok "mióng-lu fu-lièn", chhai liá kî-chhú sông fat-chán chhut fu̍k-koi chhiòn sṳ-kie ke chhiòn-khiù-sin fu-lièn mióng-lu chhṳ̂n Mióng-chi-mióng-lu, chit he fu-siông lièn-chiap yit-hí ke mióng-lu. Mióng-chi-mióng-lu pin put tén thùng chhiòn-khiù chṳ̂-sín mióng, chhiòn-khiù chṳ̂-sín mióng chṳ́-he yit kien kî yî chhêu vùn-sṳ siông-fu lièn-kiet yì sṳ̀n ke chhiòn-khiù sin hì-thúng, chhiâ he Mióng-chi-mióng-lu só nèn thì-kiûng ke fu̍k-vu khì-chûng chṳ̂-yit.
Thien-nó Khô-ho̍k

Kie-son kî Khô-ho̍k yung-yî kié-kiet sin-sit lâu kie-son ke lî-lun kî-chhú.

**Thien-nó Khô-ho̍k** (Yîn-ngî: Computer Science) he hì-thúng-sin ngièn-kiu chṳ̂-sín lâu kie-son ke lî-lun kî-chhú yî-khi̍p kì-têu chhai thien-nó hì-thúng chûng yì-hò sṳ̍t-hien lâu yin-yung ke sṳ̍t-yung kî-su̍t ke ho̍k-khô. Kì thûng-sòng pûn hìn-yùng vì tui nâ-sia chhóng-chho, mèu-shu̍t yî-khi̍p Chón-von chṳ̂-sín ke Yên-son-fap chhú-lî ke hì-thúng ngièn-kiu. Thien-nó Khô-ho̍k pâu-hàm hó-tô fûn-kî liâng-vet; khiòng-thiàu thi̍t-thin kiet-kó ke kie-son, pí-yì thien-nó thù-hìn-ho̍k; yì yû sia he thâm-thó kie-son mun-thì ke sin-chṳt, pí-yì kie-son fu̍k-chha̍p sin lî-lun; hàn-yû yit-sia liâng-vet chôn-chu yî ngióng-pân sṳ̍t-hien kie-son, pí-yì chhàng-sṳt ngî-ngièn lî-lun he ngièn-kiu mèu-shu̍t kie-son ke fông-fap, yì chhàng-sṳt sat-kie he yin-yung thi̍t-thin ke chhàng-sṳt ngî-ngièn kié-kiet thi̍t-thin ke kie-son mun-thì, Ngìn-kî fu-thûng chet he chôn-chu yî ngióng-pân sṳ́ thien-nó lâu kie-son pien tet yû-yung, hó-yung, yî-khi̍p sùi-sṳ̀ sùi-thi vì ngìn só yung.
Sṳ̍p-thiàu Kie-min

**Sṳ̍p-thiàu Kie-min** he Sṳn-kîn ki-chai ke Song-ti Yâ-fò-fà chia-khiéu Yî-set-lie̍t ke siên-tî lâu chung-phu chhu̍k liâng-siu Mô-sî hiong Yî-set-lie̍t mìn-chhu̍k pân-pu ke Sṳ̍p-thiàu kûi-thin. Kîn-kí Sṳn-kîn ki-chai liá-he Song-ti chhîn-chhṳ yung chṳ́-thèu siá-chhai sa̍k-pán song, yèn-heu pûn-ngìn piong-hâ Yok-khui nui. 
Sṳ̍p-thiàu Kie-min tui Yî-set-lie̍t-ngìn ke sên-fa̍t yû kóng-fat ke yáng-hióng, than-he Yâ-sû ya chên-sûn djwkevqbeoq93crkq

## Nui-yùng
* Thi-yit kie: Song-ti Yâ-fò-fà yî-ngoi, cho-m̀-tet kin-pai phe̍t-ke sṳ̀n-mìn. (3-chiet) 
* Thi-ngi kie: Cho-m̀-tet vi chhṳ-kâ tiâu-khiet ngiéu-siong. (4-6 chiet)
* Thi-sâm kie: Cho-m̀-tet lám-sám yung Song-chú —— ngì Song-ti ke miàng. (7-chiet) 
* Thi-si kie: Oi chûn-sú ôn-sit-ngit cho sṳn-ngit. (8-11 chiet) 
* Thi-ńg kie: Oi hau-kun yà-ôi. (12-chiet) 
* Thi-liuk kie: Cho-m̀-tet chhṳ̀ ngìn. (13-chiet) 
* Thi-chhit kie: Cho-m̀-tet fam kiên-yìm. (14-chiet) 
* Thi-pat kie: Cho-m̀-tet thêu-nâ. (15-chiet)
* Thi-kiú kie: Cho-m̀-tet cho ká kien-chṳn hoi-ngìn. (16-chiet) 
* Thi-sṳ̍p kie: Cho-m̀-tet thâm phe̍t-ngìn ke vuk; ya cho-m̀-tet thâm phe̍t-ngìn ke pû-ngiòng, nù-phu̍k, nù-pî, ngiù, lì, ya-he khì-thâ ke tûng-sî. (17-chiet)

## Chhâm-kháu
* Sṳ̍p-thiàu Kie-min
Chú ke Khì-tó-vùn

**Chú ke Khì-tó-vùn** he Kî-tuk-kau ke khì-tó-chhṳ̀, he Kî-tuk-thù su̍k-sit ke kîn-vùn. Kîn-kí Sṳn-kîn ki-chai, mùn-thù chhiáng-khiù Yâ-sû chṳ́-thô khì-tó, Yâ-sû chhiu kau-thô kì-têu yit-chak mù-fam khì-tó.

### Yîn-ngî
:Our Father, which art in heaven,
:Hallowed be thy Name.
:Thy Kingdom come. 
:Thy will be done in earth, 
:As it is in heaven.
:Give us this day our daily bread.
:And forgive us our trespasses,
:As we forgive them that trespass against us. 
:And lead us not into temptation, 
:But deliver us from evil. 
:For thine is the kingdom,
:The power, and the glory,
:For ever and ever.
:Amen.

### Hak-ngî

:Ngài-têu chhai thiên-táng ke Â-pâ 
:Ngien ngì ke sṳn-miàng su chûn-chhùng 
:Ngien ngì chhai sṳ-kiên chóng-khièn 
:Ngien ngì ke chṳ́-yi sṳ̍t-hien chhai thi-sông 
:Chhiu-chhiong chhai thiên-táng yit-ngióng 
:Su ngài-têu kîm-pû-ngit só sî-yeu ke yím-sṳ̍t 
:Ngièu-sa ngài-têu ke khûi-khiam 
:Chhiu-chhiong ngài-têu ngièu-sa khûi-khiam ngài-têu ke ngìn 
:M̀-hó pûn ngài-têu tú-to thit-chhùng ke kháu-ngiam 
:Kiu ngài-têu thot-lì kâi sià-ok-chá ke sú. 
:Yîn-vì koet-thu, khièn-piang, yùng-yeu, 
:Chhiòn-he ngì ke, chhṳ̍t-to yún-yén
:Â-mén!

:𠊎等在天頂嘅阿爸
:願你嘅聖明受尊重
:願你在世掌權
:願你嘅旨意實現在地上
:就像在天頂一樣
:賜𠊎等今晡日所需要嘅飲食
:饒赦𠊎等嘅虧欠
:就像𠊎等饒赦虧欠𠊎等嘅人
:毋好俾𠊎等堵到忒重嘅考驗
:救𠊎等脫離該邪惡者嘅手
:因為國度、權柄、榮耀，
:全係你嘅，直到永遠。
:阿們！
Thiên-koet Pat-fuk

**Thiên-koet Pat-fuk** he Yâ-sû chhai Pâ-le̍t-sṳ̂-than ke Kâ-li-li chó-khì chhòn fuk-yîm sṳ̀ ke siên-tho, ki-chai chhai Mâ-thai Fuk-yîm thi 5 chông thi 3-12 chiet, pâu-hàm sin-thù chhṳ̂n Chṳ̂ ke Sân-táng Pó-hiun nui-yùng tông-chûng.

 
: Sṳ̀n-ngin chhṳ-kâ lìn-sin khiùng-khú ke ngìn yû fuk-hì; 
: Kì-têu he Thiên-koet ke chṳ́-mìn! 
: Vì-to chhui lòi pî-sông ke ngìn yû-fuk-hì; 
: Sông-ti oi ôn-vi kì-têu! 
: Khiâm-pî ke ngìn sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Kì-têu fi tet-to Sông-ti yin-hí ke thú-thi! 
: Kî-hot hiûn-mu Sông-ti chṳ́-yi ke ngìn sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Sông-ti oi sṳ́ kì-têu tet-to mân-chiuk! 
: Yung chhṳ̀-pî khóan-thai ngìn ke sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Sông-ti ya oi yung chhṳ̀-pî khóan-thai thai kì-têu! 
: Nui-sîm sùn-kiet ke ngìn sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Kì-têu fi khon-to Sông-ti! 
: Vì-to fò-phìn chhin-sîm chhìn-li̍t ke ngìn sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Sông-ti oi chhṳ̂n-fû kì-têu cho chṳ́-ńg! 
: Yîn-vì sṳ̍t-hàng Sông-ti ke chṳ́-yi lòi su pet-hoi ke ngìn sṳ̍t-chhai yû fuk-hì; 
: Kì-têu chhiu-he Thiên-koet ke chṳ́-mìn!

:承認自家靈性窮苦嘅人有福氣；
:佢等係天國嘅子民！
:為到罪來悲傷嘅人有福氣；
:上帝愛安慰佢等！
:謙卑嘅人實在有福氣；
:佢等會得到上帝應許嘅土地！
:飢渴欣慕上帝旨意嘅人實在有福氣；
:上帝愛使佢等得到滿足！
:用慈悲款待人嘅實在有福氣；
:上帝也愛用慈悲款待佢等！
:內心純潔嘅人實在有福氣；
:佢等會看到上帝！
:為到和平盡心儘力嘅人實在有福氣；
:上帝愛稱呼佢等做子女！
:因為實行上帝嘅旨意來受迫害嘅人實在有福氣；
:佢等就係天國嘅子民！
Mò Chhiang-li ke Thung-vu̍t

Pún thiàu-muk he ki-chai chhai kok-ngióng kau-phai pûn thin-ngi vì “**Mò Chhiang-li ke Thung-vu̍t**” (無淨浰嘅動物) ke lie̍t-péu.

## [[Yù-thai-kau]]

“Yit-chhiet tet-ngìn-nâu ke tûng-sî, ngì-têu cho-m̀-tet sṳ̍t” (Sṳ̂n-min-ki 14-Chông:3-chiet).

***[[Thûng-vu̍t]] ke chúng-lui**–“chúng he ke-têu chṳ́-yû kiok-thài fûn-phan, ya-he tân-chhiang voi to-chhó ke thung-vu̍t, cchiu cho-m̀-tet sṳ̍t. Lo̍k-tho, thu-é, fôn, he mò chhiang-li ke thung-vu̍t, chhiòn-phu cho-m̀-tet sṳt; yîn-vi kì-têu sûi-yèn voi to-chhó, chúng-he kiok-thài mò fûn-phan. Chû-é he mò chhiang-li ke thung-vu̍t, ya cho-m̀-tet sṳ̍t; yîn-vi Chû-é sûi-yèn kiok-thài fûn-phan, chúng he m̀-voi to-chhó. Liá-têu mò chhiang-li thung-vu̍t ke ngiuk, ngì-têu cho-m̀-tet sṳ̍t, lien miâ kì-têu ke sṳ̂-thí ya cho-m̀-tet." (Sṳ̂n-min-ki  14-Chông:7-8 chiet).
***[[Hói-sán]] ke chúng-lui **–“Chúng-he mò ǹg-yi̍t mò lìn ke ǹg-lui, ngì-têu cho-m̀-tet sṳ̍t; ngì-têu oi chîong kì-têu son-cho mò chhiang-li ke." (Sṳ̂n-min-ki 14-Chông:10-chiet).
***[[Tiâu-é]] ke chúng-lui **– “Cho-m̀-tet sṳ̍t ke tiâu-é he: ên-tiâu, thut-ên, yeu-phò, yên, lia̍p-ên, vû-â lâu kì khiung-lui ke, thò-niâu, hiêu, hói-êu, ên-chhiok lâu kì khiung-lui ke, chhṳ̂-hiêu, lù-chhṳ̀, meu-thèu-tiâu, kok-chhṳ̂, thi-fù, tiâu, kon-niâu, pha̍k-ho̍k lâu kì khiung-lui ke, tai-ngim, lâu phi̍t-phò.” (Sṳ̂n-min-ki 14-Chông:12-18 chiet).
***[[Khûn-chhùng]] ke chúng-lui **–“Fàm-he yû yi̍t-kap ke khûn-chhùng ngì-têu oi chiông kì-têu son-cho mò chhiang-li ke, chhiòn-phu cho-m̀-tet sṳ̍t.” (Sṳ̂n-min-ki 14-Chông:19-chiet.
*Phà-hàng ke thûng-vu̍t –“Thi-song phà ke, oi son-cho mò chhiang-li ke, yû liá-têu: Chhièn-chhú, ló-chhú, kiéu-mà-sà lâu kì khiung-lui ke, piak-sà, thai-si-yí, sân-kiéu-thai, sà-yî, lâu pien-set-liùng.” (Li-vi-ki 11-Chông:29 kàu 30-chiet).

## Yî-sṳ̂-làn-kau

## Kî-tuk-kau
Yùn-tôn yun-son

**Yùn-tôn yun-son** (Yîn-ngî: cloud computing), he yit-chúng kî yî Mióng-chi-mióng-lu ke yun-son fông-sṳt, théu-ko liá-chúng fông-sṳt, khiung-hióng ke Ngiôn-ngang-thí chṳ̂-ngièn fò chṳ̂-sín cho-tet on sî-khiù thì-kiûng pûn thien-nó lâu khì-thâ chông-tsì. Yùn-tôn-yun-son he ki 1980 ngièn-thoi Thai-hîn thien-nó to Hak-fu-tôn - Sṳ̀-fu̍k-hi ke thai-chón-pien chṳ̂-heu ke yu yit-chúng ki-pien. Yung-fu put-chai sî-yeu liáu-kié "Yùn-tôn" chûng kî-chhú sat-sṳ̂ ke se-chiet, put-pit khí-yû siông-yin ke Chôn-ngia̍p tî-sṳt, ya mò sî chhṳ̍t-chiap chin-hàng khúng-chṳ. Yùn-tôn-yun-son mèu-shu̍t liáu yit-chúng kî yî Mióng-chi-mióng-lu ke sîn ke IT fu̍k-vu chen-kâ, sṳ́-yung lâu kâu-fu mù-sṳt, thûng-sòng sia̍p-khi̍p théu-ko Mióng-chi-mióng-lu lòi thì-kiûng thûng-thai yi khok-chhûng kûng-nèn yì-chhiâ kîn-sòng he Hî-nyí-fa ke chṳ̂-ngièn.
Chhai "Ngiôn-thí chit fu̍k-vu (Software as a Service): ke fu̍k-vu mù-sṳt tông-chûng, sṳ́-yung chá nèn-kèu chhùn-chhí fu̍k-vu Ngiôn-thí khi̍p chṳ̂-liau. Fu̍k-vu thì-kiûng-chá chet vì-fu kî-chhú sat-sṳ̂ khi̍p phìn-thòi yî vì-chhṳ̀ fu̍k-vu chang-sòng yun-chok.
World Wide Web

**World Wide Web** fe̍t-chá **Chhiòn-khiù Chṳ̂-sín Mióng**, **Van-vì-mióng** (萬維網), he yit-ke yù hí-tô fu-siông-lièn-kiet ke chhêu-vùn-sṳ (Hypertext) chû-sṳ̀n ke hì-thúng, théu-ko Internet chhùn-chhí. Chhai liá-ke hì-thúng chûng, mî-ke yû yung ke sṳ-vu̍t, chhṳ̂n-vì yit-ngióng "chṳ̂-ngièn"; pin-chhiâ yù yit-ke chhiòn-vet "URI" Phiêu-sṳt; liá chṳ̂-ngièn théu-ko HTTP (Hypertext Transfer Protocol) chhòn-sung pûn sṳ́-yung-chá, yì heu-chá théu-ko tiám-sién lièn-kiet lòi fe̍t-tet chṳ̂-ngièn. World Wide Web Consortium (kién-chhṳ̂n W3C), yu chhṳ̂n W3C lî-sṳ-fi. 1994-ngièn 10-ngie̍t chhai Massachusetts Lî-kûng Ho̍k-yen (MIT) Thien-nó Khô-ho̍k sṳ̍t-ngiam-sṳt sṳ̀n-li̍p. W3C Hia̍p-fi ke kien-li̍p-chá he chhiòn-khiù chṳ̂-sín mióng ke fat-mìn-chá Tim Berners-Lee.
Sân-chû

**Sân-chû** (山豬, Ho̍k-miàng: *Sus scrofa*) he Chû-su̍k thûng-vu̍t. Kì-têu kóng fûn-pu chhai sṳ-kie sông, sṳt-yin tô-chúng chhi-sit fàn-kin. Sân-chû he chha̍p-sṳ̍t-sin ke, má-ke tû sṳ̍t. 

Hien-kîm ngiuk-lui sṳ̍t-liòng chú-yeu lòi-ngièn chṳ̂-yit ke chû-é, ya-he yî 8000-ngièn chhièn yù sân-chû shûn-fa yì sṳ̀n. Sân-chû put-kiùn lâu chû-é ngoi-mau khi̍t vì m̀-thùng, sṳ̀n-chhòng suk-thu ya yén pí chû-é kha-man, thí-chhùng yi̍t kha-khiâng.
Chû-su̍k

**Chû-su̍k** (豬屬, Ho̍k-miàng: *Sus*), Phú-nen-kong Ngiéu-thài-muk Chû-khô ke yit-su̍k, Chha̍p-sṳ̍t-lui thûng-vu̍t, pâu-koat 10 chúng chó-yu, sán yî Êu-Â Thai-liu̍k. Khì-chûng yâ-chû ke fûn-pu chui vì kóng-fàm, Kâ-chû he khì Â-chúng. Tông tân-thu̍k sṳ́-yung "chû-é" liá-ke sṳ sṳ̀, yit-pân tô chṳ́ Kâ-chû.
Thung-vu̍t

**Thung-vu̍t** he Tô-se-pâu Chṳ̂n-fu̍t Sâng-miang-thí chûng ke yit thai lui-khiùn, yu hêm-cho ** Thung-vu̍t-kie**. Thung-vu̍t sṳ̂n-thí ke kî-pún hìn-thai fi chhai kì-têu fat-yuk sṳ̀ pien tet ku-thin, thûng-sòng he chó chhai khì phui-thôi fat-yuk sṳ̀, than ya yû-têu fi chhai khì sau-heu ke sâng-miang chûng yû ke pien-thai ke ko-chhàng. Thai-tô-sú thung-vu̍t he nèn-thûng ke － kì-têu nèn chhṳ-fat chhiâ thu̍k-li̍p thi yì-thûng. Chhie̍t thai-tô-sú thûng-vu̍t he pú-sṳ̍t-chá － kì-têu yî-kho khì-thâ sâng-miang thí chok-vì khì sṳ̍t-liòng. Than ya-yû séu phu-fûn thûng-vu̍t su̍k-yî fûn-kié-chá —— yî yí-kîn sí-mòng ke sâng-vu̍t-thí chok-vì sṳ̍t-liòng (li-yì chhùng-hièn).