Hakkin sirri a New Zealand

New Zealand ta himmatu ga Universal Declaration of Human Rights kuma ta tabbatar da Yarjejeniyar Ƙasa da Ƙasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa, dukansu biyu suna dauke da' yancin sirri. Dokar sirri a New Zealand ana magance ta ta doka da doka ta kowa. Dokar Sirriyar 2020 tana magance tattarawa, adanawa da sarrafa bayanai. An kirkiro haƙƙin sirri na gaba ɗaya a cikin laifin sirri. An amince da irin wannan haƙƙin a cikin Hosking v Runting [2003] 3 NZLR 385, shari'ar da ta shafi buga bayanan sirri. A cikin shari'ar da ta biyo baya C v Holland [2012] NZHC 2155 Kotun ta amince da haƙƙin sirri a cikin ma'anar ɓoyewa ko haƙƙin zama 'yanci daga shiga tsakani mara so. [Littafi na 1]

## Shari'a

### Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990
Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990 (NZBORA) ta dogara ne akan Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan' Yancin Bil'adama da Siyasa,  duk da haka babu wani haƙƙin sirri da aka haɗa a cikin Dokar. Duk da rashin haƙƙin bayyane, sirrin shine tushe ga yawancin haƙƙoƙin da ke cikin NZBORA, kamar 'yanci daga bincike da kwace-kwace mara ma'ana kamar yadda sashi na 21 ya kare. Gaskiyar cewa ba a haɗa haƙƙin sirri a cikin NZBORA ba ya shafar ko ya soke shi ta kowace hanya. An ba da shawarar cewa ba a haɗa sirrin sirri a cikin NZBORA ba saboda wahalar bayyanawa, kuma saboda yanayin zamantakewa a lokacin ba wanda ya dace a aiwatar da haƙƙin da ke da ma'auni mara tabbas da rashin tabbas.

### Dokar Sirriyar 2020
New Zealand tana da doka mai suna Dokar Sirriyar 2020 (wanda ya maye gurbin Dokar Sirri ta 1993). Koyaya, duk da sanarwar cewa Dokar ce don ingantawa da kare sirrin mutum, a zahiri kawai tana rufe sirrin bayanai. An kirkiro Dokar Tsaro don yaki da damuwa game da ci gaban fasaha da kuma damar da za a yi amfani da su don samun damar bayanan sirri, lokacin da wannan haɗarin ya kasance ƙasa da tsarin bayanan hannu.

Dokar ta ƙunshi ƙa'idodin sirri na bayanai 13 waɗanda ke sarrafa sarrafa sarrafa bayanan sirri ta hukumomi. An bayyana 'ofishin' a matsayin kowane mutum ko jikin mutane, ko na jama'a ko masu zaman kansu, kuma ko kamfanoni ko ba a haɗa su ba, tare da ƙayyadaddun banbanci. Har ila yau, akwai banbanci da yawa ga Ka'idodin Sirriyar Bayanai, wanda za'a iya samunsa a cikin ka'idojin da kuma a wasu wurare a cikin Dokar.

Lokacin da mutum ya ji cewa an karya ka'idojin zai iya shigar da korafi ga Kwamishinan Tsaro. Kwamishinan Tsaro ya bincika korafin kuma ya aiwatar da tsarin sulhu maimakon azabtarwa. Idan ba za a iya warware korafin ba, ana iya tura shi zuwa Kotun Binciken Kare Haƙƙin Dan Adam, wanda zai iya ko ba zai sake la'akari da halin da ake ciki ba, kuma mai yiwuwa ba za su yi la'akari le korafi ba (musamman idan batun yana da alaƙa da bashi). Idan Kotun ta gano cewa an yi keta doka, tana iya ba da magunguna da yawa ciki har da lalacewa da umarni na hanawa.

Dokar Sirriyar ta amince da cewa sirrin ba cikakkiyar ra'ayi ba ne kuma akwai wasu dalilai da ake buƙatar auna su don sanin abin da sakamakon ya kamata ya zama. Kwamishinan Tsaro dole ne koyaushe ya yi la'akari da dalilai kamar haƙƙin ɗan adam, abubuwan da ke cikin jama'a, da wajibai da jagororin ƙasa da ƙasa. Kwamishinan Tsaro yana iya ba da izini game da amfani da bayanan sirri wanda zai saba wa Dokar idan ya gamsu da cewa sha'awar jama'a ko fa'ida ya fi tsangwama da sirrin.

### Dokar watsa shirye-shirye ta 1989
Dokar watsa shirye-shirye ta 1989 ta buƙaci masu watsa shirye-'shirye su kula da ka'idojin da suka dace da sirrin mutum. Dokar ta kafa Hukumar Kula da Ka'idojin watsa shirye-shirye (BSA), wacce ke da ayyukan karɓar da yanke shawara game da korafe-korafe game da masu watsa shirye-aikace, bayar da ra'ayoyin da suka shafi halayyar ɗabi'a da ka'idoji a cikin watsa shirye-'a, da bayar da ka'idodin aiki ga masu watsa shirye'a da ƙarfafa bin su. Ana yawan ambaton sirri a cikin lambobin da ka'idojin al'amuran aiki ta BSA. Duk da yake Dokar watsa shirye-shirye ba ta ba da wani bayani game da abin da ya zama keta sirrin ba, BSA tana da ka'idoji bakwai da suka shafi zargin keta sirrin. A la'akari da korafi, BSA na iya ba da magunguna iri-iri idan ta sami cewa an yi keta doka, amma babu ikon ɗaukar korafi zuwa kotun doka bisa ga ka'idodin da ke cikin Dokar.

## Dokar al'ada
Wani laifi na mamaye sirrin ya wanzu a New Zealand. Shari'ar da aka yarda da ita ce ta farko da ta gano cewa kuskuren sirri na iya kasancewa ita ce *Tucker v News Media Ownership Ltd*, inda alƙalin ya goyi bayan gabatar da irin wannan kuskuren cikin dokar New Zealand. Bayan 'yan shekaru a cikin *Bradley v Wingnut Films*, alƙalin ya yarda cewa akwai laifi na sirri a cikin dokar New Zealand, amma ya kamata a kusanci shi da taka tsantsan kamar yadda yake a farkon matakan ci gaba. Hukuncin Kotun Koli ta New Zealand mafi mahimmanci shine na *P da D v Independent News Auckland Ltd*[bayanin 2], inda kotun ta bayyana abubuwan da ke tattare da ɓoye sirri kamar haka:

* Bayyana gaskiyar jama'a
* Abubuwan da aka bayyana na sirri ne
* Abubuwan da aka bayyana a fili za a dauke su da mummunan rauni ga mutum mai hankali
* Akwai rashin isasshen damuwa na jama'a game da gaskiyar da aka bayyana a fili.

Kotun daukaka kara ta New Zealand a cikin mafi rinjaye a cikin *Hosking da Runting* ta yarda cewa akwai laifi na sirri a New Zealand. An tabbatar da laifin ne saboda ana buƙatar kariya a wannan yanki kuma karya amincewa bai dace da rufe yanayin da ya shafi sirri ba. Abubuwa biyu da ake buƙata don laifin da aka tsara ta mafi rinjaye suna nuna waɗanda aka tsara a cikin *P da D*:

* Kasancewar gaskiyar da aka sa ran zama sirri
* Tallace-tallace da aka ba wa waɗancan hujjoji waɗanda za a ɗauka suna da ƙyama sosai ta hanyar mutum mai ma'ana da mai ma'auni.

Bugu da kari, dole ne a a auna sirrin a kan kare damuwar jama'a wanda ya ƙunshi haƙƙin 'yancin faɗar albarkacin baki.

Kotun Koli ta New Zealand a cikin shari'a daya ta yarda cewa akwai laifi na sirri don dalilan shari'ar da ke gabanta, amma tana da ra'ayoyi daban-daban game da bukatun da aikace-aikacen. A cikin Brooker v Police kotun ta amince da shawarar Hosking amma ta guji yin sharhi.

## Tsaro da leken asiri

### Hukumomin leken asiri da tsaro na New Zealand
Hukumomin gwamnati guda biyu suna da alhakin saka idanu kan tsaron kasa na New Zealand: Ofishin Tsaro na Sadarwa na Gwamnati ('GCSB') da kuma Ofishin leken asiri na tsaro ('SIS'). Kafin gabatar da Dokar leken asiri da tsaro ta 2017, waɗannan ƙungiyoyi suna aiki sosai da kansu daga juna, kuma asirin gaba ɗaya ya kewaye ainihin ayyukansu da iyawarsu. Yawancin rikice-rikice sun samo asali ne daga gaskiyar cewa SIS da GCSB sun bayyana suna da manufofi daban-daban wanda ke nufin cewa, idan an buƙata, hadin kai da daidaitawa zai iya zama mai rikitarwa da rikitarwa.

Misali, SIS ne kawai zai iya yin sa ido, ko leken asiri, a kan 'yan New Zealand, kamar yadda Dokar Kula da leken asiri ta New Zealand ta 1969. Akwai ka'idoji game da abin da aka ba da izinin 'ayyukan leken asiri', kuma a matsayin abin da ake buƙata, duk wani sa ido da aka tsara dole ne ya dace da "tsaro" da barazanar da ke tattare da shi, kamar lokuta na 'leken asiri, sabuntawa, juyin mulki ko hare-haren ta'addanci'.

### Yanayin sa ido na 2013
A watan Satumbar 2012, Paul Neazor, Sufeto-Janar na leken asiri da tsaro ya shawarci John Key, Firayim Minista na New Zealand na lokacin, game da halin da ake ciki wanda daga baya za a kira "tsayar da ba bisa ka'ida ba" na mutumin da GCSB ta sani da Kim Dotcom. Bayan buƙatar da aka yi daga Ofishin Bincike na Tarayyar Amurka cewa a mika Kim Dotcom zuwa Amurka, GCSB ta leƙen asirin Mista Dotcom don taimakawa bukatar FBI. Koyaya, kamar yadda GCSB ba ta da ikon doka don gudanar da sa ido, Mai Shari'a Gilbert na Kotun daukaka kara, an dauke shi ba bisa ka'ida ba.

Bayan wannan abin da ya faru da aka yada a ko'ina, Darakta na GCSB Ian Fletcher da Babban Darakta ya Sashen Firayim Minista da Ma'aikatar Andrew Kibblewhite sun fara sake dubawa. Sun sanya Sakatariyar majalisar Rebecca Kitteridge a lokacin tare da gudanar da bita don duba cikin "ayyukan, tsarin da matakai tun daga 1 ga Afrilu 2003". Wannan kwanan wata yana da mahimmanci saboda shine ranar da Dokar Tsaro ta Sadarwar Gwamnati ta 2003 ta fara aiki.

"Rahoton Kitteridge" ya kammala cewa GCSB ba ta da tushe na doka da ikon yin yawancin ayyukan leƙen asiri - gami da sa ido da aka yi a kan Kim Dotcom. Rahoton Kitteridge ya ba da shawarwari da yawa don tabbatar da cewa hukumar Gwamnati tana da ikon doka don yin ayyukan da suka dace. Dukkanin shawarwarin da aka gabatar a cikin Rahoton Kitteridge Gwamnati da GCSB sun yarda da su wanda ya haifar da sauye-sauyen majalisa da yawa. Wadannan sun hada da ba GCSB damar bayyanawa don yin sa ido bisa doka a kan 'yan New Zealand lokacin da SIS, 'yan sanda ko Sojojin tsaro suka buƙaci. A lokacin da aka gabatar da waɗannan canje-canje, tare da ƙaruwar damuwa game da haƙƙin New Zealanders na sirri, Firayim Minista na lokacin John Key ya bayyana cewa "sabon dokar ba ta ƙarawa ga fadada ikon ofishin ba".

Yanzu ya halatta ga GCSB don yin leken asiri bisa doka a kan New Zealanders sakamakon sake fasalin 2013.  Bugu da kari, rawar da GCSB ke takawa ta fadada kuma yanzu tana iya yin sa ido kan "rabi na SIS, 'yan sanda ko sojojin tsaro, ko don dalilan tsaro na yanar gizo".

### Yanayin sa ido na 2016
A watan Agustan 2016 Firayim Minista na lokacin John Key ya ba da sanarwar cewa saboda barazanar ISIS da ta'addanci na duniya, Gwamnatin New Zealand za ta gabatar da sabbin dokoki don samar da ƙarin kariya ga New Zealanders.

Sir Michael Cullen da Dame Patsy Reddy ne suka gudanar da Binciken Bincike da Tsaro na farko na New Zealand, kuma sun kalli "tsarin majalisa da ke kula da hukumomin kuma sun yi la'akari da ko an sanya su da kyau don kare tsaron kasa na yanzu da na gaba na New Zealand yayin kare haƙƙin mutum". An kammala bita a ƙarshen Fabrairu 2016, kuma binciken da ya yi ya ba da shawarar cewa a gabatar da Dokar guda ɗaya don kawo dukkan hukumomin leken asiri da tsaro na New Zealand tare.

Cullen da Reddy sun gano batutuwa da yawa a cikin rahoton su. Ɗaya daga cikin manyan batutuwan da aka gano shi ne cewa yanayin majalisa da aka ragargaje yana nufin cewa yana da wahala a kawo hukumomi da yawa tare lokacin da ake buƙata. Saboda kowane hukumar leken asiri da tsaro ta yi aiki a karkashin tsarin dokoki nasa, yana da rikicewa ga 'yan New Zealand su fahimci wane hukumar da ke da alhakin abin da, da kuma ainihin abin da ikon su na doka da iyawarsu suka kasance.

Masu bita sun kammala cewa "Dokar guda ɗaya" ta zama dole don shawo kan waɗannan batutuwan. Sun yi sharhi cewa Dokar guda ɗaya za ta:"ba da cikakken ra'ayi game da ayyukan hukumomi da iko, da kuma dubawa da ma'auni waɗanda suka shafi aikin ikonsu ... [kuma] za su guji rashin daidaituwa da gibin tsakanin dokoki daban-daban kuma su ba da damar daidaitaccen ka'idojin da za a yi amfani da su ga hukumomin da kuma kulawar su".[and] Tabbas, zana jikin biyu tare zai sauƙaƙa musu yin aiki tare lokacin da ake buƙata. Wani batun da ya shafi masu bita shine rashin kariya ta tsaro ga mutanen New Zealand a karkashin dokar da ke akwai. An kafa dokar da ta fi dacewa da leken asiri da sa ido kimanin shekaru 47 da suka gabata, Dokar leken asiri ta Tsaro ta New Zealand ta 1969. A cikin waɗannan shekarun da ci gaban da ke tattare da fasaha, buƙatar sake fasalin doka ta karu sosai. Yayin da kungiyoyin ta'addanci ke ci gaba da ci gaba a cikin fasahar su, dokokin yanzu suna da sauri su zama tsofaffi kuma ba su dace da al'ummar yau ba.

### Dokar leken asiri da tsaro ta 2017
Manufar Dokar leken asiri da tsaro ta 2017 ita ce kawo haske da haɗin kai ga GCSB da SIS, hukumomin biyu a New Zealand da ke da alhakin saka idanu kan tsaro da leken asiri na kasar.

Dokar ta kasance "amsa kai tsaye ga rahoton Binciken Bincike na Farko na Bincike da Tsaro a New Zealand: Bincike le Tsaro a cikin Al'umma Mai Kyau, kuma ya maye gurbin Ayyuka huɗu da suka shafi GCSB, NZSIS, da hukumomin kula da su".

Idan aka ba da muhimmancin wannan dokar da aka gabatar, lokacin da aka kira gabatarwar jama'a don Dokar, Kwamitin Zaɓuɓɓuka ya karɓi 92. Wadannan sun hada da gabatarwar da New Zealand Law Society,  Kwamishinan Kare Hakkin Dan Adam na New Zealand,  da Kwamishinan Tsaro  da kuma yawancin shawarwarinsu sun kasance iri ɗaya a cikin yanayi suna nuna damuwa game da kalmomin da aka yi amfani da su don tsara Dokar da ke sa ikon hukumomin ba su da tabbas, da kuma yiwuwar a karya haƙƙin sirri na talakawa na New Zealand.

Kodayake dokar ta yi niyya don ba da sa ido da bayyana gaskiya ga hukumomin leken asiri da tsaro na New Zealand, an tsara dokar ta hanyar da ta ba da iko mai nisa ga GCSB da SIS don yin sa ido kan 'yan New Zealand da wadanda ba mazauna ba ta hanyoyin da aka haramta a baya. Tushen yin hakan shi ne tsaron ƙasar New Zealand na cikin haɗari tare da kasancewa da haɗarin ta'addanci a cikin al'ummar yau.

Sabuwar Dokar ta fadada ikon GCSB don yin sa ido kan New Zealanders, yayin da a baya, SIS ne kawai aka ba da izinin yin hakan. Wannan fadada ikon GCSB yana da damar samun mummunar tasiri ga duk mutanen New Zealand, kamar yadda marubuci da kuma farfesa na shari'a Stephen Penk ya lura, "suna lura da mutum na iya haifar da asarar sirri ta hanyar asarar mutum na iko ko cin gashin kansa lokacin da, yawanci, yana ƙarƙashin kulawar ayyukansa, ƙungiyoyi ko sadarwa ba da ake so"

Kamar yadda shawarwarin da Cullen da Reddy suka bayar sabon Dokar ta rufe batutuwa da yawa kamar:

* Samar da GCSB da SIS tare a karkashin Dokar guda don cimma hadin kai tsakanin hukumomin.
* Bayyana dokoki game da saka idanu, tattarawa, da adana hankali na ɗan adam.
* Yin SIS da GCSB sassan gwamnati na jihar, sabili da haka yana buƙatar su bi duk ka'idojin da ke kula da hukumomin gwamnati na jihar.

An bayyana manufar Dokar a Sashe na 3; wanda shine "kare New Zealand a matsayin al'umma mai 'yanci, budewa, da dimokuradiyya". Ana samun wannan ta hanyar:

Sashe na 2 na Dokar "ya ci gaba da SIS da GCSB" amma ya bayyana cewa za su kasance hukumomi biyu daban-daban tare da bambance-bambance a cikin iyawa da hanyoyin. Kodayake Sashe na 2 ya lura da waɗannan bambance-bambance, za su ci gaba da samun manufofi da ayyuka da aka raba a ƙarƙashin tsarin "hadin warranting".

Dangane da damuwa cewa wannan dokar da aka gabatar ta tsoma baki da haƙƙin ɗan adam na New Zealand, Sashe na 2 ya ba da kariya da yawa. Ɗaya daga cikin irin wannan kariya an bayyana shi a sashe na 12 da 13 wanda "yana buƙatar hukumomin suyi aiki daidai da dokar New Zealand da duk wajibai na haƙƙin ɗan adam, gami da lokacin da suke aiki tare ko raba bayanan sirri tare da abokan hulɗa na ƙasashen waje". Wadannan sassan sun kasance shawarwari kai tsaye na Hukumar Kare Hakkin Dan Adam don tabbatar da cewa New Zealand ta bi wajibai na kasa da kasa da na cikin gida na kare hakkin dan adam.

Sashe na 22 na Dokar ya ba da ƙarin kariya ta ba da kariya ga "yancin shiga cikin shawarwari, zanga-zanga da rashin amincewa". Wannan muhimmiyar haƙƙin ɗan adam ce mai tsawo wanda ya kamata a kare shi. Hakkin 'yancin faɗar albarkacin baki an tsara shi a cikin Dokar' Yancin New Zealand ta 1990, tare da sashi na 14 da ke nuna cewa "kowane mutum yana da' yancin faɗakarwa, gami da' yanci don neman, karɓa da ba da bayanai da ra'ayoyi na kowane nau'i". Har ila yau, an bayyana haƙƙin a cikin wasu kayan aikin haƙƙin ɗan adam da yawa, kamar Mataki na 19 na Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa, wanda kuma ke tabbatar da wannan haƙƙin. Har ila yau, an nuna shi a cikin Universal Declaration of Human Rights: "Kowane mutum yana da 'yancin ra'ayi da faɗar albarkacin baki; wannan haƙƙin ya haɗa da' yancin riƙe ra'ayoyi ba tare da tsangwama ba da neman, karɓa da ba da bayanai da ra'ayoyin ta kowane kafofin watsa labarai kuma ba tare da la'akari da iyakoki ba".

## Hanyoyin da za su bi nan gaba
A cikin hukunce-hukuncen da suka saba da juna a cikin shari'ar Brooker v Police ta 2007, alƙalai biyu na Kotun Koli ta New Zealand sun nuna goyon bayansu ga karfafa haƙƙin sirri a New Zealand. McGrath J ya bayyana amincewar kasa da kasa da na cikin gida game da haƙƙin sirri, ya kammala cewa sirrin yana kusa da daidaita ƙarfin da aka ba da haƙƙin 'yancin faɗar albarkacin baki, kuma ya yi amfani da abubuwan sirrin mutum da ya damu a cikin shari'ar a matsayin babban dalilin kammalawarsa da rashin amincewa. Thomas J a bayyane ya bayyana goyon bayansa ga sirri don a ba shi matsayin dama, kuma ya yi la'akari da goyon bayansa ta hanyar ambaton NZBORA, kayan aiki na duniya, yanke shawara na shari'a da halayen zamantakewa.

A watan Agustan 2011, Hukumar Shari'a ta New Zealand ta fitar da kashi na huɗu kuma na ƙarshe ga cikakken bincike game da yanayin dokokin sirri na New Zealand. Sassan huɗu suna tattauna manufar sirri, rajistar jama'a, mamayewar sirri a cikin yanayin farar hula da na laifi, da Dokar Sirri ta 1993. Hukumar ta ba da shawarar yin canje-canje da yawa ga doka, kamar ƙirƙirar rajistar Kada Ka Kira da kuma inganta kariya ga bayanan kan layi. Wasu daga cikin wadannan shawarwari a halin yanzu ana gabatar da su a gaban majalisa, yayin da wasu a halin yanzu suna jiran amsa daga gwamnati.

A watan Maris na shekara ta 2018, Ministan Shari'a Andrew Little ya gabatar da Dokar Sirri don gyara Dokar Sirri ta 1993. Dokar za ta soke kuma ta maye gurbin Dokar da ke yanzu kuma ta yi canje-canje daban-daban, gami da karfafa iko ga Kwamishinan Tsaro, gabatar da rahoto na tilas game da keta sirrin sirri, samar da sabbin laifuka da kara tarar.

## Dubi kuma

* Dokar Bayar da Bayani ta Sirri

## Bayani

## Manazarta