Ziyadat Allah na Ifriqiya

**Abu Muhammad Ziyadat Allah I ibn Ibrahim ibn al-Aghlab** (Arabic) (ya mutu 10 na watan Yuni shekara ta dari takwas da talatin da takwas 838) shi ne mai mulkin Aghlabid (amir) na Ifriqiya daga dari takwas da sha bakwai 817 har zuwa mutuwarsa a 838. [1] Sarautarsa ta nuna canji zuwa ga iko da kwanciyar hankali ga sarakuna a Ifriqiya.

## Sarauta
Duk da kasancewa mai mulkin Ifriqiya, Ziyadat Allah ya fuskantar da yawancin batutuwan da magabata suka fuskanta a matsayin gwamnoni a ƙarƙashin Khalifancin Abbasid. Duk da yake Ziyadat Allah dole ne ya magance abin da zai iya zama mafi girman juyin juya halin jund a yankin  Ifriqiya saboda bada kariya ga bayin sa na wannan yankin, shi ne na ƙarshe da ya faru.[2] Tashin hankali ya ɓarke a cikin shekara dari takwas da ashirin da hudu 824 kuma ya ga yawancin Ifriqiya sun ci nasara da jund.[2] Yawancin lokaci sarakuna dole ne su magance matsalar jund da Berber a lokaci guda, kowane rukuni yana kara tsananta batun ɗayan.[3] Koyaya, da alama Ziyadat Allah ya kafa dangantakar aiki tare da Berbers. Tare da wannan dangantakar ya yi amfani da Berbers don kayar da 'yan tawaye.[2] Wannan haɗin gwiwar ya ba shi damar guje wa lalacewa da ƙarfafa ikonsa ya kara masa izzamatuka gun tafiyar da mulkin ds a yankin. Har zuwa wani lokaci wannan yayi kama da dangantakar da Idrīs b. ʿAbdallāh b. Ḥasan ke da ita tare da Berbers wanda ya ba da damar jihar Idrisid ta zama mai karfi a yankin da wani lokacin ke barazana ga yankin Aghlabid.[1] A cikin yanayin Arewacin Afirka kawance tare da Berbers na yankin ya rage dogaro da sarkin a kan karfi mai karfi kamar jund yayin da yake ƙarfafa jihar. Tare da Ziyadat, kyakkyawar dangantaka da Berbers ya ba shi damar ba kawai ya guje wa rasa iko ba amma ya murkushe tawaye kuma ya juya ƙarfin Aghlabid zuwa cin nasara. Wasu sun yi jayayya cewa Ziyadat Allah ya buɗe cin nasara a Sicily don jawo hankalin mambobin jihadi na jund. Wani sashi yana da Ziyadat wanda ya riga ya mallaki tawaye kuma ya buɗe cin nasara don hana ƙarin tawaye da samun albarkatu don kara tabbatar da mulkinsa.[4] Koyaya, ana sukar wannan da'awar saboda dogaro da tushen da aka rubuta da daɗewa bayan abubuwan da suka faru.[5] Cin nasarar ta nuna sabon zamani ga Aghlabids wanda shine dalilin da ya sa ake bayyana Ziyadat a matsayin wanda ya kafa mulkin Aghlabid na biyu.[6] Maganinsa game da batun jund da Berber wanda ya fuskanci dukkan sarakuna da suka riga shi ya sa yankin a kan sabuwar hanyar iyali mai mulki. Nasarar ta ga Sicily a ƙarƙashin mulkin Aghlabid har sai Fatimids suka hambarar da Aghlabids a farkon karni na 9.[7]

## Yanayi
Ifriqiya a karkashin Abbasids an san shi da yanki mai wahala don mulki. Nasr b. Habiib, amintacce mai fasaha da hangen nesa sannan ya kasance mai ba da shawara ga sarkin a lokacin, ya rubuta game da damuwarsa game da mulkin yankin ga Khalifa yana cewa "...Ifriqiya babban yanki ne na iyaka wanda ba zai kasance lafiya ba tare da mai mulki mai ƙarfi ba".  Akwai dalilai da yawa na wannan.[8] Biyu daga cikin mafi matsa lamba sune jund da Berbers.

A farkon mulkin Ziyadat Allah a cikin shekara ta dari takwas da sha bakwai 817, Khalifancin Abbasid har yanzu yana cikin rikici da rashin tabbas ba tare da wani Khalifa a Bagadaza ba.[9] Wannan ya haifar da yawancin larduna na waje, kamar Ifriqiya, zuwa na'urorin su.[10] Aghlabids, yanzu da kansu, dole ne su kula da yankin a matsayin masu mulki masu zaman kansu. Babban barazanar da aka kawo ita ce kula da jund, rundunar soja a Ifriqiya wacce mai yiwuwa ta kai sama da 100,000.[11] Jund ya shiga cikin tawaye da yawa tun daga shekara ta dari bakwai da sittin da biyar 765 kuma suna da barazana ga gwamnonin Ifriqiya.[12] Lokacin da Ifriqiya ke ƙarƙashin ikon Khalifancin Abbasid wasu larduna kamar Masar wani lokacin za su ba da tallafi.[13] Wannan ya taimaka wajen rage yawan lokacin da ba a biya jund ba wanda mai yiwuwa shine dalilin tawaye.[12] Koyaya, tare da gwamnan Aghlabid Ziyadat Allah yanzu mai zaman kansa daga Khalifa kuma mai zaman kansa ga tallafin kuɗi na daular.

Wannan jund ba shine kawai dalilin damuwa a Ifriqiya ba. Ƙabilun Berber na asali sun kasance wani tushen tawaye kuma sun lalata ikon Abbasid a yankin. A lokacin da Abbasid suka sake mamaye Ifriqiya a cikin shekara ta dari bakwai da sittin da uku 763 yawancin garuruwan da aka sake kamawa dole ne a kwace su daga ikon mayakan Ibadi, ƙungiyar da yanzu Berbers suka fi biyan kuɗi.[14] Berbers sun kasance irin wannan barazana ga ikon sarakuna a yankin cewa a shekara ta 770 sarkin Ifriqiya ya amince da ikon Berber-Ibadis a kan yankunan Ifriqiia.[14] A wasu yankuna na Arewacin Afirka, kamar Arewacin Morocco wanda Idrisids suka mallaka tun daga shekara ta dari bakwai da tamanin da tara 789 zuwa lokacin Ziyadat Allah, sarakuna sun sami damar kula da iko akai-akai kuma yadda ya kamata saboda dangantaka mai karfi da al'ummar Berber na yankin.[15] Zai zama kamar rashin wannan dangantakar a Ifriqiya na iya haifar da bautar Abbasid na Berbers wanda ya ci gaba har zuwa wani mataki har ma a ƙarƙashin Aghlabids.[16] Wani dalili kuma shine yanayin Berbers idan aka kwatanta da sauran kungiyoyin da aka ci nasara. Sun kasance da makamai kuma sun saba da yaƙi sabili da haka sun fi son yin hakan.[17] Ba tare da la'akari da dalilin ba, ya lalata ikon sarakuna don kula da kyakkyawar dangantaka da kungiyar.

Ziyadat ya gaji waɗannan batutuwa bayan mutuwar ɗan'uwansa 'Abd Allah a cikin shekara ta dari takwas da sha bakwai 817.[13] Ba kamar wadanda suka riga shi ba ya iya dogaro da ingantaccen dangantaka tare da Berbers da kuma ayyukan waje don warware batun jund sau ɗaya kuma ga kowa wanda ke haifar da ingantaccen mulki.[2]

## Tarihi
Ɗaya daga cikin manyan batutuwan da ke fuskantar nazarin zamani na Aghlabids da Ziyadat Allah shine tushen da ilimin ya samo asali. Ɗaya daga cikin manyan tushe da aka yi amfani da su wajen nazarin Aghlabids shine ayyukan masanin tarihin Islama al-Tabari . Al-Tabari ya fi damuwa da daular Abbasid da ci gabanta.[18] Wannan ya faru ne saboda dangantakarsa ta kusa da Khalifa al-Mu'tazz a Bagadaza a matsayin babban abokinsa kuma a matsayin mai koyar da ɗansa.[19] Rashin son kai na ƙasa wanda ya samo asali daga wannan ya shiga cikin ilimin zamani yayin da masana za su ɗauka son kai na asalin asalin.[18] Masana da suka karɓi ra'ayoyin da suka fi kama da al-Tabari suna jaddada rawar da yaƙin basasa ya fara a shekara ta dari takwas da tara 809 wajen ba da ikon cin gashin kai ga Aghlabids damin fadada arzikinta da samun dama rdogaro da kan ta.[4] Sauran malamai sun yarda da wanzuwar digiri na hukuma a bangaren Aghlabids wajen zama masu cin gashin kansu a wannan yankin.[20] Masana da ke karɓar wannan hanyar na ƙarshe na iya zama da ƙarancin yabo ko lura da nasarorin mutane kamar Ziyadat Allah ko yin rikodin su kwata-kwata wanda shine wani ɓangare na dalilin da ya sa samar da Ziyadat Alllah ya kasance mai ƙarancin gaske.

Tushen farko kamar al-Tabari ko al-Baladhuri na iya tayar da tambayoyi saboda ba a rubuta su da mutane da suka saba da yawancin abin da suka rubuta game da su ba. Al-Baladhuri, alal misali, ya rubuta game da Aghlabids sama da shekaru ɗari bayan mutuwarsu. Wani tambaya na amintacce ya taso ne saboda dogon sarkar kafofin baki da masana tarihi na Islama suka ambata.[21] Saboda tushen matsakaici ba koyaushe ana iya tabbatar da su ba, matakin da za a iya amincewa da bayanin da aka ba shi yana da wuyar tantancewa. Ɗaya daga cikin irin wannan misali shine labarin da ya samo asali daga al-Bakri sama da shekaru ɗari biyu bayan mutuwar Ziyadat. Ya yi iƙirarin Ziyadat Allah ya aika da dinars zinariya 10,000 da Idrisidawa suka yi wa Khalifa Al-Ma'mun don manufar bayyana barazanar da suka kawo wa Khalifa.[15] Masana sun yi shakkar wannan da'awar kuma yana nuna halin da wasu kafofin suka biyo baya suka fi jaddada kasancewar Khalifa a Ifriqiya. Koyaya, tawaye na jund da Ziyidat Allah ya fuskanta da kuma martani ga shi ya nuna rashin kasancewar waje a yankin.

Wani batu mai mahimmanci a cikin nazarin tarihin Islama, wanda Ifriqiya wani bangare ne na, shine rashin tsarin da aka saba amfani da shi ga filin. Yawancin tsarin da aka yi amfani da shi don tsara tarihin Islama ya fito ne daga yanayin Turai musamman lokacin da ake nazarin manyan yankuna kamar Ziyadat.[22] Wannan lamari ne saboda ƙwararrun mutanen da suka fito daga Turai ba lallai ba ne su yi aiki kamar yadda waɗanda suka fito daga asalin Islama suka yi. A sakamakon haka, yin amfani da tsarin Turai ga fitattun Musulmai na iya haifar da kuskuren fassarar yanayin hulɗar Khalifa da sarkin sarakuna.[23] Duk da yake Ziyadat ya kasance mai mulkin wata ƙasa mai cin gashin kanta kuma a karkashin mulkin sa kasar ta lara samun damar wadatuwa na arziki da dukkan ababen more rayuwa, abubuwan da ke faruwa a cikin siyasar Abbasid suna taimakawa wajen daidaita mulkinsa.

## Hotuna
Ziyadat Allah, Halin da Kal Naga ya yi, a cikin kashi na 5 na jerin shirye-shiryen talabijin na fantasy na tarihi *Vikings* ya dogara da Ziyadat Allah I. 

## Manazarta

## Tushen