Ƴancin Ɗan Adam a Jamhuriyar Demokradiyyar Kongo

A yankunan **[[Jamhuriyar Dimokuraɗiyyar Kwango|Jamhuriyar Dimokaradiyyar Kwango]], ayyukan kare [[Haƙƙoƙin ɗan'adam|hakkin bil'adama]]** sun kasance marasa galihu sosai, kuma an aikata muggan laifuka. Kashe-kashen ba bisa ka'ida ba, bacewar mutane, azabtarwa, fyade, kamawa da tsare jami'an tsaro ba bisa ka'ida ba ya karu a cikin wannan shekarar, kuma gwamnatin rikon kwarya ta dauki wasu matakai don hukunta mutane masu tsauri. Matsanancin yanayi da barazanar rai a gidan yari da wuraren tsarewa; tsawaita tsare kafin shari'a ; rashin tsarin shari’a mai zaman kansa kuma mai inganci; da kuma tsangwama na sabani game da keɓantawa, iyali, da gida suma sun kasance manyan matsaloli. Jami’an tsaro sun ci gaba da daukar yara aikin soja da kuma tilasta wa manya da yara aikin tilas .

Sun kuma ci gaba da cin zarafin 'yan jarida musamman a lokacin yakin neman zabe. Haka kuma a lokacin yakin neman zabe, gidajen yada labarai mallakin tsohon mataimakin shugaban kasar Jean-Pierre Bemba sun yada kyamar kabilanci. Gwamnatin rikon kwarya ta ci gaba da tauye 'yancin yin taro da motsi ; cin hanci da rashawa na gwamnati ya ci gaba da yaduwa; sannan jami’an tsaro sun takaita kungiyoyi masu zaman kansu (NGOs). Bugu da kari, nuna wariya ga mata da kananan kabilu, da fataucin mutane, aikin yara, da rashin kare hakkin ma'aikata na ci gaba da yaduwa a fadin kasar. 

A shekara ta 2006 kasar ta gudanar da zabukan kasa na dimokradiyya na farko cikin sama da shekaru 40. Fiye da kashi 70 cikin 100 na masu kada kuri’a ne suka halarci zagayen farko na zaben, kuma sama da kashi 65 cikin dari ne suka shiga zagaye na biyu. Zaɓen majalisar dokokin ƙasar ya fara aiki ranar 24 ga watan Satumba. Bugu da kari, a cikin wannan shekarar gwamnatin rikon kwarya ta goyi bayan gurfanar da manyan laifukan take hakkin dan Adam. Ta mayar da wani tsohon shugaban 'yan tawaye zuwa kotun hukunta manyan laifuka ta kasa da kasa (ICC) domin fuskantar tuhuma kan daukar yara aikin soja, kuma wata kotun soji ta yanke hukuncin daurin rai da rai ga sojoji bakwai bisa laifin cin zarafin bil'adama . 

## Girmama mutuncin mutum

### Hana rayuwa ba bisa ka'ida ko ba bisa ka'ida ba
A shekara ta 2006, jami'an tsaron gwamnatin rikon kwarya sun aikata kisan gilla da dama ba bisa ka'ida ba ba tare da wani hukunci ba. A cewar MONUC, FARDC da ‘yan sanda na kasa (PNC) sun yi kashi biyu bisa uku na dukkan kashe-kashen da aka yi ba bisa ka’ida ba a kasar. A cikin watanni shida na farkon wannan shekarar, an yi zargin cewa mambobin FARDC sun kashe fararen hula fiye da 50, kuma jami’an PNC sun yi zargin kashe akalla mutane 10. 

A cikin 2020, an ba da rahoton cewa kungiyoyin da ke dauke da makamai ba bisa ka'ida ba sun kashe fararen hula akalla 1,315 a cikin watanni shida, yayin da SSF ta kashe fararen hula 155 a yankunan da rikici ya shafa; waɗannan lambobin sun yi ƙasa da na shekarar da ta gabata. 

#### Misalan tashin hankali a 2006 sun haɗa da
A ranar 22 ga watan Janairu a garin Kagaba da ke gundumar Ituri, sojojin FARDC na runduna ta hudu da ta shida sun harbe fararen hula da dama, inda suka kashe maza bakwai, mata hudu, da kananan yara biyu, tare da raunata wasu biyu yayin da suke halartar taron ranar Lahadi. Babu wani mataki da aka dauka kan sojojin. 

A ranar 26 ga watan Yuni wani kwamandan FARDC a Kongolo, gundumar Tanganyika, ya kashe wani memba na kungiyar hada-hadar kasuwanci ta Kwango bayan wanda aka kashe ya ki biyan kudin da kwamandan ya nema ya sayi babur. 

A garin Butembo da ke lardin Kivu ta Arewa a ranar 18 ga watan Yuli, sojojin FARDC na runduna ta biyu ta hadin gwiwa sun kashe wani farar hula da suka yi yunkurin hana sojoji karbar kudi daga hannunsu. 

A Fataki da ke gundumar Ituri, wani sojan FARDC da ya bugu ya harbe wasu ma’aikatan zabe biyu har lahira a lokacin da ake kidayar kuri’u a ranar 30 ga watan Oktoba. Iyalan wadanda harin ya rutsa da su sun lalata wani bangare na cibiyoyin zabe tara domin daukar fansa. Wata kotun soji ta yanke wa sojan hukuncin kisa. 

Jami’an tsaron gwamnatin rikon kwarya na kashe wadanda ake zargi a lokacin da ake kama su ko kuma a tsare su a gidan yari. 

Misali, wani kwamandan FARDC a gundumar Ituri da ke Dii ya kame mutane 19 da ake zargi da aikata laifin kisan kai tare da tsare su a sansanin sojoji a ranar 22 ga watan Janairu. Ana zargin daya daga cikin fursunonin ya mutu sakamakon mumunar muzgunawa yayin da yake tsare. 

Wani dattijo a garin Kilindera dake lardin Kivu ta Arewa ya mutu a gidan yari a ranar 22 ga Maris, kwana guda bayan da masu shigar da kara na soja suka kama shi a kokarin tilasta masa biyan tara. Sojojin da ke kula da gidan yarin sun yi zargin dukansa da dukansa da sara da igiya, tare da tilasta masa yin tattakin mil 32 har sai da ya mutu.

A ranar 26 ga watan Satumba, an yi zargin cewa masu gadi a babban gidan yarin Kinshasa sun bude wuta kan fursunonin a lokacin da suke yunkurin tilasta musu komawa dakunansu, inda suka kashe biyar tare da jikkata wasu da dama. Fursunonin sun tayar da tarzoma ne saboda haramcin ziyartar 'yan uwa. Babu rahoton hukumomi sun dauki mataki kan masu gadin da lamarin ya shafa. 

Jami'an tsaron gwamnatin rikon kwarya sun kashe masu zanga-zangar yayin da suke yunkurin tarwatsa su (duba sashe na 2.b.). 

Jami’an tsaron gwamnatin rikon kwarya sun aikata wasu kashe-kashe, da suka hada da duka da karfin tsiya, kashe-kashe a lokacin fadace-fadacen zabe, da kuma kashe-kashe na bazata. 

Misali, a garin Panzi na lardin Kivu ta Kudu, wasu sojojin FARDC guda uku da ake zargin sun yi yunkurin tursasa wani farar hula ta hanyar harbin iska da gangan suka harbe shi a kirji, inda suka kashe shi a ranar 8 ga watan Yuni 

A garin Bumba da ke lardin Équateur, wasu gungun mutane sun kona rumfunan zabe 32 a ranar 29 ga watan Oktoba bayan harbin da jami’an tsaro suka yi na kokarin dawo da zaman lafiya cikin bazata, lamarin da ya yi sanadiyar mutuwar wani yaro dan shekara 15 tare da raunata wani mutum. Lamarin ya faru ne bayan da jami’an tsaro suka mayar da martani ga taron da suka yi wa shugaban wata cibiyar kada kuri’a, wanda suka yi imanin ya cika akwatunan zabe. Kawo yanzu dai babu rahoton hukumomi sun dauki mataki kan jami'an tsaron da lamarin ya shafa.

Daga ranar 19-22 ga watan Agusta, fada a Kinshasa tsakanin dakarun da ke biyayya ga mataimakin shugaban kasar Bemba da jami'an tsaro masu biyayya ga shugaba Laurent Kabila ya yi sanadiyar mutuwar mutane 23, ciki har da fararen hula da dama. Wani sabon rikici da ya barke a ranar 11 ga watan Nuwamba ya yi sanadiyar mutuwar mutane hudu, ciki har da fararen hula uku.

Yaki a gabas tsakanin kungiyoyi masu dauke da makamai da sojoji sun raba dubban fararen hula, iyakance hanyoyin jin kai ga jama'a masu rauni, kuma ya haifar da ko kuma ya haifar da mutuwar daruruwan fararen hula, da yawa daga rashin lafiya da yunwa (duba sashe na 1.g.). 

Kanar Simba Hussein, wanda aka yanke masa hukuncin kisa kan kisan wani farar hula da ya ki canza taya Kanal din a watan Yulin 2005, an kai shi gidan yari a wani lardin, inda aka ba shi beli a cikin wannan shekarar. Akwai rahotannin da ba a tabbatar ba cewa ya koma hidimar ƙwazo a ƙarshen shekara. 

Wasu mutane dauke da makamai da ba a san ko su waye ba sun kashe dan jarida kuma mai yiwuwa suna da alaka da siyasa (duba sashe na 2.a). 

Ba kamar a shekarar da ta gabata ba, babu wani rahoto da ke nuna cewa wasu mutane dauke da makamai sanye da kakin kafa da ba a san ko su waye ba, sun shiga gidajen jama’a da daddare domin muzgunawa fararen hula, ko wace kadarori, ko kuma kashe wadanda ke da alaka da juna. 

Kungiyoyin da ke aiki a wajen gwamnati sun kashe fararen hula, da kuma kisa (duba sashe na 1.g.). 

A cikin shekarar tashin hankalin ya yi sanadiyar mutuwar mutane; jama'ar da suka taru a wuraren taruwar jama'a sun kashe fararen hula da sojoji. 

Misali, a ranar 27 ga watan Yuli, mahalarta wani gangamin yakin neman zaben mataimakin shugaban kasa kuma dan takarar shugaban kasa na jam’iyyar MLC Bemba a Kinshasa, sun kashe wani farar hula, sojoji biyu, da ‘yan sanda uku, ciki har da daya ta hanyar kona shi da rai. ‘Yan zanga-zangar sun jikkata wasu jami’an ‘yan sanda 20, inda suka yi awon gaba da ofisoshin Hukumar Kula da Kafafan Yada Labarai ta Kasa (HAM) da Hukumar Kula da Kare Hakkokin Bil’adama ta kasa (ONDH), tare da yi wa akalla wata mata fyade, tare da lalata coci-coci biyu da gidaje da dama. Binciken da ONDH ya yi a baya ya dora alhakin laifin MLC kan lamarin. Kakakin MLC ya yi zargin cewa ‘yan sandan da abin ya shafa sun mutu ne a wani hadarin mota. 

Fararen hula sun kashe jami'an tsaro bisa zargin aikata manyan laifuka a cikin wannan shekarar. Wasu ‘yan zanga-zanga a Mbuji Mayi da ke lardin Kasai ta Gabashin kasar, sun kona wani dan sanda har lahira a ranar 21 ga watan Maris bisa zarginsa da harbe wani farar hula da wuka a lokacin da yake yunkurin yi wa farar hula fashi a matsayin wani bangare na gungun masu dauke da makamai. 

A ranar 2 ga watan Agusta, wasu gungun mutane 2,000 a garin Katwiguru da ke lardin Kivu ta Arewa sun kona wani dan sanda da ransa da ya kashe wani farar hula a lokacin da yake kokarin karbar kudi daga gare shi. 

A cikin shekarar iyaye da ’yan uwa, da kuma wasu manya, sun kashe yaran da ake zargi da sihiri. 

Wani mahaifi a garin Zongo da ke lardin Equateur ya jefa jaririnsa mai watanni biyar a cikin kogi a watan Satumba bisa zarginsa da yin sihiri. Kwanaki manya a babban birnin lardin Mbandaka sun jefi wani yaro dan shekara 15 a kogin domin yin sihiri. 'Yan sanda sun yi kame a dukkan shari'o'in biyu. 

Ya zuwa karshen shekara ba a kai karar mutanen da suka kona yara kanana da ake zargi da yin sihiri a Mbuji Mayi da ke lardin Kasai ta Gabas a shekarar 2005 ba. 

### Bacewa
A cikin 2020 an sami rahotannin bacewar da aka danganta ga SSF. 

### Azabtarwa da sauran nau'ikan wahala, zalunci, ko hukunci mai muni da cin mutunci

Wasu lokuta na tashin hankali a shekarar 2006 sun haɗa da:

A ranar 12 ga Yuni, 2006, gwamnatin rikon kwarya ta fitar da sabon doka da ke haramta azabtarwa; duk da haka, a cikin shekarar, jami’an tsaro sun ci gaba da azabtar da fararen hula, musamman waɗanda ke tsare. An samu rahotannin da ba a tabbatar ba cewa wasu jami’an tsaro sun azabtar da fararen hula domin warware matsalolin kansu. Ba a ɗauki wani mataki da aka sani akan sojojin da suka aikata wadannan laifuka ba har zuwa ƙarshen shekara.

A ranar 13 ga Maris, 2006, sojojin FARDC sun zargi da azabtar da wani ma’adinan lu’u-lu’u a Mbuji Mayi, a lardin Kasai ta Gabas. Sojoji uku sun kai shi wani ɗaki, suka rataye shi a jikin wani sanda mai wuta, suka duka shi na tsawon sa’o’i biyu don karɓar sunayen tsofaffin ƙungiyoyin soja da ke aiki ba bisa ƙa’ida ba a filin hakar lu’u-lu’u na MIBA.

Sojojin Republican Guard (GR) sun kama tare da azabtar da masu kamun kifi 84 a lardin Equateur a ranar 24 ga Agusta. Sojojin sun cire musu tufafi, suka tattake su, sannan suka kulle su a cikin wani ɗaki ƙarƙashin ƙasa na tsawon kwana uku cikin mawuyacin hali. Haka kuma sun kwace katunan zaɓe na waɗanda aka kama.

A Kinshasa, wani Laftanar GR mai suna Mukalayi ya zargi wani mutum da cin mutuncin shugaban ƙasa, inda ya bukaci ya biya dala $50 (faransa 26,500) a matsayin tara. Da mutumin ya kasa biya, sojojin suka kai shi sansanin soja, suka bukaci ya bayyana ko yana goyon bayan jam’iyyun adawa, sannan suka yi masa bulala har sau 50 har ya fara zubar da jini a ciki.

A Kindu, lardin Maniema, wani ɗan sanda ya kama wani ma’aikacin yakin neman zaɓen ministan cikin gida ba bisa ƙa’ida ba. An ce ya doke shi sosai a fuska da al’aura. Wannan ɗan sandan yana aiki ne ƙarƙashin gwamnati, wanda ke adawa da ministan. Ba a ɗauki mataki akan sojojin ba har zuwa ƙarshen shekara.

Kungiyoyin kare hakkin dan Adam sun ce a shekarar 2006, ‘yan sanda da sojoji sun saba wa ‘yan yara marasa matsuguni ta hanyar cin zarafinsu, sace kayansu, da kuma yin lalata da su ko tilasta musu yin jima’i. Human Rights Watch (HRW) ta ce ‘yan sanda sun karɓi cin hanci daga gangar matasa a tituna don guje wa tsangwama, kuma sun hada kai da su wajen aikata laifuka da karuwanci. Wasu ƙungiyoyin siyasa na biyansu su tayar da hankali a bainar jama’a.

Mambobin rundunar ruwa da ‘yan sanda sun yi fyade da yawa a garuruwan Ganda, Likako, da Likundju a lardin Equateur a ranar 18 ga Maris. An ce sun yi fyade ga mata 34 da yara mata uku, sun yi ƙoƙarin yi wa wasu tara fyade, sun azabtar da fararen hula 50, sannan sun yi fashi a gidaje 120.

#### Halin gidajen yari da cibiyoyin tsarewa

Rahoton shekarar 2006 ya nuna cewa:

Halin gidajen yari masu girma ya kasance na wahala kuma barazana ga rayuwa. A shekarar, mutane da dama sun mutu a gidajen yari saboda sakaci; rahotannin MONUC sun nuna cewa aƙalla mutum ɗaya na mutuwa a kowane wata a cikin gidajen yari. Tsarin kula da gidajen yari ya fuskanci matsin lamba saboda rashin isasshen kuɗi, yawancin gidajen yari suna cike da mutane fiye da ƙima, ba su da tsafta, kuma ba su da kayan more rayuwa. Lafiya da magani sun kasance ƙasa ƙasa, cututtuka masu yaɗuwa sun yawaita. A lokuta kaɗan ne likitocin gidajen yari ke bayar da magani, kuma da yawansu ba su da magunguna ko kayan aiki.

A wasu gidajen yari, gwamnati ba ta samar da abinci tsawon shekaru. Fursunoni da dama sun mutu da yunwa; abinci ba ya wadatarwa kuma gagarumar matsalar yunwa ta mamaye. Iyalan fursunoni ne ke kawo musu abinci da bukatun yau da kullum. Wadanda ba su da iyali sun fi fuskantar haɗari. Wasu NGOs sun ruwaito cewa hukumomi na canja wurin fursunoni ba tare da sanar da iyalansu ba, hakan yana sa samun abinci ya zama da wahala ko ba zai yiwu ba. Jami’an gidajen yari sukan bukaci iyalai su biya kudi kafin su kawo abinci.

Wasu manyan gidajen yari suna da wurare na musamman ga mata da yara, amma da yawa ba su da hakan. Rahotanni masu inganci sun bayyana cewa fursunoni maza sukan yi wa juna, ciki har da maza, mata, da yara fyade. Jami’an gidan yari suna rike da wadanda ake tsare da su kafin shari’a tare da wadanda aka riga aka yanke wa hukunci kuma suna musu ɗaya. Wadanda aka tsare bisa dalilin tsaron ƙasa sukan zama a wani ɓangare na musamman. Jami’an tsaro na gwamnati sukan mayar da waɗannan fursunoni zuwa wasu gidajen yari na sirri ba bisa ƙa’ida ba. Fursunonin soja da fararen hula sukan kasance a cikin wurare ɗaya.

Wuraren tsarewa ƙanana sun fi tsanani. Wadannan wurare sun kasance cike da mutane fiye da ƙima kuma an tsara su don ajiyar wucin gadi kafin shari’a; amma a aikace ana amfani da su na dogon lokaci. Jami’an tsarewa na amfani da karfi ko azabtar da wadanda aka kama. Wuraren ba su da bayan gida, katifu, ko kula da lafiya. Rana, iska, da ruwa ba su wadatar. Wadannan wurare sukan yi aiki ba tare da kuɗi na musamman ko tsari ba. Jami’an tsarewa ko masu iko sukan hana ziyara ko kuma su doke wadanda aka kama. Masu gadin sukan karɓi cin hanci daga iyalai ko NGOs kafin su bar su kawo abinci ko ziyara.

Jami’an tsaro, musamman na sirri da GR, sun ci gaba da aiki da wuraren tsarewa na sirri da ke da tsauraran sharudda da ke barazana ga rayuwa. Mambobin jami’an tsaro na gwamnati sun saba da cin zarafi, duka, da azabtar da fursunoni da ke cikin waɗannan wurare, wasu har sun mutu (duba sassan 1.a da 1.g). Hukumomi sukan hana iyalai, abokai, da lauyoyi ziyartar fursunonin.

MONUC ta ce gidajen yarin soja suna da dakunan tsarewa marasa karko, wasu ma suna ƙasa da ƙasa, inda ake rike da sojoji da fararen hula. MONUC ta tabbatar da lokuta da dama na azabtarwa a cibiyoyin tsarewa da jami’an tsaro ke gudanarwa. Wadannan wurare ba su da isasshen abinci, ruwa, bayan gida, katifu, ko kulawar lafiya, kuma ana hana iyalai ko lauyoyi ziyarta.

Rahoton MONUC na 16 ga Maris akan kama da tsarewa ya nuna cewa jami’an tsaro da masu kula da gidajen yari na saba wa haƙƙin fursunoni. Jami’an tsaro da ba su da ikon kama sukan kama mutane ba bisa ƙa’ida ba. Duk da umarnin shugaban ƙasa na rufe gidajen yari na sirri da sojoji da jami’an tsaro ke gudanarwa, ba a rufe ko daya ba a cikin shekarar. Rahoton ya gano cewa kashi 70 zuwa 80 cikin ɗari na fursunonin ba su ga alkalin kotu ba na tsawon watanni ko shekaru.

Doka ta ce yara sukan shiga gidan yari ne a matsayin na ƙarshe; amma saboda rashin cibiyoyin adalcin yara da na ilimi, ana yawan tsare yara. Da yawa daga cikinsu suna zama cikin tsarewa kafin shari’a a matsayin masu laifi ba tare da ganin alkalin kotu, lauya, ko mai kula da zamantakewa ba. Orphans sukan kasance a cikin irin wannan tsarewa na tsawon watanni ko shekaru.

A watan Maris, 2006, Amnesty International (AI) ta ziyarci Ofishin Kula da 'Yan Sanda na Lardi a Kinshasa, daya daga cikin manyan cibiyoyin tsarewa a birnin. Daga cikin fursunoni 100 da AI ta ziyarci, fiye da 20 sun nuna alamun cin zarafi, ciki har da raunuka a kafa, hannu, da kai; kona da sigari; da ƙonewar fata a wuyan hannu. Wadannan fursunonin ba su samu kulawar lafiya ba. Ana ce da kowace rana ana daure su da shinge, ana dukansu da sanda da tubali, kuma ana duka su da ƙafa. Wadanda ke aikata wannan cin zarafi sukan bukaci kuɗi. Jami’an gidan yari sun hana AI shiga ɗakin da ake zargin cin zarafin na faruwa. Mataimakin kwamandan gidan ya musanta samun labarin haka.

A gaba ɗaya, gwamnati ta bar Hukumar Agaji ta Red Cross ta Duniya (ICRC), MONUC, da wasu NGOs su shiga dukkanin cibiyoyin tsarewa na gwamnati; amma ba ta bar su su shiga wuraren tsarewa na sirri ba.

### Kame ko tsare mutane ba tare da dalili ba
Doka ta haramta kame da tsare mutane ba tare da dalili ba; duk da haka, jami’an tsaron gwamnati suna ci gaba da kame da tsare mutane ba bisa ka’ida ba, ciki har da 'yan jarida. A shekarar 2020, hukuma ta ci gaba da tsoratarwa, gallaza wa da kuma tsare 'yan jarida, masu fafutuka da 'yan siyasa da suka yi suka ga gwamnati, shugaban kasa, ko kuma jami’an tsaro na musamman (SSF).

#### Rawar 'yan sanda da hukumomin tsaro
Wani rahoto a shekarar 2006 ya bayyana cewa;

Hukumomin tsaro sun haɗa da PNC, ciki har da sashen ‘yan sanda na gaggawa da sashen ‘yan sanda haɗaka da ke da alhakin tabbatar da doka da oda kuma suna karkashin Ma’aikatar Harkokin Cikin Gida; hukumar shige da fice, wadda ke ƙarƙashin wannan ma’aikatar; hukumar leken asiri ta ƙasa (ANR), wadda ke ƙarƙashin kulawar mai ba shugaban kasa shawara kan tsaron ƙasa kuma ke da alhakin tsaron ciki da na waje; hukumar leken asirin soja da ke ƙarƙashin Ma’aikatar Tsaro; babban daraktan kula da shige da fice, mai kula da iyakokin ƙasa; GR, wadda ke bayar da rahoto kai tsaye ga fadar shugaban ƙasa; da kuma FARDC, wadda ke ƙarƙashin Ma’aikatar Tsaro kuma ke da alhakin tsaron ƙasa daga waje, amma tana da ƙananan alhakin tsaron cikin gida.

Matsayin ƙwarewar ‘yan sanda ya ƙaru sosai a shekarar 2006; alal misali, ‘yan sanda da aka horar kwanan nan sun nuna haƙuri sosai yayin tashin hankali a ranar 27 ga Yuli a Kinshasa wanda ya yi sanadiyyar mutuwar wasu jami’an tsaro (duba sashe 1.a). Duk da haka, sojoji gaba ɗaya ba su da inganci, ba su da horo, albashinsu ƙalilan ne, kuma suna da rauni wajen cin hanci.

A cikin shekarar 2006, ‘yan sanda, sojoji da sauran jami’an tsaro sun kai hari, sun tsare, sun yi fashi da kuma karɓar kuɗi daga hannun fararen hula. A cewar HRW, wasu ‘yan sanda suna haɗin gwiwa da ‘yan ta’adda da karuwai don samun kaso daga abin da suke samu. Gwamnatin rikon ƙwarya ta gurfanar da wasu da suka aikata laifuka kuma ta ɗauki matakin ladabtarwa a kansu; amma mafi yawan masu laifi sun kasance ba tare da hukunci ba. Duk da yake akwai hanyoyin bincike a kan laifukan da ‘yan sanda suka aikata, amma sau da yawa ba sa amfani da su yadda ya kamata.

#### Kame da tsare mutane
Wani rahoto na shekarar 2006 ya bayyana cewa;

A cewar doka, wasu ‘yan sanda da manyan jami’an tsaro suna da hurumin bayar da umarnin kama mutum. Laifukan da hukuncinsu ya haura watanni shida a gidan yari suna bukatar izinin kama daga kotu. Dole ne a gurfanar da wanda aka kama a gaban alkalin kotu cikin awa 48. Dole ne a sanar da wanda aka kama hakkinsa, dalilin kama shi, kuma ba za a iya kama shi maimakon wani dan uwansa ba. Har ila yau, ba za a kama mutum ba saboda bashin kudi ko wasu matsalolin farar hula. Haka kuma, dole ne a ba su damar tuntuɓar iyalansu da lauyoyinsu. Amma a aikace, jami’an tsaro suna ci gaba da take waɗannan doka.

A 2006, ‘yan sanda sun saba kama mutane ba tare da laifi ba kuma suna tsare su don karɓar kuɗi daga iyalansu. Kwamishinoni ba su yawaita gurfanar da wadanda aka kama a gaban kotu cikin lokaci ba, kuma suna ƙirƙira laifuka marasa ma’ana. Babu tsarin beli da ke aiki, kuma wanda ba su da hali ba su da damar samun lauya. Tsare mutane ba tare da wani ya san inda suke ba abu ne da ya zama ruwan dare; jami’an tsaro sukan tsare mutum kafin su bayyana cewa sun kama shi ko kuma su ba shi damar tuntuɓar iyalansa ko lauyansa.

Jami’an tsaron gwamnati suna amfani da sunan kare ƙasa don kama mutane ba bisa ka’ida ba. Suna kama mutane a matsayin barazana ga tsaron ƙasa kuma suna tsare su ba tare da laifi, hujjoji, lauya, ko bin matakan shari’a ba.

A cikin rahoton MONUC na 2006, an gano cewa ana kama yara ƙanana da dama ba bisa ka’ida ba, musamman yara marasa gida da wadanda suka taba shiga kungiyoyin mayaƙa. Duk da cewa doka ta haramta ɗaukar yara sojoji, jami’an soja sukan kama waɗanda aka sallama daga mayaƙa bisa zargin sun tsere daga runduna kuma su gurfanar da su a kotun soja. Kotun farar hula ma tana yawan gurfanar da waɗannan yara bisa mallakar makamai, ko da kuwa an tilasta musu shiga yaki tun farko.

A watan Yuni, jami’an tsaro a Mbuji Mayi, lardin Gabashin Kasai sun kama mutane 12 daga jam’iyyar UDPS bisa zargin mallakar makamai kuma suka tsare su ba tare da wani dalili ba (duba sashe na 3).

A shekarar 2006, sojojin GR sun kama wasu mataimakan ɗan takarar shugaban ƙasa Mbuyi Kalala Alfuele biyu a ranar 30 ga Yuli. Sojojin sun yi zargin cewa sun ɗaure su da bandeji a ido, suka daure su, kuma suka tsare su a wani wuri da ba a sani ba har zuwa gobe bayan haka da suka sake su ba tare da wata tuhuma ba.

A 2006, ‘yan sanda sun kama manya 600 da ake zargi da hannu a rikicin 'yan daba na siyasa a Kinshasa. Haka kuma sun tsare yara 180, ciki har da yara 20 da shekarunsu ba su kai biyar ba, tare da iyayensu mata. Rahoton MONUC ya bayyana cewa ba a samar musu da mafaka, abinci, ko ruwa da ya wadatar. Kungiyoyin kare hakkin bil'adama sun taimaka wajen sako yaran da shekarunsu ba su kai 15 ba zuwa ga iyayensu. Akalla mutane 130, ciki har da mata da yara, sun ci gaba da zama a tsare sama da wata guda ba tare da tuhuma ba. Daga bisani wani alkalin Kinshasa ya bayar da umarnin sakin sauran.

A cikin shekarar 2006, ‘yan sanda a Kinshasa sun kama ba tare da tuhuma ba mutane 250 marasa gida da yara 87 da ake zargi da zama 'yan daba, bayan musayar wuta tsakanin jami’an tsaro da sojojin mataimakin shugaban kasa Bemba. An tura manyan zuwa yankunan karkara don aikin noma na tilas a shirin sabis na ƙasa; an mika yaran ga kungiyoyin NGO na cikin gida.

Mutane da dama da aka kama sun kasance a tsare na dogon lokaci kafin a fara shari’a, wasu har tsawon watanni ko shekaru. MONUC ta ruwaito cewa kashi 70 zuwa 80 na waɗanda ke cikin gidan yari ba a fara musu shari’a ba. Jami’an gidan yari na yawan cigaba da tsare mutane ko bayan sun kammala hukuncinsu, saboda rashin tsari, gazawar tsarin shari’a ko cin hanci. A wasu lokuta da kungiyoyin NGO ko MONUC suka sanar da gwamnati, an saki waɗanda aka tsare. Wasu kungiyoyin makamai da ke aiki ba tare da bin tsarin gwamnati ba a gabashin ƙasa sukan tsare fararen hula don neman kudin fansa.

#### Afuwa
A watan Nuwamba 2005, majalisar dokoki ta ƙasa ta amince da wata doka da ke bayar da afuwa ga mutanen da ake zargi da laifukan yaki da na siyasa da suka faru daga watan Agusta 1996 zuwa Yuni 2003. A watan Disamba 2005, kotun koli ta fitar da hukunci da ke cire afuwa daga wadanda ake zargi da hannu a kisan shugaban kasa Laurent Kabila, wanda aka bayyana a matsayin laifi na kisa ba na siyasa ba.

Annie Kalumbu, wacce ke kurkuku tun 2001 bisa zargin shirya yunkurin kifar da Laurent Kabila, ta fito daga kurkuku ta hanyar afuwa a shekarar 2006. A cewar kungiyar kare hakkin dan Adam ta Afirka (ASADHO), ta fara karɓar barazanar kisa tun 22 ga Fabrairu kuma ta buya. Ba a san inda take ba. MONUC da NGO ta cikin gida VSV sun bayyana cewa akwai wani mutum da aka kama bisa zargin shirya kifar da Laurent Kabila kafin rasuwarsa da har yanzu ke tsare.

### Kin hana shari'a mai adalci da a fili
Doka ta tanadi samun 'yancin shari'a mai zaman kanta; amma a aikace, ana kallon tsarin shari'a a matsayin wanda jami'an gwamnati ke da tasiri da kuma matsin lamba a kansa.

Tsarin shari'ar farar hula, ciki har da kotuna na kasa, kotunan daukaka kara, kotun koli, da kotun tsaron kasa, ya ci gaba da kasancewa mai rauni. Cin hanci da rashawa ya ci gaba da zama ruwan dare, musamman a tsakanin alkalai, wadanda ake biya da kyar kuma a lokuta daban-daban.

Kotunan soja, wadanda ke da cikakken iko wajen yanke hukunci ba tare da damar daukaka kara ba, sun yi shari'a da dakarun soja da fararen hula a cikin shekarar. Ko da yake gwamnati ta ba da damar samun lauya, a wasu lokutan ma ta samar da shi, lauyoyi ba sa samun cikakkiyar dama ga wadanda ake tuhuma. Jama'a za su iya halartar zaman kotu ne kawai idan alkalin shari'ar ya ba da dama.

#### Hanyoyin shari'a
A shekarar 2006, dokokin shari'ar farar hula da ta laifi (wadanda aka gina bisa tsarin dokar Belgium da na al’ada), sun tanadi 'yancin shari'a cikin lokaci da a fili, la'akari da wanda ake tuhuma a matsayin mara laifi har sai an tabbatar da laifi, da kuma samun lauya. Amma wadannan hakkoki ba sa samun cikakken aiki a aikace. Yayin da wasu alkalai ke barin jama'a su halarci zaman shari'a, wasu alkalai — musamman wadanda ke shari'ar fyade — ba sa yarda da hakan. Babu juri a cikin shari'u. Wadanda ake tuhuma na da damar daukaka kara a mafi yawan shari'u sai dai wadanda suka shafi tsaron kasa, fashi da makami, da fataucin kaya, wadanda kotun tsaron kasa ke shari'anta. A wasu lokuta kuma, kotunan soja na musamman — wadanda ba a fayyace iyakar ikon su ba — na shari'antar shari'un tsaron kasa. Doka ta tanadi kotu ta nada lauya a wasu shari’u, amma gwamnati ba ta cika yin hakan ba.

#### Fursunonin siyasa da wadanda aka tsare saboda ra’ayi
A shekarar 2006, an samu rahotanni na fursunonin siyasa da wadanda aka tsare saboda ra’ayinsu, amma babu cikakken kididdiga. Gwamnati tana yarda kungiyoyi na kasa da kasa su ziyarci wasu daga cikin wadannan fursunonin.

A cewar AI, a watan Yuni 2006, wata kotun soja ta yanke wa Fernando Kutino da wasu abokansa biyu hukuncin shekaru 20 a gidan yari bayan gajeriyar shari'a. Da farko an zargi Kutino da tayar da kiyayya saboda jawabin da ya yi a watan Mayu da ya soki shugaban kasa; bayan jawabin, wanda wani gidan rediyo mallakar cocin Kutino ya watsa, wasu da ba a san ko su waye ba cikin kaya na fararen hula sun lalata da kwashe kayan gidan rediyon a ranar 22 ga Mayu, wanda ya sa gidan ya daina watsa shirye-shirye. Kungiyar kare 'yancin 'yan jarida CPJ ta ce wadannan mutane 'yan sanda ne. Kotun ta sauya zargin zuwa mallakar makamai ba bisa ka’ida ba, shirya laifi, da yunkurin kisan kai (ko da yake wanda aka ce an yi yunkurin kashe shi ya ki zargin Kutino). AI ta ce kotu ta yi amfani da shaidar da aka samu ta hanyar azabtar da wadanda ke tare da Kutino, kuma lauyoyin kare shi sun fice daga shari'ar kwanaki tara kafin yanke hukunci a matsayin martani kan yadda ake gudanar da shari'ar. Kutino ya ci gaba da kasancewa a gidan yari har karshen shekarar.

A shekarar 2006, Kotun Tsaron Kasa ta yanke wa Jeannete Abidje hukuncin shekara guda a gidan yari saboda laifin zagin shugaban kasa. Ta ce shugaban kasan ne ya haifi diyarta mai shekaru biyar sakamakon yi mata fyade lokacin yana soja.

#### Hanyoyin shari’ar farar hula
Akwai kotunan farar hula da ake kai kara da sauran matsaloli, amma jama’a na yawan zuwa kotun laifi ne.

### Tsoma baki ba bisa ka’ida ba cikin sirri, iyali, gida, ko wasiku
Rahoton da aka fitar a shekarar 2006 ya bayyana cewa:

Doka ta haramta tsoma baki ba bisa ka’ida ba cikin rayuwar sirri, iyali, gida ko sadarwa; amma jami’an tsaro su kan yi watsi da wadannan dokoki. Sojoji, wadanda suka tsere daga runduna, da 'yan sanda sun ci gaba da cin zarafi da kwace dukiyar fararen hula. Jami'an tsaro su kan shiga gidaje ko motoci suna yi musu bincike ba tare da izinin kotu ba. Gaba ɗaya, wadanda ke aikata irin wadannan abubuwa ba a san su ba kuma ba a hukunta su. A wasu lokuta 'yan sanda su kan wawushe gidaje, kasuwanni, da makarantu.

Sojojin FARDC sun mamaye wata makaranta a Bulungera, a lardin Kivu ta Arewa, bayan wani farmaki da aka kai a watan Fabrairu kan dakarun Allied Democratic Forces-National Army for the Liberation of Uganda. Sojojin sun ci gaba da zama a makarantar har tsawon wata uku kafin wani minista da ya kai ziyara ya sasanta da kwamandan soja na yankin don mayar da su zuwa cibiyar hade dakarun.

Sojojin Bataliya ta 891 na FARDC, wadanda suke goyon bayan Janar Laurent Nkunda wanda ya bijire wa umarnin gwamnati, sun mamaye wata makarantar firamare da ke garin Mbau a lardin Kivu ta Arewa, wacce ke dauke da dalibai 1,388, a ranar 30 ga Maris, inda suka mai da ita sansanin soja. Sun yi amfani da kofofi da kujerun dalibai a matsayin itacen girki, suka mai da ajujuwa bayan gida, sannan suka wawushe kayayyakin makarantar. Babu wani bincike da hukumomin soja suka yi. Wani sabon kwamandan soja na yankin ya yi alkawarin cewa za a kwashe sojojin daga makarantar, amma sun ci gaba da zama har karshen shekara.

A shekarar 2006, a garin Uvira da ke lardin Kivu ta Kudu, jami'an PNC da ke neman wani mutum da ba su samu ba, sai suka kama matarsa da jaririnta maimakon sa. Matar ta ce jami'an sun buge ta da sanda. Babu wani hukunci da aka dauka kan jami’an da suka aikata hakan.

A watan Agusta 2006, jami'an ANR a garin Lubumbashi, da ke lardin Katanga, sun kama wasu fararen hula biyu maimakon maigidan su wanda ake zargi da sata. Ana zargin jami'an sun daure daya daga cikinsu sannan suka yi masa duka kafin wani babban jami’i ya shigo ya dakatar da su.

Kungiyoyin makamai masu zaman kansu da ke aiki a gabashin kasar ba tare da ikon gwamnati ba, su kan tsoma baki ba bisa ka’ida ba cikin rayuwar sirri, iyali, gida da sadarwar fararen hula (duba sashi 1.g.).

### Tsoma baki ba tare da izini ba cikin sirri, iyali, gida, ko wasiƙa
Rahoto a shekarar 2006 ya bayyana cewa:

Doka ta haramta tsoma baki ba tare da izini ba cikin sirri, iyali, gida, ko wasiƙa; duk da haka, jami'an tsaro sun saba watsi da waɗannan tanade-tanade. Sojoji, 'yan gudun hijira daga soja, da 'yan sanda sun ci gaba da tsananta wa fararen hula tare da yin fashi. Jami'an tsaro ba sa bin sharudan doka na neman takardar bincike kafin shiga ko binciken gida ko mota. A yawancin lokuta, ba a gano ko hukunta masu aikata irin waɗannan laifuka ba. Wasu lokuta 'yan sanda kan wawure gidaje, kasuwanni, da makarantun mutane.

Sojojin FARDC sun mamaye wata makaranta a Bulungera, lardin North Kivu bayan wani kamfe da aka yi a watan Fabrairu kan Allied Democratic Forces-National Army for the Liberation of Uganda. Sun zauna a makarantar har na tsawon wata uku kafin wani minista da ya kai ziyara ya tattauna da kwamandan sojoji na yankin don mayar da su cibiyar haɗin gwiwa.

Sojojin Bataliyon FARDC na 891 da ke tare da Janar Laurent Nkunda, wanda bai ke ƙarƙashin ikon rundunar tsakiya ba, sun mamaye wata makarantar firamare da ke ciyar da ɗalibai 1,388 a garin Mbau na lardin North Kivu, a ranar 30 ga Maris, inda suka mayar da ita sansanin soja. Sun yi amfani da ƙofofi da kujeru a matsayin itacen girki, sun juya ajujuwa zuwa bayan gida, kuma sun wawure kayan makarantar. Hukumar soji ba ta gudanar da bincike ba. Sabon kwamandan soja na yankin ya yi alƙawarin cire sojojin, amma har ƙarshen shekara suna nan.

A shekarar 2006, a garin Uvira na lardin South Kivu, jami’an PNC yayin da suke neman wani mutum ba tare da nasara ba, sun kama matarsa da jaririn su maimakon sa. Matar ta bayyana cewa jami’an sun buge ta da sandar katako. Ba a ɗauki wani mataki sananne a kan jami’an ba.

A watan Agusta na shekarar 2006, jami’an ANR a Lubumbashi, lardin Katanga sun kama wasu fararen hula biyu a maimakon maigidansu da ake zargi da sata. Ana zargin jami’an sun ɗaure ɗayansu tare da dukan sa kafin wani babban jami’i ya shiga tsakani.

Ƙungiyoyin da ke ɗauke da makamai amma ba sa ƙarƙashin ikon gwamnati a gabas sun saba tsoma baki cikin rayuwar sirri, iyali, gida, da wasiƙar fararen hula ba tare da izini ba (duba sashi 1.g.).
#### Take-da-mutuwa da sauran cin zarafi daga jami’an tsaron gwamnatin wucin gadi
Rahoto a shekarar 2006 ya bayyana cewa:

Dakarun gwamnati sun saba da kamawa ba bisa ƙa’ida ba, yi wa mata fyade, azabtarwa, da kisa kai tsaye ko kuma kisa ta wata hanya ga fararen hula da kuma fasa garuruwa yayin hare-haren soja kan kungiyoyin makamai a shekarar. A shekarar, gwamnati ta gudanar da wasu shari’u kan cin zarafin da aka aikata a cikin rikice-rikicen cikin gida da ke gabas. Amma gaba ɗaya, shari’un ba su gudana yadda ya kamata ba, kuma hukunci ba a cika aiwatar da su ba.

Fadan da ya auku tsakanin sojojin FARDC da FDLR a Nyamilima, lardin North Kivu a watan Yuni ya haifar da mutuwar fararen hula takwas. Sojojin FARDC da ke tare da Janar mai tawaye Nkunda, wanda ba ya ƙarƙashin ikon rundunar tsakiya, ana zargin sun harbe yara uku a kusa da su har suka mutu.

A shekarar 2006, wata kotun soja ta yanke wa wani Kyaftin ɗin rundunar FARDC hukuncin ɗaurin shekaru 20 a gidan yari saboda bayar da umarnin kashe yara biyar a gundumar Ituri a 2005. A cewar MONUC, shi da wasu jami’ansa sun umurci yaran da su ɗauki kayan da aka fasa daga ƙauyensu bayan FARDC ta kai hari kan mayaƙan Ituri. Kyaftin ɗin ya bayyana yaran a matsayin mayaƙa, sannan ya bayar da umarnin kashe su.

Fyade daga jami’an tsaro ya ci gaba da zama matsala mai tsanani. Jami’an farar hula sun fi gabatar da shari’ar fyade fiye da kotunan soji; amma yawancin masu laifi na soja sun fi samun kariya daga hukunci. A ranar 19 ga Maris, 'yan sanda, sojoji, ma'aikatan rundunar ruwa, da tsoffin sojoji ana zargin sun yi wa mata 32 da yara mata biyu fyade, sannan sun fasa gida 120 a Waka, lardin Equateur. An kama mutum uku a watan Yuni; sauran suna tsere.

A shekarar 2006, MONUC ta ruwaito karuwar tashin hankali na lalata daga sojojin FARDC kusa da Uvira, lardin South Kivu, inda aka yi wa yara mata ƙanana har ma da 'yan shekara 10 fyade. Kwamandan bataliya ya ƙi mika sojojin da ake zargi duk da cewa hukuma ta bayar da takardar kama su.

A shekarar 2006, wata kotun soja a Songo Mboyo, lardin Equateur ta yanke wa tsoffin mayaƙan MLC guda bakwai hukuncin daurin rai-da-rai saboda laifukan cin zarafin ɗan adam, ciki har da fyade da aka yi wa mata sama da 119 a watan Disamba 2003. Wannan hukunci shi ne na farko da aka zartar a kan jami’an soja da ake zargi da aikata laifukan cin zarafin ɗan adam. Alƙalin ya kuma bayyana gwamnatin wucin gadi a matsayin mai alhakin laifukan da mayaƙan MLC suka aikata. Ya umarta da a biya kowace iyalin macen da ta mutu sakamakon fyaden $10,000 (wato faransa Kongoli miliyan 5.3), kowace macen da ta tsira daga fyade $5,000 (faransa miliyan 2.65), da kowanne ɗan kasuwa da aka fasa masa shago $3,000 (faransa miliyan 1.59). A ranar 21 ga Oktoba, mutum biyar daga cikin tsoffin mayaƙan sun tsere daga gidan yarin soja na Mbandaka kuma ba a same su ba har ƙarshen shekara.

A shekarar 2006, wata kotun soja a Mbandaka, lardin Equateur ta yanke wa sojojin FARDC 42 hukunci saboda kashe-kashe da fyade da suka aikata a 2005, wadanda kotun ta ɗauka a matsayin laifukan cin zarafin ɗan adam.

Jami’an tsaro sun ɗauki yara ƙanana a matsayin sojoji a cikin shekarar duk da cewa ba a san adadin su ba. A 2006, MONUC ta gano yara 22 a cikin dakarun Bataliya ta Biyar ta FARDC da aka haɗa a lardin Katanga. Ta gano cewa Kyaftin Mulenga na FARDC da ke lardin South Kivu yana da yara takwas a cikin rundunarsa. Shi da dakarunsa ana zargin sun sace yara mata guda biyar a cikin watan. Daga baya hukumomi sun sauya kwamandan bataliyar.

A shekarar 2020, babu wani rahoton da ke nuna cewa FARDC sun yi amfani da yara a matsayin sojoji.

#### Cin zarafi daga dakarun FARDC da ke hade da Janar mai tawaye Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba

Rahoton da aka fitar a shekarar 2006 ya nuna cewa:

Janar mai tawaye Nkunda, tsohon jami'in kungiyar 'yan tawayen RCD kuma daga baya daga cikin rundunar FARDC, yana fuskantar sammacin kama na kasa da kasa tun daga Satumba 2005 kan zargin aikata laifukan yaki da laifukan cin zarafin bil'adama tun daga shekarar 2002. Yana zaune ne a wani yanki na lardin Kivu ta Arewa wanda jami'an tsaron gwamnatin rikon kwarya da MONUC ke sane da shi kuma suna sa ido. Janar Nkunda yana ci gaba da jagorantar kimanin sojojin FARDC 1,500 zuwa 2,000 da ke aiki ba tare da bin umarnin rundunar tsakiya ba, duk da cewa gwamnatin na ci gaba da biyansu albashi lokaci-lokaci.

Wasu dakarun FARDC da ke hade da Janar mai tawaye Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba sun kashe fararen hula a shekarar. Sojoji uku na bataliya ta 811 ta FARDC, karkashin jagorancin Mejo Claude a Kauma, Lardin Kivu ta Arewa, sun kai farmaki wani gona, suka kwashe kayayyaki, sannan suka tilasta wa mazauna gonar daukar kayan. Sojojin sun kashe wani farar hula da ya ki bin umarninsu.

Wasu dakarun FARDC da ke hade da Janar Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba sun kashe tsofaffin sojoji da aka rushe. Sojojin rundunar 83 sun doke wani tsohon soja har lahira a ranar 25 ga Janairu sannan suka gicciye shi a kan itace, bisa zargin ya tsere daga runduna kuma ya bar jam’iyyar siyasa ta RCD.

A Bwiza, Lardin Kivu ta Arewa, sojoji 20 da aka cire daga aiki sun mutu a cikin wani rami a watan Afrilu da Mayu bayan da ake zargin sojojin rundunar 83 da ke hade da Janar Nkunda sun yi musu mugun tsari da azabtarwa.

Wasu dakarun FARDC da ke hade da Janar Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba sun yi wa fararen hula fyade a shekarar. Sojojin rundunar 83 ta FARDC da ke hade da Nkunda sun yi wa mata har 90 fyade a yayin wani rikici a Kibirizi, Lardin Kivu ta Arewa a watan Janairu. MONUC ta yi hira da wadanda abin ya shafa wadanda suka bayyana cewa sojoji uku zuwa hudu ne suka yi musu fyade, kuma a gaban iyalansu da 'ya'yansu.

Wasu dakarun FARDC da ke hade da Janar Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba sun dauki yara cikin rundunar sojoji.

Rundunonin FARDC da ba sa karkashin rundunar tsakiya sun dauki yara domin Janar Nkunda a Lardin Kivu ta Arewa a shekarar. Sojojin suna umartar sabbin yaran da suka dauka su tursasa wa wasu yara su shiga rundunar, wasu lokuta da bindiga. Akalla yara 70 aka dauka ta wannan hanya. MONUC ta gano karin yara 170 a rundunar 84 karkashin Kanal Akilimali da rundunar 85 karkashin Kanal Samy.

Wasu dakarun FARDC da ke hade da Janar Nkunda kuma ba karkashin ikon rundunar tsakiya ba sun sake daukar yara da aka riga aka sallama. Misali, a cewar MONUC, sojojin bataliya ta 835 sun sace yara 13 da aka riga aka sallama daga yankin Kitchange a Masisi (Lardin Kivu ta Arewa) a ranar 22 ga Yuni. A ranar 30 ga Yuli, sojojin sun bibiyi wasu yara biyu da aka sallama zuwa gidajensu suna kokarin shawo kansu su koma. Kungiyoyin kare hakkin yara sun dakatar da hada yara da iyalansu a Masisi saboda hadarin sake daukarsu.

#### Cutar da kungiyoyin da ke dauke da makamai ba tare da ikon gwamnati ba
Wani rahoto a shekarar 2006 ya bayyana cewa;

Kungiyoyin da ke dauke da makamai da ke wajen gwamnatin kasar sun aikata munanan munanan hare-hare, musamman a yankunan karkara na lardin Kivu ta Arewa da ta Kudu, da lardin Katanga na arewacin kasar, da kuma gundumar Ituri.

A cikin shekarar kungiyoyi masu dauke da makamai na yi wa fararen hula fyade, azabtarwa da kuma kashe su a matsayin ramuwar gayya kan zargin hada baki da sojojin gwamnati.  Wani lokaci sukan yi barazana da musgunawa ma'aikatan agaji.  Kungiyoyin da ke dauke da makamai sun kashe dakarun wanzar da zaman lafiya na Majalisar Dinkin Duniya tara a cikin wannan shekara.  Ba kamar a cikin 2005 ba, babu rahotannin ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai da suka sanya takunkumin tafiye-tafiye a kan ƙungiyoyin agaji, ƙungiyoyin kare haƙƙin ɗan adam, ko kuma 'yan jarida.  Ba kamar a cikin 2005 ba, ba a sami rahotannin ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai suna kashe ko kuma sace ma'aikatan agaji ba.

Kungiyoyin da ke dauke da makamai sun ci gaba da yin amfani da jama'a fyade da fushin jima'i a matsayin makaman yaki.  Fyade gungun mutane ya zama ruwan dare kuma ana yawan aikata su a gaban iyalan wadanda abin ya shafa.  Fyade ya kasance mafi yawan tashin hankali kuma galibi yana tare da barazana da duka.  Wadannan fyaden a wasu lokuta suna haifar da yoyon fitsari, fashewar nama a cikin farji wanda ya sa mata suka kasa sarrafa ayyukan jiki kuma suna fuskantar kyama.

A wasu lokuta cin zarafi na lalata da ƙungiyoyi daban-daban masu ɗauke da makamai a gabas ke yi a kan lokaci ko kuma aka yi ta kai-tsaye, ta mutane da yawa.  An yi wa wasu ‘yan mata da mata fyade da dadewa daga wani mai laifi guda daya;  an yi garkuwa da wasu da karfi.  Ana kiran waɗannan ’yan mata da mata a matsayin matan yaƙi, waɗanda sukan yi hidima a matsayin mayaka da kuma bautar jima’i ga kwamandojinsu.

Kungiyoyin da suka hada da [Mai Mai]], sun ci gaba da yin garkuwa da su da tilasta wa yara yin aikin tilas, ’yan dako, masu fada-a-ji, matan yaki, da bayi masu lalata.  Ƙididdiga masu aminci na adadin yaran da ke da alaƙa da ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai, waɗanda yawancinsu suna tsakanin shekaru 14 zuwa 16, sun bambanta sosai daga 15,000 zuwa 30,000 a 2005. Majiya mai tushe ta kiyasin cewa aƙalla yara sojoji 3,000 ne har yanzu ba a kori su ba a duk faɗin ƙasar a ƙarshen shekara.

Ana yawan cin zarafin 'yan mata da ke da alaƙa da ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai, da yi musu fyade, da kamuwa da cutar HIV/AIDS.
### 'Yancin Jama'a

#### 'Yancin Fadin Albarkacin Baki da Na Kafofin Yada Labarai

Rahoton shekarar 2006 ya nuna cewa;
Dokar ta tanadi 'yancin fadin albarkacin baki da na kafofin yada labarai; sai dai gwamnatin wucin gadi ta takaita wadannan 'yancin a aikace kuma ta ci gaba da take 'yancin kafafen yada labarai a cikin shekarar. An samu rahotannin da dama na jami’an tsaro suna kai hari, kama, tsarewa, barazanar ko cin zarafin 'yan jarida. Hukumomi sun umarci wasu gidajen rediyo da talabijin su dakatar da watsa shirye-shiryensu na wani lokaci saboda karya dokokin aikin jarida, musamman a lokacin yakin neman zabe.

Mutane na iya suka gwamnatin wucin gadi da jami’anta da kuma 'yan kasa a boye ba tare da fuskantar hukunci daga gwamnati ba, kuma a shekara irin wadannan suka sun yawaita a kafafen yada labarai; sai dai jami’an tsaro sun kama, tsare da cin zarafin ‘yan siyasa da wasu fitattun mutane saboda suka shugaban kasa ko wasu daga cikin ‘yan gwamnatin wucin gadi (duba sassa 1.d., 3, da 6.a.).

A ranar 25 ga Satumba, ANR ta Kindu ta kama Shakodi Fazili, shugaban wata kungiya ta fararen hula a Jihar Maniema, bisa umarnin gwamnan jihar, Koloso Sumaili. Sumaili ya zargi Fazili da karfafa al'umma su ki biyan haraji bayan mataimakin gwamna Boniface Yemba ya zargi gwamnan da satar kudaden baitul malin jihar. ANR ta saki Fazili bayan awa 12, bayan shugaba ya shiga cikin lamarin kai tsaye.

Theodore Ngoy, wanda aka tuhume shi da zagin shugaban kasa a watan Disamba 2005, ya ci gaba da kasancewa a tsare har zuwa watan Maris, lokacin da ya tsere daga zaman kotu kuma ya samu mafaka a ofishin jakadancin Afrika ta Kudu. Kotun da ta ke sauraron karar ta daina aiki da kafuwar sabuwar kundin tsarin mulki a ranar 18 ga Fabrairu, kuma an soke dukkan tuhume-tuhumen da ake yi masa ranar 30 ga Yuli. Ya ci gaba da kasancewa a 'yanci har karshen shekara.

An sami manyan kafafen yada labarai masu zaman kansu da ke aiki a fadin kasar, inda jaridun yau da kullum da dama ke da lasisin wallafawa. Gwamnatin wucin gadi na bukatar kowace jarida ta biya kudin lasisi har dala 500 (CFA 265,000) tare da kammala wasu buƙatu kafin a fara bugawa. Yawancin ‘yan jarida na rasa horo na musamman, suna karbar albashi kadan ko babu gaba daya, kuma suna da saukin yaudara daga masu kudi, jami’an gwamnati da ‘yan siyasa da ke basu kudi ko wasu fa’idodi domin buga labaran da suke so. Duk da cewa jaridu da dama suna suka gwamnatin wucin gadi, wasu kuma na nuna goyon baya gare ta ko jam’iyyun siyasa. Ko da yake babu wata jarida ta gwamnati, hukumar watsa labarai ta gwamnati na wallafa Daily Bulletin da ke dauke da labarai, dokoki, da sanarwa na gwamnati.

Rediyo ta kasance mafi muhimmanci wajen yada bayanai saboda karancin koyo da tsadar jaridu da talabijin. Gidajen rediyo da talabijin masu zaman kansu da dama na aiki a kasar, banda tashoshin rediyo guda biyu da talabijin guda daya na gwamnati. Iyalin shugaban kasa da wani mataimakin shugaban kasa suna da nasu tashoshin talabijin. Jam’iyyun siyasa da ke cikin gwamnatin wucin gadi na iya samun damar amfani da tashoshin gwamnati.

‘Yan jarida na kasashen waje ba sa iya aiki cikin ‘yanci a kasar saboda matsin lamba daga jami’an tsaro ko wasu mutane.

Jami’an tsaro na kama, cin zarafi, tsoratar da kuma dukan ‘yan jarida saboda rahotanninsu. Ba kamar shekarar da ta gabata ba, ba a samu rahoton kashe ko sace ‘yan jarida ba.

A Kisangani, jami’an GR sun kai hari kuma suka doke Anselme Masua na Radio Okapi na MONUC bayan ya shiga sansanin sojoji a ranar 24 ga Afrilu, duk da cewa ya bayyana kansa a matsayin dan jarida. Har karshen shekara babu wani mataki da aka dauka kan sojojin GR da suka aikata hakan.

A ranar 10 ga Yuni, wani jami’in FARDC mai suna Captain Kengo Lengo a Kabambare ya lalata kayan aikin watsa shirye-shiryen gidan rediyon al’umma na Tujenge Kabambare bayan gidan rediyon ya yi zargin cin zarafi daga FARDC. Daga baya ya kare kansa da cewa daraktan gidan rediyon ya ki bayyana a gaban kotu.

A cewar MONUC da Voice of the Voiceless (VSV), jami’an GR sun kama wani dan jarida a Kinshasa a ranar 25 ga Yuni, suka daure shi da igiya, suka doke shi da igiyoyi, suka yi masa azaba na sa’a biyar sannan suka tsare shi tsawon kwanaki uku a sansanin soja na Camp Tshatshi. An zarge shi da mallakar hoto da ke nuna shugaban kasa Kabila tare da shugaban kasar Rwanda Kagame. Babu rahoton daukar mataki kan jami’an.

A ranar 3 ga Yuli, gwamnatin wucin gadi ta kori Ghislaine Dupont, dan jaridar Radio France International daga kasar. CPJ ta ce Dupont ya kasance yana caccakar shugaban kasa.

Jami’an PNC sun kama Arnaud Zajtman na BBC da Marlene Rabaud na Reuters, suka nuna musu bindiga, suka tsare su a motar ‘yan sanda na sa’o’i uku sannan suka kulle su a kurkuku a daren 26 ga Oktoba kafin su sako su. Sun je daukar rahoton tarzoma a kurkuku a Kinshasa.

'Yan sanda sun kama Clement Nku da Mbaka Bosange tsakanin 21 zuwa 25 ga Nuwamba bayan magoya bayan Bemba sun kona ginin kotun koli. Nku ya dauki bidiyon 'yan sanda na tserewa suka ajiye kayan su. An sako Nku amma Bosange ya cigaba da zama a kurkuku har karshen shekara.

Shari’ar sojojin FARDC uku da ake zargi da kashe dan jarida Frank Ngyke da matarsa a watan Nuwamba 2005 a Kinshasa na ci gaba da jinkiri kuma babu hukunci har karshen shekara. Mambobin JED guda biyu sun ce an musu barazana da kisa bayan sun fitar da binciken su kan lamarin.

Harin da aka kai wa Jean Ngandu na Radio Okapi a 2005 daga sojojin da ke sanye da kayan soja har yanzu ana bincike.

Babu karin bayani a kan Jean-Marie Kanku da aka bada beli masa a 2005 bayan tuhumarsa da yada karya.

Babu wani mataki da aka dauka kan jami’an tsaron da suka ci zarafin ‘yan jarida a 2005 da 2004 ciki har da ‘yan sandan PNC da suka doke edita na rediyo Kawanda Bakiman Nkorabishen.

HAM, wata kungiya mai zaman kanta da kundin tsarin mulkin wucin gadi ya kafa, ta hukunta kafofin yada labarai mallakin gwamnati da masu zaman kansu musamman a lokacin yakin neman zabe saboda zuga rikicin kabilanci ko tashin hankali da kuma karya dokokin tabbatar da daidaiton labarai. Hukumcin sun hada da dakatar da watsa shirye-shirye na kwanaki ko makonni.

A ranar 19 ga Yuli, HAM ta dakatar da tashoshi shida na talabijin, ciki har da na gwamnati, na tsawon awanni 72 saboda karya dokokin rahoton zabe.

A ranar 16 ga Agusta, HAM ta hukunta CCTV, RTNC-1, da RTAE na awanni 24 saboda zuga tashin hankali. RTAE ya nuna bidiyon kisan ‘yan sanda a taron kamfe na Bemba a 27 ga Yuli, RTNC-1 ya nuna jana’izar su da ministan cikin gida ya dora laifi kan jam’iyyar MLC, CCTV kuma ta nuna harin bama-bamai da Laurent Kabila ya kai a 1998 a Jihar Equateur.

HAM ta takaita yawan kafafen watsa labarai da za su iya daukar rahoton yakin neman zabe zuwa wadanda suka sami takardar izini.

Ba kamar shekarar da ta gabata ba, ba a samu rahoton ‘yan sanda na karbe jaridu daga masu saida su a titi ba.

Gwamnatin wucin gadi ta yi amfani da dokar bata suna don hana suka ga shugabannin siyasa, musamman shugaban kasa, da kuma danne ‘yancin kafafen yada labarai.

A ranar 8 ga Yuni, hukumomin Tshikapa a Jihar Kasai ta Yamma sun kama Pierre-Sosthene Kambidi, dan jarida na Concorde FM, bisa zargin bata sunan kwamandan ‘yan sanda a shirin ranar 7 ga Yuni. A ranar 10 ga Yuni, kotu ta same shi da laifi ta yanke masa wata uku a kurkuku. Kotu ta sako shi ranar 14 ga Yuni bayan ya biya beli na dala 50 (CFA 26,500). Gidajen rediyo na al’umma sun dakatar da watsa shirye-shiryensu ranar 17 ga Yuni a matsayin yajin aikin kin jinin cin zarafi ga ‘yan jarida. Babu karin bayani har karshen shekara.

A ranar 30 ga Mayu, Kotun Tsaron Kasa ta same Patrice Booto, edita na Le Journal da aka kama a Nuwamba 2005, da laifin zagin shugaban kasa ta yanke masa wata shida a gidan yari da tara na dala 500. An tuhume shi ne kan labarin da ya wallafa ba tare da hujja ba cewa shugaban kasa ya ba da dala miliyan 30 ga kasar Tanzania don ilimi, yayin da gwamnati ke rikici da malamai kan albashi. A ranar 27 ga Yuli, bayan ya biya tarar kuma ya yi wata tara a kurkuku, kotun daukaka kara ta same shi da laifin yada karya amma ta wanke shi daga zagin shugaban kasa, an sako shi ranar 3 ga Agusta.

A cikin shekara, an samu rahotanni na wasu da ba a san su ba da suka kashe dan jarida; suka sace, suka doke, suka yi barazana da kuma cin zarafin wasu; kuma sun tilasta wa tashar rediyo guda daya ta rufe na dan lokaci.

Misali, Kabeya Pindi Pasi, dan jarida kuma shugaban kungiyar ‘yan jarida ta kasa, ya samu barazana da kisa ranar 16 ga Mayu bayan ya rahoto cin zarafin ‘yan Adam daga Bemba da jam’iyyarsa MLC. Ya gudu daga kasar amma daga bisani ya dawo.

A ranar 8 ga Yuli, wasu da ba a san su ba masu dauke da makamai sun kashe Louis Bapuwa Mwamba, dan jarida mai zaman kansa, bayan sun kutsa cikin gidansa a Kinshasa. Kafin mutuwarsa, jaridar Le Phare ta wallafa sharhi daga gare shi yana suka gwamnati da kasa da kasa kan gazawar siyasar kasar. Ba a tabbatar ko kisan yana da nasaba da siyasa ba; majiyoyi na cikin gida sun ce an dauki wayar sa kawai. A ranar 25 ga Yuli, jami’an tsaro a birnin Matadi sun kama wani tsohon soja, Vungu Mbembe, da wasu mutane biyu, Mangenele Lowawi da Kunku Makwala Sekula, kuma suka tuhume su da laifin kisan Mwamba. Babu kwanan shari’a da aka kayyade har karshen shekara.

A ranar 12 ga Oktoba, wasu da ba a san su ba masu dauke da makamai sun lalata eriyar watsa shirye-shirye na gidan talabijin mallakin Bemba a Lubumbashi, Jihar Katanga, a cewar JED.

## Manazarta