Tarihin 'yancin ɗan adam

Duk da yake imani da tsarkakar rayuwar ɗan adam yana da tsoffin abubuwan da suka gabata a cikin addinai da yawa na duniya, tushe na haƙƙin ɗan adam na zamani ya fara ne a zamanin Renaissance Humanism a farkon zamani. Yaƙe-yaƙe na addini na Turai da yaƙe-yaƙin basasa na karni na goma sha bakwai na Masarautar Ingila sun haifar da falsafar 'yanci da imani da haƙƙin halitta ya zama babban damuwa na al'adun ilimi na Turai a lokacin karni na sha takwas na Zamanin Haskakawa. Ra'ayoyin haƙƙin halitta, wanda ke da tushe a cikin dokar halitta, ya kasance a cikin asalin juyin juya halin Amurka da Faransa wanda ya faru a ƙarshen wannan ƙarni, amma ra'ayin haƙƙin ɗan adam ya zo daga baya. Juyin Juya Halin Dimokuradiyya ta hanyar karni na sha tara ya shirya hanya don zuwan Zaɓin duniya a karni na ashirin. Yaƙe-yaƙe biyu na duniya sun haifar da kirkirar Universal Declaration of Human Rights .

Tarihin haƙƙin ɗan adam ya kasance mai rikitarwa. Yawancin haƙƙoƙin da aka kafa misali za a maye gurbinsu da wasu tsarin da suka karkatar da ƙirarsu ta yamma. Za a iya cire cibiyoyin da suka dace kamar a lokuta na rikici kamar yaƙi da ta'addanci ko canji a al'ada.

## Tsohon zamani da na zamani
Wasu ra'ayoyin adalci da ke cikin tsohuwar doka da addini wani lokacin ana haɗa su a ƙarƙashin kalmar "yancin ɗan adam". Duk da yake masana falsafa na Haskakawa suna ba da shawarar kwangilar zamantakewa tsakanin sarakuna da masu mulki, al'adun gargajiya sun sami irin wannan kammalawa daga ra'ayoyin Dokar Allah, kuma, a cikin Falsafar Hellenistic, dokar halitta. Samuel Moyn ya ba da shawarar cewa manufar haƙƙin ɗan adam tana da alaƙa da ma'anar ɗan ƙasa ta zamani, wanda bai fito ba har sai 'yan shekaru ɗari da suka gabata. Duk da haka, misalai masu dacewa sun kasance a zamanin d ̄ a da na zamani, kodayake mutanen d ̄ a ba su da irin wannan ra'ayi na zamani na haƙƙin ɗan adam na duniya.

### Afirka

### Tsohon zamani

Masana tarihi da yawa sun ba da shawarar cewa Daular Farisa ta Achaemenid ta tsohuwar Iran ta kafa ka'idojin haƙƙin ɗan adam da ba a taɓa gani ba a ƙarni na 6 BC a ƙarƙashin Cyrus the Great . Bayan nasarar da ya yi a Daular Neo-Babylonian a 539 BC, sarki ya ba da silinda na Cyrus, wanda aka gano a 1879 kuma wasu ke gani a yau a matsayin takardar haƙƙin ɗan adam ta farko. Wasu masu sharhi sun danganta silinda da dokokin Cyrus da aka rubuta a cikin Littattafan Tarihi, Nehemiah, da Ezra, wanda ya bayyana cewa Cyrus ya ba da izini (akalla wasu) ga Yahudawa su koma ƙasarsu daga Babila. Bugu da ƙari ya bayyana 'yancin yin bangaskiyar mutum ba tare da tsanantawa da tilasta tuba ba.   A cewar masanin tarihin fasaha Neil MacGregor, shelar cikakken 'yancin addini a Babila da sauran wurare a daular Farisa muhimmiyar wahayi ce ga' yancin ɗan adam ta hanyar fitattun masu tunani dubban shekaru daga baya, musamman a Amurka.

A adawa da ra'ayin da ke sama, fassarar Cylinder a matsayin "sàrtu na haƙƙin ɗan adam" wasu masana tarihi sun yi watsi da ita kuma wasu sun nuna ta a matsayin farfaganda na siyasa wanda gwamnatin Pahlavi ta tsara. Masanin tarihin Jamus Josef Wiesehöfer ya yi jayayya cewa hoton "Cyrus a matsayin zakara na manufofin kare hakkin dan adam na Majalisar Dinkin Duniya ... kamar fatalwa ne kamar Shah mai wayewa da haskakawa na Farisa",  yayin da masanin tarihi Elton L. Daniel ya bayyana irin wannan fassarar a matsayin "mafi dacewa" kuma mai son kai.  Cylinder din yanzu yana cikin Gidan Tarihin Burtaniya, kuma an ajiye kwafin a Hedikwatar Majalisar Dinkin Duniya.

Mutane da yawa masu tunani suna nuna ra'ayin zama ɗan ƙasa wanda ya fara ne a farkon poleis na tsohuwar Girka, inda duk 'yan ƙasa masu' yanci ke da' yancin yin magana da jefa kuri'a a cikin taron siyasa.

Dokar Tables goma sha biyu ta kafa ka'idar "Privilegia ne irroganto", wanda a zahiri ke nufin "ba za a tilasta gata ba".

Sarkin sarakuna na Mauryan Ashoka, wanda ya yi mulki daga 268 zuwa 232 KZ, ya kafa daular da ta fi girma a Kudancin Asiya. Bayan da aka ruwaito Yaƙin Kalinga, Ashoka ya karɓi addinin Buddha kuma ya watsar da manufofin faɗaɗa don tallafawa sauye-sauyen jin kai. An gina Dokokin Ashoka a duk fadin daularsa, wanda ke dauke da 'Dokar Tsarkakewa'.  Wadannan dokoki sun haramta nuna bambanci na addini, da kuma zalunci ga mutane da dabbobi. Dokokin sun jaddada muhimmancin haƙuri a cikin manufofin jama'a ta gwamnati. Ashoka ya kuma hukunta kisan kai ko kama fursunonin yaki. Wasu kafofin sun yi iƙirarin cewa bautar ma ba ta wanzu a tsohuwar Indiya ba. Rubuce-rubucen Girka sun ce babu bautar a lokacin mulkin Sandrocottus.

A cikin tsohuwar Roma ius gentium ko jus gentium haƙƙin da ɗan ƙasa ya kamata kawai ta hanyar zama ɗan ƙasa. Ma'anar Roman *Ius* shine farkon dama kamar yadda aka ɗauka a al'adar Yammacin Turai. Kalmar "adalci" ta samo asali ne daga *Ius*. Dokokin haƙƙin ɗan adam a cikin Daular Romawa sun haɗa da gabatar da zaton rashin laifi ta Sarkin sarakuna Antoninus Pius  da kuma Dokar Milan ta Sarkin sarki Constantine Mai Girma wanda ya kafa cikakken 'yancin addini. 

Ana iya danganta kalmar 'yancin ɗan adam' ga Tertullian a cikin wasikarsa zuwa Scapula inda ya rubuta game da 'yancin addini a Daular Roma. Ya daidaita "ka'idodin haƙƙin ɗan adam" a matsayin "kyautar yanayi" a cikin wannan wasika.

### Halifa ta Musulunci ta Farko

Tsarin Mulki na Madina, wanda aka fi sani da *Yarjejeniyar Madina*, Muhammadu ne ya tsara shi a cikin 622. Ya zama yarjejeniya ta musamman tsakanin Muhammadu da dukkan manyan kabilun da iyalai na Yathrib (wanda aka fi sani da Madina), gami da Musulmai, Yahudawa, da arna. An rubuta takardar ne tare da damuwa game da kawo karshen mummunan fada tsakanin kabilun Aws (Aus) da Khazraj a cikin Madina. Don wannan ya kafa hakkoki da alhakin Musulmi, Yahudawa da al'ummomin arna na Madina da ke kawo su cikin garken al'umma ɗaya - Ummah . 

Idan fursunoni suna hannun mutum, to alhakin ya kasance a kan mutum. Lewis ya bayyana cewa Islama ta kawo manyan canje-canje guda biyu ga bautar da ta gabata wanda zai haifar da sakamako mai zurfi. "Daya daga cikin wadannan shine zaton 'yanci; ɗayan, haramtacciyar bautar 'yanci sai dai a cikin yanayi da aka bayyana sosai, " Lewis ya ci gaba. Matsayin bawa na Larabawa "ya inganta sosai": Bawan Larabawa "yanzu ba kayan aiki ba ne kawai amma kuma ɗan adam ne tare da wani addini kuma saboda haka Matsayi na zamantakewa da kuma wasu hakkoki na shari'a".

Esposito ya bayyana cewa sauye-sauye a cikin haƙƙin mata sun shafi aure, kisan aure da gado. Ba a ba mata irin wannan matsayin doka a wasu al'adu ba, gami da Yamma, har sai ƙarni da yawa daga baya. The Oxford Dictionary of Islam ya bayyana cewa ingantaccen matsayi na matan Larabawa ya haɗa da haramtacciyar kisan jarirai da kuma amincewa da cikakken mutumcin mata. "Gwamnatin, wacce a baya aka dauka a matsayin farashin amarya da aka biya wa mahaifin, ta zama kyautar aure da matar ta riƙe a matsayin wani ɓangare na dukiyarta. "   A karkashin dokar Musulunci, ba a sake kallon aure a matsayin "matsayi" amma a matsayin "kwangilar", wanda yardar mace ta zama dole. "An ba mata haƙƙin gado a cikin al'umma mai ɗabi'a wanda a baya ya ƙuntata gado ga dangi maza. "  Annemarie Schimmel ya bayyana cewa "idan aka kwatanta da matsayin mata kafin Islama, dokokin Islama suna nufin babban ci gaba; mace tana da haƙƙin, aƙalla bisa ga wasikar doka, don gudanar da dukiyar da ta kawo cikin iyali ko ta samu ta hanyar aikinta. "  William Montgomery Watt ya bayyana cewa Muhammad, a cikin tarihin tarihin lokacinsa, ana iya ganinsa a matsayin adadi wanda ya inganta haƙƙin mata sosai. Watt ya bayyana cewa: "A lokacin da Islama ta fara, yanayin mata ya kasance mai ban tsoro - ba su da ikon mallakar dukiya, ya kamata su zama dukiyar namiji, kuma idan mutumin ya mutu komai ya tafi ga 'ya'yansa maza. " Muhammad, duk da haka, ta hanyar "kafa haƙƙin mallaka dukiyar, gado, ilimi da saki, ya ba mata wasu kariya na asali".  Haddad da Esposito sun bayyana cewa "Muhammad ya ba mata hakkoki da dama a fannin Rayuwar iyali, amma yawancin mata sun fi dacewa da ita, amma Muhammad ya rubuta, sau da yawa suna da ita, sau da dama, suna da yawa suna taimakawa addinin da yawa, amma suna da yawa a kan waɗannan mata a kan waɗannan lokuta, suna da dama, amma suna taimakawa addinai, amma addinin su, suna da juna, suna da su, suna taimakawa addinan mata a kan sauran mata a kan su, amma addinai, suna da haka suna da yawa, suna da Masar, suna da suka fi dacewa da su, amma suna amfani da su, su, suna amfani da ita, su, sau da su, sauya, su, su ma addinin su ma addinai,

Masanin ilimin zamantakewa Robert Bellah (Beyond belief) ya yi jayayya cewa Islama a cikin asalinsa na karni na 7 ya kasance, don lokacinsa da wurinsa, "mai ban mamaki na zamani... a cikin babban matakin sadaukarwa, shiga, da kuma shiga da ake tsammani daga cikin membobin matsayi da fayil na al'umma. " Wannan saboda, ya yi jayana, cewa Islama ta jaddada daidaito na dukkan Musulmai, inda matsayi na jagoranci ya kasance a buɗe ga kowa. Dale Eickelman ya rubuta cewa Bellah ya ba da shawarar "al'ummar Islama ta farko sun sanya wani darajar musamman ga mutane, sabanin hadin kai ko alhakin rukuni. "

Ka'idodin dokar Islama ta farko game da halayyar soja da kuma kula da fursunonin yaki a karkashin farkon KHalifa ana ɗaukar su a matsayin masu gabatarwa ga dokar jin kai ta duniya. Abubuwa da yawa da ake buƙata game da yadda ya kamata a bi da fursunonin yaƙi sun haɗa da, alal misali, samar da mafaka, abinci da tufafi, girmama al'adunsu, da kuma hana duk wani aikin kisa, fyade ko fansa. Wasu daga cikin wadannan ka'idoji ba a tsara su a cikin dokar kasa da kasa ta Yamma ba har zuwa zamanin yau. Dokar Musulunci a karkashin farkon Khalifanci ta kafa iyakokin jin kai kan halayyar soja, gami da yunkurin iyakance tsananin yaƙi, jagororin don dakatar da tashin hankali, rarrabe tsakanin fararen hula da mayakan, hana lalacewa mara amfani, da kula da marasa lafiya da waɗanda suka ji rauni.

### Zamanin Tsakiya

Ma'anar haƙƙin ɗan adam a cikin shekarun da suka gabata an gina shi a kan al'adar dokar halitta. Wannan al'adar ta sami rinjaye sosai daga rubuce-rubucen masu tunani na Kirista na farko na St Paul's kamar St Hilary na Poitiers, St Ambrose, da St Augustine. Augustine ya kasance daga cikin na farko da ya bincika halattacciyar dokokin mutum, kuma yayi ƙoƙari ya ayyana iyakokin abin da dokoki da haƙƙoƙi ke faruwa ta halitta bisa ga hikima da lamiri, maimakon mutane su tilasta su, kuma idan mutane suna da alhakin yin biyayya da dokokin da ba su da adalci.

Wannan al'adar ta zamani ta zama sananniya kuma ta rinjayi Magna Carta wata yarjejeniya ce ta Ingilishi da aka bayar a cikin 1215 wanda ya rinjayi ci gaban dokar al'ada da kuma takardun kundin tsarin mulki da yawa daga baya da suka shafi haƙƙin ɗan adam, kamar Dokar 'Yancin Ingilishi ta 1689, Kundin Tsarin Mulki na Amurka na 1789, da Dokar' Yancin Amurka ta 1791.

Magna Carta an rubuta shi ne saboda rashin jituwa tsakanin Paparoma Innocent III, Sarki John da barons na Ingila game da haƙƙin Sarki. Magna Carta ta buƙaci Sarki ya yi watsi da wasu hakkoki, ya mutunta wasu hanyoyin shari'a kuma ya yarda cewa doka za ta iya ɗaure nufinsa. Ya kare wasu hakkoki na talakawan Sarki, ko suna da 'yanci ko kuma suna da' yanci - musamman ma rubuce-rubucen habeas corpus, yana ba da damar daukaka kara game da ɗaurin kurkuku ba bisa ka'ida ba.

A zamanin yau, mafi yawan abin da ya fi dadewa na Magna Carta ana ɗaukarsa haƙƙin habeas corpus. Wannan haƙƙin ya samo asali ne daga abin da yanzu aka sani da sashe na 36, 38, 39, da 40 na 1215 Magna Carta . Magna Carta kuma ya haɗa da haƙƙin aiwatar da shi:

Kouroukan Fouga shine kundin tsarin mulkin Mali . An rubuta shi a karni na 13, kuma yana ɗaya daga cikin sassan farko na haƙƙin ɗan adam. Ya haɗa da "dama ga rayuwa da kiyaye mutuncin jiki" da kuma muhimman kariya ga mata.

## Farkon zamani da tushe na zamani

### Zamanin Bincike, farkon zamani da Zamanin Haskakawa
Cin nasarar da Spain ta yi a Amurka a ƙarni na 15 da 16, a lokacin Zamanin Bincike, ya haifar da muhawara mai ƙarfi game da haƙƙin ɗan adam a cikin mulkin mallaka na Mutanen Espanya.[1] Wannan ya haifar da bayar da Dokokin Burgos ta Ferdinand Katolika a madadin 'yarsa, Joanna na Castile . Friar Antonio de Montesinos, Friar na Dominican Order a tsibirin Hispaniola, ya gabatar da wa'azi a ranar 21 ga Disamba, 1511, wanda Bartolomé de las Casas ya halarta. An yi imanin cewa rahotanni daga Dominicans a Hispaniola sun motsa kambin Mutanen Espanya don yin aiki. Huɗuba, wanda aka sani da Huɗuba ta Kirsimeti, ya ba da damar ƙarin muhawara daga 1550 zuwa 1551 tsakanin Las Casas da Juan Ginés na Sepúlveda a Valladolid. Daga cikin tanadin Dokokin Burgos akwai aikin yara; haƙƙin mata; albashi; wurin zama mai dacewa; da hutawa / hutu, da sauransu.

Yawancin masana falsafa na Turai na ƙarni na 17 da 18, musamman John Locke, sun haɓaka manufar haƙƙin halitta, ra'ayin cewa mutane suna da 'yanci da daidaito. Locke ya yi imanin cewa an samo haƙƙin halitta daga allahntaka tun lokacin da mutane halittu ne na Allah, kuma ra'ayoyinsa suna da mahimmanci a ci gaban ra'ayin haƙƙin zamani. Hakkin halitta na Lockean bai dogara da zama ɗan ƙasa ko wata doka ta jihar ba, kuma ba lallai ba ne a iyakance su ga wata kabilanci, al'adu ko addini. A lokaci guda, a cikin shekara ta 1689, an kirkiro Dokar 'Yancin Ingilishi wanda ya tabbatar da wasu' yancin ɗan adam na asali,  mafi shahararren 'yanci daga mummunan hukunci da ba a saba gani ba. 

A cikin shekarun 1700, littafin ya zama sanannen nau'in nishaɗi. Shahararrun litattafai, kamar Julie, ko New Heloise na Jean-Jacques Rousseau da Pamela; ko, Virtue Rewarded na Samuel Richardson, sun kafa tushe don karɓar haƙƙin ɗan adam ta hanyar sa masu karatu su ji tausayi ga haruffa ba kamar kansu ba

Manyan juyin juya hali guda biyu sun faru a cikin karni na 18 a Amurka (1776) da Faransa (1789). Sanarwar 'Yancin Virginia ta 1776 ta kafa wasu hakkoki da' yanci na asali. Bayan haka, Sanarwar Independence ta Amurka ta haɗa da ra'ayoyin haƙƙin halitta kuma sanannen ya bayyana "cewa duk mutane an halicce su daidai, cewa Mahaliccin su ya ba su wasu haƙƙoƙi marasa izini, cewa daga cikin waɗannan rayuwa, 'yanci da neman farin ciki"; wannan ya biyo baya a cikin 1789 ta Dokar 'Yancin Amurka, wanda ya lissafa takamaiman haƙƙofo, kamar' 'yancin magana da haƙƙin da haƙƙin ƙin kai. Hakazalika, Sanarwar 'Yancin Mutum da na' Yan kasa ta Faransa ta bayyana wani tsari na' yancin mutum da na jama'a. Wadannan, a cikin takardar, an dauke su na duniya - ba kawai ga 'yan ƙasar Faransa ba amma ga dukan maza ba tare da banda ba.

Masana falsafa irin su Thomas Paine, John Stuart Mill da Hegel sun fadada kan taken duniya a cikin ƙarni na 18 da 19.

A cikin 1831 William Lloyd Garrison ya rubuta a cikin jaridar The Liberator cewa yana ƙoƙarin shigar da masu karatu a cikin "babban dalilin haƙƙin ɗan adam" [1] don haka kalmar haƙƙin ɗan ƙasa ta fara amfani da ita a wani lokaci tsakanin littafin Paine's The Rights of Man da littafin Garrison. A cikin 1849, wani zamani, Henry David Thoreau, ya rubuta game da haƙƙin ɗan adam a cikin littafinsa On the Duty of Civil Disobedience wanda daga baya ya yi tasiri ga masu tunani game da haƙƙoƙin ɗan adam da haƙƙin jama'a. Mai shari'a na Kotun Koli na Amurka David Davis, a cikin ra'ayinsa na 1867 don Ex parte Milligan, ya rubuta: "Ta hanyar kariya ta doka, an tabbatar da haƙƙin ɗan adam; janye wannan kariya kuma suna cikin jinƙai na mugayen sarakuna ko kuka na mutane masu farin ciki.

Kungiyoyi da ƙungiyoyi da yawa sun sami nasarar cimma manyan canje-canje na zamantakewa a cikin karni na 20 da sunan haƙƙin ɗan adam. A Yammacin Turai da Arewacin Amurka, ƙungiyoyin kwadago sun kawo dokoki da ke ba ma'aikata damar yin yajin aiki, suna kafa yanayin aiki mafi aminci da hanawa ko tsara aikin yara. Yunkurin mata na samun nasarar samun mata da yawa damar yin zabe. Yunkurin 'Yanci na kasa a Kudancin Duniya ya yi nasarar samun' yancin kai na kasashe da yawa daga mulkin mallaka na Yamma, daya daga cikin mafi tasiri shine jagorancin Mahatma Gandhi na ƙungiyar 'yancin Indiya. Yunkurin kabilanci da addinai don daidaito na launin fata da addini sun yi nasara a sassa da yawa na duniya, daga cikinsu akwai Yunkurin kare hakkin bil'adama na Amurka, da kuma yunkurin siyasa daban-daban na kwanan nan, a madadin mata da 'yan tsiraru waɗanda suka faru a duniya.  &#x5B;**&#x5D;

Gwamnatocin Burtaniya, Faransa, da Rasha sun gabatar da shawarar cewa za a iya ɗaukar jami'an jihar da alhakin aikata laifuka saboda ta'addanci da aka yi wa 'yan ƙasar a watan Mayu 1915 don mayar da martani ga kisan kare dangi na Turkiyya na Armeniya.

### Tsakanin Yaƙin Duniya na I da Yaƙin Duniya Na II
An kafa shi a matsayin hukuma ta League of Nations, kuma yanzu wani ɓangare na Majalisar Dinkin Duniya, Ƙungiyar Ma'aikata ta Duniya tana da izini don ingantawa da kare wasu haƙƙoƙin da aka haɗa daga baya a cikin UDHR:

Har ila yau, abin lura na musamman shine yarjejeniyar ILO ta 1919 da ke kare mata daga nuna bambanci na ciki a cikin aiki, Yarjejeniyar Hakkin Kwadago (Aikin Gona) ta 1921, da Yarjejeniyar Kwadago ta 1930.

* An amince da Yarjejeniyar Geneva don Inganta Yanayin Wadanda suka Raunin da Marasa Lafiya a cikin Sojoji a filin a 1864. An sake fasalinsa sosai kuma an maye gurbinsa da sigar 1906,  sigar 1929, kuma daga baya Yarjejeniyar Geneva ta farko ta 1949. 
* An amince da Yarjejeniyar Geneva don Inganta Yanayin Wadanda suka Raunin, Marasa lafiya da Rashin Jirgin Ruwa na Sojoji a Tekun a cikin 1906. An sake fasalinsa sosai kuma an maye gurbinsa da Yarjejeniyar Geneva ta Biyu ta 1949.
* An amince da Yarjejeniyar Geneva da ke da alaƙa da Kula da Fursunonin Yakin a cikin 1929. An sake fasalinsa sosai kuma an maye gurbinsa da Yarjejeniyar Geneva ta Uku ta 1949.
* Yarjejeniyar Geneva ta huɗu da ta shafi Kare Fararen hula a lokacin Yakin an karɓa a cikin 1949.

Kwamitin masana na kasa da kasa kan 'yancin dan adam ne ya bincika wasu daga cikin sanarwar kuma ya rubuta su, gami da wakilan daga dukkan nahiyoyi da dukkan manyan addinai, kuma ya yi amfani da shawarwari tare da shugabannin kamar Mahatma Gandhi. Haɗakar da haƙƙin jama'a da na siyasa da haƙƙin tattalin arziki, zamantakewa da al'adu   an ƙaddara shi ne akan zaton cewa haƙƙin ɗan adam na asali ba za a iya raba shi ba kuma cewa nau'ikan haƙƙin da aka lissafa suna da alaƙa da ba za a raba su ba. Kodayake wannan ka'idar ba ta yi adawa da kowace kasashe membobin ba a lokacin tallafi (an amince da sanarwar gaba ɗaya, tare da gujewar Soviet Bloc, Apartheid Afirka ta Kudu da Saudi Arabia), wannan ka'ida daga baya ta kasance ƙarƙashin manyan ƙalubale.

Dangane da wannan hangen nesa kuma ya samo asali ne a cikin ilimin ɗan adam na Leonardo Polo, Juan Carlos Riofrio ya yi kira ga sake tunanin haƙƙin ɗan adam wanda ke jaddada yanayin haɗin kai na mutum, wanda aka bayyana a matsayin 'yanci, haske, da ƙauna. Ta hanyar wannan ruwan tabarau, ya gabatar da haƙƙin littafi, kamar haƙƙin bege,   abokantaka, tattaunawa,  biki da bukukuwa,  yana jayayya cewa waɗannan muhimman al'amuran rayuwar ɗan adam suna da damar canza haƙƙin ɗan adam.

* Ka'idodin Asiya
* Sanarwar Alkahira kan 'Yancin Dan Adam a cikin Islama
* Taron Duniya kan 'Yancin Dan Adam

## Manazarta