Kankana

Watermelon (*Citrullus lanatus*) nau'in shuke-shuke ne na dangin Cucurbitaceae da sunan 'ya'yan itacen da za a iya cinyewa. Tsire-tsire masu kama da itacen inabi, 'ya'yan itace ne da aka noma sosai a duk duniya, tare da fiye da nau'ikan 1,000.

Kordofan melons daga Sudan su ne dangi mafi kusa kuma suna iya zama Iyaye zamani, shuka ruwa. An samo tsaba na ruwan inabi a Uan Muhuggiag, wani wuri na prehistoric a Libya wanda ya kasance kusan 3500 BC. &nbsp;A cikin 2022, an saki wani binciken da ya gano tsaba na shekaru 6,000 da aka samo a cikin hamadar Libya zuwa tsaba na Egusi na Najeriya, Afirka ta Yamma. An yi amfani da alade a arewa maso gabashin Afirka kuma an noma su a Misira a shekara ta 2000 BC, kodayake ba su da nau'ikan zamani masu dadi. &nbsp;Kyakkyawan kayan zaki da aka shimfiɗa a duk faɗin duniya ta Bahar Rum a zamanin Roman.

Ƙoƙarin kiwo mai yawa ya haɓaka nau'ikan masu tsayayya da cututtuka. Akwai nau'ikan shuke-shuke da yawa waɗanda ke samar da 'ya'yan itace masu girma a cikin kwanaki 100 na shuka. A cikin 2017, kasar Sin ta samar da kusan kashi biyu bisa uku na jimlar alade a  duniya.

## Bayyanawa
Ruwan melon shekara-shekara ne wanda ke da al'ada ta sunkuya ko hawa. Tushen yana da tsawon mita 3 (10 feet) kuma sabon girma yana da gashi mai launin rawaya ko launin ruwan kasa. Bishiyoyi suna da tsawon millimita 60  200 ( zuwa   da kuma  +1⁄2  in) fadi. Wadannan yawanci suna da lobes guda uku waɗanda aka lobed ko lobed sau biyu. Yaran matasa suna da yawa tare da gashi mai launin rawaya wanda ya ɓace yayin da shuka ke tsufa. Kamar duk wani nau'i sai dai daya a cikin jinsin *Citrullus*, alade tana da rassan rassa. Shuke-shuke suna da furanni na namiji ko na mace waɗanda suke da fari ko rawaya kuma ana ɗauke da su a kan 40-millimeters-tsawon (1 + 1⁄2 in) gashi mai gashi. Kowane furen yana girma ne kawai a cikin axils na ganye, kuma tsarin jima'i na jinsin, tare da furanni na namiji da na mace da aka samar a kowane shuka, yana da monoecious. Furen namiji sun fi yawa a farkon kakar; furanni mata, waɗanda suka bunkasa daga baya, suna da ƙananan ovaries. Hanyoyin suna haɗuwa cikin shafi ɗaya.

Babban 'ya'yan itace wani nau'in 'ya'ya ne da ake kira *pepo* tare da kauri mai kauri (exocarp) da kuma cibiyar nama (mesocarp da endocarp).  Tsire-tsire na daji suna da 'ya'yan itace har zuwa   in) a diamita, yayin da nau'ikan da aka noma zasu iya wuce   in). Kwayar 'ya'yan itace tana da tsakiya zuwa duhu kore kuma yawanci tana da tabo ko layi, kuma nama, wanda ke dauke da pips da yawa da aka shimfiɗa a ciki, na iya zama ja ko ruwan hoda (yawanci), orange, rawaya, kore ko fari.

Wani mai zaki mai zaki, *C. amarus*, ya zama na halitta a yankuna masu tsaka-tsaki na nahiyoyi da yawa, kuma an sanya shi a matsayin "tsire mai zaki" a wasu sassan Yammacin Australia inda ake kiransu "zaki na alade".

## Tarihin lissafi
Carl Linnaeus ne ya fara bayyana furen mai dadi a cikin 1753 kuma ya ba shi sunan *Cucurbita citrullus* . An sake sanya shi zuwa jinsin *Citrullus* a cikin 1836, a ƙarƙashin sunan maye gurbin *Citrullus vulgaris*, ta masanin tsire-tsire na Jamus Heinrich Adolf Schrader .   (The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants baya ba da izinin sunaye kamar "*Citrullus citrullus*".) 

An ci gaba da raba nau'ikan zuwa nau'o'i da yawa, wanda ya haɗa da melon mai laushi (*Citrullus lanatus* (Thunb.) Matsum . & Nakai var. *lanatus*), lemun tsami melons (*Citrullus lanatus* var. *citroids* (L. H. Bailey) Mansf.), da kuma abin da za a iya cinyewa. *vulgaris* na iya zama mafi mahimmanci. Wannan lissafin ya samo asali ne daga kuskuren daidaitawa na *Citrullus lanatus* mai laushi tare da *Citrullus vulgaris* mai laushi ta L.H. Bailey a cikin 1930. Bayanan kwayoyin, gami da jerin abubuwa daga tarin asali na Thunberg da sauran nau'ikan kayan da suka dace, sun nuna cewa melon mai dadi (*Citrullus vulgaris* Schrad.) da melon mai laushi *Citrullus lanatus* (Thunb.) Matsum. & Nakai ba su da alaƙa da juna. Shirin kiyaye sunan, *Citrullus lanatus* (Thunb.) Matsum . & Nakai, kwamitin nomenclature ya karɓa kuma ya tabbatar da shi a Taron Botanical na Duniya a cikin 2017.

‎Amfani 11 da kankana ke yi ga jikin ɗan'adam. Binciken masana ya nuna cewa kusan kashi 92 cikin 100 na kankana ruwa ne. Kankana na ɗaya daga cikin kayan marmari mai matuƙar farin jini ga mutane, musamman a wuraren masu zafi. Mutane na son kankana saboda yadda take ɗauke da tarin ruwa mai matuƙar zaƙi a baki. Kankana ta kasance kayan marmari da ta shafe shekaru aru-aru ana amfani da ita a faɗin duniya, kuma mutane da dama na yi mata kallon kayan marmari mai saurin gusar da ƙishi.

‎Kayan marmarin na ɗauke da tarin sinadari masu yawan gaske da ke taimaka wa lafiyar jikin ɗan'adam. Binciken masana ya nuna cewa kusan kashi 92 cikin 100 na kankana ruwa ne.

‎1) Magance hawan jini

‎Dakta Sa'adatu Sulaiman wata ƙwararriyar likitar abinci a Kano ta ce kankana na taikamawa wajen rage kamuwa da hawan jini. Akwai farin ɓawo da ake samu jikinta, wannan yakan taimaka wajen rage hawan jini, in ji likitar abincin. Ta kuma ƙara da cewa wannan farin ɓawo yana samar da wani sinadari da ake kira arginine, da ke taimaka wa jini ya gudana cikin sauƙi a gangar jiki.

‎2) Bai wa jiki kariya Ita ma Dakta Jawahira Muhammad, wata ƙwararriyar likita a asibitin Murtala da ke Kano ta ce kankana na ɗauke da ruwa mai yawa a jikinta da ke taimakawa wajen bai wa jiki kariya da ƙarin lafiya. Ta kuma ƙara da cewa a duka nau'ikan kayan maramari kankana ce ke ɗauke da sinadarin calories ɗan kaɗan, da ke haifar da ƙiba.

‎3) Rage hatsarin kamuwa da ciwon siga

‎Dakta Sa'adatu Sulaiman ta ce ga duk mutumin da ke son daidata sikarin da ke cikin jininsa to ya yawaita shan kankana.

‎Yawan sikari a cikin jini kan haifar da hatsarin kamuwa da cutar ciwon siga.

‎Idan ka sha kankana za ta rage yawan sikarin da ke cikin jini, fiye da sauran abinci, a cewar ƙwararriyar likitar.

‎4) Tsaftace ƙoda da hanta Dakta Jawahira ta kuma ce kankana na taimakawa wajen wanke ƙoda da hantar mutum. Wannan ne ma dalilin da ya sa idan mutum na da matsalar da ta shafi ƙoda idan ya ce asibiti ake ba shi shawarar yawaita shan kankana, in ji likitar.

‎5) Ƙara lafiyar ido

‎Haka kuma kankana na ƙunshe da nau'iran sinadaran vitamins, kamar vitamin A, da B da vitamin C, da kuma vitamin B1da B6, in ji Dakta Jawahira.

‎Likitar ta kuma ce Vitamin A na taimaka wa wajen inganta lafiyar idanu. Shi kuwa Vitamin C yana taimaka wajen warkar da wani ciwo da mutum ya ji a jikinsa da wuri, a cewarta.

‎6) Narkar da abinci

‎Dakta Jawahira ta ce baya ga tarin ruwa da kankana ke ɗauke da shi, akwai kuma sinadaran fibre. Likitar ta ce idan aka cire ruwa duk abin da ya rage a jikin kankanka sinadarin fibre ne da ke taimakawa wajen narkar da abinci.

‎7) Ƙara lafiyar jijiyoyi da na zuciya

‎Su kuwa vitamin B1 da B6 suna taimakawa wajen inganta lafiyar jijiyoyi da lafiyar zuciya, in ji likitar. Dakta Jawahira ta ce kankana na ɗauke da sinadaran da bayar da kariya daga kamuwa da ciwon zuciya.

‎8) Warware kumburi a gangar jiki

‎Dakta Jawahira ta ce kankana kan taimaka wajen warware duk wani kumburi da jiki ke fuskanta. Kankana na ɗauke da sinadarin citrulline da ke taimaka wajen warware duk wani kumburi da jiki ke fama da shi, in ji ta. Ta ƙara da cewa shi wannan sinadari na taimakawa duk inda aka samu kumburi a jikin ɗa'adam domin ya warware.

‎9) Daidata kitsen da ke cikin jini

‎Ƙwararriyar likitar ta kuma ce kankana na ɗauke da sinarin Cholesterol, wanda ke daidaita (kitsen da ke cikin jijiyoyin jini).  ‎Idan kitse ya yi yawa a cikin jijiyoyin jini hakan ka iya haifar da wasu matsalolin lafiya, to amma shan kankana zai daidaita wannan kitse ta yadda zai yi daidai da abin da jiki ke buƙata, in ji ta.

‎10) Magance ciwon jiki

‎Idan jikinka na yi maka ciwo bayan ka yi atsisaye ko wani aiki shan kankana zai tamaka wajen magance wannan, ta hanyar sinadarin citrulline da take ɗauke da shi, in ji ta. Ta kuma ƙara da cewa idan ba ka so jikinta ya yi ciwo bayan yin atisaye, to kafin ka fara atisayen ka sha aƙalla kofi byu na ruwan kankana.

‎11) Ingata lafiyar fata

‎Sinadaran Vitamin A da C, da kankana ke ɗauke na su na taimakawa wajen inganta lafiyar fata. Vitamin C na samar da sinadarin collagen, da ke ƙara hasken fata da tsayin gashi, a cewar Dakta Sa'adatu.  ‎Shi ma sinadarin Vitamin A na ɗauke da sinadaran da ke ƙara lafiyar fata da samar da sinadaran da ke warkar da fata idan ta ji rauni, in ji ta. Sai dai likitoci na bayar da shawara ga masu ciwon sikari da su riƙa kauce wa shan abubuwa masu zaƙi.  ‎Za a iya cin ƴaƴan kankana?  ‎Ƙwararru a fannin lafiya sun ce ƴaƴan kankana (iri)na ɗauke da ƙarancin sidarin sikari a cikinsu da kuma fibre mai yawa fiye da yadda yake a tsokarta. Haka kuma sun ce ƴaƴan kankana na ɗauke da sinadarin citrulline a cikinsu. Masanan sun kuma ce ƴaƴan kankana na ɗauke da sinadarin magnesium and folate, da ke taimaka wa jiki wajen kauce wa kamuwa da cututtuka. Sannan kuma suna ɗauke da wasu sinadarai da ke taimaka wa wajen kauce wa bugun zuciya da shanyewar ɓarin jiki. Binciken masana ya nuna cewa kankana na da matuƙar muhimmanci ga lafiyar ɗan'adam.

## Manazarta