Samun dama ga Bayanai da Dokar Kare Sirri (Zimbabwe)

An zartar da Dokar Ba da Bayani da Kariyar Sirri (AIPA) a cikin 2002 ta Majalisar Dokokin Zimbabwe a ƙarƙashin mafi rinjaye na Zimbabwe African National Union - Patriotic Front (ZANU-PF) da Tsohon Shugaba Robert Mugabe.[1][2].

An yi gyare-gyare a shekara ta 2003 game da ma'anar ayyukan kafofin watsa labarai, cin zarafin jarida da shugabannin ofisoshi (Media Institute of Southern Africa, 2003) da 2005 game da ɗaurin 'yan jarida  Bisa ga matsayin gwamnatin Zimbabwe, dokokin bayanai na Kanada sun zama wahayi ga AIPPA  Duk da haka, ƙungiyar da ba ta gwamnati ba ta ARTICLE 19 ta ba da shawarar, ya fi dacewa da yanayin jam'iyyar adawa da kusan cin nasarar zabe na ZANU-PF mai mulki a cikin 2000 suna turawa don ƙarin dokokin hanawa kan kafofin watsa labarai masu zaman kansu da gwamnati masu zaman kansu.

AIPPA za ta samar da tsarin doka don samun dama da gudanar da neman bayanai daga hukumomin jama'a da sirrin da kuma tsara kafofin watsa labarai ta hanyar kafa Hukumar Watsa Labarai da Bayanai. Musamman wannan na ƙarshe yana ƙarƙashin zargi mai tsanani daga gwamnatoci daban-daban, kungiyoyi masu zaman kansu da kuma Mai ba da rahoto na musamman na Majalisar Dinkin Duniya kan 'Yanci na Ra'ayi da Magana saboda ƙuntatawa mai tsanani na kafofin watsa labarai. Bayan babban zargi, David Banisar ya bayyana cewa AIPPA sunan da ba shi da kyau ga dokar hana kafofin watsa labarai.

## Samun damar samun bayanai
Dangane da haƙƙin, 'Yan ƙasa ne kawai na Zimbabwe, mazauna dindindin ko masu riƙe da aiki na wucin gadi, izinin zama ko izinin ɗalibai sun cancanci yin buƙata. An cire 'yan kasashen waje da hukumomi da kuma kafofin watsa labarai da ba a yi rajista ba. Wannan ya bambanta da babi na huɗu na Hukumar Afirka kan 'Yancin Dan Adam da Al'umma wanda ke nuna cewa kowa ya kamata ya sami damar samun damar samun bayanai da hukumomin jama'a ke riƙe da su. Bayan an yi buƙatar, ya kamata a aika da amsa a madadin ofishin gwamnati game da aikace-aikacen cikin kwanaki 30. Koyaya, ana iya tsawaita waɗannan kwanaki 30 saboda dalilai daban-daban tare da yarjejeniyar Hukumar Watsa Labarai da Bayanai. Ɗaya daga cikin dalilan da zai yiwu shi ne cewa buƙatar ba ta cikin Sha'awar jama'a ba.

## Rashin amincewa
Akwai bambance-bambance iri-iri inda za'a iya adana bayanai koyaushe daga tattaunawar majalisar ministoci, cikakkun bayanai game da shawarwarin manufofi zuwa tsaron kasa. Koyaya, ko ya kamata a bayyana bayanai game da wuraren al'adun gargajiya, abubuwan da suka shafi tattalin arziki, abubuwan da jama'a suka fi dacewa da alaƙar gwamnati, yana ƙarƙashin ikon ofishin gwamnati.  Wannan yana juyar da tsarin *budewa* inda ake ɗaukar Sha'awar jama'a a matsayin abin motsawa don bayyana takardu.  A cewar kungiyar da ba ta gwamnati ba ta ARTICLE 19, ana iya la'akari da haƙƙin bayanai da yawa "mai ma'ana" saboda jerin sunayen da aka keɓe da kuma saboda gaskiyar cewa daukaka kara game da hanyar ƙin yarda ya dogara da Hukumar Watsa Labarai da Bayanai ta gwamnati.

## Hukumar watsa labarai da bayanai
An kafa da ayyukan Hukumar Watsa Labarai da Bayanai a Sashe na IV na AIPPA. Hukumar watsa labarai da bayanai ta shirya ta kwamitin ne inda Ministan da ke da alhakin bayanai ya nada dukkan mambobi, bayan sun tuntubi shugaban kasa. Game da samun damar bayanai, ya rage ga Hukumar ta yanke shawara game da roko game da kin amincewa game da buƙatun samun damar bayanai da kuma ba da izini ga hukumomin jama'a su yi watsi da buƙatun da zasu iya tsoma baki cikin aikin jikin da ya dace. Sauran manyan ayyukanta sune tabbatar da samun dama ga mutanen Zimbabwe ga bayanan kafofin watsa labarai bisa ka'idojin ɗabi'a da ƙwarewa ta hanyar nuna iko a kan ayyukan da suka dace. Sabili da haka, hukumar na da damar gudanar da bincike, yanke shawara kan izinin 'yan jarida da kuma tsara ayyukan kafofin watsa labarai.

Dangane da ka'idoji, AIPPA ta ƙuntata mallakar ko hannun jari na ayyukan kafofin watsa labarai ga kowa banda 'yan Zimbabwe ko Mazauna dindindin. Ana iya samun irin wannan tanadi a cikin batun takardar shaidar 'yan jarida, kuma an iyakance shi ne ga' 'Yan ƙasa Zimbabwe ko Mazauna dindindin. Bugu da ƙari, duk ayyukan kafofin watsa labarai dole ne su yi rajista tare da hukumar don samun takardar shaidar kuma su sake neman sabuntawa bayan shekaru biyu. Kafofin yada labarai da ke aiki ba tare da takardar shaidar ba kuma suna cin zarafin 'yan jarida ana hukunta su da tarar da shekaru biyu a kurkuku. Cin zarafin 'yan jarida an kara bayyana shi ta hanyar bayanan karya da gangan da ba da gangan ba ko maganganun da ke barazana ga bukatun tsaro, tsaron jama'a, ɗabi'ar jama'a ko bukatun tattalin arziki.

A cikin wannan mahallin, ba a ƙara bayyana kalmomin kamar ɗabi'ar jama'a ba. Masu sukar Hukumar Watsa Labarai da Bayanai sun fito ne daga cikakken iko da ƙwarewa zuwa ƙungiyar ta. Tsarin kungiyar yana da damuwa ga masu sukar da ke ba da shawarar cewa dangantakar gwamnati mai ƙarfi ta rage tsaka-tsaki da 'yancin kai na Hukumar wanda shine ɗayan sanarwar ka'idojin' yancin faɗar albarkacin baki a Afirka. The Zimbabwe Lawyers for Human Rights and The Legal Resources Foundation vs. Shugaban Jamhuriyar Zimbabwe da Babban Lauyan sun nuna cewa yanke shawara kan ko bayyana bayanan da aka gudanar a bainar jama'a shine yanke shawara na manufofi da 'yan siyasa suka yi ba kotuna ba kuma sun kafa misali mara kyau ga waɗanda zasu iya tunanin yin kira game da kin amincewa da shugabannin ofisoshin jama'a.

Bugu da ƙari, tsarin da aka tsara na yin rajista bai dace da Mai ba da rahoto na musamman na Majalisar Dinkin Duniya kan 'Yanci na Ra'ayi da Magana ba, Wakilin OSCE kan' yancin kafofin watsa labarai da Mai ba le rahoto na OAS kan' yanci na Magana kamar yadda aka bayyana a cikin sanarwar 18/12/2003: 
 *"Sanya buƙatun rajista na musamman a kan kafofin watsa labarai ba lallai ba ne kuma ana iya amfani da shi kuma ya kamata a guje shi. Tsarin rajista wanda ke ba da damar yin rajista don ƙin rajista (...) wanda ke kula da hukumomin da ba su da 'yanci daga gwamnati suna da matsala sosai (shafi na 31).*
Abin sha'awa, tanadin yin rajista yana da faɗi, yana rufe ko da mafi ƙanƙanta da siffofi marasa daidaituwa da duk siffofin dijital da wallafe-wallafen lantarki. A cewar ARTICLE 19, akwai kuma damuwa mai tsanani game da takunkumin keta doka na AIPPA yana ba da hankali ga 'yan siyasa kamar ministan. Bugu da ƙari, ana tsoron cewa tasirin hanawa na wannan tsauraran takunkumi, yawanci "mafiye-tafiye na ƙarshe" kamar dakatar da dakatarwar zai sami mummunar tasiri ga 'yancin faɗar albarkacin baki.

## Aikace-aikacen
Saboda yanayin da ba a bayyane ba na Hukumar Bayanai da Kafofin Watsa Labarai yana da wuyar tattara bayanai masu aminci game da yawan mutanen da aka ba su damar samun bayanai a karkashin AIPPA. Koyaya, ya cancanci a lura cewa tun daga shekara ta 2006, ana iya gano shari'ar nasara guda ɗaya inda aka ba jam'iyyar adawa damar samun bayanai.

Matsalolin tattara bayanai da ƙananan buƙatun nasara za a iya bambanta su da yawan jaridu masu zaman kansu da aka rufe da kuma kama 'yan jarida bayan AIPPA. A cewar Freedom House, mafi kyawun misali shine British Broadcasting Cooperation (BBC) da Cable News Network (CNN) waɗanda aka dakatar a 2002 har sai an ɗaga haramcin a 2009. Gwamnati ta yi amfani da AIPPA da Dokar Laifuka ta 2004 don gurfanar da 'yan jarida da masu gwagwarmaya a lokacin rikicin zaben 2008.  Kwanan nan, AIPPA ta ba da damar tsare 'yan jarida goma sha bakwai a cikin 2013.

## Manazarta