Harshen Tokelauan

**Tokelau** (/toʊkəˈlaʊən/)  yare ne na Polynesian da ake magana  da shie a Tokelau kuma a tarihi ta ƙananan mutanen Tsibirin Swains (ko Olohega) a Samoa ta Amurka. Yana da alaƙa da Tuvaluan kuma yana da alaƙa le Samoan da sauran yarukan Polynesia. Tokelauan yana da matsayi na hukuma tare da Turanci a Tokelau . Akwai kusan masu magana da Tokelauan 4,260, daga cikinsu 2,100 suna zaune a New Zealand, 1,400 a Tokelau, da 17 a Tsibirin Swains. "Tokelau" yana nufin "arewa maso gabas".

Loimata Iupati, Darakta na Ilimi na Tokelau, ya bayyana cewa yana cikin aiwatar da fassara Littafi Mai-Tsarki daga Turanci zuwa Tokelauan.Duk da yake yawancin mazaunan Tokelau suna da harsuna da yawa, Tokelauan shine harshen al'amuran yau da kullun a Tokelau har zuwa akalla shekarun 1990,  kuma kashi 88% na mazaunan Tokelauan suna magana da shi.  Daga cikin mutane 4600 da ke magana da yaren, 1600 daga cikinsu suna zaune a tsibirai uku na Tokelau - Atafu, Nukunonu da Fakaofo. Kimanin mutane 3000 a New Zealand suna magana da Tokelauan, kuma sauran sanannun masu magana da Tokeluan sun bazu a duk faɗin Australia, Hawaii, da Yammacin Yammacin Amurka. Harshen Tokelauan ya yi kama da danginsa da aka fi magana da shi kuma danginsa na kusa, Samoan; biyun suna kula da matakin fahimtar juna.

## Takardun yaren Tokelauan
Horatio Hale shine mutum na farko da ya buga ƙamus na Tokelauan, wanda ya yi a 1846.  Maimakon zama ma'anar ƙamus da aka yarda da ita, wata nassi ce da kawai ta ƙunshi shigarwar ƙamus 214.  Littafin Hale ya kasance kawai littafin Tokelauan da aka buga har zuwa 1969. Koyaya, an kafa Tokelauan a cikin makarantu a ƙarshen shekarun 1940; kafin bugawa, babu ci gaba da yawa a cikin koyar da harshe. A shekara ta 1969, Ma'aikatar Ilimi ta New Zealand ta buga littafin D. W. Boardman na Tokelau-English Vocabulary .  Wannan na biyu, mafi ci gaba da bincike shine tarin kusan shigarwar ƙamus 1200. A cikin lokutan da suka wuce bayan bugawa ta biyu, Hosea Kirifi  (wanda daga baya ya zama Daraktan Ilimi na Tokelau na farko) da J. H. Webster sun fahimci bukatar ƙarin bayani da zurfi game da harshe don manufar ilimi tare da al'ummar Tokelauan. A cikin shekara ta 1975, Kirifi da Webster sun buga ƙamus na farko na Tokelauan, wanda ya ƙunshi kimanin abubuwa 3000, wanda ake kira Tokelau-English Dictionary .  Wannan yunkuri ya dogara ne akan gaskiyar cewa mutanen Tokelauan suna alfahari da yarensu. Makarantu na Tokelauan ba su da wadataccen albarkatu da kayan da za a iya amfani da su don ilimantar da yaransu kan yaren. Yana da matsayi mai girma a cikin al'adunsu,  kuma sake farfadowa da sabunta harshe ga ƙaramin ƙarni ya kai ga inda za a dauki mataki. Shekara guda bayan bugawa na 1975 Tokelau-English Dictionary, gwamnati ta amince da shigar da Ropati Simona wanda zai jagoranci Tokelau Dictionary Project. Wannan ya haifar da bugawa na farko cikakkiyar ƙamus na Tokelauan, Tokelau Dictionary ta Ofishin Harkokin Tokelau a cikin 1986.

## Tarihin Tokelauan
Tokelau ta dogara ne da New Zealand kuma tana da manyan sassa uku, waɗanda suka ƙunshi tsibirai: Atafu, Nukunonu, da Fakaofo . Tare wadannan tsibirai uku suna da nisan mil ɗari biyu da sittin daga Samoa. An kuma san tsibirai uku na Tokelau da Duke na York, Duke na Clarence, da D'Wolf ko Bowditch, bi da bi (a kan tsoffin taswira). Tare, an san su da Tsibirin Union, Ƙungiyar Union, da kuma Tsibirin Tokelau .  Harshen Tokelau, Tokelauan, na cikin dangin yaren Austronesian kuma an dauke shi a matsayin wani ɓangare na rukuni na yarukan Polynesian. Fiye da rabin masu magana da harshen Tokelauan suna zaune a New Zealand, kusan kashi talatin suna zaune a ko dai Atafu, Nukuonono, ko Fakaofo, kuma 'yan tsiraru suna zaune a Australia (a kusa da New Zealand) da jihohin Amurka da suka taɓa Tekun Pacific (Hawaii da sauran jihohin yammacin ɓangaren ƙasar). Tun da yake Tokelau yana kusa da Samoa, ya zama ruwan dare a yi tunanin cewa harshen Tokelauan yana da wasu tasirin harshen Samoan, amma saboda rashin rubuce-rubuce masu yawa, ba daidai ba ne a ɗauka irin wannan abu. Har yanzu ana ɗaukar Tokelauan a matsayin yaren magana har zuwa shekarun 1960. A cikin shekarun 1960 makarantu sun fara koya wa mutanensu yadda za su karanta da rubuta yarensu. An kuma samar da gajerun ayyuka a Tokelauan. Bugu da ƙari, ya zama ruwan dare ga manya su kasance masu iya magana da Samoan da Tokelauan. Harshen Tokelauan karami ne, kuma koyaushe yana da ɗan ƙarami, har ma kafin Turawa su mamaye, saboda ƙarancin albarkatun da kowane tsibirin ke da su, wanda ya iyakance yawan mutanen da za a iya tallafawa a kowannensu.

## Phonology da orthography

Don nuna ko ana karanta wasula a takaice ko a tsawo, harshen Tokelauan yana nuna dogon wasula tare da macron a kan alamar wasika. macron layi ne a kwance.

Koyaya, ba duk mutanen da ke magana da harshen Tokelauan sun yarda da amfani da macron ba. Wadanda ke zaune a cikin tsibirai uku na Tokelau an san su da nuna juriya mai yawa ga macron, yayin da masu magana da Tokelauan na New Zealand sun fi buɗewa kuma suna karɓar amfani da wannan alamar harshe.

Akwai wasu kamanceceniya tsakanin sautuna a cikin harshe, kamar /h/ da /ī/, wanda ke haifar da wasu bambance-bambance a cikin aikin orthographic. Misali,  da  dukansu suna nufin ban kwana amma ana iya furta su daban. Ana iya amfani da sautunan h, s, f da wh duka. Akwai yare guda biyu a cikin Polynesia, wanda ya tsara yaren Tokelauan don sauti yadda yake. Sautunan h da wh sun fito ne daga tsohuwar yaren, yayin da sautunan f da s sun fito ne ga sabon. Gaskiyar cewa duk waɗannan sautunan suna musayar ba tare da la'akari da lokacin da ya isa tsibirin ba yana nuna cewa babu wani yare da ya wuce ɗayan ba. Kodayake Tokelauan yana da alaƙa da harshen Samoan, akwai bambanci tsakanin furcin kalmomin su. Misali, kalmomin Samoan da ke dauke da sauti na k na iya sauti kamar g tare da kalmomi kamar  sau da yawa ana jin saɓani a matsayin . Harshen Tokelauan ba ya barin k's ya sauka.

**M**">A r**U** **TOE** a ci**K** L="cx-li**N**" data-linkid="260" **HF**="./Latin_scri**P**" id="mwARw" rel="mw:WikiLink" title="Latin script">Rubutun Latin, duk da cewa ta amfani da haruffa 15 kawai: A, E, I, O, U, F, **G**, K, L, M, N, P, H, T, da **V**.

Kodayake babu bayanai masu yawa na tsarin don jaddada kalmar Tokelauan, ilimin harshe ya haɓaka dokoki uku da suka shafi jaddada kalma da wasula bisa ga wasu shaidu da suka gabata. Dokar farko ita ce cewa dogon wasali zai sami babban damuwa. Abu na biyu, tare da wasu banbanci don yin mulki na farko, wasula ta biyu zuwa ta ƙarshe za ta ɗauki babban damuwa (idan dogon wasula ba shine babban damuwa ba). Kuma na uku, kalmomi ba sa rasa damuwa ta yau da kullun lokacin da aka haɗa su da wata kalma. Bugu da ƙari, an bar morphemes na harshe guda ɗaya ba tare da damuwa ba.

## Nau'o'in jumla
Kamar yadda yake da Turanci, kowane sashi na Tokelauan yana da ma'anar. Akwai nau'ikan maganganu guda biyar ciki har da magana, locative, existential, possessive, da kuma suna. Kowane maganganu yana samuwa don sanarwa mai tambaya da bayyanawa, kuma yana iya samun maganganu da yawa da aka haɗa.

### Magana ta Magana
Magana ta baki za ta bi sashi na baki.

(Maganar kimantawa na iya kuma yawanci yana faruwa ba tare da wata gardama ba.) 

### Abubuwan da ke tattare da su

## Wakilan da ke da alaƙa
Da ke ƙasa akwai tebur da ke nuna wakilan mallaka a cikin harshen Tokelauan.

An nuna a ƙasa akwai tebur da ke nuna wakilan mallaka na Tokelauan.

## Labarai
Akwai labarai biyu da ake amfani da su a cikin harshen Ingilishi. Wa*da* labaran sune da a / *a/shekara*. Amfani *da* kalmar lokacin da ake magana game da suna an tanada shi sosai don yanayin da mai karɓar kalmar ya kamata ya san mahallin sa, ko kuma idan an ambaci abin da aka ambata a baya. Wannan shi ne sabo*da* a cikin Turanci, kalmar da ke aiki a matsayin abin da aka sani da takamaiman labarin, ma'ana cewa ana magana da wani abu ko mutum da aka ayyana. Koyaya, i*da* aka yi amfani da takamaiman labarin a cikin harshen Tokelauan, idan mai magana yana magana game da wani abu kamar yadda harsunan Ingilishi ke amfani da shi, ba sa buƙatar a ambaci shi a baya muddin abu ne takamaiman. Hakanan za'a iya faɗi don ambaton mutum ɗaya. S*a* bambancin da ke cikin hukunce-hukuncen ilimin lissafi, kodayake ta*ka* labarin a cikin harshen Tokelauan shine te, ya zama ruwan dare a fassara shi zuwa labarin da ba a ƙayyade shi ba a Turanci. Ana amfani da labarin da ba shi da ƙayyadadden lokacin da babu ƙayyadaddun sunan da ake magana a kai. Amfani da kalmar *shi*, labarin da ba a bayyana ba a cikin Tokelauan shine 'duk wani irin wannan abu'.  A cikin maganganu marasa kyau ana amfani da kalmar saboda wannan *shi* inda ake samun sau da yawa [bayyanawa da ake buƙata], da kuma lokacin da ake magana da tambaya.  Koyaya, yana da mahimmanci a tuna cewa kawai saboda waɗannan nau'ikan maganganu guda biyu ne inda ya faru mafi girma ba yana nufin cewa ba ya faruwa a wasu nau'ikan Maganganu. Misalan du*ka* te da *shi* sune:

## Manazarta