Abubakar Gumi

**Sheikh Abubakar Mahmud Gumi** (an haife shi a shekara 1962 –zuwa shekarar 1992) malamin Addinin Musulunci ne ɗan Najeriya kuma alkalin alƙalai na yankin Arewacin Najeriya, matsayin da ya sanya shi zama cibiyar tafsirin tsarin shari’a a yankin. Ya kasance na kusa da Ahmadu Bello, Firimiyan Arewa a shekarun alif 1950 zuwa 1960 kuma ya zama Grand Khadi a shekarata 1967, Kafin a soke wannan mukamin daga baya.

Gumi ya fito a matsayin shugaba mai faɗa a ji a lokacin mulkin mallaka, inda yake ganin tsarin mulkin kai tsaye ya raunana ƙarfin addini na sarakuna da kuma karfafa Turawan Yamma.

Tun daga shekarun alif 1960 ne ake samun rigingimu tsakanin jama’a tsakaninsa da shugabannin ‘yan’uwantakar Sufaye, waɗanda daga baya ya yi muhawara a shirye-shiryen talabijin a shekarun alif 1970 zuwa shekarata alif 1980. A wannan lokacin ya ci gaba da maida hankalinsa wajen gudanar da tarukan juma'a a cikin babban masallacin Kaduna (Masallacin Sultan Bello). Ya yi amfani da zaman wajen Farfado da sukar da ya ke yi wa hukumomi bisa ga ra'ayinsa na koma baya ga tsarin tushen ko kuma bukatar rungumar aikin tsafta na Musulunci. Ya kuma yi suka da kakkausar murya kan shigar sufanci.

Yana da ’ya’ya da yawa, daga ciki akwai Dr. Ahmad Abubakar Gumi wanda ya gaji mahaifinsa a matsayin malamin babban masallacin Kaduna (Sultan Bello), Dakta Ahmad Gumi kwararren likita ne daga Jami'ar Ahmadu Bello Zariya.  kuma tsohon hafsan soji ne, ya bar aikin soja, ya yi tattaki zuwa jami'ar umm al-Qura da ke Makkah, ƙasar Saudiyya inda ya yi karatun digirin digirgir (PhD).

Gumi mabiyin mazhabar malikiyya ne, wannan ya samo asali ne ta hanyar rubuce-rubucensa da suka haɗa da tafsirin alkur'ani (Raddul azhaan ila ma'anil kur'an).

da sauran littafai kamar (hullu nizam ala nuzuul isa) da (Al-Aqidatus As-Saheehah bi muwafaqati ash- Shari'ah) da sauransu

## Karatu
Ya yi karatu da rubuce-rubuce a kan addinin musulunci sosai, ya fassara  Qur'ani zuwa harshen Hausa, kuma shi ne mutum na farko daya rubuta tarjama wato fassarar ɗai-ɗaikun ayoyin dake Alkur'ani. Hakan ne ya sa ya samu nasarar samun kyautar Sarki Faisal(King Faisal Award), daga ƙasar saudiya. Malamin dai ya kasance babban aboki kuma mai ba wa Firimiya Ahmadu Bello sardaunan Sakkwato shawara. Shi ne mahaifin Dakta Shaykh Ahmad Gumi.

## Shahara
Gumi ya shahara tun lokacin mulkin mallakar Turawa a matsayin mai faɗa a ji, yana sukar salon Mulkin Turawa, cewa ya karya lagon sarakunan Musulmi kuma hakan yana Ƙara karfafa al'adun Turai a ƙasashen musulunci. A farkon shekara ta 1960 an samu barkewar rikici tsakanin sa da malaman sufaye wanda daga baya rikicin ya koma muhawara a gidajen rediyo da talabijin a shekarun 1970 zuwa shekara ta 1980. Ya riƙa amfani da ranakun Juma'a a matsayin lokutan yada akidunsa a babban masallacin Juma'a na Kaduna mai suna Masallacin Sultan Bello.

## Dangi
Abubakar Gumi ba a san takamaiman yawan yayansa ba, amma mafi shahara a cikinsu shi ne Dr. Ahmad Gumi Wanda shi ne ya gaji Mahaifinsa a matsayin mai gabatar da wa'azi a masallacin na Sultan Bello dake Kaduna. Dr Ahmad Gumi kwararren likita ne daga Jami'ar Ahmadu Bello da ke Zariya. Kuma tsohon jami'in sojin Nijeriya ne, ya bar aikin soja inda ya tafi zuwa ƙasar Saudiyya domin karanta ilimin fikihu, a jami'ar Ummul Quraa da ke birnin Makka inda ya samu shaidar digirin digir-gir.

## Tarihi

### Rayuwar farko da ilimi
An haifi Gumi a kauyen Gummi (yanzu karamar hukuma ce a jihar Zamfara ) a ranar Juma'ar karshe na watan Ramadan shekara ta 1344, ga iyalan Mahmud, malamin addinin Musulunci kuma Alkali (alkali) na Gummi. Iliminsa ya fara ne a bangon danginsa lokacin yana dalibin koyarwar addinin musulunci na mahaifinsa. Daga nan ya wuce makarantar da ke karkashin kulawar wani Malami mai suna Musa da ke Ambursa a lardin Sakkwato . A nan aka gabatar da shi ilimin Fiqhu da karanta littafai da waqoqin yabo ga Annabi. Makarantar boko ta farko da ya yi ita ce makarantar firamare ta Dogondaji, yayin da a makarantar firamare ya hadu da Sarkin Musulmi na 18 a nan gaba, Ibrahim Dasuki, kuma ya yi fice a harkokin addini. An nada shi Hakimin Salla (shugaban sallah) kuma an dora masa alhakin ciyar da dalibai ayyukan addini. A cikin shekara guda aka mayar da shi Makarantar Midil ta Sakkwato, inda Ahmadu Bello yake koyarwa. A nan ne ya saba da Shehu Shagari, da Waziri Muhammadu Junaidu, da Yahaya Gusau; na baya-bayan nan shi ne wanda ya kafa kungiyar Jama'atu Nasril Islam, wata fitacciyar kungiyar Musulmi ta Najeriya .

Bayan ya kammala karatunsa na secondary ya tafi Kano inda ya karanta fannin shari'a sannan ya samu horon Qadi . Ya fara aiki a matsayin magatakarda ga Qadi Attahiru amma ba da jimawa ba ya rasa nasaba da takamaiman aikinsa. Ya ba da darussa na sirri kan Musulunci da tafsiri a matsayin kubuta daga bacin ransa. Ya rasa mahaifinsa a shekara ta 1937 a lokacin da yake makarantar sakandare. Ya yi aure bayan shekara 3 da Maryama a shekarar 1941 yana dan shekara 19. 

### Farkon aiki
A shekarar 1947 Abubakar Gumi ya bar aikin sakatare na Qadi Attahiru ya tafi koyarwa a makarantar koyon aikin lauya ta Kano, wadda ya taba halarta a baya. A lokacin da yake Kano, ya hadu da Sheik Sa'id Hayatu, dan shugaban Mahdiyya na karni na 19, Hayatu ibn Sa'id, kuma wani mutum da ake ganin yana daya daga cikin fitattun wadanda mulkin mallaka ya rutsa da su. Shi ne shugaban kungiyar Mahdiyya, kuma ya dawo daga zaman tilas a kasar Kamaru . Abubakar ya shaku da koyarwar harkar Mahdiyya, a takaice ya zama mabiyi; Daga baya ya auri diyar Hayatu, Maryam. Duk da haka, ta rasu bayan ta haifi ɗa namiji. Dan Abubakar Gumi na farko ba Ahmad Abubakar ba ne, Dr Hamza Abubakar likita ne da ke aiki a yanzu haka a birnin Riyadh na kasar Saudiyya, sai kuma Manjo Janar Abdulkadir Abubakar (rtd) da kuma yaya mata biyu – daya ya auri marigayi Mai shari’a Muhammadu Bello, tsohon alkalin alkalai na tarayya, dayan kuma ta auri Sheik Sunusi Gumbi, sanannen malamin addinin musulunci kuma dalibin Abubakar Gumi.

A 1949 Gumi ya sami aikin koyarwa a wata makaranta da ke Maru, Sakkwato. Makarantar tana da wani shahararren malami mai suna Aminu Kano, wanda shi ne wanda ya kafa kungiyar malamai ta Arewa kuma mai kula da wasu ‘yan makarantun musulmi . Aminu da Gumi sun yi cudanya tare da raba ra’ayoyi kan tasirin al’ummar gargajiya da addinin Musulunci, da kuma halin ko in kula ko goyon bayan da ‘yan’uwan Sufaye suke ba wa halin da ake ciki na Bidi’a . 

Ya bar Maru ya ci gaba da karatunsa a makarantar koyon Larabci da ke Kano. Bayan kammala karatunsa ya zama malami na tsawon shekaru biyu a makarantar. Ya kuma halarci makarantar ilimi a Sudan. 

A 1957 ya zama mai fassara ga gwamnatin Arewacin Najeriya kan al'amuran Saudiyya .
## Rikici
Abubakar Gumi yana da ra'ayi game da tsarin mulki da na addini na jami'an masarautu a Arewacin Najeriya. Rikicin akidarsa na farko da hukumomi shine a Maru. Rikici ya shafi aikin Tayamum . Babban Limamin Masallacin Maru ya kasance yana yin wanka da yashi (Tayammum) gabanin Sallah yayin da Gumi ya yi nuni da cewa Tayammu ana amfani da ita ne kawai idan ba a samu ruwa ba, kuma ana samun ruwa sosai a Maru . Gumi ya ci gaba da kalubalantar wannan al’ada, inda ya nemi dalibai da kada su fito don yin Sallah har sai Imam ya fasa yin Taimiyya. Sai dai Gumi wanda a baya ya rubuta kakkausar murya kan Sarkin Musulmi, yanzu ya samu Sarkin Musulmi yana sha’awar kokensa da babban limamin Maru. An kafa kwamitin bincike kan lamarin tare da goyon bayan Sarkin Musulmi. Sai dai da yake Gumi ya fi sanin aqidar Musulunci, haka nan kuma basirarsa ta gardama, sai hukumar ta yanke hukunci a kan Gumi. [1] Bayan samun nasara kadan a kan Sarkin Musulmi, Gumi ya yi amfani da hankalin da ya samu ta hanyar rubuta wata kasida mai mahimmanci a kan batun Musulmi, musamman Sarkin Musulmi, ya karbi mukaman Ingila . A lokacin, sannu a hankali ya fara ƙalubalantar imani da halaye na ayyuka a tsakanin al'ummar musulmi. [ abubuwan da ake bukata ]

Wani harin da Gumi ya kai shi ne kungiyar Ahmadiyya karkashin jagorancin Jibril Martin . Yunkurin ya kasance manufa mai sauƙi ga Gumi, saboda wasu ra'ayoyin waɗanda suka kafa ƙungiyar sun yi hannun riga da ainihin akidar Musulunci, kamar yadda wanda ya kafa ya sanya kansa a matsayin annabci . Daga baya Gumi ya fara fargabar wannan harkar ne sakamakon kwarewar tsarin kungiya na wanda ya assasa Najeriya, a hankali kungiyar ta shiga cikin hukumar alhazai ta yammacin Najeriya, sannan ta kafa makarantun almajirai a Kudu sannan kuma ya tashi zuwa arewa wajen yada manufofin Ahmadiyya. Gumi ya dauki wannan kalubale cikin sauki sannan aka dakile manufar kungiyar ta arewa.
## Bayyanarshi a Kafafen yaɗa labarai
Sheik Gumi ya yi hajjin sa na farko zuwa Makka a shekarar 1955 kuma Ahmadu Bello ne ya hada shi da shi. Yayin da yake Makka ya yi tafsirin ayyukan addinin Musulunci tare da Bello da Sarki Sa'ud. Ya kuma sadu da dimbin al'ummar al'ummar musulmi ko kuma al'ummar musulmi a kasar Saudiyya, wadanda da yawa daga baya suka zama masu kyautata masa bayan rasuwar Ahmadu Bello a shekarar 1966. Da ya dawo Najeriya ya fara koyarwa a Makarantar Koyon Larabci da ke Kano da kuma wasu Makarantun Musulmi da kungiyar Jama'atu Nasril Islam (JNI) ta kafa wacce ke kusa da birnin Kaduna. Babban bangare na koyarwarsa ya mayar da hankali kan bambance-bambancen al'ada da addini, da yadda za a fahimta da kuma rungumar asalin Musulunci. Ya kuma rubuta tafsirin kur'ani wanda akasari a kan sunna, ya kuma fassara kur'ani daga Larabci zuwa Hausa . Wannan tsari ya kai ga yada Littafi Mai Tsarki ga dimbin jama’ar Arewacin Najeriya, kuma ra’ayoyinsa da sakonsa kan muhimman koyarwar Musulunci sun fara samun dimbin masu sauraro. [1] Sai dai adawar da ya yi da manyan 'yan uwantakar Sufaye kamar Tijjaniyya da Qadiriyya ta jawo masa suka a kai a kai, kuma wasu daga cikin musulmi suka rika kai masa hari kan tafsirinsa; ya kan amsa da cewa su ci gaba da yin tafsirin nasu, idan ba sa son nasa. [1] A shekarun 1970 ya zama mai yawan fitowa a shirye-shiryen talabijin, musamman a lokutan bukukuwan Musulunci.

"Lokacin da muka je wurin jifan shaiɗan (Jamra) sa'ilin aikin Hajji, sai mutanenmu suka riƙa yin wasu abubuwa marasa ma'ana. "Wasu suka riƙa nemo manyan duwatsu, wasu kuma suka riƙa cire takalmansu suna jifan jamrah, suna zage-zage da furta munanan kalamai, da sunan jifan shaiɗan." Wannan na daga cikin abubuwan da suka sanya Sheikh Abubakar Gumi ya yi yunƙuri a hukumance na sake faɗakar da mabiya addinin Musulunci a Najeriya yadda ake yin addini, bayan sanar da Firimiyan arewa na farko Ahmadu Bello, kamar yadda ɗaya daga cikin manyan ɗaliban marigayin, Sheikh Yusuf Sambo Rigachikun ya tabbatar wa BBC. Wannan yunƙuri ya haifar da kafa wasu ƙungiyoyi guda biyu waɗanda suka jagoranci tafiyar da lamurran addinin Musulunci a Najeriya - Jama'atu Nasril Islam, sai kuma daga baya Jama'atu Izalatil Bidi'a wa Iqamatussunnah - lamarin da ya yi tasiri kan miliyoyin mabiya addinin a Najeriya. Shekara 33 bayan rasuwarsa, miliyoyin Musulmai a Najeriya na ci gaba da bin koyarwarsa, sannan ƙungiyoyin da ya jagoranci kafawa ne a gaba-gaba wajen yaɗawa da kuma tafiyar da al'amuran Musulunci a ƙasar. Baya ga Shehu Usman Danfodiyo, wanda ya yi jihadin sake ɗabbaƙa addinin Musulunci a ƙasar Hausa a farkon shekarun 1800, ana ganin cewa babu wani malami da koyarsa ta Musulunci ta yi tasiri a Najeriya kamar Abubakar Gumi. Wasu masana addini ma na ganin tasirin da Gumi ya yi "ta fi" ta Usman Danfodio, kasancewar a lokacinsa akwai hanyoyin sadarwa irin su talabijin da rediyo da hanyar wallafa litattafai da jaridu, waɗanda suka taimaka wajen yaɗa ayyukansa a ƙasar Hausa da maƙwafta. 

## Kawo sauyi
Tun kafin yunƙurin samar da ƙungiyoyin sake ilimantar da Musulman Najeriya kan ibada, Abubakar Gumi ya kasance mutum mai neman kawo sauyi, lamarin da ya sa ya yi ƙaurin suna tsakanin malamai da sarakuna har ma da turawan mulkin mallaka. A cikin littafinsa na Manufata, Gumi ya tuno yadda ya ƙalubalanci malaman addinin Musulunci waɗanda suke yin addini "yadda suka ga dama". Gumi ya ce "Sufanci ya zamo jiki a tsakanin al'umma ta yadda babu wanda ya damu ya binciki ko ya yi daidai da koyawar al-Ƙur'ani da hadisan annabi Muhammad". Irin wannan yunƙuri nasa ya fara jan hankali ne a lokacin da yake koyarwa a wata makaranta da ke Maru a shekarar 1949. A lokacin ya fahimci yadda malaman addini da kuma sauran al'umma ke cakuɗa ibada da al'adu ko wasu abubuwa na daban. Limamin Juma'a na Maru a wancan lokaci ya kasance yana yin taimama domin yin sallah a maimakon alwala da ruwa, duk kuwa da wadatuwar ruwan da kuma rashin wata hujja ta yin taimamar. Bayan yunƙurin da ya yi na faɗakar da limamin game da 'haramcin' hakan, amma abin ya ci tura, Gumi ya hana ɗalibansa halartar sallar Juma'a a babban masallacin Maru, inda ya riƙa jan su sallah a cikin makaranta. A matsayin martani, sarkin Maru ya rubuta takardar ƙorafi kan Abubakar Gumi zuwa ga fadar sarkin Musulmi da kuma hukumomi turawan mulkin mallaka. Sai dai a ƙarshe Abubakar Gumi ne ya yi nasara ta hanyar gabatar da hujjoji masu ƙarfi da suka tabbatar da koyarwarsa. A game da turawan mulkin mallaka, Gumi ya ce "Idan na tuna ɓarnar da mulkin mallakar Birtaniya ya yi a ƙasarmu, nakan riƙa mamakin yadda mutanenmu suka kwashe tsawon shekaru ba tare da sun fahimci hakan ba. "Hatta a tsakanin masu iliminmu, ƙalilan ne suke tsayawa su fahimci yadda mulkin mallaka ya illa ga tunaninmu".

## Littafin da ya yamutsa hazo
Littafin da Abubakar Gumi ya rubuta a shekara ta 1972 mai taken 'Al-Aqida al-Sahiha bi-Muwafaqat al-Shar'i' ya haifar da zazzafar muhawara tsakanin Musulman arewacin Najeriya sanadiyyar kakkausar sukar da littafin ya yi kan wasu ayyuka na masu bin akidar sufanci. A wannan lokaci kusan ɗaukacin Musulman Najeriya na bin tsari ne na ɗariƙa, wadda ta samo asali daga koyarwa irin ta sufanci. Da farko Abubakar Gumi ya ce ya rubuta littafin ne domin amfanin masu ilimi, kasancewar koyarwar littafin zai yi tsaurin fahimta ga mabiya, waɗanda iliminsu bai yi nisa ba. Sai dai a lokacin da ya tafi Saudiyya, sai Mallam Isma'ila Idris ya ɗauki littafin ya yi wa'azi da shi a birnin Kaduna, wani abu da ya haifar da ruɗani, abin da ya kai ga dole sai da ya ajiye aikinsa na gwamnati a matsayin malami. Bayan ajiye aiki, Mallam Idris ya shiga aikin soja, inda ya yi aiki a garuruwa da dama na Najeriya, kafin mayar da shi garin Jos, kuma duk inda ya je ya riƙa koyar da karatu ta hanyar amfani da littafin Sheikh Gumi na 'Al-Aqida al-Sahiha'.  Wannan ne ya haifar da ƙaddamar da ƙungiyar Izalatil Bidi'a wa iƙamatussunnah a birnin Jos. Da'awar Gumi na kira ga Musulmi su yi aiki da karantarwar al-Ƙur'ani da kuma Hadisan Annabi Muhammad (S.A.W) kawai, wani abu da ake ganin ya kawo gagarumin sauyi a yadda ake tafiyar da ibada a Najeriya da wasu ƙasashen da ke maƙwaftaka a lokacin.

## Wane ne Abubakar Gumi?
An haifi Abubakar Mahmud Gumi ne ranar Juma'a 7 ga watan Nuwamban shekarar 1924, wadda ita ce Juma'a ta ƙarshe ta watan Ramadan na shekara ta 1344 bayan hijira, kamar yadda malamin ya bayyana a cikin litattafinsa. Shahararren malamin addinin Musulunci ne kuma masanin shari'a, wanda ya kai har matsayin Alkalin Alkalai (Grand kadi) na arewacin Najeriya. Ya fara samun ilimi ne a wajen mahaifinsa, Malam Mahmoud Na-Gumi. Sunan mahaifinsa Malam Mahmoud Na-Gumi, wanda ake kiransa da Na-Gumi, saboda zaman da ya yi a garin Gumi bayan zama a wurare daban-daban na ƙasar Hausa, kamar Katsina, Borno da Dutse. Mahaifin Abubakar Gumi ya kasance babban malamin addinin Musulunci da shari'a, kuma ɗaya daga cikin malamai da aka fi girmamawa a yankin Sokoto da Zamfara da kuma Kebbi a zamaninsa. Kakan mahaifin Abubakar Gumi shi ne Sheikh Aliyu Barou el-Badawi, wanda ya fito daga ƙabilar Larabawa ta Bedouin, waɗanda aka sani da kiwo a yankin Larabawa da arewacin nahiyar Afirka. Babu cikakken bayani kan yadda ya isa yankin Sokoto, amma dai ana ganin zuwan sa ba ya rasa nasaba da ziyarar da Larabawa suka riƙa yi zuwa ƙasar Hausa bayan ƙarni na 15, lokacin da Musulunci ya samu karɓuwa a ƙasar Hausa. Sunan mahaifiyar Abubakar Gumi Hafsatu, ɗiyar Malam Adamu, wadda mahaifinsa ya aura lokacin da yake koyarwa a Jega.

## Karatu
Abubakar Gumi ya fara karatunsa ne a hannun mahaifinsa, Malam Mahmoud Na-Gumi, inda ya haddace al-Ƙur'ani sannan kuma ya yi karatun litattafai da dama. Bayan nan a shekara ta 1933 ya shiga makarantar boko ta Dogon Daji Elementary School, inda daga baya aka mayar da shi makarantar Middle da ke Sokoto a shekara ta 1936. Daga nan ne ya tafi makarantar ilimin shari'a ta Kano. Sannan a shekara ta 1952 ya zurfafa karatu a makarantar koyar da Larabci ta Kano. Daga nan ne kuma ya yi karatun babbar difloma a cibiyar ilimi ta Bakht al-Rida da ke Sudan daga shekarar 1955 zuwa 1956. A shekarar 1987, Gumi ya lashe kyautar Sarki Faisal kan hidima ga addinin Muslunci. Daga cikin abubuwan da suka sa ya cancanci lambar girmamawar su ne wa'azi da kuma koyar da addinin Musulunci, taimakawa wajen kafa ƙungiyar Jama'atu Nasril Islam da fassara alƙur'ani zuwa harshen Hausa da kuma rubuta litattafai na addinin Musulunci.

## Ayyukan ilimi
Abubakar Gumi ya yi gagarumar hidima ta hanyar rubuce-rubuce da kuma fassarar litattafai na addini.

Litattafan da ya rubuta waɗanda suka fi yin fice sun haɗa da:

* Tafsirin Al-ƙur'ani na **Rad al-Azhan ila Ma'ani al-Qur`an**
* Al-Aqidah al-Sahiha bi Muwafaqat al-Shari'a
* Kitab al-Nasihaila Amir MantiqatKatsina
* Manufata / Where I Stand
* Hal al-Niza` fi Mas´alatNuzul Isa alaih al-Salatwa al-Salam
* Musulunchi da Abinda ke Rushe Shi
* Zad al-Haj
* Kitab Maratib al-Islam
* Kitab Manasik al-hajwa al-Umra

**Fassara:**

* Fassarar ma'anonin al-Ƙur'ani mai girma
* Fassarar Hadisai Arba'in (al-Nawawi)
* Fassarar littafin Nur al-Bab
* Fassarar littafin Hidayat al-Tullab fiAhamMasail al-Din

## Rasuwa
Sheikh Abubakar Mahmoud Gumi ya rasu ne a ranar 11 ga watan Satumba shekara ta 1992, a birnin Landan na ƙasar Birtaniya. A lokacin da ya rasu, al'umma sun girgiza kasancerwar sa mutumin da ya samu karɓuwa a tsakanin shugabanni da masu sarauta da kuma sauran al'umma. Gumi ya kasance malami, alƙali kuma tsani tsakanin shugabanni da talakawa. Baya ga batun addini, Sheikh Gumi ya taka muhimmiyar rawa a ɓangaren mulki da kuma ayyukan gwamnati. Ya kasance mai kusanci sosai ga masu mulki, sannan ya riƙa ƙarfafa wa al'ummar arewacin Najeriya, musamman Musulmai gwiwa wajen shiga ayyukan gwamnati da karatun zamani. Tsarin koyarwarsa ya sha bamban, inda ake yaba masa wajen haƙuri tare da ƙoƙarin ganin al'umma sun fahimci abin da yake koyarwa.

## Manazarta