Gembu, Najeriya

**Gembu birni** ne, da ke a yankin Plateau na Mambilla, a Jihar Taraba, a Najeriya. Ita ce hedikwatar ƙaramar hukumar Sardauna (tsohon "Mambilla") a jihar Taraba.

Zaune a matsakaicin tsayi na kusan  sama da matakin teku,  yana daga cikin manyan biranen Najeriya.

## Tarihi
An yi imani tun da daɗewa cewa mutanen farko na mazaunan Mambilla Plateau su ne zuriyar kakannin Bantu. Sun zama mutanen Bantu waɗanda suka zauna a Gembu na zamani bayan faɗaɗa Bantu a faɗin Afirka daga 4000 zuwa 3500 KZ.

## Wuri
Gembu, sunan gudanarwa na Garin Mambilla na Bommi, an cire shi ne daga sunan wani tsohon sarkin garin da aka fi sani da 'Gelmvu'. Ana samun garin ne a yankin Mambilla dake yankin kudu maso gabashin jihar Taraba, kusa da kan iyakar Najeriya da Kamaru. Bantuists sun yi imanin cewa mutanen da ke zaune a yankin Mambilla da maƙwabtansu zuriyar kakannin Proto-Bantu ne waɗanda suka mamaye yankin gaba ɗaya kafin faɗaɗa Bantu.   Sun zama Bantu ko Bantoid mutanen da suka rage bayan babban rarrabuwar kawuna da kuma fadada Bantu a duk faɗin Afirka tun daga 2000 BC (ana kwatanta su da 'Bantu waɗanda suka zauna a gida'). 

Wannan wani yanki ne daga littafin *Yankin Mambilla a Tarihin Afirka* .Ya zuwa yanzu babban abin da ya fi ɗaukar hankali a tarihin Afirka shi ne ƙabilanci da yaɗuwar al'ummar Bantu da ke haɗe da yankin Mambilla na iyakokin Najeriya da Kamaru (Yankin Mambillobantu) a yammacin Afirka ta Tsakiya. Faɗaɗa Bantu, wanda hukumomi da yawa suka yi imanin cewa ya samo asali ne daga wannan yanki bayan 2000 BC har zuwa kimanin 1500 AD, ya haifar da haɓaka sama da kashi ɗaya bisa uku na Afirka ta hanyar rukuni ɗaya na Afirka, Bantus, wanda ya shafi wasu ƙasashe talatin na Afirka a yau. Galibin mutanen da ke zaune a yankin tsakiya da kudancin Najeriya da Kamaru, da kudancin Kamaru, da tsakiya, da gabas da kuma kudancin Afirka a yau, sakamakon fadada Bantu ne daga wannan yankin ko kuma sakamakon haɗewar da 'yan gudun hijirar Bantu suka yi da Nilo. Saharawa da Kushites (kamar a cikin ƴan al'ummomi a Gabashin Afirka) ko Bantu da Pygmies (kamar a wasu al'ummomi a tsakiyar Afirka). Daya daga cikin kowane 'yan Afirka uku a yau shine Bantoid. Yankin Mambilla shi kansa ba a ƙaura ba kwata-kwata, kuma yankin har yanzu yana hannun al'ummar Mambilloid masu magana da harshen Macro-Bantu waɗanda ke wakiltar ragowar wannan babban faɗuwar Afirka. 

Garin Bommi (Gembu) yana da daga kwarin Kyiumdua ko Donga River .  

## Mutane

Asali, mazaunan Bommi kawai su ne 'Bom-bo' ko Tungbo Clan na Mambilla. Sun zama mutanen Bommi na gaskiya. Bommi sune tsakiyar rukunin faffadan Tungbo da suka haɗa da Mbubo, Ngebo (daga Lenge zuwa arewa maso yamma kamar Tumbuà, Jimau, Nasò, Ngùng, Yénájù Plain, abd Furrmi), Gulkal, Mverip, Kwubo, da Saan Cradle daga wanda duk suka faɗaɗa. Hakanan ana samun tsaga daga Tungbo a Liimila (Mbamnga), Mvurr (Warwar), Tem, Niggi, da Ngunochin. A yau, garin Bommi (Gembu), kasancewar hedkwatar wata ƙaramar hukuma, ya jawo hankulan al’umma daban-daban na ƙabilanci, wanda hakan ya sa garin ya yi kama da kowa. Mutanen da suka fito daga sassa daban-daban na Najeriya sun mayar da garin gidansu. Ana kuma iya samun baƙin hauren Kamaru a garin. Ƙaramar hukumar da aka fi sani da "Mambilla" a tsawon tarihinta na da da daɗewa, sai Col. Jega, mai alaƙa da “Sardaunan Sakkwato” Ahmadu Bello, lokacin da ya zama Gwamnan Soja na tsohuwar Jihar Gongola a shekarar 1976. An yi watsi da wannan kuskuren a jamhuriya ta biyu (1979-1983) kuma an dawo da tsohon sunan "Mambilla". Sai dai kuma a karo na biyu a shekarar 1984 Jega ya sake ɗora sunan “Sardauna” a wannan Ƙaramar Hukumar ba bisa ƙa’ida ba (wanda aka fi sani da “Mambilla Landschaft”, “Lardin Mambilla”, “Mambilla-Gashaka Native Authority”)., Mambilla Division and "Mambilla Local Authority"). Jega ya ɗora wa “Sardauna” mummunar suna duk da cewa ba tarihi ba ne kuma ba gaskiya ba ne. Shi ya sa Mubi, Ganye, Toungo, Michika da duk wasu yankunan da aka fi sani da "Lardin Sardauna" suka koma amfani da sunayensu na gaskiya da na gaskiya.

Ƙabilar Mambila ita ce ƙabila guda mafi girma a garin,  sai Kaka, sai kuma Hausa-Fulani, manyan masu kiwon dabbobin tudu.   Ƙabilar Mambilla, ’yan asalin wannan Filato, su kaɗai ne mazauna garin har lokacin da mulkin mallaka ya shiga. Ana kyautata zaton sun kasance a wannan yankin shekaru dubu biyar da suka wuce.  A ɗaya ɓangaren kuma, mai yiwuwa Kaka (Yamba) na farko ya isa Plateau a “farkon zamanin Jamus”  amma ba a lura da shi ba har zuwa 1928,  yayin da ziyarar kiwo na farko da Fulani makiyaya suka kai a ƙarshen shekarun 1920.  A cewar Percival,  “Ba wani Bafulatani da ya zauna a Filaton Mambilla sai bayan Turawan Ingila”.  An ƙiyasta cewa kashi 85% na Mambilla Plateau ya ƙunshi rukunin Mambilla kuma adadin ya haura 500,000 a duniya.  Haka kuma akwai ƙananan ƙungiyoyi da dama, musamman ’yan kasuwa da mata daga sassan Najeriya da Kamaru, waɗanda ake iya samun su suna kasuwanci a yankin Filato na Mambilla, irin su Igbo, Hausawa, Bansos, da Kambus.

## Dama
Duk da cewa a baya hanyoyin da suka kai Garin Bommi (Gembu) da ke Mambilla Plateau ba su da kyau sosai, kuma tafiya garin daga wasu sassan Najeriya ke da wahala, matsalar sufuri ta samu sauƙi sosai inda aka gina babbar hanyar Mambilla da ta haɗa tudu da tudu. Ƙasashen yamma da arewacinta. Ayyukan titin da gwamnatin jihar Taraba ta fara a shekarar 2012 ya ƙara samun kyakkyawan fata na samun sauƙin sadarwa da sauran sassan Najeriya.

## Manazarta