Ƴancin Ɗan Adam a Mozambique

Ma'anar **<nowiki/>'yancin ɗan adam a Mozambik** batu ne da ke gudana ga ƙasar Afirka, wadda ake kira Jamhuriyar Mozambique a hukumance. Sama da ƙarnuka huɗu, ƴan Fotigal na mulkin Mozambique . Bayan da Mozambique ta samu 'yancin kai daga Portugal ya zo ne shekaru 17 na yakin basasa, tsakanin RENAMO da FRELIMO, har zuwa 1992, lokacin da aka samu zaman lafiya a karshe.  Daga nan ne aka zabi Armando Guebuza a matsayin shugaban kasa a shekara ta 2004, sannan aka sake zabensa a shekara ta 2009, duk da sukar da ake masa na rashin gaskiya da gaskiya da kuma nuna son kai.  Wannan ya haifar da jerin lamurra na haƙƙoƙin ɗan adam da suka haɗa da kisa ba bisa ka'ida ba, kame ba bisa ka'ida ba, yanayin gidan yari na rashin ɗan adam, da shari'a marasa adalci. Har ila yau, akwai batutuwa da dama da suka shafi 'yanci dangane da magana da kafofin watsa labarai, 'yancin intanet, 'yancin yin taro na lumana, da nuna wariya da cin zarafin mata, yara da nakasassu. Yawancin waɗannan batutuwa suna ci gaba kuma sun zama take hakkin ɗan adam na Mozambique. 

## Tarihi

### Yakin neman ƴanci
A cikin watan Satumba na 1964, FRELIMO ya nemi a kai wa Portuguese hari don samun 'yancin kai. An yi watsi da yunƙurin tattaunawar zaman lafiya da FRELIMO ta yi, kuma a ranar 25 ga Satumba, Eduardo Mondlane, wanda shi ne shugaban FRELIMO wanda ya kafa kungiyar ta FRELIMO, ya fara kaddamar da hare-haren ta'addanci a kan wurare a arewacin Mozambique daga sansaninsa a Tanzaniya .  Yakin ya ci gaba da gwabzawa tsawon shekaru 10, daga karshe a shekarar 1975 Turawan Portugal suka tsere daga Mozambique, FRELIMO ta karbe ikon kasar, sannan Mozambique ta samu 'yancin kai daga Portugal. 

Mozambik ta yi nasara a yakin, duk da haka, a karkashin mulkin Portuguese, kasar tana da ilimi kuma tana da albarkatu masu yawa kamar ƙwararru da 'yan kasuwa.  Ba tare da Portuguese ba, sun rasa wannan ma'aikata masu ilimi, suna haifar da rikici a cikin kasar. Masu juyin juya hali na RENAMO sun haifar da sake barkewar wani yaki a Mozambique, suna nuna adawa da mulkin FRELIMO . 

### Yakin Basasa
Nan da nan bayan da Mozambique ta samu 'yancin kai, kasar ta fada cikin yakin basasa tsawon shekaru 15. An yi yaƙi a Mozambique daga 1977 zuwa 1992. Yakin ya kasance tsakanin manyan jam'iyyun siyasa biyu, Mozambique National Resistance (RENAMO) da Mozambique Liberation Front (FRELIMO) .  

Yakin ya yi sanadin mutuwar 'yan kasar Mozambique sama da miliyan 1 saboda yaki ko yunwa, yayin da aka katse kayan abinci.  Yakin basasa ya lalata galibin muhimman ababen more rayuwa na karkara na kasar, kamar makarantu, hanyoyi, layin dogo, da asibitoci.  ' Yan ta'addan biyu da suka shiga yakin sun aikata ta'asa ba adadi, wadanda yawancinsu na cin zarafin bil'adama.  Bangarorin biyu sun kashe mutane da dama da ba su ji ba ba su gani ba, sun yi amfani da yara sojoji, sun kuma rufe yankunan karkara da nakiyoyi ba gaira ba dalili .  

FRELIMO ya yi nasara a yakin kuma aka tsara sabon kundin tsarin mulki a watan Yuli na 1989, bayan haka aka amince da shi a hukumance a watan Nuwamba 1990. Ya mai da Mozambique kasa mai jam’iyyu da yawa, tare da zabubbuka da dama da ‘yancin dimokradiyya.  

#### RENAMO

Resistance Mozambique National Resistance (RENAMO) kungiya ce ta siyasa, karkashin jagorancin Afonso Dhlakama, don adawa da jam'iyyar siyasa ta FRELIMO mai mulkin Mozambique. An gina RENAMO ne daga tsoffin ‘yan siyasar FRELIMO, wadanda ke adawa da ka’idojin jam’iyya mai mulki. Majalisar RENAMO ta yi yakin basasa, kuma gwamnatocin Afirka ta Kudu masu adawa da kwaminisanci sun goyi bayan jam'iyyar.   

A lokacin yakin basasa, laifuffukan cin zarafin bil'adama da 'yancin ɗan adam sun yi tsanani. Wani bangare na dabarun yakin RENAMO shi ne aikata laifukan yaki da cin zarafin bil'adama don raunana jam'iyyar adawa.  Wadannan laifuffukan sun hada da kashe-kashen jama'a, fyade da gallazawa fararen hula, tilastawa yara da fararen hula aikin soja.   Jama’a sun ji haushin RENAMO kan munanan laifuffukan da suka aikata, inda suka sanya musu suna “’Yan Bindiga masu dauke da makamai”, tare da tallata kiyayyarsu ga jam’iyyar ta hanyar karfafa musu duka. 

#### FRELIMO
 
The Mozambique Liberation Front (FRELIMO), ita ce babbar jam'iyyar siyasa a Mozambique. An kafa ta ne a cikin 1962, a matsayin ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa don adawa da Portuguese, don Mozambique ta sami 'yancin kai. Tun lokacin da aka sami 'yancin kai, FRELIMO ita ce jam'iyyar siyasa mai mulki. 

FRELIMO kuma yana da alhakin aikata laifuka da yawa na yaƙi da ’yan Adam. An tilasta wa mutane yin aiki, kuma galibi ana tsawaita lokacin shiga aikin ba bisa ka'ida ba.  Yayin da laifuffukan FRELIMO na cin zarafin bil'adama ba su da tashin hankali kuma ba su da yawa fiye da na RENAMO, cin zarafin jima'i kamar fyade ya yadu a tsakanin sojoji. An kuma zargi jam'iyyar da tsare kananan masu laifi, nadi na siyasa da karuwai ba tare da shari'a ba a "sansanoni na sake karatu". 

## Hana rayuwa ba bisa ka'ida ko ba bisa ka'ida ba
Mozambik ta samu rahotanni da dama da suka hada da bayanin gwamnati da 'yan sandan Mozambique na aikata kisan gilla ba bisa ka'ida ba.

### Kisan da ‘yan sanda suka yi ba bisa ka’ida ba
A cikin rahotanni daban-daban an bayyana jami'an tsaron Mozambik kamar ' yan sandan Jamhuriyar Mozambique (PRM) a matsayin manyan masu laifin kisan gilla ba bisa ka'ida ba. An ba da rahotonsu a duk fadin kasar da laifin kashe ‘yan kasar da ba su dauke da makami saboda rashin bin doka da oda, wani lokacin kuma ba tare da keta haddi ba. 

A shekara ta 2010, tarzoma ta faru a Mozambik sakamakon tashin farashin biredi da kashi 30 cikin 100 a kasar. Masu zanga-zangar sun kona tayoyi, tare da toshe hanyoyi, tare da yin awon gaba da shaguna a babban birnin Mozambique, Maputo. A cewar jami’an ‘yan sandan, an yi amfani da harsasai na gaske wajen harbin masu tayar da kayar bayan da suka kare da harsashin roba. Majiyoyin asibiti da na ‘yan sanda sun bayyana adadin wadanda suka mutu a cikin mutane shida, ciki har da yara biyu. Wani dan kasar da ba a sani ba ya bayyana cewa ‘yan sandan na dauke da muggan makamai kuma ba bisa ka’ida ba suna harba harsasai masu rai ga duk wanda suke tunanin yana da hannu, lamarin da ya yi sanadin mutuwar wasu da ba su ji ba ba su gani ba. 

### Yanayin gidan yari na rashin mutuntaka
Yanayin gidan yari a Mozambik na rashin mutuntaka ne kuma yana yin barazana ga rayuwa saboda rashin tsafta da yawa. Yanayin jiki na gidajen yarin Mozambique sun haɗa da cunkoso, ƙarancin kula da lafiya da tsafta, da rashin isasshen yanayin tsafta.  An gano cunkoso a matsayin babban lamarin, wanda ke haifar da ƙarin matsalolin rashin tsabta, kula da lafiya, da abinci. Har ila yau, yana nufin cewa fursunoni ba za a iya raba su yadda ya kamata ba, kuma sau da yawa ana tilasta wa yara masu laifi zama a wuraren manya, babu bambanci game da girman laifin da fursunonin ke aikatawa, kuma masu cututtuka masu yaduwa ba sa iya ware su. 

A cewar ofishin babban mai shigar da kara (PGR), batun cunkoson gidajen yari na nufin cewa a sararin da aka gina wa mutane 8,188, akwai fursunoni 18,185. Wannan misali ne na matsanancin yawan jama'a, saboda gidan yarin yana da ƙarfin 222%, wanda ke haifar da ƙarancin haƙƙin ɗan adam ga fursunoni. 

### Kame ba bisa ka'ida ba
Kama shi ba bisa ka'ida ba ne lokacin da babu isassun shaidun da za su hukunta mutum, da kuma lokacin da babu wata hujja ta shari'a ta kama. Dokar ta ce duk wanda aka tsare ba tare da wani dalili na shari'a ba, ko kuma bisa dalilin rashin isassun shaidu to a sake shi, amma hukumomin Mozambik suna da wannan alhakin, kuma an same su da rashin bin wannan doka sosai.

A cewar Amnesty International, an gano 'yan sandan Mozambique suna kame 'yan kasar ba tare da isasshen dalili ko hujjar yin hakan ba.  Yawancin fursunonin da ake tsare da su ana tsare da su yayin da ake ci gaba da bincike kan lamarinsu. An kama su ne bisa zargin sata, wasu kuma ana tsare da su a wadannan wuraren da ake gudanar da shari’ar kusan shekara guda, yayin da ‘yan sanda ke gudanar da bincike a kan lamarin, tare da kyautata zaton cewa an kama mutanen ne bisa ga ka’ida da kuma dalilai na tuhuma. 

Har ila yau, dokar Mozambique ta ce kama mutum ba bisa ka'ida ba ne idan bai bi ka'idojin kama shi da aka gindaya a cikin kundin tsarin shari'a ba.   Kungiyar kare hakkin bil adama ta kasa da kasa Amnesty International ta tattara bayanan kama wadanda ba su bi wadannan matakai ba saboda rashin sanar da wadanda ake kama da kuma tsare hakkokinsu.   Tauye hakkin wanda ake tsare da shi na iya hadawa da kin ba shi damar ganin lauya, ko tilasta wa wadanda ake tsare da su sanya hannu, ko yi wa fursunonin duka ko musgunawa wadanda ake tsare da su don tilasta su su amsa laifinsu.  

### Inkarin yin shari'a ta gaskiya
An zargi jam'iyyar gwamnati mai mulki, FRELIMO, da samar da karancin ma'aikata da kuma rashin horar da bangaren shari'a . An kuma yi imanin cewa ana yin tasiri a fannin shari'a a lokacin shari'a.  

Har ila yau, tsarewa ba tare da shari'a ba ya zama batu a duk fadin Mozambique, musamman a gidajen yari a Maputo da Nampula, inda aka tsare daruruwan mutane ba tare da shari'a ba na wasu lokuta ba bisa ka'ida ba.  An tsare wasu ba tare da tuhuma ba. Alal misali, an tsare wani mutum mai suna José Capitine Cossa fiye da shekara 12 a gidan yari mai tsaro ba tare da an tuhume shi ba ko kuma a yi masa shari’a. Lokacin da aka tambaye shi, hukumomin sun yi iƙirarin cewa ba su san cewa yana nan ba. An sake shi ne bayan sun gudanar da bincike, amma duk da haka ba a ba shi diyya ba, kuma babu wanda ake zargi da kama shi da tsare shi ba bisa ka'ida ba. 

### Tashin hankalin gungun masu dauke da makamai
A watan Nuwamban shekarar 2020, wasu kungiyoyi dauke da makamai a lardin Cabo Delgado na kasar Mozambique sun fille kawunan mutane da dama a rikicin da ya barke. Sakatare Janar na Majalisar Dinkin Duniya, António Guterres ya bukaci hukumomin Mozambique da su binciki tashe tashen hankula a lardin da kasashen duniya suka dade suna yin biris da su. 

## 'Yanci

### Magana da watsa labarai
A cikin Shirin Auna Haƙƙin Bil Adama na 2018, kare 'yancin faɗar albarkacin baki na Mozambique ya sami sakamakon 5.3 daga cikin 10.  Akwai takunkumi kan 'yancin fadin albarkacin baki, wanda 'yan sandan Mozambik suka tilasta musu, ko da yake babu wata takurawa jami'an gwamnati. Hana 'yancin fadin albarkacin baki ya kasance da farko dangane da duk wani sukar gwamnati. A lokacin Armando Guebuza a matsayin shugaban kasa, RENAMO ta zama ta na zargin gwamnati, wanda ya yi sanadiyar tashin hankali tsakanin jam'iyyun da ke mulki da na adawa. 

A cikin 1991 Mozambique ta gabatar da Dokar Jarida  Archived  , wanda ya danganta duk wani batanci, suka ko cin zarafi akan shugaban kasa ko gwamnati a matsayin haramun.  Wannan ya iyakance ikon 'yan jarida na yin rubutu cikin 'yanci, sannan kuma ya yi tasiri sosai kan ikon mutane na zabar gwamnatinsu cikin adalci. Jama'a ba za su san sahihiyar gaskiya game da gwamnati ba, don haka ba za su iya yanke shawara a zabuka ba. Ericino de Salema fitaccen dan jarida ne kuma lauya mai kare hakkin dan Adam. Wani mutum dauke da makami da ba a bayyana sunansa ba ya yi awon gaba da shi tare da lakada masa duka saboda rahoton da ya bayar. 

Armando Nenane wani dan jarida ne kuma mai rajin kare hakkin dan Adam. Ya bayyana ra'ayinsa kan wata kungiya mai suna G40, wacce ta yi wa RENAMO kazafi, gwamnatocin adawa, da kuma zargin gwamnatin da ke mulki ce ta kirkira. Har ila yau Armando Nenane ya samu barazanar kisa da ba a bayyana sunansa ba saboda ra’ayin da aka yi masa, kuma babu wanda aka yanke masa hukunci ko kuma aka dauki alhakin harin da aka kai masa.

### Majalisa
Bugu da kari, dokokin ba su fito karara ta soke 'yancin yin taro cikin lumana ba, duk da haka, gwamnati ba ta mutunta 'yancin yin taro cikin lumana ba. Idan gungun mutane za su taru cikin lumana su yi zanga-zangar, ana buƙatar su ba wa hukumomin yankin sanarwar zanga-zangar aƙalla kwanaki huɗu na aiki kafin taron. Gwamnati na da hurumin kin amincewa da bukatar yin zanga-zangar, tare da hana ‘yancin yin taro cikin lumana. 

## Wariya da cin zarafi na al'umma

### Mata
Fyade da tashin hankalin gida haramun ne kuma yana iya haifar da dauri. Sai dai a shekara ta 2014, Majalisar Dokokin kasar Mozambik ta yi la'akari da daftarin dokar da za ta bai wa wadanda suka yi fyade damar aurar da wadanda aka yi musu fyade don gudun kada a tsare su.  An yi la'akari da dokar sosai, amma ba a amince da ita a Mozambique ba.

Yayin da shari'a ke hukunta tashin hankali a cikin gida, waɗannan dokokin ba gwamnati ta aiwatar da su sosai ba, kuma an ba da rahoton shari'o'in rikicin cikin gida fiye da 20,000 a cikin shekara guda. 

Cin zarafi ya ci gaba da zama babban batu a kasar, domin babu wata doka da ta shafi cin zarafi a wuraren taruwar jama'a. 

Kungiyar kare hakkin bil’adama ta Amnesty International ta bayar da rahoton kisan wasu mata da maza suka kashe, wadanda yawancinsu an san su ko kuma suna da alaka da juna.  Alal misali, wani mutum ya daba wa matarsa wuƙa har lahira a unguwar Inhagoia da ke wajen Maputo . A gundumar Vanduzi, wani matashi dan shekara 27 ya yanke wa mahaifiyarsa wuka da adduna inda ya ce ta ki ba shi abinci. A yawancin lokuta masu laifin sun ba da hujjar abin da suka aikata ta hanyar da'awar cewa matar ta yi musu sihiri. A cikin wadannan lokuta da ma wasu da dama, wadanda suka aikata laifin sun amince da laifinsu, duk da haka, hukumomi sun kasa samar da wadata da kuma aiwatar da dabarun yaki da cin zarafin mata.  

A ranar 15 ga Satumba, 2020, Amnesty International ta yi kira da a gudanar da bincike cikin gaggawa ba tare da nuna son kai ba kan hukuncin kisa da wasu mazaje sanye da kayan sojoji suka yi wa wata mata ba tare da makami ba kuma tsirara ba. Mutanen da ke dauke da makamai sun bayyana mambobi ne na FADM ko Sojan Tsaron Mozambik. 

### Yara
Cin zarafi da lalata ga yara ya kasance muhimmin batu, musamman ga marayu da yara masu rauni. Dokar da ta haramta cin zarafin yara ta kasance wani bangare na aiwatar da ita, don haka, ba a yi nasara ba wajen kawar da matsalar. A cikin birane da garuruwa da yawa, karuwancin yara ya zama al'ada. ll

### Mutanen da ke da nakasa
Wariya ga nakasassu haramun ne a doka, duk da haka waɗannan dokokin sun kasa aiwatar da su yadda ya kamata. Ba a yin watsi da damar zuwa gine-gine, kuma nuna bambanci a cikin ayyuka na yau da kullun kamar kula da lafiya ya zama ruwan dare gama gari. Ilimi da samar da aikin yi ba su da daidaito sosai, kuma babu wani shiri na gwamnati da aka aiwatar don inganta wannan rashin daidaito ko ƙoƙarin inganta nakasassu damar samun bayanai. 

## Magana