Mutanen Dagomba

**Dagombas** ƙabilar Gur ce ta arewacin Ghana, waɗanda yawansu ya haura miliyan 2.3. Su na zaune a Arewacin kasar Ghana a cikin yankin savanna da ke ƙarƙashin bel ɗin sahelian, wanda aka sa ni da Sudan. Su na magana da yaren Dagbani wanda ke cikin rukunin Mole-Dagbani na harsunan Gur. Akwai kusan masu magana da harshen Dagbani kusan miliyan 1 zuwa 2. Dagomba su na da alaƙa a tarihi da mutanen Mossi. Mohi/Mossi yanzu suna da ƙasarsu a tsakiyar ƙasar Burkina Faso a yau. Ƙasar mahaifar Dagomba ana kiranta Dagbon kuma tana da kusan kilomita 20,000 a cikin yanki.

Ana daukar Na Gbewa a matsayin wanda ya kafa Dagbon. Dagomba na ɗaya daga cikin ƙabilun da ke da ƙaƙƙarfan al'adar baka waɗanda ake sakawa da ganguna da sauran kayan kiɗa. Don haka, yawancin tarihin su, har zuwa kwanan nan, an ba da su ta hanyar al'adar baka tare da masu ganga a matsayin ƙwararrun griots. Bisa al'adar baka, tarihin siyasar Dagbon ya samo asali ne daga tarihin rayuwar wani almara mai suna *Tohazie* (wanda aka fassara a matsayin "mai farauta").

Addinin Musulunci ya yi tasiri sosai a al'adun Dagomba, wanda 'yan kasuwa Soninke (wanda aka fi sani da *Wangara* ta Ghana) 'yan kasuwa ne suka kawo yankin a tsakanin karni na 12 zuwa 15. Tun zamanin Naa Zangina, Musulunci shi ne addinin gwamnati, kuma da alama Musulunci yana cigaba cikin sauri tun daga lokacin. Ayyukan kawo sauyi na Afa Anjura a tsakiyar karni na ashirin ya sa al'umma gaba daya suka rungumi addinin Musulunci gaba daya. Gado a cikin mutanen Dagomba na kabila ne. Muhimman bukukuwa sun hada da Damba, Bugum (bikin wuta) sannan da kuma bukukuwan Idi na Musulunci. Babban mazaunin Dagomba shine Tamale, wanda kuma ke zama babban birnin yankin Arewa.

Jihohin Mossi da Dagomba na daga cikin manyan daulolin tsakiyar yammacin Afirka. Tun daga karni na 12, a ƙarshe sun mallaki ƙasashen yankin arewacin Volta, wanda a yau ya haɗa da arewacin Ghana da Burkina Faso. A lokacin fadada su na biyu na arewa, mamayar Mossi ta kai gabashin Maasina da tafkin Debo c. 1400, Benka in c. Shekarar 1433 da Walata a 1477-83 (wadannan dauloli suna cikin Mali a yau). A cewar Illiasu (1971) a cikin littafinsa mai suna *The Origins of Mossi-Dagomba states*, lokaci na biyu na nasarar Mossi-Dagomba ya zo ƙarshe tare da maido da ikon Imperial Songhai a ƙarshen karni na 15. Duk da cewa jihohin Mossi-Dagomba suna da kaka daya (Na Gbewa), amma bisa ga al'ada ana daukar Dagomba a matsayin "babba" ga jihohin Mossi na Ouagadougou, Yatenga da Fada N'Gourma.

## Asalin

Dagombas sun yi hijira daga kewayen tafkin Chadi bayan wargajewar daular Ghana a karshen karni na 13.

## Masarautar Dagbon
Ƙasar mahaifar Dagombas ana kiranta Dagbon kuma tana da kusan kilomita 20,000 a cikin yanki. Yawancin yankin Konkombas ne suka mamaye shi kafin kafa Masarautar Dagbon. Ya ƙunshi yanki na Arewacin kasar Ghana, wanda ya haɗa da Mamprusi, Nanumba, Gonja, Mossi, Gurunsi (musamman mutanen Frafra da Kusasi), mutanen Wala da Ligbi. Yankin ya ƙunshi gundumomi goma sha huɗu na gudanarwa a Ghana a yau. Wadannan sune kananan hukumomin Tamale Metropolitan, Yendi, Savelugu da Sagnerigu, da Tolon, Kumbungu, Nanton, Gushegu, Karaga, Zabzugu, Saboba, Sang, Tatale da Cheriponi. Sarkin masarautar Dagbon shi ne Ya-Na, wanda fadarsa da babban birninsa ke Yendi. Dagbon a matsayin masarauta ba a taba yin kasa a gwiwa ba har sai an hade ta a matsayin wani yanki na gwamnatin Gold Coast. Masarautar Dagbon tana da al'amuran gudanarwa na al'ada har zuwa yanzu ƙungiyoyin acephalous kamar Konkomba, Bimoba, Chekosi, Basari, Chamba, Wala, Gurusi da Zantasi. Wurin zama na Ya-Na ko sarkin Dagbon (a zahiri an fassara shi da "Sarkin Cikakkun Iko") tarin fatun zaki da na shanu ne. Don haka, ana kiran Dagbon ko tsarin siyasarsa da fatar Yendi (ba sarauta ko rawani ko stool ba). Wani abin da ke damun Dagomba shi ne yadda aka tsara gidajensu bisa tsari, inda sarki ko dattijo ya gina bukkarsa a tsakiya.

## Mulki
Ɗaya daga cikin manyan abubuwan al'ummar Dagomba shi ne sarauta. Tsarin sarautarsu yana da tsari sosai, tare da Yaa-Naa, ko babban sarki, a kan sa da tsarin masu mulki a ƙarƙashinsa. A Dagbon, sarakuna sun saba zama a kan tarin fatun.

## Sanannen Dagombas

* Yakubu II - Sarkin Dagbon na karshe.
* Aliu Mahama - Tsohon mataimakin shugaban kasar Ghana daga 2000 zuwa 2008.
* Haruna Yakubu – Tsohon Mataimakin Shugaban Jami’ar Nazarin Ci Gaba.
* Haruna Iddrisu - Dan siyasar Ghana.
* Afa Ajura – wanda ya kafa kuma shugaban kungiyar Ahlus Sunnah wal Jama’a a kasar Ghana

## Manazarta