Harshen da ke cikin haɗari

**Harshen da ke cikin haɗari** ko kuma yaren da ke cikin haɗari shine harshen da ke cikin haɗarin ɓacewa yayin da masu magana da shi suka mutu ko kuma suka koma magana da wasu harsuna. A turance kuma ana kiran haka da **Endangered Language.** Harsunan da ke cikin haɗari sun kasance wani ɓangare na aikin bayar da shawarwari na LSA don haƙƙin ɗan adam. A ƙasa akwai labarai masu alaƙa da takaddun bayanai, adanawa, da kuma fahimtar harsunan da ke cikin haɗari da al'adunsu da al'ummominsu. Don abubuwan da ke faruwa na yau da kullum, muna ƙarfafa ku ku ziyarci Shafin Manufofin Jama'a, kuma don sabuntawa da sabuntawa na baya-bayan nan game da harsunan Amirkawa, muna ƙarfafa ku da ku ziyarci Shafin Taskokinmu na Dokokin Farfado da Harshen Amirka a cikin Majalisar Dokokin Amurka.

Yankin kudu da hamadar sahara na gida ne da yaruka sama da 2,000, wadanda suka kunshi kusan kashi 30 na harsunan duniya. Yawancin mutane a nahiyar suna magana aƙalla harsunan Afirka biyu da kyau. Yayin da wasu harsuna ke da aƙalla masu magana da miliyan ɗaya, wasu ana magana da ƙananan lambobi. Yawancin harsuna ana watsa su da baki kuma ba za a iya samun su a cikin tsarin ilimi ba, wanda zai zama mahimmanci don haɓakawa da rayuwa. Babban mai ba da gudummawa ga wannan keɓance yana da alaƙa da dabarun mulkin mallaka na kawai gabatar da ƙananan harsuna a cikin tsarin ilimi da gina tattalin arziƙin da manyan masu ilimi ke tafiyar da su tare da ilimin Yammacin Turai da ƙwarewa a cikin harsunan Turai. Gudanar da mulkin mallaka na miƙa mulki zuwa ƴancin kai a yawancin harsunan Afirka sun sami ci gaba da ruhi da ayyukan mulkin mallaka. Wannan yanayin ya ci gaba har ma a lokacin mulkin mallaka tare da Ingilishi, Faransanci da Fotigal suna mamaye koyarwa da koyo.

Yanzu ana kara nuna damuwa cewa yawancin harsunan Afirka na cikin hadari, amma wannan ba matsala ce kawai ta Afirka ba. A duniya baki daya, kusan rabin duk harsunan da ake magana suna cikin haɗari, kuma da yawa suna kan hanyar bacewa.

## Dalilin Kula da Harsuna

An na koyi rubutu da kyau, harshena ba zai taba bace ba. Mutumin Machiguenga a wurin taron bitar marubuci a Peru Daga cikin fiye da harsuna 7,105 a duniya, rabi na iya kasancewa cikin haɗarin ɓacewa a cikin shekaru da dama masu zuwa. A wasu yankuna, yaƙe-yaƙe ko cututtuka sun lalata al'ummar da ke yare har dukan ƙungiyar ke mutuwa.

Wasu harsuna suna mutuwa saboda iyaye suna koya wa 'ya'yansu Turanci ko Faransanci ko Mutanen Espanya don dalilai na tattalin arziki. Ko mene ne sanadin, waɗannan harsuna ne da ke cikin haɗari, kamar yadda baƙarƙarar karkanda ke cikin haɗari. Amma harshe ba ya ganuwa, ya fi karkanda. Shin duniya ba za ta kasance mafi sauƙi ba idan akwai ƙananan harsuna? Me zai hana idan waɗannan sun mutu? 

SIL ta damu saboda asalinsu da al'adun mutane suna da alaƙa da harshensu. Wasu shekaru da suka wuce, Dr. Kenneth L. Pike, shugaban SIL na farko, ya tambayi wani masanin harshe dan kasar Denmark dalilin da ya sa duk Danmark bai bar Danish ba kuma ya canza zuwa Turanci. Amsa ta farko ita ce, "Yana da kyau ka tambayi abokinka cewa!" Pike ya matsa masa, yana cewa, "Ba na son cin mutuncin ku, amma na kashe rayuwata wajen taimaka wa tsirarun harsunan duniya. Mutane suna so su san ko yana da daraja." Mutumin ya amsa da cewa, "To, Pike, idan ka rasa harshen yaren ka.

Haɗarin harsunan ya kamata ya zama yanki mai matuƙar damuwa. Lokacin da harshe ya mutu, ba za a iya farfado da shi ba. Sakamakon haka, muna da ƙarancin shaida don fahimtar yanayin harshen ɗan adam kansa - tsarinsa, tsarinsa da ayyukansa - da ayyukan kwakwalwa waɗanda ke sarrafa ta don sauƙaƙe koyo. Bugu da ƙari, bacewar kowane harshe yana haifar da asarar dindindin na keɓaɓɓen bayanin da aka saka a cikin harshen a baya. Wannan shi ne saboda harsuna, yayin da suke aiki a matsayin hanyoyin sadarwa, su ma masu dauke da ilimi, falsafa, dabi'u da kuma abubuwan da suka faru a cikin al'umma da aka yada zuwa tsararraki.

Kowane harshe taga ne cikin kebantattun maganganu da fassarorin abubuwan ɗan adam. Don haka, ilimin kowane harshe ɗaya na iya zama mabuɗin amsa tambayoyi masu mahimmanci, gami da yadda za a rage sauyin yanayi. Amma me muke nufi da barazanar harshe? An ce harshe yana cikin haɗari sa’ad da masu magana da shi suka daina amfani da shi ko kuma kawai suna amfani da shi a cikin ƙayyadaddun yanayi, kamar bukukuwa, ko kuma cikin iyali da aka kafa. Masu magana da harshen ƙila ba sa isar da shi ga tsararraki masu zuwa kuma yara a cikin al'umma ba su da ɗan mu'amala da shi. A tsawon lokaci, wannan rashin canza harshe ga yara yana haifar da raguwar sababbin masu magana a tsari. Harsuna masu rinjaye suna mamaye ta hanyar haɗiye waɗanda suka raunana.

## Hanyoyin kare Harshen dake cikin Haɗari
 
Akwai kusan harsuna 7,000 da aka sani masu rai, a cewar taron tattalin arzikin duniya. Kashi ɗaya bisa uku na waɗannan harsunan Afirka ne. Duk da haka, yawancin duniya suna magana da ɗaya daga cikin harsuna 20, kuma kashi biyu cikin biyar na harsunan duniya an saita su su mutu.

Kowane harshe yana da wadata na musamman. A turance, "bar cat daga cikin jaka" wata magana ce da ke nufin fadin wani abu da ya kamata ya zama sirri. Fassarar kalma-da-kalma zuwa kowane harshe baya sadarwa kwata-kwata. Hakanan, Mutanen Espanya "dar gato por libre" a zahiri yana nufin, "ba da cat don zomo." Amma a matsayin karin magana, yana nufin yaudarar wani game da ingancin wani abu. Kowane harshe yana da ƙamus na musamman, ƙamus da maganganun ra'ayin duniya.

A ƙarshe, ɗayan ɗawainiya na ilimin harshe na zamani shine neman taƙaitaccen bayani game da yadda harsuna ke aiki. A cikin 1970s an yi tunanin ba zai yiwu ba cewa harshe ya saba sanya abu a farkon jumla, kamar yadda yake cikin "Boy kare bit," ma'ana "Kare ya ciji yaron." Amma wani masanin harshe na SIL ya sami irin wannan tsari a cikin harshe mai hatsari. Gabaɗaya game da harshe mabuɗin ne ga yadda hankalin ɗan adam ke aiki, kuma harsunan da ke cikin haɗari suna ba da gudummawa ga ilimin kimiyya.

Yawancin harsunan da SIL ke aiki da su ana ɗaukar su suna cikin haɗari bisa girman kawai. SIL yayi aiki a cikin harsunan kasa da masu magana 100. A lokacin, waɗannan harsunan kamar suna mutuwa, amma a yau suna bunƙasa. SIL ta kuma rubuta ƙamus da nahawu don harsunan da ba su da bege na rayuwa bayan ɗaya ko biyu masu magana na ƙarshe sun mutu. Har ila yau, mujallar Ethnologue, wadda SIL ta buga, ita ce kan gaba wajen samar da bayanai kan harsunan duniya, ciki har da wadanda ke cikin hadari.

Harshe da mutuncin ɗan adam suna da alaƙa da juna. Tare da mutunta dukkan al'ummomi, harsuna da al'adu, SIL ta himmatu don taimaka wa mutane a duk faɗin duniya su kiyaye harsunansu da asalinsu. Harshe al'amurran da suka shafi-a ruhaniya, al'adu, da tunani. Rubuce-rubuce da furuci wani nau'i ne na fasaha, hanya ce ta dabi'u da al'adu da za a yi amfani da su ga tsararraki. Lokacin da harshe ya ɓace, wani ɓangare na wannan al'ada ya ɓace. Haka nan idan aka kiyaye harshe, al'adu da al'adu suna ci gaba da rayuwa a cikin zukata da tunanin masu fahimtarsa. Harshe ya fi jimlar sassansa: ba wai tsarin jumla da nahawu ba ne kawai, harshe tarihi ne da zance, al'adu da gado.

Ƙoƙarin da masana ilimin ɗan adam suka yi a ƙarshen 1800s da farkon 1900s don yin rikodi da fassara harsunan Asalin Amirka ya haifar da rubuce-rubuce da yawa da aka buga. Koyaya, yawancin waɗannan ƙoƙarin farko na bayyana harsunan asali, al'adu, da mutane cikin Ingilishi ba su haɗa da yanayin al'ada da ya dace ba don fassarorin su zama daidai. Wannan wani bangare ne saboda ba su san al'ada ba, amma kuma saboda Apache galibi yaren magana ne wanda ya haɗa da nuance da motsi, duka suna da wahalar yin rikodi a rubuce. A cikin 1911, ɗaya daga cikin irin wannan masani, Pliny Earle Goddard, ya buga tarin labaran Jicarilla na gargajiya a cikin Jicarilla Apache da Turanci, Jicarilla Apache Texts, wanda ya zama mafari ga wannan aikin kiyaye harshen Jicarilla. Tiller da Axelrod sun yarda da darajar waɗannan ayyukan ta fuskar ƙabilanci, duk da haka, yawancin fassarorin Goddard daga abin da Tiller ya kira "tsohuwar Apache" zuwa Turanci ba sa isar da ma'anar al'adu da ruhin labaran asali. Yayin da rubutunsa ya haɗa da maɓallin furci, bambance-bambancen tsarin jimla tsakanin Ingilishi da Jicarilla Apache, da kuma watsi da bambance-bambance a cikin sauti da kuma nasality, ya sa ya zama da wahala ga masu magana da harshe da na ilimi don fahimtar fassarar.

## Harshen dake cikin haɗari
Domin yaƙar tabarbarewar harsunan gida da yarukan gida, mun ƙaddamar da rahoto a kan harsunan da suka fi fuskantar barazana tare da zaɓe da dama daga cikinsu don haskakawa a cikin bege na wayar da kan jama’a da sha’awarsu.

Za mu kuma duba waɗanne yankuna na duniya ne ke da yarukan da ke cikin haɗari da kuma irin harsunan da suke ɗauka. Tabbas, tare da dubban harsunan da ke cikin haɗarin bacewa, akwai marasa adadi da za mu iya mai da hankali a kansu; duk da haka, mun zaɓi shida waɗanda, a lokaci ɗaya, ana magana da su sosai amma tun daga lokacin sun ga raguwa cikin sauri.

A yau ana yi magana a kai har zuwa 5,000 zuwa 6,000 Harshen 6,000 Har wa duniya, amma karni daga yanzu, lambar za ta kusan fada zuwa ƙananan dubun ko har da daruruwan. Fiye da kowane lokaci, al'ummomin da suka isa isa su sami kansu a ƙarƙashin haɗin kai don haɗa kansu da maƙwabta, sau da yawa suna haifar da asarar harsunan su har ma da asalinsu.

Daga cikin fiye da harsuna 7,000 da ake amfani da su a duniya a yau, kashi 41% na cikin haɗari. Wasu harsuna har yanzu suna bunƙasa, duk da haka, idan aka ba su sharuddan da suka dace.

Harsunan da ke cikin haɗari su ne waɗanda yara ba sa koyarwa ko amfani da su a cikin al'umma, a cewar Ethnologue, cibiyar bincike don fahimtar harshe wanda ke samar da ma'auni na yau da kullun na mafi yawan kuma mafi ƙarancin magana.

Akwai fiye da harsuna 6,000 da ake magana da su a duniya a yau. Wannan ita kanta hujja ce da kimiyyar harshe ta kafa kwanan nan, kuma har yanzu akwai wasu muhawara game da ainihin adadin. Ba wai kawai bambancin 'harshe' da ' yare' ƙashi ne na jayayya ba, har ma a ƙarshen karni na ashirin, an rage gano sababbin harsuna, ganowa da kuma rarraba su - sau da yawa ana kuskure, lokacin da bayanai game da su kawai. zane.

Ko menene ainihin adadin, ko da yake watakila wasu ƴan sabbin shari'o'in sun rage da za a gano su, ba adadi ba ne ke girma. Yana raguwa, kuma yana raguwa a cikin adadin da ya kamata ya damu duk wanda ya ɗauki bambance-bambance a matsayin lafiya kamar yadda za mu iya damuwa game da ƙara haɗari ga tsire-tsire da namun daji na duniya, ko kuma raguwa na ƙananan kankara.

Harsunan da aka siffanta da kuma jera su a cikin wannan juzu'in duk aƙalla suna fuskantar barazanar halaka a cikin zuriya biyu masu zuwa na masu magana da harshensu. Babban dalilai na raguwar su suna da yawa, amma dalilin da ya fi gaggawa shi ne gaskiya mai sauƙi, tsattsauran ra'ayi: ilimin harshe a matsayin kayan aikin sadarwa na yau da kullum ba a yada shi daga wannan zamani zuwa wani.

Kimanin harsuna 2,500 ne ke cikin hadarin bacewa a cewar hukumar ta Unesco, kuma wasu daga cikinsu mutane 30 ne kawai ke magana. A ƙarshen karni, an kiyasta cewa aƙalla kashi 50 cikin ɗari na harsunan da ake magana da su a duniya za su shuɗe. Unesco tana amfani da saiti na rukunoni biyar don ayyana yadda harshe ke cikin haɗari: 

A. Mai rauni, inda yawancin yara ke magana da yaren, amma ana iya iyakance shi ga wasu yankuna kamar gida;

B. Babu shakka yana cikin haɗari, inda yara ba sa koyon yaren a matsayin  harshen uwa  a cikin gida;

C. Yana da matukar hatsari idan yare yana magana da kakanni da tsofaffi, kuma yayin da ’yan uwa na iya fahimtarsa, ba sa magana da yara ko a tsakaninsu;

D. Babban haɗari shine lokacin da ƙananan masu magana suka kasance kakanni da manya, kuma suna magana da harshe a wani yanki kuma ba safai ba;

E. Bace - babu sauran masu magana.

## Manazarta