Mohammed El-Amin Ahmed El-Tom

**Mohamed El-Amin Ahmed El-Tom**  (    ; An haife shi watan Oktoba a shekarar 1941), wanda kuma aka sani da **Muhammad Al-Amin Al-Tom**, masanin lissafi a kasar Sudan ne kuma Ministan Ilimi na farko bayan juyin juya halin Sudan, yayi aiki tsakanin shekarar 2019 da shekarar 2022. A lokacin da yake rike da mukamin, ya yi ayyuka daban-daban na inganta harkokin ilimi a kasar Sudan, ciki har da samar da wani cikakken tsari wannan fannin. Duk da haka, El-Tom da mataimakinsa, Omer al-Qarray, sun fuskanci cece-kuce game da shigar da shahararren zanen Michelangelo, da ake kira  The Creation of Adam, a cikin littattafan makaranta na kasar Sudan. Matakin dai ya fuskanci adawa mai karfi daga wasu kungiyoyin musulmai masu ra'ayin mazan jiya, inda suka bayyana cewa siffar Allah ta isa Adam a cikin wannan zanen bai dace da akidar Musulunci ba, don haka bai kamata a sanya shi cikin litattafai ba..

## Rayuwar farko da ilimi
An haifi Mohamed El-Amin Ahmed El-Tom a watan Oktoba na shekarar 1941.  Ya kammala karatun digiri na farko a fannin lissafi a Jami'ar Leeds tare da girmamawa na matakin farko a shekarar 1965. Wannan ya biyo bayan Diploma a Advanced Mathematics daga Jami'ar Oxford a shekarar 1966 yana ɗaukar kwasa-kwasan Nazarin Lambobi, Nazarin Ayyuka, Ka'idar Rukuni, da Algebra Commutative . Sannan ya kammala digirin digirgir na Falsafa (DPhil) a shekarar 1969, karkashin kulawar David Christopher Handscomb\

## Aikin ilimi
Bayan kammala karatunsa na farko, El-Tom ya zama karamin malami a Jami'ar Khartoum daga shekarar (1962-65). Bayan DPhil dinsa, ya dawo a matsayin babban malami tsakanin shekarar1965 zuwa 1968, inda ya taimaka wajen kafa Makarantar Kimiyyar Lissafi.  Daga bisani, ya dauki matsayi a matsayin mai bincike a Cibiyar Calcul, Jami'ar Louvain, dake kasar Belgium tsakanin shekara ta (1968-69). 

El-Tom ya ci gaba a cikin aikinsa na ilimi, yana aiki a matsayin malami a Jami'ar Ulster daga baya a ya cigaba da aiki matsayin farfesa a Jami'ar Columbia Har ila yau, ƙwarewarsa ta kai shi matsayi a Cibiyar Nazarin Nukiliya ta Turai (CERN), Jami'ar Qatar, da Cibiyar Nazarin Ilimi ta kasar Sudan. Daga baya, an nada shi a matsayin shugaban jami'ar Lambun City. 

### Bincike
 
El-Tom ya wallafa fiye da takardu  50akan haɗin kai,  kimantawa, da interpolation .  Har ila yau, aikinsa ya mayar da hankali kan yanayi da makomar ilimin lissafi  da bincike na lissafi a kasar Sudan,  Ƙasashen Islama,  Afrika,  da Arewacin kasar Amurka.

A cikin watan Maris na shekarar 1978, El-Tom ya jagoranci kuma ya shirya *taron kasa da kasa kan Haɓaka [[Lissafi]] a Ƙasashen Duniya na Uku ,* a Khartoum, da *Matsayi da Makomar Ilimi Mai Girma a [[Sudan]],* a Alkahira, a shekarar 1998. Bugu da ƙari, ya kafa Cibiyar Nazarin Kimiya ta Afirka a Dar es Salaam a shekarar 2003. 

## Ministan Ilimi
Bayan juyin juya halin Sudan, kwamitin malamai na kasar Sudan da kungiyar 'yan tawayen arewacin kasar ta sudan, daya daga cikin bangarorin *kungiyar juyin juya hali*, sun zabi El-Tom a matsayin ministan ilimi na ma'aikatar ilimi, saboda "zurfin kishin kasa, kwarewa da kuma kyakkyawan aiki",  kuma saboda "babu wanda ya fi shi cancanta".  A ranar 5 ga Satumba na shekarar 2019, an nada shi Ministan Ilimi. na kasar 

### Gyaran baya
El-Tom, a cikin Majalisar Ministocin, ya mayar da ilimi daga matsayi na tara zuwa matsayi na biyu a cikin abubuwan da suka sa a gaba wajen kashe kudaden gwamnati, wanda tsohon ministan kudi da ke kula da majalisar ya gabatar.  Ya jajirce wajen bayar da ilimi kyauta .  Ta hanyar ba da gudummawa, ya ba da $2 ga kowane ɗalibi a kowace shekara.  Ya kuma yi kokarin tabbatar da abincin makaranta.  El-Tom ya kafa sabbin dokokin ilimi na jama'an gomnati  da  jama'a masu zaman kansu a cikin shekarar 2020. 

El-Tom ya gabatar da tsarin sarrafa e-learning wato karatu ta hanyar anfani da yanar gizo gizo, wanda ya haɗa dukkan makarantu a duk faɗin kasar Sudan.  Haka kuma ya samu damar ba da horo ga daruruwan malamai daga kamfanonin kasar Sudan da kungiyoyi da masu sa kai daga kasashen waje, wadanda tun farko suka ba da horo kan harshen Ingilishi watau turanci. Ya ɓullo da wani shiri na horar da ilimin lissafi. Ma'aikatar ilimi ta kuma ba da izini ga dokar da ta haramta azabtar da mutum a cibiyoyin ilimi. 

El-Tom ya ba da shawarar bayar da tallafin kuɗi ga ɗaliban da ke neman digiri na ilimi a matsayin hanyar haɓaka ƙididdiga ta kwaleji da kuma ba da tabbacin samar da ingantattun malamai a lokacin kammala karatun.  An yaba masa wajen inganta darajar malamai, ta hanyar kara albashin su sabon wanda ya kammala karatu daga 3,000 SDG zuwa sama da 16,000 SDG a kowane wata.  Ya shirya gina Makarantun Misali, dangane da gine-gine da abubuwan da ke ciki, wanda ake kira Makarantun Ƙwarewar Ƙarni na Ashirin da ɗaya, waɗanda masu ba da tallafi na duniya suka ba da kuɗi. domin samar da ita.

A cikin  watan Maris na shekarar 2020, bayan ayyana cutar ta COVID-19, Ma'aikatar Ilimi ta Sudan ta jinkirta jarrabawar makarantun sakandare da aka fara a ranar 12 ga watan  Afrilu. Za a sanar da sabuwar ranar daga baya. A wani taron manema labarai, El-Tom ya bayyana cewa matakin ya ba da fifiko ga jin dadin dalibai da iyalansu. Ya ce ba zato ba tsammani yanke shawarar ta yi da kuma tasirinta ga shirye-shiryen jarabawar da ta kunshi dalibai kusan 500,000. 

A watan Agustan a shekarar 2020, El-Tom ya yi jayayya game da rufe makarantu saboda barkewar cutar korona, inda ya bayyana cewa ɗalibai da yawa za su daina makaranta kuma su fara aiki a kasuwanni, kuma yawancin kungiyoyin ɗalibai za su manta da darussan da suka gabata. Koyaya, ya yarda da Kwamitin Gaggawa na Lafiya.  A watan Satumbar na shekarar 2020, Ma’aikatar Ilimi ta bayyana jinkirin ranar bude makarantar, wadda aka sanya a farko ranar 27 ga wannan watan, zuwa 22 ga Nuwamba. An yanke wannan shawarar ne saboda rashin shiri da makarantu da dama a yankuna daban-daban na kasar Sudan, wadanda ambaliyar ruwa da ruwan sama suka yi wa illa. 

A watan Nuwamba na shekarar 2020, kwamitin gudanarwa na bankin duniya ya amince da wani aikin ilimi wanda ya samu tallafin dala miliyan 61.5 don tallafawa ilimin share fage a kasar Sudan don kula da inganta ilimin kananan yara, tare da gagarumin tallafi ga malamai, makarantu da al'ummomi. An tsara aikin ne domin kara wa gwamnati damar tsara manufofi da kuma lura da ci gaban da ake samu a fannin ilimi. Wannan tallafin na ilimi ya kasance mafi girma na kudade don tallafawa ilimin asali a  kasar Sudan. Aikin ya shafi dukkan makarantun gwamnati, tare da ba da fifikon saka hannun jari a yankunan marasa galihu da . A farkon shekarar 2020, Hadin gwiwar Duniya don Ilimi ya ba da ƙarin tallafin dala miliyan 11 don tallafawa kasar Sudan don ƙarfafa shirye-shirye don amsa buƙatun ilimi na ƙasar dangane da cutar  annoba ta COVID-19. 

A watan Nuwamba 2020, a matsayin wani yunƙuri na baiwa yara 50,000 da ba sa zuwa makaranta damar samun ingantaccen ilimi na yau da kullun da na yau da kullun, Gidauniyar Education Above All (EAA) da takwararta UNICEF sun sanya hannu kan yarjejeniyar fahimtar juna (MoU) tare da Ma'aikatar Ilimi ta Tarayya ta Sudan. A cewar sanarwar da EAA ta fitar, an tsara aikin ne domin ba da muhimmanci ta musamman wajen inganta muhallin koyo da gina guraben karatu domin tabbatar da cewa yaran da ba su samu ilimi ba sun samu ingantaccen ilimi, tare da kara shiga cikin al’umma da kuma wayar da kan al’umma kan kimar karatun. samun dama da shiga makarantun firamare. 

### Sabuwar takaddamar manhaja
Ma'aikatar El-Tom ta dauki matakin yin garambawul ga tsarin ilimi a kasar Sudan yayin da take ba da shawarar samar da "ilimin kyauta ga kowa" nan da shekarar 2030. Game da manhajoji da sauye-sauyen su, El-Tom ya yi imanin cewa yanayin gabaɗaya, ko da kuwa batun, shine la'akari da shekarun ɗalibin da kuma shirye-shiryen hankalinsu don ɗaukar kayan. El-Tom ya yi jawabi a muhawarar game da daidaita adadin surorin Kur'ani don wani mataki na musamman. Ya fayyace cewa yayin zabar sura ga yaro dan shekara shida, ya kamata ta yi daidai da wasu manufofi na musamman da kuma yadda yaron zai iya haddace ta da fahimtar ta ba tare da wahala ba.  Cibiyar Nazarin Ilimi, Horarwa, Jagoranci da Bincike ce ta gudanar da wannan aiki, wanda Omer al-Qarray ya jagoranta, wacce ta yi bita tare da inganta manhajojin makarantun firamare tun daga mataki na daya zuwa na shida a shekarar 2020. 

An gudanar da muhawarar jama'a wanda ya kunshi 'yan siyasa, malamai, da 'yan jarida kan shawarwarin sauya manhajar karatu a makarantu, karkashin jagorancin Daraktan kula da manhajoji na ma'aikatar ilimi, Omar Al-Qarai. A sa'i daya kuma, masana harkokin ilimi da masu fafutuka sun nuna adawa da sauyin. An fara cece-ku-ce bayan da aka fitar da wani kudiri na sabon littafin tarihi na aji shida. Musamman, zanen *Halittar Adam* ta masanin fasahar Renaissance Michelangelo ya haifar da cece-kuce saboda da'awar cewa bidi'a ce.  A cikin watan Janairun shekarar 2021, tattaunawa game da manhajojin sun fito a kafafen sada zumunta tsakanin daidaikun mazauna kasar Sudan. Bugu da ƙari, an ƙirƙiri asusu da shafuka waɗanda ko dai sun soki ko goyan bayan Omar Al-Qarai.  Lamarin ya kara tabarbarewa yayin da wani faifan bidiyo ya fito dauke da Imam Muhammad Al-Amin Ismail, yana zubar da hawaye a lokacin Khutbah na Juma'a .  A cikin faifan bidiyon, ya nuna rashin jin dadinsa game da abubuwan da ke cikin sabbin manhajoji kafin ya kaddamar da sukar Al-Qarai. 

Shugaban kungiyar 'yantar da 'yanci ta kasar Sudan, Minni Minnawi, ya wallafa a shafinsa na Twitter cewa yakin da wasu limamai ke jagoranta bai samo asali daga dalilai na kiyaye addini ba, sai dai wani gangamin siyasa ne da nufin dakile sauyin da ya fara da manhajojin ilimi. Sakataren siyasa na kungiyar Adalci da daidaito, Suleiman Sandal, ya bayyana a cikin sanarwar manema labarai cewa "ba za a koya wa 'ya'yanmu tsarin karatu na makaranta da ke dauke da hotuna da ke dauke da Allah ba yayin da muke cikin gwamnati." Shugaban jam'iyyar National Umma Party, Abd al-Rahman al-Ghali, ya tunzura gwamnatin kasar sudan da ta kori al-Qarai yana mai nuni da al-Qari na ilimi da siyasa a matsayinsa na dan jam'iyyar 'yan uwa ta Republican, wanda aka kashe wanda ya kafa, Mahmoud Mohammed Taha, a shekarar 1985 bisa zargin yin ridda . 

Masanin ilimi, Mubarak Yahya, shugaban kungiyar hadin gwiwar ilimi ta kasar Sudan, ya soki yadda batun manhajoji ya koma fagen siyasa da kuma cece-kucen da ke tattare da shi. Ya ce, manhajojin sun bukaci taron kasa da kasa don tabbatar da gina su yadda ya kamata a matakin kwararru da dabi’u da shawarwari na al’umma, nesa da siyasa. Sai dai kuma wani mamba na kwamitin tsakiya na kwamitin komitin tara malamai na kasar Sudan, Ammar Yusef, ya yi imanin cewa, akwai wani gangamin yaki da Al-Qari wanda magoya bayan tsohon gwamnatin ke tsayawa. Sai dai ya yi nuni da cewa kwamitin malamai bai shiga cikin samar da sabbin manhajoji ba. 

Omer al-Qarray ya zargi ministan harkokin addini da kuma wakoki na kasar Nasr al-Din Mufreh da yin shiru ko da a lokacin da wasu malamai suka yi kira da a kashe shi. Al-Qari dai ya dage kan cewa ba zai sauka ba har sai an yanke shawarar soke manhajojin don mayar da martani ga matsin lamba.  Koyaya, Al-Qarai ya yi murabus jim kaɗan bayan haka a ranar 7 ga watan Janairu a shekarar 2021. 

Kwamitin malamai na Sudan ya tabbatar da cewa ba za a ja da baya ba daga aikin samar da sauyi mai tsauri a fannin ilimi da ma'aikatar ilimi ta bullo da shi, kuma an samu ci gaba sosai a cikinsa.

Firayim Minista Abdallah Hamdok ya kafa wani kwamiti na kasa da zai duba manhajar karatu, da kuma mika rahotonsa bayan makonni biyu. Kwamitin ya tabbatar da cewa ƙwararrun masana sun shirya kowane darasi kuma tsarin karatun ya cika ingantattun manufofin ilimi, ƙwararru da ƙa'idodin ƙasa, kuma ana iya koyarwa. 

### Kafa sabuwar gwamnati
A ranar 8 ga watan Fabrairun na shekarar 2021, Firayim Ministan kasar Sudan Abdallah Hamdok ya ba da shawarar sauke ministocin gwamnatin rikon kwarya daga mukamansu a shirye-shiryen kafa sabuwar gwamnati.  Sanarwar ta kara da cewa ministocin za su ci gaba da rike mukamansu na riko har sai an kafa sabuwar gwamnati a kasar sudan da kuma kammala aikin mika mulki da zarar majalisar mulkin rikon kwarya ta sanar da kafa sabuwar gwamnatin, Sanarwar ta nuna cewa sabon tsarin ba zai hada da sunan ministan ilimi ba, domin ana ci gaba da tuntubar juna dangane da wannan ma'aikatar. 

Firayim Ministan kasar Sudan Abdalla Hamdok ya fitar da El-Tom daga cikin jerin sunayen sabbin ministocin, wanda ya mika jerin sunayen ga majalisar mulkin rikon kwarya bisa zargin cewa El-Tom ya gaza yin "binciken tsaro". Kwamitin Malaman kasar Sudan sun nuna rashin amincewarsu da warewar.  El-Tom ya dauki cire shi daga ma'aikatar saboda gazawar binciken tsaro a matsayin "abin kunya ga sunansa", wanda ya haifar masa da "lalacewar tunani". Ya shaida wa Al-Ekhbari cewa: "Yanzu ni dan kasa ne da ake tuhuma, kuma wadanda suke zargina dole ne su tabbatar da ko ni wakili ne, ko na aikata laifi, ko na da hannu a cin hanci da rashawa, ko me?" Ya ce an yi masa waya ana tambayarsa ko ya aikata wani laifi da zai kai shi ga cire shi daga ma’aikatar. 

Kwamitin malamai - babban bangaren kungiyar kwararrun kasar Sudan - ya sanar da kin amincewa da rabon ma'aikatar, tare da goyon bayan El-Tom. A cikin watan Mayun na shekarar 2021 kuma bayan watanni biyu na wannan mukami, wata kungiya ta kungiyoyin farar hula, malaman jami'o'i da masana sun sanya hannu kan wata takarda ta kira ga Firayim Minista ya nada El-Tom a matsayin Ministan Ilimi.  Takardar ta kuma bukaci amincewar dokokin da kwararrun kwamitoci suka tsara don gyara harkokin ilimi da suka hada da dokar ilimantar da jama'a ta 2020, da dokar ilimi mai zaman kanta ta shekarar 2020, da kuma dokar cibiyar kula da manhajoji ta ilimi, horo, jagoranci da bincike 2020 

A watan Afrilun na shekarar 2021, Ma'aikatar Ilimi ta musanta cewa El-Tom ya yi murabus, sabanin abin da ake yadawa a shafukan sada zumunta. Koyaya, a ranar 26 ga watan Agusta, na shekarar 2021, El-Tom ya sanar da cewa ya mika wa Hamdok takardar murabus saboda Hamdok ya amince da sabuwar manhajar, bayan da Ministan Ilimi ya amince da shi. 

Bayan haka, Hamdok ya bukaci marubuta, ƙwararrun harshe da masu zanen kaya, waɗanda suka haɗa da masu zane-zane da masu yin hotuna su yi nazari sosai a kan kowane littafi na littattafan. Hamdok ya kuma bukaci a aika daftarin littafin ga masu nazari na musamman kan batun kowane littafi. Hamdok ya yi kira da a sake rubuta littafin tarihi na aji shida tare da kiyaye surorin da aka yi hamayya ba tare da cire ko daya daga cikin ayoyin ba, tare da kiyaye dukkan raka'o'i da darussan da aka cire daga litattafan lissafi.  Hamdok ya gana da tawagogin malaman addinin Islama da na Kirista tare da ministan harkokin addini Nasr al-Din Mufreh, inda suka tattauna kan yin nazari kan manhajojin da aka samar a karkashin jagorancin Omer al-Qarray a cibiyar manhajar karatu ta kasa. 

## Rayuwa ta farko
El-Tom yana da aure kuma ya haifi yara uku. 

## Kyaututtuka da karramawa
An zaɓi El-Tom a matsayin ɗan'uwa na Cibiyar Lissafi da Aikace-aikacensa (FIMA) a cikin 1978,  da Fellow of the African Academy of Sciences (FAAS) a shekarar 1986.  Ya kasance memba na Cibiyar Nazarin Kimiyya ta Duniya, Trieste, Italiya, tsakanin 1984 da 1989. Shi ma memba ne na Dandalin Tunanin Larabawa, Jordan tun shekarar 1985,  Ƙungiyar Lissafi ta Amurka, Amurka tun shekarar 1992, Ƙungiyar Ƙwararrun Ƙwararrun Amirka, Amurka tun shekarar 1995,  da Cibiyar Nazarin Kimiyya ta kasar Sudan tun  shekarar 2007. 

Dangane da gayyata daga Shirin Kimiyya na Duniya a Jami'ar Uppsala, El-Tom ya halarci taron lambar yabo ta Nobel ta shekarar  2013 a Stockholm .  A cikin shekarar 2021, Cibiyar Haskakawa da Ci gaban Bil Adama (KACE) ta Al Khatim Adlan ta zabe shi a matsayin gwarzon shekarar kasar Sudan. 

## Nassoshi


## Hanyoyin haɗi na waje

* Hira da Farfesa Mohamed El Amin El-Tom, cikin harshen Larabci ta Sudan Bukra