Hukuncin kisa a Gambiya

Hukuncin kisa ya kasance hukunci na shari'a ga laifuka da yawa a Gambiya. Koyaya, ƙasar ta ɗauki matakai na baya-bayan nan don kawar da hukuncin kisa.

## Hanyoyin kisa
A karkashin dokar Gambiya, ratayewa da ƙungiyar harbe-harbe duka hanyoyin da aka ba da izini don aiwatar da kisa. Ministan Shari'a yana da alhakin yanke shawarar wane hanyar da za a yi amfani da ita a kowane kisa. Dokar Laifuka ta Gambiya a tarihi ta yi kira ga kisa ta hanyar ratayewa, kuma kungiyar kare hakkin dan adam ta Amnesty International ta buga takardar 1989 mai taken Lokacin da Jiha ta Kisan wanda suka gano ratayewa a matsayin hanyar kisa ta Gambija. Koyaya, a cikin 2012, an yi zargin Gambiya ta aiwatar da kisa tara ta hanyar allurar kisa.

## Ci gaban bayan samun 'yancin kai
Mutumin farko da aka kashe bayan Gambiya ta sami 'yancin kai daga Daular Burtaniya a 1965 shine Mustapha Danso . Danso, wani dan sanda a cikin Sojojin Gambiya, an same shi da laifin kisan Emmanuel Mahoney, mataimakin kwamandan rundunar sojan Gambiya. Kisan, wanda ya faru a watan Oktoba na shekara ta 1980, da kuma hukuncin Danso da hukuncin kisa a watan Yulin shekara ta 1981, ya haifar da yunkurin juyin mulki a ranar 30 ga Yulin shekara. A ranar 30 ga Satumba 1981, an kashe shi a babban birnin kasar, Banjul . Har zuwa shekara ta 2012, wannan shine kisan gilla na baya-bayan nan a kasar.

Tsakanin samun 'yancin kai daga Daular Burtaniya a shekarar 1965 da kuma shirin su na farko na kawar da hukuncin kisa a watan Afrilu na shekara ta 1993, an yanke wa mutane 87 hukuncin kisa. An yanke wa mafi yawansu hukunci saboda shiga cikin yunkurin juyin mulki da bai yi nasara ba a kan Shugaba Sir Dawda Jawara wanda ya faru a ranar 30 ga Yuli, 1981. Yunkurin juyin mulki ya haifar da mutuwar mutane da yawa da gwaji da yawa; a watan Mayu na shekara ta 1984, akwai mutane 64 da ke da hannu a yunkurin juyyin mulki wadanda ke karkashin hukuncin kisa. Dukkanin hukuncin an sauya su zuwa ɗaurin rai da rai a shekarar 1985. A watan Satumbar 1985, Shugaban kasar Sir Dawda Jawara ya sanar da jama'a cewa shi da kansa yana adawa da hukuncin kisa.

## Amfani da ƙarni na 21
A watan Afrilu na shekara ta 2011, Gambiya ta soke hukuncin kisa don laifukan miyagun ƙwayoyi. A watan Disamba na shekara ta 2011, akwai kimanin fursunoni 42 a karkashin hukuncin kisa a Gambiya. Dokar Gambiya a halin yanzu ta ba da izinin hukuncin kisa don cin amana, kisan kai, da ta'addanci. Kundin Tsarin Mulki na Gambiya musamman ya haramta hukuncin kisa ga duk wani laifuka na farar hula ban da kisan kai.

Kafin shekara ta 2012, kisan gillar da aka yi kwanan nan a Gambiya shine na Mustapha Danso a 1981. Kamar yawancin ƙasashen Afirka da ke kudu da Sahara, Gambiya ta ɗauki matakai a ƙarshen ƙarni na 20 da farkon ƙarni na 21 don rage yawan laifuka da za a hukunta ta hanyar mutuwa, da kuma yawan fursunoni da za su yanke musu hukuncin kisa.

A ranar 23 ga watan Agusta, 2012, Gambiya ta kawo karshen dakatarwar shekaru 31 kan kisan kai tare da kisan gillar fursunoni tara na gidan yari. Shugaba Jammeh ya yi iƙirarin cewa dalilin da ya sa ya aiwatar da kisan, da kuma shirye-shiryensa na fadada jerin laifuka da za a iya hukunta su da mutuwa a cikin dokar aikata laifuka ta Gambiya, ya samo asali ne daga karuwar aikata laifukan tashin hankali. Kodayake wasu rahotanni sun bayyana cewa an aiwatar da kisan gilla ne ta hanyar harbi, wasu asusun sun bayyana cewa duk an aiwatar da su ne ta hanyar allurar kisa; idan wannan gaskiya ne, zai kasance karo na farko da kasar ta taba amfani da wannan hanyar kisan gishiri. Biyu daga cikin fursunonin da aka kashe 'yan Senegal ne, ciki har da mace daya. An kashe uku daga cikin fursunoni saboda cin amana. Shida fararen hula ne, yayin da uku sun kasance sojoji. Dukkanin fursunonin an same su da laifuffuka da suka shafi kisan kai. Ɗaya daga cikin mutanen da aka kashe shi ne Lamin Darbo, ɗan kasuwa wanda aka yanke masa hukuncin kisa a shekara ta 1992; sauran su ne Lamin Jarju, L.F. Jammeh, Alieu Bah, Gibril Bah, Malang Sonko, Abubacar Yarbo, Dawda Bojang, da kuma mace ta ƙasar Senegal Tabara Samba .  An kashe-kashen ne a gidan yarin Mile 2 da ke tsakanin Serrekunda da Banjul. A lokacin, akwai fursunoni 47 ko 48 da aka yanke musu hukunci a kan layin mutuwa na Gambiya. Bayan kisan gilla tara, an tura sauran fursunoni 38 ko 39 daga sel ɗin su zuwa wurin da aka yi kisan gishiri a kasar, tare da jami'ai da ke sanar da shirye-shiryen kashe su duka a tsakiyar Satumba 2012. Jami'an Gambiya sun fitar da gawawwakin daga kurkuku ta hanyar van, amma sun ki bayyana wuraren da suka binne fursunonin da aka kashe.

## Manazarta