Canjin yanayi da nau'o'in mamayewa

**[[Canjin yanayi]] da nau'o'in mamayewa** suna nufin tsarin rikice-rikicen muhalli wanda canjin yanayi ya haifar. Wannan canjin muhalli yana sauƙaƙa yaduwar nau'o'in mamayewa - nau'o-in da ba a samu a tarihi a wani yanki ba, kuma sau da yawa yana haifar da mummunar tasiri ga nau'o"in asalin yankin. Wannan dangantaka mai rikitarwa sananne ne saboda canjin yanayi da nau'ikan da ke mamayewa suna dauke da su biyu daga cikin manyan abubuwan da ke haifar da asarar halittu na duniya.

Ma'amala tsakanin canjin yanayi da nau'o'in mamayewa suna da rikitarwa kuma ba su da sauƙin tantancewa. Canjin yanayi na iya tallafawa wasu nau'o'in mamayewa da cutar da wasu,  amma marubuta kalilan ne suka gano takamaiman sakamakon canjin yanayi ga nau'o-in mamaye.  Sakamakon canjin yanayi ga nau'o'in mamayewa sun bambanta da sakamakon ga nau'in asali saboda halaye daban-daban (halayen da halaye da ke da alaƙa da mamayewa), gudanarwa da yalwa  kuma yana iya zama kai tsaye, ta hanyar rayuwar jinsin, ko a kaikaice, ta hanyar wasu dalilai kamar annoba ko nau'in ganima. 

Canjin yanayi da mutum ya haifar da shi da hauhawar nau'o'in mamayewa suna da alaƙa kai tsaye da canjin yanayin halittu. Rashin daidaituwa na abubuwan yanayi a cikin waɗannan yanayin halittu na iya haifar da ƙirƙirar wurin zama mai karɓar baƙi ga nau'o'in mamayewa, don haka ya ba su damar yadawa fiye da iyakokinsu na asali. Canjin yanayi yana fadada hanyar mamayewa wanda ke ba da damar yaduwar jinsuna. Ba duk nau'o'in da ke mamayewa suna amfana daga canjin yanayi ba, amma yawancin abubuwan lura suna nuna hanzarin yawan masu mamayewa. Misalan nau'o'in da suka amfana daga canjin yanayi sun haɗa da kwari (kamar Tushen masara na Yamma da sauran cututtukan amfanin gona), pathogens (kamar cinnamon fungus), nau'in ruwa mai laushi da nau'in teku (kamar kogin trout), da tsire-tsire (kamar itacen laima).

Yanayin zafi ko sanyi ya haifar da dama ga kwayoyin da ba na asali ba da na ruwa don yin ƙaura zuwa sababbin yankuna kuma su yi gasa tare da jinsunan asali da aka kafa a cikin wannan mazaunin. Idan aka ba su iya daidaitawa mai ban mamaki, tsire-tsire marasa asali na iya mamayewa kuma su mallaki tsarin halittu inda aka gabatar da su.

Ya zuwa yanzu, an sami ƙarin lura game da canjin yanayi wanda ke da tasiri mai kyau ko hanzarta a kan mamayewar halittu fiye da mara kyau. Koyaya, yawancin wallafe-wallafen suna mai da hankali kan zafin jiki kawai kuma saboda yanayin rikitarwa na sauyin yanayi da nau'ikan mamayewa, sakamakon yana da wuyar hangowa.

Akwai hanyoyi da yawa don sarrafa tasirin nau'ikan da ke mamayewa. Rigakafi, ganowa da wuri, hasashen yanayi da kula da kwayar halitta wasu hanyoyin da al'ummomi zasu iya rage haɗarin jinsunan mamayewa da canjin yanayi. Kodayake daidaito na samfuran da ke nazarin tsarin rikitarwa na yawan jinsuna yana da wuyar tantancewa, mutane da yawa suna hango canjin kewayon jinsuna yayin da yanayin yanayi ke canzawa.

## Ma'anar

### Dabbobi masu mamayewa
A cewar International Union for Conservation of Nature (2017), IUCN, nau'o'in mamayewa sune "dabbobi, tsire-tsire ko wasu kwayoyin da aka gabatar a wurare a waje da kewayon su, suna da mummunar tasiri ga bambancin halittu na asali, Ayyukan yanayin halittu ko jin daɗin ɗan adam".

Canjin yanayi zai sake bayyana waɗanne nau'o'in da ake la'akari da su a matsayin nau'o-in da ke mamayewa. Wasu nau'o'in da aka yi la'akari da su a matsayin masu mamayewa na iya zama marasa tasiri a cikin yanayin halittu da ke canzawa tare da lokaci, yayin da wasu nau'oʼin da aka dauka a matsayin marasa mamayewa zasu iya zama masu mamaye. A lokaci guda, yawancin jinsunan asali za su sami canji na kewayon kuma su yi ƙaura zuwa sababbin yankuna.

Canjin kewayon, da sauya tasirin nau'o'in mamayewa, ya sa ma'anar kalmar "nau'o'i masu mamayewa" ya zama da wahala - ya zama misali na canjin tushe. Idan aka yi la'akari da sauye-sauyen da aka ambata a sama, Hellmann et al. (2008),  ya kammala cewa ya kamata a bayyana nau'o'in da suka mamaye a matsayin "waɗannan nau'ikan da aka gabatar kwanan nan" kuma su yi "matsananciyar tasiri ga ƙwayoyin halitta na asali, dabi'un tattalin arziki, ko lafiyar ɗan adam. " Sakamakon haka, nau'in da ke samun mafi girma tare da sauyin yanayi ba a dauke su mamaye ba, muddin ba ya haifar da mummunar lalacewa.

Takaddun da mutane suka gabatar a cikin tarihi sun canza daga ƙarni zuwa ƙarni da shekaru goma zuwa shekaru goma, haka kuma yawan gabatarwa. Nazarin ƙididdigar duniya na rikodin farko na nau'in baƙi (wanda aka ƙidaya a matsayin adadin rikodin farko da aka kafa na nau'ikan baƙi a kowane lokaci) ya nuna cewa a lokacin 1500-1800 ƙididdigat sun kasance a matakin ƙasa, yayin da ƙididdigal suna ƙaruwa koyaushe tun daga shekara ta 1800. 37% na duk bayanan farko na nau'ikan baƙi  an yi rajista kwanan nan kamar yadda a lokacin 1970-2014. 

## Manazarta