Ƙungiyar Kula da Zaɓe ta Najeriya

**Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya (Nigeria Civil Society Situation Room)** haɗin gwiwa ce ta ƙungiyoyin farar hula sama da 70 waɗanda ke sa ido kan tsarin zaɓe da zaɓukan Nijeriya a faɗin ƙasar. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya tana gudanar da nazari na yau da kullun da yaɗa bayanai kan manyan ci gaba da abubuwan da suka shafi gudanar da zaɓe a Nijeriya. Tana goyon bayan daidaitawa da haɗin gwiwa tsakanin masu ruwa da tsaki a zaɓe. Babban manufar Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya shine inganta ingancin tsarin zaɓe na Nijeriya da kuma ƙarfafa ƙarfin ƙungiyoyin farar hula don inganta haɗin gwiwa da sa ido kan tsarin zaɓe.
An kafa Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya a shekarar 2010 a shirye-shiryen zaɓukan 2011 a Nijeriya. Sakatariyar Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya tana ƙarƙashin Policy and Legal Advocacy Centre (PLAC), wata ƙungiyar farar hula ce wanda Clement Nwankwo ya kafa. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya tana ba da wani dandali don tsara shirye-shirye, gina yanayi, nazari bisa ga bayanai, haɗin gwiwa mai ma'ana tare da masu ruwa da tsaki daban-daban a cikin tsarin zaɓe da kuma lura da zaɓuka. Tana shiga tsakani a cikin tsarin zaɓe ta hanyar inganta haɗin gwiwa, bayar da shawarwari mai fa'ida da kuma ɗaga matsaloli yayin zaɓe.
A yayin aikin sa ido kan zaɓe, ana kafa ɗakin kula da zaɓe na zahiri a matsayin ɗakin sadarwa wanda ya ƙunshi ɗakin nazari da ɗakin fasaha. Ɗakin Nazari ya ƙunshi ƙwararrun masana a fannin dimokuraɗiyya da harkokin mulki, yayin da Ɗakin Fasaha ya ƙunshi Cibiyar Kira da teburin kafofin sada zumunta. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya tana tura masu lura da filin a duk faɗin ƙasar don zaɓukan gama-gari da kuma kowace jiha da ke gudanar da zaɓen gwamna a wajen lokaci. Masu lura suna aika rahotanni zuwa Ɗakin Sadarwa, waɗanda aka tabbatar da su sannan kuma aka buga su a shafukan sada zumunta na Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya. Ana ɗaga abubuwan da aka ruwaito ga masu ruwa da tsaki na zaɓe, yawanci INEC da hukumomin tsaro, kuma ana bibiyar su don tabbatar da an warware su. Daga nan sai Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta fitar da sanarwa dangane da rahotannin da aka samu daga masu lura da filin. Sanarwowi na farko sukan mayar da hankali kan batutuwa kamar matsalolin dabaru (rashin samuwa ko jinkirin isowar kayan zaɓe), batutuwan tsaro, tsoratarwa da kuma rarrashin masu zaɓe, inda ake kira ga hukumomi masu dacewa da su ɗauki matakai nan take don dakatar da irin waɗannan matsalolin. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya kuma tana sa ido kan tattarawa da yaɗa bayanan zaɓe har zuwa sanar da masu nasara; matakai waɗanda galibi take bayyanawa a matsayin 'mafita mai rauni' a cikin tsarin zaɓe na Nijeriya.
A yayin zaɓukan 2019, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta ɗauki ma'aikata, ta horar da su kuma ta tura kusan masu lura da zaɓe 8,000 a duk faɗin jihohi 36 na Nijeriya da babban birninta Abuja, waɗanda suka sa ido kan zaɓukan shugaban ƙasa, na majalisar dokoki da na jihohi kuma suka aika rahotanni daga filin zuwa Cibiyar Zaɓe ta Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya da ke Transcorp Hillton Hotel, Abuja. Don zaɓukan 2019, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta ƙaddamar da wata manhaja mai suna Zabe wadda masu lura da filin suka yi amfani da ita don tura bayanan zaɓe daga cibiyoyin tattara sakamako na unguwanni a faɗin ƙasar zuwa Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya don nazari. Baya ga ɗakunan nazari da na fasaha, akwai Cibiyar Haɗin Kai a ɗakin kula da zaɓe, inda aka sanya ma'aikatan bayanai don karɓar rahotanni daga masu lura da filin da aka tura don aikin lura da tattara sakamako na unguwanni wanda Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta fara, tare da haɗin gwiwar Cibiyar Dimokuraɗiyya da Ci Gaba (CDD) West Africa.
## Membobin Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya
Ƙungiyoyin Farar Hula (CSOs) mambobin Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya sun haɗa da ƙungiyoyi kamar Policy and Legal Advocacy Centre (PLAC), CLEEN Foundation, ActionAid Nigeria, Centre for Democracy and Development (CDD), Proactive Gender Initiative (PGI), Enough is Enough Nigeria, Centre for Citizens with Disabilities (CCD), WANGONET, Partners for Electoral Reform, JDPC da Youth Initiative for Advocacy, Growth and Advancement (YIAGA). Sauran sune Development Dynamics, Stakeholders Democracy Network, Human Rights Monitor, Election Monitor, Reclaim Naija, Institute for Human Rights and Humanitarian Law, CITAD, Alliance for Credible Elections (ACE), CISLAC, EdoCSOs, CONGOs Edo State da sauran CSO sama da saba'in.
### Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya (2015)
A ranar 19 ga Janairu, 2015, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta fitar da sanarwa tana Allah wadai da wani tallar shafi na farko kan ɗan takarar shugaban ƙasa na adawa, Janar Muhammadu Buhari a wasu jaridu na ƙasa, wanda Gwamna Ayo Fayose na Jihar Ekiti ya ɗauki nauyi, tare da babban kanun labarai "Nijeriya A Yi Hattara". Wannan ba daidai ba ne kuma ya saba wa Yarjejeniyar Zaman Lafiya ta Abuja da ƴan takarar shugaban ƙasa suka sanya hannu da son rai.
Bayan dage zaɓukan 2015 wanda aka shirya yi a ranakun 14 da 28 ga Fabrairu na tsawon makonni shida (28 ga Maris da 11 ga Afrilu) kuma kasa da mako guda kafin a yi zaɓe, Sojojin Nijeriya sun bayyana cewa ba za su iya ba da tabbacin tsaron ƴan ƙasa ba yayin zaɓukan. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta gaggauta fitar da wata sanarwa mai tsauri tana sukar wannan aikin na Sojoji kuma tana zargin su da tayar da tsoffin tunanin mulkin soja na baya, da haifar da ƙalubale na tsarin mulki da na siyasa waɗanda ke raunana da kuma kawo cikas ga dimokuraɗiyyar Nijeriya da ke tasowa. Har ila yau, ta bayyana cewa Sojojin sun girgiza amincewar jama'a da duk wani abin dogaro na zaɓukan 2015.
A cikin sanarwarta ta farko kan zaɓe a ranar 28 ga Maris, 2015, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta ja hankalin INEC da duk masu ruwa da tsaki a zaɓen shugaban ƙasa da na Majalisar Dokoki kan matsalolin dabaru da suka taso daga jinkirin isowa ko rashin samuwa na kayan zaɓe a jihohi da yawa wanda ya haifar da jinkirin jefa ƙuri'a. Dukkanin mazaɓu 11 na Majalisar Wakilai a Jihar Jigawa, ɗaya a Jihar Edo da kuma wata karamar hukuma a Jihar Imo inda aka riga aka fara jefa ƙuri'a an dage su saboda dalilai na dabaru.
A ranar 30 ga Maris, 2015, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta bayyana cewa ta samu rahotanni na ƴan siyasa da jami'an tsaro suna ƙoƙarin sarrafa tattara sakamako a faɗin jihohi. Daga nan sai ta kira ga ƙungiyar ƙasa da ƙasa da su matsa lamba kan duk masu ruwa da tsaki a siyasa da su bi dokar zaɓe da ka'idoji kuma idan ya zama dole, su hukunta takamaiman ƴan siyasa da ke ciki.
### Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya (2019)
A cikin 2019, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta fitar da jerin sanarwowi tana Allah wadai da yadda aka gudanar da zaɓen wanda aka yi masa alama da yaɗuwar rashin daidaituwa. Ta nuna takaici ga manyan kurakurai a gudanar da zaɓen shugaban ƙasa da na Majalisar Dokoki tana bayyanawa a matsayin koma baya daga zaɓen 2015. An dage zaɓen da aka shirya yi a ranar 16 ga Fabrairu, 2019, sa'o'i kaɗan kafin a buɗe rumfunan zaɓe saboda matsalolin dabaru. Duk da haka, lokacin da aka yi zaɓen a ranar da aka sake tsarawa, irin waɗannan matsalolin dabaru sun shafi gudanar da zaɓen a ɗaruruwan wurare a faɗin ƙasar. An samu rahotannin mutuwar mutane 58 a yayin zaɓen. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta ruwaito lamuran siyan ƙuri'u daga naira 500 zuwa 5,000 a kowace ƙuri'a a Adamawa, Sokoto, Lagos, Delta, Enugu, Ekiti, Bauchi, Benue, Nasarawa, Plateau, Kwara, Zamfara, Kebbi, Oyo, Kano da Osun States.
Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya a cikin rahotonta na farko ta bayyana cewa zaɓukan sun kasance cike da tashin hankali da matsalolin tsaro. Har ila yau, ta ruwaito cewa an cuci jami'an zaɓe, jami'an tsaro sun kasance masu son kai a halayensu kuma ayyukan manyan jam'iyyun siyasa a yayin zaɓen sun kasance abin takaici.
Bayan sanar da sakamako da bayyana masu nasara, Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta ƙalubalanci daidaiton bayanan zaɓe da aka fitar. Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya ta rubuta ƙuri'u 1,084,358 da aka soke a rumfunan zaɓe 1,175 a jihohi 18 kuma ta kira ga INEC da ta bayyana tsarin da ya kai ga soke irin waɗannan adadi masu yawa na ƙuri'u don adalci da nuna gaskiya. A cikin 2015, an ƙi ƙuri'u 844,519 daga cikin ƙuri'u 29,432,083 da aka jefa.
Kungiyar Kula da Zaɓe ta Nijeriya a cikin rahotonta na ƙarshe kan zaɓukan 2019 ta bayyana cewa zaɓen ya kasa cimma “ƙofar zaɓe mai ƴanci, adalci da gaskiya”.
## Nassoshi