Al'adun Yarbawa

Al'adu daban-daban sun fi yawa a ƙasar Yarabawa da kuma tsakanin mutanen Yarbawa . 

## Addini (Ensìn)
Ana cewa Yarabawa mutane ne masu addini, amma kuma suna da juriya game da bambance-bambancen addininsu. Yayin da da yawa ke da'awar mazhabar Yarabawa ; da yawa kuma suna da'awar wasu addinai kamar Kiristanci (Esìn Ìgbàgbọ́), Musulunci (Esìn Ìmàle) da sauransu.   Ifá addini ne da ya samo asali daga mutanen Yarabawa na Najeriya da Benin.  Ana kyautata zaton tsarin duba ne wanda ya ƙunshi manyan ayoyi masu tsarki da labarai da ake kira Odus . [  Firistoci da aka sani da babalawos suna fassara saƙonnin ta amfani da tsarin duba mai tsarki wanda ke ƙirƙirar takamaiman tsari idan aka jefa su. 

## Doka
Dokar Yarbawa ita ce tsarin shari'a na ƙasar Yarbawa . Tana da sarkakiya sosai, kowace ƙungiya da ƙaramin rukuni suna da tsarin da ya bambanta, amma gabaɗaya, gwamnati tana farawa a cikin iyali na kusa. Mataki na gaba shine ƙabila, ko dangi na dangi, wanda shugabanta da aka sani da Baálé. Wannan sarkin zai kasance ƙarƙashin sarakunan gari, kuma waɗannan sarakuna galibi suna ƙarƙashin Obansu, waɗanda ƙila ko ba za su kasance ƙarƙashin wani Oba da kansa ba. 

Yawancin abin da ya rage daga wannan dokar shari'a an haɗa su cikin dokokin al'ada na ƙasashe masu 'yancin kai waɗanda Yarabawa ke zaune a ciki.

## Harshe (Edè)
Mutanen Yarabawa suna amfani da harshen Yaraba a al'ada, memba ne na dangin harshen Nijar-Congo . Baya ga jimlar yaruka da masu magana da su, kalmar Yarbanci kuma ana amfani da ita wajen rubuta harshen. 

## Ilimin Harsuna
Adabin rubuce-rubucen Yarbanci ya fara ne da ƙirƙirar nahawunsa da aka buga a shekarar 1843. Harshen da aka saba amfani da shi ya ƙunshi siffofi da dama daga wasu yaruka. 

## Falsafa
Al'adar Yarabawa ta ƙunshi falsafar al'adu/al'adu, addinin da ba shi da tushe da kuma tatsuniyoyi. Suna cikin wani babban kundin adabi, wanda aka sani da Odu Ifá a ƙasar Yarabawa da kuma a ƙasashen waje. Sauran sassan Odu Ifá sune ilimin halayyar ɗan adam, ilimin zamantakewa, lissafi, ilimin halittar jiki, ilimin halittar jiki, da sauran fannoni na sha'awar ɗan adam.

Ana kyautata zaton tunanin al'adun Yarabawa shaida ne ga zamani biyu. Zamanin farko lokaci ne bisa ga al'adar baki inda fitaccen masanin falsafar allahntaka, Ɗanmila, shine kai kuma fitaccen mai duba. Ana kyautata zaton ya yi tunani game da duniyoyin da ake gani da waɗanda ba a gani, yana tuna da sararin samaniya, ilimin sararin samaniya, da halittun tatsuniyoyi a cikin duniyoyin da ake gani da waɗanda ba a gani. Wannan masanin falsafa, Ɗanmila, yana nuna hikima da manufa. An ce ya fi zama masanin ilimin halayyar ɗan adam fiye da masanin falsafa. Shi ne mai haɓaka buri da sha'awa, kuma mai fassara ori (kai) da makomarta. Duniya mara ilimi, wacce buƙatar rayuwa ta tilasta, wacce buƙatar warware asirin rana da dare ta tilasta, ana kyautata zaton ta sa Ɗanmila ta haɓaka ra'ayin duba. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Zamani na biyu shine zamanin tattaunawa ta metaphysics. Wannan ya fara ne a ƙarni na 19 lokacin da ƙasar ta zama ƙasa mai ilimi ta hanyar himma da aiki tuƙuru na Dr. [[Samuel Ajayi Crowther|Ajayi Crowther]], Bishop na farko na Anglican na Afirka. Ana ɗaukarsa a matsayin mai noma ra'ayin Yarbawa na zamani. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Abin da ya bambanta tunanin Yarabawa shi ne cewa galibi labari ne a tsari, yana bayyanawa da kuma nuna ilimin abubuwan da ke haifar da kuma yanayin abubuwan da ke shafar jiki da kuma duniyar ruhaniya da kuma lafiyarsa. Yarabawa suna da ɗaruruwan kalmomi, tatsuniyoyi, da waƙoƙi, kuma sun yi imanin cewa duk wani labari da ke faɗaɗa fahimtar mutane kuma yana gabatar da abinci ga tunani shine farkon falsafa. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Kamar yadda yake a zamanin da, mutanen Yarabawa koyaushe suna danganta ma'anar falsafa da addini ga duk abin da suka samar ko suka ƙirƙira. Don haka ana kiran wasu daga cikinsu da masu fasaha da masana falsafa. Wannan ya nuna cewa mutum zai iya samun mai sassaka, mai saƙa, mai sassaka ko mai tukwane a gidaje da yawa a ƙasar Yarabawa. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Duk da cewa Yarabawa ba za su iya yin cikakken bayani game da dogayen tarihin mutane na tarihi da na tarihi kamar Oduduwa, Obatala, Ọrunmila, Ango, Ogun, Ɗan, Ɗan, Ya, Ɗan, Ɗanmiyan da sauransu ba, (da yawa daga cikinsu an yi musu bauta), duk sun yi tasiri ga mutanen Yarabawa kuma sun ba da gudummawa ga walwala da jin daɗin al'ummar Yarabawa ta hanyar darussa da sauran kafofin watsa labarai da suka samu daga rayuwarsu. Ana kyautata zaton ba tare da gudummawar da suka bayar ba, da ƙasar Yarabawa ta ɓace cikin rudani. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Duk da cewa addini galibi shine na farko a al'adun Yarabawa, duk da haka, tunanin mutum ne ke jagorantar sanin ruhaniya (ori) zuwa ga ƙirƙira da kuma aiwatar da addini. Don haka tunani/falsafa ta gaba ce ga addini. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

A yau, al'ummomin ilimi da waɗanda ba su da ilimi suna ƙara sha'awar al'adun Yarabawa, da kuma rubuce-rubucen adabinsu. Don haka ana ci gaba da gudanar da bincike kan tunanin al'adun Yarabawa, yayin da ake rubuta littattafai da yawa a kai - yana nuna alamarsa da kuma haɓaka bincikensa a tsakanin masu tunani waɗanda ba 'yan Afirka ba kamar masana falsafar siyasa da masana kimiyyar siyasa waɗanda suka fara buɗe ƙofofinsu ga wasu al'adu, suna faɗaɗa ra'ayoyinsu. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

== Tsarin Yarbanci ==
Tsarin tunani a ƙasar Yarabawa da kuma ga mutanen Yarabawa yana daidai da manufar rayuwa mai kyau, neman ma'anar rayuwa da kuma sha'awar mafi kyau a rayuwa. Orunmila, mai noma Ifa-Ife, shine uban tsarin tunani na gargajiya na Yarabawa. Tsarin tunani nasa (allahntaka) ya zaburar da dukkan mutanen Yarabawa a Afirka da kuma a ƙasashen waje, musamman waɗanda aka sace (zuwa Amurka da Yammacin Indiya) a lokacin cinikin bayi marasa ɗa'a.

Bisa ga ma'anar manufar Yarbawa, wato neman ma'anar rayuwa da kuma neman mafi kyau a rayuwa, manufar Yarbawa wani nau'i ne na Ƙungiyar Wayar da Kan Jama'a, kamar yadda kowane ɗan ƙasa a ƙasar ke ƙoƙarin isa ga kololuwar burinsa na cimma burinsa na cimma burinsa na cimma burinsa.

Tsarin Orunmila ya haifar da wani tsari na zamani wanda ya zaburar da Dr. Ajayi Crowther mai aiki a ƙarni na 19, da kuma Cif Obafemi Awolowo a ƙarni na 20, wanda ya yi nasarar ƙirƙirar yanayi na ɗabi'a ga ƙasar Yarabawa don bunƙasa, wanda ya shafi rinjayen ɗabi'a wanda manufar ta ke ciki kuma daga inda gaskiyar ta ke fitowa. Falsafar shugabancinsa ta taimaka masa da manyan ra'ayoyi. Ya gina Gidajen Rediyo da Talabijin na farko a Afirka. Ya haɓaka manyan ra'ayoyi waɗanda suka kai ga gina filin wasa na zamani na farko a Afirka da kuma Gidan Cocoa na farko a duniya. Gabaɗaya, Yarabawa masu ra'ayin kirkire-kirkire ne ta halitta.

== Zane-zane ==

=== Sassaka ===

Ana cewa Yarabawa ƙwararru ne wajen sassaka abubuwa,  sun shahara da ayyukansu na terracotta a ƙarni na 12, 13 da 14; masu fasaha kuma sun yi zane-zane da tagulla. 

**Gidan Tarihi na Esiẹ** gidan tarihi ne a [[Esiẹ]] ;  wani gari maƙwabci da Oro a [[Irepodun]], [[Kwara (Jiha)|Kwara]] . Gidan Tarihi shine na farko da aka kafa a [[Najeriya]] lokacin da aka buɗe shi a shekarar 1945. Ya taɓa ɗauke da mutane sama da dubu ko hotuna da ke wakiltar mutane. Ana kyautata zaton yana da tarin hotunan dutse mafi girma a duniya.  A zamanin yau, [[Gidan Adana Kayan Tarihi na Esiẹ|gidan Tarihi na Esie]] ya kasance cibiyar ayyukan addini kuma yana shirya biki a watan Afrilu kowace shekara. 

=== Yadi ===
Ana yin saƙa a kan nau'ikan kayan saka daban-daban domin ƙirƙirar ɗaruruwan tsare-tsare daban-daban. Adire da Aso Oke suna daga cikin shahararrun masaku a ƙasar Yarabawa. Adire (ƙulla da rini) sunan da aka ba wa masaku masu rini na indigo da matan Yarabawa na kudu maso yammacin Najeriya suka samar ta amfani da dabarun rini iri-iri. Adire tana fassara zuwa ƙulla da rini, kuma masaku na farko wataƙila ƙira ne mai sauƙi da aka ɗaure a kan masaku na auduga da aka yi da hannu kamar waɗanda har yanzu ake samarwa a Mali.

=== Abinci ===


Wasu daga cikin abincin da Yarabawa suka fi so sun haɗa da [[Alale|moin-moin]] (pudding wake da aka dafa) da kuma [[Ƙosai|akara]] (kek ɗin wake). Miyar Yarabawa ta asali sun haɗa da [[Mulukhiyah|ewedu]] (jute), [https://www.myactivekitchen.com/gbegiri-abula/ gbegiri] (wanda aka yi da wake), da [[efo riro]] (wani nau'in miyar kayan lambu). Miyar kamar [[Miyar Okra|miyar okra]] (wanda aka fi sani da ''obé ila'' ) da egusi (miyar kankana ) sun shahara sosai a Yammacin Najeriya a cikin 'yan lokutan nan, kuma ban da Amala (fulawar yam), abincin gargajiya na Yarabawa da aka yi da garin yam, ana iya cin su da ewedu da gbegiri. Abinci da yawa na Najeriya, gami da doya da aka niƙa (wanda ake kira ''<nowiki/>'yan** ); lafun, fufu na Najeriya da aka yi da rogo ; semolina; da garri ( *eba* ).

Ana shirya wasu abinci musamman don bukukuwa da bukukuwa. Shinkafa Jollof, shinkafa soyayye da shinkafa Ofada sun zama ruwan dare a Najeriya (musamman a yankin kudu maso yamma, wanda ya haɗa da Legas ). Sauran abincin da suka shahara sun haɗa da Asaro, Efokore, Ekuru da Aro, stew, masara, rogo, da fulawa (kamar masara, doya da fulawar plantain), ƙwai, kaza, da nama da kifi iri-iri). Wasu abinci da ba a san su ba da kuma wasu abubuwan da aka fi so su ne arrowroot gruel, sweetmeats, fritters da cokula; da kuma wasu burodi kamar yisti, buns na dutse, da burodin giya na dabino. Abincin Yarabawa yana da faɗi sosai kuma galibi yana ɗauke da plantain waɗanda za a iya tafasa, soya da gasa. 

### Kiɗa

Kiɗa da rawa sun kasance muhimmin ɓangare na al'adun Yarabawa; ana amfani da su a cikin nau'ikan nishaɗi daban-daban. Kayan kida sun haɗa da bata, saworo, sekere, gangan da sauransu. Nau'ikan kiɗa sun haɗa da Juju, Fuji da Afrobeat, tare da mawaka kamar King Sunny Ade, Ebenezer Obey, da KWAM 1. 

## Suna wa kwastam suna
Mutanen Yarabawa sun yi imanin cewa mutane suna rayuwa da ma'anar sunayensu. Saboda haka, Yarabawa sun yi ƙoƙari sosai wajen sanya wa jariri suna. Falsafarsu ta sanya wa jariri suna an bayyana ta a cikin wata karin magana, *ile ni an wo, ki a to so omo l'oruko* ("mutum yana kula da iyali kafin ya sanya wa yaro suna"): dole ne mutum ya yi la'akari da al'ada da tarihin dangin yaro yayin zabar suna.

Wasu iyalai suna da al'adun da suka daɗe suna sanya wa 'ya'yansu suna. Irin waɗannan al'adu galibi suna samo asali ne daga sana'arsu ko addininsu. Misali, iyalin mafarauta za su iya sanya wa jaririnsu suna *Ogunbunmi* ( Ogun yana fifita ni da wannan) don nuna girmamawarsu ga allahntakar da ke ba su kayan aikin ƙarfe don farauta. A halin yanzu, iyali da ke girmama Ifá za su iya sanya wa ɗansu suna *Falola* (Ifa tana da girmamawa). 

### Suna
Tunda ana kyautata zaton cewa sunaye kamar ruhohi ne waɗanda ke son cika ma'anarsu, iyaye suna yin bincike sosai kafin su ba wa jariransu sunaye. Ana yin bukukuwan suna da irin wannan kulawa mai kyau, galibi daga cikin tsofaffin 'yan uwa. Alamar bege, tsammani da addu'o'in iyaye ga sabon jariri, zuma, kola, kola mai ɗaci, atare ( barkonon kada ), ruwa, man dabino, sukari, rake, gishiri, da giya kowannensu yana da matsayi da ma'ana ta musamman a ra'ayin Yarabawa. Misali, zuma tana wakiltar zaki, kuma addu'ar iyaye ita ce rayuwar jaririnsu ta yi daɗi kamar zuma. 

Bayan an gama ibada, ana sanya wa yaron suna kuma 'yan uwa na da mutuncin sanya wa yaron suna. Kyautar suna tana zuwa ne da kyaututtukan kuɗi da tufafi. A lokuta da yawa, dangin zai kira yaron da sunan da suka ba shi, don haka sabon jariri zai iya samun sunaye sama da goma sha biyu. 

### Sunan da aka riga aka ƙaddara

* Amutorunwa (wanda aka kawo daga sama)
* Oruko - suna

Wasu Yarabawa suna ganin cewa jariri na iya zuwa da sunayen da aka riga aka ƙaddara. Misali, ana kyautata zaton tagwaye ( ibeji ) suna da sunayen haihuwa na halitta. Don haka farkon wanda aka haifa daga cikin biyu ana kiransa Taiwo ko Taiye, gajerun nau'ikan Taiyewo, ma'ana ɗanɗanon duniya. Wannan shine don gane tagwayen farko a matsayin wanda ɗayan ya aiko don ya fara zuwa ya ɗanɗana duniya. Idan ya/ta zauna a wurin, hakan ya nuna cewa ba shi da kyau, kuma hakan zai aika da alama ga ɗayan don ya fara zuwa. Don haka na biyun da ya zo ana kiransa Kehinde (zuwa a makare); yanzu ya zama ruwan dare ga yawancin Kehindes a kira su da ƙaramin "Kenny". Ba tare da la'akari da jinsi ba, wanda aka haifa ga mace ɗaya bayan tagwayen ana kiransa Idowu, kuma wanda bayan wannan ana kiransa Alaba, sannan yaron da ke gaba ana kiransa Idogbe . Ige yaro ne da aka haifa da ƙafafuwa da suka fara fitowa maimakon kai; kuma Ojo (namiji) ko Aina (mace) ita ce wadda aka haifa da igiyar cibiya a wuyansa. Idan aka ɗauki cikin yaro ba tare da an yi masa haila ba, ana sa masa suna Ilori. Dada shine yaron da aka haifa da gashi mai kulle; kuma Ajayi (wanda aka yi wa laƙabi da Ogidi Olu ) shine wanda aka haifa fuska da ƙasa.

Sauran sunaye na halitta sun haɗa da *Abiodun* (wanda aka haifa a ranar biki ko lokacin haihuwa), *Abiona* (wanda aka haifa a tafiya) *Abidemi* ko *Bidemi* (wanda aka haifa ba tare da kasancewar mahaifinsa ba) watau mahaifin yaron bai shaida bikin sanya wa jaririnsa suna ba amma bai mutu ba, wataƙila ya yi tafiya kawai, *Enitan* (ɗaya daga cikin labarai) wannan yaron yana iya samun ɗaya daga cikin iyayensa ya mutu kafin haihuwarsa, *Bosede* (wanda aka haifa a rana mai tsarki); *Babatunde* / *Babatunji* (ma'ana uba ya dawo) shine ɗan da aka haifa a cikin iyali inda uba ya rasu kwanan nan. Wannan yana shaida imani da sake haihuwa. *Iyabode*, *Yeside*, *Yewande*, da *Yetunde*, ("uwa ta dawo") takwarorinsu mata ne, sunaye masu ma'ana iri ɗaya.

### Suna da aka bayar a lokacin haihuwa

* Oruko - suna
* Abi - birthed
* Mai suna haka

Waɗannan sunaye ne da ba na halitta ba ne ga yaron da aka haifa amma ana bayar da su a rana ta bakwai ta haihuwa (ga mata) da kuma ranar tara ta haihuwa (ga maza). Wasu ƙungiyoyin Yarabawa suna yin ifalomo (na 6) suna gudanar da al'adar sanya suna a rana ta shida. Tasirin Kiristanci da Musulunci a al'adun Yarabawa ne ya haifar da bikin sanya suna na kwana takwas. Haihuwar tagwaye idan maza da mata ne yawanci ana sanya musu suna a rana ta takwas amma a rana ta bakwai ko ta tara idan tagwaye ne na jinsi ɗaya. Ana bayar da su daidai da muhimman abubuwan da suka faru a lokacin haihuwa ko kuma dangane da al'adar iyali kamar yadda aka ambata a sama.

Misalan sunayen da aka bayar dangane da al'adar iyali sun haɗa da *Ogundiran* (Ogun ya zama al'adar da ake rayuwa a cikin iyali); *Ayanlowo* (al'adar buga ganga ta Ayan abin girmamawa ne); *Oyetoso* (Babban mulki abin ado ne); *Olanrewaju* (Girma yana ci gaba); *Olusegun* (Allah ya yi nasara a kan maƙiyi).

### Sunayen Abiku

* Abi - haihuwa, ko Bi - haihuwa
* Iku - mutuwa, ko Ku - mutu / mutu

Yarabawa sun yi imanin cewa ana haihuwar wasu yara don su mutu. Wannan ya samo asali ne daga abin da ya faru na mummunan lamari na yawan mace-macen jarirai wanda wani lokacin ke addabar iyali ɗaya na dogon lokaci. Idan hakan ta faru, iyalin suna ƙirƙiro hanyoyi daban-daban don hana sake afkuwar hakan, gami da ba da sunaye na musamman a lokacin haihuwa.  Irin waɗannan sunaye suna nuna takaicin iyaye matalauta:

* Malomo (kar ka sake komawa) 
* Kosoko (babu wani ƙugiya kuma). Wannan yana nufin ƙugiyar da ake amfani da ita wajen haƙa kabari. 
* Kashimawo (bari mu jira mu gani). Wannan yana nuna wani irin ra'ayi na rashin yarda a cikin iyaye. 
* Banjoko (zauna tare da ni) 
* Orukotan (an gama duk sunaye) 
* Yemiitan (ka daina yaudarata) 
* Kokumo (wannan ba zai mutu ba) 
* Durojaiye (zauna ka ji daɗin rayuwa) 
* Durotimi ko Rotimi (ku zauna tare da ni) 
* Durosola (zauna ka ji daɗin dukiya)

### Sunayen dabbobin gida
Yarabawa kuma suna da sunayen dabbobin gida ko *oriki* . Waɗannan sunayen yabo ne, kuma ana amfani da su don nuna asalin dangin yaron ko kuma don bayyana begen mutum ga yaron: *Akanbi* - (wanda aka haifa da gangan); *Ayinde* (wanda ake yabawa idan ya iso); *Akande* (wanda ya zo ko ya zo da cikakken ƙuduri); *Atanda* (wanda aka ƙirƙira da gangan bayan bincike mai zurfi). Ga mata, *Aduke* (wanda kowa ke son kula da shi), Ayoke (wanda mutane ke son kula da shi), *Arike* (wanda ake kula da shi idan ya gani), *Atinuke* ko *Abike* (wanda aka haifa don a kula da shi).

## Bikin Aure

Al'adar Yarabawa ta tanadar da tarbiyyar yaro ta hanyar dangi mai yawa. A cikin al'ummar gargajiya, ana sanya yaron a matsayin uban duk wani sana'a da alloli suka ƙayyade masa (kodayake wannan ba kasafai yake faruwa a yau ba). A madadin haka, yana iya ɗaukar sana'ar uba, idan namiji ne, ko uwa, idan mace ce. Iyaye suna da alhakin zamantakewa da shi cikin al'adar babban al'umma, ban da ba shi hanyar rayuwa. Aurensa kuma alhakin iyaye ne.

Bikin aure shine ƙarshen wani tsari da ke farawa da soyayya. Saurayin ya gano wata budurwa da yake ƙauna. Shi da abokansa suna nemanta ta hanyoyi daban-daban. Saurayin ya aika saƙonni masu ban sha'awa ga budurwar har zuwa lokacin da suka kusa don guje wa shiga tsakani (wanda aka sani da *alarina* ). Sannan da zarar sun nuna ƙaunar juna, sai su sanar da iyayensu game da yadda suke ji game da juna. Iyayen mutumin sun shirya ziyartar iyayen amarya. Da zarar an tabbatar da amincewarsu, za a iya sanya ranar aure. Kafin ranar aure, ana shirya biyan kuɗin amarya. Wannan yana tabbatar da amincewar iyayen amarya, kuma an sanya ranar aure. Da zarar an sanya ranar ta hanyar tuntuɓar Orishas ta babalawo (idan mabiya addinin Yarabawa ne ) ko kuma shawarar wani bawan Allah (idan Musulmi ko Kirista ne ), ana gargaɗin amarya da ango su guji yin tafiya daga gari, har ma da zuwa gona. Wannan don hana duk wani haɗari. Ranar aure rana ce ta biki, ci, sha da rawa ga iyaye, dangi, sabon miji da mata da abokansu, har ma da maƙiya. Ba a ɗaukar aure a matsayin haɗin miji da mata kawai ba, ana kuma ganinsa a tsakanin Yarabawa a matsayin haɗin iyalai a ɓangarorin biyu. Amma kafin amarya ta tafi gidan mijinta, mutane daban-daban suna raka ta, wato dangi da abokai zuwa ƙofar gidanta a cikin wani al'ada mai suna Ekun Iyawo, ma'ana 'Kukan sabuwar amarya', wannan yana nuna cewa tana baƙin ciki da barin gidan iyayenta kuma yana nuna kasancewarta a sabon gidan. A can ake yi mata addu'a kuma ana wanke ƙafafunta. Ana kyautata zaton tana wanke duk wani mummunan sa'a da ta kawo gidan mijinta. Kafin a kai ta gidanta, idan ita mai bin addinin Yarabawa ce, ana ba ta calabash (igba) sannan a nemi ta karya shi. Idan ya karye, ana kyautata zaton adadin guntun da aka raba shi shine adadin 'ya'yan da za ta haifa. A daren auren, ita da mijinta suna haɗuwa ta farko kuma yawanci ana sa ran zai same ta budurwa. Idan bai yi ba, za a kunyata ta da iyayenta kuma za a iya korar ta daga ƙauyen da suke zaune.

Duk da cewa wannan shine bikin aure ɗaya tilo da 'yan ƙabilar suka saba yi, Musulmai da Kiristoci galibi suna haɗa shi da bikin aure na nikkah da na rajista (idan Musulmi ne) ko kuma bikin aure na coci da na rajista (idan Kiristoci ne). A cikin al'ummominsu, bikin Yarabawa da aka bayyana a sama ana ɗaukarsa a matsayin bikin aure fiye da bikin aure na gaskiya.

## Feshin Kuɗi (Owó-Níná)
Asalinsu daga ƙasar Yarabawa ne, Yarabawa sun kasance mutane masu matuƙar farin ciki kamar yadda ake gani a fasaharsu, yarensu, da waƙoƙinsu.  Fesa kuɗi muhimmin ɓangare ne na al'adun Yarabawa a Kudu maso Yammacin Najeriya. Wannan al'ada ce da 'yan Najeriya da yawa ke so a yau, ba tare da la'akari da asalinsu ko ƙabilarsu ba. Fesa kuɗi yana nuna farin ciki, sa'a, da kuma nuna ƙaunar da baƙon ke yi wa ma'auratan a wani bikin aure. An raka amarya da ango suna rawa a bayan bikin aure. Baƙi suna shigowa bi-biye ko kuma kwanan nan suka kewaye ma'auratan a kan filin rawa suka zo gaba, suna sanya kuɗi a goshin ma'auratan, suna ba su damar "ruwa." Yayin da ake fesa kuɗin, 'masu tarawa' suna karɓar kuɗin daga ƙasa su sanya shi a cikin jaka don ma'auratan.

A tsakiyar shekarun 40, wasu kabilu da kabilun da suka ƙaura zuwa yankin Yarbawa na Najeriya sun rungumi al'adar. Yanzu ana fesa kuɗi a bukukuwan aure, ɗumamar gida, godiya, da sauransu a faɗin ƙasar Yarbawa a matsayin wata kyakkyawar alama ga masu bikin. Ana sanya kuɗin ɗaya bayan ɗaya a kan haikali na mai bikin, sannan a bar shi ya faɗi a ƙasa ko a cikin tire wanda daga baya iyalan masu bikin ko abokansu za su karɓa.

## Jana'iza (Ìsínku)
A ra'ayin Yarbawa, mutuwa ba ƙarshen rayuwa ba ce; maimakon haka, sauyawa ce daga wani nau'i na rayuwa zuwa wani. Jahilai (mutane marasa sani) suna jin tsoron mutuwa domin tana nuna ƙarshen wanzuwar da aka sani da kuma farkon wanda ba a sani ba. Rashin mutuwa shine mafarkin mutane da yawa, kamar yadda "Eji-ogbe" ya faɗa: *Mo dogbo orose; Ng ko ku mo; Mo digba oke; Mo duro Gbonin* . (Na zama tsohuwar bishiyar ose; Ba zan ƙara mutuwa ba; Na zama tuddai ɗari biyu da aka mirgina zuwa ɗaya; Ni ba mai motsi ba ne.) An samo ambaton tuddai a cikin karin maganar "Gboningbonin ni t'oke, oke Gboningbonin".

Yarabawa kuma suna addu'ar samun albarka da yawa, amma mafi mahimmanci guda uku sune dukiya, yara da rashin mutuwa: ire owo; ire omo; ire aiku pari iwa. Akwai imani da rayuwa bayan mutuwa wanda ci gaba ne na wannan rayuwa, kawai a wani yanayi daban, kuma gidan matattu yawanci ana sanya shi a wani wuri a wajen wannan wurin, kuma wani lokacin ana tunanin cewa rafi ne ya raba shi. Shiga cikin wannan rayuwa bayan mutuwa yana da sharaɗi ne akan yanayin rayuwar mutum da yanayin mutuwarsa. Wannan shine ma'anar rayuwa: isar da saƙon Olodumare, Mahalicci Mafi Girma ta hanyar haɓaka alherin rayuwa. Domin burin Allahntaka ne cewa mutane su haɓaka nagarta gwargwadon iko. Don haka ana dagewa cewa mutum yana da kyakkyawan iyawa don daidaita ɗabi'a da mutumtaka. Mutumtaka yanayi ne da aka cimma wanda aka yi hukunci da shi bisa ga mizanin alheri ga kai, ga al'umma da kuma ga kakanninsa. Kamar yadda mutane ke cewa: *Keni huwa gbegbede; keni lee ku pelepele; K'omo eni lee n'owo gbogbo L'eni zunubi* . (Mutum ya yi rayuwarsa a hankali; domin mutum ya mutu da kyakkyawar mutuwa; domin 'ya'yansa su miƙa hannuwansu a kan gawarsa a lokacin jana'iza.)

Nasarar mutuwa mai kyau lokaci ne na bikin rayuwar mamacin. Wannan ya faɗi cikin rukunoni da dama. Na farko, yara da jikoki za su yi bikin rayuwar iyayensu wanda ya rasu kuma ya bar musu suna mai kyau. Na biyu, Yarabawa suna da gaskiya kuma suna da ra'ayi game da halin da suke ciki game da mutuwa. Sun san cewa mutum zai iya mutuwa tun yana ƙarami. Abu mafi mahimmanci shine rayuwa mai kyau da suna mai kyau. Kamar yadda ake faɗa: *Ki a ku l'omode, ki a fi esin se irele eni; o san ju ki a dagba ki a ma ni adie irana* . (idan muka mutu ƙanana, kuma aka kashe doki don bikin rayuwar mutum; ya fi mutuwa tsufa ba tare da mutane sun kashe ko da kaza a bikin ba.)

Ana kuma yi imani da cewa kakannin suna da iko mai yawa na kula da zuriyarsu. Saboda haka, mutane suna ƙoƙarin tunawa da kakanninsu akai-akai. Wannan bauta ce ga kakanninsu, wanda wasu suka yi wa bautar kakanni ba daidai ba. Ana yi imani cewa ƙaunar da ke tsakanin iyaye da yaro a nan duniya ya kamata ta ci gaba ko da bayan mutuwa. Kuma tunda iyaye sun hau zuwa wani matakin rayuwa ne kawai, ya kamata a sami damar haɗin gwiwar ya kasance mai ƙarfi.

## Manazarta