Megaliths a Habasha

**Megaliths a [[Itofiya|Habasha]]** manyan duwatsu ne, waɗanda ke cikin Habasha.

Abubuwan tunawa na Megalithic suna cikin dukkan yankuna na Habasha. Yawancin waɗannan shafuka suna cikin Ƙasar Kudancin Ƙasa da Ƙungiyoyin Jama'a (SNNPRS). Ana samun manyan shafuka masu mahimmanci a cikin Gedeo Zone, Gurage Zone da Sidama Zone. Tiya na ɗaya daga cikin manyan shafuka da UNESCO ta yi rajista. Stelae, tumuli da dolmens sune abubuwan tunawa da aka saba samu a Habasha.

Megalith kalma ce ta Helenanci da ke nufin babban dutse. Kalmar megaliths ta farko da Algernon Herbert ya kirkira a 1849. The Concise Oxford Dictionary of Archaeology (2003) ya bayyana Megaliths a matsayin kalmar gabaɗaya da aka yi amfani da ita ga abubuwan tunawa na Neolithic da farkon Bronze Age a arewa maso yammacin Turai. Ana amfani dashi don kaburbura da duwatsu masu tsaye, suna samar da da da'irori Dolmen, Alignment da Menhir. Megaliths manyan gine-ginen dutse ne da aka gina ba tare da turmi ba.

An bayar da rahoton kasancewar stelae, dolmens, Tumals, ginshiƙi na dutse da dutse / dutse daga Arewacin Afirka da Yammacin Afirka Gabashin Afirka. Hadisin Megalithic yana daya daga cikin al'amuran da aka saba yi a mafi yawan Afirka. Megaliths suna da alaƙa kai tsaye ko a kaikaice da ayyukan al'ada. Ayyukan al'ada da mutanen Bodi suka gudanar a kwarin Omo, kudancin Habasha, ana iya ambaton su a matsayin misali mai kyau. Bodi suna daya daga cikin mutanen makiyaya waɗanda ke yin ayyukan al'ada da suka shafi dandalin dutse. Zai sami rawar zamantakewa da tattalin arziki tsakanin mutanen da ke yin irin waɗannan ayyukan.

## Rarraba
Ana iya rarraba Megaliths ta hanyoyi daban-daban. Masana suna amfani da wata hanya daban don rarraba megaliths. Yawancin megaliths za a iya rarraba su bisa ga siffofin su da kuma salon dabarun gini. Lewis da Daniel sun rarraba megaliths zuwa nau'o'i daban-daban guda huɗu. Amma Fergusson ya rarraba su cikin rukuni biyar. Wadannan sune Tumuli (ƙananan ɗakunan dutse, ɗakunan megalithic), Dolmen (ba tare da tumuli ba), Circles (kewaye da tumuli da dolmen; da'ira ba tare da tumuli) Avenues (dutse da'ira kuma ba tare da da'ira) da menhir (Ɗaya ko a cikin rukuni). Ana iya rarraba Megaliths a wata hanya ta musamman. A cikin Habasha, ana rarraba megaliths zuwa rukuni uku, tumuli, da stelae.   Stelae a Gurage da Silti an rarraba su bisa ga zane-zane. Nau'in farko ya ƙunshi stelae mai laushi wanda ke nuna daggers, arc, da geometric da wakilcin mutum. Nau'in stelae na biyu shine stelae na mutum. A cikin wannan rukuni an nuna kirji na mutum da kuma juyawa "X" da "W" da da kuma da'irori biyu. Ƙungiyoyin na uku sune stelae na cylindrical. Tsawon waɗannan rukuni yana tsakanin 0.5m da 1.80m. Nau'ikan na huɗu sune stelae na Phallic . Wadannan kungiyoyi kaɗan ne idan aka kwatanta da wasu. Tsayinsu yana tsakanin 60 cm da 1.80 m. kuma nau'ikan na biyar suna da hemispherical da conical bi da bi.&nbsp;

A cikin 'yan shafuka, akwai alamomin da aka zana a kan stelae da alama sun yi kama da haka. Idan aka kwatanta da sauran stelae da aka yi wa ado ba su da yawa. Amma suna nan a mafi yawan wuraren stelae a yankin kudanci. Duk da haka, alama a cikin megaliths alama ce mafi ƙalubale kuma wasu alamomin suna da wuyar fahimta. Azais da Chambard sun yi imanin cewa alamun da aka zana a kan stelae sune "taurari na rana" kuma alamar bauta wa rana. Wataƙila, ya yi wuri sosai don kammala akan alama. Wani lokaci akwai alamomi daban-daban a shafin guda. Gabaɗaya, stelae na kudu ko dai Anthropomorphic ne ko Phallic.

Stelae na Gurage da Silti suna da alamar takobi da sauran alamomi. A Tiya, daya daga cikin wuraren tarihi na duniya, yawancin stelae suna da zane-zane na takobi. Alamar takobi an fassara ta a matsayin matsayin matsayin jarumi ko yawan abokan gaba da aka kashe. Duk da haka, fassarar tana da shakku kuma ana iya jayayya.

## Manufa
Dalilan megaliths sun bambanta daga wuri zuwa wuri. A wasu yankuna an yi amfani da stelae a matsayin alamun yanki yayin da a wasu yankuna mutane ke amfani da su a matsayin alamomin binnewa Wataƙila sun yi aiki a matsayin alamar binnewa, cibiyar bikin da al'ada. Binciken da aka gudanar a Chalba-Tutiti (Gedeo Zone) ya nuna cewa amfani da stelae ba kawai yana da alaƙa da binnewa ba. Daga Tuto-Fela, an gano wasu wuraren stelae a yankin Gedeo kusa da gawar mutum na Chalba-Tutiti da sauran kayan da ke da alaƙa. Wadannan shafuka biyu suna cikin yankunan da ke kusa kuma kabilun iri ɗaya ne ke zaune. Amma sasantawa na yanzu na iya bambanta da na baya. Ana iya amfani da megaliths don dalilai da yawa.   Megaliths na Turkana sune na farko a Gabashin Afirka da yankin ƙaho, kuma an gina su ne don manufar tunawa. Stiles ya ambaci cewa waɗannan megaliths an gina su ne ta hanyar makiyaya na farko na Gabashin Afirka. Mutanen da ake kira 'Megalithic Cushites'.

## Fitowar megaliths
Akwai muhawara masu rikitarwa game da asalin abubuwan tunawa na megalithic a Turai. Megaliths sun yi imanin cewa rukuni ɗaya na mutane ne suka gina su. Ta hanyar lokaci an ƙi wannan gardamar, kuma an dauki tsibirin Krita a matsayin cibiyar asalin abubuwan tunawa na megalithic a Turai. Koyaya, fitowar jima'i na radiocarbon ya watsar da ra'ayi wanda ya dogara da zaton. An tabbatar da cewa kaburbura na Yammacin Turai sun tsufa fiye da na tsibirin tsibirin tsibiri. Megaliths sun fito a wani lokaci daban. Alinei, da Benozzo sun bayyana cewa abubuwan tunawa na megalithic sun fara fitowa a cikin Celtic, kuma ya bazu zuwa wasu yankuna. Amma Colin Renfrew ya ba da shawarar ci gaban al'adu mai cin gashin kansa. Kwanan nan Paulsson ya watsar da watsa labarai game da asalin da kuma jagorancin megalithic a Turai. Gina megaliths yana da dogon tarihi a sassa da yawa na duniya. An bayar da rahoton shafukan yanar gizo da yawa daga Arewacin Afirka, Yammacin Afirka, Gabashin Afirka, tsakiyar Afirka da ƙaho na Afirka.

## Bita

An fara bayar da rahoto kan wanzuwar manyan duwatsu (megaliths) a karni na 19 ta bakin matafiya da mishanari. Alfred Ilg da Jules Borelli sun samu bayani game da Tiya, daya daga cikin wuraren tarihi na duniya, tun a shekarar 1886. A shekarar 1905, F.J. Bieber ya sami irin wannan bayani a kan wasu wuraren megalith da ke kudu da Addis Ababa, babban birnin Habasha. A waccan shekarar, V. Chollet da H. Neuville sun ziyarci Tiya, Sombo da Seden – wuraren da ke dauke da duwatsu masu tarihi (megalithic sites). A halin yanzu, wadannan wurare suna cikin Jihar Kudancin Al'ummomi da Kabilu (SNNPRS). Sai dai nazari kan wadannan duwatsu a Habasha ya fara ne a karni na 20. A shekarun 1920, Azais da Chambard sun bayar da rahoto kan wasu wuraren megalith daga Gurage, Silti, Hadiya, Kambata, Gedeo, Sidama da wasu yankuna. Daga bisani, sun wallafa rahotonsu a shekarar 1931. Rahoton V. Chollet da H. Neuville ne ya jawo hankalin masu bincike da mishanari da dama zuwa wuraren.

A lokacin, mishanari da matafiya da dama suna da sha'awa kan al'adun megalith. A shekarar 1932, Abbé Breuil ya aika wasika ga Azaïs yana tambayar ko akwai alaka tsakanin megaliths na Indiya da na Habasha. Haka kuma, a shekarar 1934, Jensen da tawagarsa daga cibiyar Frobenius sun bayar da rahoto kan wasu wuraren stelae a Gedeo. A shekarar 1939, wasu stelae daga Gedeo an dauke su zuwa Jamus kuma har yanzu suna cikin gidan kayan tarihi na Frankfurt. Wasu kuma daga Gurage an kai su Rome. Tun daga lokacin, an gano wuraren megalith da dama daga sassa daban-daban. Anfray ya jera fiye da 150 daga Sodo, Maskan, Dobi da Silti. Ya kuma bayyana cewa akwai karin wurare da za a iya bincikarsu. Haka kuma, an bayar da rahoto kan wurare 11 na stelae daga Sodo da Mehur-Aklil.

Irin wadannan duwatsu da yanda suke yaduwa a Habasha sun bambanta daga yanki zuwa yanki. Nau’in megaliths da ke Kudancin Habasha ba iri daya bane da na Gabashin Habasha. Dolmen su ne nau’in megaliths da suka fi yawa a Gabashin kasar. Ba kasafai ake samun dolmen a tsakiyar ko kudancin kasar ba. Nau’in da ke yaduwa a tsakiyar da kudancin Habasha sune Tumulus da Stelae. Wasu wuraren Tumulus an bayar da rahoto kan su a Shewa (tsakiyar Habasha), Gedeo da Borana (kudanci).

Stelae su ne nau’in megaliths da ake samu a tsakiyar, kudu da kudu maso yammacin Habasha. An gano wuraren stelae da dama a kudancin Habasha. A shekarun 1920, Azais ya yi bincike kan wasu daga cikin su da ke cikin yankin Gedeo da Sidama. Ana samun wuraren stelae da yawa a sauran sassan kudancin kasar. Anfray da Joussaume sun bayar da rahoto kan wuraren stelae daga Gurage, Silti, Hadiya, Kambata da Wolayita. Ana kiransu da suna "Ya Gragn Dingay" (ma'ana: dutse na Gragn). An kiyasta cewa adadin stelae a yankin kudu ya kai dubu goma (10,000). Saboda haka, wannan yanki ana kiransa "belt din stelae".

Stelae suna kuma wanzuwa a Aksum da ke arewacin Habasha. Stelae na Aksum sun banbanta da na sauran yankuna. Stelae na Aksum wani bangare ne na al’adun Aksumite kuma an danganta su da karni na 2 zuwa 4 bayan haihuwar Annabi Isa. Wasu daga cikin stelae suna da alaka da makabartu. Ana ganin cewa dolmen da tumuli sun wanzu kafin zamanin Aksumite.

Azais da Chambard sun gudanar da hako-hako a Kibet, Gatir-Dama, Dimbo-Der da Tiya a yankin Gurage. Ba su gano komai a Kibet ba, amma daga Gatir-Dama, an samo kafafen mutum da tukwane wanda aka kimanta da shekaru 750 ± 110 BP. An kuma samo kafafen mutum daga Dimbo-Der da Tiya. Sun yi zaton kayan Kibet na iya kasancewa an sace ko an lalata su. A Sodo da Sadden, an rubuta cewa akwai kusan kaburbura 3000 da 200 bi da bi. Mulicha, Gababa, Gayot, Garno da Harbo suma wuraren binne mutane ne da ba a tantance adadinsu ba.