Ilimin matasa

**Ilimin [[Samartaka|matasa]]** yana nufin ikon matasa na karatu da rubutu. Matasa lokaci ne na saurin ci gaban tunani da jijiyoyi, lokacin da yara ke bunkasa halin kirki (gaskiya fahimtar sakamakon ayyukansu), ta hanyar fahimta (warware matsaloli, tunani, tunawa), da kuma zamantakewa (amsawa da ji, hulɗa, hadin kai). Dukkanin wadannan nau'ikan ci gaba guda uku suna da tasiri - zuwa digiri daban-daban - akan ci gaban ƙwarewar karatu da rubutu.

Ci gaban ilimin matasa na iya ɗaukar nau'o'i daban-daban a gida da makaranta. Haɗin iyaye yana da matukar muhimmanci kuma yana da tasiri mai kyau a kan ƙwarewar yaro na karatu da rubutu. Makarantu suna aiwatar da dabaru daban-daban don inganta ci gaban karatu da rubutu na dalibi kamar koyarwa bayan makaranta, tsarin sake fasalin karatu da rubutu a duk makaranta, da tallafawa iyalai na dalibai da ke fama da ƙwarewar karatu da rubutu.

## Bayani na gaba ɗaya
Ƙungiyar Karatu ta Duniya (IRA) ta lura da ilimin halayyar mutum na musamman da ilimin jijiyoyin matasa, ya bambanta da ci gaban karatu da rubutu na yara ƙanana ko manya. Sun nuna ka'idoji guda bakwai na ci gaban karatu da rubutu ga wannan rukunin shekaru, wanda ake buƙata don matasa su zama masu motsawa, masu karatu na rayuwa:

* samun dama ga kayan karatu iri-iri da aka daidaita don abubuwan da suke so
* koyarwar da ke gina da haɓaka ƙwarewar karatunsu da sha'awar karatu zuwa ga matani masu rikitarwa
* kimantawa wanda ke nuna ƙarfin da buƙatu
* ƙwararrun malamai waɗanda ke tsarawa da ba da umarni a bayyane a duk faɗin tsarin karatun
* goyon baya daga kwararru na karatu (ga waɗancan ɗaliban da ke fuskantar wahalar ilmantarwa) 
* malamai da suka fahimci rikitarwa na kowane matashi masu karatu
* gidaje, al'ummomi, da al'umma da ke tallafawa bukatun masu koyo na matasa

## Ci gaba
Ci gaban karatu da rubutu yana farawa tun yana ƙarami, kuma ainihin yadda yake faruwa zai shafi mutane zuwa balaga. Shekaru uku na farko na makaranta sune mafi tasiri a kan ƙwarewar karatu da rubutu na yaro. Ayyukan ƙwaƙwalwar ajiya da aka haɓaka a cikin shekaru uku na farko na makarantar firamare suna da mahimmanci ga tsarin ci gaban karatu da rubutu. Wadannan ayyuka sun hada da jerin abubuwan tunawa, lambobi gaba da baya, da gajerun labaru. Kwarewar da aka haɓaka a cikin shekaru uku na farko na makaranta suna da mahimmanci don haɓaka ƙwarewar karatu da rubutu ba da daɗewa ba.

Ana iya aiwatar da ci gaban karatu da rubutu a makarantu tare da wasu batutuwa don kara tasirin koyarwar. Karatu da rubuce-rubuce suna ƙarfafa juna kuma haɓaka ƙwarewa a ko dai na iya amfana da ƙwarewar karatu da rubutu gaba ɗaya. Kundin da ke haɗa rubuce-rubuce da koyarwar karatu a kai a kai fiye da wasu suna samar da ƙwarewar karatu da rubutu. Wasu makarantu a Amurka suna aiwatar da aiwatar da ilimin kimiyya a matsayin umarni mai haɗawa. Dalibai da ke da hannu a cikin irin wannan koyarwar karatu da rubutu sun fi ɗaliban da ke karɓar koyarwar yare da kimiyya.

Muhimmancin karatu da rubutu a cikin al'umma a yau ana iya nuna shi a cikin yawan dabarun daban-daban da ake aiwatar da su a makarantu da shirye-shiryen bayan makaranta game da karatu da rubutu. Kungiyoyin da ba na riba ba, kamar su Reading Partners, suna aiki don taimakawa dalibai a cikin tafiyar ci gaban karatu da rubutu ta hanyar koyarwa ta waje da ke karawa ga koyarwar karatu da rubutu a makaranta. Masu koyar da sa kai suna aiki don kawo matakan karatun matasa ta hanyar karatun mutum da rubuce-rubuce. Wasu makarantu a Amurka suna aiwatar da tsarin sake fasalin karatu da rubutu na makaranta don fuskantar tsarin tsarin ci gaban karatu da rubutu. Misalai na sake fasalin karatu da rubutu na iya haɗawa da ci gaban ƙwararru na duniya ga malamai, kayan karatu da rubutu da dabarun koyarwa, da kuma horar da masu horar da karatu da rubutu ga dukan makarantar. Tsarin sake fasalin tsarin karatu da rubutu ya tabbatar da cewa yana da tasiri a manyan gundumomin makaranta na birane.

Ayyukan ci gaban karatu da rubutu na matasa na iya haɗawa sosai da iyaye da masu kula. Wasu mafita ga jahilcin matasa sun fito ne daga koyar da iyaye na dalibai a makarantun talauci yadda za a karanta littattafai tare da yaransu, zuwa ƙarfafa iyaye su shiga cikin karatun yaransu ta hanyar halartar tarurrukan iyali. Gabaɗaya, dabarun da suka haɗa da shigar iyaye da ayyukan gida suna da tasiri mai kyau ga ɗalibai da iyalansu.

A Amurka, ƙwarewar karatu da rubutu tana da alaƙa da samun ilimi da ingancin rayuwa. Ilimi shine babban abin da ke nuna nasarar ilimi da farin ciki a nan gaba. Rashin karatu da rubutu yana da alaƙa da rashin aikin yi a lokacin da ya girma.

## Dubi kuma

* Jerin littattafan da yara ko matasa suka rubuta
* Labarin matasa
* Littattafan soyayya na matasa

## Manazarta