Al-Jizya

***Al-jizya*** (Urdu) wata kasida ce ta Shibli Nomani wacce ke nazarin tsarin jizya, tana bayyana asalinsa, manufarsa, da aikace-aikacensa a jihohin Islama. Ya yi jayayya cewa jizya ba mai zalunci ba ne amma haraji ne wanda ya keɓe waɗanda ba Musulmai ba daga aikin soja yayin da yake ba su kariya. An buga shi da asali a cikin Urdu a cikin 1889, Shibli daga baya ya haɗa shi da *Huqooq al-Zimmeen*, aikin da ke ba da cikakken bayani game da haƙƙin waɗanda ba Musulmai ba a cikin jihohin Musulunci.

## Bayani na gaba ɗaya
Jizya haraji ne da wata jiha ta Musulunci ta tattara daga wadanda ba Musulmi ba don musayar kare rayukansu da dukiyoyinsu, yayin da aka keɓe waɗanda suka shiga aikin soja. Wasu masana tarihi na Yammacin Turai sun bayyana shi a matsayin mai zalunci da wulakanci, suna nuna shi a matsayin hanyar matsawa wadanda ba Musulmai ba zuwa juyawa ta hanyar tsara shi a matsayin zabi tsakanin biyan haraji ko rungumar Islama. A Indiya, marubutan Turai sun jaddada wannan fassarar don haifar da ƙiyayya tsakanin Hindu da Musulmai. A mayar da martani, Shibli Nomani ya wallafa wata kasida game da jizya a 1889 yayin zamansa a Aligarh, yana neman karyata waɗannan da'awar. Ya tsara aikin a kan manyan tambayoyi guda uku: ma'anar harshe da amfani da kalmar jizya, asalin ma'aikatar a Iran da Arabiya kafin Islama, da kuma manufar da Islama ta karɓa.

A cewar Shibli, jizya ya samo asali ne daga kalmar Farisa gaziya, ma'ana haraji ko haraji, kuma amfani da shi ya riga ya wuce Islama. Ya yi jayayya cewa wanda ya samo asali ba Musulunci ba ne ko Musulmai kuma ba a yi niyya a matsayin hanyar tilastawa ba. Maimakon haka, haraji ne mai sauƙi wanda aka ɗora wa wadanda ba Musulmai ba don samun kariya, tare da cirewa daga aikin soja. Sojojin Musulmi sun yi barazanar rayukansu don kare jihar, yayin da talakawan da ba Musulmai ba suka biya ta hanyar wannan haraji kuma suka ji daɗin zaman lafiya da tsaro. Shibli ya samo asali ne daga Naushirwan na Iran, wanda ya kafa ka'idojin haraji wanda ya haɗa da jizya. Kalmar ta bazu zuwa Arabiya ta hanyar tasirin gudanarwa na Farisa, tsarin da ya danganta da karɓar ka'idodin shari'ar Farisa zuwa Larabci kafin Islama.

Shibli ya goyi bayan muhawararsa tare da nassoshi na tarihi, gami da misalai daga lokacin Annabi, Khalifancin Rashidun, da sarakuna daga baya. Ɗaya daga cikin shari'o'in shi ne na Abu Ubayda ibn al-Jarrah a lokacin da aka ci Siriya: lokacin da sojojin Byzantine suka shirya wani hari, Abu Ubayta ya ba da umarnin dawo da jizya ga mutanen da aka ci nasara, tunda Musulmai ba za su iya tabbatar da kariya a wannan lokacin ba. Shibli ya kuma bayyana cewa an kashe kudaden shiga daga jizya don samar da sojoji, karfafa iyakoki, da kuma kula da ababen more rayuwa kamar su sansanoni, hanyoyi, da gadoji. Duk da yake Musulmai sun biya ta hanyar haraji da aikin soja, wadanda ba Musulmai ba, wadanda ba su da alaƙa da yaƙi, sun amfana daga tsarin tsaro da wannan kudaden shiga ke tallafawa, kuma suna da damar samun albarkatu kamar sadaqah da aka tattara daga Musulmai.

Game da adadin jizya, Shibli ya lura cewa yana da ƙanƙanta idan aka kwatanta da nau'ikan haraji na zamani. Matsakaicin adadin ya kasance kusan rupee ɗaya a kowace shekara, ba tare da la'akari da wadata ba, yayin da farashin gama gari ya kasance rupee shida ko uku a kowace shekara. An yi amfani da cirewa ga yara a ƙarƙashin goma, tsofaffi sama da hamsin, mata, matalauta, da nakasassu. Shibli ya kammala cewa irin wannan haraji mai sauƙi ba za a iya ɗauka a matsayin kayan aiki don tilasta juyowa ba, kamar yadda masana tarihi na Turai suka yi iƙirarin. Ya jaddada cewa babu wata shaida game da mutanen da suka watsar da addininsu don kauce masa, kuma ya jaddada gore haƙƙoƙi da kariya da aka ba wadanda ba Musulmai ba waɗanda suka biya jizya an kwatanta su da waɗanda wasu jihohi da yawa suka bayar a cikin tarihi.

## Kyauta
An dauki aikin a matsayin daya daga cikin manyan ayyukan Shibli a tarihin Islama na zamani. Asalin an rubuta shi a cikin Urdu kuma daga baya Shibli da kansa ya fassara shi zuwa Larabci, daga baya aka fassara shi cikin harsuna da yawa, gami da Turanci, da farko ta hanyar Syed Ahmad Khan kuma daga baya Sabahuddin Abdur Rahman, yayin da taƙaitaccen bayani da sassan ya bayyana a cikin jaridu da mujallu na Masar na zamani.   Masu sharhi irin su Syed Ahmad sun bayyana shi a cikin Aligarh Institute Gazette a matsayin wani aiki mai ban sha'awa wanda ya magance zarge-zargen da aka yi wa Islama da tsabta da cikakken bayani, yayin da Md. Faiz Ahmad na Jami'ar Delhi ya lura cewa ya yi ma'amala da zargi na Turai a cikin tarihi, tunani, da kuma hanyar da ta dace ta hanyar bayyana asalin, dalilai, da amfani da tarihi na jizya. Shibli ya fadada waɗannan muhawara a cikin *Huqooq al-Zimmeen* (1898), aikin da ya tattauna haƙƙin waɗanda ba Musulmai ba a cikin jihohin Musulunci. Daga baya malamai sun kuma jaddada tasirinsa: Zafar Ahmad Siddiqi ya gano shi a matsayin babban aikin tarihi na biyu na Shibli, wanda ya sami karbuwa fiye da rubuce-rubucen da ya gabata;  Mohammad Ilyas al-Azami ya bayyana cewa ya fallasa rashin daidaito a cikin asusun Turai;  Sira Hajulq na Jami'ar Delhi ya bayyana binciken a matsayin na musamman da na musamman;  kuma Ammar Abdul Hai na Jamia Millia Islamia ya ce yana da daraja sosai a cikin masana.

## Dubi kuma

* Ayyukan tarihi na Deobandi

## Manazarta

## Haɗin waje

* Harshen Urdu a cikin Intanet ArchiveTarihin Intanet
* Turanci a Intanet ArchiveTarihin Intanet