Masallacin Ikilisiya

**Masallacin jam'i** ko **masallacin juma'a** ( Arabic    , ko kuma kawai ,  ; Turkish   ), ko kuma wani lokacin **babban masallaci** ko **babban masallaci** ( ,  ;  ), masallaci ne na karbar bakuncin sallar Juma'a da ranakun Juma'a da aka sani da *Juma'a* .  Hakanan yana iya karbar bakuncin sallar Idi a yanayi inda babu *[[Musalla|masalla]]* ko *eidgah* a kusa don karbar bakuncin sallah. A farkon tarihin Musulunci, adadin masallatan jam'i a birni ɗaya ya kasance ƙayyadadden iyaka. Yayin da birane da yawan jama'a ke ƙaruwa akan lokaci, ya zama ruwan dare ga masallatai da yawa su karbi bakuncin sallar Juma'a a yanki ɗaya.   A farkon ƙarni, masallacin jam'i shi ma cibiyar rayuwar zamantakewa da ta jama'a ce, tana karbar bakuncin wasu ayyuka daban-daban ban da addu'o'i, kamar ayyukan shari'a da ilimi.   

## Asalin Ma'anar
Cikakken kalmar Larabci ga wannan nau'in masallaci shine *masallacin jami'<nowiki/>* (  ), wanda yawanci ana fassara shi da "masallacin taro" ko "masallacin taro".  Ana amfani da "Jama'a" don fassara *jāmi'<nowiki/>* (  ), wanda ya fito daga tushen Larabci "ج - م - ع" wanda ke da ma'anar 'haɗa kai' ko 'haɗa kai' (fuskar magana:  da kuma  ).   A cikin Larabci, yawanci ana sauƙaƙe kalmar zuwa kawai *jāmi'<nowiki/>* (  Hakazalika, a cikin Turkiyya kalmar *cami* (  ) ana amfani da shi don wannan manufa.  Ganin cewa bambancin da ke tsakanin "masallacin taro" da sauran masallatai ya ragu a cikin tarihin baya-bayan nan, kalmomin Larabci wato *masallaci* da *jami*' sun zama masu sauƙin canzawa.  

## Tarihin Baya

Tun farkon zamanin Musulunci, akwai bambanci tsakanin manyan masallatan tsakiya da gwamnati ta gina kuma ta kula da su idan aka kwatanta da ƙananan masallatan gida da jama'a suka gina kuma suka kula da su.  A farkon shekarun Musulunci, a ƙarƙashin khalifofin Rashidun da yawancin khalifofin Umayyawa, kowanne birni yana da masallaci ɗaya kawai na jam'i inda ake yin sallar Juma'a, yayin da ake gina ƙananan masallatai don yin sallah akai-akai a unguwannin gida. A gaskiya ma, a wasu sassan duniyar Musulunci kamar a Masar, da farko ba a yarda da yin ibadar Juma'a a ƙauyuka da kuma wasu yankuna da ke wajen babban birnin da masallacin jam'i yake ba. 

Mai mulki ko gwamnan birnin yawanci yana gina gidansa ( *dar al-imara* ) kusa da masallacin jama'a, kuma a wannan lokacin mai mulki yana yin *[[Huɗuba|khutbah]]* (wa'azin Juma'a) a lokacin sallar Juma'a.   An gada wannan al'ada daga misalin Muhammad kuma an ba shi ga khalifofi bayansa. A larduna, ana sa ran gwamnonin yankin da suka yi mulki a madadin khalifofi za su gabatar da *khutbah* ga al'ummar yankinsu.  *[[Mimbari|Minbar]]*, wani nau'in mumbari da *aka* saba bayarwa daga gare shi, shi ma ya zama wani abu na yau da kullun a masallatan jama'a a farkon zamanin Abbas (ƙarshen ƙarni na takwas).  

Har zuwa ƙarni na 11 aƙalla, masallacin jama'a na wani birni yana gudanar da ayyuka da yawa na jama'a, wanda ya bambanta da yanayin addini na masallatai a yau.  Yana ɗaukar nauyin ayyukan shari'a kamar alkalan Musulmi ( *[[Qadi|qadis]]* ) suna sanar da hukunce-hukuncen su kan shari'o'i. Farfadar sa ( *[[Sahn|sanhn]]* ) sau da yawa tana aiki kamar dandalin tattaunawa na siyasa da na ilimi da kuma yanki mai ɗan nishaɗi wanda wani lokacin yana ɗauke da lambuna ko bishiyoyi. Masu siyarwa, masu talla, da wasu waɗanda ke gudanar da kasuwanci har ma da dabbobi a wasu lokutan ana iya shiga farfajiyar. Yawan ayyukan da ba na yau da kullun ba a cikin masallacin ya bambanta har wasu masana shari'a ( *[[Ulama'u|ulama]]* ) da masu mulki, kamar khalifa al-Mu'tadid na Abbas ( r. 892–902 ), sun yi ƙoƙarin sanya musu takunkumi.  Har zuwa lokacin da aka kafa madrasa a matsayin wata cibiya ta musamman a ƙarni na 11, masallacin jama'a shi ma shine babban wurin koyar da addini ta hanyar ɗaukar nauyin *[[Halaqa|halqa]]* (da'irorin karatu).   Ganin cewa yawanci yana tsakiyar birnin kuma yana jan hankalin cunkoson ababen hawa, unguwar da ke kewaye da masallacin da ke cike da jama'a ita ma ta zama ɗaya daga cikin manyan kasuwannin birnin. 

### Yaɗuwa

A ƙarni na baya, yayin da duniyar Musulunci ta rabu tsakanin ƙasashe daban-daban na siyasa, yayin da yawan Musulmi da biranen ke ƙaruwa, kuma yayin da sabbin masu mulki ke son barin alamar goyon bayansu, ya zama ruwan dare a sami masallatan jam'i da yawa a cikin birni ɗaya.   Misali, Baghdad, babban birnin Khalifancin Abbas, yana da masallatai biyu kacal na jam'i a ƙarshen ƙarni na 9: Babban Masallacin al-Mansur, wanda ke cikin ainihin Birnin Zagaye a gabar yamma ta Kogin Tigris, da kuma Masallacin al-Mahdi, a yankin Rusafa da aka ƙara a gabar gabashin kogin.  A lokacin ƙarni na 10, adadin masallatan jam'i ya karu zuwa shida, idan aka kwatanta da ɗaruruwan sauran masallatan na yau da kullun na gida. Khalifofin Abbas, waɗanda a tsakiyar ƙarni na 10 suka rasa dukkan ikon siyasa, sun riƙe damar tsara masallatan jam'i a cikin birnin da kuma naɗa masu wa'azinsu.  A ƙarni na 11, marubuci kuma matafiyi Balarabe Ibn Jubayr ya lura da masallatai goma sha ɗaya na jam'i a cikin birnin. 

A wani misali kuma, an kafa Fustat, wanda ya gabaci Alkahira ta zamani, a ƙarni na bakwai da masallaci ɗaya kawai na jama'a ( Masallacin Amr ibn al-As ), amma a ƙarni na 15, a ƙarƙashin Mamluks, haɗakar birane na Alkahira da Fustat yana da masallatai 130 na jama'a.  A gaskiya ma, birnin ya cika da masallatai na jama'a har zuwa ƙarshen ƙarni na 15, sarakunansa ba sa iya gina sababbi.  Irin wannan yaɗuwar masallatai na jama'a ta faru a biranen Siriya, Iraki, Iran, da Morocco, da kuma a cikin sabuwar Constantinople da aka kwace ( Istanbul ) a ƙarƙashin mulkin Ottoman . 

## manazarta