'Yancin Dan Adam a Mauritius

A cikin 'yan shekarun nan an ambaci hakkin bil'adama a Mauritius saboda kyakkyawan tarihinsa. Wani rahoto da kungiyar Tarayyar Turai ta fitar a shekarar 2018 ya bayyana cewa ita ce kasa ta farko a nahiyar Afirka a fannin mulki da kuma matsayinta na kare hakkin dan Adam. Batutuwan kare hakkin dan adam, duk da haka, har yanzu suna ci gaba kuma waɗannan sun haɗa da tashin hankali na jinsi, tashin hankali na gida, da rashin kariya ga yara da membobin al'ummar LGBTQ. Har ila yau, akwai abubuwan da suka faru na cin zarafin da gwamnati ta yi kamar kamawa ba bisa ka'ida ba, mamayewa na sirri, tantancewa, da tashin hankali, da sauransu.

## Cin zarafin gwamnati
Rahoton kare hakkin dan adam na shekarar 2022 ya bayyana cin zarafin gwamnati a matsayin wani bangare na musamman matsalolin da ke faruwa a Mauritius. Ya ba da misali da batutuwa na musamman:

* zalunci, rashin mutuntaka, da wulakanci da gwamnati ke yi;
* kama;
* mamayewa ba bisa ka'ida ba na sirri;
* ƙuntatawa kan kafofin watsa labarai da 'yancin faɗar albarkacin baki;
* tantancewa;
* tashe-tashen hankula da cin zarafi da suka shafi kabilanci ko kabilanci.

Ma'aikatar harkokin wajen Amurka ta yi nuni da cewa, ba kullum gwamnatin Mauritius ba ce take gurfanar da jami'an gwamnati da jami'an tsaro da suka aikata laifukan da aka ambata a baya ba. Kwamitin Majalisar Dinkin Duniya kan azabtarwa ya kuma lura cewa yayin da aka gudanar da sauye-sauye a hukumomi kuma akwai dokoki da suka shafi shari'o'i kamar azabtarwa da fataucin mutane, hukunce-hukuncen ba su yi daidai da manyan laifukan ba. A cikin shari'o'in tuhuma, hukuncin ba ya daidaita kuma galibi ana yin tasiri a siyasance.

## Cin zarafin jinsi
A kasar Mauritius, a al'adance ana kallon mata a matsayin masu biyayya ga maza musamman ta fuskar rawar da suka taka a cikin al'umma. Gwamnati ta dauki matakin magance wannan matsala. Wadannan sun hada da kawar da wasu hane-hane na shari'a a kan mata kamar na hijira, gado, har ma da rike mukamai kamar juri a kotuna. Tun daga shekarar 1989, gwamnati ta kuma ba da umarnin kasancewar “Jami’an Damar Samar Da Aiki Daidai” a manyan ma’aikatun gwamnati domin ci gaban muradun mata.

Koyaya, har yanzu babu cikakkiyar doka a Mauritius da ke tabbatar da daidaito ga mata, yana hana ayyukan da aka ambata a baya. A shekara ta 1994, har yanzu babu dokoki da ke hulɗa da tashin hankali na jinsi ko tashin hankali na gida. Bayanan da aka tattara ta hanyar 'Yancin Mata da Kula da Iyali na Gwamnati da kuma kungiyoyi masu zaman kansu, sun nuna cewa har yanzu tashin hankali kan mata yana yaduwa.

An kuma gano cewa mata sun kunshi kashi 57 cikin dari na marasa aikin yi tare da kashi 11.4 cikin dari na rashin aikin yi idan aka kwatanta da kashi 5.5 na maza. Wannan bayanin da aka buga a cikin 2014 ya shahara saboda ya bayyana cewa matan da ba su da aikin yi sun fi mazan da ba su da aikin yi ƙwararru.

## Nuna bambanci na LGBTQ
A shekara ta 2015, har yanzu akwai gibi idan aka zo ga dokokin da ke magana game da asalin jinsi, bayyanar jinsi, da halayen jima'i. Akwai rarrabuwar kawuna kamar yadda aka nuna a cikin Dokar Daidaita Dama ta 2008. Wannan doka ta ba da kariya daga nuna bambanci dangane da jinsi da kuma yanayin jima'i amma ba ta haɗa da asalin jinsi ba.

An kuma lura cewa yayin da Mataki na 9 a Babi na 2 na Kundin Tsarin Mulki na Mauritius ya ba da tabbacin kariya ga sirrin gida da sauran dukiya, Dokar Shari'ar Laifuka ta Mauritius 1838, ta haramta aikin jima'i na sodomy. Kodayake jima'i na yarjejeniya na sirri ne, doka ta tanadi cewa 'yan sanda na iya shiga gida a kan zargin kawai cewa manya biyu masu luwadi na iya yin jima'i. An dakatar da haramtacciyar jima'i ne kawai a cikin 2023. Wannan ci gaban an danganta shi da kokarin kungiyar LGBT ta Mauritian Arc-en-Ciel da sauran kungiyoyin kare hakkin dan adam da ke inganta daidaito da hadawa.

Rashin cikakkun dokoki da ke kare membobin al'ummar LGBTQ ya haifar da yanayi don keta hakkinsu ba kawai daga gwamnati ba har ma da wasu jam'iyyun. A cikin 2018, wani rukuni na masu zanga-zangar adawa sun toshe wani yunkuri na Pride. A halin yanzu, kodayake Mauritius har yanzu ba ta amince da auren jinsi ɗaya ba, an dauke ta ɗaya daga cikin ƙasashe masu abokantaka na LGBT a Afirka, matsayi na huɗu dangane da haƙuri na jama'a ga masu luwadi.

## Bayanan da aka ambata