Din-i Ilahi

**Din-i-Ilāhī** ( Persian  , lit.  Addinin Allah &#x27; ),  wanda ada aka fi sani da shi da **Tawḥīd-i-Ilāhī** ("Tauhidi Allah", lit.  kadaita Allah &#x27; ) ko **Imani na Allahntaka**, sabon addini ne na daidaitawa ko tsarin ruhaniya wanda Sarkin Mughal Akbar ya gabatar a cikin 1582. A cewar Iqtidar Alam Khan, ya dogara ne akan ra'ayin Timurid na Yasa-i Changezi (Lambar Genghis Khan ), don ɗaukar dukkan ƙungiyoyi a matsayin ɗaya. Abubuwan da aka zana daga addinai daban-daban.

## Suna
Sunan Dīn-i Ilāhī a zahiri ana fassara shi daa "addinin Allah", "addinin Allah", ko "addini na allahntaka". A cewar sanannen dan tarihi Mubarak Ali, Dīn-i Ilāhī suna ne da ba a yi amfani da shi a zamanin Akbar ba. A lokacin, ana kiran ta Tawhid-i-Ilāhī ("Tauhidi na Allah"), kamar yadda Abu'l-Fazl, masanin tarihin kotu ya rubuta a lokacin mulkin Akbar.  Wannan suna yana nuna fifikon tauhidi musamman ga imanin Akbar. Dabestan-e Mazaheb wanda ba a bayyana sunansa ba yana amfani da sunan Ilahiya don komawa ga bangaskiya.

## Tarihi

Akbar ya karfafa juriya ga sauran addinai har ma ya karfafa muhawara kan batutuwan falsafa da na addini. Wannan ya haifar da kirkirar Ibādat Khāna ("Gidan Bauta") a Fatehpur Sikri a cikin 1575, wanda ya gayyaci masana tauhidi, mawaka, malamai, da masana falsafa daga dukkan kungiyoyin addini, ciki har da Kiristoci, Hindu, Jains, da Zoroastrians.

Tun da Akbar yana fama da dyslexia mai tsanani, wanda ya sa ya kasa karantawa ko rubutawa gabadaya, irin wannan tattaunawa a cikin Gidan Ibada ya zama hanyarsa ta farko ta binciko tambayoyin bangaskiya.Duk da  ambata, a ƙarshe Akbar zai tara dakin karatu mai cike da litattafai.

i sama da 24,000 a cikin Hindustani, Farisa, Girkanci, Latin, Larabci da Kashmiri . Sarkin Mughal daga baya kuma dan Akbar, Jahangir, ya bayyana cewa mahaifinsa "koyaushe yana da alaka da ilimin kowane akida da addini." A cikin wata wasika zuwa ga Sarki Philip na biyu na Spain, Akbar ya yi bakin ciki cewa mutane da yawa ba sa yin tambaya game da batutuwan da ke cikin addininsu, yana mai cewa a maimakon haka yawancin mutane za su “bi addinin da [su] aka haife su a cikinsa kuma aka karantar da su, don haka ban da kansu. ] daga yiyuwar tabbatar da gaskiya, wadda ita ce mafi girman manufar hankalin dan Adam." 

A lokacin da Akbar ya kafa Dīn-i Ilāhī, ya riga ya soke jizya (haraji a kan wadanda ba musulmi ba) fiye da shekaru goma kafin a 1568. Abin da ya faru na addini a lokacin da yake farauta a 1578 ya kara dada sha'awar al'adun addini na daularsa. Daga tattaunawar da aka yi a Ibadat Khāna, Akbar ya kammala da cewa, babu wani addini guda da zai iya cewa shi ne ke da iko na gaskiya. Wannan wahayin ya karfafa shi ya bar Musulunci ya kirkiri sabon addini Din-i Ilāhī a shekara ta 1582 kuma Akbar tare da jami’ansa masu aminci sun karbi wannan sabon addini Din-i Ilāhī a shekara ta 1582.

Wannan barin musulucin na Akbar zuwa Din-i Ilāhī ya fusata musulmi daban-daban, daga cikinsu akwai Qadi na Bengal Subah da Shaihu Ahmad Sirhindi, suka mayar da martani da bayyana hakan a matsayin kafirta musulmi.

Wasu malaman zamani sun yi jayayya cewa Din-i Ilahi almajiri ne na ruhaniya na Akbar na imaninsa wanda ya bayyana a cikin sabon addininsa.

### Bayan Akbar
Dīn-i Ilāhī ya bayyana ya tsira daga Akbar bisa ga *Dabestān-e Mazāheb* na Mohsin Fani . Duk da haka, hukuncin da karfi ya dakushe yunkurin bayan mutuwarsa kuma Aurangzeb ya kawar da shi gaba daya, aikin da ya sawwaka saboda gaskiyar cewa addini bai taba samun mabiya sama da 19 ba.

A cikin karni na 17, babban dan Shah Jahan, Dara Shikoh,  ya yi kokari na sake kafa Dīn-i-Ilāhī, amma ɗan'uwansa, Aurangzeb, ya dakatar da duk wani buri na farfaɗo da hukuma. shi  a kan dalilan ridda. Daga baya Aurangzeb ya tattara Fatawa-e-Alamgiri, ya sake kafa *jizya*, kuma ya kafa shari'ar Musulunci a duk fadin yankin Indiya, yana yada tsarin addinin Musulunci da kuma kashe duk wata dama ta gyara addini ga tsararraki.

## Imani da ayyuka
Duk da cewa ruhi da ka'idodin Din-i Ilāhī sun samo asali ne daga Sufanci  (ciki har da ra'ayoyi daga sufi na Andalusi Sufi, Ibn al-'Arabi ), Akbar ya yi komari ya haifar da habakar wasu aqida don haka addininsa na kansa ya ari ra'ayoyi. da rukunan wasu addinai da yawa. Daidaita da ayyukan Sufaye, ana karfafa ran mutum ya tsarkake kansa ta wurin marmarin Allah. haɗa da karimci, gafara, kamewa, hankali, hikima, alheri, da tabawa.  Cikakkun bayanai masu zuwa suna misalta bukukuwan addini na Akbar:

Ziyarar masu wa’azin mishan na Jesuit irin su Rodolfo Acquaviva ya kawo dabi’ar rashin aure a cikin gidan ibada, inda sakamakon haka ya zama dabi’ar bangaskiyar Akbar wadda ba ta wajaba (kamar yadda firistoci na Roman Katolika yake) amma ana girmama su. Har ila yau, bangaskiyar ta dauki ka'idar ahimsa, tsohuwar dabi'a ta kusan dukkanin addinan Indiya, ciki har da Hindu, Buddha da Jainism . Rashin tashin hankalin ya yadu daga mutane zuwa dabbobi, yana karfafa cin ganyayyaki da kuma haramta yankan dabbobi saboda kowane dalili. Din-i Ilāhī ba shi da nassosi masu tsarki kuma, kama da Musulunci da Sikhi, babu wani matsayi na firist.

Haske ya kasance abin da ake mayar da hankali ga bautar Allah, tare da al'adar wuta mai haske bisa yasna (nau'i na farko na ibada a Zoroastrianism ) da kuma ɗaukar wakokin yabo na sunayen Sanskrit 1,000 na rana . An kira mabiya a matsayin *chelah* (ma'ana "almajirai").

Manyan ayyuka da aƙidar Din-i-Ilahi sun kasance kamar haka;

# Hadin kan Allah
# Mabiya suna yin sallama ga junansu da ''Allah-u-Akbar'' ko *Jalla Jalalahu* (ma'ana: "Tsarki ya tabbata a gare shi").
# Rashin nama kowane iri
# Jam'iyyar " kan-haihuwa-ta-biki " ya zama dole ga kowane memba
# Ahimsa (ba tashin hankali); An hana mabiya cin abinci tare da masunta, mahauta, mafarauta, da sauransu.

### ''Sulhu-i-kul''
An yi jayayya cewa ka'idar Dīn-i Ilāhī sabon addini kuskure ne wanda ya taso saboda kuskuren fassarar aikin Abu'l-Fazl da masana tarihi na Burtaniya daga baya suka yi.  Duk da haka, an kuma yarda da cewa manufar sulh-i-kul, wadda ta zama ainihin Din-i Ilāhī, Akbar ta karve shi a matsayin wani bangare na manufofin gudanarwa na mulkin mallaka. Sulh-i-Kul yana nufin " amincin duniya ". A cewar Abu'l-Fazl, sarki wakilin allah ne na duniya, don haka ikon mallakarsa ba ya daure ga wata bangaskiya guda. A haka Akbar ya nada jami’ai bisa la’akari da iyawa da cancantarsu ba tare da la’akari da addininsu ko asalinsu ba. Wannan ya taimaka wajen samar da ingantacciyar gwamnati tare da ba da gudummawa ga wadata da nasarorin al'adu na zamanin Mughal. An kuma haramta wa sarki wariya tsakanin addinai daban-daban na wannan daula kuma idan mai mulki ya yi wariya, to ba su dace da matsayin wakilin Allah ba. Abu'l-Fazl yana ganin ra'ayoyin addini na Akbar a matsayin yanke shawara mai ma'ana don kiyaye jituwa tsakanin addinai daban-daban na daular.

## Almajirai
Almajiran Din-i Ilāhī a zamanin sarki Akbar sun hada da:

* Shaikh Mubarak
* Faizi|Shaikh Faizi
* Jafar Beig
* Qasim Khan
* Abu'l-Fazl ibn Mubarak
* Azam Khan
* Abd al-Samad
* Mulla Shah Muhammad Shahadad
* Sufi Ahmad
* Mir Sharif Amal
* Sultan Khwaja
* Mirza Jani Thatta
* Taki Shustar
* Shaikhzada Gosala Benarasi
* Sadar Jahan
* Sadar Jahan's first son
* Sadar Jahan's second son
* Birbal
* Murad Mirza (ɗan Akbar)

## Nassoshi