Alqur'ani mai girma

## '''Al-Qur'ani''':

(Larabci; القرآن al-Qur'an) ko kuma Alƙur'ani mai girma kamar yanda akasani, Shine littafin da Allah ya saukar a harshen Annabin Rahama, wato larabci, kuma shine littafin da Allah ya rufe saukar da duk wani littafi mai tsarki a bayansa, (babu littafin da Allah zai sake saukarwa a bayansa) kamar yadda Allah ya saukar ga Annabawan da suka gabata, domin Annabi Muhammadu (S A w) shine cika makin Annabawan Allah.

Wanda Allah ya saukar da ayoyinsa ga Annabin musulunci Annabi Muhammad (S.A.W) ta hannun mala'ika Jibrilu. A cikin aƙidar Musulunci, Ƙur'ani shi ne mafi muhimmanci kuma mafi girman mu'ujizar Annabi Muhammad (S.A.W), yana tabbatar da cewa Annabi Muhammad (S.A.W) Manzone na gaskiya. 

Shari'ar Musulunci, wacce kuma ake kira sharia, ta dogara ne akan Ƙur'ani (Madogararsa na Farko), shine littafin da musulmai suke karantawa, kuma suke aiki dashi, tare da hadisai Waɗanda suke sune maganar  da fito daga harshen Annabi Muhammad. Musulmai suna karanta ayoyin kur'ani daban-daban a cikin addu'o'insu.

Lafiyayyan hankali da tsaftataccen tunani na ɗan Adam da ayyuka na yau da kullum sun tabbatar da cewa kur'ani ya bada cikakkiyar kulawa da kariya ta fuskar haƙƙin ɗan adam na duniya, da 'yancin ɗan adam. Ƙur'ani sannan kuma kuyi shiru. Malamin ya bayar da misalin cewa akwai kuskuren da direbobi ke yi na kunna AlƘur'ani cikin mota sannan mutane kuma suna ta yin surutu, ya ce wannan zunubi yake samu ba lada ba. Wane abu ne zai sa mutum ya karanta Alƙur'ani bai samu lada ba? Malam Abubakar Abdullahi Goran Namaye ya ce babban abin da zai sa mutum ya karanta Ƙur'ani sannan ya kasa samun lada shi ne ya yi ba don Allah ba. Ya ce ko da a ce mutum yana karantawa yana samun kuskure hakan ba zai hana ya samu lada ba, inda ya ce mutum zai samu lada biyu. Ya kuma ce abin da ke tauye ladan mai karatun Ƙur'ani shi ne karatu ba tare da ya je gaban Malami ya koya masa ba. Har ila yau, Malamin addinin Musuluncin ya ce wani abu da zai sa mutum ya kasa samun lada idan ya karanta Ƙur'ani shi ne karatu a wajen da babu tsarki kamar shiga bayi. "Wani abu kuma da zai sa a rasa samun lada shi ne mutum ya je cikin kasuwa ya buɗe murya ya yi ta karanta Ƙur'ani mai girma alhalin ana hayaniya, wannan zunubi mutum zai samu maimakon lada," in ji Malam Abubakar Goran Namaye.

## Hotuna:

File:Ibn al-Bawwab - Qurʾan f. 278v-279r.jpg|thumb|Mushafin Ibn al-Bawwab.
File:Quran Surah Al Kahf.png|thumb|surah daga cikin surorin alkur'ani, al-Kahf
File:Birmingham Quran manuscript.jpg|thumb|Mushafin al-qurani tun karni na 7 shekara dari bayan wafatin Annabi Muhammad SAW a Birmingham kasar Ingila
File:The Mushaf of Imam Ali.jpg|thumb|mushaf din Imam Ali RA
File:Qur'ans.jpg|thumb|Bugun Qur'ani a 1907
File:المخطط الصغير للقراءات الأربعة عشر بالعربية والإنجليزية.pdf|thumb|Rubutun qurani a warsh da turanci
File:Melaka Al-Quran Museum - Exhibition Hall.jpg|thumb|Dakin alkuranai a Meseum din al-Quran a Melaka.


Musulmai sun yi imani da cewa Allah ne ya saukar da Alkur’ani da baki ga annabin, Musulunci na karshe Muhammad(S.A.W) ta hannun Mala’ika Jibrilu a cikin shekaru kusan 23, wanda ya fara daga daren Lailatul kadari, lokacin Muhammadu yana da shekaru 40, kuma ya kare a shekara ta 632, wato shekarar rasuwarsa. Musulmai suna daukar Alkur'ani a matsayin Mu'ujiza mafi muhimmanci na Annabi Muhammadu(S.A.W), hujjar Annabcinsa, da kuma cikar jerin sakwannin Ubangiji da aka fara da wadanda aka saukar wa Annabin Musulunci na farko Adam, ciki har da littattafan Musulunci masu tsarki na Attaura, Zabura, da Linjila.

Musulmai sun yi imani cewa Alkur'ani magana ce ta Ubangiji da ke ba da cikakkiyar ka'ida ta kowane fanni na rayuwa. Wannan ya sa malaman tauhidi musulmi suka yi ta muhawara mai zafi kan ko an halicce shi ne ko kuma ba a halicce shi ba. Bisa ga al'ada, da yawa daga cikin sahabban Annabi.    Muhammadu(S.A.W) sun yi aiki a matsayin marubuta, suna rubuta ayoyin. Jim kadan bayan wafatin Muhammad, sahabbai suka rubuta ko haddace Alqurani bisa umarnin khalifa na farko Abubakar (r.632–634). Halifa Uthman (r. 644–656) ya kafa daidaitaccen sigar, wanda a yanzu ake kiransa da Uthmanic codex, wanda galibi ana daukarsa a matsayin nau'in Alqur'ani da aka sani a yau. Akwai, duk da haka, bambance-bambancen karatu, tare da wasu bambance-bambancen.

Al-Qur'ani shine mu'ujizan shugaban mu Annabi Muhammadu(S.A.W) mafi muhimmanci, hujjar annabcinsa, da kuma ƙarshen jerin saƙon Ubangiji waɗanda aka fara daga waɗanda aka saukar wa annabin .    Musulunci na farko Adam, waɗanda suka haɗa da littattafan Islama masu tsarki na Attaura, Zabura, da Linjila.

Kur'ani ya ɗauka cewa mai karatu ya san manyan labaran da aka ba su a cikin nassosin Littafi Mai-Tsarki da na Afokirifa. Yana taƙaita wasu, ya daɗe a kan wasu kuma, a wasu lokuta, yana gabatar da madadin lissafi da fassarar abubuwan da suka faru. Alqurani ya siffanta kansa a matsayin littafin shiriya ga mutane (2:185). Wani lokaci yana ba da cikakkun bayanai game da takamaiman abubuwan da suka faru na tarihi, kuma sau da yawa yana jaddada mahimmancin ɗabi'a na wani lamari akan jerin labaransa.

Bayanai akan Alƙur'ani mai tsarki tare da bayani kan wasu ruwayoyin Kur'ani masu ɓarna, da hukunce-hukuncen da su ma suka samar da tushen shari'ar Musulunci a mafi yawan ƙungiyoyin Islama, hadisai ne—hadisai na baka da na rubutu waɗanda aka gaskata suna bayyana kalmomi da ayyukan shugaban mu Annabi      Muhammadu(S.A.W). A lokacin addu'o'in, ana karanta Al-Qur'ani da Larabci kawai. Wanda ya haddace Alqur'ani gaba daya ana kiransa da Hafizi, ana karanta ayoyi tare da wani nau'i na musamman da aka tanada don wannan dalili mai suna tajwidi. A cikin watan Ramadan, Musulmai sukan kammala karatun Al-Qur'ani gaba daya a lokacin sallar tarawihi, domin fitar da ma'anar wata aya ta Kur'ani, Musulmai sun dogara da tafsiri, ko tafsiri maimakon fassarar nassi kai tsaye.

## Asali da Ma'ana:
Kalmar kur’ani ta zo kusan sau 70 a cikin Alkur’ani da kansa, yana daukar ma’anoni daban-daban. Sunan fi'ili ne (maṣdar) na larabci fi'ili qara'a (قرأ) ma'ana 'ya karanta' ko 'ya karanta'. Daidai da Syriac shine qeryānā (ܩܪܝܢܐ), wanda ke nufin 'karanta nassi' ko 'darasi'. Yayin da wasu malaman yammacin duniya ke ganin kalmar ta samo asali ne daga harshen Syriac, mafi yawan mahukuntan musulmi suna ganin asalin kalmar qara’a ce. Ko da kuwa, ya zama kalmar Larabci ta rayuwar Annabi Muhammadu(S.A.W). Muhimmiyar ma'anar kalmar ita ce 'karanta', kamar yadda ya zo a cikin wani nassin Alqur'ani na farko: "Mu ne mu tattara ta mu karanta ta (Qur'anahu)."

A cikin wasu ayoyin, kalmar tana nufin 'wani nassi ɗaya wanda Annabi Muhammad ya karanta. An ga mahallinsa a wurare da dama, misali: *"To idan an karanta al-qur'ani ku saurare shi kuma ku yi shiru."* Kalmar kuma na iya ɗaukar ma'anar nassin da aka tsara yayin da aka ambata shi tare da wasu nassosi kamar Attaura da Linjila. Haka nan kalmar tana da ma'anoni ma'ana waɗanda aka yi amfani da su a cikin Alƙur'ani. Kowane ma'anar yana da nasa ma'anarsa daban-daban, amma amfani da shi yana iya haɗuwa da na kur'ani a wasu wurare.    Irin waɗannan kalmomin sun haɗa da kitāb ('littafi'), āyah ('alami'), da sūrah ('nassi');    Kalmomin biyun na ƙarshe kuma suna nuna raka'o'in wahayi. A cikin mafi yawan mahallin, yawanci tare da takamaiman labarin (al-), ana kiran kalmar da wahy ('wahayi'), abin da aka "sauka" (tanzīl) a tazara. Sauran kalmomin da ke da alaƙa sun haɗa da: zikiri ('zikiri'), waɗanda ake amfani da su cikin Alqur'ani a ma'anar tunatarwa da gargaɗi; da ḥikmah ('hikima'), wani lokaci suna nufin wahayi ko sashinsa.

Al-Qur'ani ya siffanta kansa a matsayin 'fahimi' (al-furqan), 'littafin uwa' (umm al-kitāb), 'jariya' (huda), 'hikima' (hikmah), 'zikiri' (zikr) , da kuma 'wahayi' (tanzīl; 'wani abu da aka saukar', yana nuna saukowar abu daga wuri mafi girma zuwa ƙasa). Wata kalma ita ce al-kitāb ('Littafi'), ko da yake ana amfani da shi a cikin harshen Larabci don wasu nassosi, kamar Attaura da Linjila. Ana amfani da kalmar mus'haf ('aiki rubutacce') sau da yawa don yin nuni ga wasu rubuce-rubucen kur'ani amma kuma ana amfani da shi a cikin Kur'ani don gano littattafan da aka saukar da farko.

## Tarihi:

## Zamanin Annabci;
Hadisan Islama ya nuna cewa Annani Muhammad ya sami wahayi na farko a cikin shekara ta 610 AZ a cikin kogon Hira a daren lailatul kadari a lokacin daya ke cikin keɓantaccen wuri akan tsaunuka. Bayan haka, ya sami wahayi na tsawon shekaru 23. Kamar yadda hadisi (hadisin Muhammad)[f] da tarihin musulmi suka nuna, bayan da Amnabi Muhammadu da mabiyansa suka yi hijira zuwa Madina suka kafa al’ummar musulmi masu zaman kansu, ya umarci sahabbansa da dama da su karanta Alqur’ani da koyi da karantar da shari’o’i, wadanda suka yi hijira zuwa Madina. An bayyana kullum, an ruwaito cewa wasu daga cikin Kuraishawa da aka kama fursuna a yakin Badar sun sami ‘yanci bayan da suka koya wa wasu daga cikin musulmi rubutun sauki na lokacin. Ta haka ne a hankali rukuni na musulmi suka zama masu karatu. Kamar yadda aka fara magana, an rubuta Alqur'ani a kan alluna, da ƙasusuwa, da faɗin ƙusoshin dabino. Yawancin surori (kuma yawanci ana fassara su da Surah) an yi amfani da su a tsakanin Musulmai na farko tun da yake an ambace su a cikin maganganu masu yawa ga Ahlus Sunna suna magana game da yadda Annabu Muhammadu ya yi amfani da Alkur'ani a matsayin kira zuwa ga Musulunci, yin addu'a da kuma yadda ake karantawa. Duk da haka, Kur'ani bai wanzu a cikin littafi ba a lokacin wafatin Annabi Muhammadu a shekarar 632 yana da shekaru 61-62. Akwai yarjejeniya tsakanin malamai cewa Annabi Muhammadu da kansa bai rubuta wahayin ba.

Littafin Sahihul Bukhariy ya ruwaito cewa Annabi Muhammad yana siffanta ayoyin da cewa: “Wani lokaci yakan kasance (saukarwa) kamar karar kararrawa” kuma A’isha ta ce: “Na ga Annabi ana yi masa wahayi zuwa ga Ubangiji a rana mai tsananin sanyi, sai na ga gumi na fita daga gare shi. goshinsa (yayin da wahayi ya ƙare).” [g] Muhammadu wahayi na farko, bisa ga Kur’ani, yana tare da hangen nesa. An ambaci wakilin wahayi da cewa “Mabuwayi Mai ƙarfi,” wanda “Ya bayyana a lokacin da yake a sararin sama maɗaukaki, sa’an nan kuma ya kusance sa, kuma ya sauko har ya kasance tsayin rukunai biyu ko da yake mafi kusa." Masanin ilimin addinin Islama Welch ya fada a cikin **Encyclopaedia of Islam** cewa ya yi imanin cewa za a iya ɗaukar bayanin yanayin Muhammadu a zahiri a matsayin gaskiya, domin ya damu sosai bayan waɗannan ayoyin. A cewar Welch, da waɗanda ke kewaye da shi za su iya ganin waɗannan kame a matsayin tabbataccen shaida na tushen wahayin Muhammadu fiye da ɗan adam. Duk da haka, masu sukar Muhammadu sun zarge shi da cewa shi mallaki ne, boka, ko mai sihiri tunda abubuwan da ya faru sun yi kama da waɗanda irin waɗannan mutane suka yi da'awa a zamanin Larabawa. Welch ya kuma bayyana cewa har yanzu babu tabbas ko waɗannan abubuwan sun faru ne kafin ko bayan da'awar farko da Annabi Muhammadu ya yi na Annabci.

Kur'aniarshedar Musulunci, an saukar da Kur'ani ga Muhammadu a cikin ahruf bakwai daban-daban (ma'anar haruffa; duk da haka, yana iya nufin yaruka, sifofi, ko salo). Mafi yawan malaman musulunci sun yarda cewa wadannan ahrufan mabambanta alkur'ani guda ne da aka saukar a yarukan larabci guda bakwai kuma ba sa canza ma'anar kur'ani wanda manufarsa ita ce saukaka karatun kur'ani da hadda.      

A tsakanin kabilun Larabawa daban-daban. Gara guda ɗaya ne kawai daga cikin bakwai ɗin ya tsira kuma har yanzu ana amfani da shi, wanda ake kyautata zaton yaren kuraishawa ne. Yayin da musulmi 'yan Sunna suka yi imani da ahrufi bakwai, wasu 'yan Shi'a sun yi watsi da ra'ayin bambance-bambancen Kur'ani guda bakwai. Kuskuren da aka saba shi ne cewa ahrufi bakwai da Qira’at daya ne.

## Tattara da Kiyayewa(Adanawa):
Bayan wafatin Shugaban mu Annabi Muhammadu(S.A.W) a shekara ta 632, Musaylima ya kashe wasu sahabbansa da suka haddace Al-Qur'ani a yakin al-Yamama. Khalifan farko Abubakar (r.632-634) daga baya ya yanke shawarar tattara littafin a juzu’i guda domin a kiyaye shi[43]. Zaid bn Thabit (d. 655) shi ne wanda ya tattara Alqur’ani tunda “ya kasance yana rubuta wahayi zuwa ga manzon Allah don adanawa. Don haka, gungun marubuta, mafi mahimmanci, Zaid, suka tattara ayoyin, suka samar da rubutun da hannu na cikakken littafin. Rubutun a cewar Zaid ya kasance tare da Abubakar har ya rasu.

Halin da Zaid ya yi game da wannan aiki da wahalhalun da ake samu wajen tattara kayan Alqur’ani daga fatu, da ’ya’yan itatuwan dabino, da sirararan duwatsu (wanda aka fi sani da suhuf, duk wani rubutaccen aiki da ya qunshi koyarwar Ubangiji) da kuma na mazajen da suka san shi da zuciya daya ya zo a cikin ruwayoyin farko.

A shekara ta 644, matar Muhammad(S.A.W) Hafsa bint Umar ta kasance aka ba ta littafin har sai da halifa na uku, Uthman (r.644-656) ya bukaci a ba ta misali. A cewar masanin tarihi Michael Cook, ruwayoyin musulmi na farko game da tarawa da harhada Alqur’ani a wasu lokuta suna cin karo da kansu: “Yawancinsu… suna sanya Uthman kadan fiye da edita watau mai gyare-gyare, amma akwai wadanda a cikinsu ya bayyana a matsayin mai tattarawa, yana jan hankalin mutane su kawo masa wani abu daga cikin Alqur’ani da suka mallaka”. Wasu kuma "sun ba da shawarar cewa a gaskiya kayan" Abu Bakr ya yi aiki da "an riga an tattara su", wanda tun da shi ne halifa na farko, yana nufin an tattara su lokacin da Annabin musulunci Muhammadu (S.A.W) yana da rai.

Qira'at wacce hanya ce da kuma hanyar karatun Alqur'ani an inganta ta ne daga baya. Karatun littafai guda goma ne kuma kada a rude su da ahruf. ‘Yan Shi’a suna karatun Alqur’ani ne bisa Qira’at Hafs a kan ‘Asim, wadda ita ce qira’ar da ta yadu a duniyar Musulunci kuma sun yi imani da cewa Muhammadu ne ya tattara Alqur’ani kuma ya harhada shi a lokacin rayuwarsa. Ana da'awar cewa Shi'a na da hadisai sama da 1,000 da aka jingina ga Imaman Shi'a wadanda ke nuni da gurbatar Alkur'ani kuma a cewar Etan Kohlberg, wannan akida game da Alkur'ani ya zama ruwan dare a tsakanin 'yan Shi'a a farkon karni na Musulunci. A ra’ayinsa, Ibn Babawayh shi ne babban marubuci ‘yan-sha-biyu na farko “wanda ya dauki matsayi mai kama da na Ahlus-Sunnah” kuma canjin ya samo asali ne daga “tashin halifancin Ahlus-Sunnah Abbasiyyah,” inda a nan ne imani da fasadi na Ahlus-Sunnah. 

Al-Qur'ani ya zama wanda ba zai iya tsayawa ba bisa ga matsayin Ahlus-Sunnah "Al'ada". An yi ta karkata akalar da ake zargin an yi ne don kawar da duk wata alaka da haqqin Ali da Imamai da magoya bayansu da rashin yarda da maqiya kamar Umayyawa da Abbasiyawa.

Wasu kwafin Alqur'ani mai yiwuwa sun wanzu ciki har da na Ibn Mas'ud da na Ubay ibn Ka'b, babu ɗayansu a yau.

## Binciken Ilimi:
Tun da Musulmai na iya ɗaukar sukar Kur'ani a matsayin laifi na ridda da hukuncin kisa a ƙarƙashin shari'a, da alama ba zai yiwu a gudanar da bincike kan Kur'ani wanda ya wuce sukar nassi ba. Har zuwa farkon shekarun 1970, malaman Islama wadanda ba musulmi ba - alhali ba su yarda da bayanin al'ada na tsoma bakin Ubangiji ba - sun yarda da labarin asalin al'ada da aka ambata a sama da cikakkun bayanai.

Farfesa Fred Donner na Jami'ar Chicago ya ce: *A nan ne farkon ƙoƙari na kafa nassin Kur'ani mai ɗaiɗai ɗaya daga abin da ya kasance mafi girman rukuni na nassosi masu alaƙa a farkon watsawa.…* , da duk rubuce-rubucen da suka gabata—duk da bambance-bambancen su—da alama sun wanzu har zuwa lokacin da aka kafa wannan madaidaicin rubutun baƙaƙe. Ko da yake an daina watsa yawancin karatun nassin Alqur'ani, wasu har yanzu suna nan. Babu wani nassi mai mahimmanci da aka samar wanda za a iya dogara da shi na sake gina nassin Alqur'ani[j].

A shekara ta 1972, a wani masallaci a birnin Sana'a na kasar Yemen, an gano rubuce-rubucen "da suka kunshi guda 12,000" wadanda daga baya aka tabbatar da cewa su ne nassin kur'ani mafi dadewa da aka san akwai su a lokacin. Rubutun Sana’a na ɗauke da takalmi, shafukan rubutun da aka cire rubutun daga gare su don sake yin amfani da fatun—al’adar da aka saba yi a zamanin dā saboda ƙarancin kayan rubutu. Koyaya, ƙaramin rubutun da aka wanke (scriptio inferior) har yanzu ba a ganuwa.

Nazarin da aka yi amfani da haɗin gwiwar radiocarbon ya nuna cewa fakitin an rubuta su tun kafin shekarar 671 AZ tare da yuwuwar kashi 99 cikin ɗari. Masanin nan dan kasar Jamus Gerd R. Puin ya shafe shekaru yana binciken wadannan gutsutsutsun kur'ani. Tawagar bincikensa ta yi hotuna 35,000 microfilm na rubuce-rubucen, wanda ya yi kwanan wata a farkon karni na 8th. Puin ya lura da odar ayoyin da ba na al'ada ba, ƙananan bambance-bambancen rubutu, da kuma salon rubutu da ba safai ba, kuma ya nuna cewa wasu fakitin fatun ne da aka sake amfani da su. Puin ya yi imanin cewa wannan yana nufin wani rubutu mai tasowa sabanin ƙayyadadden rubutu.

A shekarar 2015, an gano folio guda na kur'ani mai girma, tun shekaru 1370 da suka gabata, a dakin karatu na jami'ar Birmingham da ke Ingila. Dangane da gwaje-gwajen da Sashen Hanzarta Radiyo Carbon na Jami'ar Oxford suka yi, "tare da yuwuwar fiye da 95%, fatun ya kasance tsakanin 568 da 645". An rubuta rubutun a cikin rubutun Hijazi, farkon nau'in rubutaccen Larabci. Wannan mai yiyuwa ya kasance ɗaya daga cikin tsoffin misalan Alƙur'ani, amma kamar yadda gwaje-gwajen suka ba da damar adadin kwanakin da za a iya yi, ba za a iya cewa da tabbacin wanne ne mafi tsufa a cikin sifofin da ake da su ba. 

Masanin kasar Saudiyya Saud al-Sarhan ya bayyana shakku kan shekarun gutsuttsuran saboda suna dauke da dige-dige da masu raba babin da ake kyautata zaton sun samo asali ne daga baya. Rubutun Birmingham ya haifar da farin ciki a tsakanin muminai saboda yuwuwar sa tare da babban al'adar tsawon rayuwar Muhammad c. shekara ta 570 zuwa shekarar 632 CE kuma an yi amfani da shi azaman shaida don tallafawa hikima ta al'ada da kuma karyata ra'ayoyin masu bita da ke bayyana bincike da ra'ayoyi daban-daban daga tsarin gargajiya na farkon tarihin Alqur'ani da Musulunci.

## Abubuwan ciki:

Abubuwan da ke cikin kur'ani sun shafi ainihin akidun Musulunci da suka hada da samuwar Allah da tashin kiyama. Labarin annabawa na farko, batutuwan da'a da shari'a, abubuwan tarihi na zamanin Annabi Muhammadu, sadaka da addu'a su ma sun bayyana a cikin Alqur'ani. Ayoyin kur'ani sun kunshi nasiha ga baki daya dangane da daidai da kuskure kuma abubuwan tarihi suna da alaka da zayyana darussa na dabi'a gaba daya. 

An kira salon kur’ani da sunan “sha’awa”, inda ake bukatar tafsirai don bayyana abin da ake magana a kai—“an yi magana kan abubuwan da suka faru, amma ba a ruwaito su ba, ana tafka muhawara ba tare da an yi bayaninsu ba, an ambaci mutane da wurare, amma ba kasafai ake ambaton sunayensu ba. “Yayin da tafsiri a cikin ilimomin Musulunci ya bayyana kokarin fahimtar ma’anonin kur’ani a fakaice da kuma a fakaice, fiqhu yana nufin kokarin fadada ma’anar lafuzza, musamman a cikin ayoyin da suka shafi tanade-tanade, da kuma fahimtarsa.

Nazarin kur'ani ya bayyana cewa, a mahallin tarihi, abin da ke cikin kur'ani yana da alaka da littattafan Rabawa, Yahudawa-Kirista, Kiristanci na Syria da na Hellenanci, da kuma Larabawa kafin zuwan Musulunci. Wurare da yawa, batutuwa da masu tatsuniyoyi a cikin al'adun Larabawa da al'ummomi da yawa a cikin yankunansu na tarihi, musamman labarun Yahudanci da Kiristanci, suna cikin Alƙur'ani tare da ƙananan maganganu, nassoshi ko wasu ƙananan ruwayoyi irin su jannāt 'adn, jahannam, Bakwai masu barci. 

Sarauniyar Sheba da sauransu. Duk da haka, wasu masana falsafa da masana irin su Mohammed Arkoun, waɗanda suka jaddada abubuwan tatsuniyoyi na Alƙur'ani, sun gamu da halayen ƙin yarda a cikin da'irar Musulunci.

Labarun Yusuf da Zulaikha, Musa, Iyalan Amram (iyayen Maryama bisa ga Alqur'ani) da kuma jarumi mai ban mamaki Dhul-Qarnayn ("mutumin da ƙahoni biyu") wanda ya gina shinge ga Yajuju da Majuju wanda zai kasance har zuwa ƙarshen loakci sun fi cikakkun bayanai da kuma dogon labarai. Baya ga abubuwan da suka faru na ɗan tarihi da haruffa irin su Sarki Sulemanu da Dauda, game da tarihin Yahudawa da kuma ficewar Isra'ilawa daga Masar, tatsuniyoyi na annabawan Ibraniyawa da aka yarda da su a Musulunci, kamar Halitta, Rigyawa, gwagwarmayar Ibrahim da Nimrod. , sadaukarwar dansa ya mamaye wuri mai fadi a cikin Alkur'ani.

Babban jigon Kur'ani shi ne tauhidi. An kwatanta Allah a matsayin mai rai, madawwami, masani kuma mai iko duka (duba, misali, Quran 2:20; 2:29; 2:255). Ikon Allah ya bayyana sama da kowa a cikin ikonsa na yin halitta. Shi ne mahaliccin komai, na sammai da kasa da abin da ke tsakaninsu (duba, misali, Quran 13:16; 2:253; 50:38, da sauransu). 

Dukkan ’yan Adam daidai suke da dogaro ga Allah gaba daya, kuma jin dadinsu ya ta’allaka ne a kan yarda da hakan da kuma rayuwa a kan haka. Al-Qur'ani ya yi amfani da dalilai na fayyace sararin samaniya da kuma tabbatuwa a cikin ayoyi daban-daban ba tare da yin nuni ga sharuddan tabbatar da samuwar Ubangiji ba. Don haka duniya ta samo asali ne kuma tana buqatar mahalicci, kuma duk abin da yake akwai dole ya sami isasshiyar sanadin samuwarsa. Ban da haka, ana yawan ambaton ƙirar sararin samaniya a matsayin wurin tunani: "Shi ne wanda ya halicci sammai bakwai daidai da juna ba tare da wani aibu ba ko rashin daidai.

Duk da cewa musulmi ba sa shakkar samuwar Allah da hadin kai, wataqila sun yi dabi’u daban-daban wadanda suka canza kuma suka bunqasa tsawon tarihi dangane da yanayinsa (sifofinsa), sunayensa da dangantakarsa da halitta. Mustafa Öztürk ya yi nuni da cewa, musulmin farko sun yi imani da cewa wannan allah yana rayuwa a sama da fadin Ahmad Ibn Hanbal: “Duk wanda ya ce Allah yana ko’ina to shi dan bidi’a ne, kafiri ne, sai a kira shi ya tuba, amma idan ya tuba. ba, a kashe." Wannan fahimtar ta canza daga baya kuma ta ba da damar fahimtar cewa “Ba za a iya sanya wa Allah wuri ba, kuma yana ko’ina.” 

Haka nan ayyuka da sifofi suh kamar zuwa, tafiya, zama, gamsuwa, fushi da bakin ciki da sauransu makamancinsu da mutane ake amfani da su. domin wannan Allah a cikin Alkur’ani an dauke shi a matsayin mutashabihat – “babu wanda ya san tawilinsa sai Allah” (Alkurani 3:7) – da malamai daga baya suka bayyana cewa Allah ba ya kamanta da mutane ta kowace hanya.

## Annabawa:
A Musulunci; Allah yana magana da mutanen da ake ce wa annabawa ta hanyar wahayi da ake kira wahy, ko kuma ta hanyar mala’iku.(42:51) nubuwwah (Larabci: نبوة ‘annabcin’) ana kallonsa a matsayin wani aiki da Allah ya dora wa mutane masu wasu halaye irin wadannan a matsayin su na masu hankali da gaskiya da karfin zuciya da adalci: "Babu wani abu da za a ce muku wanda ba a ce wa manzanni daga gabaninku ba, cewa ubangijinku yana da gafara ga umurninsa da kuma azaba mai girma."

Musulunci ya dauki Annabi Ibrahim a matsayin mahada a cikin jerin annabawa da ta fara daga Adamu kuma ta kare a Annani Muhammad (S.A.W) ta hanyar Isma’il kuma aka ambata a cikin surah ta 35 na Alqur’ani, fiye da kowane mutum na Littafi Mai Tsarki ban da Musa. Musulmai suna kallonsa a matsayin mai fasa tsafi, Hanif, babban siffar cikakken musulmi, kuma annabi mai girma kuma maginin Ka'aba a Makka. Al-Qur'ani akai-akai yana kiran Musulunci a matsayin 'addinin tafarkin Ibrahim' (millat Ibrahim). 

Bayan Ishaku da Yakubu, Musulmai galibi suna ɗaukar Ibrahim a matsayin uba nagari. A Musulunci, ana yin Idi-al-Adha ne don tunawa da ƙoƙarin Ibrahim na yin hadaya da ɗansa ta hanyar miƙa wuya ga mafarkinsa, (As-Saaffat; 100-107) wanda ya yarda da shi a matsayin nufin Allah. A cikin addinin Yahudanci, ana ganin labarin a matsayin labari da aka tsara don maye gurbin hadayar yara da hadayar dabba gabaɗaya ko kuma a matsayin misali da ke kwatanta “hadaya ta dabi’ar dabba”, fahimtar addinin Islama na Orthodox ya ɗauki sadaukarwar dabba a matsayin sunna na wajibi ko kuma mai ƙarfi ga musulmi waɗanda cika wasu sharudda, akan takamaiman kwanan wata da kalandar Hijira ta kayyade a kowace shekara.

A Musulunci, Musa fitaccen Annabi ne kuma manzon Allah kuma mutum ne da aka fi ambata a cikin Alkur’ani, inda aka ambaci sunansa har sau 136, an kuma ba da labarin rayuwarsa fiye da na kowane Annabi. Ana ɗaukan Yesu wani annabi mai muhimmanci tare da haihuwarsa mara uba, (66:12, 21:89) na musamman tare da furcin da aka yi amfani da shi a gare shi, kamar “kalmar” da “ruhu” daga wurin Allah da kuma sura da aka keɓe ga uwarsa Maryamu a cikin Littafi Mai Tsarki. Alqur'ani. A cewar suratu As-Saff aya ta 6, yayin da yake bada labarin zuwan Annabin musulunci Muhammad(S.A.W), Ahlus-Sunnah sun fahimci cewa Yesu ya ci gaba da rayuwa a cikin sararin sama, kamar yadda a cikin labarun hawan Yesu zuwa sama, ya yi wa'azi cewa zai dawo duniya kusa da apocalypse(Mahdi), zai yi addu'a a bayansa sannan a kashe Masihin Qarya (Dajjal).

## Abubuwan al ajabi a cikin sa
Al qurani ya bada tarihin abubuwan da suka faru tu kafin halittar ɗan adam, wanda sai yanzu masu ilimin kimiyyya da fasaha suke gano wa, kamar maganar (bing bang theory) da kuma biology "wanda yake cewa dukkan rayuwa ta fara ne da ga ruwa" 

## Manazarta;
* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
* Translation of the Meanings of the Quran into Hausa