Pio Gama Pinto

**Pio Gama Pinto** (31 Maris 1927 - 24 Fabrairu 1965) ɗan jaridar Kenya ne, ɗan siyasa kuma mai gwagwarmayar akan samun 'yanci. Ya kasance shugaban gurguzu wanda ya kasance jigon gwagwarmayar neman 'yancin kai na Kenya. An kashe shi a shekara ta 1965, wanda ya sa mutane da yawa suka ɗauke shi a matsayin shahidan siyasa na farko a Kenya. 

## Shekarun farko
An haifi Pinto a Nairobi a ranar 31 ga watan Maris 1927 ga dangin Goan Katolika. An haife shi ga iyayen Goan baƙi da suka fito daga Goa na Portugal, mahaifinsa jami'i ne a gwamnatin 'yan mulkin mallaka na Kenya yayin da mahaifiyarsa ta kasance uwar gida.

Yana da shekaru takwas, an aika shi zuwa Goa don karatunsa kuma ya yi shekaru tara na gaba a can, ya ci jarrabawar kammala karatunsa a makarantar sakandare ta St. Joseph, Arpora sannan ya koma Bombay Presidency, karatun kimiyya a Karnatak College, Dharwar na shekaru biyu kafin ya shiga Royal Indian Air Force a shekarar 1944 a matsayin injiniyan ƙasa da ƙasa. Daga nan sai ya ɗauki aiki a ofishin Posts da Telegraph a Bombay, ya shiga yajin aikin gama-gari kuma ya zama memba na Majalisar Goa National Congress wanda manufarsa ita ce 'yantar da Goa daga 'yan mulkin mallaka na Portuguese.  

Lokacin da yake shekara goma sha bakwai kawai, ya fara tayar da hankali a Bombay game da 'yan mulkin mallaka na Portugal na Goa.  Ba da daɗewa ba gwagwarmayar siyasarsa ta sa ya zama dole ya koma Kenya don gudun kada a kama shi da kuma tura shi sansanin taro na Tarrafal a Cape Verde.

## Aikin siyasa
A shekara ta 1949, Pinto ya koma Kenya, kuma, bayan guraben ayyukan limamai, ya shiga harkokin siyasar cikin gida da nufin kifar da 'yan mulkin mallaka na Birtaniya a Kenya. A shekara ta 1951, ya kafa jam'iyyar Indiyawan Gabashin Afirka, jam'iyyar siyasa mai kishin ƙasa da ta sadaukar da kai don gina goyon bayan 'yancin kai a tsakanin al'ummar Kudancin Asiya na Kenya.  Pinto kuma ya juya zuwa aikin jarida, yana rubutawa ga *Colonial Times,* *Daily Chronicle* da *The Uzwod*. Daga shekarar 1952, ya kasance mai ba da gudummawa akai-akai ga ayyukan ƙasa da ƙasa na All India Radio, inda ya samar da wani shahararren shirin yaki da 'yan mulkin mallaka mai suna Goan Newsletter.  Ya kuma yi aiki kafaɗa da kafada da 'yan gwagwarmayar mulkin mallaka na Burtaniya, ciki har da 'yar majalisar Labour mai zaman kanta Fenner Brockway, don sanar da manema labarai ci gaban siyasa a Kenya.  Wannan fafutuka na ƙasa da ƙasa, duk da haka, ya jawo hankalin Pinto ga hukumomin mulkin mallaka na Kenya. A cikin shekarar 1954, watanni biyar bayan aurensa da Emma Dias, an tattara shi a cikin sanannen Operation Anvil kuma ya shafe shekaru huɗu masu zuwa a tsare a tsibirin Manda. An tsare shi daga farkon shekarar 1958 har zuwa watan Oktoba 1959 a Kabarnet. 

A cikin shekarar 1960, ya kafa jaridar Kenya African National Union (KANU) *Sauti Ya KANU*, daga baya kuma, *Pan African Press*, wanda daga baya ya zama Darakta da Sakatare.   Pinto ya kuma kafa Kenya Freedom Party, wata kungiya mai ra'ayin gurguzu mai yawan ƙabilanci, amma ta ruguza jam'iyyar a lokacin da KANU ta kyale waɗanda ba 'yan Afirka ba su shiga cikin ta a karon farko.  Daga nan Pinto ya taka rawar gani wajen yi wa KANU yakin neman zaɓe a zaɓen 1961, wanda jam’iyyar ta samu nasara cikin kwanciyar hankali.  Daga shekarar 1962, Pinto ya mayar da hankalinsa ga Mozambique, wanda har yanzu yana ƙarƙashin 'yan mulkin mallaka na Portugal, kuma ya yi aiki tare da ƙungiyar masu adawa da mulkin mallaka FRELIMO. A shekarar 1963 aka zaɓe shi ɗan majalisar dokoki ta tsakiya sannan a watan Yulin 1964 aka naɗa shi ɗan majalisar wakilai na musamman da aka zaɓa.  Ya yi aiki wajen kafa Cibiyar Lumumba a shekarar 1964 don horar da jami’an jam’iyyar KANU. 

## Kisa
A ranar 24 ga watan Fabrairun 1965, a unguwar Westlands na Parklands a Nairobi, an harbe Pinto a kusa da titin mota yayin da yake jiran buɗe kofa.   Yana tare da ɗiyarsa a cikin motarsa lokacin da aka kashe shi. Pinto ya zama ɗan siyasar Kenya na farko da aka kashe bayan samun ‘yancin kai. A lokacin da aka kashe shi, Pinto yana da shekaru 38.&#x5B; **' &#x5D;</sup>

=== Bayan haka ===
Rundunar ‘yan sandan ta tashi ne domin gano wasu ‘yan bindiga uku da ake zargi da aikata kisan. [[Kisilu Mutua]] da Chege Thuo, matasa ne a lokacin, an kama su ne a ranar da aka yi kisan. Kisilu da Chege sun sanar da CID cewa [[Ochola Ogaye Mak'Anyengo|Ochola Mak'Anyengo]], babban sakatare na kungiyar ma'aikatan man fetur ta Kenya ne ya ɗauke su aiki domin su tsorata Pinto bisa zarginsa da kutsawa cikin kungiyar. An kama Mak'Anyengo ne bayan waɗannan zarge-zargen. Sai dai a layin ‘yan sanda, wanda ake zargin ya tabbatar da cewa Mak’Anyengo ya yi kama da wanda ya ɗauke su aiki, amma ba shi ne ainihin mai laifin da ya bayyana kansa da Mak’Anyengo ba.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

An wanke Mak'Anyengo daga hannu kuma aka sake shi. Bayan an saurari karar a kotu, an wanke Thuo, amma an yanke wa Mutua hukuncin kisa. Daga baya an rage wannan hukuncin zuwa gidan yari bayan ɗaukaka kara.   A lokacin da aka sake Mutua, wanda aka samu da laifin kisan Pinto, bayan shekaru 35 a gidan yari, ta hanyar afuwar shugaban ƙasa  da marigayi shugaban ƙasar  Daniel Arap Moi ya yi, Mutua ya dage kan cewa ba shi da laifi, ya kuma yi kira da a gudanar da cikakken bincike domin gano waɗanda suka kashe Pinto na gaskiya.  

An gabatar da ra'ayoyi daban-daban game da kisan inda wasu ke nuni da cewa mutanen Jomo Kenyatta ne suka kashe Pinto, wasu kuma na ganin kisan Pinto ne a matsayin kakkabe wani kwaminisanci da ke da alaka da yunkurin 'yantar da ƙasar Mozambique da sojojin necolonial suka yi.  Wata kasida da aka buga a mujallar Transition a shekara ta 1966 ta lura cewa an yaɗa wasiƙa tsakanin 'yan majalisar dokoki bayan kisan da Pinto ya yi na gargaɗin haɗarin haɗin kai da ƙungiyar gabas. An ambato Bildad Kaggia yana cewa kisan Pinto ba kisan kai ba ne na siyasa. Duk da cewa wannan kisan gilla ne na siyasa, binciken 'yan sanda ya ɗauki kisan a matsayin ba siyasa ba.  

## Rayuwa ta sirri
Pinto ya bar matarsa, Emma Gama da 'ya'yansa mata uku Linda, Malusha da Tereshka. Shekaru biyu bayan kisan, Emma da 'ya'yanta mata sun yi hijira zuwa Kanada. 

Emma ya mutu a cikin shekarar 2020. 

## Martaba
Bayan mutuwarsa, abokan aikin Pinto sun kafa asusun tallafi na Pinto don taimaka wa matar da mijinta ya rasu da kuma danginsa wanda gwamnatocin hagu irin na China da Tanzaniya suka ba da gudummawa.  A cikin watan Satumba na shekarar 1965, an gayyaci matar Pinto Emma, zuwa Santiago, Chile, don samun lambar yabo ta duniya da kungiyar 'yan jarida ta duniya ta ba mijinta saboda gudummawar da ya bayar a aikin jarida don 'yantar da ƙasashen Afirka daga mamayar ƙasashen waje da cin zarafi.  A cikin shekarar 2008, Kenya ta fitar da jerin tambari huɗu masu taken Heroes na Kenya, ɗaya daga cikinsu yana nuna Pinto. 

## Manazarta