Nana Asmau

**Nana Asmaʾu** (Furuciⓘ; cikakken suna: Asmaʾu bint Shehu Usman dan Fodiyo pronunciationⓘ, Larabci: نانا أسماء بنت عثمان فودي; 1793–1864) bafulata, Sarauniya, mawakiya, Malama, Diyar Dan fudio Wanda ya kafa jihar Sokoto Caliphate mujaddadi. Ta kasance mai daraja a arewacin Najeriya.  Wasu suna rike da ita a matsayin misali na ilimi da 'yancin kai na mata mai yiwuwa a karkashin Musulunci, wasu kuma a matsayin madogara ga mace ta zamani a Afirka.   

## Tarihin Rayuwa

An haifi Nana Asma’u a shekara ta 1793 kuma an rada mata suna Asma’u bint Abi Bakr, sahabi Muhammad.  A lokacin kuruciyarta ta rayu a yakin Fulani (1804-1808), yakin jihadi wanda ya kafa daular Sokoto mai karfi, daular Musulunci. 'Yar wanda ya kafa Halifancin Usman dan Fodio (1754-1817) kuma 'yar'uwar Sarkin Musulmi na biyu, Muhammed Bello (ya rasu a shekara ta 1837), ta rayu da mafi yawan al'ummar da suka kafa Halifanci kuma ta kasance muhimmiyar hanyar shiriya ga sarakunanta na baya.  Daga shekara ta 1805, 'yan gidan Halifa sun yi fice, ciki har da 'yan uwan ​​Halifa mata.  Yayin da Nana Asma’u ta zama mafi shahara, ’yan’uwanta Maryamu da Fatima, da matan Halifa A’isha da Hawwa’u, sun taka rawar gani a fagen adabi da siyasa a sabuwar jiha.

Kamar mahaifinta, Nana Asmaʾu ta sami ilimin tafsiri (karatun Alqur'ani), kuma ta fifita ilimi mai girma ga ilimin duniya.  Kamar yadda misalan Sufayen Kadiriyya, dan Fodio da mabiyansa suka jaddada raba ilimi, musamman na sunna, misalin Muhammadu.  Don koyo ba tare da koyarwa ba, sun yi tunanin, bakararre ne kuma babu komai.  Don haka Nana Asma’u ta kasance mai sadaukarwa, musamman ga tarbiyyar mata.  Kamar sauran danginta, ta zama ƙwararren marubuciya.n  

## Marubuciya Kuma Mai Bada shawara
Wanda ta yi karatun zamani a duniyar Larabawa da na gargajiya, kuma ta kware a harsuna hudu, Larabci, Fula, Hausa da Tamacheq Tuareg.Nana Asmaʾu ta yi suna a bainar jama'a a matsayin babban malami a ƙasar musulmi mafi tasiri a Afirka ta Yamma, wanda ya ba ta damar yin wasiƙa sosai.  Ta ga yawancin yaƙe-yaƙe na yaƙin fulani, ta kuma rubuta labarin abubuwan da ta same ta a cikin labarin waƙar Wakar Gewaye, “Waƙar Wandering”.

Daular Sakkwato ta faro ne a matsayin yunkurin juyin juya hali na al'adu da addini, rubuce-rubucen shugabanninta sun kasance wani wuri na musamman wanda al'ummomin baya, masu mulki da masu mulki, za su iya auna al'ummarsu.  Ta zama mai ba wa ɗan’uwanta nasiha a lokacin da ya ɗauki halifanci, ya kuma naɗa rubuta umarni ga hakimai, yana tattaunawa da malaman sarakunan ƙasashen waje. 

## Mawakiya
Daga cikin ayyukanta na rayuwa sama da 60 da aka rubuta sama da shekaru 40, Nana Asmaʾu ta bar wakoki da yawa na Larabci, Fula, da Hausa, duk an rubuta su da rubutun Larabci.  Yawancin waɗannan labarun tarihi ne, amma kuma sun haɗa da ladabi, makoki, da gargaɗi.  Wakokinta na shiriya sun zama kayan aikin koyar da ka’idojin kafuwar halifanci.  Asmaʾu ta kuma yi aiki kafada da kafada da Muhammed Bello, Halifa na biyu.Ayyukanta sun haɗa da kuma faɗaɗa yadda dan Fodio ya ke ba da fifiko ga shugabannin mata da ’yancin mata a cikin manufofin al’umma na Sunnah da shari’ar Musulunci. 

## Ilimin Mata
Rubuce-rubucen da Asma’u ta yi suna da alaƙa da ilimin Musulunci.  A tsawon rayuwarta na girma, ita ce ke da alhakin ilimin addini na mata.  Tun a wajajen shekara ta 1830 ta ƙirƙiro wata ƙungiyar malamai mata da ake kira jajiss, waɗanda suka zagaya ko'ina cikin halifanci suna koyar da mata a gidajen ɗalibai.  Haka kuma, kowanne daga cikin wadannan jajiyen ya yi amfani da rubuce-rubucen Nana Asmaʾu da sauran malaman Sufaye, yawanci ta hanyar karantarwa da waqoqi, wajen horar da amfanin gona na mata masu ilimi da ake kira ƴan-taru, ko kuma “waɗanda suka taru, ƴan uwa.” Ga kowane jaji ta ba wa malfa, hula da kuma hidimar gargajiya ta Goga ta Hausa.  rawani.  Ta haka ne jajis suka zama alamomin sabuwar jiha, da sabon tsari, da ilimin addinin Musulunci har ma a wajen al’ummar mata.

A wani bangare, wannan aikin ilmantarwa ya fara ne a matsayin hanyar haɗa sabbin fursunoni na arna da aka ci a cikin rukunin masu mulki na musulmi.  Sai dai ya fadada ya hada da talakawa da na karkara, yana horar da malamai wadanda suka zagaya cikin babban halifanci. 

## Gadon Zamani
Nana Asma’u ta ci gaba da zama ba a kan aikinta na adabi ba, har ma da rawar da ta taka wajen ayyana kimar jihar Sakkwato.  A yau a Arewacin Najeriya, kungiyoyin mata na Islama, makarantu, da wuraren taro ne aka fi sanya mata suna.  Ta sake shiga muhawara kan rawar da mata ke takawa a Musulunci a karni na 20, kasancewar tarihinta ya kasance daga malaman Musulunci da masu hijira zuwa Turai da muhawarar ilimi.

Sake bugawa da fassarar ayyukanta ya ƙara jawo hankali ga kimar adabi zalla na furucinta da waƙoƙinta.  Ta kasance batun karatun da yawa, ciki har da 'Yar'uwar Halifa ta Jean Boyd: Nana Asma'u 1793-1865: Teacher, Poet and Islamic Leader (1989), wanda aka kwatanta a matsayin "littafi mai mahimmanci" wanda "yana ba da kyakkyawan karatu ga wanda ba ƙwararru ba yana son watsar da ra'ayoyin gama-gari game da mata da Afirka", Scholar and Scribe na Beverly B. Mack da Jean Boyd (2000).  Ayyukan da aka tattara na Nana Asma'u, 'yar Usman dan Fodiyo 1793-1864, Boyd da Mack suka shirya, an buga shi a cikin 1997..  An fitar da wani bayani daga Nana Asma'u na "Makoki na 'Aysha II" a cikin littafin tarihin New Daughters of Africa na 2019, wanda Margaret Busby ta shirya.

A shekarar 2019, Gwamna Aminu Waziri Tambuwal na jihar Sakkwato ya umarci ma’aikatar filaye da gidaje ta jiha da ta samar da filaye da ya dace da za a tashi daga jami’ar Nana Asmaʾu University of Sciences da ke Sakkwato, wanda gidauniyar Sultan ta kafa..

## Manazarta