Yancin tsokaci a Najeriya

A Najeriya, 'yancin faɗar albarkacin baki yana karewa ta sashi na 39 (1) na kundin tsarin mulkin Tarayyar Najeriya. [1] Duk da wannan kariya ta tsarin mulki, gwamnati ce ke sarrafa kafofin watsa labarai na Najeriya a duk tarihinta, tare da wasu har zuwa yau. Ya zuwa 2020, duk da haka, sama da jaridu 100 a Najeriya sun kasance masu zaman kansu.[2] Bugu da ƙari, akwai ɗan gajeren lokaci daga 1979 zuwa 1983 lokacin da gwamnatin Jamhuriyar Najeriya ta Biyu ta ba da aikin tantancewa ga sojoji. Masu tantancewa na Najeriya yawanci suna yin niyya ga wasu nau'ikan ra'ayoyi, kamar tattaunawar kabilanci, adawa da siyasa, da rashin daidaito na ɗabi'a. Koyaya akwai sabuwar doka game da tantancewa wanda ke iyakance 'yancin magana a Najeriya da ake kira dokar kafofin watsa labarai ta adawa da jama'a.

## Tsokaci Tsayar da manema labarai
Daga 1859 zuwa 1960, 'yan jaridar Najeriya mallakar masu zaman kansu ne. Koyaya, wannan bai tabbatar da 'yancin magana ba tunda yawancin masu mallakar jaridu suna da hannu sosai a siyasa. Sabili da haka, waɗannan jaridu galibi suna aiki ne a matsayin masu ba da shawara game da sha'awar siyasa ta mai su. Bugu da kari, matsin lamba da ke fitowa daga kabilun ya kasance mai ba da gudummawa ga tantance kai tsakanin kungiyoyin labarai. Labaran da ke fallasa wasu fannoni "marasa kyau" na wata kabila na iya shan wahala ko a wasu lokuta, haifar da tashin hankali na kabilanci. Misali na irin wannan tashin hankali na kabilanci ya faru a shekara ta 1957, lokacin da jaridar Ibo West African Pilot ta ba da labarai tare da nuna bambanci ga ƙungiyar siyasa ta Yoruba da ake kira Egbe Omo Oduduwa . Yoruba sun amsa ta hanyar ƙaddamar da nasu hanyar labarai da ake kira Daily Service don ramawa da yin gyare-gyare ga waɗancan maganganun. Tun daga wannan lokacin, don kauce wa rikice-rikice, kowace ƙungiyar labarai ta ba da saƙonsu bisa ga sha'awar shugabannin yankin. Misali, Tribune yana da hankali sosai lokacin da yake ambaton batutuwan da suka shafi Yorubas yayin da New Nigerians da ke Kaduna suka bincika ra'ayin arewa a kan al'amuran kasa. Yoruba, a matsayin kabilanci, suna da tasiri sosai a kan labarai tun lokacin da suka mamaye mafi yawan yankuna masu wadata da kafofin watsa labarai a kasar, gami da birni mafi girma a kasar. A yau, jaridu suna ci gaba da wakiltar bukatun kabilun daban-daban.

A cikin 1961, gwamnati ta fara aiki don samun iko da manema labarai. Ya fara ne tare da kwace hedikwatar Morning Post, sanannen gidan labarai mai mahimmanci a Legas. Gwamnati ta sarrafa shi sosai har takarda ta shiga cikin raguwa kuma ta rufe a shekarar 1972. 

Bayan mutuwar Morning Post, wasu jaridu sun bi hakan yayin da gwamnati ta sannu a hankali ta fadada tasirin ta a kan manema labarai. Kodayake kungiyoyin labarai da yawa sun fita daga kasuwanci sakamakon yadda gwamnati ta yi amfani da su, wasu kamar Daily Times na Najeriya sun tsira kuma sun ci gaba da aiki har zuwa yau duk da cewa gwamnati ce ke sarrafa su tun 1977. 

A cikin 1999, sabon Kundin Tsarin Mulki na Najeriya ya kare 'yancin faɗar albarkacin baki. Koyaya, an zartar da dokokin ɓata suna daga baya. Masu sukar sun ci gaba da cewa kodayake matakan 'yancin' yan jarida sun inganta, har yanzu akwai damar ingantawa. An bayyana Najeriya a matsayin "yanci" a cikin rahoton Freedom of the Press 2011 wanda Freedom House ta buga (duba matsayi na shekara-shekara a cikin ƙididdigar Freedom House a sashin Najeriya). 

A ranar 26 ga Afrilu, 2020, 'yan jarida ba tare da iyakoki ba World Press Freedom Index sun sanya Najeriya ta 115 daga cikin binciken kasashe 180.  'Yan jarida ba tare da iyakoki ba sun ambaci kashe-kashen, tsare-tsare da zalunci na' yan jarida tare da yunkurin da gwamnatin Najeriya ta yi na rage sararin jama'a a matsayin dalilin da ya sa aka sanya su. Koyaya, wannan matsayi ya fi matsayi na 146 wanda Transparency International ya ba Najeriya a farkon shekarar game da cin hanci da rashawa. Rahoton Reporters without Borders ya ci gaba da bayyana cewa "Tare da fiye da 100 jaridu masu zaman kansu, mafi yawan jama'a a Afirka suna jin daɗin gaskiyar kafofin watsa labarai amma rufe labarun da suka shafi siyasa, ta'addanci ko cin hanci da rashawa ta masu iko yana da matsala sosai. "

### Umurni na Gag

## Tsayar da Sojoji
A shekara ta 1983, an kalubalanci ikon Jamhuriyar ta Biyu saboda zarge-zargen cin zarafin zabe da rashin adalci. A sakamakon haka, sabuwar gwamnatin da aka zaba ta yanke shawarar barin soja tare da aikin tantancewa. A hannun sojoji, duk da haka, marubutan sun ji wani matakin kariya daga tsanantawa, musamman lokacin da aka san cewa "janar ba sa karanta litattafai". A wani lokaci, an kama wani dalibi mai suna Oherei kuma an zarge shi da kasancewa mai tausayi na kwaminisanci lokacin da ya buga wani labari mai suna "Behind the Iron Curtain". An wanke shi kwana biyu bayan kama shi.

Lokacin da aka hambarar da Jamhuriyar ta Biyu a ranar 31 ga Disamba, 1983, an sake mayar da aikin tantancewa ga gwamnatin tarayya. Koyaya, tun daga shekara ta 2013, ana amfani da tantancewar soja ga bayanai game da dabarun soja da kayan sirri don dalilai na tsaro.

## Kafofin watsa labarai na lantarki da kuma tantance nishaɗi
A shekara ta 1978, gwamnati ta kirkiro Hukumar Labarai ta Najeriya (NAN), wacce ke da alhakin tantance kafofin watsa labarai na lantarki, kamar rediyo, talabijin, da DVD. Kafofin watsa labarai na lantarki galibi mallakar masu zaman kansu ne, amma gwamnati ta sami damar rinjayar abun ciki ta hanyar NAN.

A watan Yunin 1994, Hukumar Kula da Fim da Bidiyo ta Kasa ta maye gurbin NAN a matsayin hukumar tsarawa ta gwamnati. Yana da alhakin ba da lasisi ga masu yin fina-finai da sake nazarin ayyukansu bisa ga ka'idoji masu zuwa: darajar ilimi da nishaɗi; ƙwarewar tsaro na ƙasa; guje wa saɓo, lalata, da aikata laifuka; gujewa tayar da rikice-rikice na addini da launin fata; gujewar tashin hankali da cin hanci da rashawa; da gujewa daga rashin mutunci ga mutanen Afirka. Hukumar Kula da Fim da Bidiyo ta Kasa ta haramta fim din I Hate My Village saboda kasancewar cin nama a ciki. A shekara ta 2002, kwamitin ya haramta fina-finai masu zuwa: Omo Empire, Outcast 1 da 2, Shattered Home da Night Out (Girls for Sale) saboda sun lalata "kowane sanannen halin kirki da kirki na tunanin Afirka da al'adun Afirka," ta hanyar nuna ayyukan lalata tsakanin mata matasa a wasu sassan fim din.

## Dubi kuma

* Dokokin Magana na Ƙiyayya a Najeriya

## Bayani da nassoshi