Mulkin Mallakar Rumawa a Arewacin Afirka

**Manyan mallaka na Romawa a [[Arewacin Afirka]]** sune biranen - mazaunan Romawa - waɗanda Daular Romawa ta kirkira a Arewacin Afrika, galibi a tsakanin mulkin Augustus da Trajan.

## Halaye
Tun daga rabi na biyu na karni na farko BC kuma sakamakon karuwar al'ummomin 'yan ƙasar Romawa da ke zaune a cibiyoyin Arewacin Afirka, Roma ta fara kirkirar yankuna a Arewacin Afirka. Babban dalilin shi ne sarrafa yankin tare da 'yan ƙasar Romawa, waɗanda suka kasance legionaries a lokuta da yawa. Dalili na biyu shi ne ba da ƙasa da dukiyar birane ga sojojin Romawa waɗanda suka yi yaƙi don Daular Roma don haka rage matsalar yawan jama'a a Yankin Italiya. Dalili na uku shine don sauƙaƙe Romanization na yankin don haka hadewar Berbers na gida - ta hanyar aure da sauran dangantaka a cikin duniyar zamantakewa da al'adu ta Daular Roma.

Yana nuna cewa biyu daga cikin manyan halaye na duniyar Romawa, Harshen Latin da Kiristanci, sun karu zuwa kusan cikakken karɓa daga yawan mutanen Berber (daga kusan sifili a zamanin Augustus) bayan ƙarni huɗu na mulkin Romawa a cikin abin da ake kira Maghreb yanzu: an yi wannan har ma ta hanyar kirkirar da ci gaban mulkin mallaka na Romawa, a cewar masanin tarihi Theodore Mommsen . 

Lalle ne a ƙarƙashin Theodosius I yankin gabashin Fossa Regia  an cika shi da Romanized tare da kashi ɗaya bisa uku na yawan mutanen da suka kasance masu mulkin mallaka na Italiya da zuriyarsu, a cewar masanin tarihi Theodore Mommsen. Sauran kashi biyu cikin uku sune Romanized Berbers, wadanda dukkansu Krista ne kuma kusan dukkanin suna magana da Latin.

Bugu da ƙari, a cikin wannan ƙarni a yankin tsakanin Fossa Regia da Fossatum Africae na Roman limes, wanda aka faɗaɗa -a yammacin Fossa Regía- tsarin Romanization bayan Augustus, masu mulkin mallaka na Romawa da zuriyar sun kasance kusan 20% na yawan jama'a. Sun mayar da hankali a kusa da Cirta tare da biranen da ke kewaye da su da kuma kusa da Thamugadi a yankin Aures, yayin da sauran kashi 80% sun kasance daga Berbers wanda kashi 25% kawai ba su da cikakkiyar fahimta kuma har yanzu suna magana da Harsunan Berber na asali. Kusan dukkansu suna bauta wa Kiristanci (kuma wasu ma addinin Yahudanci).

Ci gaban yawancin garuruwa ya dogara da noma. An kira shi "Granary of the Empire", [1] Roman-Berber Arewacin Afirka ya samar da tan miliyan daya na hatsi a kowace shekara, wanda aka fitar da kashi ɗaya cikin huɗu. Ƙarin amfanin gona sun haɗa da wake, ɓaure, inabi, da sauran 'ya'yan itatuwa. A ƙarni na biyu, man zaitun ya yi gasa da hatsi a matsayin kayan fitarwa. Baya ga noman bayi, da kamawa da jigilar dabbobin daji masu ban sha'awa, babban samarwa da fitarwa sun haɗa da masana'antu, marmara, ruwan inabi, katako, dabbobi, tukwane kamar African Red Slip, da ulu. Har ila yau, yankunan kudancin - da ke fuskantar hamadar Sahara- sun ji daɗin gona da ci gaban birane, koda kuwa masu tawali'u.

Haɗakar da biranen mulkin mallaka a cikin Daular Romawa ya kawo matakin birni marar misaltuwa ga manyan yankuna, musamman a Arewacin Afirka. Wannan matakin saurin birni yana da tasirin tsari a kan tattalin arzikin gari, kuma samar da sana'a a cikin biranen Romawa ya zama kusa da fannonin noma na samarwa. Yayin da yawan mutanen Roma ya karu, haka kuma bukatar ta ga kayan Arewacin Afirka. Wannan cinikayya mai tasowa ya ba da damar lardunan Arewacin Afirka su kara yawan kayan aiki a cikin biranen da ke tasowa da sauri, suna mai da su cibiyoyin birane masu tsari sosai. Yawancin biranen Romawa sun raba bangarorin masu amfani da masu samar da samfurin birni, kamar yadda ayyukan sana'a ke da alaƙa kai tsaye da rawar da biranen tattalin arziki suka taka a cibiyoyin kasuwanci na nesa.

Jama'ar birane sun kara shiga cikin sana'o'i da bangarorin sabis kuma ba su da yawa a cikin aikin gona har ma a zamanin Byzantine, har sai wani bangare mai mahimmanci na rayuwar garin ya fito ne daga siyarwa ko cinikin kayayyaki ta hanyar matsakaici zuwa kasuwanni a yankunan karkara da kasashen waje.[6] Canje-canjen da suka faru a cikin ababen more rayuwa don aikin gona, kamar man zaitun da samar da ruwan inabi, yayin da kasuwanci ya ci gaba da bunkasa birane biyu da kasuwanci kai tsaye sun rinjayi yawan samar da sana'a. Girman, inganci, da buƙata ga waɗannan samfuran sun kai ga ƙaruwa a Roman Arewacin Afirka.

Berber Afirka - daga arewacin Morocco zuwa Tripolitania - tana da yawan jama'a sama da miliyan 3 a karni na uku, a cewar masanin tarihi Hilario Gomez,  kuma kusan kashi 40% suna zaune a cikin birane sama da 500. Amma a cikin karni na shida - bayan sake mamayewa na Byzantine - an rage yawan jama'a zuwa kasa da miliyan 2.5 kuma bayan nasarar Larabawa a ƙarni na takwas zuwa na goma sun kasance miliyan ɗaya kawai (kusan duk suna zaune a cikin ƙauyuka, tare da sabon babban birnin Larabawa Kairouan yana da mazauna 30,000 kawai). Roman arewa maso yammacin Afirka tare da biranen da wayewa kusan sun ɓace a cikin ƙarni biyu na mulkin Larabawa.

## Nau'o'i daban-daban na yankuna
Roman coloniae sun kasance iri biyu: Roman da Latin;  na farko kuma mafi mahimmanci shine Roman coloniae wanda ke da cikakken haƙƙin ɗan ƙasar Roma. Sa'an nan kuma akwai municipia kuma a ƙarshe *civitates peregrinae* (ma'ana biranen kasashen waje ko ba biranen Romawa ba). Romawa sun kira municipia ƙungiyoyin gudanarwa na yau da kullun a cikin daular.

'Yan ƙasa na municipia na *gari* na farko suna da cikakken ɗan ƙasar Roma kuma hakkinsu (*civitas optimo iure*) sun haɗa da haƙƙin jefa kuri'a, wanda shine haƙƙin ƙarshe a Roma da kuma alamar cikakken haƙƙin. A lokuta da yawa waɗannan biranen sun rage ko ma babu haraji. Tsarin na biyu na municipia ya ƙunshi mahimman cibiyoyin kabilanci waɗanda suka zo ƙarƙashin ikon Romawa. Mazaunan waɗannan ba su zama cikakkun 'yan ƙasar Roma ba (ko da yake mahukunta na iya zama haka bayan sun yi ritaya). An ba su ayyukan cikakken 'yan ƙasa dangane da alhakin haraji da aikin soja, amma ba duk haƙƙoƙin ba; mafi mahimmanci, ba su da haƙƙin jefa kuri'a.

## Jerin manyan yankunan Romawa
Akwai birane 20 a cikin yankin Tunisia na ainihi tare da taken da gata na Roman coloniae ko makamancin haka, yayin da a Aljeriya akwai fiye da 28, Morocco da Libya kaɗan ne kawai. Mafi mahimmanci shine "babban birni" sabon Carthago, tare da mazauna sama da 300,000 a lokacin Septimius Severus sau (wanda ya inganta Leptis Magna - inda aka haife shi - ya zama birni na biyu na Berber Afirka tare da kusan mazauna 100,000).A cewar masanin tarihi De Ruggiero a cikin sanannen littafinsa *Dizionario epigrafico di antichita' romane*,  "Roman Coloniae" a cikin Berber Afirka da aka tabbatar da ilimi sune:

* a Afirka Proconsularis: Assuras, Carpis, Carthago, Curubis, Neapolis, Simithu, Thuburnica, Madaure, Thubursicum Numidiae da Zama.
* a cikin Maza-linkid="89" href="./Numidia" id="mwbQ" rel="mw:WikiLink" title="Numidia">Numidia: Cirta, Arsacal, Russicada, Sigus, Tiddis, Verecunda, Cuicul, Masculla, Thamugadi, Theveste, Saldae, Setifis, Auzia, Lambaesis, Igilgili da Gemellae.
* a cikin Mauretania Caesariensis: Kaisariya, Icosium, Cartenna, Oppidum Novum, Rusguniae, Portus Magnus, Algeria, Pomaria, Tipasa.
* a cikin Mauretania Tingitana: Volubilis, Lixus, Tingis, Banasa, Babba da Zilil .
* a cikin Tripolitania: Leptis Magna .

Wadannan sune jerin wasu manyan kuma mafi mahimmancin Roman coloniae:

* Kaisariya (Cherchell a Aljeriya): An sanya Kaisariya babban birnin Mauretania Caesariensis, lokacin da Claudius ya inganta zuwa "Colonia Claudia Caesarea" a cikin 48 AD
* Carthago (Cartage a tsohuwar Tunisia): A kan ƙasar Carthage da aka hallaka, an kafa Roman Carthage a matsayin "Colonia Junona" a cikin 122 BC kuma Kaisar ya sake kafa shi a cikin 45 BC. Ita ce "babban birni" na Afirka ta Roma, tare da mazauna sama da 300,000, kuma Larabawa sun hallaka ta a cikin 698 AD (wanda daga baya ya kafa "Tunis" a kusa) 
* Cirta (Constantine a Aljeriya): Costantine I ya sake ba da sunan Cirta: "Civitas Constantina Cirtensium". An kewaye shi da "Ƙungiyar biranen Romawa kyauta" (Tiddis, Cuicul, da sauransu) 
* Hadrumetum (Sousa a Tunisia): Trajan ne ya yi Hadrumetus "Colonia Concordia Ulpia Trajana Augusta Frugifera Hadrumetina" kuma ita ce birni na biyu mafi girma a Afirka ta Berber. Larabawa sun hallaka shi - bayan da aka kewaye shi na watanni biyu - kuma bayan ƙarni guda ne kawai aka sake shi a matsayin "Sousse".
* Hippo Regius (Bone a Aljeriya): Hyppo Regius -wanda ake kira Hippona- shine birnin Saint Augustine na Hippo . Ya kasance mai arziki sosai kuma ya zama cikakke. Larabawa sun lalata shi, amma Byzantines & berbers sun sake gina shi kuma yanzu yana daga cikin garin Annaba da ke kusa, wanda aka gina a karni na takwas.
* Leptis Magna (Leptis Magna a cikin Roman Libya): Trajan ya sanya Leptis magna a cikin 109 AD tare da sunan "Ulpia Trajana" da Colonia ta Septimius Severus a cikin 200 AD
* Setifis (Setif a Aljeriya): Daular Roma Nero ne ya kafa shi a cikin 96 AD, shi ne wurin shahararrun yaƙe-yaƙe na tarihi a Roman Arewacin Afirka Gami da yaƙe- yaƙe-yanƙe na Triumvurate, a yau ana ɗaukar birnin babban birnin kasuwanci na Aljeriya.
* Sala Colonia (Chellah a Maroko): Sala Colonia ya kasance mulkin mallaka na Roma har zuwa ƙarshen ƙarni na uku. Birnin ya kasance tare da garuruwan Romawa har zuwa karni na shida kuma yanzu yana cikin Rabat.
* Thamugadi (Timgad a Aljeriya): Trajan ne ya kafa Timgad a cikin 100 AD a matsayin "Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi"
* Thysdrus (El Djem a Tunisia): Gordian III ya sanya Thysdrum "mallaka" a cikin 244 AD
* Volubilis (Volubilis a tsohuwar Morocco): Claudius ya sanya Volubilis Colonia ("Municipium") a kusa da 50 AD. Romawa sun watsar da shi a cikin 285 AD, amma ya tsira da kansa har zuwa karni na takwas

## Bayani