Akinola Aguda

**Akinola Aguda** (1923 – 5 ga watan Satumba 2001) malamin shari’a ne na Bayerabe dan Najeriya  kuma tsohon babban alkalin kasar Botswana. Kafin ya zama Alkalin Alkalai, ya kasance lauya kuma alkalin babbar kotu a yankin yammacin Najeriya. Shi ne dan asalin Afirka na farko da ya jagoranci mukamin alkalin alkalai a Botswana.

A tsawon aikinsa na shari’a, an san shi a matsayin masanin shari’a kuma lauya, wanda ya rungumi tsattsauran ra’ayi musamman a lokacin mulkin soja na Najeriya. Ana kyautata zaton hakan ne ya sa aka cire shi a matsayin mamba a kotun kolin Najeriya. 

## Kuruciya da ilimi
An haifi mai shari’a Aguda a birnin Akure, Najeriya, ga iyalin Elijah Aguda da Deborah Fasu, fitattun ma’auratan Anglican a Akure. Ya yi karatun firamare a St David's Akure, inda ya yi karatun firamare, sannan ya tafi Kwalejin Gwamnati da ke Ibadan, inda ya yi karatun sakandare.  Tun asali, ya so ya zama likita ko injiniya amma hankalinsa bai shiga cikin ilmin sunadarai ba, wani muhimmin batu da ya zama dole don wucewa makarantar likitanci. Ya bar karatun likitanci bayan shekara ta farko kuma ya yi kokarin koyarwa amma bisa shawarar Obafemi Awolowo ya canza shawara ya yanke shawarar shiga makarantar koyon aikin lauya . Ya karanta Law a Jami'ar London, kuma an kira shi zuwa mashaya a 1952.

## Aiki
Bayan kammala karatunsa, ya shiga aikin sirri a zauren fitattun lauyoyin Najeriya, Ayo Rosiji . amma daga baya ya koma sashin shari’a na yankin yammacin Najeriya, kuma ya zama lauyan dalibai. Ba da da ewa ba, an nada shi mai ba da shawara a cikin 1955 kuma a cikin 1968, ya zama lauyan riko na yankin Yamma. A ranar 3 ga Fabrairun 1972 an nada shi babban alkalin Afirka na farko na Botswana, a lokaci guda kuma ya kasance alkali na Kotun daukaka kara na Swaziland, Botswana da Lesotho . Bayan ya bar kotun koli a shekarar 1975 ya dawo Najeriya ya ci gaba da aikinsa na shari’a a matsayin babban alkalin jihar Ondo . A 1976, ya kasance jigo a kwamitin da ya ba da shawarar Abuja a matsayin babban birnin Najeriya. Ya yi ritaya daga aikin gwamnati a 1978 kuma ya zama darakta na sabuwar Cibiyar Nazarin Shari'a ta Najeriya da aka kirkira a Jami'ar Legas .  A matsayin darekta na Cibiyar Nazarin Shari'a ta Najeriya, Aguda ya dauki sabon matsayi, a matsayin mai sukar cin hanci da rashawa da shugabanci a Najeriya da Afirka. A gun Aguda, rashin sanin cikakken ilimin ƙa'idodin shari'a da abubuwan da aka tsara na namiji ko mace na ɗan Afirka na haifar da cin zarafi na mahimmancin haƙƙin ɗan adam daga gwamnati. Halin da talauci zai iya haifar da shi, wanda ke ba da dama ga mutane da yawa suyi rubewa a gidan yari ba tare da bin ka'ida ba ko ma sanarwa na shari'a saboda ba su da kuɗin da za su sami ƙwararren lauya ko haɗin gwiwa don haifar da canje-canje ga halin da suke ciki.  Kare hakkin wadanda ake tuhuma wani lamari ne mai muhimmanci da ya shahara a zamaninsa na alkali. A cikin 1968, game da Agbaje da Gwamnatin Yammacin Najeriya, ya rubuta sharhi wanda har yanzu ya dace a tsarin shari'ar Najeriya a yau. 

Ya kuma nemi a kawar da shingayen tattalin arziki a cikin tsarin shari'ar laifuka, tare da gaggauta yin shari'a tare da sanya shugabanni masu iko a karkashin doka ba a sama da ita ba.

## Rayuwa
Ya auri matarsa ta farko a shekarar 1952 kuma ya ɗauki wata matar bayan shekaru biyu. 

## Manazarta