Sampa

**Sampa** gari ne da ke yankin Bono na Ghana, a kan iyaka da Côte d'Ivoire . Ita ce babban birnin Gundumar Jaman ta Arewa kuma a da ita ce kasuwar bayi .  Ita ce kuma babban birnin Jihar Akan ta Gyaaman a ƙarshen ƙarni na 15. Ita ce babbar garin da ke kan iyaka a Ghana mai yawan jama'a sama da 36,000.  Ita ce babban birnin ƙabilar Nafana . Ita ce babbar mai samar da cashew a Ghana.

## Suna
Ana kyautata zaton sunan Sampa ya samo asali ne daga kalmomi uku a cikin harshen Nafaara, wanda kuma aka san shi a matsayin reshe na harsunan Senufo da ake magana a arewacin Côte d'Ivoire, kudu maso gabashin Mali, yammacin Burkina Faso, da arewa maso yammacin ƙasar Ghana. Ana tsammanin mutanen Nafaara/Senufo sun samo asali ne daga tsohuwar yankin Daular Songhai da kuma tare da wayewar zamanin Kush. 

Kalmar Sampa, kamar yadda aka saba ambato, an samo ta ne daga haɗakar kalmomi uku: Seh (Go), Mm (and), da Pah (Come). Idan aka haɗa waɗannan, sai su samar da sautin Sempa, wanda daga ƙarshe ya rikide zuwa sunan garin, Sampa, ma'ana "je ka zo." 

Wata al'ada ta baki ta danganta sunan ga wani jarumi mai suna Sah. A bisa al'adar Nafaara, mazan da aka haifa na biyu galibi ana ba su suna Sah. Wannan jarumin, Sah, ya tafi yaƙi kuma bai yi aiki ba tsawon shekaru da yawa. Wata rana, a ƙarshe ya dawo, kuma da ganinsa, mutanen garin suka yi wa juna ihu, Sah Pah, ma'ana "Sah ya dawo." Bayan lokaci, wannan kalmar ta fara alaƙanta da garin, daga ƙarshe ta ba shi sunanta na yanzu, Sampa.

An san Sampa a da **Sikasoko** a cikin harshen Abono (asali na harshen Akan), ma'ana "foda ta zinare", tana nufin yawan zinare a yankin a baya. A shekarun 1890, lokacin da Turawan mulkin mallaka na Birtaniya da Faransa suka kafa iyaka tsakanin yankunansu, Sikasoko a lokacin shine hedikwatar Arewa maso Yammacin Ashanti . Kafin Sunyani ya zama babban birnin Arewa maso Yammacin Ashanti a 1906, Sampa ta yi aiki a matsayin babban birnin gundumar, wadda ta ƙunshi Jaman, Wenchi, Techiman, Berekum, Wam ( Dormaa ), Ahafo, Odumasi da Sunyani . 

## Tarihi
Labarin baya-bayan nan game da mutanen Nafaara na Sampa ya nuna cewa da farko sun zauna a Kakala kafin daga baya suka kafa matsuguninsu na ƙarshe a Sampa suka bar ƙungiyar 'yan uwansu a Kakala, wani ƙauye a arewacin Côte d'Ivoire.

Yajin aikinsu ya zama dole saboda rikice-rikicen da cinikin ketare hamada ya haifar, wanda ya kawo mummunan mamayewa da barna ga al'ummomin kudu. Wannan rikici ya tilasta wa mutanen su rabu su yi ƙaura zuwa arewa cikin aminci. Manyan shugabanni biyu sun jagoranci tafiyarsu, Tolee Sie Nyonoggboo da Tolee Kra Longo. Lokacin da suka isa yankin Tambi, shugaban Jamera ya gayyace su don taimakawa wajen yaƙar ƙabilar Klolosa da ke unguwar. Sie Nyonoggboo ya nemi Kra Longo da tawagarsa su ratsa ta tsaunukan Banda yayin da shi da tawagarsa suka ɗauki hanyar yamma. Sai da Sie Nyonoggboo da sojojinsa suka ɗauki ɗan gajeren lokaci kafin su ci nasara a kan sojojin Klolosa a kusa da yankin Debibi da Namasa na yanzu. Bayan yaƙin, an ba da wani yanki na ƙasa da sarakuna da mutanen Sampa ke mamaye a yau a matsayin lada saboda rawar da suka taka a yaƙin da kuma hana mutanen Klolosa kai hari ga Jamera.

Dattawan Sampa sun bayyana cewa a lokacin cinikin Trans-Saharan, 'yan kasuwa daga kudu suna bin babbar hanyar da ta ratsa Sampa zuwa arewacin Afirka. Lokacin da suka isa Sampa, sun haɗu da 'yan asalin ƙasar da ke sanye da tufafi, al'adar da ba ta zama ruwan dare ba a lokacin. 'Yan kasuwa sun fi son su ce suna tafiya zuwa ƙasar mutanen da ke sanye da tufafi (Firantoma foo), maimakon takamaiman sunan inda za su je. An lalata kalmar 'Firantoma foo' zuwa 'Fantra foo' ta maƙwabtansu na Bono, kodayake mutanen Sampa suna ganin sunan 'Fantra foo' a matsayin abin ƙyama. 

Sampa ta kuma yi aiki a matsayin muhimmiyar cibiya a lokacin cinikin bayi . Kasusuwan bayi marasa adadi da aka jefa a cikin kabari har yanzu ana iya ganin su a wani wuri a garin Jenini da ke kusa. Sauran abubuwan tarihi masu ban sha'awa a Sampa sun haɗa da gidajen masu gudanarwa na ƙasashen waje, wani cocin Presbyterian da ya lalace da kuma makabartar masu gudanar da mulkin mallaka tare da kaburbura tun ƙarni na 19.

## Manazarta