Karatu da rubutu a Amurka

Ana kimanta ilimin manya a Amurka ta hanyar nazarin ƙasa da na duniya da hukumomin gwamnati daban-daban da kungiyoyin bincike masu zaman kansu suka gudanar. Bayanan da suka fi dacewa a baya-bayan nan sun fito ne daga binciken da Ma'aikatar Ilimi ta Cibiyar Nazarin Ilimi ta Kasa (NCES) ta gudanar a matsayin wani ɓangare na Shirin OECD don Binciken Kasa da Kasa na Kwarewar Matasa. 

A cikin 2023, kashi 28% na manya sun zira kwallaye a ko ƙasa da Mataki 1, 29% a Mataki 2, da 44% a Mataki 3 ko sama. Manya da ke ci a cikin mafi ƙasƙanci na karatu da rubutu sun karu da maki 9 tsakanin 2017 da 2023. A cikin 2017, kashi 19% na manya na Amurka sun sami Mataki na 1 ko ƙasa a cikin karatu da rubutu, yayin da kashi 48% suka sami matakan mafi girma.

Duk wani abu da ke ƙasa da Mataki na 3 ana ɗaukarsa "rashin ilimi"  (duba kuma § Ma'anar da ke ƙasa).  Manya da ke ƙaruwa a ƙasa Mataki na 1 na iya fahimtar kalmomi masu sauƙi da gajerun sakin layi tare da ƙaramin tsari amma za su yi gwagwarmaya tare da umarni masu matakai da yawa ko kalmomi masu rikitarwa, yayin da waɗanda ke Mataki na 1'n zasu iya gano bayanan da aka nuna a bayyane a cikin gajerun matani, jerin, ko shafuka masu sauƙi tare da ƙananan abubuwan jan hankali amma za su gwagwarmayar da matani masu yawa da kuma abubuwan da suka haɗa kai. Gabaɗaya, ƙungiyoyin biyu suna gwagwarmaya da karanta kalmomi masu rikitarwa, matani da ke buƙatar sarrafa matakai da yawa, da matani tare da jan hankali.

Binciken da Gallup ya yi a shekarar 2020 tare da Gidauniyar Barbara Bush don Ilimi na Iyali ya kiyasta cewa fitar da tattalin arzikin Amurka na iya ƙaruwa da dala tiriliyan 2.2 a kowace shekara - kusan 10% na GDP na ƙasa - idan duk manya suna matakin 3.

## Tarihi

### Zamanin mulkin mallaka
An bayyana karatu da rubutu a zamanin mulkin mallaka da farko a matsayin ikon karatu, tare da rubuce-rubuce da aka dauka a matsayin ƙwarewa ta biyu. Muhimmancin karatu da rubutu ya bambanta bisa ga yanki, zamantakewar jama'a, da kuma sana'a, amma ya taka muhimmiyar rawa a cikin aikin addini, harkokin shari'a, le yada ra'ayoyin siyasa.

An bayyana bambance-bambance na yanki a cikin ƙimar karatu da rubutu. A New England, karatu da rubutu ya kasance mai girma saboda karfafawa na Puritan akan karatun Littafi Mai-Tsarki. Dokokin mulkin mallaka, irin su Dokokin Makarantar Massachusetts na shekarun 1640, sun ba da umarnin ilimi na asali, suna ba da gudummawa ga yaduwar karatu da rubutu tsakanin jama'a. A cikin mulkin mallaka na tsakiya, yawan karatu da rubutu ya kasance matsakaici, yana nuna bambancin addini da kabilanci na yankin. Sau da yawa ana ba da ilimi ta hanyar masu koyarwa masu zaman kansu, makarantun coci, ko kuma koyo. Kudancin Kudancin sun nuna ƙarancin karatu da rubutu, musamman tsakanin talakawa 'Yan bayi. An hana bayi samun ilimi yayin da talakawa kawai suka iya halartar makaranta wanda za su iya biya, tunda gwamnatocin jihohin Kudancin yawanci ba su tallafa wa makarantun gwamnati ba.

Cibiyoyin addini sun kasance tsakiya ga ilimin karatu da rubutu a duk yankuna. Ikklisiyoyi galibi suna aiki a matsayin cibiyoyin ilimi, tare da ministoci da shugabannin addini suna inganta karatu da rubutu don sauƙaƙe karatun nassi. Kayan ilimi galibi sun haɗa da New England Primer, hornbooks, da Littafi Mai-Tsarki.

Bambancin jinsi a cikin karatu da rubutu ya kasance a bayyane a duk faɗin yankuna. Maza, musamman wadanda ke cikin birane ko kuma daga manyan zamantakewar al'umma, sun fi iya zama masu karatu fiye da mata. A New England, wasu mata sun sami ilimin karatu da rubutu ta hanyar koyarwa ta gida ko al'ummomin addini. Koyaya, a cikin Ƙungiyoyin Tsakiya da Kudancin, ilimi na yau da kullun ga mata yana da iyaka, kuma da yawa sun kasance marasa karatu.

Bauta da 'Yan asalin Amurka sun fuskanci manyan cikas ga karatu da rubutu. A cikin Kudancin Kudancin, an kafa dokoki don ƙuntata ilimin bayi, kamar yadda aka fahimci karatu da rubutu a matsayin hanyar juriya. Duk da haka, wasu bayi sun sami karatu da rubutu, sau da yawa a asirce. Kokarin mishan don ilimantar da kabilun 'yan asalin Amurka a wasu lokuta sun haɗa da koyar da karatu da rubutu, kodayake irin waɗannan ƙoƙarin suna da alaƙa da juyin juya halin addini maimakon ilimi na duniya.

Ilimi ya taka muhimmiyar rawa a cikin al'ummar mulkin mallaka, musamman a yada ra'ayoyin siyasa. Jaridu, Littattafai, da manyan bangarori sun sauƙaƙa jawabin jama'a kuma sun ba da gudummawa ga tattara tallafi ga 'yancin kai a lokacin juyin juya faɗin Amurka. 

### Karni na 19
Makarantu na jama'a sun kasance da wuya a Kudu kafin ƙarshen karni na 19. A lokacin juyin juya halin masana'antu, an kafa makarantun yara da yawa, makarantun sakandare da makarantun yara don tsara ilimi.

Yawan karatun karni na 19 a Amurka sun kasance masu girma, duk da tsarin ilimi na kasar. A shekara ta 1875, yawan mutanen da suka iya karatu da rubutu a Amurka ya kai kusan kashi 80.

#### Mutanen da suka fice da karatu da rubutu
A cikin tarihin Bautar a mulkin mallaka na Amurka da kuma daga baya Amurka, masu mallakar bayi kusan koyaushe suna ƙoƙari su iyakance ilimin bayi, gami da rage karatu da rubutu. Masu ba da dokoki a Jihohin bawa kamar Alabama, Georgia, da Louisiana daga ƙarshe sun kafa dokoki daban-daban na adawa da karatu da rubutu waɗanda suka aikata laifuka ga koyarwa ko ƙoƙarin koya wa bawa karatu ko rubutu. Jihohi sun kafa waɗannan dokoki a wani bangare saboda tsoron cewa karuwar karatu da rubutu tsakanin bayi na iya haifar da tawaye na bayi. Wadannan dokoki sune kawai sanannun lokuta na dokokin adawa da karatu a tarihi.

## Manazarta