Mutanen Dyula

**Dyula** ( **Dioula** ko **Juula** ) ƙabilar Mande da su ke zaune a ƙasashen yammacin Afirka da dama da suka haɗa da Mali, Cote d'Ivoire, Ghana, da Burkina Faso.

Wanɗanda aka bayyana a matsayin ƴan kasuwa masu tasiri, ƴan gudun hijira *Dyula* sun fara kafa wajajen kasuwanci a faɗin yankin tun a ƙarni na sha huɗu. Tunda ana gudanar da kasuwanci sau da yawa a ƙarƙashin shuwagabannin da ba musulmi ba, *Dyula* sun ƙirƙiro ƙa'idojin tauhidi ga tsirarun musulmi a cikin al'ummomin da ba musulmi ba. Gudunmawar da suka bayar na musamman na kasuwanci mai yawa, ilimin addinin Islama da kuma juriya na addini sune muhimman abubuwan da suka haifar da faɗaɗa addinin musulunci cikin lumana a yammacin Afirka. 

Kalmar 'Dyula' wani lokaci ana amfani da ita tare da Wangara ko Jakhanke, ya danganta da lokacin tarihi da yanki.

## Tushen Tarihin

Mandé ya karɓi Musulunci a ƙarni na goma sha uku bayan gabatarwar bangaskiya ta hanyar hulɗa da ƴan kasuwa Musulmai na Arewacin Afirka. A karni na 14, daular Mali (a shekara ta 1230 – 1600) ta kai ga gaci, inda ta sami babban suna ga hukunce-hukuncen Musulunci na kotuna da kuma hajjin sarakuna da dama wadanda suka bi al'adar Lahilatul Kalabi, basarake na farko da ya yi aikin *[[Aikin Hajji|hajji]]* zuwa Makka. A wannan lokaci ne kasar Mali ta fara ƙarfafa gwiwar wasu ƴan kasuwan ƙasarta da su kafa yankunan da ke kusa da filayen zinare na yammacin Afirka. An san wannan matafiyan ƴan kasuwan da *Dyula*, kalmar Mandingo don "dan kasuwa". 

*Dyula* sun bazu ko'ina cikin tsohon yankin da ake al'adun Mandé tun daga gaɓar Tekun Atlantika na Senegambia zuwa Nijar da kuma daga kudancin hamadar sahara zuwa yankunan daji da ke gaba da kudu. Sun kafa garuruwan da ba musulmi ba waɗanda ke da alaƙa da babbar hanyar kasuwanci, a cikin abin da farfesa Philip D. Curtin ya bayyana a matsayin " yan kasuwa na waje". Matsalolin kasuwanci ne suka kwadaitar da su, suka faɗaɗa zuwa sabbin kasuwanni, inda suka kafa matsuguni a ƙarƙashin inuwar sarakunan yankin daban-daban wadanda sukan ba su damar cin gashin kansu. Ƙungiyoyin kamfanonin kasuwanci *na dyula* sun dogara ne akan tsarin dangi da aka fi sani da *lu* - rukunin aiki wanda ya ƙunshi uba da 'ya'yansa maza da sauran mazan da aka haɗe. Membobin wani *lu* da aka ba da sun tarwatsa daga savanna zuwa gandun daji, suna sarrafa kayayyaki da bayanai, suna ba da umarni, da sarrafa hanyoyin tattalin arziki na wadata da buƙatu yadda ya kamata. 

### Al'adar Suwariyawa

A tsawon lokaci, *dyula* mazauna sun ɓullo da dalilin tauhidi game da dangantakarsu da azuzuwan mulki da waɗanda ba musulmi ba a cikin abin da marubucin Nehemia Levtzion ya laƙaba da "Musulunci mai masauki".  Mutumin da aka zarge shi da tsara wannan dalili shi ne Sheikh Al-Hajj Salim Suwari, wani malamin Soninke daga yankin Mali wanda ya rayu kusan 1500. Ya yi *hajji* zuwa Makka sau da yawa kuma ya sadaukar da aikinsa na ilimi don bunƙasa fahimtar bangaskiyar da za ta taimaki tsirarun musulmi a kasashen " maguzanci ". Ya zayyana malaman fikihu da malaman addini na arewacin Afirka da na Gabas ta Tsakiya da suka yi tunani a kan matsalar musulmi da ke rayuwa a tsakanin al’ummomin da ba musulmi ba, al’amuran da suka yawaita a tsawon karni na fadada addinin Musulunci. 

Sheikh Suwari ya fitar da abubuwan da musulmi ya sanya su wajibbai a yammacin Afirka zuwa wani abu da aka sani da *al'adar Suwariya* . Ya jaddada bukatar musulmi su zauna lafiya da kafirai don haka ya tabbatar da rabuwar addini da siyasa. A cikin wannan fahimtar wajibi ne musulmi su tarbiyyantar da nasu karatun da takawa sannan su ba da misali mai kyau ga wadanda ba musulmin da ke kewaye da su ba. Za su iya yarda da hukumcin hukumomin da ba musulmi ba muddin suna da kariyar da ta dace da kuma sharuɗɗan yin imani. A cikin wannan koyarwa, Suwari ya bi ƙaƙƙarfan son juna a Musulunci ga kowace gwamnati, ko da kuwa ba musulmi ba ne ko azzalumai, saɓanin ko ɗaya. Suwari ya hana *dawah*, a maimakon haka ya ce Allah zai kawo waɗanda ba musulmi ba zuwa ga Musulunci ta hanyarsa; ba alhakin musulmi bane ya yanke hukunci.

## Manazarta