Yarukan Ghana

Ƙasar Ghana ƙasa ce mai amfani da harsuna da yawa inda ake magana da kusan yare tamanin. Daga cikin waɗannan, Ingilishi, wanda aka gada daga zamanin mulkin mallaka, shine yaren hukuma da yaren franca. Daga cikin yarukan asalin Ghana, Akan ne akafi amfani dashi.

Ƙasar Ghana tana da ƙabilu sama da guda saba'in, kowannensu yana da nasa harshen na daban. Harsunan da ke cikin kabila ɗaya yawanci ana iya fahimtar juna. Misali, harshen Dagbanli da Pampelle na yankin Arewa, suna da fahimtar juna tare da yaren Frafra da Waali na Yankin Yammacin Ghana. Waɗannan yarukan guda huɗu sune ƙabilar Mole-Dagbani.

Harsuna goma sha ɗaya suna da matsayin yarukan da gwamnati ke tallafawa: yarukan Akan uku (Akuapem Twi, Asante Twi da Fante) da yarukan ƙabilu biyu na Mole-Dagbani (Dagaare da Dagbanli). Sauran sune Ewe, Dangme, Ga, Nzema, Gonja, da Kasem.

## Harsunan da gwamnati ke daukar nauyi
Adadin yarukan da gwamnati ke daukar nauyi sun kai guda goma sha daya ko tara, ya danganta da ko ana daukar Akuapem Twi, Asante Twi, da Fante a matsayin yare daya. Ofishin Harsunan na Ghana ne ke tallafa musu, wanda aka kafa a 1951 kuma yake buga littattafai a cikin yarukan; a lokacin da ake amfani da harsunan Gana a ilimin firamare, waɗannan sune yarukan da ake amfani dasu. Duk waɗannan yarukan suna cikin dangin harsunan Nijar – Congo, kodayake suna da rassa daban-daban.

### Akan (Fante, Asante Twi da Akuapem Twi)

Akan, wani bangare ne na reshen Kwa na dangin Niger-Congo, yare ne na ci gaba, amma, dangane da matsayin hukuma, uku ne kawai daga cikin ire-iren Akan da yawa ake ganewa: Fante, Asante Twi, Akuapem Twi. Idan aka ɗauka gaba ɗaya, Akan shine yaren da aka fi amfani da shi a Gana.

### Ewe
Ewe yare ne na Gbe, wani bangare na Volta – Niger reshen dangin Niger-Congo. Ana amfani da Harshen Ewe a ƙasashe kamar Ghana, Togo da Benin tare da alamar harshen a Yammacin Najeriya.

### Dagbani
Dagbani na ɗaya daga cikin yarukan Gur. Ya kasance daga babbar ƙabilar Mole-Dagbani da aka samo a ƙasashen Ghana da Burkina Faso. Dagombas ne ke magana da shi a yankin Arewacin Ghana.

### Dangme
Dangme ɗayan yare ne na Ga – Dangme a cikin reshen Kwa. Ana magana da shi a Greater Accra, a kudu maso gabashin Ghana da Togo.

### Dagaare
Dagaare wani yare ne na Gur. Ana magana da shi a cikin Yankin Yammacin Ghana. Ana kuma magana da shi a Burkina Faso.

### Ga
Ga shine sauran harshen Ga – Dangme a cikin reshen Kwa. Ana magana da Ga a kudu maso gabashin Ghana, a ciki da kewayen babban birnin Accra.

### Nzema
Nzema ɗayan yarukan Bia ne, suna da kusanci da Akan. Mutanen Nzema ne ke magana da shi a Yankin Yammacin Ghana. Ana kuma magana da shi a cikin Ivory Coast.

### Kasem
Kasem yare ne na Gurunsi, a cikin reshen Gur. Ana magana da shi a cikin Yankin Gabashin Gabas na Ghana. Ana kuma magana da shi a Burkina Faso.

### Gonja
Gonja ɗayan yare ne na Guang, ɓangare na yarukan Tano a cikin reshen Kwa tare da Akan da Bia. Ana magana da shi a Yankin Arewacin Ghana da Wa.

## Yaren da ake magana a Ghana ta yawan masu magana
Wannan jadawalin yana nuna bayanan da aka bayar ta Ethnologue.

## Tsarin harshe
Yaren Ghana na cikin rassa masu zuwa a cikin dangin harsunan Nijar – Congo:

* Harsunan Kwa (Akan, Bia, Guang in Tano; Ga da Adangme)
* Harsunan Gbe (Ewe)
* Harsunan Gur (Gurunsi, Dagbani, Mossi, Dagaare, and Frafra a cikin Oti–Volta)
* Harsunan Senufo (Nafaanra)
* Harsunan Kulango
* Harsunan Mande (Wangara, Ligbi)

Tsoffin rabe-raben na iya maye gurbin su kamar Kwa, Gur, da Mande.

## Duba kuma

* Ghana
* Yawan jama'a na Ghana
* Turanci na Ghana

## Nassoshi