Batutuwan muhalli a Haiti

Abubuwan da suka shafi muhalli a Haiti sun haɗa da matsalar sare itatuwa a tarihi, da yawan jama'a, rashin tsafta, bala'o'i, da rashin abinci. Manyan dalilan da ke haifar da wadannan al’amuran muhalli su ne cin hanci da rashawa, cin zarafin bil’adama, da almubazzaranci da kudaden masu biyan haraji domin cimma muradun kashin kai. Bugu da kari, babu isasshen kariya ko sarrafa albarkatun kasa. Wasu batutuwan muhalli, kamar raguwar hazo da bala'o'i masu tsanani, za su iya tasowa a Haiti sakamakon sauyin yanayi. Masana sun yarda cewa Haiti na buƙatar ɗaukar sabbin manufofi don magance duka batutuwan da suka wanzu da kuma yin shiri don tasirin sauyin yanayi.

## Tambayoyi

### Kashe daji

Kashe gandun daji a Haiti ya faru ne da farko a lokacin mulkin mallaka,  sannan kuma bayan juyin juya halin Haiti don biyan diyya ga Faransa bayan samun 'yancin kai. Sararin dazuzzukan ya haifar da zaizayar kasa ta hanyar rage murfin bishiyu da barin kasa fallasa. A wannan zamani da muke ciki, arboreal fallow, ko bishiyar da aka share domin noma, sai a rikide zuwa gawayi a matsayin abin noma na biyu.

A yau, an kiyasta gandun daji na 'firamare' a Haiti a kasa da 1% na duk yankin ƙasa. A cikin binciken da ya gabata ta amfani da Kungiyar Abinci da Aikin Gona (Duniya) ma'anar ma'auni na duniya don 'kurmi', wanda ya haɗa da yankunan da aka lalata da kusan 90% (10% murfin), an kiyasta kusan 30% na Haiti an rufe su da bishiyoyi da / ko gandun daji. Koyaya, saboda ma'anar Majalisar Dinkin Duniya ba ta bambanta tsakanin yankunan da aka sare a baya da waɗanda ba a taɓa sare su ba (birni na farko), da kuma amfani da ƙimar murfin murfin murfi daban-daban na iya samar da ƙimar rufe gandun daji daban-daban, kuma saboda gandun daji na farko shine mafi mahimmancin gandun daji don adana bambancin halittu,  ana jayayya cewa ƙimar <1% na farko ne kawai ya dace da batutuwan muhalli a Haiti saboda yana magance duka lalacewar gandun daji da bambancin halittukan halittu.

Haiti tana da 2018 Forest Landscape Integrity Index na 4.01/10, wanda ya sanya shi na 137 a duniya daga cikin kasashe 172.

#### Karfe
Hakar gawayi da sha a Haiti wani lamari ne da ba a fahimta sosai ba. Gawayi shine tushen farko na makamashi ga mazauna Haiti. Majalisar Dinkin Duniya ta bayar da rahoton cewa kashi 92 cikin 100 na gidajen Haiti sun dogara da gawayi wajen dafa abinci, kuma ana kona buhunan gawayi kusan 10,000 a kullum a Haiti.

Kafofin watsa labarai sun shahara da bayyana 'yan Haiti a matsayin masu tsunduma cikin wata kasuwa mai yaduwa da riba ta haramtacciyar kasuwa ta gawayi a Jamhuriyar Dominican makwabciyarta. Alkaluman masu ra'ayin mazan jiya sun kididdige haramtacciyar safarar tan 115 na gawayi a kowane mako daga Jamhuriyar Dominican zuwa Haiti a shekara ta 2014. Jami'an Dominican sun kiyasta cewa akalla manyan motoci 10 a mako guda suna tsallaka kan iyaka da gawayi. Koyaya sabbin bayanai na fitar da gawayi daga Jamhuriyar Dominica sun nuna kwararar gawayi zuwa Haiti ta ragu yayin da Dominicans suka sami kasuwannin gawayi masu fa'ida a Amurka da Gabas ta Tsakiya.

#### Aikin noma
An taɓa yi imanin cewa dogaro da aikin gona na Haiti don tallafawa tattalin arzikinta wani babban dalili ne na sare daji. 66.4% na ƙasar a Haiti ana amfani da ita don amfanin gona. Sake rarraba ƙasa don gandun daji yana nufin raguwar ƙasar da ake samu don noma amfanin gona, kuma a halin yanzu ƙasar da ake da ita ba ta isa ba don ci gaba da tafiya tare da yawan jama'ar Haiti. Bugu da ƙari, haƙƙin mallaka mara tsaro yana hana kula da gandun daji; yiwuwar masu haya za su girbe fa'idodin kiyaye ƙasa an rage saboda yana yiwuwa su rasa wannan dukiya a nan gaba. Gwamnatin Haiti na iya ƙarfafa 'yan ƙasa su adana ƙasar daji ta hanyar ƙarfafa haƙƙin mallaka, saboda wannan zai haifar da babban alhakin amfani da ƙasa. A halin yanzu, akwai rashin damar da ba ta da gona; yawancin mazauna karkara sun dogara da noma don rayuwarsu. Karin aiki a waje na gona na iya rage sare daji, saboda wannan zai iya rage bukatar gidaje su share gandun daji don amfanin gona.

### Yawan jama'a

Masu bincike na farko sun yi iƙirarin cewa ƙara yawan mutanen Haiti ya ba da gudummawa ga lalata muhalli. Koyaya, bincike na baya-bayan nan ya sanya Haiti a matsayin ƙasar da ke da mafi ƙanƙanci ga kowane mutum a duniya.

Ana iya kwatanta Haiti a matsayin ƙasa mai ƙarancin kuɗi, ƙasa mai yawa. Ya zuwa shekara ta 2012, yawan jama'ar Haiti ya kai miliyan 10.6. Majalisar Dinkin Duniya ta kiyasta cewa kashi 52% na yawan jama'a sun zauna a cikin birane a cikin 2011, tare da karuwar shekara-shekara na 3.9% na yawan jamaʼa a cikin biranen. Mutanen da ke da karancin kudin shiga galibi suna mai da hankali ne a cikin birane, musamman Port-au-Prince, kuma suna ƙarƙashin ingancin muhalli mara kyau, lafiyar ɗan adam, da ingancin rayuwa. Ingancin muhalli na birane na Port-au-Prince ya kara raguwa ta hanyar rashin kayan aikinta, rashin gudanar da gwamnati, da kuma batun da yake da shi ga bala'o'i, sakamakon kasancewa a bakin tekun. Yayin da yawan mutanen birane a Haiti ke ƙaruwa yana da wahala a sabunta kayan aikin da suka riga sun kasance matalauta don biyan bukatun mutane da yawa. Lokacin da mutane da yawa ba su da isasshen tsarin kula da sharar gida, zai iya haifar da mummunar tasiri ga muhalli ta hanyar gurɓata iska da ruwa. Nazarin ya nuna cewa fiye da kashi 60% na 'yan Haiti suna zaune a cikin birane masu ƙarancin muhalli kusa da bakin teku, kamar Port-au-Prince. Ana iya auna ingancin muhalli ta hanyar kimanta yanayin cikin gida, yanayin jama'a, yanayin jiki da yanayi. Yankunan da ke da mafi ƙarancin ingancin muhalli suna da mafi yawan jama'a kuma suna ƙarƙashin gurɓataccen yanayi da kuma haɗarin haɗari na halitta, wanda zai iya lalata albarkatun ƙasa kuma ya haifar da lalacewar muhalli. Wadannan mutane suna fuskantar yanayin Rashin adalci na muhalli. A yankunan karkara, yawan jama'a yana haifar da yawan noma na ƙasa sabili da haka rushewar ƙasa, yayin da abubuwan gina jiki ke raguwa da sauri daga ƙasa. Kodayake manoma da yawa na Haiti suna sane da tasirin ayyukansu a ƙasa, galibi suna jinkirin canza ayyukansu saboda dalilai na siyasa da tattalin arziki, kamar haƙƙin mallaka mara tsaro da farashi mai yawa, sun hana su karɓar fasahar da ta dace.

### Rashin tsabta
Rashin tsaftar tsafta da magudanar ruwa a Haiti ya haifar da rashin isasshen ruwan sha. Tsarin magudanar ruwa na birni bai wadatar ba, kuma 'yan ƙasa da yawa dole ne su yi amfani da tankunan ruwa. Tsarin magudanar ruwa na gida da farko ya ƙunshi buɗaɗɗen tashoshi da aka haƙa a gefen hanya. Babban birnin Port-au-Prince mai yawan jama'a yana cikin haɗarin kamuwa da cututtukan da ke haifar da ruwa, tare da yawancin 'yan ƙasarta suna zaune a filayen ambaliyar ruwa a cikin gidaje marasa kyau da kuma tsarin kula da sharar gida gabaɗaya. Kashi 46 cikin 100 na mazauna birane ne ke samun tsaftataccen ruwan sha, kuma a shekarar 2012 kashi 55% na mutanen birane ne suka sami “inganta tsaftar muhalli”, wanda ya kunshi amfani da bandaki. Bala'o'i na sa tsaftar ruwa ya fi muni, saboda wuraren wanka da tashoshi da ke gefen titi sukan cika da ruwan sama mai yawa. Wani bincike na 2012 bayan lokacin guguwa ya gano cewa kasa da 10% na gidaje suna shan ruwan magani mako guda bayan guguwa.

#### Kwalara
Kwalara ta zama daya daga cikin manyan batutuwan da ke fuskantar Haiti, kuma maimaita ta na faruwa ne saboda rashin tsarin tsaftar muhalli na Haiti. An samu bullar cutar kwalara a kasar Haiti a watan Oktoban shekarar 2010 bayan da dakarun wanzar da zaman lafiya suka kawo daukin zuwa kasar bayan wata mummunar girgizar kasa da ta afku a yankin. Cututtuka sun ci gaba da faruwa tun daga farkon annobar, wanda ke haifar da tambayoyi game da ko akwai kafaffen tafki na kwalara a Haiti. Tafkunan muhalli tushen muhalli ne inda kwayoyin cutar za su iya rayuwa tsakanin barkewar cutar. Akwai shaida cewa yanayi ya dace da kwalara don kafa tafkunan muhalli a cikin ruwan Haiti. Kafa tafkunan muhalli zai sa kusan ba zai yiwu a kawar da cutar daga Haiti ba, kuma ya kara damar yaduwar cutar a kasashe makwabta. Dukkanin inganta tsabtace muhalli da saka idanu kan wuraren ajiyar muhalli sun zama dole don rage yaduwar kwalara a duk faɗin Haiti.

### Tasirin canjin yanayi
Matsayin Haiti a matsayin tsibirin kudancin ya sa ya kasance mai saukin kamuwa da tasirin canjin yanayi. Abubuwan da ke sa Haiti ta fi fuskantar rauni fiye da sauran ƙasashen Caribbean, kamar Jamhuriyar Dominica, sune yawan jama'arta, sare daji mai yawa, rushewar ƙasa mai tsanani, da rashin daidaito. Sakamakon da yawa na karuwar ƙarfin guguwa na wurare masu zafi, raguwar coral reefs, da hamada. Tun daga shekara ta 1960 matsakaicin ruwan sama na shekara-shekara ya ragu da 5mm a kowane wata a kowace shekara goma, kuma matsakaicin yanayin zafi ya karu da 0.45 ° C. Haɗin karuwar zafin jiki da raguwar ruwan sama zai iya haifar da karuwar yanayin fari, musamman a tsakiyar ƙasar. Dangane da tsinkayen canjin yanayi na IPCC don 2050, fiye da kashi 50% na Haiti za su kasance cikin haɗarin hamada. Yawan kwanakin zafi da dare ya karu, yayin da yawan kwanakin sanyi da dare ya ragu sosai. An yi hasashen hauhawar matakin teku zai tashi tsakanin 0.13 da 0.56 m ta hanyar 2090 . Shirin Kimiyya na Canjin Yanayi na Amurka ya kiyasta cewa tare da kowane karuwar 1 °C a cikin zafin jiki, ruwan sama na guguwa zai karu da 6-17% kuma saurin iska na guguwar zai karu da 1-8%.&nbsp;&nbsp;

#### Bala'o'i na halitta
A matsayinta na karamar kasar Caribbean, Haiti sau da yawa tana fama da bala'o'i masu tsanani kamar guguwa, guguwa ta wurare masu zafi, da girgizar ƙasa, waɗanda ke da babban tasiri ga mahalli na Haiti da 'yan ƙasa. Ƙarfin guguwar Atlantic a Haiti ya karu sosai tun 1980. Wadannan guguwa akai-akai suna haifar da asarar rayuwar mutum, asarar dabbobi, lalacewar noma, Rushewar ƙasa, karuwar cututtukan da ke cikin ruwa, da raguwar tsaro na abinci. Guguwa ta wurare masu zafi sau da yawa tana haifar da Ambaliyar ruwa, wanda shine daya daga cikin manyan abubuwan da ke haifar da rauni a Haiti. Ambaliyar ruwa sau da yawa tana faruwa a cikin biranen da suka fi yawan jama'a a Haiti, waɗanda ke cikin kwari a bakin tekun. Yawancin ruwan sama, tuddai marasa amfani sakamakon sare daji, da kuma kayan aikin ruwa marasa kyau sun bar Haiti musamman mai saukin ambaliyar ruwa bayan guguwa ta wurare masu zafi. Har ila yau, rushewar ƙasa sau da yawa yakan haifar da ruwan sama tare da guguwa mai zafi tunda yawancin ƙasa sun lalace sakamakon lalacewar gandun daji. Daga 1980 zuwa 2009, Haiti ta sami mutuwar da yawa saboda bala'o'i fiye da kowace ƙasa a tsibirin Caribbean. Yawancin mutuwar sun samo asali ne daga ambaliyar ruwa ko rushewar ƙasa, wanda ya haifar da ruwan sama mai tsanani na guguwa mai zafi tare da gangaren da ba su da kwanciyar hankali da suka rage daga sare daji. Rashin wadataccen kayan aiki yana da wahala ga mutane su jimre da bala'o'i na halitta a matakin asali. Wani muhimmin dalili da ya sa wasu ƙasashen Caribbean ke fuskantar ƙarancin mutuwar fiye da Haiti shi ne cewa saka hannun jari a cikin ababen more rayuwa da albarkatun ɗan adam sun haifar da rage haɗari da nasarar gudanar da bala'i. A Haiti, rashin iya kwashewa yana haifar da asarar rayuka mafi girma fiye da ƙasar da ke da kayan aikin jama'a masu kyau da hanyoyin da aka shimfiɗa za su fuskanci wannan yanayin. Abin takaici, Haiti ba ta da kayan aikin da ke da ƙarfin yanayi da kuma kudade don gina shi.

#### Rashin tsaro na abinci
Kimanin kashi 40% na jimlar ƙasar Haiti ana nomawa, tare da noma shine tushen tattalin arzikin ƙasar. Idan aka ba da babban dogaro da aikin gona akan Ayyukan yanayin halittu, tsarin noma yana cikin haɗari mai tsanani don canza yanayin yanayi da girgizar yanayi da ke haifar da shi. Tsaron abinci ba shi da kyau a cikin jim kadan bayan bala'o'i na halitta, kuma ruwan sama mai yawa da ba a iya tsammani ba zai sanya damuwa ga masana'antar noma a nan gaba. Bayan guguwar 2012, kusan kashi 70% na mazaunan Haiti sun ba da rahoton fama da matsakaici ko matsanancin yunwa, kuma fiye da kashi biyu bisa uku na manoma sun ba da labarin cewa an lalata amfanin gona, rasa kayan aiki don dasa sabbin amfanin gona. Tsarin gargadi don taimakawa manoma wajen shirya waɗannan bala'o'i na halitta zai zama hanya mai inganci don rage tasirin guguwa akan tsarin aikin gona. Har ila yau, bangaren noma zai gina juriya game da fari da karancin ruwa yayin da yanayin ruwan sama ke canzawa. fari musamman ya shafi sassan Arewa maso Yamma, Artibonite, da Cibiyar Haiti. Tsarin ruwan sama mara kyau da kayan aikin sarrafa ruwa marasa kyau suna haifar da fari, wanda ke lalata amfanin gona, rage samar da noma, da rage Tsaro na abinci. Inganta kayan aikin na iya taka rawa wajen kara tsaro na abinci, kamar yadda Haiti ta dogara da kananan gonaki na karkara da gwagwarmaya don jigilar isasshen abinci daga karkara zuwa kasuwannin ƙauyuka da cibiyoyin birane. Takamaiman ci gaba da ake buƙata don taimakawa Tsarin abinci na Haiti shine inganta kayan aikin jama'a da ƙarin hanyoyi masu kyau.

## Bayanan da aka ambata

## Bayanan littattafai

* Jared Diamond, Collapse: Yadda Al'ummomi ke Zaɓa don Rashin Ko Nasara, Littattafan Penguin, 2005 da 2011 ( ). Dubi babi na 11 mai taken "Daya tsibiri, mutane biyu, Tarihi biyu: Jamhuriyar Dominica da Haiti".