Harshen Saka

**Saka**, ko **Sakan**, ya kasance harsunan Gabas na Iran iri-iri, waɗanda aka tabbatar daga tsoffin masarautun Buddha na Khotan, Kashgar da Tumshuq a cikin Tarim Basin, a cikin abin da yanzu ake kira kudancin Xinjiang, China. Yaren Iran ne na Tsakiya .  Masarautun biyu sun bambanta a cikin yare, kalmominsu da aka sani da **Khotanese** da **Tumshuqese** .

Sarakunan Saka na yankunan yamma na yankin Indiya, kamar Indo-Scythians da Western Satraps, ana kyautata zaton suna magana da harshe iri ɗaya.  Duk da haka, binciken da aka yi kwanan nan ya yi tambaya game da wannan. 

An rubuta takardu akan itace da takarda da rubutun Brahmi da aka gyara tare da ƙarin haruffa akan lokaci da kuma haɗin gwiwa marasa kyau kamar *ys* don *z* .  Takardun sun samo asali ne daga ƙarni na huɗu zuwa na sha ɗaya. Tumshuqese ya fi Khotanese tsufa,  amma ba a fahimce shi sosai ba saboda yana bayyana a cikin ƙananan rubuce-rubuce idan aka kwatanta da Khotanese. Ana kyautata zaton yaren Khotanese yana da siffofi da Wakhi da Pashto na zamani.        An san Saka da "Hvatanai" (wanda sunan Khotan daga gare shi) a cikin takardun zamani.  An aro kalmomin Prakrit da yawa daga Khotanese zuwa harsunan Tocharian .

## Rarrabawa
Harshen Khotanese da Tumshuqese suna da alaƙa ta kut-da-kut da harsunan Gabas na Iran . 

Ci gaban sautuka na Proto-Iran **ćw* zuwa Khotanese *śś* ya bambanta na biyun da yawancin sauran harsunan Iran (wanda yawanci suna da *sp* ko samfurin su). Akwai kamanceceniya da Sogdian amma yana iya zama saboda ci gaba a layi ɗaya ko siffofin yanki. 

## Tarihi
An san harsuna biyu na Saka da motsi na Scythians . Ba a rubuta wani mamaye yankin a cikin bayanan kasar Sin ba, kuma wata ka'ida ita ce kabilu biyu na Saka, waɗanda ke magana da yarukan biyu, sun zauna a yankin a kusan shekara ta 200 kafin haihuwar Annabi Isa kafin a fara labarin kasar Sin. 

Michaël Peyrot (2018) ya ƙi alaƙa kai tsaye da "Saka" (塞) na Hanshu na ƙasar Sin, waɗanda aka rubuta a matsayin waɗanda suka yi ƙaura a ƙarni na 2 kafin haihuwar Annabi Isa zuwa yankunan da ke yamma a Xinjiang, kuma maimakon haka ya haɗa Khotanese da Tumshuqese da al'adun Aqtala da suka daɗe suna wanzuwa (kuma Aketala, a cikin pinyin ) waɗanda suka bunƙasa tun kimanin 1000 kafin haihuwar Annabi Isa a yankin. 

An tabbatar da yaren Khotanese a cikin rubuce-rubuce tsakanin ƙarni na 7 da 10, kodayake wasu guntu-guntu an rubuta su ne a ƙarni na 5 da 6. Ba za a iya rubuta ainihin adadin da ke cikin yaren Tumshuqese ba, amma ana tsammanin yawancinsa ya samo asali ne daga ƙarshen ƙarni na 7 ko 8.  

Harshen Saka ya ɓace bayan da Musulmai 'yan Turkiyya suka mamaye Masarautar Khotan a lokacin da aka musulunta da kuma mayar da Xinjiang turkish .

A ƙarni na 11, Mahmud al-Kashgari ya lura cewa mutanen Khotan har yanzu suna da nasu harshe da rubutun kuma ba su san Turkici sosai ba.   A cewar Kashgari, har yanzu ana amfani da wasu harsunan da ba na Turkici ba kamar Kanchaki da Sogdian a wasu yankuna.  Ana kyautata zaton ƙungiyar harshen Saka ita ce abin da Kanchaki ke ciki.  Ana kyautata zaton Tarim Basin ya zama Turkici ta hanyar harshe a ƙarshen ƙarni na 11. 

## Rubuce-rubuce

Banda wani rubutu daga Issyk kurgan wanda aka gano shi a matsayin Khotanese (kodayake an rubuta shi da Kharosthi ), duk takardun da suka rage sun fito ne daga Khotan ko Tumshuq. An tabbatar da Khotanese daga rubuce-rubuce sama da 2,300  da aka adana a cikin rubuce-rubucen Dunhuang, sabanin rubuce-rubuce 15 kawai  a cikin Tumshuqese. Harold Walter Bailey ne ya fassara waɗannan.  Rubutun farko, daga ƙarni na huɗu, galibi takardu ne na addini. Akwai vihara da yawa a cikin Masarautar Khotan kuma fassarar Buddha ta zama ruwan dare a kowane lokaci na takardun. Akwai rahotanni da yawa ga kotun sarki (wanda ake kira *haṣḍa aurāsa* ) waɗanda ke da mahimmanci na tarihi, da kuma takardu na sirri. Misalin takarda shine Or.6400/2.3 .

## Duba kuma

* Harold Walter Bailey
* Duan Qing

## Manazarta

## Manazarta