Francisca Chiponda

**Dona Francisca Josefa de Moura Meneses**, wacce aka fi sani da **Francisca Chiponda** (kimanin 1738 - kimanin 1825), ta kasance mai iko akan bayin Afirka mai mallakar bayi kuma mai cinikin bayi a yankin Tete na Portuguese Mozambique wanda ta kasance ɗaya daga cikin waɗanda suka ba da kuɗin balaguron farko na Portuguese daga Mozambique zuwa Kazembe (yanzu Zambia) a shekarar 1790 da kuma 1798 na yunkurin tsallakawa Afirka ta yamma. 

## Rayuwa
A farkon zamanin Fotigal Mozambik, yawancin mazauna Portugal, waɗanda suka zama masu hayar fakitin filaye, sun auri matan Afirka na gida. Bayan mutuwar mai haya sai aka ba da hayar ga matar kuma daga ita zuwa 'yarta ta fari. Ta wannan hanyar, wasu mata sun tara dukiya mai yawa, bayi, da iko, kuma galibi suna da iko sosai don yin watsi da duka hukumomin Afirka na gargajiya da kuma dokar Portuguese. Irin waɗannan matan a cikin  yankin Mozambique, wanda ke gefen kogin Zambezi, ana kiransu da *Donas* (Ladies).    

Chiponda yana nufin "matar da ke tattake kowa da ƙafafu" kuma Francisca Chiponda ta sami sunan saboda ikonta na samun hanyarta ta hanyar amfani da bayi masu makamai, wanda ya sa ta zama mafi karfi na *Donas*. An haife ta a kusa da shekarar 1738, ta farko cikin 'yan'uwa mata uku, zuriyar dangi mai mallakar ƙasa, mijinta na farko shine João Moreira Pereira, ɗan asalin Ovar a Portugal, wanda ya kai har lokacin mulkin mallaka a shekarar 1749, ya fara aikinsa a matsayin Kyaftin-Janar na Rios de Sena kuma daga baya ya zama Gwamna-Janar. Ya mutu a shekara ta 1776, ya bar ta da bashi masu yawa. A shekara ta auri José Álvares Pereira, wanda zai zama Gwamna-Janar na Rios de Sena bayan shekaru goma amma zai mutu jim kaɗan bayan naɗinsa. A farkon shekarun 1780, saboda dalilan da ba a san su ba, ta shiga rikici da Gwamna-Janar na lokacin, António Manuel de Melo e Castro. Ta tattara sojojinta ta yi barazanar ruguza gidan Gwamna tare da rusa ƙauyen Tete na wancan lokacin.    

Tun kafin aurenta na farko, ta kasance cikin kwanciyar hankali sakamakon auren kakarta da wani ɗan Portugal kuma ta mallaki fili mai yawa (*prazo*). Lokacin da ta yi aure, kakanta ya ƙara ba da ƙasarta a ƙarƙashin shirye-shiryen shari'a na Portuguese wanda ya kasance nata kuma ba a la'akari da shi a cikin sadaki. Chiponda da mijinta na farko sun nemi haɓaka ƙasarsu ta hanyoyi da yawa. Yayin da mazauna Tete suka ƙaura zuwa arewa sun sami damar samun rangwame ga ƙasar da aka kwace daga hannun ƴan mishan na Jesuit da aka kora daga Mozambique a shekara ta 1759, wanda hakan ya yiwu saboda an mai da mijinta mai kula da kadarorin ƴan kisa da aka kora. Sun kuma sayi filaye daga sarakunan Marawi, kuma sun sami ƙasar Maravi ta hanyar ci.    

Chiponda ta goyi bayan balaguron Gwamna Francisco José de Lacerda e Almeida, wanda, a cikin shekarar 1798, yayi ƙoƙarin tafiya Angola, yana ba da kusan 300 daga cikin bayi 2000 don hayewar Afirka. Yin hakan ne ya ba ta damar sasantawa da auren ‘yar ‘yar uwarta da gwamna wanda amma ya rasu a balaguron. Haka kuma ya jawo mata hasara mai yawa a wajen matattun bayi da wasu da aka kama aka yi musu fansa.   

'Yar Chiponda ta mutu tun tana ƙarama. Hakan ya sa ta yi renon zuri’ar ‘yar uwarta ta zuba jari har ta zama uwar gida. A shekara ta 1798 ta kasance mafi kyawun gida kuma ita ce babbar mai mallakar ƙasa a Tete. Waɗannan ƙasashe suna samar da hatsi (masara, gero, shinkafa, da alkama) da auduga, da kayan lambu da 'ya'yan itatuwa, ko dai ta hanyar samar da Chiponda ko kuma ta hanyar harajin da 'yan Afirka da suka mamaye su ke biya. Duk da haka, yawancin bayinta sun tsunduma cikin cin zarafin zinare. A gabashin Afirka, mata ne ke aikin hakar ma'adinai, inda maza ke tabbatar da tsaron wurin. Ta bai wa ’yan uwa filaye, ta zaɓi ma’aurata, ta tsara rayuwarsu. Ta hanyar sarrafa auren danginta, ta sami damar kafa hanyar sadarwar dangi tare da sababbin shiga da kuma dangin Rios de Sena, wanda ya ba ta damar faɗaɗa kawancenta da haɓaka ikonta har zuwa mutuwarta, a kusan shekara ta 1825. Yin amfani da aikin Afirka, Chiponda da sauran mata masu kama da juna suna da alaƙa da kasuwancin gida da hanyoyin sadarwar kasuwanci waɗanda suka haɗa Tekun Indiya zuwa cikin Afirka. Ba kawai ta ci gaba da cinikin mazajenta ba, har ma ta kara girma. Ƙarfinta ya dogara ga bayin da take da su da kuma ikonta na sarrafa su, sau da yawa takan yi amfani da bayinta don kwace ƙasar wasu.   

## Manazarta