Canjin yanayi a Kyrgyzstan

**Canjin yanayi** ya bayyana a Kyrgyzstan. Daga cikin kasashen Gabashin Turai da Asiya ta Tsakiya, Kyrgyzstan ita ce ta uku mafi rauni ga sakamakon sauyin yanayi, kamar sauyin yanayi da zai iya haifar da tsawan lokaci na hazo da fari.  Bugu da ƙari, yawan faruwar matsanancin yanayi da abubuwan da suka faru kamar yanayin zafi, fari, ruwan sama mai yawa, da bala'o'in biotic / abiotic a cikin 'yan shekarun nan shaida ne na sauyin yanayi.  Kyrgyzstan na fuskantar barazanar narkewar dusar ƙanƙara da ƙarancin ma'aunin ruwa, wanda ɗumamar yanayi ke haɓakawa.  Matsakaicin zafin jiki ya karu daga 4.8&nbsp;°C zuwa 6&nbsp;°C ya zuwa yanzu a cikin shekaru 20 da suka gabata.  A cikin 2013 Bankin Duniya ya kiyasta yiwuwar karuwar 2&nbsp;°C a matsakaicin matsakaicin zafin jiki ta 2060 da na 4-5&nbsp;°C zuwa 2100, lura da cewa glaciers na kasar ya ragu sosai kuma ana hasashen zai kara raguwa.  Wani gagarumin yanayin zafi a Kyrgyztsan tare da haɓakar haɓakar  C a ƙarƙashin hanyar Shared Socioeconomic Pathway (SSP) SSP5-8.5 daga 2076 zuwa 2096. band. &#x5B;&#x5D;

## Rashin iskar gas
Gas din greenhouse yana da ƙananan,  a tan miliyan 17 Daidai da CO2 a cikin 2017 : 23 da kuma raga zero shine burin 2050. Hukumar Sabunta Makamashi ta Duniya, IRENA, ta ba da shawarar cewa za a iya gudanar da gwanjo don shigar da karin hasken rana, wutar lantarki, bioenergy da ƙananan wutar lantarki. Sun kuma ba da shawarar cewa jigilar wutar lantarki, wanda shine ɗayan manyan hanyoyin samar da iskar gas, zai adana kuɗi akan shigo da man fetur. Kuma sun ba da shawarar maye gurbin kwal tare da hanyoyin sabunta makamashi zai rage hayaki mai guba da samar da dumama gida mai kyau. Sun kuma ce duk wutar lantarki ya kamata a caje ta hanyar adadin da aka yi amfani da shi kuma ya kamata a kara farashin sayar da wutar lantarki a hankali, amma ya kamata a sami wata hanya don dakatar da karuwar farashin da ke buga matalauta.

## Tasirin canjin yanayi
 

### Aikin noma
Kasancewa sama da kashi 40 cikin dari na ma'aikata na kasar, bangaren noma yana daya daga cikin manyan bangarorin tattalin arziki na Kyrgyzstan. Yawancin kayan lambu na yanayi ne. Ana sa ran yanayin yanayi zai canza a lokacin yanayi. Ana sa ran watanni na rani za su nuna raguwar ruwan sama, yayin da ake sa ran watanni masu hunturu za su sami karuwar ruwan sama mafi girma. Canje-canje ga waɗannan alamu na hazo za su shafi abin da amfanin gona zai dace da samarwa a waɗannan lokutan. Yankunan kiwo da makiyaya don samar da dabbobi za su shafi yayin da wadatar hazo za ta ƙayyade ci gaba da ikon sake farfadowa.

### Sashin makamashi
Gilashi da narkewar dusar ƙanƙara suna da mahimmanci don cika koguna da Kyrgyzstan ke dogara da su. Hydro power shine babban tushen makamashi na kasar, wanda ya kai kusan kashi 90 cikin dari na samar da wutar lantarki. Canjin yanayi zai haifar da ƙarin rikitarwa kamar yadda samar da wutar lantarki ba zai iya biyan buƙatun mafi girma ba a lokacin hunturu. Ana sa ran fitar da wutar lantarki ta ruwa zai ragu yayin da tsinkayen canjin yanayi suka nuna cewa za a rage kwararar ruwa daga shekara ta 2030 zuwa gaba, wanda zai haifar da matsalolin samar da makamashi. Dangane da ababen more rayuwa na makamashi, yanayin zafi mafi girma da abubuwan da suka faru na matsanancin yanayi na iya haifar da mummunar lalacewa.

### Kayan daji
Canje-canje a cikin yankunan muhalli na iya haifar da manyan jihohin rashin lafiyar shuke-shuke da rashin iyawa ga wasu nau'ikan shuke-huke don daidaitawa da sabon yanayin yanayi, don haka haifar da yiwuwar rasa albarkatun gandun daji, kamar itace, 'ya'yan itatuwa, da ganye na magani. Dajin walnut a Arslanbob yana ba da damar Kyrgyzstan ya zama ɗaya daga cikin manyan masu fitar da walnut a duniya, amma manoma sun yi hasashen cewa amfanin walnut na iya faduwa har zuwa kashi 70 cikin 100 a cikin 2018 saboda canjin yanayi da rushewar ƙasa.

### Bala'o'i na halitta
Kamar yadda Kyrgyzstan ke cikin yankin tsaunuka, kasar tana da haɗari ga haɗarin yanayi, kamar ambaliyar ruwa, rushewar ƙasa, ambaliyar ƙasa, dusar ƙanƙara, GLOFs, da dai sauransu. Ana sa ran canjin yanayi zai kara muni da bala'o'i a cikin aiki da lalacewa. An sami karuwar ambaliyar ruwa da yaduwar laka kamar yadda, idan aka kwatanta da ƙarar kankara a cikin 1960, ƙarar ta ragu da kashi 18 cikin dari a cikin 2000. A cikin 2012, daga 23 ga Afrilu zuwa 29th, ambaliyar ruwa mai lalacewa ta shafi fiye da mutane 9,400 a cikin yankunan Osh, Jalalabad, da Batken.

**Tasirin Canjin Yanayi zuwa Rashin Ruwan Ruwa**

Rashin gurɓata yanayi a Bishkek ya zama ɗaya daga cikin manyan barazanar muhalli a Kyrgyzstan. Ko da tare da rashin gurɓataccen masana'antu, Bishkek yana saman matsayi na duniya don gurɓata iska. Misali, a watan Nuwamba na shekara ta 2019, bisa ga "Ƙarfafa Duniya don numfasawa iska mai tsabta",  An sanya Bishkek a matsayin wanda ke da mafi munin ingancin iska a duk duniya. Dangane da World Air Quality Index (AQI), tun daga Janairu 14, 2020, Bishkek ta kasance ta tara a duniya don gurɓata iska tare da alamar AQI ta 179.

A cikin binciken da aka gudanar,  an ba da rahoton abubuwan da aka gano. Masu binciken sun lura da hauhawar matsakaicin zafin shekara-shekara a Bishkek a tsawon shekaru 40. Wannan karuwar tana da alaƙa da fitowar tsibirai masu zafi, kuma tasirinsa ya bayyana a cikin abubuwan da suka faru na kwanaki da ke nuna juyawa a cikin zafin yanayi. Abin sha'awa, wani muhimmin rabo - kusan 80% zuwa 90% - na waɗannan kwanakin juyawa na zafin jiki sun dace da lokutan dumama da lokuta na matakan PDK masu yawa.

A lokacin kulle-kulle, an lura da canje-canje masu ban sha'awa a cikin tarwatsawar gurbatawa daban-daban. Musamman, idan aka kwatanta da yawan gurbataccen da aka rubuta a cikin 2019, an sami raguwar 64% a matakan CO, 1.5% a matakan NO, 75% a matakan NO2, 24% a matakan SO2, da 54% a matakan PM2.5.  Wadannan binciken sun jaddada rawar da ake takawa na hayakin motoci wajen tsara ingancin iska.

Binciken ya kuma nuna hauhawar matakai na synoptic wanda ke haifar da samar da matakan juyawa na zafin jiki. Musamman, kasancewar anticyclones da kewayenta sun taka muhimmiyar rawa, kusan kusan kashi 50% na duk abubuwan da suka faru na juyawa. Bugu da ƙari, an gano faruwar ƙananan filayen gradient na matsin lamba a matsayin yanayin halayyar da ke inganta ci gaban waɗannan abubuwan juyawa na zafin jiki.

## Shirye-shiryen aiki da tsare-tsaren yanayi

### Kula da kankara

Yanayin Kyrgyzstan ya haɗa da kashi 80 cikin 100 na ƙasar da ake samu a cikin jerin tsaunukan Tian Shan, kuma kashi 4 cikin 100 na wannan yanki ne wanda ke ƙarƙashin kankara da dusar ƙanƙara har abada. Fiye da kankara 8,500 suna kusa da Kyrgyzstan kuma bincike ya nuna cewa yawan kankara ya ragu sosai a cikin shekaru 50 da suka gabata.

Wani nuni na dumama yanayi shine adadin tarin kankara da ya ɓace. An yi sa ido kan kan kankara a kan mafi yawan kankara na tsaunukan tsaunuka na Tian Shan ta tsohuwar Tarayyar Soviet Socialist Republics (USSR), duk da haka ayyukan sun daina wanzuwa bayan rushewarta a farkon shekarun 1990. Ya zuwa kwanan nan, an sake kafa wuraren sa ido kan kankara a Kyrgyzstan tare da kankara na Abramov, kankara na Golubin, kankara ta Batysh Sook, da kuma kankara na 345.  Bincike da bincike a cikin shekaru biyar da suka gabata sun nuna cewa, gabaɗaya, kankara na Asiya ta Tsakiya suna nuna asarar taro fiye da riba mai yawa. Daga 2000 zuwa 2100, ana sa ran za a rage yankunan kankara tsakanin kashi 64 zuwa 95 cikin dari.

Bincike mai zurfi ya nuna raguwar jimlar yankin kankara a yankin Naryn da kashi 21.3% (1965 zuwa 2010), saboda karuwar yanayin zafi da raguwar ruwan sama. Mafi girman raguwar kankara ya faru ne a cikin Naryn range (28.9%) saboda rinjaye na ƙananan kankara a kan gangaren da ke fuskantar arewa. Ci gaba da raguwar kankara zai haifar da karancin ruwa da makamashi a yankin. Rashin karfi na kankara na iya haifar da ambaliyar ruwa ta tafkin (GLOFs), wanda zai iya haifar da haɗari a yankunan da ke ƙasa. Yanayin waɗannan kankara yana buƙatar a saka idanu ta hanyar kimiyya don amfani mai ɗorewa na albarkatun ruwa na yanki, da kuma tsara tattalin arziki.

### Ayyukan gyaran wutar lantarki
A cikin 2013 da 2014, bangaren makamashi ya sami mafi yawan kudaden ci gaban da suka shafi yanayi. Ayyukan sake farfadowa sun haɗa da: a Bashy Hydro Power Plant da Switzerland ke tallafawa da Toktogul Hydro Power Station (Mataki na 2) da Bankin Ci gaban Asiya (ADB) da Bankin Raya Eurasian ke tallafawa. 

### Gudanar da haɗarin bala'i na gaggawa

Akwai fifiko guda biyar wajen magance batutuwan gaggawa, kamar bala'o'i na halitta, a cikin shirin daidaitawa na Ma'aikatar Yanayin Gaggawa:

# Hasashen yanayi da saka idanu
# Fasahar gargadi ta farko
# Yankin ƙasa da ka'idojin gini
# Inshora na haɗarin yanayi
# Ci gaban ababen more rayuwa, kamar tare da amincin madatsar ruwa.

Hukumar hadin kan kasa da kasa ta Japan (JICA) ce ke tallafawa, ita ce "Tsarin Inganta Hanyoyi na Duniya," wanda ke neman amfani da matakan rage haɗarin bala'i, kamar gina ramin, da kuma kariya game da faɗuwar duwatsu da rushewar ƙasa.

## Manazarta