Tuberculosis in Nigeria

Cutar tarin fuka (TB)  babbar matsalar kiwon lafiya ce a Najeriya, tana daga cikin ƙasashen da ke da yawan masu fama da tarin fuka a duniya. Ƙwayar cutar *Mycobacterium tuberculosis* ce ke haddasa ta, kuma tana fi shafar huhu, ko da yake tana iya kama sassan jiki daban-daban. Najeriya na da kaso mai yawa na masu cutar tarin fuka a nahiyar Afirka, kuma ana ci gaba da gudanar da ƙoƙari don shawo kan wannan cuta..

## Yaduwar cututtuka
Najeriya tana ɗaya daga cikin ƙasashe 30 masu fama da tarin fuka da Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) ta gano. Dangane da kimantawar WHO, Najeriya tana da ɗaya daga cikin mafi girman ƙimar kamuwa da tarin fuka a duk duniya, tare da dubban sabbin shari'o'in da aka ruwaito a kowace shekara. Yaduwar tarin fuka mai tsayayya da magunguna (MDR-TB) shima damuwa ce mai girma, yana sa magani ya fi ƙalubale.

## Dalilai da abubuwan haɗari na tarin fuka
Tuberculosis (TB) ya samo asali ne daga ƙwayar cuta Mycobacterium tuberculosis  kuma ana yaduwa da farko ta hanyar ɗigon iska. Lokacin da mutum da ke fama da tarin fuka na huhu, ya yi gumi, ko kuma yayi magana, ana fitar da ƙananan ɗigon kamuwa da cuta a cikin iska. Shan waɗannan ɗigon yana ba da damar ƙwayoyin cuta su shiga huhu, inda za su iya ninkawa kuma su bazu zuwa wasu sassan jiki ta hanyar jini ko tsarin lymphatic.

* Yawan jama'a a cikin yankunan birane: Yanayin rayuwa mai yawa a manyan birane kamar Legas, Kano, da Abuja suna sauƙaƙe yaduwar cututtukan iska, gami da tarin fuka. A cikin mahalli masu yawan jama'a, kusanci tsakanin mutane yana ƙara yiwuwar shan ɗigon kamuwa da cuta, wanda ke haifar da ƙimar yaduwa mafi girma. 
* Kyakkyawan Kayan Kiwon Lafiya: Najeriya tana fuskantar manyan ƙalubale a cikin isar da kiwon lafiya, gami da wuraren bincike marasa isasshen, ƙwararrun masu kiwon lafiya da ƙarancin kudade don shirye-shiryen kula da tarin fuka. Mutane da yawa, musamman a yankunan karkara, ba su da damar gano cutar tarin fuka da magani, suna ba da damar yaduwar cutar ba tare da an sarrafa ta ba. 
* Ƙayyadadden Samun Kula da Lafiya mai inganci: Yawancin 'yan Najeriya, musamman waɗanda ke cikin al'ummomin da ke nesa ko marasa galihu, suna gwagwarmaya don samun damar sabis na kiwon lafiya saboda matsalolin kuɗi, tafiye-tafiye masu tsawo, da wuraren kiwon lafiya masu yawa. A sakamakon haka, lokuta na tarin fuka sau da yawa ba a gano su ba ko kuma ba a kula da su ba, suna ƙara yaduwar al'umma. 
* Haɗuwa da kamuwa da cutar kanjamau / AIDS: HIV / AIDS yana ƙara haɗarin kamuwa da tarin fuka. Kwayar cutar ta raunana tsarin rigakafi, yana sa jiki ya yi wuya a yaki da *Cutar tarin fuka ta Mycobacterium*. Najeriya tana da daya daga cikin nauyin HIV / AIDS mafi girma a Afirka, kuma hulɗar tsakanin tarin fuka da HIV ta haifar da yawan mace-mace tsakanin mutanen da suka kamu da cutar. 
* Rashin abinci mai gina jiki da talauci: Rashin abinci mara gina jiki yana raunana tsarin rigakafi, yana sa mutane su fi kamuwa da tarin fuka da ci gabanta daga latent zuwa aiki. Talauci kuma yana iyakance samun damar samun kiwon lafiya, abinci mai gina jiki, da kuma yanayin rayuwa mai tsabta, wanda ke kara tsananta yaduwar tarin fuka da tsananin cutar. 
* Rashin Sanarwar Jama'a da jinkirin Diagnosis: Mutane da yawa a Najeriya suna da iyakantaccen ilimi game da alamun tarin fuka, yaduwa, da kuma muhimmancin neman kulawar likita da wuri. Ra'ayoyi marasa kyau da kuma zargi da ke kewaye da cutar sau da yawa suna haifar da jinkirin ganewar asali da magani. Ba tare da ganowa da wuri ba, mutanen da ke fama da tarin fuka ba tare da saninsu ba sun yada cutar ga wasu. 
* Magungunan tarin fuka masu tsayayya da miyagun ƙwayoyi da Magunguna marasa daidaituwa: Fitowar tarin fuka mai tsayayya le miyagun ƙwalwa (MDR-TB)  yana haifar da mummunar barazana ga kokarin kula da tarin fuka. MDR-TB ya taso ne lokacin da marasa lafiya ba su kammala tsarin maganin da aka tsara ba, suna ba da damar ƙwayoyin cuta su haɓaka juriya ga maganin rigakafi na farko. Rashin bin magani sau da yawa saboda rashin isasshen kula da kiwon lafiya, matsalolin kudi, ko tasirin magungunan tarin fuka.

## Gwamnati da martani na kasa da kasa
Gwamnatin Najeriya tare da haɗin gwiwar kungiyoyin kasa da kasa kamar WHO, Asusun Duniya, da Hukumar Kula da Ci Gaban Duniya ta Amurka (USAID), sun aiwatar da dabaru daban-daban don yaki da tarin fuka.

## Manazarta