Ƴancin Ɗan Adam a Guinea-Bissau

A baya-bayan nan ne aka ba da misali da tarihin **kare hakkin dan Adam na kasar Guinea-Bissau** sakamakon nasarorin da kungiyoyi masu zaman kansu da masu rajin kare hakkin bil adama suka samu. A tarihin kasar kuwa, an yi ta cin zarafi da cin zarafi a lokutan rikicin siyasa da rikici. A dunkule dai, an bayyana halin da ake ciki na kare hakkin bil'adama a kasar Guinea-Bissau a matsayin wani lamari na siyasa, zamantakewa, tattalin arziki da kuma al'adu da kasar ta bi tun bayan samun 'yancin kai. 

## 'Yanci da 'yancin ɗan adam
Bayan da Guinea-Bissau ta samu 'yancin kai, jam'iyyar 'yantar da 'yancin kai ta Afirka ta Kudu (PAIGC) ta mamaye gwamnati tsawon shekaru da dama. Da farko ta karɓi tsarin siyasa da tattalin arziki na Marxist-Leninist. Yunkurin mayar da madafun iko da zamantakewar tattalin arzikin ƙasar ya haifar da rashin ingantaccen tsarin gwamnati wanda ya ƙara yawaitar talauci. Hakan kuma ya haifar da yawaitar take haƙƙin bil'adama yayin da jami'an tsaron ƙasar ke aiwatar da hukuncin kisa ga mutanen da aka yi wa lakabi da masu haɗin gwiwar gwamnatin Portugal . Jihar da aka kafa ta kuma fuskanci jerin rikice-rikice na cikin gida, tashin hankali, da rashin zaman lafiya, wanda ya haifar da yanayi na keta 'yancin jama'a. 

Mulkin kama-karya da mulkin kama karya ya biyo bayan juyin mulkin soji hudu, yakin basasa, da kuma kisan jagoran ‘yancin kai na kasar, Amílcar Cabral .  Rikicin cikin gida da ya kunno kai a wadannan lokuta na rashin zaman lafiya ya haifar da ci gaba da cin zarafin dan Adam. Bayan mutuwar Cabral, ɗan'uwansa kuma wanda ya kafa PAIGC, Luís Cabral ya gaje shi. Daga nan sai sabuwar gwamnatin ta yi yunkurin karfafa mulki ta hanyar daure mutanen da ake zargi da hannu a yunkurin juyin mulki ba tare da an gurfanar da su a gaban kotu ba.  An hambarar da Cabral a lokacin da sojoji suka kwace a shekarar 1980.

## gwamnatin Vieira
Bayan juyin mulkin, an nada Birgediya Joao Bernardo Vieira a matsayin shugaban majalisar juyin juya hali ta kasa, wadda ta kunshi jami'an soji.  A shekara ta 1981, majalisar dokokin kasar ta zartar da wata doka da ta kafa PAIGC a matsayin jam'iyya daya ta kasa bisa zargin cewa ana aiwatar da shirye-shiryen ne don shirye-shiryen zaben kasa da kuma kafa tsarin gwamnati na dindindin. A cikin 1994, an gudanar da zaɓen jam'iyyu da yawa na farko a Guinea-Bissau kuma Vieira ta yi nasara. A karkashin wannan sabon tsarin mulki, fitattun matsalolin hakkin dan Adam sun hada da:

* An tarwatsa zanga-zangar tashin hankali
* Rashin kyawun yanayin gidan yari
* Cin hanci da rashawa da rashin hukuntawa
* Cin zarafi da nuna wariya ga mata
* Kaciyar mata
* Aikin yara
* Fataucin yara 

An kuma hambarar da Vieira bayan yakin basasa mai daci daga watan Yuni 1998 zuwa Mayu 1999. Bayan da aka kammala wannan rikici kuma Kumba Ialá ya karbi mulki, an sami rahotanni kaɗan na kisan kiyashi da azabtarwa na tsari wanda sau da yawa ke zuwa tare da yakin basasa. A lokacin mulkin Yala, wanda ya kawo karshen mulkin PAIGC na tsawon shekaru 26, ana ci gaba da tauye hakkin bil'adama a hannun jami'an tsaro. An gallaza wa masu fafutukar kare hakkin bil'adama, da 'yan jarida, da talakawan kasa azaba da dauri.  An yi su ne ba tare da wani hukunci ba saboda jam'iyyun siyasa masu adawa da jama'a sun tsorata sosai don zama masu adawa da mulkin Yala. 

## Abubuwan da suka faru kwanan nan
A yayin da Majalisar Dinkin Duniya ta yi nazari kan lokaci na shekara ta 2015 (UPR), wadda ta yi nazari kan ayyukan kare hakkin dan Adam na Guinea-Bissau ta fuskar ci gaban dokoki, an gano cewa kasar ta samu ci gaba a fannin daidaito. Ta amince da nuna wariya dangane da yanayin jima'i da asalin jinsi a matsayin babbar damuwa ta jiha. Jihar ta kuma sake tabbatar da tabbacin da tsarin mulki ya ba shi na daidaiton kowane dan kasa. 

Nan da shekarar 2021, batutuwan da suka shafi kare hakkin dan adam sun hada da rahotannin cin zarafi, tsare mutane ba bisa ka'ida ba, da kuma cin zarafi da suka hada da masu fafutuka da 'yan jarida masu sukar gwamnati.

## Magana