Daular Bilala

**Daular Bilala**  ita ce zuriyar sarauta ta shugabannin gargajiya na Mutanen Bilala, wata kabilanci a yau da ke kewaye da Tafkin Fitri a Chadi. Sarakunan Bilala a tarihi sun mallaki yankuna daban-daban, kuma sun bambanta da iko da lakabi da aka yi amfani da su. Jerin sarakunan Bilala, waɗanda aka adana ta hanyar al'adar baki, ba su dace ba kuma sun sabawa juna kafin ƙarshen karni na 19.

A cikin karni na 14, Bilala ta ci Kanem, yankin da ke arewa *Mayu* gabashin Tafkin Chadi, daga Daular Sayfawa na Daular Kanem-Bornu. Ana kiran sarakunan Bilala na Kanem da lakabi kamar mai, sarkin, da Sultan a cikin tushe, lakabi kuma ana amfani da su ga sarakunan Sayfawa. Bilala sun rasa Kanem a karni na 17, bayan haka suka yi ƙaura zuwa ƙasashensu na yanzu a kusa da Tafkin Fitri. Babban birnin gargajiya na Bilala tun daga wannan lokacin shine garin Yao. Shugabannin Bilala tun daga karni na 17 ana kiransu da sarakunan Yao,  kodayake ana amfani da *Mayu* lakabi a wasu lokuta, kamar mai na Fitri  ko sultan na Fitri. 

## Adadin kakanninmu
Labaran asalin gargajiya na sarakunan Bilala suna kama da, kuma galibi suna da alaƙa da, labaran asali ko sarakuna na Daular Sayfawa, wanda ya mallaki Daular Kanem-Bornu. Kamar Sayfawa, Bilala daga lokacin da suka tuba zuwa addinin Musulunci sun yi iƙirarin asalin Larabawa na almara a matsayin tushen daraja. Akwai nau'o'i daban-daban na asalin labarin, tare da sunaye daban-daban da aka ba wa kakan daular Bilala:

* Ɗaya daga cikin sassan ya yi iƙirarin cewa Bilala sun fito ne daga wani kakannin da ake kira Bilal  ko Balal .  An ce Bilal ya kasance dan Afirka na farko da ya tuba zuwa addinin Musulunci, watakila abokin farko na annabi. An ruwaito cewa zuriyar Bilal "sun haɗu da Larabawa". Wani sashi kuma ya ƙunshi Bilal, amma ya sanya shi a cikin wani Kanembu na gida, wanda ya shirya karfi don adawa da mulkin Sayfawa.
* Ɗaya daga cikin fassarar ya ba kakannin Yemen na Bilala sunan Muhammad al-Kabir al-Yamani. An ce annabin ya sanya Al-Yamani a matsayin sarki kuma ya rayu shekaru ɗari biyu. A cewar wannan labarin, al-Yamani ya yi tafiya sosai kuma ya yi ƙoƙari ya maida al'ummomi daban-daban zuwa Islama, gami da mutanen da ke kewaye da Bahar Maliya, kafin ya zauna a Chadi na zamani.
* Ɗaya daga cikin sassan ya yi iƙirarin cewa Bilala sun kasance zuriyar "sultan na Bagadaza" kuma sun "suke da iko a Bagadaza na ɗan lokaci. A cewar wannan labarin, Sef (tsohon Sayfawa) ya kai wa Bilala hari a Bagadaza bayan ya bar Yemen; An ce Sef ya ci Bilala kuma ya zama sultan na Bagadaza. Sef daga ƙarshe ya bar Bagadaza ya yi tafiya zuwa "Badinimguro", inda ya kasance na shekaru 333, sannan ya yi tafiya til "N'gibi N'gabulo", inda shi ma yana da shekaru 333, kafin ya isa Njimi a Kanem. Bilala sun zo Kanem daga baya kuma an raba ƙasar tsakanin su da Sayfawa.
* *Mayu* daga cikin sassan ya ambaci mai mulkin farko na Bilala a matsayin Jil Sukumami  ko Djil Sjikomeni. Heinrich Barth (1857) ya yi imanin cewa Jil ɗan Sayfawa mai Dunama II Dibalemi ne. Richmond Palmer (1936) ya sanya shi daga *Mayu*, a matsayin zamani na karni na 14 Sayfawa mais Idris I Nikalemi da Dawud Nikalemi . 

## Tarihin baki

### Tarihin tarihi
Za a iya samar da cikakken bayani game da tarihin Bilala ta hanyar Bilala da kuma kafofin waje. An fara rubuta Bilala a matsayin waɗanda suka yi rikici da Sayfawa a zamanin Sayfawa *mai* Dawud Nikalemi na ƙarni na 14.  Bilala ta kayar da Dawud kuma ta kashe shi  ta 1363,  kuma Bilala ta sami damar kama Njimi, babban birnin Kanem .   Magajin Dawud, Uthman I, ya sake kwace Njimi,  amma ya sake shan kashi ga Bilala bayan wasu shekaru, a zamanin Sayfawa *mai* Umar I Idrismi,  1380.  Rashin Kanem ya sa Sayfawa suka sake kafa kansu a yammacin Tafkin Chad, a yankin Bornu . 

Bilala sun kafa nasu mulkin a Kanem, wanda ya yi gasa da na Sayfawa a Bornu. Bilala sun mallaki Kanem har sai sun rasa ƙasar a shekara ta 1630,  bayan haka suka koma ƙasashensu na yanzu a kusa da Tafkin Fitri.

### Shugabannin da aka ambata a cikin Sayfawa ''Girgam''
Tarihin Daular Kanem-Bornu da shugabanninta galibi an rubuta su a cikin Girgam, tarihin sarauta da aka kiyaye a cikin ƙarni galibi ta hanyar Tarihin baki. Girgam da ke yin rikodin layin sarakunan Sayfawa sun kuma ambaci sarakunan Bilala da yawa, kodayake ba a rubuta cikakken layin sarakuna ba. An ba da irin waɗannan sunaye da cikakkun bayanai game da waɗannan sarakuna a cikin Girgam wanda Heinrich Barth ya fassara a 1857 da Richmond Palmer a 1928:

### Bilala ''Girgam'' da tarihi
Bilala suna da al'adun su don yin rikodin layin sarauta, kodayake jerin sarakuna sun bambanta sosai tsakanin nau'o'i daban-daban. Wasu gajerun tarihin gargajiya na takamaiman abubuwan da suka faru a tarihin Bilala suma sun rubuta wasu sarakuna. Richmond Palmer ya fassara jerin sarauta da gajerun tarihi da yawa a cikin Sudanese Memoirs (1928).

#### Tarihi
Ɗaya daga cikin labarun da Palmer ya fassara (a cikin nau'o'i da yawa) shine The Bilala Secession daga Mais na Kanem, wanda ya rubuta nasarar Bilala na Kanem da shekarun da suka biyo baya. Dangane da sigar, The Bilala Secession ya rubuta mai mulkin Bilala guda ɗaya (mai suna "Bilala" ko "Bulala") kamar yadda ya ci Kanem kuma ya yi mulki na ƙarni ɗaya, ko kuma maye gurbin sarakuna uku: 

* Sultan Bilala (ko Lefia) na Fitri, wanda ya ci Kanem daga Sayfawa mai Dawud kuma ya yi mulki na shekaru 25.
* Sultan Sowi, wanda ya yi mulki na tsawon shekaru 32.
* Sultan Yari bin Sowi, wanda ya yi mulki na tsawon shekaru 19 kuma Sayfawa mai "Ali Gaji" ya ci shi.

Don yin jerin lokuta, Palmer ya gano "Ali Gaji" ba a matsayin Sayfawa mai ba in ba haka ba an rubuta shi a matsayin Ali I Gaji ba, amma a matsayin mai mulkin Sayfawa na *Mayu* Gaji,  wanda Sayfawa *Girgam* ya bayyana shi da rikici kamar yadda mai mulkin Bilala mai suna Mohammed ya kashe shi.  Palmer ya ba da shawarar cewa Yari da Mohammed sunaye ne guda biyu ga mai mulki ɗaya, kuma duka sunayen sunaye ne daga baya.

Wani labari, The War Between the Bilala and Sayfawa, ya rubuta tarihin Bilala a lokacin Sayfawa mai Idris IV Alooma .  Wannan labarin ya haɗa da labarin rikice-rikice na tarihin Sayfawa; Sayfawa **'Mayu**' Ali I Gaji (mai gina Ngazargamu) da Ali II Zainami (mahaifin Idris) an yi kuskuren daidaita su da mutum ɗaya kuma Aissa Koli an gano shi a matsayin 'yar Dunama II Dibalemi. **'Yaƙin Tsakanin Bilala da Sayfawa**' ya rubuta cewa Ali ya auri Amsa, 'yar mai mulkin Bilala Umr (Umar), wanda shine mahaifiyar Idris. Idris daga ƙarshe ya zama mai mulkin Sayfawa kuma daga baya ya jagoranci kamfen inda ya ci nasara kuma ya kashe kakan mahaifiyarsa Umr, wanda ya zama mai mulki na Bilala. Bayan Idris, Mai Kunuma (ko Mai Mala Ganami), ɗan Umr, ya zama mai mulkin Bilala kuma Bilala ya koma yankin Tafkin Fitri.

#### Jerin (mace)
A cikin Sudanese Memoirs, Palmer ya fassara jerin sunayen sarakunan Bilala guda uku. Wadannan jerin sun hada da Bilala *Girgam*, tare da shekarun sarauta da wasu bayanan kula, da kuma jerin sunayen sarakuna guda biyu. Palmer ya lakafta jerin sunayen guda biyu a matsayin *Jerin Bilala Mais na Kanem* (List A) da Asalin Sarakunan Bilala na Fitri A cewar Manuscript na Sarkin Gulfei (List B). Jerin ba su bambanta tsakanin kakanninmu ba, sarakunan Bilala na Kanem, da sarakunan Bilara na Yao (Fitri).

A cewar Palmer, bambance-bambance a ƙarshen Jerin A saboda rabuwa ne a cikin zuriyar Bilala, tare da Jerin A wanda ke wakiltar reshen yarima Bilala mai suna Shettima, ba na babban layin ba. Palmer ya yi imanin cewa duka Jerin A da Jerin B sun yi kuskure amma sun bayyana cewa sun kara da juna, suna da'awar cewa za'a iya ƙirƙirar kusan cikakken jerin ta hanyar haɗa su biyu. Palmer kuma ya kirkiro jerin kwatankwacin, inda aka gano adadi da yawa kamar su Othman ibn Affan a cikin Jerin A watakila yana da adadi ɗaya da Muhammad el-Yamani a cikin Jeren B.

### Jerin Hagenbucher
Frank Hagenbucher ya rubuta jerin sarakunan Bilala a watan Afrilu na shekara ta 1967, wanda aka buga a shekara ta 1968 a matsayin wani ɓangare na tarin bayanan rubutu da abubuwan lura akan Bilala.  Jerin Hagenbucher ya iyakance ga sarakunan Bilala na Yao, watau bayan tserewa daga Kanem. Jerin Hagenbucher ya fara ne da Mahamat Djil Essa Tubo, wanda Hagenbuch ya bayyana a matsayin sultan na farko na Yao. 

## Shugabannin baya-bayan nan (ƙarshen karni na 19 zuwa yanzu)
Jerin sarakunan Bilala sun fi dacewa da mutuwar Djourab Saxaïr (Jurab al-Saghir) a ƙarshen karni na 19, kodayake kwanakin ba su dace ba kuma sun sabawa juna.

Wannan lokacin ya fara ne da yakin basasa a kan kursiyin tsakanin 'ya'yan Djourab guda biyu, Hassan Baïkouma (Hassan Bekuma) da Mahamat Gadaï (Muhammad Gadai). Gadaï, wanda ke zaune a "Auni (kusa da Meto) ", ya kasa karbar kursiyin kuma ya kasance a gudun hijira a cikin Wadai Sultanate na tsawon shekaru bakwai har sai Wadai sultan Yusuf ya ci dan Hassan Djili kuma ya sanya Gadaï a matsayin mai mulki. Gadaï ya yi mulki har zuwa mulkin mallaka na Faransa. Tun daga wannan lokacin kursiyin ya kasance a hannun dangin Gadaï Hassan Absakine.

## Bayani