Ƴancin Ɗan Adam a Burundi

Ƙasar  Burundi dai ana mulkinta ne a matsayin jamhuriyar dimokuraɗiyya mai wakiltar shugaban ƙasa, mai yawan jama'a kimanin 10,557,259.  Ƙasar  dai ta daɗe tana fama da tashe-tashen hankulan al'umma da rikicin ƙabilanci tsakanin 'yan ƙabilar Hutu da 'yan tsiraru 'yan ƙabilar Tutsi, inda yaƙin basasa a jere da ya kawo cikas ga cigaban ƙasan,tun bayan da ƙasar  Burundi ta mayar da mulkin mallaka a matsayin ƙasar  Belgium a shekara ta 1962. Rikicin baya-bayan nan ya ɓarke ne a shekara ta 1993, tare da kashe zaɓaɓɓen shugaban ƙasar Burundi na farko Melchior Ndadaye, kuma ya kai ga cin zarafi  bil adama da kuma rashin hukunta shi.  

## Yarjejeniya.
Dangane da Yarjejeniyar Arusha na watan Agusta, shekara ta 2000, an yi sulhu tsakanin Ƙungiyoyin 'yan tawaye National Council for Defence of Democracy-Forces for Defence of Democracy (CNDD-FDD) da National Forces of Liberation (FNL), da sabon Ƙundin Tsarin Mulki.  an karɓe shi ta hanyar kuri'ar raba gardama ta kasa a shekara ta 2005. Ƙundin  Tsarin Mulki ya kafa cibiyoyin fahimi na ƙasa, waɗanda suka haɗa da Zartarwa, Shari'a, da Majalisu, da nufin haɓaka tsarin doka da ingantaccen tsarin haƙƙin ɗan adam.

A shekara ta 2010, jam'iyyar CNDD-FDD mai ci ta lashe zaɓukan ƙananan hukumomi karo na biyu, duk da zargin tursasawa, zamba, tada tarzoma na siyasa, da tauye 'yancin yin takara da faɗin albarkacin baki a daidai lokacin zaɓe.  Don haka, an sanya ayar tambaya kan sahihancin waɗannan  sabbin cibiyoyi na Jiha bisa la’akari da kura-kurai da danne zaɓuka. Babban ƙalubalen da ke fuskantar ci gaban kare hakkin bil'adama a Burundi na ci gaba da samo asali ne daga ci gaba da taɓarɓarewar harkokin siyasa, da kuma dagewar da akeyi na nuna wariya ga dokokin al'ada ba tare da wani tsarin shari'a ba.

## Yancin kai.
Tun bayan da Burundi ta samu ‘yancin kai, ana zarginta da laifin cin zarafi bil adama. Rahoton Transparency International na shekara ta 2010, ya bayyana Burundi a matsayin ƙasa mafi cin hanci da rashawa a gabashin Afirka. 

## Kayayyakin Shari'a na Duniya da Burundi ta Amince.
Burundi ta amince kuma ta amince da wasu muhimman ka'idojin kare hakkin bil'adama, ciki har da yarjejeniyar ƙasa da ƙasa kan 'yancin jama'a da siyasa (ICCPR), yarjejeniyar ƙasa da ƙasa kan tattalin arziƙi, zamantakewa da 'yancin al'adu (ICESCR), Yarjejeniya ta Afirka kan 'Yancin Dan Adam da Jama'a (ACHPR)., Yarjejeniya kan Rigakafin da Hukuncin Laifukan Kisan Kisa (CPPCG), da Yarjejeniyar Majalisar Dinkin Duniya game da azabtarwa (Yarjejeniyar Yaƙi da azabtarwa da sauran Mummunan Jiyya ko Hukunci - CATCIDTP). Mataki na 13-19, na kundin tsarin mulkin kasar Burundi ya kunshi wadannan hakkoki. 

Bayan shawarwarin wani bita na lokaci-lokaci na duniya (UPR) a cikin 2008, Burundi ta amince da Yarjejeniya ta Duniya don Kare Dukan Mutane daga Bacewa (ICCPED), Yarjejeniyar Zaɓan ga Yarjejeniyar Kawar da Duk nau'ikan Wariya ga Mata (OP- CEDAW), da Yarjejeniyar Zaɓuɓɓuka ga Yarjejeniyar Yaƙi da Azaba da sauran Mummunan Jiyya ko Hukunci (OPCAT). A yayin taron jam'iyyar UPR, wani kwamitin da ya kunshi tawagogi 41, sun yaba da amincewar da Burundi ta yi na yawan ka'idojin kasa da kasa.

## Hukumar Kare Haƙƙoƙin Dan Adam ta Ƙasa (NIHRC).
A shekara ta 2000, an kafa hukumar kula da haƙƙin ɗan adam ta gwamnati, wanda bisa shawarar 2008, Universal Periodic Review (UPR)  ta zama Hukumar Kare Haƙƙin Dan Adam mai zaman kanta a cikin 2009. Duk da haka, har yanzu hukumar ba ta sami karbuwa daga Kwamitin Gudanarwa na Cibiyoyin Kare Haƙƙin Bil Adama na Ƙasashen Duniya ba, don haka ba ta da wani muhimmin mahimmanci na bin ƙa'idodin Paris. Matsayinsa na yanzu a matsayin ƙungiyar bincike da bayar da rahoto bai cika ba.

A cikin rahoton 2011, Human Rights Watch ta yi kira ga gwamnati da ta karfafa goyon bayanta ga NIHRC.  Matsayin hukumar ta kasa ya zama mai matukar muhimmanci tun bayan da aka kawo ƙarshen wa'adin kwamitin kare hakkin dan Adam na Majalisar Dinkin Duniya a kasar a watan Satumban 2011. Hakan dai ya zo daidai da karuwar kashe-kashen da ake yi na siyasa da kuma rashin hukunta su a faɗin ƙasar. Sai dai gwamnatin Burundi ta jajirce wajen ba da isassun tallafin kuɗi ga hukumar, don haka ikonta na gudanar da bincike kan take Haƙƙin dan Adam ya taka rawa sosai.

## Zaben 2010.
Duk da bunkasuwar siyasar jam'iyyu da yawa a Burundi (wani hali da ba a saba gani ba a yankin), Amnesty International ta lura a cikin wani rahoto na shekara ta 2011, cewa jam'iyyun siyasa na amfani da dabarun danniya da nufin hana wasu jam'iyyu samun nasarar zabe. Wannan al'adar ta sa zaɓen 2010, ya kasance mai wahala musamman. Yayin da aka rufe rumfunan zabe a watan Yuni, an bayar da rahoton cewa, "an gudanar da zaben ne don nuna adawa da yadda hare-haren gurneti na yau da kullum ke barazana ga sake mayar da kasar cikin rikicin cikin gida",  kuma an tauye 'yancin siyasa sosai.  Ƙungiyar mai zaman kanta ta Burundi Episcopale et Paix ta  tattara bayanai da dama na cin zarafi a lokacin zaben, ciki har da yakin neman zabe kafin lokacin yaƙin neman zaɓe da doka ta amince da shi, kisan gilla, kama mutane ba bisa ka'ida ba, fadan baki, zamba, takurawa 'yancin yin taro, cin hanci da rashawa., da kuma daukar aiki da kora bisa alaka ta siyasa.  Akalla jam'iyyun siyasa shida ne suka aikata laifuka, amma an ambaci jam'iyyar CNDD-FDD a matsayin mafi yawan alhaki. A sakamakon zaben (wanda jam'iyyar CNDD-FDD mai ci da shugaba Pierre Nkurunziza suka yi nasara bayan da 'yan adawa suka fice), gwamnati ta yi kisan gilla kan tsohuwar kungiyar 'yan tawaye, da babbar abokiyar hamayyarta Hutu FNL.

Yayin da kundin tsarin mulkin kasar ya ba da yancin faɗin albarkacin baki, Freedom House ta lura da lokuta da dama a lokacin zabe da kuma bayan zaben inda aka yiwa ‘yan jarida hari da sukar gwamnati. Wannan ya hada da kama, barazana, tsarewa, da duka. Sakamakon haka, a cikin 2011, an ba Burundi matsayin 'Ba 'Yanci' ta ƙungiyar masu zaman kansu.  A watan Maris din shekarar 2019, an kama wasu kananan yara mata bakwai da laifin yin murmurewa a kan hoton fuskar Shugaba Nkurunziza a cikin littattafan makarantarsu. An saki hudu daga cikinsu, wanda mafi karancin shekaru 13, amma sauran ukun an gurfanar da su a hukumance a ranar 18 ga watan Maris da laifin zagin shugaban kasa wanda ke da hukuncin daurin shekaru biyar a gidan yari.  

## Bita na lokaci-lokaci na Duniya (UPR).
Ƙungiyar Aiki akan UPR, bisa ga Hukumar Kare Hakkokin Dan Adam (HRC), ta gudanar da bitarta kan Burundi a watan Disambar 2009. An shirya UPR na gaba don 2014.

A cikin rahoton  kungiyar Aiki, an soki dokar hukunta manyan laifuka ta Burundi saboda wasu kurakurai. Ƙungiyar Aiki ta bayyana bangarori da dama na damuwa game da ci gaban 'yancin ɗan adam, ciki har da:

# Yin amfani da azabtarwa na yau da kullum;
# Rikicin jima'i da yaduwa;
# Kisan gilla;
# Kame ba bisa ka'ida ba;
# Rashin wuraren tsare mutane;
# Rashin hukunta masu yi wa fyade;
# Amfani da fyade a matsayin makamin yaki;
# Hukuncin shari'a kan laifukan fyade;
# Al’adar aure tsakanin wanda aka yi wa fyade da wanda aka yi wa fyade;
# Rashin 'yancin kai na shari'a;
# Rashin tsarin adalci na yara;
# Rashin isasshen tsarin kulawa a wuraren da ake tsare da shi; kuma
# Ƙaddamar da takunkumin laifi a cikin Code na luwadi.

Rahoton ya kuma yi nazari kan muhimman wuraren da ake damuwa da su dalla-dalla.

### Haƙƙin rayuwa.
Ko da yake an tabbatar da shi a cikin Kundin Tsarin Mulki, yakin basasa na 1993-2005. ya haifar da cin zarafi mai yawa na 'yancin rayuwa. Babban abin da ya haifar da wannan cin zarafi shine yaɗuwar bindigogi a tsakanin jama'a. Rahoton Human Rights Watch na 2011, ya nuna cewa jami'an gwamnati sun raba makamai ga fararen hula da ke da alaƙa da CNDD-FDD kuma jami'an 'yan sanda sun ba da horo na soja ga fararen hula.  Bugu da ƙari, ra'ayoyin daidaikun mutane game da adalci sun haifar da keɓance lokuta na lalata. Kungiyar Aiki ta bayyana jinkirin shari'a a matsayin babban abin da ke tunzura mutane su dauki adalci a hannunsu. Hasashen gwamnati da na 'yan sanda sun ba da gudummawa ga fahimtar cewa cibiyoyin gwamnati ba za su iya ba da kariya ba, kuma dole ne 'yan ƙasa su ɗauki alhakin kare lafiyarsu.

Burundi ba ta amince da yarjejeniya ta zabi ta biyu ga yarjejeniyar kasa da kasa kan 'yancin jama'a da siyasa ba, ko da yake ta nuna sha'awarta na yin gyara ga kundin laifuffuka har zuwa yanzu ta soke hukuncin kisa.

### Haramcin azabtarwa.
Ƙungiyar Ayyuka ta lura cewa a cikin 2006, Burundi ta gabatar da rahoto ga Yarjejeniyar Majalisar Dinkin Duniya game da azabtarwa. A martanin da ya mayar, kwamitin na Majalisar Dinkin Duniya ya bayyana damuwarsa kan yadda dokar kasar Burundi ba ta bayyana ba dangane da matsayin azabtarwa a cikin littattafan dokokin kasar, ya kuma ba da shawarar gwamnati ta mayar da hankali kan aiwatar da dokar ta CATCIDTP a cikin gida tare da samar da ma'anar azabtarwa ta doka.  Kwamitin ya kuma nuna damuwa game da rashin tanadi a cikin kundin laifuffuka da suka shafi kariya yayin da suke hannun 'yan sanda, da kuma samun damar samun taimakon doka.

Ƙungiyar Aiki ta sake nanata waɗannan saƙonnin, amma ta nuna raguwa gaba ɗaya a cikin rahoton azabtarwa da aka ruwaito tun 2007. 

### Haƙƙin daidaiton jinsi.
Kungiyar Working Group ta lura cewa gwamnatin Burundi ta dauki matakin

* Ƙirƙirar da ɗaukar manufofin jinsi na ƙasa;
* Ƙirƙirar tsarin aiki don aiwatar da shi;
* Haɗa nau'in jinsi a cikin dukkan ma'aikatun gwamnati; kuma
* Daukar matakan kafa majalisar kula da jinsi ta kasa.

Sai dai rahoton ya bayyana cewa, duk da wannan kokarin a matakin gwamnati, tsarin jinsi bai samu cikakkiyar karbuwa daga al'ummar Burundi ba. Bambance-bambancen ya bayyana kansa musamman a matakin aikin gwamnati; Mata ba su da yawa a duk matakan yanke shawara a gwamnati. Ƙungiyar Aiki don haka ta ba da shawarar a tsawaita manufofin jinsi na ƙasa don ɗaukar sauye-sauye iri-iri masu daidaita dokokin gado, haraji, zina, siyar da kadarorin iyali, lambobin aiki, da daidaita shekarun aure. 

Rikicin 1993-2005 ya ƙara tsananta cin zarafi dangane da jinsi.

### Hakkin yaro.
Rahoton ya yi nuni da cewa halin da kananan yara ke ciki a Burundi na kara tabarbarewa. An dai bayyana tashe-tashen hankula da talauci da yawaitar cutar kanjamau a matsayin manyan abubuwan da ke haifar da halin da yaran Burundi ke ciki.  (Binciken Unicef a 2010, ya gano kashi 68% na gidaje a Burundi suna fama da talauci, kuma kashi 17% na yara marayu saboda AIDS  ). Duk da cewa gwamnati ta nace cewa ba ta daukar sojoji ‘yan kasa da shekaru 18, rahoton ya kuma nuna damuwar da ake da shi na daukar yara aikin soja.  Ƙungiyoyin matasa masu bangaranci na ƙara ƙara daɗaɗɗen siyasa, suna nuna damuwa cewa za a iya amfani da matasa a cikin sauƙi don aiwatar da ayyukan tashin hankali. 

Rahoton ya kuma yi nuni da rashin tsarin shari’ar kananan yara. Riƙe yara a cikin ɗaki ɗaya da manya da aka yanke musu hukunci ya sa su zama masu saurin cin zarafi. 

### Cin zarafin jima'i.
Kungiyar Aiki ta bayyana al'amarin cin zarafin jima'i, musamman ga mata da yara a matsayin daya daga cikin muhimman abubuwan da ke damun su.  Duk da haka, an sami karancin bayanai da suka shafi yawan cin zarafi da ake yi a fadin kasar; wannan ya kasance wani ɓangare saboda ƙiyayyar al'adu, ma'ana wasu lokuta ba a ba da rahoton ba kuma a maimakon haka an yanke hukunci a cikin dangi. cewa akwai alaƙa mai ƙarfi tsakanin wuraren tsananin ayyukan soja da manyan abubuwan da ke faruwa na cin zarafi na jima'i. Bugu da ƙari, Amnesty International ta yi iƙirarin fyade, ban da katse jiki, an yi amfani da ita a lokacin rikicin 1993-2005, a matsayin 'dabarun yaƙi' 

### Hakkokin wadanda abin ya shafa.
Saboda yawaitar tashe-tashen hankula a Burundi tun bayan samun ‘yancin kai, kasar ta ga dimbin ‘yan gudun hijirar Burundi da ke gudun hijira zuwa kasashe makwabta (mafi rinjayen Tanzania, Ruwanda, da Jamhuriyar Dimokaradiyyar Kwango ). Yawancin ’yan kasar da aka dawo da su gida tun rikicin 1993 sun gano dukiyoyinsu ko dai an riga an mamaye su ko kuma jihar ta nema. Wannan ya haifar da matsaloli tare da fatara da rashin gida. Rahoton ya yi nuni da cikar kotuna da shari’o’in rigingimun filaye; sakamakon jinkirin shari'a da ke haifar da rikici tsakanin bangarori.  Da nufin sasanta wadannan rigingimu, gwamnati ta kafa hukumar kula da filaye da sauran kaddarori wadda ta nemi magance wadannan matsalolin filaye da kuma gyara wadanda abin ya shafa. Duk da haka, rahoton 2008, na Hukumar Kula da 'Yan Gudun Hijira ta Majalisar Dinkin Duniya ya lura cewa Hukumar tana da iyakacin iko kuma 'ba ta iya magance rikice-rikice cikin lokacin da aka sa ran'. 

Har ila yau, soke haƙƙin waɗanda aka azabtar kuma an ciyar da su kai tsaye zuwa **[['Ƴancin Mallakar Gidaje|haƙƙin gidaje]]** . Rikicin 1993, ya lalata ƙauyuka masu yawa, wanda ya haifar da gagarumin ƙalubale na jin kai. Manufar gidaje ta gwamnati ta biya bukatun wasu, amma ba yawancin 'yan Burundi marasa galihu ba. 

### 'Yancin yin adalci.
Kodayake Kundin Tsarin Mulki ya ba da tabbacin yancin yin shari'a na gaskiya, amfani da wannan haƙƙin yana sau da yawa lalacewa ta hanyar rashin isassun albarkatun bil'adama, kudi, kayan aiki da kayan aiki.  Amnesty International ta lura a cikin mika wuya ga kungiyar aiki cewa cin hanci da rashawa, rashin kayan aiki da horo, da tsoma baki a fannin shari'a.  Saboda haka, adadin shari'o'i da yawa ba a ba da rahoto ba. A mika wuya ga kungiyar aiki, kotun kasa da kasa ta bukaci Burundi da ta “hana, a matsayin wani muhimmin al'amari, daga tsare mutane ba bisa ka'ida ba, da aiwatar da hukuncin kisa ba bisa ka'ida ba...da kuma tabbatar da cewa an tsare mutanen da aka kama ko aka tsare bisa zargin aikata laifuka a hukumance. wuraren tsarewa'. An sha samun kashe-kashe da dama ba bisa ka'ida ba a lokacin rikicin na Burundi . 

Yanayin gidan yari a Burundi yana da muni. Ingantacciyar abinci, sutura, tsafta da kula da lafiya ba za a iya samun kuɗaɗen kuɗin da ya dace ta ƙarancin kasafin kuɗinsu ba. Su ma gidajen yarin sun cika makil. A watan Nuwambar 2018, an tsare mutane 10,987 a hukumance a gidajen yarin Burundi, wadanda aka tsara kawai don rike 4,195. Ma'aikatan kungiyoyi masu zaman kansu sun yi imanin cewa yawancin fursunonin ba sa samun taimakon doka, wadanda ake tuhuma suna tsare a gidan yari na dogon lokaci ba tare da shari'a ba kuma dole ne a bullo da hanyoyin da za a bi wajen yanke hukunci a gidan yari. 

## Martanin Majalisar Kare Hakkokin Dan Adam (HRC) ga UPR.
A cikin wani rahoto  da aka bayar a cikin watan Maris na shekarar 2009, HRC ta amince da duk shawarwarin da Ƙungiyar Aiki ta bayar game da Burundi. Musamman ma majalisar ta yaba da bullo da wani sabon kundin tsarin shari'a wanda ya haramta laifukan yaki, laifuffukan cin zarafin bil'adama, kisan kare dangi, azabtarwa, fyade da cin zarafi ta hanyar jima'i, tare da tabbatar da hakkin yara. Haka kuma ya karfafa ci gaban hukumar NIHRC.

## Martanin ƙasa ga UPR.
Ko da yake an gabatar da gyare-gyaren da aka ambata a cikin littattafan doka a cikin 2009, a cikin wannan bitar, gwamnati ta haramta dangantakar jinsi ɗaya a hukumance. Tuni dai kungiyar kare hakkin 'yan luwadi ta kasar Burundi ta bayar da rahoton korar 'yan luwadi na tilas. Duk da haka, an lura cewa ƙin luwaɗi a Burundi ba shi da ƙarfi kamar yadda ake yi a wasu ƙasashen Afirka, inda hukuncin luwadi shine kisa.

International Bridges to Justice ta bayar da rahoton cewa yanayin gidan yarin ya kasance mara kyau, kuma sama da kashi 60% na fursunonin fursunoni ne wadanda ake tsare da su kafin a yi musu shari'a. An sami ɗan ci gaba a fannin inganta ayyukan kare jama'a da ayyukan ba da agajin doka.

A sakamakon zaben 2010, Human Rights Watch ta bayar da rahoton cewa Hukumar Leken Asiri ta kasa ta yi gallazawa 'yan adawar da aka kama bisa wasu tuhume-tuhume da suka hada da 'barazana tsaron kasa' da kuma 'sa hannu cikin makamai'. kungiyoyin'. 

Wani rahoto na watan Satumba na shekarar 2010, da Cibiyar Raya Duniya ta buga ya nuna cewa Burundi ta samu ci gaba a cikin guda daya kawai daga cikin muradun karni na 15 da ta cimma. 

## Sauran 'yancin ɗan adam.
Kundin tsarin mulkin ya tanadi batutuwa kamar ‘yancin fadin albarkacin baki da ‘yan jarida; duk da haka, gabaɗaya gwamnati ba ta mutunta waɗannan haƙƙoƙin a aikace. 

A cikin watan Afrilun 2009, an kama mutane 782, ba bisa ka'ida ba yayin rikicin siyasa tsakanin bangarorin siyasa da sojoji. 

Jami’an tsaron gwamnati na ci gaba da cin zarafin bil’adama da dama, da suka hada da kashe-kashe, fyade, da lakada wa fararen hula da fursunoni duka ba tare da hukunta su ba. Matsalolin haƙƙin ɗan adam kuma sun haɗa da cin zarafi na banga da daidaita maki; fyade ga maza da maza; matsananci, barazanar rai da yanayin gidan yari; Tsawaita tsare kafin haihuwa da kamawa da tsarewa ba bisa ka'ida ba ; rashin dogaro na shari'a da inganci, da fasadi na shari'a; tsarewa da daure fursunonin zamantakewa da fursunonin siyasa; da kuma hani kan ‘yancin fadin albarkacin baki, taro, da hulxa, musamman ga jam’iyyun siyasa. Rikicin cikin gida da jima'i da nuna wariya ga maza sun kasance matsaloli. Luwadi har yanzu ba a yarda da jama'ar Burundi, da gwamnatinsu ba. 

Kungiyoyin kare hakkin bil'adama na Burundi sun sha sukar gwamnatin Burundi da suka hada da Kwamitin Kare 'Yan Jarida,  Human Rights Watch,  da Front Line  saboda yawan kame da shari'ar dan jarida Jean-Claude Kavumbagu kan batutuwan da suka shafi sa. bayar da rahoto. Amnesty International ta bayyana shi a matsayin fursuna kuma ta yi kira da a sake shi ba tare da wani sharadi ba.  A ranar 13, ga Mayu, 2011, an wanke Kavumbagu daga laifin cin amanar kasa, amma an same shi da laifin buga wata kasida "mai yiwuwa ta bata sunan kasa ko tattalin arziki".  An yanke masa hukuncin daurin watanni takwas kuma an sake shi na tsawon lokaci.  Kungiyar kare hakkin bil adama ta Human Rights Watch da kwamitin kare 'yan jarida sun nuna rashin amincewarsu da hukuncin, inda ta sake jaddada imaninta cewa "ya kamata Burundi ta yi fatali da laifukan da ake yi wa manema labarai tare da barin 'yan jarida su yi magana da rubuce-rubuce cikin 'yanci ba tare da tsoron tsangwama ko kamawa ba".  A farkon shekarar 2018, kungiyar kare hakkin bil'adama ta Human Rights Watch ta wallafa wasu takardu kan yadda jami'an tsaron Burundi da 'yan jam'iyyar da ke mulki Immbonerakure suka yi wa 'yan adawa fyade da kuma kashe wadanda ake zargin 'yan adawa ne a cikin watan Mayu. An gudanar da zaben raba gardama na kundin tsarin mulki a ranar 17, ga Mayu.

A ranar 1 ga Yuni, 2020, kungiyar kare hakkin bil'adama ta Human Rights Watch ta tattara manyan zarge-zargen cin zarafi yayin zaben shugaban kasa, na 'yan majalisa da na tarayya na Burundi a ranar 20, ga Mayu. An dai lalata zabukan ta hanyar tarzoma, kame ‘yan adawa da suka hada da ‘yan takara, da kuma murkushe ‘yancin fadin albarkacin baki. 

A ranar 13, ga Yuli, 2020, Amnesty International ta bukaci a saki dan kare hakkin bil'adama dan kasar Burundi Germain Rukuki, wanda a halin yanzu yake zaman gidan yari na tsawon shekaru 32, saboda kawai kare hakkin bil'adama. 

A ranar 18, ga Mayu, 2022, Human Rights Watch ta buga wani rahoto cewa cin zarafin ɗan adam da membobin Imbonerakure suka yi ya ta'azzara sosai tun lokacin da Évariste Ndayishimiye ya zama shugaban ƙasa a 2020, musamman a yankin arewa maso yammacin ƙasar. 

## Halin tarihi.
Jadawalin da ke gaba yana nuna ƙimar Burundi tun 1972, a cikin rahoton 'Yanci a Duniya, wanda Freedom House ke bugawa kowace shekara. Ƙimar 1 "kyauta" ne; 7, "ba kyauta ba".  1

## Yarjejeniyoyi na duniya.
Matsayin Burundi game da yarjejeniyoyin kare hakkin bil adama na kasa da kasa sune kamar haka.

## Duba kuma.
 

* 'Yancin addini a Burundi.
* Fataucin mutane a Burundi.
* Binciken Intanet da sa ido a Burundi.
* Hakkin LGBT a Burundi.
* Siyasar Burundi.

## Bayanan kula.

: 1. Lura cewa "Shekarar" tana nufin "Shekarar da aka rufe". Don haka bayanin shekara ta 2008, ta fito ne daga rahoton da aka buga a 2009, da sauransu.
: 2. **^** Tun daga ranar 1 ga Janairu.
: 3. **^** Rahoton na 1982, ya shafi shekara ta 1981, da rabin farko na 1982, kuma rahoton na 1984, na gaba ya shafi rabin na biyu na 1982 da kuma gaba ɗaya 1983. Don samun sauƙi, waɗannan rahotannin "shekaru da rabi" guda biyu masu banƙyama an raba su zuwa rahotanni na tsawon shekaru uku ta hanyar haɗin gwiwa.

## Manazarta.


## Hanyoyin haɗi na waje.

* Rahoton Shekara-shekara na 2012 , ta Amnesty International
* 'Yanci a Duniya Rahoton 2012 , ta Freedom House
* Rahoton Duniya na 2012, ta Human Rights Watch
* [Tsarin Mulki na Burundi (Faransa)](http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Constiution_de_Burundi_(French).pdf) 
* Rahoton ƙasa da aka ƙaddamar ga Ƙungiyar Aiki akan Bita na Zamani na Duniya 
* Takaitacciyar Ƙungiya ta Aiki akan Bita na Zamani na Duniya wanda Hukumar Kare Haƙƙin Dan Adam ta shirya 
* Gabatar da ICJ zuwa Binciken Lokaci na Duniya kan Burundi
* Shirin IBJ a Burundi
* Rahoton Shekara-shekara na Transparency International 2010