Yakubu Nabame

**Yakubu Nabame** (a shekara ta 1819 zuwa shekarar 1854) shi ne Sarkin Argungu kuma jagoran gwagwarmayar Kebbawa daga shekarun 1849 har zuwa rasuwarsa a shekarar 1854. Ya shahara wajen jan ragamar mulki da jagorantar gwagwarmayar neman yancin kai da Daular Sakkwato wacce ta mamaye Birnin Kebbi a lokacin jihadin farko na ƙarni na 19. Bayan ya kwashe shekaru yana gudun hijira a fadar Halifa da ke Sakkwato, Nabame ya koma Kebbi, ya ayyana kansa a matsayin *Sarkin Kebbi* ('Ubangijin Kebbi') a shekarar 1849, sannan ya tayar da bore wanda ya zama babban hasarar farko ga Khalifanci a wajen Bornu. Juriya da ya yi ya kawo ƙarshen zaman lafiya na tsawon shekaru 18, ya ci gaba har zuwa faɗuwar Halifanci a shekarar 1903, inda ya tabbatar da ’yancin kai na Kebbi a matsayin haƙiƙanin da ba za a iya jurewa ba. Ana tunawa da Nabame a matsayin jarumi a tarihin Kebbi.  

## Rayuwar farko
A cikin shekarun 1810, an haifi Yakubu Nabame ga Samaila (wanda aka fi sani da Karari), basaraken masarautar Hausa ta Kebbi. Ya taso ne a lokacin da ake fama da rashin zaman lafiya a yankin. Kebbi ta faɗa hannun Khalifancin Sokoto a lokacin jihadin ta daga shekarun 1804 zuwa shekarar 1809. Ƙarƙashin kawun Nabame, Muhammadu Hodi, 'yan ƙabilar Kebbawa sun yi turjiya mai tsanani ga Gwandu, daular halifanci mai kula da yankin. 

Bayan rasuwar Hodi a shekarar 1826, ɗan uwansa Karari, mahaifin Nabame, ya karɓi sarautar *Sarkin Kebbi* ("Ubangijin Kebbi") ya kafa kansa a Argungu, ya ci gaba da gwagwarmayar neman 'yancin kai. Ba da jimawa ba Argungu ya zama babban birnin Kebbawa da cibiyar gwagwarmayarsu. A shekara ta 1831, rundunar haɗin gwiwa daga Gwandu da Sokoto suka yiwa Argungu ƙawanya. ‘Yan ƙabilar Kebbawa sun daɗe, amma bayan da sojojin Gwandu suka kona gidajensu, aka tilasta musu kwacewa.  

Karari ya yi nasarar tserewa zuwa Zazzagawa, inda ya tara sabbin sojoji daga cikin mutanen Zabarma da Arewa. Bayan ya sha kashi biyu a jere da Gwandu, Karari ya sake gudu. Duk da haka, tsufansa da raunin da ya samu a yaƙi ya sa shi ya ragu. Da ya gane cewa ba zai iya guje wa kamawa ba, sai ya sauko daga kan dokinsa ya umarci ɗansa Nabame da ya ci gaba ba tare da shi ba. Tun da farko ya ƙi barin mahaifinsa a baya, Nabame ya tafi. Sojojin Gwandu sun sami Karari a zaune a kan garkuwarsa, riƙe da rosary dinsa a tsaye yana addu’a, suka kashe shi.    : 124 

## Hijira zuwa Sokoto
Bayan rasuwar mahaifinsa, Nabame ya shafe shekara ɗaya zuwa biyu yana ɓuya a cikin Arewa, waɗanda suka ƙare shi daga Sakkwato. Daga ƙarshe dai ya yanke shawarar miƙa wuya ga Gwandu. Bayan an yi shawara aka amince da a bar rayuwarsa, aka yi hijira zuwa Sakkwato a shekara ta 1831.   An ce Nabame yana da kimanin shekara 12 a lokacin da yake gudun hijira. 

A lokacin da Nabame ya yi gudun hijira a Sakkwato, ‘yan ƙabilar Kebbawa sun yi watsi da tawayensu, suka miƙa wuya ga Sakkwato. Yayin da yake a fadar Halifa, an yi wa Nabame ado don ya zama shugaban Kebbawa kuma ya zama aminin Halifa. Nan take ya samu tagomashi da amana a Sakkwato, musamman wajen Halifa Ali Babba (r. 1842–1859), wanda aka ruwaito yana ganinsa a matsayin da.  

Halifa Ali ya naɗa Nabame a matsayin babban kwamanda a rundunar sojan Sakkwato, inda ya jagoranci balaguro da dama. A wani kamfen da aka yi a kan gobarar Gobir da aka yi a Zamfara a shekarar 1847, wani mahaya doki Gobir ya gane Nabame ya yi ihu, ya ce, “Ya kamata ku kasance tare da mu, kada ku taimaki waɗanda suka kashe ubanku! Duk da cewa Nabame ya yi watsi da zagin da aka yi masa a lokacin, hakan ya yi masa nauyi. A lokacin yakin, Gobirawa sun kusa kashe Umaru, ɗan Ali, amma Nabame ya cece shi da kyar. Bayan komawar sakkwato, Nabame ya samu yancinsa, aka bar shi ya koma ga jama’arsa.   

## Tawaye da mutuwa
A can birnin Kebbi, Nabame ya ci gaba da damuwa da zagin Gobirawa. A shekarar 1849, ya yi watsi da mubaya’arsa ga Sakkwato, ya naɗa kansa Sarkin Kebbi, inda ya kawo ƙarshen zaman sulhu na tsawon shekaru 18 tsakanin Kebbi da Daular Sakkwato. Tawayen nasa ya ƙara karfi da sauri, tare da samun goyon bayan ’yan uwansa na Kebbawa da tsoffin abokan mahaifinsa a Arewa da Zabarma. 

Sojojin Halifanci, ba su shirya ba, sun sha asara mai yawa, gami da kagara mai karfi na Silame. Haɗakar sojojin Gwandu da Sokoto sun yi yunkurin kwace Argungu na Nabame amma daga karshe aka tilasta musu ja da baya.  

Komawar da Halifa Ali ya yi ita ce miƙa wuya na farko da Daular Sakkwato ta yi a wajen Bornu tun bayan da ta fara ci. Bayan da Nabame ya farfaɗo da gwagwarmayar neman ‘yancin kai na Kebbawa, Kebbawa sun ci gaba da takurawa Halifanci sama da shekaru hamsin har zuwa lokacin da ta ruguje a shekarar 1903, wanda hakan ya tabbatar da ‘yancin kai na Kebbi a matsayin gaskiya da ba za a iya dawo da ita ba. Kebbawa akai-akai suna shirya ƙungiyoyin mamaya da yaƙin neman zaɓe, tare da hana halifanci samun galaba a kansu. Daga ƙarshe an kashe Nabame a ɗaya daga cikin waɗannan hare-hare a shekarar 1854.     

## Martaba
Yakubu Nabame ya zo ya zama abin girmamawa a cikin Kebbawa da ke kallonsa a matsayin "jarumi, kamar Wallace ko Bruce, wanda ya dame sarƙoƙin bautar kuma ya jagoranci al'ummarsa zuwa ga martaba da 'yanci". 

Gidan Nabame da aka gina a Argungu, wanda aka fi sani da *[[Kanta Museum|Gidan Nabame]]* ("Gidan Nabame"), ya kasance gidan zama na farko ga magajinsa na kusan ƙarni guda. A yau, ya tsaya a matsayin gidan tarihi da aka sadaukar don tarihin Kebbi. 

## Manazarta