Kadarorin muhalli

**albarkatun halitta** albarkatun ne da aka samo daga yanayi kuma aka yi amfani da su tare da 'yan gyare-gyare. Wannan ya haɗa da tushen halaye, masu daraja ƙasar amfani da kasuwanci da masana'antu, ƙimar kyawawan abubuwa, sha'awar kimiyya, da ƙimar al'adu. A Duniya, ya haɗa da Hasken rana, yanayi, ruwa, ƙasa, duk ma'adanai tare da duk ciyayi, da namun daji.

Albarkatun kasa wani bangare ne na gadon dan'adam ko kuma an kiyaye shi a ma'adanar yanayi.  Wurare na musamman (kamar dajin da ke Fatu-Hiva) galibi suna nuna bambance-bambancen halittu da bambance-bambancen ƙasa a cikin mahallinsu.  Ana iya rarraba albarkatun ƙasa ta hanyoyi,daban-daban.  Albarkatun ƙasa kayan aiki ne da abubuwan da aka haɗa (wani abu da za a iya amfani da su) da ake samu a cikin muhalli.  Kowane samfurin mutum ya ƙunshi albarkatun ƙasa (a matakin farko).

albarkatun kasa na iya kasancewa a matsayin wani keɓaɓɓen mahalli kamar ruwa mai daɗi, iska, ko duk wata halitta mai rai kamar kifi, ko kuma ana iya canza shi ta hanyar masana'antu masu tsattsauran ra'ayi zuwa wani tsari mai fa'ida na tattalin arziki wanda dole ne a sarrafa shi don samun albarkatun kamar ƙarfe, abubuwan da ba kasafai ba, man fetur, katako da mafi yawan nau'ikan makamashi.  Wasu albarkatun ana sabunta su, wanda ke nufin cewa ana iya amfani da su a wani ƙayyadaddun tsari kuma hanyoyin dabi'a za su dawo da su.  Sabanin haka, yawancin masana'antu masu hakowa sun dogara kacokan akan albarkatun da ba za a iya sabuntawa ba waɗanda za a iya fitar da su sau ɗaya kawai.

Rarraba albarkatun kasa na iya kasancewa tsakiyar rigimar tattalin arziki da siyasa da dama a ciki da tsakanin kasashe.  Wannan gaskiya ne musamman a lokutan ƙaranci da rashi (rashewa da yawan amfani da albarkatu).  Har ila yau, hakar albarkatu shine babban tushen take haƙƙin ɗan adam da lalacewar muhalli.  Manufofin ci gaba mai dorewa da sauran tsare-tsare na ci gaban kasa da kasa akai-akai suna mayar da hankali ne kan samar da karin albarkatu masu dorewa, tare da wasu masana da masu bincike sun mayar da hankali kan samar da tsarin tattalin arziki, kamar tattalin arzikin madauwari, wadanda ba su dogara da hakar albarkatu ba, da kuma sake amfani da su, sake yin amfani da su da sabunta albarkatun da za a iya sarrafa su ta hanyar dawwama.

## Rabewa
Akwai ka'idoji daban-daban don rarraba albarkatun kasa. Wadannan sun hada da tushen asali, matakai na ci gaba, sabuntawa da mallaka.

### Asalin

* **Biotic:** albarkatun da suka samo asali daga biosphere kuma suna da rayuwa kamar flora da fauna, kamun kifi, dabbobi, da dai sauransu. An haɗa man fetur kamar kwal da man fetur a cikin wannan rukuni saboda an kafa su ne daga kwayoyin halitta da suka lalace.
* **Abittic:**: albarkatun da suka samo asali ne daga abubuwan da ba su da rai da kuma abubuwan da ba a gina su ba. Wadannan sun hada da ƙasar, ruwa, iska, abubuwa masu wuya, da ƙarfe masu nauyi ciki har da ma'adanai, kamar zinariya, baƙin ƙarfe, azurfa, da dai sauransu.

### Mataki na ci gaba

* **Abubuwan da za a iya amfani da su:** Abubuwan da aka sani sun wanzu, amma ba a yi amfani da su ba tukuna. Ana iya amfani da waɗannan a nan gaba. Misali, man fetur a cikin duwatsu masu laushi wanda, har sai an cire shi kuma an yi amfani da shi, ya kasance mai amfani.
* Gaskiya albarkatun: albarkatun da aka bincika, ƙididdiga da cancanta, kuma a halin yanzu ana amfani da su a ci gaba. Wadannan yawanci sun dogara da fasaha da matakin yiwuwar su, aikin katako misali.
* Reserves: Sashe na ainihin albarkatun da za a iya bunkasa da riba a nan gaba.
* Stocks: albarkatun da aka bincika, amma ba za a iya amfani da su ba saboda rashin fasaha, Motocin hydrogen misali.

### Sabuntawa / ƙarewa

* **Abubuwan sabuntawa:** Ana iya cika waɗannan albarkatun ta hanyar halitta.  Wasu daga cikin waɗannan albarkatu, kamar makamashin hasken rana, iska, iska, ruwa, da dai sauransu suna ci gaba da samun su kuma yawansu ba ya shafar amfanin ɗan adam.  Ko da yake yawancin albarkatun da za a iya sabuntawa ba su da irin wannan saurin farfadowa, waɗannan albarkatun suna da sauƙi ga lalacewa ta hanyar amfani da yawa.  An rarraba albarkatu daga hangen nesa na amfani da ɗan adam a matsayin mai sabuntawa muddin adadin sakewa/farfadowa ya wuce na ƙimar amfani.  Suna cika sauƙi idan aka kwatanta da albarkatun da ba za a iya sabuntawa ba.

* **Abubuwan da ba za a iya sabuntawa ba:** Wadannan albarkatun an kafa su ne a cikin dogon lokaci a cikin muhalli kuma ba za a sake sabunta su cikin sauƙi ba. Ma'adanai sune mafi yawan albarkatun da aka haɗa a cikin wannan rukuni. Daga hangen nesa na ɗan adam, albarkatun ba za a iya sabuntawa ba lokacin da yawan amfani da su ya wuce yawan sakewa / farfadowa; misali mai kyau na wannan shine man fetur na burbushin halittu, wanda ke cikin wannan rukuni saboda yawan samar da su yana da jinkiri sosai (watakila miliyoyin shekaru), ma'ana ana ɗaukar su ba za a sake sabuntawa. Wasu albarkatun halitta sun ragu a cikin adadi ba tare da tsangwama na mutum ba, mafi sanannun waɗannan abubuwa ne masu aiki na rediyo kamar uranium, wanda ke lalacewa cikin ƙarfe masu nauyi. Daga cikin wadannan, ana iya sake amfani da ma'adanai na ƙarfe ta hanyar sake amfani da su,  amma ba za a iya sake amfani le kwal da man fetur ba. 

### Mallaka

* Abubuwan da ke cikin mutum: Abubuwan da mutane ke mallaka. Wadannan sun hada da filaye, gidaje, shuka-shuke, makiyaya, tafkuna, da sauransu.
* **Albarkatun al'umma:** Albarkatunan da ke samuwa ga dukkan mambobin al'umma. Misali: Kabari
* **Albarkatun ƙasa:** Albarkatunan da ke cikin al'umma. Al'ummar tana da ikon doka don samun su don jin daɗin jama'a. Wadannan kuma sun hada da ma'adanai, gandun daji da namun daji a cikin iyakokin siyasa da kuma Yankin tattalin arziki na musamman.
* **Albarkatun kasa da kasa:** Wadannan albarkatun suna sarrafawa ta kungiyoyin kasa da kasa. Misali: Ruwa na kasa da kasa.

Cire albarkatu ya haɗa da duk wani aikin da ke janye albarkatu daga yanayi. Wannan na iya kasancewa a sikelin daga amfani da al'ummomin da suka gabata zuwa masana'antar duniya. Masana'antu masu fitarwa, tare da noma, tushen bangaren farko na tattalin arziki. Cirewa yana samar da albarkatun kasa, wanda aka sarrafa shi don ƙara darajar. Misalan masana'antu masu hakar ma'adinai sune farauta, kamawa, hakar ma-adinai, hako mai da iskar gas, da gandun daji. Albarkatun kasa na iya zama wani bangare mai mahimmanci na dukiyar kasar;  duk da haka, shigowar kudi ta kwatsam da aka haifar da bunkasa hakar albarkatu na iya haifar da matsalolin zamantakewa ciki har da hauhawar farashi da ke cutar da wasu masana'antu ("Dutch disease") da cin hanci da rashawa, wanda ke haifar da rashin daidaito da rashin ci gaba, wannan an san shi da "la'anar albarkatu".

Masana'antu masu fitarwa suna wakiltar babban aiki mai girma a kasashe masu tasowa amma dukiyar da aka samar ba koyaushe tana haifar da ci gaba mai dorewa da haɓaka ba. Mutane galibi suna zargin kasuwancin masana'antu da ke aiki ne kawai don kara darajar gajeren lokaci, yana nuna cewa ƙasashe marasa ci gaba suna da rauni ga kamfanoni masu ƙarfi. A madadin haka, sau da yawa ana zaton gwamnatocin masu karɓar bakuncin suna kara yawan kudaden shiga nan take. Masu bincike suna jayayya cewa akwai wuraren da ke da sha'awa inda burin ci gaba da kasuwanci suka haɗu. Wadannan damar da hukumomin gwamnati na kasa da kasa ke da ita don yin aiki tare da kamfanoni masu zaman kansu da gwamnatocin karbar bakuncin ta hanyar gudanar da kudaden shiga da lissafin kudade, ci gaban ababen more rayuwa, samar da aiki, ƙwarewa da ci gaban kasuwanci, da kuma tasiri ga yara, musamman 'yan mata da mata. Ƙungiyar farar hula mai ƙarfi na iya taka muhimmiyar rawa wajen tabbatar da ingantaccen gudanar da albarkatun ƙasa. Norway na iya zama abin koyi a wannan bangaren saboda tana da cibiyoyi masu kyau da muhawara ta jama'a mai budewa da ƙarfi tare da 'yan wasan farar hula masu ƙarfi waɗanda ke ba da ingantaccen tsarin bincike da ma'auni don gudanar da masana'antu masu hawan ruwa, kamar su Extractive Industries Transparency Initiative (EITI), ma'aunin duniya don kyakkyawan shugabancin mai, iskar gas da albarkatun ma'adinai. Yana neman magance mahimman batutuwan shugabanci a cikin bangarorin hawan dutse. Koyaya, a cikin ƙasashen da ba su da al'umma mai ƙarfi da haɗin kai, ma'ana akwai masu adawa waɗanda ba su da farin ciki da gwamnati kamar yadda yake a Norway, albarkatun ƙasa na iya zama ainihin dalilin ko yakin basasa ya fara da kuma tsawon lokacin da yaƙin ya kasance.

A cikin 'yan shekarun nan, raguwar albarkatun kasa ya zama babban abin da gwamnatoci da kungiyoyi kamar Majalisar Dinkin Duniya (UN) suka mayar da hankali. Wannan ya bayyana a cikin Agenda 21 na Majalisar Dinkin Duniya Sashe na Biyu, wanda ya tsara matakan da suka dace ga ƙasashe su ɗauka don ci gaba da albarkatun su. Rashin albarkatun kasa ana daukar shi a matsayin batun Ci gaba mai ɗorewa. Kalmar *Ci gaba mai ɗorewa* tana da fassarori da yawa, musamman Hukumar Brundtland 'don tabbatar da cewa ta cika bukatun yanzu ba tare da lalata ikon tsararraki masu zuwa don biyan bukatun kansu ba';  duk da haka, a cikin cikakkun kalmomi tana daidaita bukatun mutanen duniya da jinsuna yanzu da nan gaba. Game da albarkatun kasa, raguwa yana da damuwa ga ci gaba mai ɗorewa saboda yana da ikon lalata yanayin yanzu  da kuma yiwuwar tasiri ga bukatun tsararraki masu zuwa. 

Rashin albarkatun kasa yana da alaƙa da Rashin daidaito na zamantakewa. Idan aka yi la'akari da yawancin halittu masu yawa suna cikin kasashe masu tasowa,  raguwar wannan albarkatun na iya haifar da asarar Ayyukan yanayin halittu ga waɗannan ƙasashe. Wasu suna kallon wannan raguwa a matsayin babban tushen rikice-rikicen zamantakewa da rikice-rikice a kasashe masu tasowa.

A halin yanzu, akwai damuwa ta musamman ga yankunan gandun daji waɗanda ke riƙe da mafi yawan halittu masu yawa na Duniya. A cewar Nelson,  sare daji da lalacewa sun shafi kashi 8.5% na gandun daji na duniya tare da kashi 30% na farfajiyar duniya da aka riga aka sare. Idan muka yi la'akari da cewa kashi 80% na mutane sun dogara da magungunan da aka samu daga tsire-tsire kuma kashi  na magungunan magani na duniya suna da sinadaran da aka karɓa daga tsire'o'i,  asarar gandun daji na duniya na iya haifar da asarar neman ƙarin magungunan ceton rai.  

Rashin albarkatun kasa ya samo asali ne daga 'masu tuka kai tsaye na canji'  kamar hakar ma'adinai, hakar man fetur, kamun kifi, da gandun daji da kuma 'masu tuki na canji ba kai tsaye' kamar yawan jama'a (misali ci gaban yawan jama'aa), tattalin arziki, al'umma, siyasa, da fasaha. Ayyukan noma na yanzu wani abu ne da ke haifar da raguwar albarkatun kasa. Misali, raguwar abubuwan gina jiki a cikin ƙasa saboda yawan amfani da nitrogen  da hamada.  Rashin albarkatun kasa yana ci gaba da damuwa ga al'umma. Ana ganin wannan a cikin bayanin da aka ambata wanda Theodore Roosevelt, sanannen mai kiyayewa kuma tsohon shugaban Amurka, wanda ya yi adawa da hakar albarkatun kasa ba tare da tsari ba.

Ilimin halittu na kiyayewa shine binciken kimiyya game da yanayin da matsayi na bambancin halittu na Duniya tare da manufar kare jinsuna, mazauninsu, da yanayin halittu daga yawan halaka. Batun ne na fannoni daban-daban wanda ya samo asali daga kimiyya, tattalin arziki da kuma aikin kula da albarkatun kasa. An gabatar da kalmar *ilmin halitta* a matsayin taken taron da aka gudanar a Jami'ar California, San Diego, a La Jolla, California, a cikin 1978, wanda masana kimiyyar halitta Bruce A. Wilcox da Michael E. Soulé suka shirya.

Tsaro na mazauni wani nau'in kula da ƙasa ne wanda ke neman kiyayewa, karewa da kuma dawo da wuraren zama ga tsire-tsire da Dabbobi na daji, musamman nau'in da ke dogara da kiyayewa, da kuma hana halaka, raguwa ko raguwa a kewayon.

## Gudanarwa
Gudanar da albarkatun kasa wani horo ne na kula da albarkatun kasa kamar kasa, ruwa, kasa, tsirrai, da dabbobi - tare da mai da hankali musamman kan yadda gudanarwa ke shafar ingancin rayuwa na yanzu da na gaba.  Don haka, ana bin ci gaba mai ɗorewa bisa la'akari da yin amfani da albarkatun don wadata al'ummomin yanzu da na gaba.  Sana'o'in kiwon kamun kifi, dazuzzuka, da namun daji misalai ne na manya-manyan tsarin kula da albarkatun kasa.

Gudanar da albarkatun kasa ya haɗa da gano wanda ke da 'yancin amfani da albarkatuna da kuma wanda ba ya bayyana iyakokin gudanarwa na albarkatun. Masu amfani na iya sarrafa albarkatun bisa ga ka'idojin da ke mulki lokacin da kuma yadda ake amfani da albarkatun dangane da yanayin gida  ko kuma albarkatun na iya sarrafawa ta hanyar ƙungiyar gwamnati ko wata hukuma ta tsakiya. 

"... Gudanar da albarkatun kasa mai nasara ya dogara da 'yancin magana, muhawara mai ƙarfi da yawa ta hanyar tashoshin kafofin watsa labarai masu zaman kansu da kuma jama'a masu aiki da ke cikin batutuwan albarkatun halitta..."  saboda yanayin albarkatun da aka raba, mutanen da dokoki suka shafi na iya shiga cikin saitawa ko canza su.  Masu amfani suna da haƙƙin tsara nasu cibiyoyin gudanarwa da tsare-tsare a ƙarƙashin amincewar gwamnati. Hakkin albarkatun ya haɗa da ƙasa, ruwa, kamun kifi, da haƙƙin kiwo. Masu amfani ko ɓangarorin da ke da alhakin masu amfani dole ne su sa ido sosai kuma su tabbatar da yin amfani da abubuwan da suka dace da ƙa'idodi da kuma zartar da hukunci akan mutanen da suka keta dokokin. Ana magance waɗannan rikice-rikice cikin sauri da inganci ta hanyar cibiyoyi na gida bisa ga girman da mahallin laifin Dandalin tushen kimiyyar duniya don tattaunawa akan sarrafa albarkatun ƙasa shine Dandalin Albarkatun Duniya, wanda ke a Switzerland

## Dubi kuma

* Ma'adinai na Asteroid
* Rashin cinikin ɗan ƙasa
* Karewa (daidaitawa) 
* Al'adun al'adu
* Motsi na muhalli
* Ƙasa (tattalin arziki) 
* Abubuwan da ke cikin wata
* Ma'adinai
* Maganin halitta
* Ƙaunar ƙasa
* Ci gaba mai dorewa
* Tsarin Tsarin Majalisar Dinkin Duniya don albarkatu
* Tsarin Gudanar da albarkatun Majalisar Dinkin Duniya

## Manazarta