Kisan kiyashi na Isaaq

**Kisan Kiyashin Isaaq** ( Somali   ; Arabic   ),   wanda kuma aka fi sani da **Holocaust na Hargeisa**,    shi ne kisan gillar da gwamnati ta dauki nauyin yi wa fararen hula tsakanin 1987 da 1989 da Jamhuriyar Dimokaradiyyar Somalia ta yi a karkashin mulkin kama-karya na Siad Barre, a lokacin yakin neman 'yancin kai na Somaliland .   An kiyasta adadin mutuwar fararen hula a wannan kisan kiyashi tsakanin 50,000 da 100,000, bisa ga majiyoyi daban-daban,    yayin da rahotanni na gida sun kiyasta yawan mutuwar fararen hula sama da 200,000 farar hula na Isaaq.  Kisan kiyashin da ya ta'azzara bayan hare-haren Arewacin Somalia na 1988 na kungiyar 'yan tawayen Somalia National Movement (SNM) a shekarar 1988,   kuma ya hada da daidaitawa da kuma lalata manya manyan birane na biyu da na uku a Jamhuriyar Somaliya, Hargaisa (wanda aka lalata kashi 90 cikin 100)  da Burco (70%) da kuma Buro (70%) ya yi sanadin halakar [    Somaliyawa na yankin, musamman na kabilar Isak,  don tserewa daga ƙasarsu kuma su tsallaka kan iyaka zuwa Hartasheikh a Habasha a matsayin 'yan gudun hijira a cikin abin da aka bayyana a matsayin "daya daga cikin mafi sauri da kuma mafi girma da aka tilasta wa mutane da aka rubuta a Afirka",  wanda ya haifar da ƙirƙirar sansanin 'yan gudun hijira mafi girma a duniya a lokacin  da kuma ƙaura daga Somaliya, 00000.    Girman lalacewa ya haifar da hargitsi da ake kira ' Dresden of Africa'.  Kisan ya faru ne a lokacin yakin basasar Somaliya kuma ana kiransa da "kisan kare dangi da aka manta".

A cikin ƙauyuka, tsanantawar Isaaq ya haɗa da kirkirar wani sashi na Sojojin Somaliya da aka yi wa lakabi da *Dabar Goynta Isaaqa* (The Isaaq Exterminators) wanda ya kunshi gaba ɗaya waɗanda ba Isaaqs ba (musamman Ogaden);  wannan rukunin ya gudanar da "tsarin tsari na hare-hare kan marasa makami, ƙauyukan farar hula, wuraren ban ruwa da wuraren kiwo na arewacin Somaliya (Somaliland), kashe yawancin mazaunansu kuma ya tilasta wa waɗanda suka tsira su gudu zuwa yankuna masu nisa". Wannan ya haifar da raguwar ƙauyuka da kuma kwace garuruwa. An kuma yi amfani da fyade a matsayin makami a kan Isaaqs. Human Rights Watch ta bayyana cewa wannan rukunin, tare da sauran rassan sojoji, suna da alhakin tsoratar da makiyaya Isaaq a cikin ƙauyuka. *Dabar Goynta Isaaqa* daga baya zai juya zuwa tsarin mulki inda jami'an gida za su sanya manufofi masu tsauri a kan jama'ar Isaaq na gida. Gwamnatin Somaliya ta kuma dasa ma'adanai miliyan daya a cikin yankin Isaaq.

 A shekara ta 2001, Majalisar Dinkin Duniya ta ba da umarnin gudanar da bincike kan take hakkin dan adam da suka gabata a Somalia,  musamman don gano ko an aikata "laifuka na ikon kasa da kasa (watau laifukan yaki, laifukan da aka yi wa bil'adama ko kisan kare dangi) a lokacin yakin basasar kasar". Kwamitin Gudanar da Majalisar Dinkin Duniya (UNCU) da Ofishin Babban Kwamishinan Majalisar Dinkinobho na 'Yancin Dan Adam ne suka ba da umarnin binciken. Binciken ya kammala da wani rahoto da ke tabbatar da laifin kisan kare dangi da aka yi wa Isaaqs a Somalia. Mai binciken Majalisar Dinkin Duniya Chris Mburu ya ce:Dangane da dukkan shaidun da aka tattara a Somaliland da sauran wurare a lokacin da kuma bayan aikinsa, mai ba da shawara ya yi imani da cewa Gwamnatin Somaliya ta yi la'akari da laifin kisan kare dangi, ta shirya kuma ta aikata shi a kan mutanen Isaaq na arewacin Somaliya tsakanin 1987 da 1989.

## Tarihi

### Lokacin mulkin mallaka
Jiha ta farko ta Somaliya da aka ba ta 'yancin kai daga ikon mulkin mallaka ita ce Somaliland, tsohuwar mai kula da Burtaniya wacce ta sami' yancin kai a ranar 26 ga Yuni 1960. Sauran abin da aka fi sani da Jamhuriyar Somaliya ya kasance a ƙarƙashin mulkin Italiya a ƙarƙashin taken Trust Territory of Somaliland (wanda aka fi sani le Somalia Italiana). Ba da daɗewa ba bayan Somaliland ta sami 'yancin kai, ta kafa hadin gwiwa tare da makwabciyarta ta kudu don ƙirƙirar Jamhuriyar Somaliya. Daga nan gaba ana kiran Somaliland na Burtaniya a matsayin yankin arewacin (ko arewa maso yamma) na Jamhuriyar Somaliya, yayin da ake kiran tsohuwar mulkin mallaka na Italiya a matsayin kudu.

A cikin British Somaliland, Isaaq ya zama mafi rinjaye a cikin yankin karewa  tare da kungiyoyin Dir da Harti kuma suna da yawan jama'a zuwa yamma da gabas na Isaaq bi da bi.

Gamayyar jihohin biyu ta tabbatar da matsala tun da wuri lokacin da a zaben raba gardama da aka gudanar a ranar 20 ga watan Yuni 1961 don amincewa da kundin tsarin mulkin wucin gadi da zai gudanar da yankuna biyu na tsohuwar mulkin mallaka, rabi na al'ummar Jahar Somaliland (arewa maso yammacin Jamhuriyar Somaliya) sun ki amincewa da amincewa da kundin tsarin mulkin kasa (72%), berbera (72%), berbera (6%), berbera (72%), berbera (72%). (65), (Erigavo (69%), Borama (87%), – duk sun dawo [1] mara kyau. [ shafi da ake bukata ] Wannan ya bambanta da kudanci (tsohon mulkin mallaka na Italiya) wanda ya mayar da goyon baya mai karfi ga kundin tsarin mulki (kuma sau hudu adadin kuri'un da ake sa ran a kudu, wanda ke nuna magudin zabe, misali na wannan shi ne wani karamin kauyen kudu mai suna Wanla Weyn ya yi rajistar eh fiye da kuri'u 100,000 da aka kirga a duk arewacin kasar), wannan babbar alama ce ta rashin jin daɗi da ke fitowa daga arewa shekara guda bayan kafa ƙungiyar. Wani misali na rashin jin dadi a arewa shi ne yunkurin juyin mulki da jami'an arewa suka yi wanda aka dakile a 1961. 

### Bambancin zamantakewa, siyasa da tattalin arziki
Rashin gamsuwar arewa da kundin tsarin mulki da kuma sharuddan haɗin kai ya kasance batu da gwamnatocin farar hula na gaba-gaba suka ci gaba da watsi da shi. Nortawa, musamman kabilar Isaaq da Harti, sun yi imanin cewa sabuwar ƙasa za a raba ta bisa tsarin tarayya (arewa da kudu) kuma za su sami wakilci mai adalci bayan haɗin kai. Amma kudu ta mamaye duk muhimman mukaman gwamnatin sabon ƙasa — wanda ya haɗa da shugaban ƙasa, firaminista, ministan tsaro, ministan harkokin cikin gida, da kuma ministan harkokin wajen — duka daga yankin kudu aka zaɓo su. Wannan wariyar siyasa da yawancin 'yan arewa suka ji ya kara tsananta sakamakon rashin samun ci gaba ta fuskar tattalin arziki, inda arewa ta samu ƙasa da kashi 7 cikin 100 na tallafin ci gaba da aka raba a ƙasa baki ɗaya zuwa ƙarshen shekarun 1970, yayin da sama da kashi 95 cikin 100 na ayyukan ci gaba da tallafin karatu suka je kudu. Wani misali da Hassan Megag Samater, tsohon darektan ma’aikatar ilimi a Somaliland, ya bayar, ya bayyana cewa ya mika aikinsa a 1966 inda yankin arewa ke da "maki ɗari-ɗari na makarantu a kowane mataki, daga firamare zuwa kwaleji. Amma zuwa shekara ta ƙarshe na mulkin Barre, babu ko makaranta guda ɗaya da ke aiki yadda ya kamata."

### Juyin mulkin 1969
A watan Oktoba 1969, sojoji suka karɓi mulki ta hanyar juyin mulki bayan kashe shugaban ƙasa Abdirashid Ali Shermarke da kuma muhawarar majalisa kan wanda zai gaje shi da ta kai ga mace-ciki. Sojojin sun haramta jam'iyyun siyasa, sun dakatar da kundin tsarin mulki, kuma sun rufe majalisar ƙasa. Janar Siad Barre ne aka zaɓa shugaban ƙasa, ya shugabanci Kwamitin Juyin Juya Hali na Ƙasa. Sabuwar gwamnati ta hana duk wata hamayya ta siyasa kuma ta yi amfani da ƙarfin tuwo wajen tafiyar da ƙasa. Shirin Raya Ƙasashe na Majalisar Ɗinkin Duniya ya bayyana cewa "shekaru 21 na mulkin Siyad Barre sun kasance daga cikin mafi munin tarihin take hakkin dan Adam a Afirka." Gwamnatin ta koma ƙarƙashin ikon Tarayyar Soviet kuma a bikin cikar shekara guda da juyin mulkin, ta ayyana **socialism ɗin kimiyya** a matsayin ginshikin akidarta.

## Gabatarwa
### Yaƙin Ethio-Somali

Gwamnatocin Somaliya da suka shude sun ci gaba da goyon bayan manufar 'Somaliya Mai Girma', wani babban ra'ayi da yawancin 'yan Somaliya suka ɗauka a matsayin babban burin ƙasa. Wannan ya samu goyon baya sosai daga ƙabilar Isaaq waɗanda suka tura masu sa kai da yawa, musamman a shekarar 1976 lokacin da suka shiga gwagwarmayar 'yan ta'adda ta WSLF kuma suka tura masu sa kai da yawa shekara guda kafin yaƙin ya faru. Wani abin da ya haifar da goyon baya mai ƙarfi daga Isaaq shi ne gaskiyar cewa iyakar da aka zana tsakanin Habasha da Somaliya ta yanke muhimman wuraren kiwo ga ƙabilar Isaaq. Barre tare da Majalisar Juyin Juya Hali ta Koli, don tabbatar da mulkinsu da kuma ƙoƙarin dawo da yankin Somaliya na Habasha, sun ƙaddamar da yaƙi da Habasha a shekarar 1977, an kira wannan yaƙin a Somaliya da 'Yaƙin Yammacin Somaliya'. Tarayyar Soviet, wacce a lokacin ta yi kawance da Somaliya da Habasha, ta juya wa Barre baya, kuma (tare da abokansu) sun ba da goyon baya ga sojojin Habasha don kayar da sojojin Somaliya da kuma tilasta musu janyewa daga yankin Somaliya na Habasha.

### Gudun Hijira na Isaaq da kuma Ba wa 'Yan Gudun Hijira Makamai
Duk faɗin Somaliya sun ji tasirin shan kashi a yaƙin Ogaden, duk da haka yankin arewa (inda Isaaq ke zaune) ya fuskanci mafi yawan lalacewar jiki da na ɗan adam saboda kusancin yanki zuwa wurin faɗa. Shan kashin Somaliya a yaƙin Ethio-Somali ya haifar da gudun hijira mai yawa na 'yan gudun hijira daga Habasha (yawancinsu 'yan asalin Somaliya ne da wasu Oromo) zuwa faɗin iyaka zuwa Somaliya. Zuwa shekarar 1979, alkaluma na hukuma sun ba da rahoton 'yan gudun hijira miliyan 1.3 a Somaliya, sama da rabinsu an zaunar da su a ƙasashen Isaaq a arewa. Wannan ya haifar da babban nauyi ga Isaaq na gida da kuma tsarin mulki, musamman bayan yaƙi mai tsada da Habasha, masanin ilimin Somaliya I. M. Lewis ya lura cewa "gaskiyar lamarin ita ce tattalin arzikin ƙasar ba shi da albarkatun da zai iya ɗaukar mutane masu yawa da suka yi gudun hijira."

Kasancewar irin wannan adadi mai yawa na 'yan gudun hijira, musamman lokacin da yawan mutanen Somaliya a lokacin ya kai miliyan 4.1 (ƙididdigar Majalisar Ɗinkin Duniya) yana nufin cewa kusan ɗaya daga cikin kowane mutane huɗu a Somaliya ɗan gudun hijira ne. Gwamnatin Barre ta yi amfani da kasancewar irin wannan adadi mai yawa na 'yan gudun hijira a matsayin hanyar neman taimakon waje, da kuma wata hanya ta korar waɗanda ake ganin maƙiya ne ga ƙasa, musamman Isaaq, Human Rights Watch ta lura cewa:
"An kori mutanen arewa Isaaq daga ofisoshin gwamnati da ke kula da harkokin 'yan gudun hijira, kuma ba a ba su damar yin aiki a ciki ba, don kada su gano gaskiya game da manufofin gwamnati. Maimakon haka, an ba wa 'yan gudun hijira, waɗanda aka yi wa rajista da UNHCR, ayyuka a ofisoshin da ke kula da al'amuran 'yan gudun hijira."
Yayin da gwamnati ta zama mai dogaro da taimakon ƙasa da ƙasa, albarkatun taimako da aka ware don 'yan gudun hijira sun haifar da ƙarin rashin jin daɗi daga mazaunan Isaaq na gida, musamman saboda sun ji cewa gwamnati ba ta yi wani ƙoƙari ba don biya musu diyya don ɗaukar nauyin yaƙin. Bugu da ƙari, Barre ya fi son 'yan gudun hijirar Ogaden, waɗanda suka fito daga ƙabilar Darod ɗaya da shi. Saboda waɗannan alaƙa, 'yan gudun hijirar Ogaden sun sami damar shiga "ayyukan zamantakewa, lasisin kasuwanci har ma da mukamai na gwamnati" da fifiko.

Yayin da ƙiyayya da rashin gamsuwa a arewa suka ƙaru, Barre ya ba wa 'yan gudun hijirar Ogaden makamai, kuma ta yin hakan ya ƙirƙiri rundunar sojoji marasa tsari da ke aiki a cikin yankunan Isaaq. Yin amfani da 'yan gudun hijira masu ɗauke da makamai daga gwamnati a kan al'ummar Isaaq na gida a arewa an kuma ambata a cikin rahoton Africa Watch:
"[M]asuu 'yan gudun hijira da yawa na Ogaden an ɗauke su zuwa WSLF. An horar da WSLF a fili don yaƙi da Habasha don dawo da Ogaden [Yammacin Somaliya], amma, a gaskiya, sun ta'addanci al'ummar Isaak Isaaq da ke zaune a yankin iyaka, waɗanda suka fi tsoron su fiye da sojojin Habasha. Kashe-kashe, fyade da fashi sun zama ruwan dare."
Barre ya kasance yana tabbatar da aminci na 'yan gudun hijirar Ogaden ta hanyar ci gaba da kula da su da kariya a kan Isaaq na gida waɗanda ba wai kawai an hana su ci gaba a fannin tattalin arziki, zamantakewa da siyasa ba har ma an murƙushe su da ƙarfi ta hanyar Sojojin Somaliya da kuma 'yan boren Ogaden.

Zaunar da 'yan gudun hijirar Ogaden a yankin Isaaq, da kuma ba wa waɗannan ƙungiyoyi makamai (wanda ya haifar da sojoji na waje a arewa), ya ƙara fusata al'ummar Isaaq na gida. 'Yan gudun hijirar Ogaden masu ɗauke da makamai, tare da membobin sojojin Marehan da Dhulbahanta (waɗanda gwamnatin Barre ta tsokane kuma ta ƙarfafa su) sun fara yaƙin ta'addanci a kan Isaaq na gida yayin da suke yi wa mata fyade, kashe fararen hula marasa makamai, da kuma hana iyalai gudanar da jana'izar da ta dace. Barre ya yi watsi da korafe-korafen Isaaq a duk tsawon shekarun 1980, wannan tare da danniyar Barre na sukar ko tattaunawa game da manyan laifukan ta'addanci a arewa ya haifar da mayar da rashin jin daɗi na Isaaq zuwa buɗaɗɗiyar adawa.

#### Ƙirƙirar 'Yan Bore na Ogaden Masu Gudun Hijira
Gwamnati ta fara shirin ƙirƙirar ƙungiyoyin sojoji a tsakanin 'yan gudun hijirar Ogaden da kuma shigar da su cikin sojojin ƙasa, ta kuma ƙarfafa ƙirƙirar ƙungiyoyin 'yan bore masu ɗauke da makamai a tsakanin membobin Darod (ƙabilar Siad Barre). Sojojin Somaliya ne suka gudanar da horo na dukkan ƙungiyoyin biyu, kuma kuɗin da aka kashe ciki har da duk wani kuɗi don makamansu da kayan aikinsu, sadarwar rediyo da man fetur sun fito daga kasafin kuɗin sojoji.

Ɗaya daga cikin 'yan boren da 'yan gudun hijirar Ogaden suka kafa shi ne WSLF, wanda aka ƙirƙira shi a hukumance don yaƙi da Habasha da "kama yankin Somaliya na kabilanci" a Habasha amma an yi amfani da shi galibi a kan fararen hula da makiyaya na Isaaq. Rahoton Africa Watch na Human Rights Watch ya bayyana cewa "An horar da WSLF a fili don yaƙi da Habasha don dawo da Ogaden, amma, a gaskiya, sun ta'addanci al'ummar Isaak da ke zaune a yankin iyaka, waɗanda suka fi tsoron su fiye da sojojin Habasha. Kashe-kashe, fyade da fashi sun zama ruwan dare."

Game da fashi, 'yan gudun hijirar Ogaden daga Habasha sun yi fashi a gidajen da fararen hula na Isaaq suka kwashe saboda ƙiyayyar kabilanci. Halin kasuwanci na Isaaq ma wani dalili ne na yawan fashi, wanda Ogadenis suka ga ba "cancanta" ba ne:

A arewacin Somaliya, ƙabilun Isaaq sun fuskanci kwararar 'yan gudun hijira masu yawa na Ogaden daga gabashin Habasha waɗanda Siyad ya ƙarfafa su su yi fashi da dukiya, su kai hari ga mutane, da kuma lalata birane. Wani kayan aikin danniya, Ogadenis da sojojin Somaliya na yau da kullun an ɗauke su a matsayin sojoji na waje da aka tura don danniya Isaaq. Kiyayyar kabilanci ta haɗu da ƙiyayyar aji yayin da ƙabilun Ogaden na karkara suka damu 'yan kasuwa na Isaaq da ƙiyayya mai zurfi, suna da tabbacin cewa dukiyarsu da kayan birni ba su cancanta ba. Isaaq suna ba da labarai masu ban dariya, amma masu ban tausayi game da Ogadenis waɗanda suka sace kayan gida na zamani daga gidaje a Hargeisa, Borama da Burao, sannan suka koma da "ganimarsu" don amfani da su a yankunan kiwo masu nisa waɗanda ba su da wutar lantarki.

Yayin da WSLF, wanda gwamnatin Barre ke marawa baya, ya ci gaba da kai hari da aikata ta'addanci a kan Isaaq, an tura wata tawagar don saduwa da Shugaba Barre a shekarar 1979 don neman dakatar da cin zarafin WSLF. Duk da alkawuran da aka yi wa dattawan Isaaq, cin zarafin fararen hula da makiyaya ta WSLF ya ci gaba.

Ci gaba da cin zarafin WSLF da rashin damuwar gwamnati ga wahalar fararen hula da makiyaya na Isaaq ya sa jami'an sojojin Isaaq da yawa suka bar sojojin da nufin ƙirƙirar ƙungiyar sojoji tasu don yaƙi da Habasha, wacce za ta kuma tsoratar da WSLF kuma ta hana ƙarin tashin hankali a kan fararen hula na Isaaq. Sabuwar ƙungiyarsu, wacce Isaaq suka marawa baya kuma suka tallafa mata, an ba ta suna Afraad (rukuni na huɗu) kuma ta fara aiki a shekarar 1979. Ƙungiyar Isaaq ta Afraad nan da nan ta shiga rikici da ɓangaren WSLF na ƙabilar Ogaden a cikin jerin gwagwarmaya masu zubar da jini tsakanin ƙungiyoyin biyu. Manufar Afraad ita ce korar WSLF daga sansanoninsu (yankin Isaaq) yayin da WSLF ta mayar da martani ta hanyar ƙara kai hari ga fararen hula na Isaaq da ke zaune a yankin iyaka.

An ƙara tsananta lamarin ta hanyar naɗa Mohamed Hashi Gani, ɗan uwan Shugaba Siad Barre kuma ɗan Marehan Darod, a matsayin kwamandan sojoji na yankunan arewa tare da hedkwatarsa a Hargeisa a shekarar 1980. Mulkin Gani ya kasance mai tsanani musamman a kan Isaaq, ya kori su daga duk muhimman matsayi na tattalin arziki, ya kwace musu kadarorinsu kuma ya sanya yankunan arewa ƙarƙashin dokokin gaggawa. Ya kuma ba da umarnin tura Afraad daga yankin iyaka, yana ba WSLF cikakken iko da yankin iyaka, don haka ya bar makiyaya na Isaaq a yankin ba tare da wata kariya ba daga tashin hankalin WSLF.

Wata tawagar bincike ta Majalisar Ɗinkin Duniya da ta ziyarci yankin a shekarar 1988 ta ba da rahoton cewa 'yan gudun hijira na Habasha (Ogaden) suna ɗauke da makamai da Sojojin Somaliya suka kawo musu. Tawagar Majalisar Ɗinkin Duniya ta ba da rahoton cewa, tare da ƙarfafawar Sojojin Somaliya, 'yan gudun hijirar Ogaden sun yi fashi mai yawa a garuruwa da dama na arewa.

### Tawayen Isaaq

Tun farkon shekarar 1978 gwamnatin Barre ta sami cikakken iko da tsarin tattalin arzikin ƙasar Somaliya, ciki har da manyan kuɗaɗe na taimakon waje waɗanda aka yi amfani da su "ta hanyar sake rarraba zaɓin don tabbatar da aminci ga gwamnati". Manufofin danniya na gwamnatin Barre a kan Isaaq sun ci gaba lokacin da a shekarar 1981, gwamnatin Barre ta ayyana yaƙin tattalin arziki a kan 'yan Somaliya daga arewa maso yamma kuma musamman Isaaq. Wannan shi ne babban dalilin faɗuwar gwamnatin Barre a shekarar 1991. Ya sa wata ƙungiyar 'yan kasuwa na Isaaq, ɗalibai, tsoffin ma'aikatan gwamnati da tsoffin 'yan siyasa waɗanda ke zaune a Ingila suka kafa Somali National Movement (SNM) a London a watan Afrilu 1981. Da farko, manufar ƙungiyoyin daban-daban da suka haɗu don ƙirƙirar SNM ba don ƙirƙirar ƙungiyar 'yantar da kai ba ce, amma waɗannan ƙungiyoyin sun kafa ne a matsayin martani kai tsaye ga manufofin tsanani da gwamnatin Barre ta kafa a kan Isaaq. Duk da haka, matsayin hukuma ya canza bayan taron sabuwar Majalisar SNM a watan Oktoba 1981 zuwa na 'yantar da kai "da nufin kawar da Barre daga Somaliya da kuma kafa gwamnatin dimokuradiyya a Somaliya wacce za ta kasance mai haɗawa da kuma dogara ga tsarin kabilanci". A akida, SNM ƙungiya ce mai karkata zuwa Yamma kuma an bayyana ta a matsayin "ɗaya daga cikin ƙungiyoyin dimokuradiyya mafi girma a Kahon Afirka".

Wata shaidar Human Rights Watch a gaban kwamitin Afirka na Majalisar Dokokin Amurka a ranar 14 ga Yuli 1988 ta bayyana cewa ayyukan gwamnatin Barre sun "ƙirƙiri matakin tashin hankali wanda ba a taɓa gani ba a cikin yanayin da tsawon lokaci a Somaliya". Shaidar Aryeh Neier (co-founder na HRW) ta bayyana yanayin da aka kafa SNM:
Tun daga 1981, tare da kafa SNM, arewacin Somaliya ya ga mafi munin ta'addanci. Mummunan cin zarafin bil'adama, ciki har da kashe-kashe ba tare da shari'a ba na fararen hula marasa makamai, tsare-tsare ba tare da shari'a ba, shari'o'i marasa adalci, azabtarwa, fyade, fashi da cin hanci, sun kasance muhimmin fasalin rayuwa a garuruwa da ƙauyuka a yankin arewa tun daga 1981. Domin hana SNM tushe na tallafin fararen hula a yankin aikinsu, waɗanda ke zaune a yankunan karkara tsakanin Hargeisa da iyakar Habasha sun sha wahala musamman mummunan hali. Manufar ƙone ƙasa wacce ta haɗa da ƙona gonaki, kashe dabbobi, lalata tankunan ruwa da guba da gangan na rijiyoyi, sojoji sun yi amfani da ita sosai. Manyan garuruwa sun kasance ƙarƙashin dokar hana fita na shekaru da yawa; ƙuntatawa na sabani akan tsawaita dokar hana fita ya sauƙaƙa cin hanci daga sojoji da masu sintiri na dokar hana fita. Ana sarrafa tafiye-tafiye na ciki ta hanyar shingen sojoji .... Kasancewar SNM ya ba Shugaba Barre da mataimakansa na sojoji a arewa uzuri don kaddamar da yaƙi a kan fararen hula masu zaman lafiya kuma ya ba su damar tabbatar da ikonsu na ƙasar ta hanyar ta'addanci ga duk wanda ake zargi da rashin kasancewa mai goyon bayan gwamnati gaba ɗaya. Shekaru na ci gaba da tashin hankali na gwamnati sun haifar da babban matakin rashin kwanciyar hankali na siyasa a yankin.
Yanayin rashin bin doka ya ba da damar sojoji su damu fararen hula don dalilan cin hanci. Yawancin 'yan Somaliya sun ba da rahoton cewa jami'an sojoji da na tsaro suna amsa tambayoyi daga dangin waɗanda aka tsare ne kawai da alkawura na tabbatar da sakin su a musayar kuɗi. An hana fararen hula da ke zaune a Burao da Hargeisa yin jana'izar 'yan uwa da sojoji da masu sintiri na dokar hana fita suka harbe su har sai sun biya kuɗin fansa. Fyade, na matasa da tsofaffi mata, abu ne na yau da kullun. Za a sake su daga wuraren tsarewa ne kawai, har ma bayan an yi musu fyade, idan iyalin suka biya kuɗin fansa. Ba a taɓa horo ko gurfanar da wani soja ko memba na jami'an tsaro ba saboda cin zarafi, wanda ke nuna rashin alhakin gaba ɗaya.
Zuwa shekarar 1982 SNM ta koma hedkwatarta zuwa Dire Dawa a Habasha, yayin da Somaliya da Habasha a lokacin suka ba da matsuguni ga ƙungiyoyin adawa a kan juna. Daga nan ne SNM ta fara yaƙin gwagwarmaya da gwamnatin Barre ta hanyar kutsawa da kai hare-hare kan matsayin sojoji a cikin yankunan Isaaq kafin su koma Habasha. SNM ta ci gaba da wannan tsarin hare-hare daga 1982 har zuwa shekarun 1980, a lokacin da 'yan Somaliya na Ogaden (wasu daga cikinsu 'yan gudun hijira ne da aka ɗauka) suka zama mafi yawan sojojin Barre da ake zargi da aikata ayyukan kisan kare dangi a kan mutanen Isaaq na arewa. A bayyane yake a lokacin cewa gwamnatin Barre ta sanya dukkan al'ummar Isaaq a matsayin maƙiyin ƙasa. Domin raunana goyon baya ga SNM a cikin Isaaq, gwamnati ta kafa manufar yin amfani da babban tashin hankali a kan al'ummar Isaaq na gida. Rahoton Africa Watch ya bayyana cewa manufar ita ce "sakani na wani takamaiman ra'ayi game da yadda yaƙin da aka yi da 'yan tawaye ya kamata a yi yaƙi," tare da manufar "hukunta fararen hula saboda goyon bayansu da ake zargi ga hare-hare na SNM da kuma hana su ƙarin taimako".

Bayan tashin hankali na gwamnati, sauran hanyoyin murƙushe tawayen Isaaq sun haɗa da ci gaba da manufar gwamnati na danniya na siyasa da tsauraran matakan tattalin arziki, wannan ya haɗa da riƙe tallafin abinci na ƙasa da ƙasa ga Isaaq. Wannan ya kasance mai tsanani musamman saboda tallafin abinci ya kai kusan rabin dukkan abinci da aka ci a Somaliya a shekarun 1980.

### Shirye-shirye da Shiri
#### Wasikar Mutuwa

A watan Janairu 1986, surukin Barre kuma wakilinsa a arewa Janar Mohammed Said Hersi Morgan, wanda ya kasance mai gadin Barre kafin ya auri 'yar sa ya ruwaito ya gaya wa makiyaya Isaaq a wani ramin ruwa "idan ku Isaaq kuka yi tsayin daka, za mu lalata garuruwanku, kuma za ku gaji toka kawai".

Janar Morgan (wanda daga baya aka fi sani da Mahauci na Hargeisa) shi ma yana da alhakin wasikar manufa da aka rubuta wa surukinsa a lokacin da yake gwamnan sojoji na arewa, wannan wasikar ta zama sananniya da 'Wasikar Mutuwa', inda ya "gabatar da tushe don manufar ƙone ƙasa don kawar da 'ƙwayoyin cutar anti-Somali'".

Wasikar manufa (wanda kuma aka sani da Rahoton Morgan) a hukumance rahoton sirri ne ga shugaban ƙasa game da "matakan da aka aiwatar da kuma waɗanda aka ba da shawarar" don "maganin ƙarshe" na "matsalar Isaaq" ta Somaliya. Morgan ya rubuta cewa mutanen Isaaq dole ne a "fuskanci yaƙin kawar da su" domin hana Isaaq daga "ɗaga kawunansu kuma". Ya ci gaba: "A yau, muna da maganin da ya dace don kwayar cutar a cikin jikin jihar Somaliya." Wasu daga cikin "maganin" da ya tattauna sun haɗa da: "Daidaita masu arziki don kawar da tarin dukiya a hannun Isaaq." Bugu da ƙari, ya yi kira ga "sake gina Majalisar Gida a matsugunan Isaaq ta hanyar da za ta daidaita membobinta na yanzu waɗanda ke daga takamaiman mutane Isaaq; da kuma rage yawan ɗaliban makaranta tare da shigar da yaran Ogaden daga Sansanin 'Yan Gudun Hijira a kusa da Hargeisa".

Ƙarin shawarwari masu tsauri sun haɗa da: "Mayar da yankin tsakanin sojoji da maƙiyi ba za a iya zama ba, wanda za a iya yi ta hanyar lalata tankunan ruwa da ƙauyukan da ke kan yankin da suke amfani da su don shiga"; da "cire daga membobin sojojin da ma'aikatan gwamnati duk waɗanda ake zargi da taimakon maƙiyi – musamman waɗanda ke riƙe da mukamai masu mahimmanci".

Yayin da yake tattauna sautin da ba a saba gani ba na rahoton, Hassan Abdi Madar ya bayyana:
"Rahoton an aika shi ga Shugaban SDR, Ministan Tsaro, da Ministan Cikin Gida. Na ƙarshen, Manjo-Janar Ahmed Suleiman Abdalla shi ma surukin Shugaban ƙasa ne, kuma Mataimakin Firayim Minista na Uku. Tun da Shugaba Barre shi ma Ministan Tsaro ne -- wanda ya riƙe wannan matsayi a baya, Janar Mohammad Ali Samatar, bayan an haɓaka shi zuwa Firayim Minista a ranar 30 ga Janairu, 1987 -- rahoton yana da alama an keɓance shi ga membobin iyali. Wannan zai bayyana gaskiyarsa mai tsanani wajen tantance wasu kabilu a matsayin waɗanda aka yi niyya don matakan hukunci da aka aiwatar da kuma waɗanda aka ba da shawarar."
Sauran manufofin manufar sun haɗa da ba wa sauran kabilu makamai a yankin da kuma ƙarfafa su su yaƙi Isaaq masu rinjaye:
"Tun da ya zama a bayyane cewa Isaaq sun kasance, ta hanyar aiki da nufi, tare da SNM; kuma tun da ba mu ga sun bar layin da suka bi da yaudarar tun wani lokaci ba; kuma domin hana su; mun shirya wa sauran mazaunan Arewa taron ci gaba da kuma kamfen na tattarawa da aka tsara don tada su don yin aiki da kuma ɗaga matakin sanin su. Wannan an yi shi ne don ƙarfafa haɗin kai da kuma kewaye haɗin kan Somaliya da katangar kariya. Daga cikin waɗannan mazaunan akwai: mutanen Awdal, sassa daban-daban na Yammacin Somaliya [ciki har da 'yan gudun hijira na Ogaden], mutanen Las Qorey, da mutanen Daami, da dai sauransu. Babu shakka cewa haɗin kan waɗannan mutane zai dawo da ma'auni wanda a yanzu yake karkata a kan Isaaq. Idan suka kai hari ga ayyukansu da ƙarfi, haɗin kansu zai kuma ba shakka ya wulakanta waɗanda ke da girman kai suna cewa su ne ke mallakar Arewa yayin da gaskiyar ba haka take ba."

### Kashe-kashe Ba Tare da Shari'a Ba

Tsarin kisan kai ba tare da bambanci ba da gwamnati ta yi amfani da shi bayan hare-hare na SNM ya haifar da tasiri mai ƙarfafawa ga adawa da gwamnati a tsakanin makiyaya Isaaq da mazauna birni. Sojojin suna aiki ne bisa zato cewa idan SNM tana aiki a wani yanki, dole ne mazauna gida su kasance masu goyon bayan 'yan tawaye. A cewar rahoton Africa Watch na Human Rights Watch, an kashe daruruwan Isaaq kuma an yi musu wasu ramuwar gayya bisa irin waɗannan zarge-zarge.

Waɗannan kashe-kashe sun fara ne bayan SNM ta ƙara kutsawa cikin garuruwan da Isaaq suka fi yawa a arewa. A kowane karo da aka yi tsakanin SNM da sojojin gwamnati, "sojojin za su gudanar da bincike a yankin da lamarin ya faru. An biyo baya da kisan kiyashi, haka kuma kashe dabbobi, amfani da nakiyoyi don tarwatsa madatsun ruwa, ƙona bukka, kama da tsarewa. An ɗauki dukkan al'ummar yankin a matsayin 'maƙiyi'."

Waɗannan su ne zaɓaɓɓun misalan kashe-kashe da yawa na fararen hula Isaaq ba tare da shari'a ba da Human Rights Watch ta Africa Watch ta tattara:

## Kisan Kare Dangi

A lokacin rikicin da ke gudana tsakanin sojojin Somali National Movement da Sojojin Somaliya, yakin kisan kare dangi na gwamnatin Somaliya a kan Isaaq ya faru tsakanin Mayu 1988 da Maris 1989. A cewar Alex de Waal, Jens Meierhenrich da Bridget Conley-Zilkic:

A shekara ta 1987, Siad Barre, shugaban Somaliya, ya fusata saboda rashin nasarar sojoji a kan 'yan tawaye daga Somali National Movement a arewacin kasar, ya ba gwamnatin Habasha yarjejeniya inda za su daina ba da mafaka da goyon baya ga SNM a musayar Somaliya ta bar ikirarin yankinta a kan yankin Somaliya na Habasha. SNM ta ji matsin lamba don dakatar da ayyukanta a kan iyakar Habasha da Somaliya, kuma ta yanke shawarar kai hari yankunan arewa na Somaliya don kwace iko da manyan birane a arewa. Mummunar yanayin martanin gwamnatin Siad Barre ba a taɓa ganin irinsa ba, kuma ya haifar da abin da Robin Cohen ya bayyana a matsayin ɗaya daga cikin "mafi munin yaƙe-yaƙe na basasa a Afirka".
File:Hargeisa destroyed by Somali government.jpg|left|thumb|Har zuwa kashi 90% na Hargeisa (birni na biyu mafi girma a Jamhuriyar Somaliya) an lalata shi.
Martanin Barre ga hare-haren SNM ya kasance na mugunta mara misaltuwa, tare da manufofi bayyanannu na magance "matsalar Isaaq", ya ba da umarnin "harba bama-bamai da jiragen sama a manyan biranen arewa maso yamma da kuma lalata gidajen Isaaq, matsugunai da wuraren ruwa". Gwamnatin Siad Barre ta kai hari ga fararen hula na ƙabilar Isaaq musamman, musamman a garuruwan Hargeisa da Burco, kuma don haka ta yi amfani da harba bama-bamai na artillery da harba bama-bamai na jiragen sama a kan al'ummomin fararen hula na kabilar Isaaq.
Bruce Jentleson, tsohon darektan Sanford School of Public Policy, ya bayyana kisan kiyashin fararen hula na Isaaq kamar haka:Amfani da manyan bama-bamai na jiragen sama ba a taɓa ganin irinsa ba a tarihin rikice-rikicen basasa na Afirka. Mummunan martanin gwamnatin Siad Barre bai tsaya a nan ba. Yayin da suke tattauna tsarin da gwamnati ta yi amfani da shi wajen kai hari ga mutanen Isaaq da nufin haifar da asarar dukiya da rayuka mai yawa, Waldron da Hasci sun buga wannan bayanin:
File:War damage Hargeysa.jpg|thumb|Harba hari a Hargeisa ya haɗa da amfani da harba bama-bamai na artillery da harba bama-bamai na jiragen sama.
Cikin watanni uku na farko na rikicin, Isaaq sun gudu daga garuruwansu a sikelin da ya sa garuruwan arewa suka zama babu mazaunansu. Fararen hula Isaaq an "kashe su, an tsare su a cikin mawuyacin hali, an tilasta musu guduwa a kan iyaka, ko kuma sun zama 'yan gudun hijira a cikin ƙauyen da ke nesa".

Gwamnatin Siad Barre ta ɗauki manufar cewa "duk wani Isaaq mai ƙarfin hali da zai iya taimaka wa SNM dole ne a kashe shi. Waɗanda za su iya ba da taimakon kuɗi ko tasiri ga SNM, saboda matsayin zamantakewa, za a sa su a kurkuku." Ko da yake wannan manufar ba ta ware yara ko tsofaffi ba, sakamakon ya kasance cewa "fiye da kashi 90% na mutanen da aka kashe suna tsakanin shekaru 15-35."

Masanin tarihi na Somaliya Mohamed Haji Ingiriis ya yi nuni ga "yakin kisan kare dangi na gwamnati da aka yi wa kabilar Isaaq", wanda ya lura cewa "an san shi a cikin maganganun jama'a a matsayin 'Kisan Kariya na Hargeisa'" a matsayin "kisan kare dangi da aka manta".

Wasu masana kisan kare dangi (ciki har da Israel Charny, Gregory Stanton, Deborah Mayersen, da Adam Jones) da kuma kafafen yaɗa labarai na duniya, kamar su The Guardian, The Washington Post da Al Jazeera, da sauransu, sun kira lamarin a matsayin kisan kare dangi.

### 27 Mayu: Burao
Somali National Movement sun kai hari kuma sun kwace birnin Burao (a lokacin birni na uku mafi girma a kasar) a ranar Juma'a 27 ga Mayu. Sun kwace garin cikin awa biyu kuma nan da nan suka kwace sansanin sojoji a filin jirgin sama (inda aka ajiye mafi yawan sojoji), ofishin 'yan sanda na tsakiya na Burao da kuma gidan yari, inda suka saki fursunonin siyasa (ciki har da 'yan makaranta) daga babban gidan yarin birnin. Sojojin gwamnati sun ja da baya, sun sake tattara kansu a Goon-Ad a wajen birnin, kuma a karshen yamma, sun shiga tsakiyar gari. A cewar rahotanni na Human Rights Watch ta Africa Watch, sojojin, bayan shiga birnin, sun yi ta'addanci a ranakun 27 da 28 ga Mayu. Wannan ya haɗa da "jawo maza daga gidajensu da harbe su a kusa da nisan gani" da kuma kashe fararen hula nan take, rahoton ya kuma lura cewa "an kashe fararen hula na kowane zamani waɗanda suka taru a tsakiyar gari, ko waɗanda ke tsaye a wajen gidajensu suna kallon abubuwan da suka faru nan take. Daga cikin waɗanda aka kashe akwai ɗalibai da yawa." An kuma yi ta fashi da makami daga sojoji, kuma an ruwaito cewa an kashe wasu mutane a sakamakon hakan.

Bayan kwanaki biyu na farko na rikicin, sojojin sun fara kai hari ga fararen hula ba tare da tsari ba "kamar dai maƙiyi ne" saboda sun fusata da yadda Isaaq suka maraba da kutsawar SNM, kuma sun kasa dakatar da ci gaban SNM. Sojojin sun yi amfani da "manyan bindigogi da tankokin yaƙi, suna haifar da mummunar lalacewa, ga fararen hula da kuma dukiya. An kuma yi amfani da bazooka, bindigogi, bama-bamai na hannu da sauran makamai masu hallakarwa a kan fararen hula a Hargeisa wanda aka kuma kai hari da kuma a Burao."

Wata ƙungiyar bincike ta United States Congressional General Accounting Office ta ruwaito martanin gwamnatin Somaliya ga harin SNM kamar haka:
An ruwaito cewa sojojin Somaliya sun mayar da martani ga hare-haren SNM a watan Mayu 1988 da tsauraran matakai, suna haifar da asarar rayuka masu yawa da lalacewa ga Hargeisa da Burao....Sojojin Somaliya sun yi amfani da artillery da harba bama-bamai na jiragen sama a cibiyoyin birane masu yawan jama'a a ƙoƙarinsu na sake kwace Burao da Hargeisa. Yawancin 'yan gudun hijira da muka yi hira da su sun bayyana cewa an lalata gidajensu ta hanyar harba bama-bamai duk da rashin 'yan yaƙi na SNM daga unguwanninsu....'Yan gudun hijira sun ba da labarai makamantan haka na harba bama-bamai, harbe-harbe, da harba bama-bamai na artillery a biranen biyu kuma, a Burao, amfani da tankokin yaƙi. Yawancin sun ga gidajensu ko dai sun lalace ko kuma sun lalace ta hanyar harba bama-bamai. Mutane da yawa sun ruwaito cewa sun ga membobin iyalansu an kashe su a cikin harin....
Hirarrakin 'yan gudun hijira da Africa Watch ta gudanar sun bayyana yadda gwamnati ta raba waɗanda ba Isaaq ba daga Isaaq kafin a fara harin:
Da zaran yaƙin ya barke, gwamnati ta yi amfani da lasifika don rarraba fararen hula zuwa Darood da Isaak. Za su yi ihu, "Wane ne daga Galkayo? Mogadishu? Las Anod? Garoe?" [Yankin da ba na Isaaq ba]. Sun yi kira ga waɗanda ba Isaaq ba su tafi don su iya ƙona garin da duk waɗanda suka rage. Yawancin mutanen waɗannan garuruwan sun tafi; gwamnati ta samar musu da ababen hawa.

#### Harba Bama-Bamai da Jiragen Sama da Lalata Burao
Jiragen yakin Somali Air Force sun fara harba bama-bamai masu zafi a Burao a ranar Talata 31 ga Mayu. Burao, a lokacin birni na uku mafi girma a Somaliya an "rushe shi gaba ɗaya", kuma yawancin mazaunansa sun gudu daga kasar don neman mafaka a Habasha. Ma'aikatan agaji na ƙasashen waje da suka gudu daga yaƙin sun tabbatar da cewa Burao "an kwashe shi" a sakamakon yakin gwamnati.

### 31 ga Mayu: Hargeisa

Hargeisa ita ce birni na biyu mafi girma a kasar, tana da muhimmanci a fannin dabaru saboda kusancinta da Habasha (wanda ya sa ta zama muhimmiyar ga shirin sojoji na gwamnatocin Somaliya masu yawa). Hana birnin fadawa hannun SNM ya zama muhimmin burin gwamnati a bangaren dabarun sojoji da kuma tasirin tunani da irin wannan asarar zai haifar.

Yayin da labarin ci gaban SNM a kan Burao ya kai ga jami'an gwamnati a Hargeisa, an ba da umarnin rufe dukkan bankuna, kuma sojojin sun kewaye bankunan don hana mutane kusantar su. An yanke dukkan wutar lantarki da layukan ruwa daga birnin, kuma mazauna sun koma debo ruwa daga rafuka, kuma saboda lokacin damina ne sun kuma sami damar tattara ruwa daga rufin gidaje. An kwace dukkan ababen hawa (ciki har da taksi) don sarrafa motsin fararen hula, wannan ya kuma tabbatar da cewa akwai isasshen jigilar kaya don amfani da sojoji da jami'an gwamnati. Manyan jami'an gwamnati sun kwashe iyalansu zuwa babban birnin Mogadishu. Lokacin tsakanin 27-31 ga Mayu an yi ta fashi da makami daga sojojin gwamnati da kuma kama mutane da yawa. Kashe-kashe a Hargeisa sun fara a ranar 31 ga Mayu.

An sanya dokar hana fita a ranar 27 ga Mayu da karfe 6:00 na yamma, sojojin sun fara bincike gida-gida, suna neman mayaka na SNM. A ranar da ta biyo baya dokar hana fita ta fara da wuri da karfe 4:00 na yamma; rana ta uku da karfe 2:00 na yamma; kuma a rana ta huɗu da karfe 11:00 na safe.

Da shirin fara faɗa, mutane sun ajiye abinci, gawayi da sauran kayan masarufi. Sojojin gwamnati sun yi fashi a dukkan rumbunan adana kaya da shaguna, inda kasuwar buɗaɗɗen birnin ta kasance ɗaya daga cikin manyan wuraren da suka kai hari. Sojojin sun kai hari masallatai kuma sun yi fashi da dardumai da lasifikar su. Daga baya, za a kashe fararen hula a cikin masallatai. Yawan mutuwar fararen hula a lokacin ya faru ne sakamakon sojojin gwamnati suna musu fashi, waɗanda suka ƙi miƙa abubuwan da ke da daraja (agogo, kayan ado da kuɗi) ko kuma waɗanda ba su yi sauri ba don bi umarnin sojoji an harbe su nan take. Wani babban dalilin mutuwar fararen hula shine fashin abinci, an ruwaito cewa saboda gwamnati ba ta samar wa sojojin kayayyaki ba ne.

#### Kama Mutane da Yawa a Hargeisa
Gwamnati, bayan jin labarin harin SNM a Burao, ta fara tattara mazan Isaaq tana jin tsoron cewa za su taimaka wa harin SNM a Hargeisa. An kai waɗanda aka kama zuwa wurare daban-daban ciki har da Birjeeh (tsohon hedkwatar sojoji na Division na 26 na Somali Armed Forces), Malka-Durduro (sansanin sojoji), Babban Gidan Yarin Hargeisa, hedkwatar NSS (National Security Service), hedkwatar 'Yan Sanda na Sojoji da kuma sauran cibiyoyin tsare sirri. Jami'an sojoji na Isaaq sune ɗaya daga cikin rukunin farko da aka kama. A cewar rahoton Africa Watch na Human Rights Watch, an kawo Isaaq kimanin 700 daga cikin sojojin zuwa wani gidan yari, wannan gidan yarin ya riga ya cika makil, an kuma kawo ƙarin sojoji 70 don tsarewa (40 daga Gabiley da 30 daga Hargeisa). An yi kama mutane a irin wannan girman har ta kai ga, don samar da sarari ga waɗanda aka kama na Isaaq, an saki dukkan waɗanda ba Isaaq ba, ciki har da waɗanda aka yanke musu hukuncin kisa ko ɗaurin rai da rai saboda kisan kai da laifukan da suka shafi kwayoyi. Wasu daga cikin waɗanda aka saki don samar da sarari ga waɗanda aka kama na Isaaq an ba su makamai kuma an mai da su masu gadi a kan waɗanda aka kama na Isaaq yayin da wasu suka shiga sojoji.
#### Yakin Hargeisa
Harin SNM a Hargeisa ya fara da karfe 2:15 na safe a ranar 31 ga Mayu. Sojojin gwamnati sun ɗauki kwana ɗaya ko biyu don tsara shiri da za su iya kayar da SNM. Harin da suka kai ya fara ne da amfani da manyan makamai. Waɗannan sun haɗa da manyan bindigogi masu cin nisa waɗanda aka sanya a kan tsaunuka kusa da Hargeisa Zoo, an kuma sanya bindigogin artillery a kan tsaunuka a bayan Badhka (filin buɗe ido da gwamnati ke amfani da shi don kashe jama'a). Daga nan sai suka fara harba bama-bamai a birnin. Rahoton Human Rights Watch ya haɗa da shaidar ma'aikatan agaji na ƙasashen waje da United Nations ta kwashe zuwa Nairobi. Ɗaya daga cikinsu shine Jean Metenier, wani Faransa injiniyan asibiti a Hargeisa, wanda ya gaya wa manema labarai bayan isowa filin jirgin sama na Nairobi cewa "aƙalla mutane ashirin da huɗu an kashe su ta hanyar harbi a bangon gidansa kuma an jefa gawarwakin a kan tituna don zama "misali."" Hare-haren da aka kai wa fararen hula sun samo asali ne daga fahimtar sojoji cewa al'ummar Isaaq na Hargeisa sun maraba da harin SNM. Wannan shine yunƙurin sojoji na "ladabtar da fararen hula saboda tausayin su ga SNM" da kuma yunƙuri na "lalata SNM ta hanyar hana su tushen goyon baya na fararen hula".

#### Harba Bama-Bamai da Jiragen Sama da Lalata Hargeisa
Harba bama-bamai na Artillery a Hargeisa ya fara ne a rana ta uku na faɗa kuma ya kasance tare da manyan hare-hare na jiragen sama na birnin da jiragen yakin Somali Air Force suka gudanar. Jiragen yakin gwamnatin Somaliya "sun tashi daga filin jirgin saman Hargeisa sannan suka juya don sake kai hare-hare na bama-bamai a birnin".

Girman lalacewar ba a taɓa ganin irinsa ba, har zuwa kashi 90 cikin ɗari na birnin (a lokacin birni na biyu mafi girma a Somaliya) an lalata shi, (Ofishin Jakadancin Amurka ya kiyasta kashi 70 cikin ɗari na birnin ya lalace ko an halaka shi). Shaidar Aryeh Neier, wanda ya kafa Human Rights Watch, ta tabbatar da girman hare-haren gwamnati a kan fararen hula:
Don kokarin korar SNM, gwamnati tana amfani da artillery da harba bama-bamai na jiragen sama, musamman Hargeisa da Buroa, a kowace rana, da nufin kai hari ga fararen hula. Rahotanni daga shaidu sun ce garin Hargeisa ya zama tarkace kawai, an lalata shi har ya kai ga kusan ba za a iya gane shi ba ko da ga mazaunansa. 
*The Guardian* ta ruwaito girman lalacewar kamar haka:
Yakin basasa ya bar Hargeisa cikin kango: Kashi 80 cikin ɗari na gine-ginen birnin sun lalace, yawancinsu saboda harba bama-bamai na jiragen sama na matuƙan jirgin haya na Janar Siad Barre na Zimbabwe. Kallon daga sama ya nuna birni ba tare da rufin gida ba. Fuskokin fentin fari mai haske da shudin bangon suna nuna hasken rana. 
An katange gidaje da yawa saboda ƙananan nakiyoyi masu fashewa da sojojin Gen Siad Barre suka watsa lokacin da dubban mazauna Hargeisa suka gudu. Abin da ba a lalata ba an sace shi. 
Sauran bayanan abin da ya faru a Hargeisa sun haɗa da:
Siad Barre ya mai da fushinsa (da kuma ikon sojojin Amurka da Amurka ke tallafawa) a kan adawarsa ta Arewa. Hargeisa, birni na biyu na Somaliya kuma tsohuwar babban birnin British Somaliland an yi mata bama-bamai, harbe-harbe da rokoki. An yi imanin cewa kimanin mutane 50,000 sun rasa rayukansu a can sakamakon kisan gilla, harba bama-bamai na jiragen sama da hare-hare na ƙasa. An lalata birnin gaba ɗaya. Raƙuman 'yan gudun hijira da ke guje wa halakar ba a keɓe su ba daga jiragen saman gwamnati. Kalmar "kisan kare dangi" ta fara zama mafi yawan amfani da masu lura da haƙƙin ɗan adam.
Amnesty International ta tabbatar da babban hari da kashe fararen hula da sojojin gwamnatin Somaliya suka yi. Wannan yakin ya lalata Hargeisa gaba ɗaya, wanda ya sa yawan al'ummarta miliyan 500 suka gudu zuwa kan iyaka kuma birnin ya "koma birnin fatalwa tare da gine-gine 14,000 da suka lalace da kuma ƙarin 12,000 da suka lalace sosai".

Kungiyar Congressional General Accounting Office ta lura da yadda sojoji suka yi niyya musamman ga unguwannin zama:
Hargeisa, birni na biyu mafi girma a Somaliya, ta sha fama da mummunar lalacewa daga harba bama-bamai na artillery da na jiragen sama. Lalacewa mafi girma ya bayyana a yankunan zama inda yawan fararen hula ya fi yawa, a kasuwa, da kuma a cikin gine-ginen jama'a a tsakiyar gari. Ofishin Jakadancin Amurka ya kiyasta cewa kashi 70 cikin ɗari na birnin ya lalace ko an lalata shi. Binciken mu na gani ya tabbatar da wannan kiyasta.
Yawancin Hargeisa ya bayyana a matsayin "birnin fatalwa," kuma gidaje da gine-gine da yawa kusan babu kowa. An yi ta fashi da yawa duk da cewa sojoji sun sarrafa birnin tun ƙarshen Yuli 1988. An gaya mana cewa sojoji sun ɗauki dukiyoyin sirri daga gidaje a Hargeisa. Gidaje babu kofofi, firam ɗin tagogi, kayan aiki, tufafi, da kayan daki. Fashin ya haifar da buɗe abin da ake kira "kasuwannin Hargeisa" a duk faɗin yankin, ciki har da Mogadishu da Habasha, inda tsoffin mazauna suka ga kayansu. Wani mai lura ya lura cewa ana kakkabo Hargeisa yanki-yanki. An gaya mana cewa an ga dogayen layukan manyan motoci cike da kayan Hargeisa suna barin birnin, suna tafiya kudu zuwa Mogadishu bayan mummunan faɗa ya tsaya.
Gwamnan Hargeisa ya kiyasta yawan al'ummar yanzu kimanin 70,000, daga yawan al'ummar kafin rikici na 370,000. Duk da haka, ba a yi imanin cewa mazauna Hargeisa na yanzu sune tsoffin mazauna Issak ba. Masu lura sun yi imanin cewa Hargeisa yanzu ta ƙunshi yawancin masu dogaro da sojoji, waɗanda ke da gagarumin kasancewa a Hargeisa, adadi mai yawa na 'yan gudun hijira na Ogadeni, da kuma 'yan haya da ke amfani da kadarorin waɗanda suka gudu. 
Rahoton ya kuma bayyana cewa birnin ba shi da wutar lantarki ko tsarin ruwa mai aiki, kuma gwamnatin Somaliya tana "neman taimakon sake ginawa daga masu ba da gudummawa na ƙasashe da na bangarori biyu" na biranen da sojojin gwamnati suka lalata da farko.

### Berbera
File:Forensic investigators uncover Berbera mass graves.png|thumb|Wani mai binciken shari'a yana share kasa daga saman kabarin gama gari mai dauke da gawarwaki 17 da aka binne shekaru 30 da suka gabata a Berbera.
Berbera, wani birni a gabar tekun Red Sea, a lokacin babban tashar jiragen ruwa na Somaliya bayan Mogadishu, sojojin gwamnati sun kuma kai hari. Mummunar ta'asar da gwamnati ta aikata a Berbera a kan fararen hula na Isaaq ta kasance mai tsanani musamman—Human Rights Watch ta ruwaito cewa Berbera ta sha "wasu daga cikin mafi munin cin zarafi na yakin" duk da cewa SNM ba ta taɓa kai hari a Berbera ba kamar yadda suka yi a Burao da Hargeisa.

Hare-haren gwamnati a Berbera sun haɗa da kama mutane da yawa, kashe fararen hula ba tare da dalili ba, kwace dukiyar fararen hula, musamman motoci, kayan tafiye-tafiye da abinci a tashar jiragen ruwa na birnin, waɗanda aka kai su Mogadishu. An kwace kayan sufuri na fararen hula na Isaaq da karfi, an yarda da sufuri na sojoji kawai a birnin.

#### Kama Mutane da Yawa
Nan da nan bayan harin SNM a Burao, gwamnati ta fara yakin kama mutane da yawa a Berbera. An kama 'yan kasuwa da dattawan Isaaq da yawa yayin da gwamnati ke zargin cewa za su goyi bayan harin SNM a Berbera.

Tsakanin 27 ga Mayu da 1 ga Yuni, jiragen sama waɗanda suka kawo sojoji daga Mogadishu sun ɗauki fursunonin Isaaq a jirgin dawowa. Kisan fursunoni ya fara ne lokacin da umarni suka zo daga Mogadishu don dakatar da canja wurin fursunoni. Kama mutane yawanci yana faruwa da dare kuma sojojin Hangash ne ke gudanar da shi.

#### Kama da Kashe Fursunonin Isaaq a Jirgin "Emviyara"
A ranar 21 ga Yuni wani jirgin ruwa mai suna 'Emviyara' ya sauka a tashar jiragen ruwa na Berbera. Fursunonin sun kasance Somalis da aka kora daga Saudi Arabia bayan an ɗaure su a can kafin yakin ya barke. An kora su ne saboda zargin da hukumomin Saudiyya suka yi na rashin daidaito a takardun izinin zamansu. Human Rights Watch ta ruwaito cewa "daga cikin fasinjoji kimanin 400, maza 29 sun bayyana kansu a matsayin Isaaks. Akwai wasu da yawa, amma sun ce su daga wasu kabilu ne." Kwamandan sojojin Hangash a Berbera da mataimakinsa, Calas da Dakhare bi da bi, "sun rarraba fasinjojin gwargwadon kabilun su". An kai waɗanda aka tabbatar Isaaq ne zuwa sansanin Hangash inda aka kwace musu kayansu da kuɗinsu. An azabtar da wasu daga cikinsu sosai kuma sun zama gurgu dindindin a sakamakon azabtarwar. An kashe takwas daga cikin fasinjojin da aka tsare, sauran 21 an ɗaure su a Berbera kuma daga baya aka sake su.

#### Kashe-kashe da Yawa
Ta'asar da sojojin gwamnati suka aikata a Berbera tana da muhimmanci musamman saboda babu wani faɗa tsakanin sojojin gwamnati da SNM da ya faru a can, kuma don haka gwamnati ba ta da wani dalili na aikata ta'asa a kan fararen hula na Isaaq a Berbera (da sauran matsugunan Isaaq da SNM ba ta kai hari ba). A cewar Human Rights Watch, birnin ya sha "wasu daga cikin mafi munin cin zarafi na yakin duk da cewa SNM ba ta taɓa kai hari Berbera ba".

Da zaran labarin harin SNM a Burao ya isa ga hukumomin gwamnati a Berbera, an rufe birnin gaba ɗaya kuma an kama ɗaruruwan mutane. "Fiye da 700 sun fuskanci mutuwa mafi muni fiye da yadda aka samu a wani wuri a yankin." Hanyoyin kisan kai sun haɗa da yanke maƙogwaro, shake, yanke bayan wuya, da kuma nakasawa sosai ta hanyar duka da sanduna kafin a harbe su. Kashe-kashe sun faru kusa da filin jirgin sama a wani wuri mai nisan kilomita 10 daga Berbera, kuma an gudanar da su da dare. An kashe waɗanda aka kashe a cikin rukuni na 30-40. Yawancinsu maza ne masu shekarun yaki waɗanda "sojojin suka ji tsoron za su shiga SNM," wasu mata ma suna cikin waɗanda aka kashe.

Tsakanin watan Yuni zuwa karshen watan Satumba, sojojin gwamnati da kuma 'yan gudun hijira na Habasha (Ogadeni) masu ɗauke da makamai sun ci gaba da kai hari a yankin Berbera da kuma ƙauyukan da ke tsakanin Berbera da Hargeisa. Hare-haren sun haɗa da ƙona ƙauyuka, kashe mazauna ƙauye, fyade mata, kwace dabbobi da kuma kama da tsare dattawa a Berbera. Wasu daga cikin waɗannan ƙauyukan sun haɗa da Da'ar-buduq, wanda ke tsakanin Hargeisa da Berbera; Dara-Godle, wanda ke kilomita 20 kudu maso yamma da Berbera; Sheikh Abdal, kusa da babban Mandera Prison; Dubato; Dala, wanda ke gabashin Mandera Prison; da Lasa-Da'awo.

Kisan kare dangi ya ci gaba a Berbera har zuwa watan Agusta 1990, lokacin da sojoji suka kashe fararen hula 20 a matsayin ramuwar gayya ga wani hari da SNM suka yi a Dubar, kusa da Berbera, lamarin ya nuna cewa "kisan kare dangi ya ci gaba a Berbera fiye da sauran birane."

##### Kona Fararen Hula na Isaaq a Berbera
Africa Watch ta Human Rights Watch ta kuma ruwaito lamarin wasu maza 11 na Isaaq, waɗanda wasu daga cikinsu makiyaya ne, sojojin gwamnati suka kama su a wajen Berbera. An zarge su da taimaka wa SNM. Kwamandan Sojojin Ruwa na Berbera, Kanar Muse 'Biqil', tare da wasu manyan hafsoshin sojoji biyu sun ba da umarnin a kona makiyayan 11 da rai. An binne makiyayan da aka kona a wani wuri mai nisan kilomita 10 gabashin Batalale, wani rairayin bakin teku da wurin yawon buɗe ido a Berbera.

### Erigavo
Kamar Berbera, Erigavo birni ne da kabilar Isaaq ke zaune wanda SNM ba ta kai hari ba. Babu wani rikici da ya faru tsakanin SNM da sojojin Somalia a cikin watanni da dama, amma duk da haka fararen hula na Isaaq sun fuskanci kashe-kashe da kama da hukumomin gwamnati suka yi.

Sojojin sun fara farmaki Erigavo bayan barkewar fada a Burao da Hargeisa. An kashe daruruwan fararen hula, kuma dakarun SNM ba su kai wannan yanki ba har sai 1989. A wani lamari bayan dan lokaci da suka mamaye garin a 1989, an fitar da dattawan Isaaq 60 daga gidajensu saboda ba su iya tserewa ba sakamakon yanayin tsaunuka, kuma aka harbe su a gaban bangon ofishin hulda da jama'a. An gano manyan ramukan kisan kiyashi a Erigavo a 2012. A ranar 16 ga Maris 1989, dakarun SNM sun mamaye Erigavo na tsawon sa'o’i uku kafin su fice daga garin. Duk da yarjejeniyar da aka cimma tsakanin hukumomin Somalia da dattawan Isaaq cewa ba za a kai farmaki ga fararen hula ba, sojojin Somalia sun kai hari da bam sannan suka shiga garin, inda suka kashe kimanin mutane 500 na kabilar Isaaq da suka rage.  Wata mata da ta ziyarci garin wata guda bayan haka ta bayyana abin da ta gani: 

A watan Janairu 1989, Oxfam Australia (wanda ake kira Community Aid Abroad a lokacin), wata kungiya mai bayar da agaji da ke Erigavo tana gudanar da shirin kiwon lafiya a yankin Sanaag, ta janye shirin bayan shekaru takwas tana aiki a Somalia. Ta fitar da rahoto don jawo hankalin duniya kan abubuwan da ke faruwa a Somalia da suka haifar da yakin basasa, matsalar 'yan gudun hijira, tsanantar kabilanci da take hakkin dan Adam. Rahoton ya soki rashin 'yanci da kare hakkin dan Adam a Somalia, wanda ya sa suka yanke shawarar barin kasar saboda tabarbarewar tsaro da kare hakkin dan Adam. Ma’aikatan sun bayar da rahoton take hakkin dan Adam da dama da suke zargin gwamnatin Somalia da alhakin aikata su.

Game da martanin gwamnati kan hare-haren SNM, rahoton ya ce: Martanin gwamnati ya kasance mai tsanani ba tare da la'akari da fararen hula ba – akwai shaidar da ke nuna cewa an yi hakan da gangan don rusa goyon bayan SNM, wanda mafi yawan mambobinta kabilar Isaaq ne. Bayan hare-haren SNM a Hargeisa da Burao, sojojin gwamnati sun jefa bam a garuruwan – wanda ya sa fiye da mutane 400,000 suka tsere zuwa Ethiopia, inda suke a sansanonin 'yan gudun hijira cikin mawuyacin hali, ba ruwa, abinci, mafaka da magani.A yankin Sanaag, sojoji sun hana ma’aikatan CAA shiga kauyuka, kuma jami’an gwamnati sun kwace kayayyakin aikin su kamar motoci da magunguna. Wannan da rashin tsaro ya sa aikin kiwon lafiya ya gagara kuma ya jefa rayukan ma’aikata cikin hadari, wanda ya sa suka janye. Sojoji sun ci gaba da tsangwama ga ma’aikata har ma a lokacin gaggawa, a wani lokaci ma har an harba bindiga. Duk da cewa take hakkin dan Adam ya dade yana faruwa a Somalia...muna ganin cewa gwamnati ce ke da babban alhakin abubuwan da suka faru cikin watanni shida da suka gabata. 

Game da abubuwan da suka faru a Erigavo, rahoton ya ce: Mamayar sojoji a Erigavo ta jefa jama’ar yankin cikin wahala, inda da dama suka tsere zuwa daji ciki har da mafi yawan mazauna garin. Ana zargin cewa sojoji sun ba dattawan kauyen kudi don su ba su samari masu shekaru 12 zuwa 13. Wadannan matasa ba su da horo kuma ba su da ladabi, an ba su bindigogi AK47 don su yi sintiri a garin, ba tare da sanin yadda ake amfani da su ba. 

Rahoton ya bayyana wani lamari inda sojoji shida suka yi fyade wa yarinya mai shekaru 13 daga Erigavo, kuma ya ce "sata, fyade da duka sun zama ruwan dare". A wani lamari daban, wani mutum da ke barin Erigavo da kudi da abinci an "sace shi, an bugi shi kuma aka harbe shi". Bayan haka, aka jefa gawarsa a cikin gari kuma namun daji sun cinye ta har zuwa gwiwa.

Game da manufofin gwamnatin Somalia a yankin, Peter Kieseker, mai magana da yawun CAA ya ce: "Kisan kare dangi shi ne kalmar da ta dace."
### El Afweyne
A El Afweyne da ke yankin Sanaag da kewaye, "fiye da mutane 300 ne suka mutu a watan Oktoba 1988 a matsayin ramuwar gayya saboda mutuwar wani jami’in soja wanda bam ɗin ƙasa da mayaƙa suka dasa ya kashe." 

Oxfam Australia (wanda a da ake kira Community Aid Abroad) ta bayyana halin da ake ciki a El Afweyne kamar haka:  
Ana da masaniya cewa mutane da yawa sun tsere daga garin Elafweyne bayan hare-haren bama-bamai da sojojin gwamnati suka kai. Gwamnati ta aiwatar da manufar “ƙona ƙasa” ga kauyukan da ke cikin filayen Elafweyne. Wadanda suka rasa matsuguni suna ɓoye a daji ba tare da isasshen abinci ko magunguna ba.

### Sheikh
Da labarin barkewar rikici a Burao ya isa Sheikh, 'yan gudun hijirar Ogadeni da gwamnati ta ba makamai a yankin tare da dakarun soja da ke wajen sun fara kashe fararen hula da kwashe dukiyoyinsu. Gwamnatin ta ci gaba da aikata kisan kare dangi a Sheikh duk da rashin ayyukan kungiyar SNM a yankin. An kuma kama maza masu yawa daga kabilar Isaaq a yankin, inda akasari ake tsare su a sansanin soja da ke kusa.

### Mogadishu
Tsangwamar gwamnatin Somaliya kan mutanen Isaaq ba ta tsaya a yankunan arewa da ake fama da hare-haren SNM kadai ba. A lokacin rikici a arewacin ƙasar, gwamnati ta fara cafke fararen hula 'yan kabilar Isaaq da ke zaune a babban birnin ƙasar, Mogadishu. Wadanda aka kama sun haɗa da 'yan kasuwa, ma’aikatan Somali Airlines, jami’an soja, ma’aikatan kungiyoyin agaji da ma’aikatan gwamnati. Kamar yadda aka gani a Berbera, Erigavo, Sheikh da sauran garuruwa na arewa, babu wani aikin SNM da ya faru a Mogadishu. Har ila yau, Mogadishu yana nesa da arewa a matsayin birni da ke kudu, duk da haka, gwamnatin ta ci gaba da manufofinta na gallaza wa fararen hula na kabilar Isaaq a Mogadishu.

Fiye da mutane 300 na kabilar Isaaq aka tsare a hedkwatar Hukumar Tsaron Kasa (NSS), a Godka, wani cibiya ce ta NSS (gidan yari), a sansanin soja da ke Salaan Sharafta, a gidan yari na Laanta Bur, wato gidan yari mafi tsaro da ke kilomita 50 daga Mogadishu. An fito da su daga gidajensu a daren 19 ga Yuli, 1989. Yawancin wadanda aka kama sun samu 'yanci ne kawai bayan an ba da cin hanci.

Gwamnati na binciken kananan otal-otal da daddare a Mogadishu inda take ware baƙi zuwa Isaaq da wadanda ba Isaaq ba; daga nan sai a tsare ‘yan Isaaq.

A bisa umarnin gwamnati, an hana duk manyan jami'an kabilar Isaaq fita daga ƙasar saboda tsoron cewa za su shiga kungiyar SNM. Misalin hakan shine Abdi Rageh, tsohon jami’in soja daga kabilar Isaaq, da aka tilasta masa sauka daga jirgin da zai tashi zuwa Frankfurt. Wani misali kuma shine kama Omar Mohamed Nimalleh, wani ɗan kasuwa kuma tsohon kwamanda a rundunar 'yan sanda, da aka kama a filin jirgi yayin da yake kan hanyarsa zuwa Kenya domin tafiyar kasuwanci.

#### Kisan gillar bakin teku na Jasiira
A ranar 21 ga Yuli, 1989, bayan tashin hankali na addini da ya faru mako daya a baya, an fito da maza 47 'yan kabilar Isaaq daga gidajensu a tsakiyar dare, an kai su Jasiira, bakin teku da ke yammacin Mogadishu, inda aka kashe su ta gilla.  Wadanda aka kashe sun haɗa da masana, 'yan kasuwa, da malamai. 

A cewar Claudio Pacifico, wani ɗan diflomasiyyar Italiya wanda a lokacin shine mataimakin jakada a ofishin jakadancin Italiya da ke Mogadishu, shi ne kwamandan rundunar manyan motocin yaki ta sojan Somaliya, Janar Ibrahim Ali Barre "Canjeex", da kansa ya jagoranci kamen da aka yi da dare da kuma jigilar Isaaq zuwa bakin teku na Jasiira. 
### Harin da 'yan gudun hijira 'yan Ogaden suka kai wa makiyayan Isaaq a yankunan karkara
Yankunan karkara wurare ne na aikin 'yan gudun hijirar Habasha ('yan Ogaden) da gwamnati ta ba makamai. Human Rights Watch ta ruwaito cewa 'yan gudun hijirar galibi "suna kai hari kan kauyuka da sansanonin makiyaya kusa da sansanoninsu masu yawa kuma suna kashe dubban mutane, yawancinsu makiyaya ne".

A cewar wani jami'in hukumar agaji ta kasashen waje wanda ke arewacin kasar bayan barkewar fada: gwamnatin Siyad Barre ta kasance mai sha'awar bai wa 'yan gudun hijirar Ogaden makamai har ta sa ma'aikatan Hukumar Kula da 'Yan Gudun Hijira ta Kasa – wadda ke gudanar da sansanonin 'yan gudun hijirar Ogaden – su taimaka wajen rarraba makamai... 'Yanzu duk sansanonin suna dauke da makamai masu yawa' in ji wani kwararren jami'in agaji na yammacin duniya. An yi zaton wasu daga cikin manyan maza na sansanonin sun nufi daji don guje wa shigar da su aikin soja na gwamnati... An ce wasu da yawa sun karbi makamai daga gwamnati kuma sun bar sansanoninsu don neman Isaaqs... Masu tafiye-tafiye na baya-bayan nan a arewacin kasar sun kara da cewa an ga 'yan Somaliya Ogaden da yawa daga sansanonin 'yan gudun hijira na Majalisar Dinkin Duniya – da kuma wani adadi mai kyau na wani rukuni mai goyon bayan gwamnati, Oromo, suna dauke da bindigogin M-16 na Amurka.'Yan gudun hijirar Ogaden sun kafa kungiyoyin 'yan tawaye da suka farautar fararen hula na Isaaq a kusa da sansanonin 'yan gudun hijira na Bioley, Adhi-Adais, Saba'ad, Las-Dhureh, Daamka da Agabar. A lokuta da yawa, an bar wadanda aka kashe na Isaaq ba tare da binne su ba "don dabbobin daji su ci su".

### Harbi da jirgi ga 'yan gudun hijira na Isaaq
Abubuwan ban tsoro da sojojin Barre suka aikata kan Isaaqs sun hada da harbin (watau harbin bindiga daga jirgi) 'yan gudun hijira masu gudu har sai sun kai ga aminci a kan iyakokin Habasha.
Marubucin tarihi na Afirka Lidwien Kapteijns ya bayyana wahalhalun 'yan gudun hijirar Isaaqs da ke tserewa daga gidajensu kamar haka:A tsawon wannan lokaci, dukkanin fararen hula sun zama abin hari, a cikin gidajensu da kuma duk inda suka nemi mafaka. Ko da a lokacin dogon tafiyarsu mai ban tsoro – a kafa, ba tare da ruwa ko abinci ba, suna dauke da yara da masu rauni, suna haihuwa a kan hanya – a fadin iyaka zuwa Habasha, jirage sun harbe su daga sama.Masanin kisan kiyashi Adam Jones kuma ya tattauna wannan fanni na musamman na yakin Siad Barre kan Isaaq: A cikin watanni biyu, daga Mayu zuwa Yuli 1988, tsakanin mutane 50,000 zuwa 100,000 aka kashe su da karfi daga sojojin gwamnati. A lokacin, duk wani Isaaq na birni da ya tsira – wato, dubban daruruwan mambobin babban dangin arewa – sun gudu sun tsallaka iyaka zuwa Habasha. An bi su a kan hanya da jiragen yaki na Birtaniya da aka kera, wadanda matukan jirgi 'yan haya na Afirka ta Kudu da kuma tsoffin matukan jirgi na Rhodesia ke tuka su, wadanda aka biya $2,000 a kowace tafiya.Duk da ci gaba da kin amincewar gwamnati na ba kungiyoyin kare hakkin dan adam na kasa da kasa da 'yan jarida na kasashen waje damar shiga arewacin kasar don bayar da rahoto game da halin da ake ciki, *The New York Times* ta ruwaito harbin jirgi ga 'yan gudun hijirar Isaaq a matsayin wani bangare na rahotonta game da rikicin:Jami'an diflomasiyya na kasashen yammacin duniya a nan sun ce sun yi imanin cewa yakin da ake yi a Somaliya, wanda ba a ba da rahoto sosai ba a kasashen yamma, yana ci gaba ba tare da raguwa ba. Fiye da mutane 10,000 ne aka kashe a cikin wata na farko bayan barkewar rikicin a karshen watan Mayu, a cewar rahotannin da suka isa jami'an diflomasiyya a nan. Gwamnatin Somaliya ta yi ruwan bama-bamai a garuruwa kuma ta harbi mazauna da ke gudu kuma ta yi amfani da manyan bindigogi ba tare da nuna bambanci ba, a cewar jami'an.
### Amfani da sojojin haya ta Gwamnatin Somaliya
Bayan amfani da karfin soji na sama da kasa kan Isaaq, Gwamnatin Somaliya ta kuma dauki hayar sojojin haya na Afirka ta Kudu da na Rhodesia don tuka da kuma kula da jiragen yakinta samfurin British Hawker Hunter da kuma kai hare-haren bama-bamai kan garuruwan Isaaq.

Baya ga "lalata wuraren zama na Isaaq, matsugunai da wuraren ruwa a tsari", an kai hare-haren bama-bamai a manyan garuruwan arewa maso yamma da Isaaq ke zaune a cikinsu bisa umarnin Shugaba Barre.

*The Guardian* ta ruwaito mummunan yakin da Gwamnatin Somaliya ta yi da Isaaq: An kashe daruruwan dubban mutane, an watse su ko an yi ruwan bama-bamai a gidajensu a arewacin Somaliya bayan ayyukan soji na gwamnati wadanda ma'aikatan agaji na Yamma suka ce ba su da nisa da kisan kiyashi.An mayar da hankali kan garuruwa uku na arewa: Hargeisa, Berbera da Burao inda ake kyautata zaton mutane kimanin 20,000 sun mutu a hare-haren bama-bamai na baya-bayan nan da gwamnati ta yi... Ana hana dubban wasu abinci a tsari saboda sojojin Somaliya suna da gangan suna hana muhimman kayan abinci. Jami'an agaji sun ce kimanin mutane 800,000 – kusan dukkansu makiyayan Issaq ne – sun rasa muhallansu sakamakon yakin basasa. Kashi daya cikin hudu na wadannan, kuma mai yiwuwa kimanin 300,000, suna fama da rayuwa a cikin yanayi mara kyau a sansanonin 'yan gudun hijira a Habasha yayin da adadi makamancin haka aka tilasta musu barin Afirka. Makomar wadanda ba za a iya gano su ba har yanzu ba a san ta ba.... Har zuwa kimanin watanni takwas da suka wuce, yawan jama'ar Issaqi na birni sun tattara a Hargeisa, Berbera da Burao. Ko da yake 'yan jarida kalilan ne aka ba izinin ziyartar yankin, an fahimci cewa dubban dubban mutane sun mutu a lokacin hare-haren bama-bamai a garuruwan a watan Agusta da ya gabata wanda galibi sojojin haya da aka dauko a Zimbabwe suka yi.... "suna ta jefa bama-bamai, suna ta jefa bama-bamai," in ji wani mutum mai ba da agaji, wanda ya dawo daga Somaliya kwanan nan. Hargeisa wadda tun farko tana da yawan jama'a 350,000, an lalata ta kashi 70 cikin dari, Burao "an lalata ta" a cikin hare-hare guda.An ce Issaqis wadanda suka tsira daga hare-haren bama-bamai sojojin Somaliya sun kama su a kan tituna kuma an harbe su ba tare da shari'a ba. An gano kaburbura da yawa tun daga lokacin da kuma gawawwakin da aka bari su ruɓe a kan tituna inda suka fadi.Mutanen da ke zaune a garuruwa uku yanzu ana kyautata zaton ba Issaqi ba ne ko kuma ma'aikatan soji ne da aka nada don gadin abin da aka kwato daga SNM.

### Amfani da nakiyoyi ta Gwamnati
Wani muhimmin bangare na rikicin shi ne yadda gwamnatin Somaliya ke amfani da nakiyoyi masu fashewa a garuruwan Isaaq. Wani bangare mai ban mamaki na "manufar kisan kiyashi" ta gwamnatin Siad Barre a kan kabilun Isaaq shi ne sanya "fiye da nakiyoyi miliyan daya da ba a alamta su ba, tarkuna masu kisa da sauran na'urori masu hadari a yankin Arewa..." a tsawon lokacin rikicin. Ba a san ainihin adadin nakiyoyin ba, amma an kiyasta tsakanin miliyan daya zuwa biyu, yawancinsu an dasa su a abin da a lokacin aka sani da arewacin Somaliya.

An yi amfani da nakiyoyin masu kashe mutane don hari kan fararen hula na Isaaq da ke komawa garuruwa da birane yayin da aka dasa su a "tituna, gidaje da hanyoyin dabbobi don kashewa, nakasa da hana dawowa". Yawancin nakiyoyin an "yada su a fadin filayen kiwo ko kuma an boye su kusa da ramukan ruwa ko a kan hanyoyin gefe da tsoffin sansanonin soji".

A watan Fabrairun 1992, Physicians for Human Rights sun tura tawagar likitoci zuwa yankin don bincika girman matsalar nakiyoyi da aka bari daga rikicin 1988–1991, sun bayyana halin da ake ciki kamar haka:Su [nakiyoyin] sun fi yawa a yankunan karkara da ke kewaye da manyan biranen Somaliland guda biyu, Hargeisa da Burao, da kuma a filayen kiwo da noma a yammacin Burao. Yanzu da yakin basasa ya kare, wadanda nakiyoyin suka rutsa da su sun kasance fararen hula ne, yawancinsu mata da yara ne.Sojojin Somaliya sun saka nakiyoyi kuma sun fashe da yawa daga cikin manyan gine-ginen Hargeisa kamar "Union Hotel da asibitin haihuwa mai zaman kansa kusa da Makarantar Mata ta Sha'ab", an yi hakan ne don kokarin share yankin tsakanin su da SNM. An kuma fashe kadarorin zama da ke kusa da muhimman ofisoshin gwamnati.

Littafin Jagora na Somaliya ga sojojin Amurka ya lura cewa "matsalar nakiyoyi a Somaliya za a iya bayyana ta a matsayin matsala gaba daya a yankunan kudancin Somaliya da kuma matsala mai tsanani sosai a yankunan arewa." Wajen bayyana yaduwar nakiyoyi musamman a yankunan karkara da ke kewaye da biranen da Isaaq ke zaune, Littafin Jagora na Somaliya ya ce, "An sanya filayen nakiyoyi masu girma, wadanda suka wuce nakiyoyi 100,000 a sassan da ke kewaye da birnin. An kuma ba da rahoton ayyukan tarkuna masu yawa daga Hargeysa."

#### Sanya nakiyoyi a filayen kiwo da noma
Amfani da nakiyoyi ta sojojin gwamnati a kan fararen hula ya kasance mai illa musamman a wannan yanki saboda yawancin Isaaqs (da sauran 'yan Arewa na Somaliya) makiyaya ne masu yawon shakatawa, wadanda suka dogara ga kiwon tumaki, awaki, da raƙuma. Wani rahoto da kungiyar Vietnam Veterans of America Foundation ta bayar ya bayyana sakamakon wannan dabara kamar haka:Gwamnatin Siad Barre ta kuma sanya nakiyoyi a yankunan karkara don kawo cikas ga tattalin arziki da kuma yawan makiyaya, wadanda aka gani a matsayin tushen goyon bayan SNM. Agarey, Jajabod, Dalqableh, Ubaaleh, Adadley da Farjano-Megasta sun shafa. Filayen kiwo na rani da wurare kusa da tushen ruwa na dindindin a manyan wurare sun fi shafa sosai. Akwai nakiyoyi a irin wadannan wuraren kiwo masu tsayi tsakanin Burao da Erigavo. An kuma sanya nakiyoyi a manyan filayen kiwo a Zeyla... Daya daga cikin sakamakon nakiyoyi shi ne dakatar da fitar da tumaki zuwa Saudiyya da Yemen.Daya daga cikin wuraren da aka fi sanya nakiyoyi a arewacin kasar sune matsugunan noma da ke kusa da Gabiley da Arabsiyo. An ruwaito cewa dubban mutane sun shafa sakamakon nakiyoyin a wannan yanki, ko dai ta hanyar barin gonakinsu gaba daya saboda nakiyoyin ko kuma ta hanyar tsauraran takunkumi kan noma saboda kasancewar nakiyoyi a gonakinsu ko hanyoyin mota.

#### Sanya nakiyoyi a gidajen fararen hula
Physicians for Human Rights sun bayyana wata dabara da sojojin Barre suka yi amfani da ita a yakin su da mutanen Isaaq na arewa:Daya daga cikin dabarun da suka fi muni – kuma a fili ba bisa ka'ida ba – da sojojin Siad Barre suka yi amfani da ita shi ne sanya nakiyoyi da gangan a gidajen fararen hula. A shekarar 1988, sojojin gwamnati sun yi ruwan harsashi da bama-bamai a babban birnin Hargeisa. Kafin su gudu, mazauna da yawa sun binne kayansu masu daraja a cikin ramukan da aka haka a bene ko filayen gidajensu. Bayan sun gano wadannan abubuwan boye, sojoji sun cire kayan adon da sauran abubuwa masu daraja kuma sun sanya tarkuna ko nakiyoyi a cikin wadannan wuraren boye. Bayan yakin ya tsaya, da yawa daga cikin wadanda suka gudu sun koma gidajensu a watannin farko na 1991 kawai don rauni ko kashe su da wadannan abubuwan fashewa da aka boye... An ce wasu iyalai suna zaune a wajen gidajensu saboda suna tsoron shiga.... Sojojin Siad Barre sun sanya nakiyoyi da gangan a rijiyoyi da filayen kiwo don kashewa da tsoratar da makiyaya wadanda sojojin suka dauka a matsayin masu kare SNM. Duk da yake babu wata hujja kai tsaye, yawancin masu lura sun yarda cewa sojojin Siad Barre sun yi wannan gagarumin aikin sanya nakiyoyi don hana sake zama ta hanyar Isaaq masu yawon shakatawa da manoma. Kamfanin share nakiyoyi na Birtaniya Rimfire, wanda Hukumar Kula da 'Yan Gudun Hijira ta Majalisar Dinkin Duniya ta yi kwangila don gudanar da ayyukan share nakiyoyi, ya gano nakiyoyi daga kasashe 24 a Somaliya. Yawancinsu sun fito ne daga Jamhuriyar Czech, Rasha, Pakistan da Belgium.
#### Amfani da nakiyoyi a wuraren ruwa
Gwamnatin Barre ta kuma sanya nakiyoyi a wuraren ruwa a lokacin yakin ta da fararen hula na Isaaq. Wannan ya kasance mai tsanani musamman saboda yanayin yankin mai bushewa da kuma yawan karancin ruwa. Babban tushen ruwa na Hargeisa, tafkin Gedebley da tashar famfo, an kewaye su da filayen nakiyoyi ta gwamnati. An kuma kewaye rijiyoyin ruwa mai zurfi a sansanin 'yan gudun hijira na Sab'ad da filin nakiyoyi. Wani rahoto da Mines Advisory Group ta buga ya lura, "A Ina Guha, rijiyoyin ruwa guda 42 daga cikin 62 ba za a iya amfani da su ba saboda nakiyoyi". A Tur Debe, sojojin gwamnati sun lalata rijiyoyi ta hanyar amfani da nakiyoyi a matsayin abubuwan fashewa. Rijiyar ruwa a Selel-Derajog "an lalata ta kuma an rufe ta da siminti ta sojojin gwamnati...". Haka kuma "dukkanin tushen ruwa a Dalqableh an sanya nakiyoyi a cikinsu, haka ma babban wurin shan ruwa na makiyaya tsakanin Qorilugud da Qabri Huluul. An sanya nakiyoyi a tafkunan ruwa a War Ibraan da Beli Iidlay."
### Rahoton mallakar makamai masu guba
A lokacin yakin gwamnati da Isaaq a 1988 da 1989, rahotanni masu inganci da yawa daga kafofin yada labarai na Amurka da na duniya sun ruwaito cewa Somaliya ta karbi jigilar makamai masu guba daga Libya. NBC News ta ruwaito labari a ranar 12 ga Janairu, 1989 cewa Gwamnatin Reagan "tana da bayani watanni takwas da suka gabata cewa Shugaban Libya Muammar Gaddafi ya bai wa Somaliya makamai masu guba".Tashin hankali na kabilanci ga fararen hula koyaushe yana wakiltar keta hakkin dan adam. Duk da haka, lokacin da burin sa shi ne kawar da kuma korar yawancin mutane bisa ga asalin kungiyarsu kadai, ya zama tsaftar kabilanci. Babu wanda ya ba da shawarar wannan kalmar don azabtar da mutanen Mudug [Majerteen]. Duk da haka, ga Arewa maso Yamma [Isaaq], ana amfani da wannan da ma karin kalmomi masu karfi (kamar kisan kiyashi) akai-akai. Girman da kuma halin tashin hankali na kabilanci da aka aikata ga fararen hula na Isaaq – wadanda, duk da cewa ba su ne kadai fararen hula da gwamnati ta azabtar ba, an yi musu hari musamman – ya nuna cewa wannan bangare na tashin hankali na gwamnati a Arewa maso Yamma [yankin Isaaq] hakika ya kai ga tsaftar kabilanci.

A cewar Mohamed Haji Ingiriis, munanan ayyukan ta'addanci a lokacin mulkin Barre ba abin da ya faru ba ne kawai ko kuma ba sabon abu ba ne a tarihin Somaliya. Barre ya kuma yi hari ga Hawiye. Amma, in ji Ingiriis, yakin kawar da Barre kan sauran kabilu ya nuna zurfin tarihi na danniya daga kabilar da ta sami iko sannan ta ware sauran kabilu.

## Manazarta

### Bibiyar tarihi

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*