Adalci Mai juyawa

**[[adalci]] na wucin gadi** tsari ne wanda ke amsawa ga keta haƙƙin ɗan adam ta hanyar gyaran shari'a'a, sauye-sauyen siyasa da ƙoƙarin warkar da al'adu da sauran matakai don hana sake dawowar cin zarafin ɗan adam a cikin yanki ko ƙasa. Adalci na wucin gadi ya ƙunshi matakan shari'a da wadanda ba na shari'a ba da aka aiwatar don gyara gado na cin zarafin bil'adama da inganta sulhu. Irin waɗannan hanyoyin "sun haɗa da gurfanar da aikata laifuka, kwamitocin gaskiya, shirye-shiryen gyara, da nau'ikan sauye-sauye daban-daban na hukumomi"  da kuma abubuwan tunawa, neman gafara, da nau-nau'ikan fasaha daban-daban. Ana kafa adalci na wucin gadi a wani lokaci na sauyawa na siyasa ta gargajiya daga yaki zuwa zaman lafiya mai kyau, ko kuma mafi girma daga tashin hankali da zalunci zuwa kwanciyar hankali na al'umma (ko da yake wasu lokuta ana yin hakan shekaru bayan haka) kuma ana sanar da shi ta hanyar sha'awar al'umma don sake gina amincewar jama'a, sake kafa abin da ya dace daga abin da ba daidai ba, gyara tsarin adalci da ya fashe, da kuma gina tsarin mulkin demokraɗiyya. Idan aka ba da mahallin daban-daban da aiwatarwa ikon cimma waɗannan sakamakon ya bambanta. Babban darajar adalci na wucin gadi shine ainihin ra'ayin adalci - wanda ba lallai ba ne ya nufin adalci na laifi. Wannan ra'ayi da canjin siyasa, kamar canjin mulki ko sauyawa daga rikici suna da alaƙa da makomar zaman lafiya, tabbas, da dimokuradiyya.

## Tarihi
Asalin filin shari'a na wucin gadi za a iya gano shi zuwa lokacin bayan yakin duniya na biyu a Turai tare da kafa Kotun Soja ta Duniya a Nuremberg da shirye-shiryen de-Nazification daban-daban a Jamus da kuma gwajin sojojin Japan a Kotun Tokyo. Abin da aka fi sani da "Nuremberg Trials", lokacin da sojojin hadin gwiwa masu nasara suka mika adalci ga sojojin Japan da Jamus da shugabannin su don Laifukan yaki da aka aikata a lokacin yakin, ya nuna asalin adalci na wucin gadi. Filin ya sami ƙarfi da daidaituwa a cikin shekarun 1980 zuwa gaba, farawa da gwaji na tsoffin mambobin rundunar soja a Girka (1975), da Argentina (Trial of the Juntas, 1983). Maida hankali ga adalci na wucin gadi a cikin 1970s da 1980s ya kasance a kan adalci na laifi tare da mai da hankali kan inganta haƙƙin ɗan adam. Wannan ya haifar da mayar da hankali a duniya da ci gaba da bunkasa tsarin kare hakkin dan adam wanda ya ƙare a cikin kafa dokokin kare hakkin dan Adam na kasa da kasa da kuma tarurruka.

A ƙarshen shekarun 1980 da farkon shekarun 1990s sun ga canji a cikin mayar da hankali ga adalci na wucin gadi. An sanar da shi ta hanyar yunkurin dimokuradiyya na duniya, musamman na uku, adalci na wucin gadi ya sake fitowa a matsayin sabon filin karatu a cikin dimokuradiya. Adalci na wucin gadi ya fadada ikonsa daga ƙananan tambayoyin shari'a zuwa la'akari da siyasa na bunkasa cibiyoyin dimokuradiyya masu ɗorewa da sabunta jama'a. Nazarin da malamai suka yi game da sauyawa daga mulkin kama-karya zuwa na dimokuradiyya sun haɗa tsarin adalci na wucin gadi a cikin binciken hanyoyin siyasa da ke tattare da canjin dimokuradiya. Kalubale na dimokuradiyya a lokutan canji suna da yawa: daidaita asusun da suka gabata ba tare da lalata ci gaban dimokuradiya ba, haɓaka shari'a ko ƙungiya ta uku da za su iya warware rikice-rikice, biyan kuɗi, da ƙirƙirar abubuwan tunawa da haɓaka tsarin karatun ilimi waɗanda ke gyara al'adun al'adu da rauni mara warkewa.

Kanada, Ostiraliya, da New Zealand sun yi amfani da hanyoyin adalci na wucin gadi don magance zalunci na 'yan asalin ƙasar. An tattauna batutuwan Adalci na launin fata a Amurka ta amfani da harshen adalci na wucin gadi.

. Wani sabon abu na musamman shine bayyanar kwamitocin gaskiya. Tun daga Argentina a 1983, Chile a 1990, da Afirka ta Kudu a 1995, kwamitocin gaskiya sun zama alamar adalcin rikon kwarya, suna bayyana a cikin al'ummomin rikon kwarya a Latin Amurka, Afirka, Asiya, da Gabashin Turai. Duk da haka, yunƙurin samar da hukumar gaskiya ta yanki a tsohuwar Yugoslavia (REKOM) ya ci tura saboda cikas na siyasa. Shekarun baya-bayan nan kuma an ga shawarwarin gaskiya da kwamitocin sulhu a yankunan da ake rikici a Gabas ta Tsakiya: Isra'ila da Falasdinu, Iraki, Labanan, da yankunan Kurdawa.&#x5B;**&#x5D;

## Ma'anar
A cewar Kotun Shari'a ta Tsakiya, malamai daban-daban na Amurka ne suka kirkiro kalmar nan "adalci na canji" a cikin shekarun 1990s don "bayyana hanyoyin da kasashe suka kusanci matsalolin sabbin gwamnatocin da ke zuwa mulki da suka fuskanci manyan cin zarafin da magabata suka yi".

Kotun shari'a ta ce adalci na wucin gadi "yana nufin hanyoyin da ƙasashe ke fitowa daga lokutan rikice-rikice da zalunci ke magance manyan ko cin zarafin haƙƙin ɗan adam da yawa kuma suna da tsanani sosai cewa tsarin adalci na yau da kullun ba zai iya samar da isasshen amsa ba. "  Matakan da aka yi amfani da su sun haɗa da gurfanar da aikata laifuka, kwamitocin gaskiya, biyan kuɗi da shirye-shiryen maidoji, fitar da kaburbura, neman gafara, tunawa, fina-finai, wallafe-wallafen kimiyya, sake rubuce-wallafe-wannin sauyawa ga tsarin sauyawa na haƙƙin ɗan Adam, da gyare-wallace-wannan sauyawa.

## Manazarta