Alkahira Geniza

**Geniza na Alkahira**, wanda aka rubuta a madadin haka **Cairo Genizah**, tarin wasu sassan rubuce-rubucen Yahudawa kimanin 400,000  da takardun gudanarwa na Fatimid waɗanda aka ajiye a cikin *genizah* ko ɗakin ajiya na Majami'ar Ben Ezra a Fustat ko Tsohon Alkahira, Masar .  Waɗannan rubuce-rubucen sun shafi tsawon lokacin tarihin Yahudawa na Gabas ta Tsakiya, Arewacin Afirka, da kuma Andalus tsakanin ƙarni na 6  da 19  CE, kuma sun ƙunshi tarin mafi girma kuma mafi bambancin rubuce-rubucen zamanin da a duniya.

An rubuta rubuce-rubucen Genizah da harsuna daban-daban, musamman Ibrananci, Larabci, da Aramaic, galibi akan vellum da takarda, amma kuma akan papyrus da zane. Baya ga ɗauke da rubuce-rubucen addinin Yahudawa kamar su Littafi Mai Tsarki, Talmudic, da kuma ayyukan Rabbinic daga baya (wasu a hannun marubutan asali), Genizah ta ba da cikakken hoto game da rayuwar tattalin arziki da al'adu ta yankin Bahar Rum, musamman a ƙarni na 10 zuwa 13.  

Rubuce-rubuce daga Alkahira Geniza yanzu sun bazu zuwa ɗakunan karatu da dama, ciki har da Laburaren Jami'ar Cambridge, [1] Seminary na Tauhidin Yahudawa na Amurka, Laburaren John Rylands, [2] Laburaren Bodleian, Cibiyar Nazarin Yahudawa ta Katz ta Jami'ar Pennsylvania, Laburaren Burtaniya, Kwalejin Kimiyya ta Hungary, Laburaren Ƙasa na Rasha, Alliance Israélite Universelle, Laburaren Younes da Soraya Nazarian a Jami'ar Haifa da tarin littattafai masu zaman kansu da yawa a duniya. [undefined] Yawancin gutsuttsuran sun fito ne daga ɗakin geniza na Majami'ar Ben Ezra, amma an sami ƙarin gutsuttsuran a wuraren haƙa ƙasa kusa da majami'ar da kuma makabartar Basatin da ke gabashin Tsohon Alkahira. [4] [3] [5] Tarin rubuce-rubucen Geniza na Alkahira na zamani sun haɗa da wasu tsoffin takardu da masu tarawa suka saya a Masar a ƙarshen rabin ƙarni na sha tara. [6]

## Ganowa da wuraren da ake ciki yanzu

### Ɗakin geniza
A shekarun 1890, geniza ɗaki ne da ba shi da tagogi da ƙofa, ana iya isa gare shi ne kawai daga ɗakunan tarihi na Majami'ar Ben Ezra ta hanyar hawa tsani zuwa wani rami a bango.  Babbansa, cike yake da rubuce-rubuce da littattafai da aka buga da aka jefa a cikin buɗewar tsawon ƙarni, an ruɓe shi kuma wani lokacin an manne shi da juna, an lulluɓe shi da ƙura kuma ya cika da kwari.  A ƙarshen ƙarni na 19, an sace wasu takardu, wataƙila ta hanyar beads na majami'ar, kuma an sayar da su azaman abubuwan tunawa ga masu yawon buɗe ido. 

### Ganowa
Bature na farko da ya lura da tarin a bayyane yake shine Simon van Gelderen (kakan Heinrich Heine ), wanda ya ziyarci majami'ar Ben Ezra kuma ya ba da rahoto game da Alkahira Genizah a 1752 ko 1753.   A shekara ta 1864, matafiyi kuma masanin kimiyya Jacob Saphir ya ziyarci majami'ar kuma ya bincika Genizah na tsawon kwana biyu; yayin da bai gano wani takamaiman abu mai mahimmanci ba, ya ba da shawarar cewa wataƙila kayayyaki masu daraja za su iya kasancewa a ajiye.  Bayan wani babban gyara majami'ar, mai tattara littattafai na Yahudawa Elkan Nathan Adler shine ɗan Turai ta Yamma na farko da ya shiga al'ada a 1896, lokacin da ya sayi buhun takardu, amma duk da haka bai burge masu binciken a Ingila ba. 

A shekara ta 1896, malaman Scotland da 'yan'uwa mata tagwaye Agnes S. Lewis da Margaret D. Gibson  sun dawo daga Masar da gutsuttsura daga Genizah da suka ɗauka a matsayin abin sha'awa, suka nuna musu Solomon Schechter, "abokinsu na rabbinanci mai son sani" a Cambridge.    Schechter, wanda ya riga ya san Genizah amma bai san muhimmancinta ba, nan da nan ya fahimci muhimmancin kayan. Tare da taimakon kuɗi na abokin aikinsa na Cambridge kuma abokinsa Charles Taylor, Schechter ya yi balaguro zuwa Masar, inda, tare da taimakon Babban Rabbi, ya tsara kuma ya cire mafi yawan abubuwan da ke cikin ɗakin Genizah.  Agnes da Margaret suka haɗu da shi a can suna kan hanyarsu ta zuwa Sinai (ziyararsu ta huɗu cikin shekaru biyar) kuma ya nuna musu ɗakin da Agnes ta ruwaito "ba za a iya kwatantawa ba". 

Masanin ilimin Masarawa, Count Riamo d'Hulst, ya gano cewa Schechter, wanda ya yi aiki shi kaɗai, dole ne ya takaita aikinsa na duba kayan da ke cikin geniza, kuma bai kammala wannan aikin gaba ɗaya ba, kuma bai yi magana game da tarin kayan rubutu da aka adana a fili a farfajiyar majami'ar ba yayin gyaran majami'ar a shekarar 1889-1892.  Wannan kayan wani ɓangare kuma ya samo asali ne daga geniza.  Count d'Hulst ya rubuta cewa yawancin farfajiyar an rufe ta da tsawon mita ɗaya da takardu.  Yawancin waɗannan kayan an bar su a waje bayan gyaran, kuma d'Hulst ya jagoranci tono filin na tsawon kusan watanni biyu.  Zuwa watan Mayu 1898, ya sami damar aika manyan jakunkuna 16 na takardu zuwa Laburaren Bodleian. 

### Wuraren da ake ciki a yanzu
An adana guntun Genizah a ɗakunan karatu daban-daban a faɗin duniya. Tarin Taylor -Schechter da ke Cambridge shine mafi girman tarin guda ɗaya, tare da kusan guntu 193,000 (alamomi 137,000 na shiryayye).  Akwai ƙarin guntu 43,000 a ɗakin karatu na Yahudawa na Tauhidi .  ɗakin karatu na Jami'ar John Rylands da ke Manchester yana ɗauke da tarin guntu sama da 11,000, waɗanda a halin yanzu ana canza su zuwa na'urar adana bayanai ta intanet.  ɗakin karatu na Bodleian da ke Jami'ar Oxford yana da tarin guntu 25,000 na Genizah. 

Kwalejin Westminster da ke Cambridge ta riƙe guntu-guntu 1,700, waɗanda Lewis da Gibson suka ajiye a shekarar 1896.  A shekarar 2013, ɗakunan karatu guda biyu na Oxbridge, Laburare na Bodleian da ke Oxford da Laburare na Jami'ar Cambridge, sun haɗu don tara kuɗi don siyan tarin Westminster (wanda yanzu aka sake masa suna tarin Lewis-Gibson) bayan an sayar da shi akan fam miliyan 1.2. Wannan shine karo na farko da ɗakunan karatu guda biyu suka yi haɗin gwiwa don irin wannan yunƙurin tara kuɗi.  

## Abubuwan da ke ciki da mahimmancinsu

Yawancin guntun da aka samu a birnin Alkahira na Genizah an yi su ne tun farkon ƙarni na biyu na AD, kuma akwai adadi mai yawa na abubuwan da suka gabata da kuma wasu guntun rubuce-rubuce na ƙarni na sha tara. Rubuce-rubucen da ke cikin Genizah sun haɗa da kayan tarihi da na addini da kuma rubuce-rubuce masu yawa na duniya. Kayan Genizah sun haɗa da nau'ikan abubuwan da ke ciki. Daga cikin guntun rubuce-rubucen adabi, mafi shahararru sune rubuce-rubucen ibada, rubuce-rubucen Littafi Mai Tsarki da masu alaƙa, da adabin Rabbi. Akwai kuma kayan da ke ɗauke da rubuce-rubucen falsafa, kimiyya, sihiri, da harshe. Daga cikin abubuwan da ba na adabi ba akwai takardu na shari'a da wasiƙu na sirri. Haka kuma an gano darussan makaranta da littattafan asusun 'yan kasuwa, da kuma bayanan jama'a iri-iri. 

Aikin da aka saba yi wa genizot (yawancin genizah) shine a cire abubuwan da ke ciki lokaci-lokaci a binne su a makabarta. An rubuta da yawa daga cikin waɗannan takardu da harshen Aramaic ta amfani da haruffan Ibrananci . Ganin cewa Yahudawa sun ɗauki Ibrananci a matsayin harshen Allah, kuma rubutun Ibrananci shine rubutun Allah na zahiri, ba za a iya lalata rubutun ba ko da bayan sun cika manufarsu.  Yahudawan da suka rubuta kayan a cikin Genizah sun saba da al'adu da yaren al'ummarsu ta zamani. Takardun suna da matuƙar muhimmanci a matsayin shaida ga yadda aka yi magana da fahimtar Larabci na wannan lokacin.  Sun kuma nuna cewa Yahudawan da suka ƙirƙiri takardun suna cikin al'ummarsu ta zamani: sun yi sana'o'i iri ɗaya da maƙwabtansu Musulmi da Kirista, gami da noma; sun sayi, sun sayar, kuma sun yi hayar gidaje.

Ba za a iya ƙara jaddada muhimmancin waɗannan kayan aikin don sake gina tarihin zamantakewa da tattalin arziki na lokacin tsakanin 950 da 1250 ba. Masanin Yahudawa Shelomo Dov Goitein ya ƙirƙiri wani ma'auni na wannan lokacin wanda ya ƙunshi kusan mutane 35,000. Wannan ya haɗa da mutane kusan 350 "masu shahara," daga cikinsu Maimonides da ɗansa Abraham, 200 "iyalai da aka fi sani", da ambaton sana'o'i 450 da kayayyaki 450. Ya gano abubuwa daga Masar, Falasɗinu, Lebanon, Siriya (amma abin mamaki, ba Damascus ko Aleppo ba), Tunisiya, Sicily, har ma da batun ciniki da Indiya . Biranen da aka ambata sun kama daga Samarkand a Tsakiyar Asiya zuwa Seville da Sijilmasa, Morocco a yamma; daga Aden arewa zuwa Constantinople ; Ba wai kawai biranen tashar jiragen ruwa ta Bahar Rum na Narbonne, Marseille, Genoa da Venice ke wakilta ba, har ma ana ambaton Kyiv da Rouen lokaci-lokaci. 

Musamman ma, bayanai daban-daban na biyan kuɗi ga ma'aikata don gyaran gini da makamantansu sun kasance mafi girman tarin bayanan albashin yini a duniyar Musulunci a farkon zamanin tsakiya, duk da wahalar fassara raka'o'in kuɗin da aka ambata da sauran fannoni na bayanan.  Kullum ana ambaton su a cikin tattaunawa game da tattalin arzikin Musulunci na zamanin da tun daga shekarun 1930, lokacin da aka yi bincike kan wannan ɓangaren tarin, galibi daga masana Faransa. 

Da yawa daga cikin abubuwan da ke cikin Genizah na Alkahira ba cikakkun rubuce-rubuce ba ne, amma a maimakon haka gutsuttsura ne da suka ƙunshi ganye ɗaya ko biyu, waɗanda da yawa daga cikinsu sun lalace. Hakazalika, shafukan rubutun hannu ɗaya sau da yawa suna rabuwa. Ba sabon abu ba ne a sami shafukan rubutun hannu ɗaya a cikin ɗakunan karatu na zamani uku ko huɗu daban-daban. A gefe guda kuma, rubuce-rubucen da ba na adabi ba sau da yawa suna rasa darajarsu yayin da lokaci ke shuɗewa, kuma ana barin su a cikin Genizah yayin da har yanzu ba su lalace ba. 

Kayan sun ƙunshi adadi mai yawa na rubuce-rubuce, waɗanda suka haɗa da sassa da yawa na rubuce-rubucen addinin Yahudawa har ma da guntu-guntu daga Alƙur'ani .  Abin sha'awa ga masana Littafi Mai Tsarki akwai rubuce-rubuce da yawa marasa cikawa na asalin sigar Sirach ta Ibrananci.    Solomon Schechter ya kuma sami guntu-guntu biyu na Takardar Damascus,  wasu guntu-guntu waɗanda daga baya aka gano su a cikin Naɗaɗɗun Tekun Matattu a Qumran .

Genizah ta birnin Alkahira ta adana guraben magani sama da 2,500, ciki har da fassarar Yahudanci da Larabci na rubuce-rubucen likitanci na Girka da Larabci, rubutun asali, takardun magani, bayanan likitocin magani, da kuma littattafan kula da lafiya na likitoci. Waɗannan takardu suna ba da haske mai sauƙi game da fannoni na aikin likitancin Yahudawa, waɗanda suka shafi batutuwa kamar cututtukan ido, yanayin fata, tsaftar baki, ilimin mata, da cututtukan yanayi.  Ɗaya daga cikin irin wannan guntun ya haɗa da sigar littafin Jonah ibn Biklārish *mai suna Kitāb al-Mustaʿīnī*, littafin kula da magunguna da aka rubuta wa kotun Hūd da ke Zaragoza . 

Kayan da ba na adabi ba, waɗanda suka haɗa da takardun kotu, rubuce-rubucen shari'a, da kuma wasiƙun al'ummar Yahudawa na gida (kamar Wasiƙar dattawan Karaite na Ascalon ), sun ɗan ƙanƙanta, amma har yanzu suna da ban sha'awa: Goitein ya kiyasta girmansu a "kimanin abubuwa 10,000 na wani tsayi, wanda 7,000 daga cikinsu raka'o'i ne masu zaman kansu waɗanda suka isa a ɗauke su a matsayin takardu masu daraja ta tarihi. Rabin waɗannan ne kawai aka adana su gaba ɗaya." 

Adadin takardun da aka ƙara wa Genizah ya canza tsawon shekaru. Misali, adadin takardun da aka ƙara bai kai tsakanin 1266 da kusan 1500 ba, lokacin da yawancin al'ummar Yahudawa suka ƙaura zuwa arewa zuwa birnin Alƙahira, kuma sun ga ƙaruwar kusan 1500 lokacin da 'yan gudun hijira daga Spain suka ƙaru da al'ummar yankin. Su ne suka kawo takardu da dama zuwa Alƙahira waɗanda suka haskaka tarihin Khazaria da Kievan Rus, wato, Wasikun Khazar, Wasikun Schechter, da Wasikar Kievan .  Genizah ta ci gaba da amfani da ita har sai da malaman Yamma suka zubar da ita daga cikin waɗanda ke sha'awar kayanta.

Wasu da dama daga cikin masu binciken halittu sun samar da ƙananan abubuwan da aka gano a faɗin Tsohuwar Duniya, musamman waɗanda aka gano a Italiya kamar na Perugia .  An gano wani Geniza na Afghanistan na ƙarni na 11 a cikin 2011. 

An yi nazari sosai kan guntun Genizah na Cairo, an tsara su, sannan aka fassara su ta hanyar Paul E. Kahle . Blackwell ne ya buga littafinsa, *The Cairo Geniza* a shekarar 1958, sannan aka sake buga shi a shekarar 1959. 

### Lissafi
Ma'aikatan banki na Yahudawa a Tsohon Alkahira sun yi amfani da tsarin lissafin kuɗi sau biyu wanda ya riga ya kasance ana amfani da irin wannan tsari a Italiya, kuma bayanansa sun kasance tun ƙarni na 11 AD, waɗanda aka samu a tsakanin Alkahira Geniza. 

## Bincike

Tarin Genizah na Cairo a Jami'ar Pennsylvania da kuma Laburaren Tauhidin Yahudawa shine batun wani aikin kimiyyar ɗan ƙasa a gidan yanar gizon Zooniverse . Ana ɗaukar masu sa kai na aikin don rarraba sassan Genizah na Cairo da aka yi amfani da su ta hanyar dijital, don sauƙaƙe bincike kan ɓangarorin. 

Aikin Friedberg Geniza yana da matuƙar muhimmanci wajen bincike domin ya haɗa da dukkan guntun Genizah da bayanan littattafai da suka shafi su.

Tun daga shekarar 1986, dakin gwaje-gwajen Princeton Geniza Lab yana nazari da kuma canza rubutun geniza zuwa dijital.  Ayyukansu sun haɗa da aikin Princeton Geniza Project, wani rumbun adana bayanai na sama da 30,000 da kuma rubuce-rubucen geniza guda 4,600. A farkon shekarar 2021, a ƙarƙashin jagorancin darakta Marina Rustow da haɗin gwiwar Daniel Stoekl Ben Ezra, dakin gwaje-gwajen ya fara bincika koyon injina a matsayin hanyar rubuta takardun geniza, ta amfani da aikace-aikacen gane rubutu da hannu . 

## Tasirin al'adu
Masanin ilimin ɗan adam kuma marubuci ɗan ƙasar Indiya Amitav Ghosh ya ba da labarin bincikensa na guntun Genizah da ya shafi ɗan kasuwan Yahudawa Abraham Ben Yiju a cikin littafin *In an Antique Land* . 

## Hotunan Hotuna

Fayil:Fragment_MET_DP-12913-001.jpg
Fayil:JRL_Gaster_ar._38.jpg
Fayil:Education_(T-S_K5.13)_(cropped).jpg
Fayil:Amulet_Cairo_Geniza.jpg
Fayil:Book_of_Esther_a_part_of_Cairo_Geniza.jpg
Fayil:Fragment_of_the_Cairo_Genizah_-_Legal_document.jpg
Fayil:MS_HEB_d_41_4b_(2).jpg
Fayil:Torah_Scroll_(MS_heb._a._4).jpg
Fayil:Ms._Heb._e._39.78b.jpg


## Duba kuma

* Afghan Geniza, makamancin tarin tsoffin takardu na addini da na duniya
* Takardar Dimashƙu
* Littattafan Tekun Matattu
* Rubutun Dunhuang, makamancin wannan tarin takardu na addini da na duniya
* Papyri na Elephantine, makamancin wannan tarin takardu na addini da na duniya
* Papyri na Herculaneum, makamancin wannan tarin tsoffin takardu na addini da na duniya
* Rubuce-rubucen Timbuktu
* Solomon ben Semah
* Yusuf ibn 'Awkal, fitaccen ɗan kasuwa wanda aka sami wasiƙunsa a Cairo Geniza
* Tarihin Yahudawa a Misira
* Majami'un addini a Alkahira
* Yankin Turai

## Manazarta