2025 Zaɓen Gabaɗaya na Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya

An gudanar da babban zaɓe a Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya (CAR) a ranar 28 ga Disamba, 2025. Shugaban ƙasar mai ci Faustin-Archange Touadéra ya cancanci sake tsayawa takara bayan da aka cire iyakokin wa'adin shugaban ƙasa ta hanyar kuri'ar raba gardama kan kundin tsarin mulkin Afirka ta Tsakiya ta 2023, kuma yana neman wa'adi na uku a kan mulki. An zargi ƙungiyar United Hearts Movement mai mulki, ƙarƙashin jagorancin Touadéra, da danne 'yan adawar siyasa a CAR, da kuma ƙoƙarin amfani da ikon gwamnati don hana 'yan takarar adawa shiga zaɓen.

## Bayani
Da farko an takaita wa'adi biyu ga Shugaba Faustin-Archange Touadéra, bisa ga iyakokin wa'adi da aka sanya a cikin kundin tsarin mulki; duk da haka, ya gabatar da gyare-gyare ga kundin tsarin mulki wanda zai cire iyakokin wa'adi da kuma tsawaita wa'adin shugaban kasa daga shekaru 5, zuwa 7. A shekarar 2023, an kira kuri'ar raba gardama don amincewa da wadannan canje-canje. Danièle Darlan, shugabar Kotun Tsarin Mulki, ta yanke hukuncin cewa kuri'ar raba gardama da aka gabatar ba bisa ka'ida ba ce, amma an maye gurbinta da Touadéra.  Jam'iyyun adawa sun kauracewa kuri'ar raba gardama amma an amince da ita da kashi 95% na kuri'un. Kungiyar Wagner ta ba da tallafin tsaro da dabaru don gudanar da kuri'ar raba gardama. 

An tsare shugabannin 'yan adawa, kamar Dominique Yandocka duk da kariyar da suke da ita yayin da aka hana 'yan Majalisar Dokoki da jam'iyyun adawa gudanar da taruka. MINUSCA ta yi wa masu kada kuri'a 570,000 rijista.  Zuwa watan Fabrairun 2025, kashi 98% na cibiyoyin rajistar masu kada kuri'a a CAR a bude suke, kodayake har yanzu an rufe 58 saboda tashin hankali, kuma an yi gyare-gyare kan jerin masu kada kuri'a a gundumomi 11 cikin 20.  Human Rights Watch ta nuna damuwa game da yadda zaben zai gudana. 

## Tsarin zaɓe
Ana zaɓen Shugaban Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya ta hanyar tsarin zagaye biyu na tsawon shekaru bakwai, wanda za a iya sabunta shi. Dan takarar da ya sami rinjayen kuri'un da aka kada a zaɓen farko za a zaɓe shi. Idan babu rinjaye da aka samu, za a gudanar da zaɓen zagaye na biyu tsakanin manyan 'yan takara biyu don zaɓar wanda ya yi nasara. A watan Yulin 2025, jami'ai sun sanar da cewa za a gudanar da zaɓen ƙananan hukumomi da na ƙananan hukumomi, waɗanda aka shirya gudanarwa a watan Agustan 2025 bayan kusan shekaru 40 na dakatarwa, a maimakon haka za a gudanar da zaɓen shugaban ƙasa. A ranar 7 ga Agusta, hukumar zaɓe ta CAR ta sanar da cewa za a gudanar da zaɓen a ranar 28 ga Disamba 2025.  Idan aka yi zaɓen zagaye na biyu a zaɓen shugaban ƙasa, za a gudanar da zaɓen zagaye na biyu a watan Fabrairun 2026, yayin da za a gudanar da zaɓen zagaye na biyu na kujerun 'yan majalisa a ranar 5 ga Afrilun 2026. 

## Ƴan takara
A ranar 14 ga Nuwamba, 2025, Kotun Tsarin Mulki ta CAR ta amince da 'yan takara bakwai kuma ta yi watsi da su uku na takarar shugaban ƙasa. 'Yan takarar sune:  

* Faustin-Archange Touadéra, memba na ƙungiyar United Hearts Movement kuma shugaban ƙasa mai ci.
* Anicet-Georges Dologuélé memba ne na Ƙungiyar Sabunta Afirka ta Tsakiya.
* Henri-Marie Dondra, memba na Jam'iyyar Republican Unity (UNIR).
* Serge Gislan Djory, ɗan takara mai zaman kansa .
* Aristide Brian Ribois, ɗan takara mai zaman kansa.
* Eddy Simforian Kabarkuti, dan takara mai zaman kansa.
* Marcelin Yalimende, dan takara mai zaman kansa.

## Ɗabi'a
Shirye-shiryen zaɓen sun fuskanci bincike game da shirye-shiryen hukumomi da tsaro. Hukumar Zaɓe ta Ƙasa (ANE) ta yi aiki don kammala jerin masu zaɓe da kayan aiki a ƙarƙashin mawuyacin yanayi, tare da goyon bayan abokan hulɗa na ƙasashen duniya da ƙungiyoyin masu sa ido na cikin gida. Majalisar Dinkin Duniya ta yi kira da a yi gyare-gyare don ƙarfafa 'yancin kai da ƙarfin cibiyoyin zaɓe, tana mai lura da cewa tsarin yana gudana ne a tsakanin ƙarancin tsaro da ƙarancin albarkatu.

### Yaƙin neman zaɓe
An fara kamfen a ranar 13 ga Disamba, 2025.  Georges Dologuélé da Henri-Marie Dondra sun zargi hukumomi da hana ayyukansu na kamfen ta hanyar hana tafiye-tafiye da kuma hana abubuwan da suka shafi hakan, wanda jami'an United Hearts Movement suka musanta. 

### Kalubale da suka
Masu lura da al'amura da kuma 'yan adawa sun nuna damuwa game da sahihancin zaɓen da ke tafe. Rahotanni sun nuna jinkirin da aka samu wajen shirya zaɓe, rashin kammala rajistar masu zaɓe, da kuma rufe cibiyoyin rajista a yankunan da rikici ya shafa.  Kuri'ar raba gardama ta kundin tsarin mulki ta 2023, wadda ta bai wa Shugaba Touadéra damar neman wa'adi na uku, ta kuma jawo suka kan yadda aka gudanar da zaɓen a cikin yanayi na siyasa mai tsauri. Yanayin tsaro da ƙarancin kuɗaɗen shiga na ci gaba da haifar da ƙalubale da ka iya shafar gaskiya da haɗa kan zaɓen Disamba 2025.  A watan Oktoba 2025, babbar ƙungiyar adawa ta CAR, wato Jam'iyyar Republican for the Defense of the Constitution, ta ce za ta kauracewa zaɓen, tana mai ambaton rashin daidaiton yanayin siyasa. 

### Masu Lura
An amince da masu sa ido sama da 1,700 na cikin gida da na waje don sa ido kan zaben.  Tawagar masu sa ido ta Tarayyar Afirka (AU) ta aika da masu sa ido zuwa gundumomi 20 na CAR guda uku. Bernard Makuza, wakilin tawagar AU, ya ce an gudanar da zabuka cikin kwanciyar hankali sai dai a Haut-Mbomou, kuma sun bi ka'idojin shari'a da ake aiki da su, wanda ya ce ci gaba ne idan aka kwatanta da zabuka na 2016 da 2020. 

## Sakamako
Sakamakon wucin gadi da ANE ta sanar a ranar 6 ga Janairu ya nuna cewa an sake zabar Faustin-Archange Touadéra a wa'adi na uku da kashi 76.15% na kuri'un.  Anicet-Georges Dologuélé ya zo na biyu, inda ya sami kashi 14.66% na kuri'un.  Tsohon firaministan kasar Henri-Marie Dondra ya zo na uku, inda ya sami kashi 3.19% na kuri'un.  Yawan wadanda suka kada kuri'a da aka yi wa rijista ya kai kashi 52.42%.  Dologuélé da Dondra duka sun yi jayayya kan sakamakon, suna masu zargin cewa an tafka magudi a zaben ANE da kuma magudin zabe mai yawa.  Dologuélé ya ayyana kansa a matsayin wanda ya lashe zaben shugaban kasa. 

## Manazarta

## Hanyoyin haɗi na waje

* 'Yan adawa na CAR na tuntubar dabarun da za su yi kafin zaɓe, Africa Intelligence, 27 ga Fabrairu 2025 (yana buƙatar rajista kyauta)