Makarantar Dame

**Makarantun Dame** ƙananan makarantu ne masu zaman kansu, waɗanda yara 'yan shekara biyu zuwa biyar ke gudanarwa. Sun bunƙasa a Burtaniya da yankunanta a farkon zamanin zamani. Waɗannan makarantu an koyar da su ne ta hanyar "mace mai makaranta," wata mace 'yar gida da ke kula da yara kuma tana koya musu haruffa akan ƙaramin kuɗi.  Makarantun Dame suna cikin gida, kuma galibi ana iya samun su a matakin gari ko yanki. 

A makarantun Dame, ana sa ran yara za su koyi karatu da lissafi, kuma wani lokacin ana koya musu rubutu. Sau da yawa ana koyar da 'yan mata sana'o'in hannu kamar saka da dinki.  Makarantun Dame sun kasance tun daga ƙarni na sha shida zuwa kusan tsakiyar ƙarni na sha tara, lokacin da aka fara gabatar da ilimin tilas a Birtaniya. Makarantun Dame su ne suka fara zuwa makarantun renon yara da firamare na yanzu.  Duk da cewa wani lokacin ana yi musu ba'a, akwai tsofaffin ɗalibai da yawa da suka shahara, ciki har da Samuel Johnson da William Wordsworth tabbas, kuma wataƙila Charles Dickens . 

## Birtaniya

### Makarantun Dame na ƙarni na 17 da 18
Ba a san asalin makarantun Dame ba. Da alama sun samo asali ne daga buƙatar ilimin yara masu sauƙi da kuma kulawar yara mai araha da sauƙi.  A lokuta da yawa, ana koyar da makarantun Dame a gidan malamin. 'Yan mata na makaranta suna aiki tare da ƙananan ƙungiyoyin yara 'yan shekara 2-5 duk inda ake da buƙata kuma an karɓi cancantarsu.  Makarantun Dame ba su kafa hanyar sadarwa ba; maimakon haka, mata ne ke gudanar da su da kansu a yankunansu. Da yawa daga cikin waɗannan malamai ko dai mata ne marasa galihu ko kuma tsofaffi marasa aure, ko kuma mata matasa marasa aure waɗanda ke buƙatar ƙarin kuɗi. Maza ne ke koyar da wasu makarantun Dame. 

Matan makaranta galibi suna karɓar kuɗi kaɗan ne kawai. Misali, an rubuta cewa Dame Seamer ta Darlington, Durham tana karɓar kuɗi huɗu a shekara ga kowane ɗalibi. &#x5B; ** &#x5D;  A tsakiyar karni na 17, wannan adadin zai kasance kimanin albashin kwana huɗu ga ƙwararren ma'aikaci,  kuma burodi ɗaya zai kai kimanin pence shida. 

Ɗaliban makarantar Dame 'ya'yan sana'o'i ne da iyayensu masu aiki, kuma a lokuta da yawa, ilimin makarantar Dame shine kawai nau'in ilimin da waɗannan yaran suka taɓa samu.  Malamar za ta ba da darasi na tsawon awanni da yawa a rana. A cikin aji, za ta koya wa ɗalibanta karatu da rubutu, sau da yawa daga littafin ƙaho .  A wannan lokacin, ana koyar da karatu da rubutu daban-daban, kuma ya fi zama ruwan dare ga 'yan mata da maza su koyi karatu, kuma ga maza kawai su koyi rubutu.  Duk da haka, a ƙarni na sha takwas, wani motsi mai tasowa ya hana yaran aji masu aiki koyon rubutu, don haka a wasu lokuta ɗaliban makarantar Dame ba a koya musu rubutu kwata-kwata ba.  Duk da haka, ana ɗaukar ikon karanta Littafi Mai Tsarki a matsayin wajibi na addini, don haka koyaushe ana ƙarfafa koyon karatu. Wasu 'yan mata na makaranta za su koyar da ɗalibansu Catechism, ko kuma za su gayyaci malamin addini na gida ya koyar da yara catechism a lokacin aji.  Yawanci, za a kuma samar da ilimin lissafi na farko,  wanda zai bai wa ɗalibai damar koyon lissafin asusun gida.  Musamman 'yan mata za a koya musu yadda ake saka a makaranta, wanda hakan zai ba su ƙwarewar sana'a mai mahimmanci. 

Da alama makarantun Dame sun bazu ko'ina a Ingila a ƙarni na sha takwas. Shugaban makarantar Francis Brokesby ya ce game da ƙoƙarin matar makarantar, "Akwai ƙananan ƙauyukan ƙauye inda wasu ko wasu ba sa samun abin rayuwa ta hanyar koyarwa, don haka yanzu ba su da yawa amma za su iya rubutu da karatu, sai dai idan laifin nasu ne ko na iyayensu."  Duk da haka, yana da wuya a kimanta ainihin adadin makarantun Dame a Ingila a cikin wani lokaci da aka ƙayyade: yayin da aka ba da lasisi ga manyan malamai da mata masu ilimi, yanayin makarantar Dame na yau da kullun ya sa ba a cika samun takardun shaidar su ba.  Misali, daga cikin ƙauyuka 836 da aka yi bincike a kansu a Yorkshire a lokacin Tudor, akwai makarantun Dame a kusan ƙauye ɗaya cikin arba'in. 

### Makarantun Dame na ƙarni na 19

Makarantun Dame sun fi shafar masana'antar ƙarni na sha tara. Yayin da iyaye da yawa ke aiki a masana'antu, makarantun Dame suna ba da nau'in kula da yara mai rahusa.  Wasu suna ba da kula da yara kawai, yayin da wasu kuma suna ba da ilimi.  Harkar Makarantar Lahadi ta kuma taso a ƙarni na 19, kuma tana aiki iri ɗaya da makarantun Dame: yara suna zuwa Makarantar Lahadi kowace Lahadi don samun koyarwar karatu da karatu ta asali da darussan addini. Duk da haka, ta hanyoyi da yawa makarantun Dame sun ci gaba da aiki ta hanyar gargajiya: suna ba da ilimi na farko ga ɗalibai akan ƙaramin kuɗi.

An kuma yi wa ƙarni na 19 alama da ƙungiyoyin gyaran zamantakewa na ilimi, waɗanda suka yi tasiri sosai ga makarantun Dame. Kusan tsakiyar ƙarni, masu ba da agaji masu zaman kansu sun kafa makarantu kyauta waɗanda aka yi niyya don ilmantar da yara ƙanana. Duk da haka, iyaye da yawa ba su ji daɗin tura 'ya'yansu zuwa waɗannan makarantun matsakaicin aji ba, kuma suka zaɓi maimakon su biya kuɗin aika 'ya'yansu zuwa makarantar Dame ta gida. A yankuna da yawa na Gabashin London, musamman a Spitalfields da Bethnal Green, an ilmantar da yara da yawa a makarantun Dame fiye da makarantun agaji. 

Duk da haka, yayin da ƙarni ke ci gaba, an fara kallon makarantun Dame a matsayin marasa kyau, wataƙila saboda masu gyara zamantakewa da 'yan siyasa sun mai da hankali sosai kan gyara tsarin ilimi daga ƙananan cibiyoyi na gida zuwa tsarin ƙasa, wanda aka daidaita, kuma dole.  An kwatanta makarantun Dame a matsayin wuraren da ba su da kyau na makarantu, waɗanda ba za su iya koyar da yara wani abu mai amfani ba.  Wasu masana tarihi sun ba da shawarar cewa wannan ba cikakken hoto bane da ke jayayya cewa wani ɓangare na abin da ke jan hankalin iyalai game da makarantun Dame kuma ya sa hukumomi suka yi musu suka shi ne cewa azuzuwan ma'aikata ne ke gudanar da su da kansu yayin da wasu zaɓuɓɓukan ilimi ke jagorantar jami'an matsakaici ta hanyar gwamnati, agaji ko coci waɗanda ke son tabbatar da cewa ilimi bai ƙalubalanci tsarin zamantakewa mai tsauri na al'ummar Victorian ba. Makarantun Dame sun fi rashin tsari, suna gudanar da su a cikin nau'ikan gidaje da ɗalibansu suka riga suka saba da su kuma suna ba iyaye ƙarin iko kan karatun 'ya'yansu. 

A shekarar 1861, Hukumar Newcastle ta yi bincike kan makarantu a faɗin Birtaniya, ciki har da makarantun Dame da yawa. Hukumar ta ba da rahoton cewa yara 2,213,694 na azuzuwan talakawa suna cikin makarantun firamare. Daga cikin wannan adadin, 573,536 suna zuwa makarantu masu zaman kansu, ciki har da makarantun Dame. Hukumar ta zana wani mummunan hoto na makarantun Dame, tana mai cewa sun gaza samar wa yara ilimin da zai yi musu amfani a rayuwarsu ta gaba. 

Dokar Ilimin Firamare ta 1870 ( 33 &amp;amp; 34 Vict. c. 75), wani samfurin Hukumar Newcastle, ya kafa tsarin karatun dukkan yara 'yan shekara 5 zuwa 12 a Ingila da Wales. Daga baya, yawancin makarantun Dame sun rufe tunda yanzu akwai sabbin kayan aikin ilimi ga yara. 

Har zuwa ƙarshen shekarar 1850, kusan kashi 30 cikin 100 na dukkan yara sun halarci makarantun Dame. 

### Shahararrun mahalarta makarantar Dame

* William Wordsworth : ya halarci makarantar 'yan mata a Penrith, Cumbria, a ƙarƙashin malamar Mrs. Anne Birkett. A can ne ya haɗu da matarsa, Mary Hutchinson. Game da gogewarsa a makarantar 'yan mata, ya ce, "Tsohuwar makarantar Dame ba ta yi tasiri ga yin masu ilimin tauhidi, ko masu ilimin dabaru ba, amma, ta koyar da karatu, kuma tana yin aikin tunawa, sau da yawa ba tare da wata shakka ba; amma duk da haka an inganta malaman. Wataƙila ta yi bayani, kuma ta bar sauran ga iyaye, ga masters, da kuma ga shugaban cocin." 
* John Keats : ya halarci makarantar 'yan mata a Landan.
* Oliver Goldsmith : ya koyi wasiƙunsa daga Mrs Delap a makarantar 'yar uwarta. 
* Charles Dickens : ya halarci makaranta da wata baiwar Allah ta kafa a Rome Lane a Chatham, Kent .  A cikin littafinsa *mai suna Great Expectations*, jarumin Dickens Pip ya halarci wata makaranta da babbar goggon Mr. Wopsle ta koyar, wadda aka bayyana a matsayin wacce ba ta da amfani kwata-kwata. 
* William Shenstone : ya rubuta *The Schoolmistress, Waƙa* bisa ga ƙwarewarsa a makarantar 'yar mata. 
* George Crabbe : ya rubuta waƙa bisa ga gogewarsa a wata makarantar 'yar mata a cikin *littafinsa mai suna Poems: Juzu'i na 1.* 

Saboda buƙatun addini na al'ummar Puritan da buƙatun tattalin arzikinsu, wasu mata 'yan mulkin mallaka a ƙarni na 17 na karkara na New England sun buɗe ƙananan makarantu masu zaman kansu a gidajensu don koyar da karatu da koyarwar addini ga ƙananan yara. Dokar Makarantar Massachusetts ta 1642 ta buƙaci ilimi a fannin karatu da addini. Daga baya an ƙarfafa wannan doka ta hanyar sanannen Dokar Shaiɗan ta Tsohon Mai Zalunci . Dangane da imanin Puritan, Shaiɗan zai yi ƙoƙarin hana mutane fahimtar Nassosi, don haka an ɗauke shi da muhimmanci a koya wa dukkan yara yadda ake karatu.  Makarantun Dame sun cika wannan buƙata lokacin da iyaye ba su iya ilmantar da ƙananan yaransu a gidansu ba. Da ƙaramin kuɗi, mata, galibi matan gida ko zawarawa, sun ba da damar ɗaukar yara waɗanda za su koya musu rubutu, karatu, addu'o'i na asali da imani na addini. Waɗannan mata sun sami *"* koyarwa *"* a fannin tsabar kuɗi, masana'antar gida, barasa, kayan gasa da sauran abubuwa masu daraja. Kayan koyarwa gabaɗaya sun haɗa da, kuma galibi ba su wuce ba, littafin ƙaho, littafin farko, Psalter da Littafi Mai Tsarki.  An bai wa 'yan mata da maza ilimi ta hanyar tsarin makarantar Dame. Makarantun Dame gabaɗaya sun fi mai da hankali kan R-s guda huɗu na ilimi - *Karatu, Riting, Rithmetic, da Addini* .  Baya ga ilimin firamare, 'yan mata a makarantun Dame suma suna iya koyon dinki, dinki, da sauran "alheri".  Yawancin 'yan mata sun sami iliminsu na yau da kullun ne kawai daga makarantun Dame saboda ilimin da aka raba jinsi a makarantun gama gari ko na gwamnati a lokacin mulkin mallaka.  Idan iyayensu za su iya biyan kuɗin, bayan sun halarci makarantar Dame don ilimin karatu na farko, yaran mulkin mallaka sun koma makarantun nahawu inda wani malami namiji ya koyar da ilimin lissafi, rubutu, Latin da Girkanci. 

A ƙarni na 18 da 19, wasu makarantun 'yan mata na Dame sun bai wa yara maza da mata daga iyalai masu arziki "ilimi mai kyau". Matan da ke gudanar da waɗannan makarantun 'yan mata na Dame suna koyar da "karatu, rubutu, Turanci, Faransanci, lissafi, kiɗa da rawa".   Makarantun 'yan mata na manyan makarantu galibi ana kiransu " makarantun mata ", " kammala makarantu " da sauransu maimakon "makarantun Dame".

## Ostiraliya
An kafa makarantar farko da aka sani a Ostiraliya a Sydney a watan Disamba na 1789 ta hannun Isabella Rossen.   Mary Johnson ce ta kafa makarantar da aka sani ta biyu a Ostiraliya a Parramatta a shekarar 1791. Duk matan biyu fursunoni ne da limamin coci Rev. Richard Johnson ke kula da su.  

## Manazarta