Agba Nojie of Uromi

**Agba ** ( lit.  Allah na Yaƙi &#x27; a cikin harshen Esan ) **na Uromi**, wanda asalinsa ake kira **Agba**, shine sarkin mutanen Esan daga 1483 AD har zuwa 1507 AD. Shi  ne mai mahimmanci ('sarki' ko 'sarauta') a cikin tarihin mutanen Esan.  Ya taka rawar gani wajen ‘yencin Esanland daga tsohuwar daular Benin . Ya dakatar da biyan haraji daga Enijies a Esanland ga Oba na Benin, kuma ya dakatar da duk wani karar da ake ɗauka daga Esanland zuwa Fadar Oba don sake shari'a a lokacin Ozolua n'Ibarmoi ('Ozolua the Conqueror'). 

## Tarihi

Agba N'Ojie ya gaji sarautar Uromi bayan rasuwar mahaifinsa Onojie Ijesan,  Onojie na Uromi na farko.Ya so ya 'yantar da danginsa daga hannun tsohuwar daular Benin .  Da farko dai al'ummar masarautar Esan sun kaura daga birnin Benin a lokacin mulkin Oba Ewuare. Waɗannan ƙananan ƙauyuka sun faɗaɗa ta hanyar ci gaban cikin gida da rubuce-rubucen motsi daga Benin kusan ƙarni biyar da suka gabata. Irin wannan motsi cikin yankin na iya faruwa kafin wannan kwanan wata.’Yan sara-suka ne suka kora su, shugabanni,masu laifi da sauran su wadanda suka bar garin Benin zuwa daji da babu kowa kafin mulkin Ewuare kamar yadda Oba ya fara a 1460.This was done either through the self-centeredness and outrages of a portion of the Obas, ko bin yaƙe-yaƙe na gama-gari a kan maye gurbi.

Batun ƙaura daga birnin Benin ya faru ne a zamanin mulkin Oba Ewuare a ƙarni na goma sha biyar lokacin da Oba ya rasa ’ya’yansa biyu tare da yin wasu dokoki na rashin gafartawa waɗanda ke hana abubuwan da suka shafi dafa abinci, wanke-wanke,ko yin jima’i na tsawon lokaci,Oba ya buƙaci ya yi amfani da shi. hazaka don mayar da su karkashin mulkin Benin.Ya yi maraba da majagaba Esan ko kuma wakilansu zuwa Benin don ƙoƙartawa .Ya kasance a shirye ya gane da kuma girmama baƙonsa da lakabin Onojie,wanda ke nufin sarki.Babu wani tarihin wasu da suka karɓi gayyatar kuma suka yi watsi da ita.

Sun bace daga tarihi.A nan gaba,Esan ya dora wa mutanen da suka je Benin suka dauki taken Onojie.Mahaifin Agba yana ɗaya daga cikin majagaba da Oba Ewuare ya ƙaddamar a 1463 a matsayin Onojie na farko na Uromi.A lokacin da Agba ya karbi ragamar mulki a matsayin Onojie bayan rasuwar mahaifinsa,Onojie Ijesan ya gano yadda Oba Ewuare ya yi amfani da hankali da magudi wajen mayar da mutanen Esan karkashin mulkin Bini,inda ya zabi kawo karshen mulkin Bini a kan Esan.mutane. Lokacin da Oba Ozolua ya mika hannun sada zumunci ga Agba Nojie na Uromi, Sarkin Uromi,a fili kuma ya ki amincewa da abota da Oba,yana mai cewa ba abota ce ta gaskiya ba kuma alama ce wacce asalinsu ya mutu a isowa.Hakika,hakan ya yi wa Oba Ozolua raini,kuma aka yi shelar yaƙi tsakanin janar-janar biyu,Oba Ozolua na Benin da Onojie Agba Nojie na Uromi, daga ƙarshe ya zama Yaƙin Bini –  .

## Bini –  War
A cikin karni na 16,yakin Uzea,wanda kuma aka sani da yakin Bini–Esan,ya faru tsakanin masarautar Uromi da Masarautar Benin.Yakin dai ya kwashe shekaru da dama ana yi saboda kin abota daga Oba Ozolua na Benin daga Onojie Agba N'ojie na Uromi.Mutanen Esan sun ayyana shi a matsayin Allah na Yaƙi kuma ana bauta masa a yau a ƙarƙashin itacen kapok mai tsayi.An sanya hannu kan yarjejeniyar zaman lafiya tsakanin Esan da Binis,wanda Esan ke kira  . Anyi wannan kuma an rufe shi ta hanyar dasa  itace da jingina da  rantsuwa, "  ...",wanda aka fi sani da  a yau ma'ana Esan ba zai sake kai hari Binis ba.Masarautar Esan za su ba da rancen sojoji ga Masarautar Benin,kamar lokacin Yaƙin Idah na 1515-1516,kuma a lokuta uku da aka hana wasu Obas na Benin sarautarsu,sun gudu zuwa Esanland kuma jarumawan Esan suka jagorance su.Benin su kwato sarautar su Oba.Misalin wannan shine Oba Osemwende(1816-1848). 

## Mutuwa da gado

Agba N'Ojie na Uromi ba a taba tabbatar da ainihin ranar mutuwarsa ba saboda ya bace cikin daji Ahojie a Uromikuma ba a sake ganinsa ba.

Ana ɗaukar Alu-Agba a matsayin allahntaka—allahn yaƙi—da mutanen Esan .Wurin bautarsa yana ƙarƙashin wata doguwar itacen *[[Rimi|Ceiba pentandra]]*,ko kapok,inda ake bauta masa a kowace ranar kasuwa ta Uromi.Sun yi imanin Agba N'Ojie yana da ikon kare su a lokacin yaƙi da lokutan wahala.

## Duba kuma

* Ogbidi Okojie

## Nassoshi