'Yancin Dan Adam a Panama

**<nowiki/>'[[Haƙƙoƙin ɗan'adam|'Yancin ɗan adam]] a [[Panama (ƙasa)|Panama]]** sun hada da damuwa da canje-canje da yawa. A cikin 'yan shekarun nan, Panama ta sanya gagarumin ci gaba ga rikodin haƙƙin ɗan adam. Ya himmatu ga girmamawa da kare haƙƙin ɗan adam bisa ga ƙa'idodin ƙasa da ƙasa a matsayin wani ɓangare na wajibai a matsayin memba na Majalisar Dinkin Duniya da Ƙungiyar Amurka (OAS). Kamar kasashe da yawa a duniya, duk da haka, shari'o'in cin zarafin bil'adama har yanzu suna cikin damuwa ta duniya.

## Tarihi
Ana ɗaukar Panama a matsayin dimokraɗiyya ta huɗu mafi tsufa a Kudancin Amirka.  Masana kimiyyar siyasa irin su Carlos Guevarra Mann sun amince da zaman lafiyar siyasar kasar, inda suka nuna cewa zamanin da ake ciki na gwamnatin tsarin mulki ya fi na mulkin kama-karya da ya maye gurbinsa, wanda ya kwashe sama da shekaru ashirin.  An yi tsokaci game da mummunan halin haƙƙin ɗan Adam na Panama a lokacin mulkin kama-karya na soja a lokacin wani rangadin binciken da Sanata Robert Byrd ya jagoranta.  Wannan tawaga, wadda ta yi shawarwarin yarjejeniyoyin da suka shafi mashigin ruwan Panama, ta samu sanarwar fahimtar juna tare da Janar Omar Torrijos wanda ya hada da alkawarin da gwamnatinsa ta dauka na inganta yanayin kare hakkin bil'adama a kasar.  Wannan ya shafi batutuwa kamar  haƙƙin haƙƙin ɗan jarida da kuma ‘yancin aikin jarida[2  Yarjejeniyoyin sun baiwa Panama cikakken mulkin mallaka akan mashigin ruwan Panama.

Ɗaya daga cikin abubuwan da suka faru bayan sauyawa zuwa gwamnatin farar hula shine rushewar sojojin Panama. 'Yan sanda na kasa da sauran hukumomin tilasta bin doka ne suka maye gurbinsa a farkon shekarun 1990. Kamar yadda wadannan hukumomin tilasta bin doka suka zo karkashin kulawar jami'an farar hula, an yaba da ci gaban a matsayin babban mai ba da gudummawa ga raguwar take hakkin dan adam a kasar. Koyaya, har yanzu akwai rashin hukunci tsakanin jami'an tsaro saboda rauni a cikin hanyoyin kulawar ciki don gudanarwa da tilasta aiki. Wani rahoto, alal misali, ya nuna cewa kodayake Panama ta kafa Ofishin Mai Kula da 'Yancin Dan Adam, tana da ɗabi'a amma babu ikon doka.

## Censorship
Matsalar kare hakkin dan adam a Panama ta shafi iyakokin 'yancin' yan jarida. Kodayake kundin tsarin mulkin Panama ya tabbatar da wannan haƙƙin, har yanzu akwai abubuwan da suka faru na cin zarafin kungiyoyin kafofin watsa labarai da 'yan jarida. An lura cewa tabbacin kundin tsarin mulki bai hana aiwatar da dokokin da ke ba da damar gurfanar da 'yan jarida don laifuka da ba a bayyana su ba kamar wallafa bayanan sirri da kuma ɓoye bayanan gwamnati. Kungiyoyin kare hakkin dan adam kamar su Hukumar Inter-American kan 'Yancin Dan Adam, Kungiyar 'Yan Jarida ta Inter-American, Reporters Without Borders, da sauran kungiyoyi duk sun soki tarihin tantancewar Panama.

Har ila yau, gwamnati tana da tarihin yin amfani da ayyukan shari'a da aka tsara don tsoratar da kuma ƙuntata ikon bayar da rahoto kyauta. A watan Maris na shekara ta 1999, Panama ta sami hukunci na kasa da kasa saboda amfani da dokokin gag don iyakance 'yancin' yan jarida da kuma azabtar da 'yan jarida. A cikin shekara ta 2012, wani lissafi a Majalisar Dokoki ta Kasa ya nemi hukunta jawabin da ke sukar shugaban kasa da gwamnatinsa. An janye shi bayan muhawara. Kimanin kashi 82 cikin dari na 'yan jarida na cikin gida suna la'akari da' yancin faɗar albarkacin baki da barazanar da matsin lamba daga jami'an gwamnati.

Har ila yau, an ba da rahoton cin zarafin 'yan *Jaridu* a ko'ina. Jaridar La Prensa, sashin bincike, da mai ba da rahoto Santiago Cumbrera duk sun sami barazanar bayan sun buga rashin daidaito a Ma'aikatar Ayyuka da Hukumar Kula da Kasa. Sauran misalai sun haɗa da batun editan jaridar Gustavo Gorriti, wanda aka kwace izinin aikinsa bayan ya buga rahotanni game da cin hanci da rashawa da kuma siyasa. Gwamnati kawai ta sauya kanta a kan soke izinin Gorriti bayan babban zargi na kasa da kasa. Kisan Dario Fernandez, mai shi kuma darektan shirin gidan rediyo na Radio Mi Favorita kuma mai sukar murya na Shugaba Ricardo Martinelli, ba a warware shi ba.

Ko da mambobin kafofin watsa labarai na kasashen waje suna cikin haɗarin cin zarafi da ɗaurin kurkuku. Gwamnati, alal misali, ta kama kuma ta fitar da 'yan jarida na kasashen waje waɗanda ke binciken cin hanci da rashawa a Panama kamar su Paco Gomez Nadal da Pilar Chato . 

## Rikicin cikin gida
A cikin 2021, Ma'aikatar Jama'a ta Panama ta ba da rahoton shari'o'i 13,013 na tashin hankali na cikin gida kuma waɗannan sun haɗa da shari'oʼi 16 na kisan mata da yunkurin kisan mata 12. Panama ta dauki matakai don magance matsalar kamar wucewar sabuwar doka a cikin 2013 game da cin zarafin mata. Dokar No. 202, wacce aka zartar a shekarar 2021 ta kara sabunta wannan. Matsalar, duk da haka, har yanzu batun maimaitawa ne saboda cikas kamar tsoron ramuwar gayya, rashin wayar da kan jama'a, wanda ke hana wadanda abin ya shafa bayar da rahoton cin zarafi. Har ila yau, akwai ƙananan hukunci game da tashin hankali na gida, ban da shari'o'in da suka shafi mutuwa.

## Sauran damuwa game da haƙƙin ɗan adam
A cewar Ma'aikatar Harkokin Wajen Amurka, wasu batutuwan kare hakkin dan adam a Panama a cikin 'yan shekarun nan sun hada da: azabtarwa da sauran nau'ikan azabtarwa na rashin mutunci; mummunan yanayin kurkuku; da cin hanci da rashawa a tsarin shari'a. Kodayake mata suna jin daɗin matsayin doka iri ɗaya da maza, raunin tilasta bin doka na nuna bambanci bisa ga jinsi har yanzu yana ci gaba.

Kula da al'ummomin 'yan asalin ƙasar Panama wani matsala ce ta haƙƙin ɗan adam a ƙasar. A cikin 2023, hukumomi biyu na Majalisar Dinkin Duniya sun gano cewa kasar ta kasa cika wajibai na kare haƙƙin 'yan asalin ƙasar. Wadannan sun hada da gazawar tabbatar da hakkinsu na yankin da kuma haƙƙin 'yanci, kafin, da kuma sanar da yardar rai (FPIC), da haƙƙin kula da al'adunsu da al'adu.