Khadijah Sidek

**Khatijah Sidek,** (an haife ta a shekara ta1918- ta rasu a shekara ta 1982)  Khadijah Mohd Sidik 'yar kasar Malaya ce, kuma 'yar siyasa a lokacin mulkin mallaka na Malaya kuma zababbiyar shugabar *Kaum Ibu* (a zahiri yana nufin "kungiyar uwa"; daga baya aka canza ɓangaren sunan zuwa Wanita, UMNO) a shekara ta 1954. Ta kuma kasance jigo a tarihin farko na Hadaddiyar kungiyar Malay ta Kasa (UMNO) kuma mai rajin kare hakkin mata da ilimantar da yara mata. 

## Rayuwar farko
An haifi Khatijah a garin Pariaman, Yammacin Sumatra, kasar Indonesia ga dangi 'yan kailar Minangkabau, kuma an san su da tsarin gado ta wurin uwa.  Ta yi karatunta a wata makarantar Dutch da ke Sumatra kafin ta koma Singapore a shekara ta 1946 kuma jim kadan bayan ta auri wani dan kasar Malayan. Kafin zuwanta Malaya, Khatijah tana aiki a cikin *Puteri Kesatria*, kungiyar mata masu adawa da mulkin mallaka da ke Bukit Tinggi, Sumatra. A cikin shekara ta 1953, ta shiga reshen UMNO a Johor Bahru bayan gayyatar da aka yi mata don yin nazarin halin matan Malaya a karkashin mulkin Burtaniya. 

## Siyasa
Daukakan Khatijah a cikin siyasa yana nuni ne da sauye-sauyen zamantakewar da mata suka fuskanta a cikin shekaru bayan yakin karkashin mamayar Japan. Mafi yawan matan da suka taka rawar gani a siyasa na wannan lokacin sun ci gajiyar cigaban ilimin mata da na 'yan mata, da ayyukan mata da ake biya wanda ba na cikin gida ba, da kaura zuwa wasu birane. Matan da suka rike mukaman jagoranci a jam'iyyun kasa, jiha, ko kuma sauran matakan gwamnti sun kasance galibi mazauna birni ne ko na kewayen birni, kuma sun kasance mataye ne ko kuma dangi na kusa ga 'yan siyasa ko gidajen sarauta.

## Mai rajin kare hakkin mata
Lokacin da Khatijah ta isa Malaya a cikin shekara ta 1940, ta damu da abin da ake gani zalunci ne na mata. A ziyararta ta biyu zuwa Singapore a shekara ta 1947, ta rubuta a cikin tarihinta cewa ta kuduri aniyar taimaka wa matan da ba su da ilimi ta hanyar koya musu dabarun kula da gida da kuma daga iliminsu na siyasa.  Ta shiga kungiyar jin daɗin mata, ta kasar Indonesiya da Majalisar Matan Malay (HIMWIM), don tayar da hankalin 'yantar da matan Malay-Indonesiyan da ke zaune a Singapore. Koyaya, aikin Khatijah tare da HIMWIM ya ci karo da mulkin mallaka na Birtaniyya, kuma an tsare ta a karkashin Dokar Gaggawa tsakanin shekara ta 1948 da shekara ta 1950;  yayin da take cikin kurkuku, ta haifi diya mace. 

Bayan an sake ta daga kurkuku, an kori Khatijah daga Singapore, amma tana karkashin umarnin tsarewa don ya ci gaba da zama a Johor na shekaru goma.  Tare da goyon bayan Tunku Abdul Rahman, mai kamfen din Ibu Zain ya gayyace ta zuwa UMNO ; matsayinta na matar dan asalin Malayan ya sanya ta cancanci shiga.  A watan Afrilun shekara ta 1953, ta zama memba na babban taron UMNO a Melaka . A taron majalisar, shawarar da ta gabatar na kara yawan mata a majalisar ya gamu da fushin da kyamar wakilan maza. 

## Shugabancin Kaum Ibu UMNO
A watan Oktoban shekara ta 1954, Khatijah ya yi nasara tare da Ibu Zain da kuma Selangor *Kaum Ibu* UMNO (KI UMNO) na wancan lokacin Halimahton Abdul Majid da aka zaba a matsayin shugaban KI UMNO.  A lokacin da take jagora, ta zagaya ko'ina cikin kasar, inda ta shawo kan mata da yawa zuwa sashin ta hanyar shawo kansu cewa ta yi kama da su - Lenore Manderson ta yi ikirarin cewa Khatijah har ma da gadon matan kauye da ta ziyarta.  Yawan bukatar Khatijah na karin wakilci ga mata da kuma imanin ta cewa akwai wasu shingaye na yau da kullun ga shigar mata cikin siyasa da sauri ya gan ta a matsayin wani abu a matsayin mai tayar da hankali. Makonni biyu bayan zaɓenta a matsayin shugabar KI UMNO, an kori Khatijah daga reshen UMNO Johor Bahru bisa hujjar cewa ta ba da cikakken bayanin yadda Majalisar Koli ta gudanar; Khatijah ta taba tuhumar cewa da gangan ake cire mata daga jerin sunayen zabubbukan jihohi.  Tunku daga baya ya yanke shawarar cewa babu wadatar shaidun da za su kore ta,  kuma UMNO Executive daga baya ta soke korar ta, amma ba tare da yi wa Khatijah kashedi ba game da halin ta a gaba. 

Bayan shugabantar kungiyar KI UMNO a matakin kasa na tsawon shekaru biyu, an sake korar ta saboda kalubalantar siyasar lalata ta jam'iyyar. Korar tata da aka yi bisa doka ta nuna cewa ta saba wa ka'idoji da ka'idojin jam'iyyar  Khatijah ya gaji Raja Perempuan Perlis Tengku Badiah (daga baya kuma 'Sarauniyar Malaya')  wacce ta dauki nauyin shugabanci bayan rashin lafiyar na karshen magabata, Hajjah Zain Suleiman ko Ibu Zain .

### Rikicin Majalisar Dokoki ta Tarayya
A cikin shekara ta 1955, membobin KI UMNO suka bukaci Tunku da ya nada Khatijah a daya daga cikin kujerun ajiye biyar na Majalisar Dokokin Tarayya; mace daya ce, Halimahton, aka zaba daga cikin kujeru 52 da aka zaba. Tunku sun ki nada Khatijah; ya bayar da hujjar cewa zaben na Halimahton ya biya bukatar mace ‘yar Malay a Majalisar Dokokin Tarayya, sannan kuma takarar Khatijah bai dace ba tunda ta ci gaba da kasancewa a karkashin umarnin tsarewa. Membobin KI UMNO sun yi korafin cewa an yi watsi da gudummawar da suka bayar a lokacin zaben Tarayyar na shekara ta 1955, kuma a martanin da aka mayar, an bukaci mata da su tsaya a zabukan cikin gari da na birni su yi aiki tukuru. Shugabancin maza zai kuma yi ikirarin cewa ba su sami kwararrun mata da za su iya tsayawa takara ba. 

### Sallamar daga UMNO
Khatijah ta nemi kuri'ar mata a cikin Majalisar Dokokin UMNO a shekara ta 1953 da wakilcin siyasa dai-dai a cikin jam'iyyar. Haka kuma, ta yi gwagwarmayar neman 'yancin cin gashin kai daga bangaren mata na UMNO, wani bangaren mata na mata na daban don tallafawa bangaren Matasan UMNO da ke akwai, da kuma karuwar zabar mata don shiga babban zabe ta hanyar zabar mata' yan takara. Amma ba da dadewa ba aka kore ta daga jam'iyyar a watan Nuwamba 1956, kuma a wannan karon UMNO Executive ta goyi bayan fitar ta. Kodayake an kori Khatijah daga UMNO saboda dalilai na ladabtarwa, amma hakan na iya faruwa ne saboda tana kalubalantar al'adar magabata da fifikon gado a tsakanin iyayen jam'iyyar; hakika, daya daga cikin dalilan da aka ambata na korar ta shi ne cewa halinta a matsayinta na shugabar KI UMNO ya 'cutar da UMNO.'  Daga nan UMNO Executive ya nada Fatimah binte Haji Hashim a matsayin sabuwar shugabar KI UMNO, matsayin da ta rike har zuwa shekara ta 1972.

## Khatijah Sidek a cikin PAS
Bayan korar ta daga UMNO don kalubalantar mulkin mallaka na namiji, Khatijah ta sauya sheka zuwa Jam'iyar Islama ta Pan-Malaysia ko PAS, ta zama shugabar sashin mata, *Dewan Muslimat* . Ta sake komawa UMNO a cikin shekara ta 1972, amma ba ta ci gaba da taka rawa a cikin jam’iyyar ba. 

## Duba kuma

* Aishah Ghani
* Shamsiah Fakeh
* Kishin Malay na Farko
* Siyasar Malaysia

## Manazarta

## Kara karantawa

* *Memoir Khatijah Sidek: Puteri Kesatria Bangsa* (1995), Penerbit UKM: Bangi 
* Susan Blackburn da Helen Ting (editocin) *Mata a Yankin Gabas ta Tsakiya na Asiya* (2013) NUS Press: Singapore