Sa'adu Zungur

Mallam **Sa'adu Zungur** (1914 - 28 ga watan Janairun shekara ta 1958) ya kasance ɗan gwagwarmaya a Najeriya, mawaki, lauya kuma mai kishin kasa wanda ya taka muhimmiyar rawa a yunkurin 'yancin Najeriya musamman a Arewacin Najeriya . An dauke shi a matsayin mahaifin 'radical politics'(Siyasar ra'ayin kai) a Arewacin Najeriya. Rubuce-rubucen siyasa na Zungur da ke sukar gwamnatin mulkin mallaka ta Arewacin Najeriya, musamman tsarin masarautar, sun taimaka wajen kafa harsashin ka'idar 'yancin kai Na Najeriya. Ayyukansa na wallafe-wallafen da siyasa sunyi nasara kan shugabannin 'yancin kai a Arewacin Najeriya, musamman Aminu Kano da Isa Wali.

Zungur ya kuma kafa kungiyoyin siyasa da yawa, gami da Zaria Friendly Society da Northern Elements Progressive Association, wanda daga baya ya taka muhimmiyar rawa wajen tsara yanayin siyasa na yankin kuma daga baya ya rinjayi kafa jam'iyyun siyasa da ƙungiyoyi masu zuwa. A lokuta daban-daban a ƙarshen 1940s da 1950s, ya kasance mai aiki a wasu fitattun jam'iyyun siyasa kamar Majalisar Kasa ta Najeriya da Kamaru, Majalisar Jama'ar Arewa da Ƙungiyar Cibiyoyin Arewa.

Duk da gwagwarmayarsa mai tsawo tare da cutar huhu, wanda ya kai kusan shekaru ashirin, Zungur ya ci gaba da aiki a cikin gwagwarmaya don 'yancin Najeriya da sake fasalin al'umma. Keɓewarsa da gudummawarsa sun ba shi karbuwa a matsayin fitaccen mutum a cikin gwagwarmayar adalci na zamantakewa da mulkin kai. Ya mutu a shekara ta 1958, shekaru biyu kawai kafin Najeriya ta sami 'yancin kai. Jami'ar Sa'adu Zungur (tsohuwar Jami'ar Jihar Bauchi, Gadau) an sanya masa suna.

## Rayuwa ta farko da ilimi
**Zungur** Fulani ne wanda aka haife shi a shekara ta 1914 a Ganjuwa, lardin Bauchi (jihar Bauchi ta zamani) ga Imam na Bauchi Muhammadu Bello.  Ya girma a cikin iyali wanda ya mai da hankali sosai ga koyarwar addini. Ya fara karatunsa na Islama tun yana ƙarami kuma ya ci gaba da nazarin fannoni masu ci gaba na Islama, kamar su *[[Fiƙihu|fiqh]]* (Jurisprudence na Islama). 

Duk da yadda ya girma a addini, mahaifinsa ya kuma karfafa shi ya bi ilimi na zamani na yamma, wani abu mai ban sha'awa a cikin mulkin mallaka na Arewacin Najeriya na 1920. A shekara ta 1920, ya shiga makarantar lardin Bauchi, kuma a shekara ta 1929, ya ci gaba da karatunsa a Kwalejin Kwalejin Katsina (wanda yanzu ake kira Kwalejin Barewa), wanda ke ɗaya daga cikin cibiyoyin kwaleji na farko a Arewacin Najeriya.  

A lokacin da yake da shekaru 20, ya shiga sabuwar Kwalejin Yaba da aka kafa a Legas a matsayin gwamnati ta farko da ta dauki nauyin ƴan Arewa don yin karatu a wajen Arewa. Ya kuma zama dan Arewa na farko da ya yi karatun fannin sanin magani (Pharmacy). Zungur ya so ya yi karatun Chemistry da Biology a Yaba amma be samuba. Wannan ya kai shi ga dakatar da karatunsa a kwalejin a shekarar 1935, an tura shi zuwa Makarantar Kiwon Lafiya a Kano (yanzu Kwalejin Kimiyya da Fasaha) a matsayin horo. A lokacin da yake Kano, Zungur an fara horar da shi a matsayin Sufeto na Kiwon Lafiya. Ko dayake, jim kadan bayan fara wannan horo, an ɗaukaka shi zuwa matsayin Malami a cikin wata ɗaya.

## Ayyuka
A shekara ta 1939, an tura Zungur zuwa Makarantar Kiwon Lafiya a Zaria inda ya ci gaba da koyarwa. A cikin wannan shekarar ya kafa kungiyar matasa ta (Hausa Keep Fit Class), aji don matasa a kusa da Zaria a kan lafiyar jiki. Yayinda yake Zaria, ya sadu da Aminu Kano wanda ke karatu a Kwalejin Kaduna. Haɗin su ya zama abokantaka mai zurfi, wanda aka nuna ta hanyar tattaunawa akai-akai game da batutuwan siyasa da nuna damuwa waɗanda suka dace da Arewacin Najeriya. A wannan lokacin, an ce Zungur ya "yi tasiri sosai ga tunanin Aminu". A shekara ta 1941, Zungur ya ɗauki matsayin shugaban Makarantar Pharmacy a Zaria. A cikin shekara mai zuwa, ya kafa kungiyar matasa ta Arewacin Najeriya (NNYM), wanda daga ƙarshe ya zama Zaria Friendly Society (ZFS) ko *Taron Masu Zumunta*, tare da Abubakar Imam, sanannen marubuci wanda shine editan jaridar *[[Gaskiya Ta Fi Kwabo]]* . Kungiyar ta kasance dandamali wanda Zungur ya yi amfani da shi don tayar da sauye-sauyen zamantakewa da kuma ilimantar da mutanen Arewacin Najeriya kan batutuwan siyasa. Ya kuma kafa kungiyar Northern Provinces General Improvement Union (NPGIU) a lokacin. Daga baya ya kamu da cutar huhu (watakila tarin fuka) wanda ya haifar da hutu daga koyarwa kuma ya koma gidansa a Bauchi don hutawa.

### Siyasa
Yayinda yake a Bauchi, Zungur tare da Abubakar Tafawa Balewa, Aminu Kano da wasu fitattun mutanen Arewa sun kafa Bauchi General Improvement Union (BGIU), ɗaya daga cikin kungiyoyin siyasa na farko a Arewacin Najeriya da Bauchi Discussion Circle (BDC). BGIU da BDC sun kasance hanyoyin da Zungur ya yi amfani da su don bayyana ra'ayoyinsa masu tsattsauran ra'ayi, suna adawa da mulkin mallaka na Sarakuna da tsarin mulkin mallaka kai tsaye na Burtaniya.

Matsayin Zungur mai tsattsauran ra'ayi sau da yawa ya sanya shi cikin rashin jituwa da hukumomin mulkin mallaka, musamman ma Hukumar 'yan asalin ƙasar. Wani abin da ya faru da shi da kuma wani mai binciken injiniya na Turai mai suna John Orgle ya ba da misali ga wannan tsarin rikici. Orgle ya kasance yana son tayar da 'yan asalin Hausa ta hanyar fitar da hazakarsa da ƙoƙari na neman su, wanda ya sa Zungur ya kira shi *Chilakowa* (red-billed hornbill). A mayar da martani, Orgle ya fitar da bindiga kuma ya harbe shi a matsayin Zungur, ya kusan rasa shi. Zungur ya dauki matakin shari'a a kan Orgle, kuma daga baya kotun majistare ta Jos ta ci tarar fam biyar kuma ta sake tura shi wani wuri, be zama  a kurkuku ba.

A kai-a kai ya goyi bayan "jiha ta kasa mai zaman kanta wacce ta dogara da ka'idojin "ci gaba" yayin amfani da kwatanci da aka daidaita daga al'adun addini. A lokacin da yake koyarwa a cikin shekarun 1940, Zungur ya kasance mai goyon bayan Ahmadiyya da Masar na sake fasalin Islama amma daga baya ya watsar da alakarsa da ƙungiya.

#### Ayyukan siyasa tare da Azikiwe
A shekara ta 1946, Nnamdi Azikiwe ya gayyaci Zungur don shiga jaridar West African Pilot, wacce aka sadaukar da ita don ba da shawara don samun 'yancin kai daga Mulkin mallaka na Burtaniya. Zungur ya yarda da gayyatar kuma ya ɗauki matsayin Wakilin Lardin Bauchi na jaridar. A wannan lokacin, ya jagoranci zanga-zangar jama'a ta farko a Arewacin Najeriya wanda shine martani ga hanyar yawon shakatawa na Gwamna John Macpherson, wanda ya cire Bauchi watakila daga ayyukan BGIU na Zungur. Daga baya aka kara shi zuwa matsayin wakilin Yankin Arewa maso Gabas kuma daga ƙarshe ya ɗauki matsayin Babban Wakilin lardunan Arewa a Yammacin Afirka a cikin 1947. Daga baya a wannan shekarar, Zungur, tare da Raji Abdullah da Abubakar Zukogi, sun kafa Jam'iyyar Al'umman Najeriya ta Arewa ko Northern Elements Progressive Association (NEPA) wanda daga baya ya zama Northern Elements progressive Union (NEPU) a cikin 1950. 

Kodayake Zungur bai taɓa warkewa ba, ya shiga siyasar jam'iyyar kasa a farkon matakin kuma ya kasance memba na Majalisar Kasa ta Najeriya da Kamaru (NCNC).  A shekara ta 1948 NCNC ta zabe shi a matsayin Babban Sakatare a karkashin shugabancin Dokta Nnamdi Azikwe . Ya rike Landan mukamin har zuwa 1951 kuma ya kasance a matsayin Babban Sakatare wanda ya yi tafiya zuwa London tare da Azikiwe a matsayin tawagar zanga-zangar NCNC zuwa Ofishin mulkin mallaka don neman ƙaddamar da kai ga Najeriya. Ya, duk da haka, daga baya ya watsar da NCNC saboda "rashin tausayi ga matsalolin sake fasalin a Arewa".

#### Kafa Majalisar Jama'ar Arewa
Zungur na daga cikin mambobin da suka kafa Jam'iyyar Mutanen Arewa ko Majalisa ta Arewa, daga baya Majalisa na Arewa (NPC), kuma ya halarci taron farko na 26 Yuni 1949 a Kaduna . A wannan taron, an zabe shi mai ba da shawara kan Dokar Musulmi. Babban manufar wannan kungiyar ita ce inganta ci gaba da ci gaban yankin Arewa. Wasu daga cikin sauran mambobin da suka kafa sun hada da R. A. B. Dikko, Abubakar Imam, Yusuf Maitama Sule da Aminu Kano .  

Sun gudanar da tarurruka inda suka tattauna batutuwan da suka shafi yankin. Ɗaya daga cikin irin waɗannan tarurruka sun haɗa da tattaunawar da suka gudanar game da rubutun kundin tsarin mulki da aka tsara. Zungur yana da sha'awar wannan tattaunawar da aka ce ya "mafi rinjaye". Ya kasance daga karfe 4 na yamma zuwa karfe 4 da safe washegari tare da hutun sa'o'i biyu. Wani kuma game da cancantar mata don zama memba a cikin Majalisa. An raba membobin daidai a kan wannan al'amari kuma, a matsayin mai ba da shawara kan Dokar Musulmi, an kira Zungur don samar da fahimtarsa. Ya yi amfani da rubuce-rubucen Usman dan Fodio, wanda ya kafa Khalifancin Sokoto kuma mai ba da shawara ga ilimin mata, don ba da shawara don haɗa mata cikin batutuwa masu mahimmanci da kuma jaddada muhimmancin shiga cikin al'amuran al'umma. : 

#### Kafa NEPU da rabuwa daga NPC
Majalisa ta tattauna batutuwan da suka shafi lafiyar mutanen Arewa amma "kyakkyawan" ba su da tsattsauran ra'ayi fiye da NEPA wanda gwamnati ta lalata saboda yanayin sa mai tsattsa ra'ayi. A watan Agustan 1950, wani bangare na mambobi masu tsattsauran ra'ayi a cikin Majalisa sun yanke shawarar kafa sabuwar jam'iyyar siyasa, wacce suka kira Northern Elements Progressive Union (NEPU). Wadanda suka kafa NEPU sun hada da sanannun mutane kamar Maitama Sule da **Abba Maikwaru**, tare da Aminu Kano daga baya ya shiga jam'iyyar. Manufar NEPU ita ce ta yi aiki a cikin yanayin siyasa mai zurfi, yayin da take riƙe da daidaituwa ta akida tare da magajinta, Zungur's Northern Elements Progressive Association . 

NPC, wani bangare saboda ayyukan NEPU, ya kama hankalin sararin siyasar Arewacin Najeriya, musamman wasu manyan sarakuna da jami'an gudanarwa. Yayin da NPC ta sami shahara, tattaunawa ta fito game da bukatar jam'iyyar siyasa da za ta nuna wasu dabi'u masu ra'ayin mazan jiya. Wasu sun dauki NPC, tare da haɗin gwiwar da aka ɗauka, kamar yadda bai dace ba. A cikin wannan mahallin, shugabannin Arewa, gami da fitattun 'yan siyasa kamar Ahmadu Bello, Sardauna na Sokoto, da Abubakar Tafawa Balewa, sun yi la'akari da kafa jam'iyyar siyasa ta kansu tare da ra'ayin mazan jiya. Shugabannin da suka fi dacewa da NPC sun ji tsoron kokarin jam'iyyar na zama babbar jam'iyya a Arewa ba ta da amfani idan aka ci gaba da alaƙa da ra'ayoyi masu tsattsauran ra'ayi. 

Shaidar rabuwa tsakanin NEPU da NPC ya yi kama da mai yiwuwa, duk da haka, wannan rarrabuwa ba ta cika ba har sai daga baya, a ƙarshen 1951, biyo bayan matakin jefa kuri'a na farko don zaben majalisa na farko. 'Yan takarar masu ra'ayin mazan jiya da sarakuna suka goyi bayan sun yi kasa a kan' yan takarar NEPU, wanda ya haifar da rashin gamsuwa tsakanin bangarorin masu ra'ayyar mazan jiya. Don mayar da martani ga waɗannan abubuwan, an fara tattaunawa tsakanin manyan 'yan siyasa na Arewa, musamman Sardauna da Balewa, da shugabannin cikin NPC, gami da R. A. B. Dikko da Abubakar Imam. A ranar 1 ga Oktoba, 1951, an sanar da cewa Majalisar Jama'ar Arewa ta sauya zuwa jam'iyyar siyasa. A matsayin wani ɓangare na wannan sanarwar, an shawarci mutanen da ke rike da mukamai na gwamnati, gami da Janar Shugaba Dikko, da su yi murabus daga ofisoshin NPC. Bugu da ƙari, Ahmadu Bello da Tafawa Balewa, sun shiga NPC a matsayin mambobi. Zungur ya kasance a cikin jam'iyyar, yana riƙe da matsayinsa na mai ba da shawara kan Dokar Musulmi. 
 

Zungur da farko ya yi niyyar fara gyare-gyare a cikin jam'iyyar, saboda imaninsa cewa za'a iya sake fasalin tsarin masarautar. Koyaya, yayin da shekarun tsakanin 1951 da 1954 suka bayyana, kyakkyawan fata ya ragu. Ya gamu da gagarumin juriya daga duka sarakuna da 'yan siyasa a cikin NPC waɗanda suka yi tsayayya da ra'ayoyin sake fasalinsa. Da yake fahimtar haɗarin da ke tattare da yankin Arewa wanda ya kasance mai tsayayya da canji kuma ya ware daga manyan abubuwan ci gaba, Zungur a hankali ya zama mai sanyin gwiwa game da yiwuwar sake fasalin a cikin tsarin da ke akwai. 

A shekara ta 1954, a cikin karuwar rashin jin daɗinsa, Zungur ya yanke shawarar raba kansa daga NPC kuma ya haɗa kansa da NEPU mai ci gaba, wanda Aminu Kano ke jagoranta. Kafin Zaben 1956, ya ce:Shekaru uku masu zuwa tabbas za su ga yankin Arewa ya yanke gaba ɗaya daga sauran Najeriya, a ƙarƙashin ikon gwamnatin mulkin mallaka, jam'iyya ɗaya da aka gina a kan ragowar mulkin mallaka na yanzu.Aminu Kano da Zungur sun ambaci yakin neman zabe a matsayin jihadi a kan hukumomin masarautar. Zungur musamman ya ba da jawabinsa a matsayin "Jihadi 131", yana nufin kujerun 131 da NEPU ke takara a zaben. Jihad din su ya kasance a kan "rashin addinin musulunci" na tsarin masarautar. 

## Rubuce-rubuce
Kamar tsaransa kamar Mudi Sipikin, Abubakar Ladan da Aminu Kano, Zungur mawaki ne wanda ya yi amfani da kwarewarsa na wallafe-wallafen don shiga cikin tattaunawar siyasa. Waƙoƙinsa, da farko an rubuta su a cikin Harshen Hausa na Arewacin Najeriya, sun zama matsakaici don ilimi da sukar. An tsara waƙoƙin waƙoƙinsa na Zungur zuwa fannoni daban-daban na al'umma, mulkin mallaka, kuma musamman ikon masarautar.

Koyaya, saboda yanayin da ke cikin abubuwan da yake ciki, yawancin waƙoƙinsa na siyasa masu tsattsauran ra'ayi an tantance su sosai a Arewacin Najeriya. Musamman, ayyukan da suka soki sarakuna kai tsaye ko Mulkin mallaka na Burtaniya sun fuskanci ƙuntatawa mai tsanani. Buga irin waɗannan ayyukan na iya haifar da sakamakon shari'a ga mawaki da mai bugawa, wanda ke haifar da yanayi mai wahala don yada ra'ayoyin da ba su yarda ba. A sakamakon haka, ba a buga waƙoƙin Zungur da yawa ba. Bayan mutuwarsa a farkon shekara ta 1958, Hukumar Litattafan Yankin Arewa (NORLA) ta yi ƙoƙari ta tattara dukkan waƙoƙinsa amma ta yi ƙoƙari don gano su. An buga roƙo a ranar 19 ga watan Disamba na *[[Gaskiya Ta Fi Kwabo]]* ta hanyar darektan NORLA yana neman waɗannan waƙoƙin, yana alkawarin lada. Bayan mutuwarsa a farkon shekara ta 1958, Hukumar Litattafan Yankin Arewa (NORLA) ta yi ƙoƙari ta tattara waƙoƙinsa amma tana da wahalar gano su. A cikin roƙon da aka buga a cikin fitowar 19 ga Disamba na Gaskiya Ta Fi Kwabo, darektan NORLA ya nemi waɗannan waƙoƙin, yana ba da lada a madadin. Daga ƙarshe an buga tarin da ake kira *Wakokin Sa'adu Zungur* . Daga baya Kamfanin Buga Littattafan Arewacin Najeriya ya sake buga shi. Har yanzu ana koyar da waƙoƙinsa a makarantun sakandare a arewacin Najeriya.

### ''Arewa Jumhuniya ko Mulkiya''

Ɗaya daga cikin sanannun ayyukansa, *Arewa Jumhuniya ko Mulkiya* ("The North: Republic or Monarchy?"), an rubuta shi ne a cikin 1950 jim kadan bayan ya rabu da NCNC. :: 282  Waƙar ta samo wahayi daga abubuwan da suka faru bayan samun 'yancin kai na Indiya a 1947, wanda ya haifar da rushewar mulkin mallaka a tsohuwar mulkin mallaka na Burtaniya. Waƙar Zungur ta yi kira ga Emirs na Arewacin Najeriya da su fuskanci kalubalen da aka kawo ta hanyar fitowar zamanin jamhuriya. Ya nuna canjin zuwa ga siyasa mai zaman kanta da kuma fitowar masu ilimi waɗanda ke neman ɗaukar matsayin jagoranci. Ta hanyar ambaton sauyawa a Indiya, Zungur ya yi niyyar haifar da tattaunawa game da yiwuwar buƙatar sake fasalin mulki a Arewacin Najeriya, musamman tsarin masarautar. Waƙarsa ta yi tambaya game da muhimmancin tsarin mulkin mallaka na yanzu a fuskar ci gaban siyasa. Ayyukan Zungur sun karfafa Emirs su shiga cikin sauye-sauyen zamantakewar siyasa da kuma la'akari da yiwuwar rungumar tsarin jamhuriya.

Ra'ayin Zungur game da tsarin masarautar ya sami gagarumin canji a cikin shekarun tsakanin 1951 da 1954. Fatawarsa ta farko cewa za a iya sake fasalin sarakuna don su dace da manufofin siyasa na zamani kuma sauye-sauyen yanayin Najeriya ya yi saurin fushi yayin da kokarinsa na kawo sauye-shirye ya haɗu da juriya daga sarakuna, wanda ya bar shi ya yi takaici da yiwuwar canji mai ma'ana a cikin tsarin da ke akwai. Ra'ayinsa game da tsarin masarautar ya sauya daga sake fasalin zuwa cikakkiyar hallaka.

## Mutuwa
Sa'adu Zungur ya mutu a ranar 28 ga watan Janairun shekara ta 1958 saboda matsalar huhu. Duk da rashin aiki a idon jama'a saboda lafiyarsa, Zungur ya ci gaba da shiga cikin batutuwan siyasa a bayan fage. Rashin lafiyarsa ya hana ayyukansa sosai amma damuwarsa game da "makomar Arewacin Najeriya" ya sa ya ci gaba da aikinsa. Kafin mutuwarsa, ya rubuta wa Jami'in Gundumar Bauchi a cikin wani Dossier:Na yi ƙoƙari kada in rubuta wannan wasika. Na yi ƙoƙari na shawo kan kaina a cikin yanayin rashin lafiya na dogon lokaci. Na yi ƙoƙari na sanya tunanin makomar Arewacin Najeriya a bayana kuma na kula da al'amuran kaina na yanzu. Kuma ba zan iya ba. Ina zuwa gado tare da waɗannan tunani; Ina tashi tare da su. Suna can lokacin da na fuskanci mummunar hare-hare na yanayin jijiya. Irin wannan tunani yana nan lokacin da na yi addu'o'ina, ko zama don tattaunawa da aboki ko karanta jaridar yau da kullun. : 

## Manazarta