Bautar a Tibet

Akwai rashin jituwa na jama'a game da girman da yanayin Bautar a Tibet kafin Jamhuriyar Jama'ar Sin (PRC) ta mamaye Tibet a cikin 1951. Tattaunawar ta siyasa ce, tare da wasu suna jayayya cewa babban burin a bangaren kasar Sin shine ya halatta ikon kasar Sin na yankin da yanzu ake kira Yankin Tibet mai cin gashin kansa ko Yankin Xizang mai cin gashi, wasu kuma suna jayayya da cewa babban buri a gefen Yamma shine ya raunana ko ya lalata jihar kasar Sin. Tattaunawar ita ce al'adun Tibet, gwamnati, da al'umma sun kasance masu zaman kansu kafin mamayar Tibet ta PRC kuma wannan ya canza ne kawai saboda manufofin PRC a yankin. Tattaunawar yunkurin 'yancin kai na Tibet ita ce wannan kuskuren tarihin da aka kirkira a matsayin kayan aikin siyasa don tabbatar da Sinicization na Tibet.

Duk da irin wannan muhawara game da niyyar bayanin Sinanci na Tibet kafin Kwaminisanci, an san cewa Tsarin aji na Tibet ya raba yawan jama'a a cikin matsayi zuwa laity (), noble laity (), da monks, tare da ƙarin raguwa a cikin laity. Har ila yau, akwai wani rukuni na untouchables da aka sani da , wanda ya yi aikin da aka dauka a matsayin mai tsabta, gami da kamun kifi, aikin ƙarfe, da karuwanci,  kamar yadda yake tare da kungiyoyin Indiya da aka gano a matsayin Dalit a yau.

Gwamnatin kasar Sin ta yi iƙirarin cewa tana nuna Tibet daga 1912 zuwa 1951 a matsayin Al'umma mai zaman kanta kuma duka Dalai Lamas Na 13 da 14 a matsayin Masu bautar bayi. Wadannan da'awar sun kara nuna maganganun da PRC ta yi cewa, kafin 1959, kashi 95% na mutanen Tibet sun rayu a cikin bautar feudal, kuma sun ambaci shari'o'in cin zarafi da zalunci waɗanda ake zargin sun samo asali ne daga tsarin gargajiya na Tibet.

## Ra'ayin Tibet da ra'ayin bautar
Daya daga cikin muhimman batutuwan da ake tabka muhawara game da aiki da hakkin dan Adam a yankin tarihi na Tibet kafin da bayan shigar da shi cikin halin yanzu na Jamhuriyar Jama'ar Sin, shi ne ma'anar Tibet da zaman kanta, inda wasu masana suka yi iƙirarin cewa, an tsara mahawarar ne a game da ra'ayoyin masu amfani da ƙasashen Turai, Sinocentric da kuma ra'ayoyin da ba su dace ba game da kasa da al'umma da aka yi hasashe ta hanyar fahimtar tarihi. Wasu malaman yammacin Turai sun yi watsi da da'awar "Serfdom a Tibet" kai tsaye bisa ra'ayin cewa "Tibet" ba bayyana shi a matsayin tsarin siyasa guda ɗaya ko tsarin zamantakewa ba; Tsarinta na siyasa da na zamantakewa ya bambanta sosai a tsawon lokaci da tsakanin ƙananan hukumomi. Matsaloli daban-daban da suka hada da Tibet sun canza sosai a cikin shekaru 2,000 da suka gabata, kuma ko da a zamanin yau an sami sauye-sauye masu ban mamaki game da abin da Tibet take, kamar yadda masanin Geoff Childs ya rubuta:

Kodayake shugabanci na tsakiya a Lhasa yana da iko a waɗannan yankuna na lokuta daban-daban, wasu marubutan Yammacin Turai sun yi iƙirarin cewa wannan bai nuna irin ikon siyasa da aka gani a jihohin Yammacin zamani ba. A cewar Luciano Petech, "K'ams [yankin Kham, wanda ya fi dacewa da lardin Xikang wanda aka soke a 1950] kusan yana da 'yanci daga Lhasa a ƙarƙashin manyan lamas" a cikin karni na 18 AZ. Bugu da ƙari, yankunan Qinghai da ke da yawan mutanen Tibet ba su ci gaba da mulkin Lhasa ba, gami da lokacin da ya kai ga kafa PRC (a ƙarshen 1930s da 1940s) lokacin da shugaban yaƙi na Kuomintang Muslim Ma Bufang na mallaki Qinghai a cikin Jamhuriyar Sin (ROC). 

An kalubalanci Ma'anar Tibet tare da taswirar da'awar da ke nuna nau'ikan yankuna shida na Tibet da kungiyoyi daban-daban suka yi ikirarin. A cikin Daular Qing (1644-1912) da kuma a cikin ROC (1912-1949), ɓangaren Tibet da Lhasa ke mulki ya iyakance ga Yankin Tibet mai cin gashin kansa na zamani, kuma bai haɗa da Lardin Kham (Xikang) na kasar Sin ba. A halin yanzu, yammacin ɓangaren Xikang (watau Qamdo) da Qinghai sun mamaye Lhasa ne kawai a cikin Yakin Tibet-Kham wanda ya kasance daga 1910s zuwa 1930s.

Gabaɗaya, gwamnatin PRC ta kuma iyakance Tibet zuwa yankin da ta keɓance yankin Tibet mai cin gashin kansa, wanda ya ƙunshi yankunan gargajiya na Ü, Tsang, Ngari, tare da Qamdo (watau yammacin Kham/Xikang) wanda bisa doka ya shigar da shi cikin TAR lokacin da gwamnatin NPC ta kawar da gwamnatin Tibet a cikin 195 na lardin Xikang. daga gabas da arewa kuma na Tibet ne, watau " Babban Tibet ". Yanzu wadannan yankuna na lardin Qinghai ne, da lardin Gansu, da lardin Sichuan da na lardin Yunnan na kasar Sin.  Karatun malanta akai-akai yana wakiltar taƙaitaccen bincike, iyakance ga tsakiyar yankin Tibet, kuma maiyuwa ba zai wakilci cikakkiyar al'adun Tibet ba ko kuma duk al'ummar Tibet masu magana.

## Fassarar gasa na tarihin Tibet
Yana da wahala a sami yarjejeniyar ilimi game da yanayin al'umma a Tarihin Tibet. Tushen tarihin Tibet yana samuwa daga marubutan da ke goyon bayan kasar Sin da Tibet.

Ana iya buga kayan Pro-Sinanci ta hanyar manyan masu bugawa na Yamma, ko kuma a cikin Jamhuriyar Jama'ar Sin. Abubuwan Tibet, kamar haka, ana iya buga su ta hanyar manyan masu bugawa na Yamma, ko kuma Gwamnatin Tibet a Bautar. Dukkanin bangarorin suna fatan shawo kan masu karatu na kasashen waje su goyi bayan ra'ayinsu ta hanyar waɗannan wallafe-wallafen.

Yawancin ayyukan da suka shafi Sinanci a Turanci a kan batun an fassara su daga Sinanci. Masanin nazarin Asiya John Powers ya kammala cewa akidar ita ce mafi karfi a kan fassarorin: "A cikin zamani na kasar Sin, Jam'iyyar Kwaminisanci tana kula da gabatar da tarihi, kuma kwamitin tsakiya ya bayar da ƙuduri da yawa, waɗanda aka yi niyyar jagorantar masana tarihi a cikin fassarar "daidai" abubuwan da suka faru na tarihi da 'yan wasan kwaikwayo. "

Rubuce-rubucen marubutan Yammacin Turai game da tarihin Tibet wani lokacin suna sabawa juna. Hugh Richardson, wanda ya zauna a Lhasa a cikin shekarun 1930 da 1940 kafin mamayewa a 1951, ya rubuta a cikin *Tibet da Tarihinta* cewa fassarar Sinanci na tarihin Tibet suna da ra'ayi, kuma a ra'ayinsa mulkin Sinanci yana da zalunci kuma ba bisa ka'ida ba. Sabanin wannan, Isra'ila Epstein, ɗan ƙasar Sin da aka haifa a Poland, ya goyi bayan mulkin kasar Sin. Koyaya, abubuwan da ya samu a Tibet sun kasance bayan mamayewa, kuma saboda haka ra'ayinsa na iya rinjayar labarin PRC. Akwai ƙananan ƙididdigar ilimi game da tarihin Tibet na baya-bayan nan. Masanin ilimin ɗan adam kuma ɗan tarihi Melvyn Goldstein yana da ƙwarewa a cikin harshen Tibet kuma ya yi aiki mai yawa tare da mutanen Tibet a cikin gudun hijira da Tibet. Ya yi la'akari da cewa Tibet kafin 1950 ya kasance mulkin mallaka wanda ya lalace ta hanyar masu cin hanci da rashawa da marasa ƙwarewa. Ya kasance mai zaman kansa daga kasar Sin daga 1911 zuwa 1949, amma ba a amince da shi a matsayin mai zaman kansa na kasar Sin ta kowace ƙasa ba, gami da ikon kariya na Burtaniya.

## Manazarta