Afirka

Afrihili ( Ni Afrihili Oluga 'harshen Afrihili') harshe ne da masanin tarihi na Ghana KA Kumi Attobrah (Kumi Atɔbra) ya tsara a shekarar 1970 don amfani da shi a matsayin harshen da aka fi amfani da shi a duk faɗin Afirka . Sunan harshen haɗin Afirka ne da Swahili . Marubucin, ɗan asalin Akrokerri (Akrokɛri) a Ghana, ya fara tunanin wannan ra'ayi a shekarar 1967 yayin da yake kan tafiya ta teku daga Dover zuwa Calais . Manufarsa ita ce "zai haɓaka haɗin kai da fahimta tsakanin al'ummomin nahiyar, rage farashin bugawa saboda fassara da haɓaka ciniki". An yi nufin ya zama mai sauƙi ga 'yan Afirka su koya.

## Harsunan Tushe
Afrihili ya zana tsarin sauti, tsarin halitta da kuma tsarin jumla daga harsunan Afirka daban-daban, musamman Swahili da Akan (harshen Attobrah). Kamus ɗin ya ƙunshi harsunan Afirka daban-daban, da kuma kalmomi daga wasu majiyoyi da yawa "sun yi kama da na Afirka har ba sa kama da na ƙasashen waje", kodayake babu takamaiman ma'anar da marubucin ya nuna. Duk da haka, ma'anar tana da Turanci sosai, tare da kalmomi da yawa na maganganun Turanci, wataƙila saboda tasirin Ingilishi mai ƙarfi akan Swahili da Akan da aka rubuta. Misali, *mu* yana 'in', *to* shine 'to', kuma *muto* yana 'into'; haka nan, *kupitia* yana 'ta hanyar' (kamar yadda yake a cikin 'ta hanyar wannan magani'), *paasa* yana 'fita' (kamar yadda yake a cikin fita waje), kuma *kupitia-paasa* shine 'a ko'ina' - aƙalla a cikin sigar asali ta 1970 ta harshen.

## Rubutu da kuma furtawa
Harshen yana amfani da haruffan Latin tare da ƙarin haruffan wasali guda biyu,  da , waɗanda ke da ƙimarsu a cikin harsunan Ghana da IPA, [ ɛ ] da [ ɔ ] . Ana rubuta sunayen ƙasashen waje ta hanyar sauti maimakon a cikin rubutun asali, don haka misali 'Hastings' ana rubuta shi *Hestins* . Akwai digraph guda biyu,  da , waɗanda ke da ƙimar Turanci da Swahili, [ tʃ ] da [ ʃ ] . *J* da *y* kuma suna da ƙimar Turanci da Swahili, [ d͡ʒ ] da [ j ] . *Ng* ba digraph ba ne, amma ana furta shi kamar yadda yake a *yatsan* Turanci,  .

Wasula *a ɛ ei ɔ ou ne* . Haruffan wasala biyu suna bayyana a matsayin jerin abubuwa, ba dogayen wasala ba. Baƙaƙen suna *pt ch k, bdjg, mn ny, fs sh h, vz, lryw* .

Babu sautin murya . Damuwa tana kan wasali na ƙarshe na biyu. Alamun motsin rai suna zuwa a farkon sashe, wanda ke ƙarewa da waƙafi ko lokaci kamar yadda aka saba; alamun tambaya suna zuwa a ƙarshe.

## Nahawu
Nahawun ya yi kama da na Swahili, amma kuma akwai 'alwatika na wasali', wanda shine babban abin da ke haifar da canjin Afrihili:
 wani
       / \
      ue ɛ
      / \     
     ɔ __ o __ i
Ana aiwatar da ayyuka da yawa na nahawu ta hanyar musayar wasali tare da kishiyar shugabanci a kan alwatika: *a* don *o*, *u* don *i*, *e* don *ɔ*, da kuma akasin haka. Misali, ana iya mayar da fi'ili zuwa siffa ta hanyar canza wasalin ƙarshe ta wannan hanyar: daga *pinu* 'don tantancewa' sai siffa *pini* 'ƙayyade' ta zo. *Ɗa* ba ya shiga cikin waɗannan musanya, amma ana amfani da shi a wasu yanayi (a ƙasa).

Duk sunaye, da kuma kawai sunaye da sifofi da ke canza sunaye, suna farawa da wasali. A cikin mufuradi wannan zai bambanta da wasali na ƙarshe na kalmar; jam'in yana samuwa ta hanyar sanya shi iri ɗaya da wasali na ƙarshe. Misali, 'yaro' *omulenzi* ya zama 'ya'ya maza' *imulenzi* ; haka nan,  shine 'harshe' da kuma 'harsuna' *na aluga* .

### Sunaye
Ana samo sunaye daga fi'ili ko siffa ta hanyar sanya gabanin kishiyar wasalin ƙarshe, bisa ga alwatika da ke sama. Don haka, daga *pinu* 'don ƙayyade' akwai sunan  'ƙaddara'. Idan duk wasulan da ke cikin fi'ili ko siffa iri ɗaya ne, kamar a cikin *mono* 'to disgrace' da kuma *kana* 'one', to ana amfani da wasali mai tsaka tsaki *ɛ-* : *ɛmono* 'a disgrace', *wato* 'haɗin kai'.

Sunaye na fi'ili ( gerunds ) an samar da su ne daga infinitive a cikin *-de*,  don haka koyaushe suna farawa da *ɔ-* : *soma* 'karatu', *somade* 'karanta', *koyarwarmu ita ce baba* 'karatu yana da kyau'. ( *Kwatanta* 'girbi' da kuma  'girbi', daga *karati* 'zuwa girbi'.)

A akasin haka, sunaye suna sauke wasalin farko don samar da fi'ili, kuma tare da canjin da ya dace a wasalin ƙarshe, siffa. Don haka, daga *etogo* 'gida' yana zuwa *togo* (ko *togode* ) 'zuwa gida', kuma daga *umeme* 'lantarki' yana zuwa *memɔ* 'lantarki'.

### Ƙungiyoyi
Ana samar da ɓangarori da *mɛ-*, wanda aka ƙara samowa a matsayin sunaye ko siffa (gerunds): *mɛpini* 'determinative', *ɛmɛwako* 'direba' ( *wako* zuwa tuƙi).

Ana ƙirƙirar jimlolin fi'ili da prefixes na lokaci mai tsawo, tare da rubuta sunayen ma'abota batun tare da fi'ili. (Ba a amfani da karin magana na batun idan akwai batun suna.) Duk da haka, ana rubuta abubuwa daban bayan fi'ili: Daga *jira* 'don jira', ***mi''' ngijira '''lε*** 'I ( *mi-* ) da na jira shi ( *lɛ* )'.

### Karin sunaye
Karin magana sun haɗa *da mi* 'Ni', *nɛ* 'ni da kai', *nɛu* 'mu da kai', *nu* 'mu' (ba kai ba), *wu* 'kai (kai)' *ku* 'kai (ye)', *le* 'he', *ta* 'she', *yo* 'it', *fu* 'they'.

### Karin sunaye masu mallaka
Don mallaka, ana sanya karin magana a kan suna, suna barin wasalin su: *l'arafi* 'harafinsa', *w'agoji* 'kuɗinka'.

### Karin bayani na lokaci
Karin bayani na lokaci-lokaci sun haɗa da *li-* (baya), *ta-* (nan gaba), *lii-* (nan gaba na yau da kullun), *taa-* ( *nan* gaba na yau da kullun), *yɛɛ-* (nan gaba na yau da kullun), *re-* (nan gaba na yau da kullun), ri- (nan gaba na yau da kullun), *ngi-* (sharaɗi, zai), *nge-* (subjunctive, may), da kuma cikakke a *lo-* . Ba a yiwa alama mai sauƙi ba. *U-* yana samar da jimloli masu dangantaka (wanda, wanda).

Don haka, daga *du'eat* ', *lɛdu* 'ya ci', *nɛtadu* 'you & I will eat', *fulidu* 'sun ci', *miyɛɛdu ɛn zinga* 'na ci da safe (kamar yadda al'ada)',  'Zan ci/na ci da safe', *miredu* 'Ina cin abinci', *nuridu* 'mun kasance muna cin abinci (lokacin da)', *kama kungiwa, kungidu* 'idan kun zo, za ku ci', *ni omuntu lodu* 'mutumin ya ci'.

### Karin magana na nuna alama
'Wannan' da 'wancan' su ne *ki* da *ka*, waɗanda aka yi amfani da ƙarin bayani *-nga*, wanda ke ba wa *kinga* 'waɗannan' da *kanga* 'waɗanda'. Suna iya faruwa kafin suna, ko kuma daga baya ta hanyar kwafi harafin ƙarshe:

: *Ki omulenzi, omulenzi kinzi* 'this boy'
: *Ka omukama, omukama kama* 'that king'
: *Imukazi kangazi* 'waɗanda 'yan matan'

Wasu ma'auni cikakke ne, kamar *-wi* inchoative (don samun ko zama): *sana* ' sha', *sanawi* 'bugu'; *furaha* 'happy', *furahawi* 'be happy'. Duk da haka, yawancin suna da wasalin echo, daidai da wasalin ƙarshe na tushen, kamar yadda yake cikin *-bw-* (m): *bona* 'gani',  'a gani'; ko *-t-* '-iya': *bonata* 'bayyana', *dutu* 'mai iya ci'.

'Na' ( bangare ?) ko dai kari ne *-n* ko barbashi *pe*, tare da sabanin tsarin kalma. *Nun kisi* ko *kisi pe nu* 'wasu daga cikinmu', *imulenzin kisi* ko *kisi pen imulenzi* 'wasu daga cikin samarin' (tabbatacciyar labarin *ni* anan an rage kuma an rage shi zuwa *pe*, bada *alkalami* ).

Idan siffa ko lamba ta biyo bayan suna, tana ɗaukar wasalin farko na sunan a matsayin yarjejeniyar nahawu, da kuma ƙarin bayani *-n* :

:  'a pleasant and good language'
:  'one language'

## Samfurin jimloli

: *Zuri lu* – Barka da rana ( *alu* 'a day')
: *Zuri zinga* - Barka da safiya
: *Zuri masa* - Barka da rana
: *Zuri dani* - Barka da yamma
: *Zuri bali* - Barka da dare
: *Jo koni* - Je nan da nan
: *! Afuraho* - Barka da warhaka!
:  – Nemi wuri mai kyau don cin abinci
: *Idan* na karɓi wasiƙarsa kafin in fita, da na jira shi.

: 

: 

## Rubutu
An saka rubutun da ke ƙasa, daga wata wasiƙar labarai ta 1971, a gefen hagu. Kalmomin da suka ɓace suna cikin baka.

## Bayanan kula

## Nassoshi

* KA Kumi Attobrah (1970, 1973) *Ni Afrihili Oluga.* *Harshen Nahiyar Afirka*
* William S. Annis (2014) "Afrihili: Harsunan Afirka Masu Alaƙa", *Fiat Lingua*, Afrilu 2014

## Hanyoyin haɗi na waje

* Wasikar labarai ta Afrihili (sigar 1971) a gidan yanar gizon Roger Blench. https://www.rogerblench.info/Language/Africa/General/Afrihili%20brochure.pdf ( an adana )
* Takaitaccen bayani game da tsarin magana da na asali, Afrihili Notes . ( an adana )