Taron Lausanne na 1932

Taron Lausanne na 1932, wanda aka gudanar daga ranar 16 ga Yuni zuwa 9 ga Yuli 1932 a Lausanne, Switzerland, taron wakilai ne daga Burtaniya, Faransa, Italiya, Belgium, Japan da Jamus wanda ya haifar da yarjejeniyar rage wajibcin diyya a yakin duniya na daya na Jamus kamar yadda yarjejeniyar Versailles da shirin 1929 suka sanya. An samu raguwar kusan kashi 90 cikin 100 a sakamakon mawuyacin halin da tattalin arzikin kasar ke ciki a lokacin babban mawuyacin hali. Yarjejeniyar Lausanne ba ta fara aiki ba, domin ta dogara ne da yarjejeniya da Amurka kan biyan basussukan da ta baiwa kasashen kawance a lokacin yakin duniya na daya, kuma ba a taba cimma wannan yarjejeniya ba. Taron Lausanne ya kawo karshen biyan diyya na Jamus har zuwa bayan yakin duniya na biyu.

## Tarihi
A tsakiyar 1931, watanni goma sha takwas bayan Hadarin Wall Street na 1929, Jamus ta fuskanci mummunar matsalar banki wacce ta ga rushewar Danat-Bank, ta biyu mafi girma a kasar, da kuma dakatar da canjin zinariya. A watan Yulin 1931 Shugaban Amurka Herbert Hoover, tare da goyon bayan wasu kasashe 15, ya ba da sanarwar dakatar da shekara guda kan biyan bashin yaki na Jamus a karkashin Matasa da kuma biyan bashin yaƙi tsakanin Allies, wanda aka fi bin Amurka.

Yawancin kwamitocin ƙwararru daga nan ne suka yanke shawarar cewa Jamus ba za ta iya ci gaba da biyan diyya ba ko da bayan wa'adin ya ƙare. An tabbatar da ƙarshen a cikin rahoton ƙarshe na watan Disamba na 1931 na kwamitin ba da shawara na musamman na bankin don matsugunan ƙasa da ƙasa, wanda ya gana bisa buƙatar Jamus kuma ya ba da shawarar cewa a kira wani sabon taro na ramuwa. Tun da farko an shirya fara taron a Lausanne, Switzerland a ranar 18 ga Janairu 1932 amma an dage shi har zuwa Yuni. Jim kadan kafin bude taron, gwamnatin shugabar gwamnatin Jamus Heinrich Brüning ta yi murabus. Sabuwar shugabar gwamnati, Franz von Papen, wanda majalisar ministocinsa ke yanke hukunci da umarnin shugaban kasa maimakon ta gwamnatin Jamus Reichstag, ya wakilci Jamus a taron Lausanne.

## Tattaunawa
Tawagar ta Jamus bisa manufar tsohon shugabar gwamnatin Jamus Brüning, ta nemi a soke cikakkiyar biyan diyya. Ministan tattalin arziki Hermann Warmbold da Ministan Kudi Lutz Graf Schwerin von Krosigk sun kare matsayin, wanda kuma ya shahara a duniyar kudi ta Burtaniya. Warmbold da Krosigk sun yi iƙirarin cewa har zuwa lokacin da aka biya diyya, tare da biyan basussukan yaƙi na kawance da kuma lamuni masu alaƙa, sune musabbabin rikicin kuɗi da tattalin arziƙin duniya. Irin wannan jarin da ba ta da amfani, in ji su, jarin da ba a yi amfani da shi wajen saka hannun jari ba, ya kara dagula rikicin.

Gwamnatin Faransa ta dage cewa Jamus za ta iya dakatar da Shirin Matasa ne kawai ta biya sauran ma'auni. An yi watsi da shawarwarin da Jamus ta bayar na ganin an amince da dakatar da biyan diyya gaba daya ta hanyar kulla alaka ta siyasa da Faransa sannan kuma aka ki amincewa da tayin shiga harkokin tattalin arziki da kudi a shirin sake gina Turai. An yi tunanin cewa biyan diyya zai zama abin tallafi tunda Jamus ma za ta ci gajiyar fatan ci gaban tattalin arzikin Turai gaba ɗaya.

A matsayin ƙarin la'akari na siyasa, an gabatar da daftarin yarjejeniyar shawarwari tsakanin Faransa, Burtaniya, Italiya da Jamus. An yi niyya ne don ƙara haɗa Jamus da ƙawancen ƙasashen yamma a manufofin ketare da tsaro. Tattaunawar ta Franco-Jamus har ma ta ba da shawarar shigar da sojoji tsakanin kasashen biyu, tare da taron ma'aikatan hadin gwiwa akai-akai.

Lokacin da taron ya yi barazanar gazawa bayan makonni biyu, shugabansa, Firayim Ministan Burtaniya Ramsay MacDonald, ya yi tambaya a cikin wani yanayi na siyasa Jamus za ta amince da biyan diyya na karshe. Daga nan ne Jamus ta sanya ajandar cire abin da ake kira batun laifin yaki daga yarjejeniyar Versailles da kuma maye gurbin iyakokinta na soja a Sashe na V na yarjejeniyar tare da daidaiton hakki ga Jamus.

A ranar 5 ga Yuli, bayan tattaunawa mai wuyar gaske a tsakanin kasashen yammacin duniya, an cimma matsaya, wanda, don biyan kuɗi na karshe na Reichsmarks biliyan hudu, ba wai kawai dakatar da duk wani ramuwa ba amma har da yarjejeniyar shawarwari tsakanin Faransa, Birtaniya, Italiya da Jamus; manufa na gama-gari, na gama gari a Turai; buga labarin "laifi na yaki" da kuma ayyana "daidaitan ɗabi'a" na Jamus a taron kwance damara na Geneva.

Bayan haka gwamnatin Papen ta wuce alamar tare da ƙarin cikakkun bayanai da takamaiman buƙatu a fagen siyasa tare da tayin na Reichsmarks biliyan 2.6 kawai. A ranar 7 ga Yuli Firayim Ministan Faransa Édouard Herriot ya yi watsi da shigar da batutuwan siyasa a cikin taron Lausanne kuma bayan kwana biyu aka sanar da yarjejeniyar Lausanne.

## Sakamakon da sakamakonsa
Yarjejeniyar Lausanne ta wajabta wa Jamhuriyar Weimar ta biya ta ƙarshe na haƙƙin zinari biliyan uku, wanda za a biya a cikin kashi biyar cikin ɗari ga Bankin Matsugunan ƙasa da ƙasa a Basel, Switzerland. Abubuwan da aka sake amfani da su sun kasance bayan shekaru uku kawai - don haka samar da dakatarwar biyan kuɗi na shekaru 3 - tare da samun ribar riba da ke tattare da ikon mai lamuni. Daga nan sai a saka hannun jari a kasuwa cikin shekaru 15 lokacin da yanayin tattalin arziki ya yi kyau.  ko, idan hakan ya kasa faruwa, ya lalace.  Sharuɗɗan sun rage wajibai na Jamus da kashi 90%, daga dala biliyan 33 zuwa dala miliyan 714.

Jam'iyyun dama a Jamus - Jam'iyyar Jama'ar Jama'ar Jamus da masu ra'ayin gurguzu - sun yi watsi da yarjejeniyar Lausanne da cewa ba za a amince da ita ba tunda ba ta ƙunshi abin da ake sa ran share labarin laifin yaƙi ba da kuma tanadin kwance damara na yarjejeniyar Versailles.

Yarjejeniyar Lausanne za ta fara aiki ne da zaran an cimma yarjejeniyar da ta dace da Amurka kan biyan basussukan da ta yi wa kasashen kawance a lokacin yakin duniya na daya.Saboda rashin cimma wannan yarjejeniya, yarjejeniyar Lausanne ba ta amince da wata kasa daga cikin jihohin da abin ya shafa ba, don haka ba ta taba zama doka ba. Gabatar da takardun lamuni na maki biliyan uku ga Bankin matsugunan kasa da kasa da Jamus ta yi ya kawo karshen batun diyya. Bayan da jam'iyyar Socialist ta kasar ta hau mulki a shekarar 1933, sun ki amincewa da wannan bashi.

An ƙone takardun ne a bikin a Basel a cikin 1948. 

## Bayanan da aka ambata