Batutuwan muhalli a Somalia

Somaliya na ci gaba da fama da matsalolin muhalli da yawa kamar lalata ƙasa da kuma kamun kifi. Lalacewar kasa sakamakon kiwo, zaizayar kasa, asarar kasa sama, da asarar ciyayi saboda sare itatuwa na ci gaba da yin tasiri ga yanayin zamantakewa da siyasar Somaliya. Bugu da kari, kamun kifin da ya haifar da rashin sa ido na gwamnati da kuma amfani da ruwan Somaliya daga kasashen waje yana karfafa ayyukan fashi da makami da ayyukan ta'addanci tare da ta'azzara lalata muhalli da sauyin yanayi.

## Rashin lalacewar ƙasa da sare daji
Lalacewar filaye a Somaliya na zama wani lamari mai mahimmanci yayin da kusan kashi ɗaya bisa uku na ƙasar noma ta Somaliya ta ƙasƙanta kuma ta rasa haifuwarta. Lalacewar filaye a Somaliya na zuwa ne ta wasu manyan sifofi da suka hada da zaizayar kasa, da asarar kasa sama, da asarar ciyayi saboda kiwo, da kuma asarar ciyayi saboda sare itatuwa don hakar gawayi ko kuma kayan gini. Kasa na da saurin yashewa a yankin Savanna ta Gabashin Afirka saboda galibin yashi ne, yashi mai yashi ko yumbu mai fashe baki wadanda ke da raunin tsarin tsari. Rashin lalacewar ƙasa yana da babban gudummawa ga raguwar samar da aikin gona. Bugu da ƙari, yawan amfani da amfani da yanayin halittu a cikin neman kara yawan samar da aikin gona yana haifar da lalacewar ƙasa ba tare da niyya ba. Ayyukan noma irin su ƙone turare na dabba da rashin ƙasa da kiyaye ruwa sune manyan abubuwan da ke haifar da rashin aikin gona na Somaliya. Bincike ya nuna cewa yayin da lalacewar ƙasa ke ci gaba da muni, talauci na ƙauyuka yana ƙaruwa, wanda hakan ke haifar da rikice-rikicen zamantakewa da ƙaura zuwa ƙauyuka zuwa cibiyoyin birane. Tsakanin 1890 da 1960, gwamnatocin mulkin mallaka a Somaliya sun gabatar da dokokin da suka nuna wasu sassan arewa maso yammacin Somaliya don noman amfanin gona. Gwamnatocin mulkin mallaka daga baya sun canza haƙƙin mallaka a cikin waɗannan yankuna daga mallakar jama'a zuwa mallakar mutum. An kafa wannan dokar don kara yawan samar da abinci, duk da haka, daga baya ya haifar da lalacewar ƙasa a yankin, saboda ba a tallafa masa da ayyukan fadada aikin gona ba. Bayan lokacin mulkin mallaka, gwamnatoci masu zuwa ba su aiwatar da dokokin mulkin mallaka yadda ya kamata ba wanda ya haifar da al'ummomi da sannu a hankali suna fara samar da amfanin gona da kansu. A tsakiyar shekarun 1980s, shaidar lalacewar ƙasa (misali asarar ciyayi da asarar ƙasa) sun fara fitowa saboda rashin kula da amfanin gona da fadada aikin gona.

Wani dalilin lalacewar ƙasa a Somaliya shine rikice-rikicen zamantakewa da siyasa. Ya haifar da rashin zaman lafiya a cikin gwamnatin tsakiya da kuma asarar mai da hankali kan tsara manufofi da aiwatarwa game da lalata ƙasa. Tashin hankali da rikice-rikicen da suka biyo baya sun taimaka wajen lalata gine-ginen ƙasa da ruwa da aka gina a baya. An lalata gine-ginen da aka lalata ta jiki ta hanyar ko dai yaki ko watsi. Sakamakon haka, ba sa sarrafa gurɓacewar ƙasa kuma suna iya ba da gudummawa ga zaizayar ƙasa a wasu wurare.

### Cinikin gawayi
Cinikin gawayi a Somalia wani abu ne da ya ba da gudummawa ga lalacewar ƙasa a Somaliya. A al'adance yana daya daga cikin manyan ayyukan tattalin arziki na Somalia. Kafin shekarar 1990, da kuma farkon yakin basasa, gwamnatin tsakiya ta kayyade cinikin gawayi ta hanyar majalisar dokoki da ta kungiyoyin hadin gwiwa. Duk da haka, wannan ikon da gwamnati ke kula da masana'antar gawayi da cinyewa ya daina bayan rushewar gwamnatin tsakiya a cikin 1990s. An yi asarar nau'in itatuwa da dama a kasar sakamakon cinikin gawayi.

## Kifi da yawa
Somaliya tana da iyakar bakin teku mafi tsawo a Afirka da wadatar albarkatun ruwa. Koyaya, rashin ƙarfi na mulki, rashin ababen more rayuwa da ba bisa ka'ida ba, kifi mara tsari da ba a bayar da rahoto ba (IUU) ta ƙasashen waje sun hana ƙoƙarin Somaliya don amfani da cikakken damar tattalin arzikin waɗannan albarkatun. Bugu da ƙari, waɗannan abubuwan sun kara yawan kamun kifi da lalata wuraren zama na ruwa. A Somaliya da Tanzania, masu kama da jiragen ruwa ba bisa ka'ida ba "suna tura manyan taru, wadanda ba a zaɓa ba, suna share dukkan makarantun tuna, gami da matasa, waɗanda suke watsar da su da mutuwa, suna lalata yanayin ruwa da kuma ba da gudummawa ga canjin yanayi. Yawan kamun kifi na iya samun tasiri a kan muhalli wanda ke lalata daidaitattun ma'aunin abinci na ruwa, yana lalata tattalin arzikin gida, kuma yana haifar da canjin yanayi yayin da tekunmu ke da dumi.

Yawan kamun kifi, musamman ta jiragen ruwa na kasashen waje, ba a saba gani ba a bakin tekun Gabashin Afirka kuma yana da ƙarancin radar na al'ummar duniya lokacin da gwamnatin Somaliya ta rushe a cikin shekarun 1990. Haɗin kai na musamman na damar kamun kifi mai arziki da kuma cikakkiyar rashin iyawar gwamnati don yin 'yan sanda a cikin ruwan ta ya jawo jiragen ruwa daga ƙasashe da yawa, wanda ya haifar da ƙarin rashin kwanciyar hankali a yankin. Babban lahani ya faru ne daga jiragen ruwa na Turai da Asiya waɗanda suka kwace kamun kifi a bakin tekun Somaliya. Bayan da yawan kifaye na Somalia ya ƙare, jiragen ruwa na kasa da kasa sun ci gaba. Koyaya, sakamakon yawan kamun kifi na ƙasashen waje, tattalin arzikin yankin da ke bakin tekun ya rushe, kuma al'ummomi da yawa sun fuskanci rashin aiki da yunwa. Wannan ya haifar da mutane a yankin da suka yanke shawarar amfani da ƙananan kadarorin da suke da su kuma su canza ƙananan jiragen kamun kifi zuwa jiragen fashi. Farawar satar ruwa a Somaliya an tsara shi ne a farkon 90s lokacin da al'ummomin kamun kifi a bakin tekun Puntland suka fara shirya sintiri don hanawa da hana kamun kiɗa ba bisa ka'ida ba da kuma fitar da sharar gida. Karin fashi da masunta suka yi wadanda yanzu ba su da babban tushen abinci saboda yawan kamun kifi na kasashen waje ba bisa ka'ida ba an nuna su ne ta hanyar ayyukan ta'addanci na Al-Shabaab da ribar fashi an yi amfani da su don tallafawa ayyukan ta'adda. Kodayake yawan kamun kifi ba shine kawai dalilin karuwar fashi na Somaliya ba, ba za a iya musanta cewa satar yawan kifaye na gida, galibi ta jiragen ruwa na kasashen waje, ya taka muhimmiyar rawa. Fashin teku a Tekun Aden da Tekun Indiya daga Tekun Somaliya sun kai matakan da ba a taɓa gani ba a cikin 2008, tare da yawan hare-haren da suka karu da kashi 152 daga 2007. 'Yan fashin teku na Somaliya sun sace jiragen ruwa 42 a cikin 2008, sun yi garkuwa da mutane 815.

## Bayanan da aka ambata