Labaran gargajiya a Rwanda

**Tatsuniyar Rwanda** ta ƙunshi tatsuniyoyi, tatsuniyoyi da tatsuniyoyi, gami da halittun tatsuniyoyi, tatsuniyoyi na birane, karin magana ( *imigani* ), camfi, balladry da tatsuniyoyi, waɗanda aka yi ta magana da su tsawon ƙarni da yawa. Kodayake yawancin 'yan Rwanda sun yi imani da addinan Ibrahim, tatsuniyoyi suna kiyaye asalin Banyarwanda na da kuma siffanta al'umma ta zamani. Abin lura shi ne, yana da siffofi da imani na Ibrahim, gami da Allah mai tauhidi, ruhohi masu kama da rai, da ra'ayoyi game da sama da duniya.   Labarai da yawa suna haɗa layin da ke tsakanin tarihi da tatsuniyoyi.

## Tatsuniyoyi na Gargajiya

### Hotuna da jarumai

* *Ryangombe* wani allah ne mai kama da mutum, jarumi kuma shugaba, wanda ake yabawa a zamaninsa, wanda bayan mutuwarsa, ya zama shugaban imandwa, ƙungiyar ruhohi waɗanda ke shiga tsakani tsakanin Imana da mutane. Wani sigar labarinsa, ya ba da labarin Ryangombe (mai rai) yana tuntuɓe a kan wani yanki mai tsarki, inda ya haɗu da ruhohi waɗanda suka gane baiwarsa kuma suka ba shi damar hawa zuwa duniyar ruhaniya. Ryangombe ya yarda, kuma ya canza zuwa ruhu mai ƙarfi, wanda ya zama shugaban imandwa.  
* *Ngunda* mutum ne mai ƙarfin hali da kwadayi, wanda ya noma ƙasar da ƙarfi kuma ya ci abinci da yunwa har nomansa da aikinsa a ƙasar ya haifar da tsaunukan Rwanda. Lokacin da ya ziyarci surukinsa Mirenge, ya yi amfani da ƙugiya 50 yana noma ƙasar kuma ya cinye saniya gaba ɗaya, kwanduna da yawa na burodi da tulun giya ba tare da gamsuwa ba.  
* *Ndabaga* jaruma ce, wacce aka yi bikinta saboda sadaukar da kanta ga rundunar sarki domin ceton mahaifinta. A cikin labarin, doka ce ga 'ya'yan mutum su yi hidima a rundunar sarki, in ba haka ba mutumin zai yi wa sarki hidima muddin yana raye. Mahaifin Ndabaga, Nyamutezi, ba shi da 'ya'ya maza, duk da haka, Ndabaga, ta ƙuduri aniyar ceton mahaifinta daga wannan ƙaddara, ta ɓoye kanta a matsayin mutum kuma ta horar da kanta har iyakarta. Saboda jarumtarta, an ba ta lada da shanu, kuma an tuna da labarinta da karin maganar " *Ibintu byageze iwa Ndabaga* ", wanda ke fassara zuwa "Abubuwa sun kai matsayin Ndabaga".  
* *Mwungeri* mutum ne da ake tunawa da shi saboda mutuncinsa da gaskiya, halayensa da ke haifar da kishi daga wasu. Wata rana, masu sukarsa sun ƙi ba shi rance don ya yi kiwo, har aka tilasta masa ya yi jima'i da wani bijimin asiri daga ƙarƙashin ƙasa. Wannan kishi ya koma baya, inda garken Mwungeri ya yawaita cikin sauri wanda ya kawo masa wadata. Duk da haka, wata rana da dare, wani mutum mai suna Gashubi ya shiga gidan Mwungeri ya yi lalata da matarsa.  
* *Nyirarucyaba* ita ce 'yar Gihanga tilo, wanda ya kafa Masarautar Rwanda, kuma an yi imanin cewa tatsuniya ce ta kawo shanu zuwa masarautar. An bayyana cewa ta gudu daga gidanta saboda takaddama tsakanin mahaifiyarta, Nyamususa, da uwarta, Nyirampirangwe, inda ta kare mahaifiyarta da ƙarfi. Saboda tsoron hukunci, ta gudu zuwa kotun Sarki Gihanga. Ta auri wani manomi mai suna Kazigaba, kuma wata rana, wata dabba da ba ta saba gani ba ta zo gidansu ta haihu washegari. Nyirarucyaba ta binciki wani ruwa mai diga sannan ta koma wurin Sarki Gihanga dauke da madarar a matsayin kyauta. Sarkin, bayan ya ji daɗi bayan ya sha, ya umarci bayinsa da su dawo da waɗannan shanun zuwa Rwanda. Ana kyautata zaton Dutsen Kabuye a yankin Nemba na gundumar Gakenke ya ba Nyirarucyaba da shanunta mafaka. 

### Alloli

* *Nyabinghi*, ɗaya daga cikin allolin Rwanda da aka fi sani, allahiya ce mai ƙarfi mace, wadda ake kyautata zaton tana shiga cikin harkokin yau da kullun don samar da walwala. Mutane za su ba da kyaututtuka don faranta mata rai da kuma ci gaba da wadata.  

### Halittu na tatsuniyoyi

* An bayyana *Abatagana* a matsayin manyan mutane na farko da Imana ya ƙirƙira don siffanta duniya, waɗanda suka ƙirƙiri koguna, tafkuna da shimfidar wurare. 
* *Inzoka* mugaye ne masu kama da macizai waɗanda ke zaune a tsakanin tafkuna da koguna, ana kyautata zaton suna da iko a kan fari da ambaliyar ruwa. 

## Imana
A cikin mulkin mallaka na Rwanda, ana ganin Imana a matsayin Allah mafi girma wanda ya rayu sama da sammai (a yau duniya tana nufin Allah na Kirista). Koyaya an kalli shi mai nisa kuma yana da wuya ya shiga cikin rayuwar yau da kullun, saboda haka addinin Rwanda ya kasance mai tsakiya, amma tasirin mafi girma an tura shi ta hanyar ruhaniya.

A ƙasar Rwanda kafin mulkin mallaka, kamar Allahn Kirista, ana ɗaukar Imana a matsayin babban alƙali na ɗabi'un ɗan adam, kuma rashin adalci na iya haifar da rashin sa'a. Wannan ra'ayi ya wanzu a cikin tatsuniyar Barundi, kuma kalmar da ake kira Allahn Kirista ita ce Imana  

## Ruhohi da Mutane

### Addinin Biyu
Tatsuniyar Rwanda tana da fahimtar mutanen da aka fi bayyana su a matsayin masu bin ra'ayin biyu, tare da mutum yana da sassa biyu, jiki da ake iya gani da kuma ruhun da ba a iya gani.  Ana ɗaukar mutuwa a matsayin sauyawa zuwa *abazimu*, ruhohin matattu. Tunda, ana ɗaukar ruhohi da sarakuna a matsayin masu shiga tsakani tsakanin Imana, suna ba da ƙarin iko, kamar iya sarrafa rashin lafiya da gazawar amfanin gona. 

### Kakanni
Bayan lokaci sababbin matattu sun zama masu tsarki, ruhohi masu daraja, waɗanda iyalai ke addu'a. Ayyukan jana'iza suna da mahimmanci. Iyalin za su dakatar da duk wani aiki bayan mutuwar, kuma matan iyali za su aske kawunansu a matsayin alamar makoki. Saboda an yi imanin cewa tsaunuka masu fitattun wuta sune wurin hutawa na ruhohin kakanninmu, an yi iminin mutuwa "mai zafi", saboda haka za a kira ruhun *Umufumu* don sanyaya gidan marigayin.

## Sarauta

Imana ta ɗauki sarakuna a matsayin waɗanda ta zaɓa, kuma mulkinsu ya kasance kamar wanda Allah ya amince da shi. Ana sa ran sarkin zai kawo zaman lafiya, wadata da adalci a tsakanin dukkan kabilu kuma ya kare masarautar daga barazanar waje. Wasu tatsuniyoyi sun nuna cewa Imana ta gwada sarakuna ta hanyar gwaji don tabbatar da darajarsu. 

* Ana ɗaukar Gihanga a matsayin wanda ya kafa Masarautar Rwanda, wanda aka ce ya gabatar da muhimman fannoni na wayewar manyan tafkuna, kamar shanu, aikin ƙarfe, aikin katako, tukwane da ingobyi ( abin hawa da aka yi da papyrus ). Ana cewa Gihanga ya yi mulki daga fadarsa a dajin Buhganga kuma ya haifi ɗa da mace. Bayan rasuwarsa, an yi imanin cewa ɗansa, Kanyarwanda Gahima, ya gaje shi. 

## Balladry
Waƙar gargajiya ta Rwanda ta samo asali ne daga al'adar baki kuma ta ƙunshi nau'ikan waƙoƙi da salon waƙa daban-daban kamar:

* Ibitekerezo, waƙoƙin gargajiya da aka yi a fadar sarki, waɗanda galibi ke ba da labarin tarihin daular Rwanda a cikin salon waƙa.
* Indirimbo, waƙoƙi masu sauƙin amfani kamar *igihozo* (waƙoƙin waƙa da na soyayya), waƙoƙin aiki (misali noma, tafiya, kiwon zuma, maƙera), *amahigi* (waƙoƙin farauta ko waƙoƙin kiwo suna yabon shanu)

Kayan kida na gargajiya da za su iya raka su sune: *Inanga* (zither), *ikembe* (lamellophone), *umuduri* (bakan kiɗa), *indingiti* (fiddle) *ko ihembe* (ƙaho) tare da busar ganguna na *ingoma*, ƙararrawa, kararrawa, da busa. 

## Karin magana da camfe-camfe
Karin maganar Rwanda ( *Imigani)* da camfe-camfe ba wai kawai suna wanzuwa daga tatsuniyoyi ba, har ma suna nan a cikin al'ummar zamani, yayin da karin magana suka bambanta domin ana amfani da shi a matsayin jagororin rayuwa ga dukkan tsararraki, yayin da camfe-camfe galibi suna zaune ne a cikin tsofaffin 'yan Rwanda (ban da banda). An lissafa wasu karin maganar da ba na addini ba a ƙasa:

* *Inda y'ûndi ítèra indûrú ntibábimenye* *— Cikin ɗayan yana kuka kuma babu wanda ya ji shi* — Wasu suna shan wahala yana da wuya a gane
* *Ùrusha dukina w'ûmwâna imbabázi aba ashâka kumúlya* *—* Wanda ya fi uwa nuna tausayi, yana ƙoƙarin cin yaron — Babu wanda ya fi uwa tausayi. 
* *Injunga y'úrulími inèsha injunga z'îgitèro* *—* Kaifin harshe yana kayar da kaifin mayaka — Harshe ya fi ƙarfi fiye da makamai. 
* *Mayenya ímenya isuku ishyize ímbere alíko ntîmenya úmwanda isize ínyuma* *—* Matukin jirgi ya san tsaftar da ke gaba, ba a taɓa barin ƙazanta a baya ba — Ilimi na gaskiya yana kula da komai, jahilci ne kawai a kula da abin da za ku iya gani. 
* *Agacúmu kazâguhòrera ntûmenyá uwagácuze* *—* Ba ka taɓa sanin sunan wanda zai yi maka ramawa ba — Makomar koyaushe ba ta da tabbas. 

### camfe-camfe

* Bai kamata mace ta taɓa kiran surukinta da suna ba — Al'adar al'ada mai tushe da aka haɗa da kunya.
* Busawa haramun ne, musamman da daddare - Imani ne da aka saba da shi kuma an hana shi sosai.
* Kada a taɓa faɗin tatsuniya da rana — Shahararriyar dokar bayar da labarai a Rwanda, bayar da labarai ana keɓe su ne don dare kuma ba da labarinsu da rana ana iya ganin yana kawo rashin sa'a.
* Kada ka taɓa yanke farce da daddare - An yi imanin cewa yana jawo sa'a ko kuma mummunan hali.

## Tatsuniyoyi

* Kwandon Gisaka da Ibimanuka da ke tashi — Labari mai ban mamaki game da kwandon tashi wanda ya iso dauke da baƙi da ake kyautata zaton sun fito ne daga wata duniya ( *Ibimanuka)* waɗanda aka ce suna ba da kyauta. Labarin ya samo asali ne daga Gisaka, wata masarauta ta gabas wadda daga ƙarshe za ta shiga masarautar Rwanda.  

## Nassoshi