Tawayen Ndungutse

A shekara ta 1912, haɗin gwiwar ƙungiyoyin adawa daban-daban sun yi tawaye ga Masarautar Ruwanda tare da haɗin gwiwar dakarun mulkin mallaka na Jamus. Masu tada kayar bayan sun kasance ƙarƙashin Ndungutse, mutumin da ya yi iƙirarin cewa shi ne nagartaccen sarkin Ruwanda, kuma ya ƙunshi ƴan ƙauye, ƴan aware, mabiya zuriyar sarautar da ke hamayya da juna, ‘yan tawaye masu adawa da mulkin mallaka, da kuma ‘yan fashi. Da farko dai kawancen Ndungutse ya samu goyon baya sosai a faɗin masarautar tare da kwace iko da wani yanki mai ɗimbin yawa tun daga watan Janairun 1912, yayin da Jamusawan ba su da tabbacin yadda za su mayar da martani ga boren da aka yi da nufin hambarar da abokin kawancensu na ƙasar Ruwanda Yuhi V Musinga a maimakon musgunawa Turawa kai tsaye. Sakamakon haka, da farko kwamandan Jamus Eberhard Gudowius ya hana magoya bayan Yuhi farmaki, maimakon haka ya tilasta tsagaita wuta*.*

A cikin watan Afrilu 1912, tashin hankali ya sake komawa yayin da Jamusawa suka zaɓi taimakon Yuhi V don kawar da masu tayar da hankali. Yakin da Jamus ke jagoranta ya murkushe 'yan adawa a cikin watan Mayu bayan ƙazamin faɗa, wanda ya haifar da ɓarna, da kwasar ganima, da kisa, da yunwa a yankin. An kama shugabannin ’yan tawayen an kashe su ko kuma aka ɓatar dasu. Yaƙin neman zaɓe na 1912 ya ba da gudummawa ga mayar da ƙasar Ruwanda, yana ƙarfafa masarautun cikin gida tare da kashe al'ummomin arewa masu cin gashin kansu a baya.

## Tarihi

### Hawan Yuhi V na Ruwanda
Masarautar Ruwanda tsohuwar jiha ce dake cikin yankin manyan tabkunan Afirka. Daular ta faɗaɗa ƙarƙashin jagorancin dangin sarauta da manyan 'yan ƙabilar Tutsi, masarautar ta yi amfani da ƙananan ƙabilu na Hutu da Twa don ba da gudummawar yakin da take yi.  A ƙarni na 17 da na 18, sarakunan Rwanda sun yi yunkurin mamaye yankuna da dama na arewa, duk da cewa sun fuskanci turjiya sosai. Sakamakon haka, Ruwanda ta zaɓi ƙarin faɗaɗa kai tsaye a cikin wannan yanki ta hanyar haɗa kai da ko lalata ƙananan ƙananan hukumomi.  Ruwanda ta girma sosai a cikin ƙarfi da ƙasa a ƙarni na 19, tare da Sarki Kigeli IV Rwabugiri musamman ya mamaye jerin ƙananan masarautu da masarautu.  Har ila yau, ya karfafa kasancewar Ruwanda a arewa ta hanyar sake tsugunar da manyan mutane waɗanda daga baya suka yi gudun hijira daga cikin manyan ’yan asalin da suka yi amfani da ‘yan ƙabilar Hutu ta arewa, lamarin da ya haifar da ɓacin rai.  Ƙoƙarin juriya na arewa akan Kigeli IV Rwabugiri sau da yawa yakan yi taho-mu-gama da matsafa waɗanda suka yi iƙirarin yin magana ga ruhun Nyabinghi wanda yunkurinsa ya ƙara samun karɓuwa a yankin.  A halin da ake ciki dai, taron na Berlin ya baiwa ƙasar Ruwanda mulkin mallaka na Jamus ba tare da sanin 'yan Rwanda da amincewar su ba. Ko ta yaya, da farko Jamus ba ta yi wani abu ba don tabbatar da wanzuwar zaman lafiya a Ruwanda baya ga ƴan balaguro. Ko da yake ba su amince da kutsen Jamusawa ba, sai dai nan da nan ƴan ƙasar Ruwanda suka gane cewa za su iya amfani da turawan da suka shigo domin su kara tabbatar da ikonsu na mallakar al'ummar Hutu na masarautar. 

A cikin shekarar 1895, Kigeli IV ya mutu, ya mika wa ɗansa Mibambwe IV Rutarindwa sarauta. Ganin damar ƙara ƙarfinsu, sai wasu manyan mutane suka yi wa sabon shugaban makirci. A ƙarshen shekarar 1896, wani ɓangare a kotun masarautar ya hambarar da Sarki Mibambwe IV tare da kashe shi a juyin mulkin Rucunshu. Bayan haka, Sarauniya Uwar Kanjogera ta tilasta naɗa ɗanta Kigeli IV, wato Yuhi V Musinga. Sakamakon yanayin hawansa kan karagar mulki, Yuhi V ya samu goyon bayan 'yan uwan Kanjogera - dangin Bega ko Ega - kuma wasu manyan mutane da yawa suna kallonsa a matsayin shege.  An yi wa gwamnatinsa lakabi da *Cyiimyamaboko* ("Tsira ce take mulki"), kuma zai ci gaba da riƙe wannan monicker na fiye da shekaru 15 duk da farfagandar da magoya bayan Yuhi ke yi.  Akasin haka, Ruwanda ta ga isowa da kafa gwamnatin mulkin mallaka na Jamus a wannan lokaci. Kotun masarautar Ruwanda ta burge Jamusawan da ake ganin ta damke madafun iko, Jamusawan suka zaɓi yin wani mulki kai tsaye ta hanyar Yuhi V, ma'ana sun sami matsayinsa a lokacin da yake taimaka musu. Wannan tsarin ya yi tasiri ga ɓangarorin biyu, amma masu faɗa aji da sauran kungiyoyi masu adawa da sarki. 

Yayin da goyon bayan Jamus ya ba Yuhi V damar tabbatar da ikonsa a kan kotun, masu adawa da mulkinsa sun koma arewacin Ruwanda. Ba a taɓa samun kwanciyar hankali da farawa ba, wannan yanki na masarautar ya kasance wani ɓangare na 'yan tawaye sun mamaye shi bayan mutuwar Kigeli IV Rwabugiri kuma ya kasance mai cin gashin kansa.   Ɗaya daga cikin waɗanda suka ƙaura zuwa arewa shi ne Basebya, jarumi wanda a baya ya yi hidima a matsayin kariyar Mibambwe IV Rutarindwa kuma ya jagoranci tawagar mayaka ta Twa. Da yake nuna kyama da juyin mulkin Rucunshu, shi da mabiyansa suka ƙaura zuwa Marsh na Rugezi inda suka zama ‘yan fashi, suna kai farmaki a yankunan da ke kewaye. Basebya ya zamaƙwararren mai dabara wanda ya guje wa balaguron azabtarwa na sarauta kuma a hankali ya haɓaka ƙarfinsa.   Sauran ‘yan adawa sun samu mafaka a hannun sarakunan ƙabilar Hutu na gargajiya na yankunan arewa, da fatan za su yi amfani da dakarun da ke adawa da Yuhi a matsayin abokan haɗin gwiwa don ƙara samun ‘yanci daga kotun.  Na ɗan lokaci, Muserekande, wata gwauruwa ta Kigeli IV Rwabugiri, ta jagoranci wani yunƙuri na juriya na arewa wanda ya yi ƙoƙarin neman sarauta ga ɗanta. A ƙarshen sojojin Kanjogera sun yi galaba a kan Muserekande da ɗanta kuma sun kashe ta, amma da yawa sun yi imanin cewa ta tsira da gaske kuma ta gudu zuwa gudun hijira.  Bayan da kotun Rwanda ƙarƙashin Kanjogera ta yi nasara a kan mafi girman tawaye, ta yi amfani da abokan kawancensu na Jamus wajen kara karfin iko a kan arewacin ƙasar. Wannan yanki ya fara shan wahala musamman a ƙarƙashin tsarin sarauta biyu na mulkin mallaka, saboda manyan sarakuna da masu fada aji na iya ƙara yawan cin zarafinsu yayin da suke kira ga Jamusawa da su murkushe duk wata adawa da karfi. Don haka, sun daina dogaro da haɗin kai da tsofaffin ƴan Arewa, a maimakon haka sun sanya ƙarin iko na jihohi, ƙarin haraji, da buƙatun ma'aikata daban-daban (ga mayaƙa da ma'aikata). Jamusawa da sabon Uban fari da suka isa, wani tsari mai tasiri na masu mishan Kirista, sun kuma yi ƙoƙari su aiwatar da sababbin haraji da haraji, suna kara wa arewa fushi.  'Yan arewa masu jin haushi sun bijirewa ta hanyar 'yan fashi ko kuma sun koma wasu yankuna masu nisa, inda da yawa suka shiga bin Basebya. 

A halin da ake ciki, Kanjogera da abokanta sun ci gaba da kokarin tabbatar da matsayinsu ta hanyar kawar da abokan hamayya a kotun.  Ɗaya daga cikin waɗannan shi ne Rukara, shugaban zuriyar Hutu- Barashi mai ƙarfi kuma gwamnan lardi a masarautar arewa maso gabas. Ko da yake mabiyin Kigeli IV mai aminci ne, ya fadi daga tagomashi bayan juyin mulkin Rucunshu, ya yi karo da wasu manyan mutane da zagin Kanjogera a wani lokaci.   Bugu da ƙari kuma, sababbin hukumomin Jamus sun ƙi amincewa da shi bayan da ya lashi takobin cin zarafin Turawa bayan da sojojin Belgium na Jamhuriyar Kwango suka kashe mahaifinsa a shekarar 1901.   A ƙarshe, an tsare Rukara a gidan yari a gidan sarauta, amma an sake shi bayan ya amince da taimakawa wani balaguron kimiyya na Jan Czekanowski a 1908. 

## Manazarta