Dokar 'Yancin Dan Adam ta New Zealand ta 1990

**T[[Dokar|doka]] 'Yancin [[New Zealand]] ta 1990** (wani lokacin ana kiranta da acronym **NZ**BORA**** ko kawai BORA) doka ce ta Majalisar dokokin New Zealand kuma wani ɓangare na kundin tsarin mulkin New Zealand wanda ba a tsara shi ba  wanda ya tsara haƙƙoƙi da' yanci na asali na duk wanda ke ƙarƙashin dokar New Zealand a matsayin lissafin haƙƙoƙi.  Yana sanya buƙatun doka ga babban lauya don samar da rahoto ga majalisa a duk lokacin da lissafin ya saba da Dokar 'Yancin.

Babban Kotun New Zealand a cikin Taylor v Attorney-General ta ba da wata sanarwa da ba a taɓa gani ba cewa ƙuntatawa kan haƙƙin jefa kuri'a na fursunoni iyaka ce ga haƙƙin su na jefa kuri'u a cikin zaɓuɓɓuka na lokaci-lokaci kuma ba a tabbatar da shi a ƙarƙashin Dokar 'Yancin' Yanki ba. A kan daukaka kara, Kotun Koli ta tabbatar da cewa manyan kotuna suna da ikon yin irin wannan sanarwa,  kuma a cikin 2022 an zartar da doka don kafa hanyoyin da za su buƙaci Gwamnatin New Zealand da hanyar bayar da rahoto da amsawa ga sanarwar rashin daidaituwa. 

## Tarihi

### ''Takardar 'Yancin New Zealand: Farin Takarda''
A shekara ta 1985, Ministan Shari'a, Geoffrey Palmer ya gabatar wa Majalisar da takardar da ake kira A Bill of Rights for New Zealand: A White Paper .  Takardar ta ba da shawarar kafa doka don kare wasu hakkoki da 'yanci da ake la'akari da mahimmanci don tabbatar da' yanci a cikin al'ummar dimokuradiyya.

White Paper ya ba da shawarar cewa Bill of Rights ya zama doka mai ƙarfi don kada a iya gyara shi ko soke shi ba tare da ƙwarewar rinjaye a cikin majalisa ba ko mafi rinjaye a raba gardama, saboda haka yana da matsayi a matsayin doka mafi girma. Bugu da ƙari, Yarjejeniyar Waitangi za a haɗa ta cikin Dokar Hakki, kuma ta ɗaga matsayin Yarjejeniyar zuwa na babbar doka. A ƙarshe, bangaren shari'a zai sami ikon soke duk wani aikin majalisa, dokar doka ta yau da kullun ko aikin hukuma wanda ya saba wa Dokar 'Yancin. Saboda matsayinta na babbar doka da kuma ikon da bangaren shari'a ke da shi na soke doka, Dokar 'Yancin za ta saba wa ikon mallakar majalisa a New Zealand. A sakamakon haka, ya haifar da muhawara mai yawa saboda waɗannan fasalulluka masu rikitarwa.

Kwamitin Zaɓin Shari'a da Shari'a ya yi la'akari da White Paper, kuma ya ba da shawarar cewa New Zealand "ba ta riga ta shirya ba" don lissafin haƙƙoƙi a cikin hanyar da aka gabatar. Kwamitin ya ba da shawarar cewa a gabatar da Dokar 'Yancin a matsayin doka ta yau da kullun, wanda ba zai sami matsayin doka mafi girma ko doka ba.

### Karatu na farko
A ranar 10 ga Oktoba 1989, Majalisar dokokin New Zealand ta 42 ta yi muhawara kuma ta zartar da Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990 a karatun farko. Kudin da aka gabatar ya bi shawarwarin kwamitin zaɓaɓɓen kuma doka ce ta yau da kullun ba tare da tsayayya ba. Duk da wannan, Palmer ya gabatar da dokar tare da manufar samar da kariya ga 'yancin farar hula da na dimokuradiyya. Ya jaddada muhimmancin lissafin wajen tabbatar da cewa ayyukan gwamnati suna iya fuskantar binciken shari'a don tabbatar da haƙƙin mutum.

Masu adawa da lissafin sun yi tambaya game da manufar lissafin saboda ba zai sami matsayi na doka mafi girma ba. Ɗaya daga cikin abokan adawar, Doug Graham, ya ce "Bill of Rights yana da wasu cancanta, amma ba shi da cancanta a matsayin doka ta yau da kullun".  Ya nakalto wani sashi daga White Paper, wanda ya ce, "don aiwatar da Bill of Rights wanda za'a iya soke shi, ko dai a bayyane ko a bayyane, ta hanyar mafi rinjaye na magoya bayan majalisa ba zai zama ci gaba na gaske game da halinmu na yanzu game da kare haƙƙoƙinmu na asali da 'yanci' yanci' yancinmu na yau da' yanci ba.

### Karatu na biyu
A ranar 14 ga watan Agustan 1990, an yi muhawara game da Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990 kuma an zartar da ita a karatun ta na biyu, kusan shekara guda bayan gabatarwar ta ta farko. Yawancin damuwa da aka maimaita a cikin karatun farko an yi su ne a cikin karatun na biyu, tare da karfafawa kan damuwa game da wuce gona da iri na shari'a da nuna bambanci a karatun na biyu. Warren Kyd, yana magana game da lissafin, ya yi jayayya da cewa wata kungiya mai ra'ayin mazan jiya na iya cewa haƙƙin da ba a hana shi rai ya hana mutum zubar da ciki.

### Karatu na Uku

## Amfani da Dokar
Dokar ta shafi ayyukan da rassa uku na gwamnati suka yi, zartarwa, majalisa da shari'a na New Zealand, ko kuma kowane mutum ko jiki a cikin "aikin kowane aikin jama'a, iko, ko aiki" da doka ta sanya.

Sashe na 4 na Dokar ya musanta ikon Dokar 'Yancin a kan wasu dokoki. Sashe ya bayyana cewa kotuna da ke kallon shari'o'i a karkashin Dokar ba za su iya sokewa ko sokewa ba, ko yin mara inganci ko mara inganci, ko ƙin amfani da duk wani tanadi na kowane doka da majalisa ta yi, ko kafin ko bayan da aka zartar da Dokar ba saboda ba ta dace da Dokar 'Yancin ba. Sashe na 6 ya bayyana, inda za'a iya fassara wani aiki wanda ya dace da Dokar 'Yancin, kotuna tilas ne su yi amfani da fassarar da ta fi dacewa.

A cikin sashi na 5, daya daga cikin manyan tanadi a cikin Dokar yana ba da damar "ƙuntataccen iyaka" akan haƙƙoƙin da aka tabbatar a duk faɗin Dokar 'Yancin. Ya ce haƙƙoƙin "sun kasance ne kawai ga irin waɗannan iyakoki masu ma'ana waɗanda doka ta tsara kamar yadda za a iya tabbatar da su a cikin al'umma mai 'yanci da dimokuradiyya", wanda shine irin wannan kalmomin da ke cikin Yarjejeniyar 'Yancin Kanada da' Yanci.

A sashi na 7 na Dokar, ana buƙatar babban lauya don jawo hankalin majalisa ga gabatar da duk wani lissafin da bai dace da Dokar 'Yancin ba. Ma'aikatar Shari'a, wacce ke shirya wannan shawara ga babban lauya, tana buƙatar akalla makonni biyu don sake duba dokar.

## Hakkin da Dokar ta tabbatar

### Rayuwa da tsaron mutum
Dokar ta tabbatar da hakkoki da yawa a matsayin wani ɓangare na haƙƙin rayuwa da tsaro na mutum a sashe na 8 zuwa 11 ga kowane mutum. Waɗannan su ne haƙƙin da ba za a hana su rai ba sai dai bisa ga adalci na asali. Bugu da ƙari, cewa kowane mutum yana da haƙƙin a cikin sashi na 8 kada a azabtarwa da shi ko kuma a zalunci, wulakanci, ko kuma mummunar kulawa ko hukunci. Bugu da kari, yana ba da tabbacin cewa ba za a yi gwajin likita ko kimiyya ba tare da yardar rai ba, da kuma haƙƙin ƙin yin kowane magani, sai dai inda mutum ya aikata ba tare da son rai ba.

### 'Yancin dimokuradiyya da na jama'a
Dokar ta tabbatar da hakkoki biyu na asali a sashi na 12 ga 'yan ƙasar New Zealand waɗanda suka kai ko sama da shekaru 18. Da farko, yana ba da tabbacin haƙƙin jefa kuri'a a cikin zaɓen zaɓen membobin Majalisar dokokin New Zealand, yana ba ni tabbacin cewa ana gudanar da su ta hanyar daidaito da kuri'un sirri. Abu na biyu, yana ba da tabbacin haƙƙin zama memba na Majalisar Wakilai ta New Zealand.

Bugu da ƙari, a cikin sashi na 13, Dokar ta tabbatar da kowa haƙƙin 'yancin tunani, lamiri, addini ko imani, gami da haƙƙin karɓar da riƙe ra'ayoyi ba tare da tsangwama ba. Dokar ta kuma tabbatar, a cikin sashi na 15, kowa da kowa da haƙƙin bayyana addininsu ko imani da sujada, kiyayewa, aiki, ko koyarwa, ko dai mutum ko a cikin al'umma tare da wasu, kuma ko dai a fili ko a cikin sirri.

Bugu da ƙari, a cikin sashi na 14, ya tabbatar da 'yancin faɗar albarkacin baki, wanda ya haɗa da' yancin neman, karɓa da ba da bayanai da ra'ayoyi na kowane nau'i kuma a kowane nau'in. haƙƙin taron zaman lafiya kuma an tabbatar da shi ta hanyar sashi na 16 kuma an tabbatar wa 'yancin tarayya a sashi na 17  .

Hakkin 'yancin motsi da zama an kuma tabbatar da shi a sashi na 18, tare da' yan ƙasar New Zealand da aka ba su damar shiga New Zealand, kuma kowa da kowa ya ba da damar barin New Zealand. Har ila yau, ya ba da tabbacin cewa 'yan ƙasa waɗanda ba na New Zealand ba ne bisa doka suna da' yancin kada a buƙaci su bar sai dai a ƙarƙashin shawarar da aka yanke a ƙarƙashin dalilan da doka ta tsara.

### Rashin nuna bambanci da haƙƙin 'yan tsiraru
'Yanci daga nuna bambanci a karkashin haramtaccen dalilin nuna bambanci kamar yadda aka tsara a cikin Dokar Kare Hakkin Dan Adam ta 1993 an tabbatar da shi a sashi na 19 na Dokar. Dalilan da aka haramta na nuna bambanci sun haɗa da haƙƙin nuna bambanci bisa ga jima'i, jima'i na jima'i.

Har ila yau, an tabbatar da haƙƙin kabilanci, addini da 'yan tsiraru na harshe, tare da sashi na 20 na Dokar da ke ba da kariya daga' yan tsiraru, kowannensu kuma a matsayin wani ɓangare na al'ummarsu, an hana su haƙƙin jin daɗin al'adunsu, furta da yin addininsu, ko amfani da yarensu.

### Bincike, kamawa da tsare
Kowane mutum yana da tabbacin a karkashin Dokar a sashi na 21 da haƙƙin samun tsaro daga bincike mara ma'ana ko kwace mutumin, dukiyarsa da wasikunsa. Hakkin da aka yi wa kamawa da tsare-tsare an kuma tabbatar da shi ta hanyar sashi na 22.

Mutanen da aka kama ko aka tsare suna da tabbacin haƙƙin da ya shafi kama su ko tsare su a sashi na 23 na Dokar. Waɗannan su ne haƙƙin a sanar da shi game da dalilin kamawa ko tsare a lokacin da ya faru, haƙƙin tuntuɓar da ba da umarni ga lauya ba tare da bata lokaci ba kuma a sanar da su game da wannan haƙƙin, da haƙƙin ƙalubalanci ingancin kamawa ko riƙewa ba tare da jinkiri ba ta hanyar habeas corpus kuma a sake su idan kamawa ko kiyayewa ba bisa ka'ida ba. Bugu da ƙari, duk wanda aka kama ko aka tsare yana da 'yancin a bi da shi da mutunci da mutunci, da kuma' yancin kauce wa yin kowane sanarwa da kuma sanar da shi game da wannan haƙƙin. Bugu da kari, mutanen da aka kama saboda laifi suna da damar da za a tuhume su nan da nan ko kuma a kama su, kuma wadanda ba a sake su ba suna da damar a kawo su gaban kotu ko kotun nan da nan.

### Hanyar aikata laifuka
Kowane wanda aka tuhume shi da laifi an tabbatar da shi da haƙƙin haƙƙin haƙƙi a ƙarƙashin sashi na 24 na Dokar. An tabbatar musu da 'yancin da za a sanar da su nan da nan kuma a daki-daki yanayin da tunanin cajin, da za a sake su a karkashin sharuddan da suka dace sai dai idan akwai dalilin da ya dace don ci gaba da tsare su, 'yancin tuntuɓar lauya da isasshen lokaci da wurare don shirya kariya, 'yanci ga lauya ba tare da farashi ba idan yana da amfanin adalci kuma mutumin ba shi da kudade don biyan kuɗin don taimakawa na shari'a, da kuma 'yanci mai fassara kyauta idan mutum ba zai iya fahimta ko magana da yaren da aka yi amfani da shi a kotu ba.

Bugu da ƙari, duk wanda ake tuhuma yana da 'yancin yin shari'a ta hanyar juriya idan laifin da ake tuhumar su yana ɗauke da hukuncin ɗaurin shekaru 2 ko fiye. Koyaya, wannan haƙƙin bai shafi mutanen da kotun soja ke shari'a ba a ƙarƙashin dokar soja.

### Shari'a mai kyau
Kowane wanda ake tuhuma da aikata laifi an tabbatar da shi da wasu hakkoki don tabbatar da shari'arsu ta gaskiya a matsayin wanda ake tuhumar ta hanyar sashi na 25 na Dokar. Wadannan hakkoki sune, haƙƙin sauraron adalci da jama'a ta kotun mai zaman kanta da rashin son kai, haƙƙin da za a yi masa shari'a ba tare da jinkiri ba, haƙƙin zaton rashin laifi, kariya daga cin zarafin kai ta hanyar haƙƙin da ba a tilasta masa ya zama shaida ko ya furta laifi.

Bugu da ƙari, wanda ake tuhuma yana da 'yancin kasancewa a lokacin shari'arsu kuma ya gabatar da karewa, haƙƙin bincika shaidu Masu gabatar da kara da kiran shaidun su, haƙƙin aiwatar da dokar da ta fi sauƙi, haƙƙin daukaka kara ga hukuncin su ko hukuncin su zuwa babbar kotun, da kuma haƙƙin da za a gwada yaro a hanyar da ta dace da shekarunsu.

### Haɗari biyu da adalci na halitta
An rufe haɗari sau biyu a cikin sashi na 26 na Dokar, wanda ke ba da tabbacin cewa bai kamata a ɗauke kowa da alhakin wani aiki ko watsi da shi a lokacin da ya faru ba laifi ba ne. Wannan yana kare mutane daga tuhumarsu a karkashin sabbin laifuka saboda ayyukan da suka aikata kafin sabon laifin da ke akwai. Bugu da ƙari, yana kare mutane daga yin shari'a ko azabtarwa saboda laifin da aka riga aka yanke musu hukunci, an gafarta musu, ko kuma an wanke su.

Kowane mutum yana da damar, a cikin sashi na 27, don kiyaye ka'idodin adalci na halitta ta kowane kotun ko wasu hukumomin jama'a waɗanda ke da ikon yin ƙuduri game da haƙƙin mutum, wajibai, ko bukatun da doka ta kare ko ta amince da su. Bugu da ƙari, kowane mutum yana da 'yancin kawo shari'ar farar hula a kan, da kuma kare shari'ar da aka kawo ta, Crown, da kuma jin waɗannan shari'o'in, bisa ga doka, kamar yadda shari'ar jama'a ke tsakanin mutane.

## Magunguna
Dokar ba ta samar da magunguna ba lokacin da aka keta daya daga cikin hakkokin da ke cikin Dokar. Duk da wannan, Kotun daukaka kara ta gudanar a lokuta da yawa cewa tana da ikon samar da magunguna kamar yadda ta ga ya dace. Maganin da aka mayar da hankali a karkashin Dokar shine samar da tabbatarwa ta hanyar da za ta goyi bayan muhimmancin haƙƙin, maimakon kiran horo don keta shi. Saboda haka, yanke shawara na kotu na iya haɗawa da haɗuwa da magunguna don a tabbatar da haƙƙin da aka keta.

### Rashin shaidar
Magani na yau da kullun a ƙarƙashin Dokar shine cewa shaidar da aka samu ta hanyar keta haƙƙin ba a yarda da ita a kotu ba. Wannan da farko ya samo asali ne a kotuna a matsayin zaton warewa amma daga baya aka rage shi zuwa aikin daidaitawa inda ake auna dalilai daban-daban don tantance yarda da shaidar da ta lalace ta hanyar keta Dokar. Wannan maganin yanzu ana nuna shi a sashi na 30 na Dokar Shaida ta 2006. 

### Ragewa a cikin jumla
Za'a iya ba da raguwar hukuncin a matsayin mafita a lokuta inda aka keta sashi na 25 (b) na Dokar: haƙƙin da za a gwada shi ba tare da jinkiri ba. A cikin *Williams da R* [2009] NZSC 41, Kotun Koli ta yanke hukuncin cewa rage hukuncin ya fi dacewa da maganin da ya fi dacewa fiye da tsayawa, ban da ƙananan laifi.

### Kudin da ake kashewa
Dokar yau da kullun cewa farashi zai bi taron ba koyaushe ba ne a ƙarƙashin Dokar. A wasu lokuta, kotun na iya rage farashin da'awar da ta cancanci, koda kuwa ba su yi nasara ba.

### Biyan kuɗi
A cikin Simpson v Attorney-General, Kotun daukaka kara ta ba da diyya a karkashin Dokar. Wannan sabon magani ne a karkashin Dokar. A wannan yanayin, masu shigar da kara suna neman biyan diyya don takardar neman izinin bincike da aka aiwatar a wurin zama wanda aka samu bisa ga bayanan da ba daidai ba. An sanar da 'yan sanda cewa takardar shaidar ta dogara ne akan bayanan karya, amma duk da haka sun ci gaba da bincike. Kotun daukaka kara ta yanke hukuncin cewa Kotun tana da ikon da za ta iya samar da magunguna a karkashin Dokar, kuma wannan diyya ita ce hanyar da ta dace a wannan shari'ar. Cooke P ya bayyana cewa kotun za ta "rashin aiki a aikinmu idan ba mu ba da magani mai inganci ga mutumin da aka keta haƙƙoƙinsa da aka tabbatar da shi ba". Kotun daukaka kara ta yanke hukuncin cewa akwai wani mataki na doka ta jama'a a kan Crown don keta dokar. Wataƙila zai kasance ne kawai ga waɗanda ba su sami mafita mai dacewa don keta Dokar ba.

Ramuwa a ƙarƙashin Dokar yana da hankali kuma Kotun Koli ta New Zealand ta jaddada cewa ɗaya ne kawai daga cikin magungunan jama'a da yawa kuma hanyoyin da ba na kuɗi ba za su kasance mafi dacewa. Lallai akwai misalan ƴan kaɗan na inda aka ba da diyya ga take haƙƙin haƙƙin haƙƙinsu. A cikin Udompun v Attorney General, Mai Shari’a Glazebrook na Kotun daukaka kara ya bayyana cewa ba za a ba da diyya ta kudi ba inda aka sami maganin da ya dace.Mafi mahimmanci, a cikin Taunoa v Attorney-General Kotun Koli ta New Zealand ta ba da diyya saboda keta dokar haƙƙin haƙƙin Ma'aikatar Kula da Halayyar Halayyar.

#### Misali na lalacewa
Sau da yawa ana ambaton cewa lalacewar misali magani ne mara kyau a ƙarƙashin Dokar, saboda ya kamata a mai da hankali kan diyya maimakon azabtarwa. An ba da Misali na lalacewa a cikin Archbold v Attorney-General [2003] NZAR 563, amma William Young J ya cancanci wannan maganin ta hanyar bayyana cewa zai ba da adadin daidai da biyan diyya na dokar jama'a don keta doka. Ko kotun na iya ba da misali ga lalacewar don da'awar jama'a game da keta Dokar ba ta da tabbas.

### Bayyana rashin daidaituwa
Sanarwar rashin daidaituwa magani ne a cikin hanyar sanarwar da kotun shari'a ta yi cewa doka ba ta dace da haƙƙin da ke cikin Dokar ba. An fara samun shi azaman magani bayan shari'ar da aka yi a Taylor v Attorney-General [2015] 3 NZLR .

Shawarwarin farko cewa za'a iya samun sanarwar rashin daidaituwa a cikin 1992.  Bayan wannan, Temese v Police (1992) C CRNZ 425 da Quilter v Attorney-General (1998) 1 NZLR 153 dukansu sun ba da shawarar cewa yana iya samuwa a cikin shari'ar da ta dace, amma bai yi sanarwa ba. A cikin *Moonen* v Film and Literature Board of Review [2000] 2 NZLR 9, Tipping J ya bayyana cewa kotuna suna da aikin nuna lokacin da doka ta saba da Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990, amma ba a san ko yana nufin sanarwar rashin daidaituwa ko kawai alamar rashin daidaituwa da ke cikin hukunci ba. A cikin *R da *Poumako* [2000] 2 NZLR 695, Thomas J ya nuna rashin amincewa ta hanyar yin sanarwa ta rashin daidaituwa. Ya biyo baya a cikin Zaoui v Attorney-General [2005] 1 NZLR 577 cewa Kotun ta yanke hukuncin cewa Moonen da Poumako sun kafa iko ga kotuna don bayar da sanarwar rashin daidaituwa. Koyaya, a cikin *R da Hansen'' [2007] NZSC 7, yayin da Kotun daukaka kara ta tabbatar da cewa kotuna na iya bincika cikin daidaito na doka tare da Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990, ba su yi sanarwa ta rashin daidaituwa ba.

A watan Yulin 2015, Heath J a Babban Kotun Auckland a cikin Taylor v Attorney-General ya ba da sanarwar rashin daidaituwa cewa gyare-gyaren dokar zabe da Gwamnatin Kasa ta Biyar ta gabatar wanda ya cire ikon 'yancin jefa kuri'a na fursunoni, sashi na 80 (1) (d) Dokar Zabe ta 1993, iyakancewa ce mara kyau a ƙarƙashin sashi na 12 (a) na Dokar, wanda ya ba da damar jefa kuri'awa ga duk'a da suka kai shekaru 18 da sama da haka. Wannan ita ce sanarwa ta farko ta rashin daidaituwa a New Zealand.

Babban Lauyan ya yi kira ga Kotun daukaka kara wanda ya yi jayayya cewa Kotun ba ta da ikon bayar da sanarwar rashin daidaituwa sai dai idan doka ta ba da izini, Kotun daurin ya kira wannan "argument mai ƙarfin zuciya"  kuma ya ce "rashin daidaituwa tsakanin dokoki tambaya ce ta fassara... kuma tana cikin lardin kotuna.  Bugu da ƙari, Kakakin majalisar David Carter a cikin shari'ar ya kalubalanci amfani da tsarin majalisa a cikin babban Kotun kuma ya yi jayana cewa wannan keta doka ne. A cikin hukunce-hukuncensa, ya kammala cewa babu wani keta Hakkin majalisa da ya faru kuma manyan kotuna suna da ikon yin sanarwa na rashin daidaituwa. Daga nan sai Babban Lauyan ya kara daukaka kara zuwa Kotun Koli wanda ya yi watsi da karar kuma ya amince da hukuncin da Kotun daukaka kara ta yanke. Saboda haka, sanarwa na rashin daidaituwa magani ne a karkashin Dokar.

A ranar 29 ga watan Agustan 2022, Dokar Kwaskwarimar 'Yancin New Zealand (Sanarwar rashin daidaituwa) Dokar Kwaskarewa ta 2022 ta sami amincewar Royal kuma ta fara a wannan rana. Dokar gyare-gyare ta gabatar da abin da ake buƙata na doka ga Babban Lauyan don sanar da majalisa lokacin da aka yi sanarwa na rashin daidaituwa, kuma ya kara da cewa Minista da ke da alhakin dole ne ya gabatar da rahoto ga majalisa wanda zai ba da cikakken bayani game da martani na Gwamnati ga sanarwar. A ranar 21 ga Nuwamba 2022, Kotun Koli a cikin Make It 16 Incorporated v Attorney-General ta tabbatar da ikon da kotun ta tabbatar a cikin Attorney General v Taylor kuma ta lura da wucewar dokar gyare-gyare.

### Sauran magunguna
An ba da shawarar wasu magunguna da yawa a cikin R da Taylor (1996) 14 CRNZ 426. Wadannan sun hada da raguwa a cikin hukunci, tsarin horo na 'yan sanda, gurfanar da laifi, sanarwa, ko taimakon da zai faru a nan gaba. Sauran magunguna sun haɗa da umarni na musamman na juriya, da kuma umarnin cewa a yi watsi da shaidar shaidar. Sau da yawa yana iya dogara da yanayin haƙƙin da aka keta game da abin da maganin zai dace don tabbatar da wannan keta.

### Makomar Bill of Rights remedies
Mataki na 2 (3) na Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa ya buƙaci bangarorin yarjejeniyar su tabbatar da cewa duk wani mutumin da aka keta hakkokinsa da' yancinsa ya sami ingantaccen magani. Sau da yawa masana kimiyya na New Zealand suna jayayya cewa rashin magunguna a cikin Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990 ba ta cika wannan buƙata ba. Kamar haka, rashin wata hanyar da za a iya magance ta kamar ikon shari'a don rushe dokokin da ba su dace da Dokar ba.

Tattaunawar ci gaba ce tsakanin malaman shari'a a New Zealand game da ko ya kamata a sami Dokar 'Yancin Kundin Tsarin Mulki wanda ke ba kotun ikon kaddamar da dokokin da ba daidai ba. Wannan zai samar da mafita ga keta dokar yayin da kotuna za su iya tabbatar da haƙƙin, maimakon gano cewa ya kasance mai biyayya ga dokokin da suka sabawa a karkashin sashi na 4. Kwamitin Kare Hakkin Dan Adam na Majalisar Dinkin Duniya ya soki New Zealand saboda rashin ikon kotu don rushe dokokin da ba su dace da Dokar ba. Sun daidaita wannan rashin iko da rashin kariya ga haƙƙin ɗan adam. Geoffrey Palmer da Andrew Butler sun buga wani littafi a cikin 2016 mai taken A Constitution for Aotearoa New Zealand wanda ya tsara wani tsari na haƙƙin haƙƙin haƙƙoƙi, gami da ikon shari'a na yajin aiki. An yi niyyar wannan don fara tattaunawa a New Zealand game da ko tabbatar da Dokar 'Yancin su a cikin kundin tsarin mulki shine hanyar ci gaba.

Tsayayya da Dokar 'Yancin da ke da ƙarfi a New Zealand wani bangare ne saboda a halin yanzu ana mulkin ƙasar ta hanyar ikon mallakar majalisa. Bayar da kotuna ikon rushe dokokin majalisa zai saba wa koyarwar mafi girman majalisa. Har ila yau, akwai juriya saboda kare haƙƙin ɗan adam ba a ɗauka a matsayin alhakin kotuna ba, amma a maimakon haka ana ganin shi yana buƙatar shiga dukkan rassan gwamnati.

## Dubi kuma

* Tsarin Mulki na New Zealand
* Hukumar Kare Hakkin Dan Adam ta New Zealand

## Haɗin waje

* Dokar 'Yancin New Zealand ta 1990
* Littafin Ma'aikatar Shari'a a kan Dokar 'Yancin (PDF) 
* Adireshin Jama'a: Dokar 'Yancin Clayton
* New Zealand Herald: Bill of Rights ba zai yiwu ya girma ba
* Tsarin Mulki na Aotearoa New Zealand

## Manazarta