Bayajidda

**Bayajidda,** Wanda cikakken sunan shi shine(Abu Yazid ne) asalinsa ɗa ne ga sarkin Baghdad ne nasa cikin shi ana bayar da tarihin shi ne a  matsayin wani jarumi wanda yazo daga Baghdad, ya zauna a cikin garin Daura. Inda a wancan lokacin anyi wata macijiya dake cikin garin. take  kuma takura ma mutanan dake cikin garin na daura. inda macijiyar ke hana ibar ruwan rijiyar sai a rana guda daya ce ake ɗibar ruwa a rijiyar ta (kusugu) har yakai tana kashe mutanan da duk suke zuwa ibar ruwa a rijiyar ta (kusugu in) har ba ranar juma'a ba, A Wannan lokacin bayajidda ya kasan ce matafiyi ne tafiya ta kaishi cikin garin (daura) a inda ya sauka gidan wata tsohuwa me suna (Ayyana) Dake cikin garin na daura a inda wata mace Ke sarautar garin na daura me suna (Daurama) Are Wannan lokacin Bayajidda ya isa garin a gajiye yunwa da kuma kishin ruwa na damun shi. A inda tsohuwar daya sauka gidan ta, ta kawo masa abinci yaci ya Koshi ya nemi ta kawo masa ruwan sha sai ta nuna masa bata da ruwan da zata iya bashi yasha domin kowa dibar Ruwan yake yana ajewa wanda har zai kaishi karshen satin dama kuma ne cikin daren lahadi a inda tsohuwar Ke bashi labarin Halin da garin yake baki daya wajen ruwan sha a inda ya nuna mata shifa zaije ya debo ruwan a cikin rijiyar nan. wadda kowa kusuguro a duk fadin garin na daura jin hakan ya tayar ma tsohuwa da hankali sosai. domin tasan in har yaje to ajalin sane yayi domin kuwa mutuwa zaiyi. dole saboda haka tayi iya yinta wajen bashi haƙuri da kuma nuna mashi hatsarin da macijiyar take dashi. amma ya kauda kai yaki ji,inda ya nemi tsohuwa ta bashi abun dibar ruwan ta yaje ya debo ruwa ba yadda ta iya tana kuka harda rike shi dan kada yaje Amma sai da ya tafi a cikin daren wanda a Wannan lokacin kowa nata bacci harda munshari yaje bakin rijiyar ta kusugu ya jefa Guga a cikin rijiya Sai yaji an rike yaja yaja yaji shiru yayi magana mutum ko aljani yaji shiru wanda hakan yasa ya jawo gugar shi da kyar da kyar har ya iso bakin rijiyar inda ya lura cewar macijiyar ce ta nan nade gugar. wanda hakan yasa ya jawo ta macijiyar ta fasa kai wanda ke nuni da cewar zata cutar dashi inda yasa wukar shi mai kaifi ya sare mata kai ya raba kanta da kuma gangar jikin nata ya debi ruwan yasha kuma ya wanke jikin shi harma ya cika ma tsohuwar abun dibar ruwan ta ya kawo mata gida a wannan lokacin ne yabar waren takalmin sa guda daya a bakin rijiyar ta kusugu Wanda safiya nayi kowa ya fito dibar ruwa Sai ya koma gida a guje yaga abun mamaki macijiya a kwance wanda hakan yasa labari ya bade gari baki daya inda labari har ya kai fadar sarauniya Daurama wadda ke mulki a lokacin inda tazo da kanta ta gani abun yayi matukar yi mata dadi inda tasa a nemo mata wanda yayi wannan jarumtar domin ta biya shi tukwuici mai tsoka, a wannan lokacin ne gimbiya daurama tasa kyauta mai tsoka inda akaita zuwa amma ba a samu, abun kamar da wasa har yakai fadar sarauniya Daurama inda tasa aka kawo warin kafar takalmin da bayajidda ya bari a bakin rijiyar ta kusugu  kowa yazo yace nashi ne amma ina ba a samu ba wanda hakan yasa akayi shela duka Kauyukan dake karka shin ikonta da kowa yazo ya gwada takalmin nan da aka bari bakin rijiyar amma ba a samu wanda takalmin. yayi ma  daidai ba daga yayi kadan sai yayi yawa kowa yazo ba asamu wanda yayi ma daidai ba, daman kuma ya bar warin takalmin sane domin yasan dole a neme shi tsohuwa na ganin haka ta gane cewar toh ba kowa yayi aikin nan ba sai bakon ta daya sauka gidan ta na jiya da daddare ta tafi gida ta sanar dashi abun dake faruwa a gari wanda hakan yasa shima ya isa har cikin fadar sarauniya Daurama a inda shima yace shi ya kashe macijiya hakan yasa aka nemi shaida sai kuwa gashi ya fiddo kan maciya a jakar shi. kuma ya gwada takalmin aka ga yayi mashi cif-cif da kafar sa ya fiddo dayen waren takalmin a cikin jakar shi yasa a nan ne fada ta cika da mamakin wannan bako gimbiya Daurama kuma ta cika alkawarin da tayi inda ta bashi kyautu ka masu yawa harma da rabin gari sarauniya Daurama ta bashi, karshe dai ya yanke shawarar zata aure shi bada dadewa ba abunka da daurin auren sarakai baifi sati biyu ba aka tara mutane aka daura aure. Aka sha bikin da ba a taba yin Irin saba a duk fadin daular ta Daura inda  ya auri sarauniya Daurama.

Hakan yayi matukar burge mutanan dake ciki da Wajen masarautar ta Daura. A inda suka zaman auren su har aka samu karuwa yaya da dama wanda ake kira da hausa bakwai da kuma banza bakwai dake cikin fadin arewacin Nigeria.  

Bibiyi Tarihin Zuwan Bayajidda da kafa masarautar daura ta sarauniya daurama.

Gabatarwa.
**Bayajidda** ana bayar da tarihin shi a a matsayin wani jarumi wanda yazo daga Baghdad, ya zauna a cikin garin Daura. inda ya kashe maciya, sannan kuma ya auri sarauniya Daurama.

## Tarihi
dafarko ya sauka a Borno a inda aka aurar masa da diyar Sarkin Daular Borno wato Mai,sai yaji raɗe-raɗin cewa sarkin zai kashe shi ya gaje sojojinsa. Sai matarsa ta ce su gudu, sai suka gudu cikin dare. sa'annan daga bisani yatafi zuwa kasar hausa, Ance ya sauka a garin Daura cikin dare a gidan wata tsohuwa, inda kishirwa yakamashi, ya bukaci tasamo masa ruwa,a lokacin kuma bata da ruwa ruwan da take dashi ya kare sai ya tambaye ta, a ina ne akwai rijiya Sai ta gaya masa cewar akwai (wani katon maciji dake hana a dibu ruwa da daddare), amma Bayajidda bai tsorata ba, yaje rijiyar, Sarkin(Maciji) yafito ya nemi hana shi dibar ruwan, Bayajidda yayi fada dashi yasamu ya sare masa Kai a karshe dai ya kashe Sarki, kuma ya diba ruwarsa yakawo wa tsohuwa, ta cika da mamakin yadda yasamo mata ruwa acikin daren nan yakawo mata. Da gari yawaye, mutanen gari sunzo dibar ruwa, sai suka tarar da sarki a kwance, gashi ansare masa kai, al'umman gari suka fara murna da biki, cewar daga wannan lokaci babu abinda zai rika hanasu dibar ruwa, sai dai ba'asan wanda yayi wannan jaruntakar ba, har yasamu yakashe Sarkin, amma sai aka sama yamance da warin takalminsa kafa daya a gindin ko bakin  rijiya.

## Mulki
Daga nan sai Sarauniyar Daura tayi alkawarin bayar da rabin gari ga duk wanda yayi wannan jarunta, kawai dayan sawun takalminsa dan a tabbatar, sai tsohuwa tazo ta bayar da labarin abinda yafaru da daddare,  aka kira Bayajidda Sarauniya ta aurar masa da kanta, Bayajidda daga bisani tanada yaro da akekira "Bawo" da "Biram" daga matarsa Sarauniyar Borno, da kuma wani yaron "karbogari" daga kuyangarsa Bagwariya. 

## Hausa bakwai da banza bakwai
Bawo ne yagaji mahaifinsa kuma yahaifa ya'ya shida(6), wadanda sune suka zama Sarakunan Daura, Katsina, Zazzau, Gobir, Kano da Rano. Wadannan, tareda  Biram, wadda Shugaban ta shine dan Bayajidda daga wurin matarsa Sarauniyar Borno, sune suka Samar da "Hausa Bakwai" ko "Hausa 7". Dukda yake, dansa Karbogari wanda kuyangarsa BaGwariya ta Haifa masa, shima tanada ya Bakawai sune suka mulki Kebbi, Zamfara, Gwari, Jukun, Yoruba, Nupe da Yauri wadanda akekira da "Banza Bakwai" ko "Fake 7"

## Bibiliyo

* Miles, William F. S. (1994). *Hausaland divided : colonialism and independence in Nigeria and Niger*. Ithaca: Cornell University Press. .

## Manazarta

## Labarin Jarumtarshi

### Fitowar Jarumin daga Baghdad da kuma zamansa a Borno
A cewar tarihin, Bayajidda yarima ne daga Bagadaza (babban birnin Iraki a yanzu) kuma ɗan Sarki Abdullahi, amma an kore shi daga garinsu bayan Sarauniya Zidam,  wacce aka fi sani da Zigawa taci birnin.  Bayan ya bar Baghdad, yayita tafiya a fadin Afirka tare da mayaƙa da yawa har  ya isa Borno.

Da isar shi  Borno, labaru sun bambanta game da abin da ya haifar da tashin hankali tsakanin shi da sarkin yankin. A cewar wani labari, Bayajidda ya fahimci cewa sojojinsa sun fi na sarki karfi; saboda wannan, ya yi niyyar hambarar da shi. Koyaya, sarki ya ji labarin makircin kuma, bayan tuntuɓar masu ba shi shawara, ya ba Bayajidda 'yarsa, Magaram (wanda aka fi sani da Magira) da aure. Daga baya, lokacin da sarki ya kai hari kuma ya mallaki garuruwa da yawa, sai ya yaudari sabon surukinsa ya bar mutanensa su kare garuruwan, don haka ya rage yawan mutanen da Bayajidda ke da shi. Bayajidda ya fahimci cewa ana yaudarar shi lokacin da ya bar matarsa da bawa daya; da daddare, sun gudu zuwa Garun Gabas, wanda yanzu yake cikin yankin Hadeja. Yayinda yake can, Magaram ta haifi ɗan fari na Bayajidda, Biram, kakannin da ake kira karamin masarautar Gabas-ta-Biram ("gabas da Biram"). 

Komadai yane, a cewar wani labarin, Bayajidda an maraba da shi a cikin Borno, ya auri Magaram kuma ya zama sananne a tsakanin mutane. Saboda haka, sarki ya yi masa kishi kuma ya yi makirci a kansa; bayan matarsa ta sanar da shi, sai ya gudu daga Borno tare da ita.

### Zuwan Daura da kashe maciji
Bayajidda ya bar matarsa da yaronsa a Garun Gabas ya ci gaba zuwa kauyen Gaya da ke kusa da Kano - wanda wasu ke ganin cewa Gaya ne a Nijar ta zamani - inda ya sa maƙeran gida suka yi masa wuka. [1] Daga nan sai ya zo garin Daura (wanda ke cikin jihar Katsina ta zamani), inda ya shiga wani gida ya nemi wata tsohuwa ruwa. Sai ta sanar da shi cewa wani maciji mai suna Sarki ( Sarki ce da Hausa ) ke gadin rijiyar kuma ana barin mutane su rika diban ruwa sau daya a mako. Bayajidda ya tashi ya nufi rijiyar ya kashe macijin da takobi ya fille kansa da wukar da maƙeran suka yi masa, bayan ya sha ruwan ya sa kan a cikin jaka, ya koma gidan tsohuwar. [2] ( Rijiyar Kusugu inda aka ce hakan ya faru a zamanin yau abin sha'awar yawon bude ido ne.) [3]

Kashegari, mutanen Daura sun taru a rijiyar, suna mamakin wanda ya kashe maciji; Magajiya Daurama, sarauniyar yankin, ta ba da ikon mallakar fiye da rabin garin ga duk wanda zai iya tabbatar da cewa ya kashe macijin. Mutane da yawa sun kawo kawunan maciji gaba, amma kawunan ba su dace da jiki ba. Tsohuwar mace, mai gidan Bayajidda da ke zaune, ta sanar da sarauniya cewa baƙinta ya kashe ta, bayan haka Daurama ya kira Bayajidda. Bayan ya gabatar da kan maciji, ya tabbatar mata cewa shi ne wanda ya kashe Sarki, sai ya ƙi tayin rabin garin, a maimakon haka ya nemi hannunta a aure; ta auri shi saboda godiya ga kashe maciji.

### Dangantaka da Magajiya Daurama
Saboda ya saba wa al'adar mutanen Daura don sarauniyarsu su yi aure, Daurama ta yi sulhu da Bayajidda kuma ta ce za ta yi jima'i da shi ne kawai daga baya; saboda wannan, ta ba shi Ƙwaraƙwarar mai suna Bagwariya.  (Dangane da labarin fadar sarauta, Daurama ta ba shi Bagwariya saboda tana so ta karya "alkawarin sarauniya na kasancewa budurwa," amma dole ne ta yi al'ada don yin hakan.) 

Bagwariya tana da ɗa daga Bayajidda kuma ta ba shi suna *Karap da Gari*, ko *Karbagari* wanda ke nufin "ya kwace garin" a cikin Hausa. Wannan ya *Ba'u* da Daurama, kuma lokacin da ta haifi ɗanta (wanda Bayajidda ya haifa), sai ta ba shi suna Baw wanda ke nufin "ka dawo da shi".

### Ƙungiyoyi biyu na zuriya
A duk rayuwarsa, Bayajidda an ce ya haifi 'ya'ya uku tare da mata uku daban-daban. Baw ya haifi 'ya'yansa maza shida, wadanda sunayensu sune Daura, Gobir, Kano, Katsina, Rano, da Zazzau. Tare da Biram, ɗan Magaram, waɗannan bakwai sun ci gaba da mulkin Jihohin Hausa guda bakwai, Hausa Bakwai .  (Wasu sassan labarin sun bar Baw da Magaram gaba ɗaya, tare da Biram, Daura, Gobir, Kano, Katsina, Rano, da Zaria su ne 'ya'yan Bayajidda da Daurama). Zuriyar Karbagari, a halin yanzu, sun kafa jihohi bakwai "marasa izini", Banza Bakwai . Masarautar Hausa ta fara ne a matsayin jihohi bakwai da aka kafa ta hanyar Bayajidda da 'ya'ya maza shida na Baw da kansa, ban da ɗan jarumin Ibrahim na auren da ya gabata.

Garuruwan su ne Kano, da Katsina, da Daura, da Zazzau, da Rano, da Gobir da kuma Biram. Amma farfesan ya yarda cewa Daura ce asalin ƙasar Hausa.

Sai dai Farfesa Tijjani Muhammad Naniya na sashen Tarihi a Jami'ar Bayero bai yarda da batun cewa ba a yi Bayajidda gaba ɗaya a tarihin Hausawa ba, yana mai cewa babu wani abu a duniya da ake zancensa ba tare da babu shi ba.

"Duk abin da ka ga ana maganarsa to akwai shi. Zan yarda idan aka ce ƙila an yi ƙarin gishiri, ko kuma an yi wani kuskure a labarin, amma ba wai a ce babu shi ɗungurungum ba.

## Ayoyin tambaya game da sahihancin labarin Bayajidda
Masana da dama sun sha ɗiga ayoyin tambaya game da sahihancin wasu iƙirari da aka yi a labarin Bayajidda, musamman sashen da ke cewa shi ne ya kafa ƙasar Hausa da kuma batun Banza Bakwai da Hausa Bakwai.

Farfesa Aliyu Muhammad Bunza na Jami'ar Usmanu Danfodiyo da ke Sokoto ɗaya ne daga cikin masana harshe da al'adun Hausa, waɗanda ke ganin babu gaskiya a waɗannan iƙirarin biyu.

Ya zayyana wa BBC wasu daga cikin dalilansa kamar haka:

**Ƙasar Daura ta yi shekaru da dama kafin Bayajidda**

Farfesa Bunza ya ce alamu sun nuna cewa mazauna Daura da Bayajidda ya tarar sun shafe shekaru masu yawa kafin zuwansa.

Dalili shi ne, mutanen har sun yi zaman da za su haƙa rijiya, kuma suke da tsarin mulki irin na sarauta.

Duk al'ummar da ta gina rijiya tana da daɗewa kenan, kamar yadda ake kafa misali da rijiyar Zamzam ta garin Makka.

**Wane littafi Bayajidda ya taɓa wallafawa?**

Farfesa Bunza na ganin duk Larabawa da Turawan da suka shigo ƙasar kan taho ko kuma su rubuta littafi game da rayuwarsu a garin.

Abin tambaya shi ne, wane littafi Bayajidda ya taɓa rubutawa?

**Ina ne kabarin Bayajidda?**

Wani abu da ba a sani ba shi ne inda aka binne Bayajidda bayan mutuwarsa.

Farfesa Bunza ya ce akwai ƙabarin jikan Sayyadina Ali wanda ya rasu bayan zuwansa ƙasar Hausa.

**Maganar Hausa Bakwai da Banza Bakwai ba gaskiya ba ce**

Farfesan ya ce wasu masana sun ƙarƙare cewa Turawan mulkin mallaka ne suka ƙirƙiro maganar Hausa Bakwai da Banza Bakwai, domin babu ita a tarihin Hausawa.

A cewarsa, idan har da gaske 'ya'yan Bayajidda wato Bawo da Kamagari ne suka kafa garuruwan Banza Bakawai da Hausa Bakwai, me ya sa ba a taɓa samun wani jar fata ba a cikin sarakunansu tun da mahaifinsu Balarabe ne?

Ya ƙara da cewa babu wata tatsuniya ko waƙa ta Hausawa da ke nuni ga maganar Hausa Bakwai ko Banza Balkwai.

Haka nan, babu wani sarki a ƙasar Hausa da ke alaƙanta kan sa da wannan taken.

Shi ma Farfesa Abdalla Uba ya ce: " Babu yadda za a yi a ce sarakunan da suka mulki garuruwan Hausawa maguzawa ne, amma kuma a ce wai mahaifinsu Balarabe ne Musulmi daga garin Bagadaza.