Punta

**Punta** rawa ce ta 'yan asalin Afirka da kuma waƙar al'adu ta mutanen Belize, Guatemala, Honduran da Nicaraguan Garífuna, waɗanda suka samo asali daga tsibirin Caribbean na Saint Vincent da Grenadines (wanda kuma aka sani da Yurumei). Tana da abubuwan Afirka da Arawak waɗanda suma halayen yaren Garífuna ne. Ana kuma kiranta da **banguity** ko **bunda** .

Mutanen da ke zaune a ƙasashen waje na Garífuna, waɗanda aka fi sani da "Ƙasar Garifuna", sun samo asali ne daga zuriyarsu zuwa ga mutanen Yammacin Afirka waɗanda suka tsere daga bauta da kuma mutanen Arawak da Kalinago na asali. Ana amfani da Punta don sake tabbatarwa da bayyana gwagwarmayar da al'ummar 'yan asalin ƙasar ke fuskanta ta hanyar fasahar al'adu kamar rawa da kiɗa; don nuna ƙarfin juriyarsu; da kuma sake haɗuwa da kakanninsu.  Bayan Honduras, punta kuma tana da mabiya a Belize, Guatemala, Saint Vincent da Grenadines, da kuma Amurka .

Waƙoƙin na iya kasancewa cikin Garifuna, Kriol, Turanci ko Sifaniyanci .  Yawancin waƙoƙi ana yin su ne a cikin harsunan Arawakan na asalin Garinagu kuma galibi suna yin su ne kawai a zamanin yau na waƙoƙin Garífuna na gargajiya.  Kasancewar rawar da ta fi shahara a al'adun Garífuna,  Ana yin rawa ta Punta musamman a jana'izar Garífuna, a bakin teku, da kuma a wuraren shakatawa.  Punta sanannen ƙabila ce ta Garífuna da zamani kuma ana iya ganinta a matsayin fasahar gargajiya ta waƙa wadda ke haɗa tsoffin al'adu da sautuka da sabbin sautuka.  Chumba da hunguhungu, raye-rayen da'ira a cikin sautuka uku, galibi ana haɗa su da punta. 

## Asalin da kuma yanayin tarihi
A al'adunsu, mutanen suna kiran kansu da Garinagu da Garifuna, inda Garifuna galibi ya shafi al'adunsu, kiɗa, da rawa maimakon amfani da shi don gano mutanensu. Akwai nau'ikan asalin ma'anar *punta* da aka yi niyya ga rawa da kiɗan Garifuna da yake wakilta. Kalmar *punta* Latinization ce ta tsohuwar waƙar Yammacin Afirka da ake kira *[[Bunda (music)|bunda]]*, ko " bututu " a cikin yaren Mandé .  Wani yuwuwar yana nufin *punta* a cikin ma'anar Sifaniyanci "daga lokaci zuwa lokaci", yana nufin ƙarshen yatsun hannu ko motsi daga wuri zuwa wuri. 

Rawar Punta namiji da mace ne ke yin ta, wanda ke canzawa daban-daban a cikin da'irar da masu kallo suka kafa.  Suna fara fuskantar juna kuma siffar ta bambanta da ƙwarewar masu rawa, amma koyaushe tana wakiltar juyin halittar soyayya inda da farko namijin ke bi, sannan macen, yayin da ɗayan ya ja da baya; kuma yana ƙarewa ne kawai lokacin da ɗayansu, saboda gajiya ko rashin ƙarin himma, ya yarda da shan kaye ta hanyar yin ritaya daga zoben, don wani ya ɗauki matsayinsa nan take.  Rawar Punta rawa ce ta soyayya mai kama da zakara da kaza tare da motsi mai sauri na gindi, kwatangwalo, da ƙafafu, yayin da saman jiki ya kasance ba tare da motsi ba.  Ma'aurata suna ƙoƙarin yin rawa mai salo da jan hankali, tare da mafi kyawun motsin kugu, fiye da masu fafatawa da su. Yayin da yamma ke ci gaba, Punta ta zama "zafi" sosai; yayin da masu kallo suka yi ta kuka da waɗanda suka fi so da cewa: mígira-ba labu, "kar ku bar (ku tafi) a ƙarƙashinsa!" ko: mígira-ba tabu, "kar ka bar (kashe) a ƙarƙashinta!" wanda ke da irin wannan tasirin kamar, "kada ka bari shi (ko ita) ya doke ka!" 

Bayan lokaci saboda mawuyacin tarihinsu, kiɗa da rawa sun zama hanyar bayyana rayuwarsu ta yau da kullun da kewayensu, abin hawa don isar da saƙonnin Garifuna da ra'ayoyi, da kuma maganin bikin rayuwa da kuma sakin azabar Garifuna. "Yayin da salon waƙar punta ke nuna riƙe al'ada ta hanyar kiɗa, salon rawa na punta yana nuna ci gaba da rayuwa." Rawar asali tana jan hankali a tsakanin jinsi da shekaru, ko an bayyana ta a cikin hanyarta ta asali, mafi tsari tare da ƙanƙantar kugu mai jujjuyawa wanda ke nuna sha'awar jima'i, ko kuma hanyar da ta fi ƙarfin hali da tayar da hankali da ke kwaikwayon jima'i. Sautin bugun da ke ci gaba da bugawa yana wakiltar mafi kyawun nau'in kusanci da na zahiri, wanda ke jan hankalin mutane na ƙabilu daban-daban.

An yi bukukuwan Punta a ranakun hutu kamar Kirsimeti da Sabuwar Shekara ta hanyar masanin ilimin ɗan adam Cynthia Chamberlain Bianchi a lokacin karatunta a ƙarshen shekarun 1970-tsakiyar shekarun 1980.  An fi yin bukukuwan addini ko na kakanninmu, kamar yadda aka saba gani a lokacin farkawar dare na tara ta masanin ilimin ɗan adam Nancie Gonzales a lokacin aikinta a Amurka ta Tsakiya.  Idan mutuwa ta faru da daddare, to farkawar za ta fara da sassafe washegari kuma ta ci gaba da yini, ta ƙare da binnewa da yamma. Duk da haka, idan mutuwar ta kasance da rana, farkawar dare za ta biyo baya tare da mutane suna zuwa suna tafiya a ko'ina, tare da addu'o'i da shan giya abin da aka saba gani ne.  Ana iya ɗaukar rawa ta Punta a matsayin muhimmin abu na kallon dare kuma ya zama dole ga mahalarta da yawa. Gonzales ta yi tunani a kan aikinta da sauran masana ilimin ɗan adam, kamar Virginia Kearns, inda ta kammala da cewa an sami irin wannan shaida a Belize, da kuma nata a Honduras, cewa yawancin rawa da ba da labarin punta an ci gaba da su har zuwa wayewar dare ta tara, maimakon a haɗa su a kowane lokaci. 

Waƙar Punta ta shahara saboda salon kira da amsawa da kuma bugun ganga mai ƙarfi wanda ke nuna asalin Afirka da Amerindian.  Mutanen Garinagu suna cewa waƙarsu ba game da ji ko motsin rai ba ce, kamar yadda yake a yawancin ƙasashen Latin Amurka, amma game da abubuwan da suka faru da kuma mu'amala da duniyar da ke kewaye da su. Wata dattijo daga Garifuna, Rutilia Figueroa, ta ce: "Garifuna suna rera waƙar azabarsu. Suna rera waƙar damuwarsu. Suna rera waƙar abin da ke faruwa. Muna rawa idan akwai mutuwa. Al'ada ce [da aka yi niyya] don kawo ɗan farin ciki ga iyali, amma kowace waƙa tana da ma'ana daban. Kalmomi daban-daban. Garifuna ba ta rera waƙar soyayya. Garifuna tana rera waƙar abubuwan da ke ratsa zuciyarka." 

## Matsayin mata
A lokacin da take karatunta a kudancin Belize daga 1974 zuwa 1976, Virginia Kerns ta shaida rawar da mata suka taka da kuma rawar da suka taka a wasan punta da kanta. Ta tuna: "A lokacin da ake rera waƙar, wata mace ta raba giyar rum ga sauran waɗanda ke wurin. Daga baya, suna jin cikakken tasirin abubuwan sha da yawa, matan suka fara rawa ta punta kuma yanayin ya ƙara yin daɗi. A waje, taron masu kallo da ba makawa suna taruwa, galibi matasa da yara, waɗanda ke shawagi a gefen irin waɗannan bukukuwan na ibada."  Ta kuma lura cewa tsawon rawan zai iya ci gaba har zuwa washegari da rana, ya danganta da wadatar giyar rum da kuma sha'awar masu rawa. 

A cikin wani bincike da aka yi kwanan nan a shekarar 2009, Amy Serrano ta yi nazari sosai kan tushen Garinagu da tasirinsa a cikin New Orleans. Ta lura cewa a wasu wasannin kwaikwayo maza suna yin wasa, mata kuma suna kallo, yayin da wasu kuma maza da mata suna mu'amala da rawa ko kuma mata kawai suna yin wasa. Ana iya ganin waɗannan tasirin a ɓangaren kira da amsawa na punta, da kuma rawa da kunna kayan kida. 

Yayin da maza a cikin al'ummar Garifuna ke koyon al'adunsu ta hanyar koyon aiki ba bisa ƙa'ida ba a New Orleans, mata suna kiyayewa da kuma isar da raye-rayen al'adu da waƙoƙi ga ƙananan tsararraki ta hanyar ba da labari. Wannan ci gaba da wannan al'ada yana kama da na baya, kamar lokacin da Garifuna ta fara isa Honduras kuma matan suka noma gidaje inda ruhaniyar Afirka ta Yamma da ta asali suka haɗu da addinin Katolika cikin bayyanar al'adun Garifuna da ke tasowa, kuma sama da duka, a cikin iyali, al'ada, da biki.  Don fayyace wannan magana daga binciken Serrano, "Juan M. Sambula, tsohon mai fafutukar kare al'umma daga Honduras wanda kwanan nan ya zo New Orleans don aikin sake ginawa ya raba waɗannan:

'A gare mu, mata sun sadaukar da kansu ga yara da coci saboda al'adun da muke da su sun dogara ne akan kabilar Gari ta Afirka, wacce aka gauraya da Arawak. Don haka ina ganin rawar da uwa ke takawa a wannan lamarin ya bambanta domin ta sadaukar da kanta ga yara da coci yayin da namijin ya sadaukar da kansa ga abokansa.' " 

## Kayan kida

Kiɗan punta ya ƙunshi waƙa mai amsawa tare da membranophones na asali, idiophones, da airphones.  Membranophones kayan aiki ne da ke ƙirƙirar sauti ta hanyar fata mai girgiza ko vellum da aka shimfiɗa a kan wani buɗaɗɗe, kamar yadda yake a cikin duk ganguna.  Idiophones kayan aiki ne da ke samar da sauti ta hanyar girgiza wani abu mai ƙarfi wanda ba shi da tashin hankali, wanda aka fi samu a cikin shakers, scrapers, da xylophones.  Aerophones kayan aiki ne da ke ƙirƙirar sauti ta hanyar girgiza iska a cikin ginshiƙi ko bututu, kamar bututu da ƙaho.  Sauran kayan aikin da ake amfani da su a al'adar Garifuna sun haɗa da calabash rattles da ake kira shakkas (chaka) da conch-shell trumpets.

Kayan kida na Garifuna guda biyu sune ganguna masu kai ɗaya da aka sani da *primera* da *segunda* .  *Primera*, ko kuma ganga mai taken tenor, ita ce ƙarama a cikin biyun. Ana amfani da wannan ganga yayin da mai ganga ke ƙirƙirar jerin waƙoƙin da ke da mabuɗin yin waƙoƙin punta. *Segunda* ita ce ganga mai bass. Mai buga wannan kayan kida yana maimaita mita biyu na ostinato a duk faɗin waƙar. Yayin da ganga ta biyu ke bugawa a tsaye, ganga ta farko da sauran kayan kida kamar maracas da conch shell suna yin waƙoƙin solo iri ɗaya da waɗanda ke cikin waƙar jazz.  Ana rera al'adar punta don farkawa a cikin Garifuna, tare da mai waƙa da kuma ƙungiyar mawaƙa. Kodayake kiɗan punta na iya yin sauti mai daɗi, kalmomin sau da yawa suna iya zama baƙin ciki. Ana iya fassara waƙa ɗaya kamar, "Jiya kun yi lafiya. Jiya da daddare kun kamu da zazzaɓi. Yanzu da safe kun mutu." 

## Juyin Halitta da Canje-canje a Punta
Daga asalin mahallinsa, punta ta canza ta hanyar zamani da zamani. A da, punta ta ƙunshi rawa tsakanin namiji da mace, inda suke fafatawa da juna ta hanyar girgiza kwatangwalo da motsa ƙafafunsu zuwa bugun ganga.  Wannan jigon sha'awa da kusanci an ɗauke shi a matsayin bai dace da yara ba, waɗanda aka ware su daga al'ada. Yanzu, ya fi zama ruwan dare a ga yara suna shiga da kallon rawar punta.  Wani canji da ke tasowa a ƙarni da ya gabata ya zo ne a cikin ƙaruwar rawar da mata ke takawa a matsayin mawaƙa da masu buga ganga, waɗanda ake tunanin matsayin maza ne kawai kuma ana barin mata su yi wasa ne kawai idan babu maza.  Mata sun faɗaɗa tasirinsu a punta, da kuma punta rock, kodayake punta rock har yanzu yana ɗauke da shirye-shirye da wasanni masu dacewa da maza.  An kuma yi Punta a baya a cikin bukukuwan kakannin da al'adun addini na waɗanda suka mutu kwanan nan, amma yanzu ana iya ganinta a cikin kowane nau'i na bukukuwa, kamar bukukuwan ranar haihuwa, bukukuwan tarayya, ko tarurrukan hutu a matsayin ma'anar bayyana al'adu. 

An kuma buga waƙoƙin punta na gargajiya da ganguna biyu na katako, harsashi mai kama da conch, da wani nau'in maracas. A yau, an ƙara kayan kida na sauti da na lantarki don ƙirƙirar "dutsen punta", wanda ya zama babban fitarwa na Garinagu kuma ya shahara a duk faɗin Amurka ta Tsakiya da kuma Amurka.  Sautin mita biyu na punta shine babban tushen dutsen punta.  Punta rock wani sha'awar kiɗa ne wanda ya fara a farkon shekarun 1980 kuma ya ci gaba a yau tsakanin matasa a cikin al'ummomin Garifuna na Belize, El Salvador, Guatemala da Honduras.  Andy Palacio, wani mai fasaha na Belize, ya yi imanin cewa dutsen punta "haɗe ne na waƙoƙin Garifuna tare da ɗan reggae, ɗan R&B, da ɗan rock and roll".  Kodayake dutsen punta ya sami kulawar ƙasa ga matasan Garifuna na zamani, bai maye gurbin kiɗan punta na asali ba. Ana kyautata zaton Punta tana rayuwa tare da Punta rock, kuma tana riƙe da muhimmancinta a matsayin babban nau'in kiɗan da ake amfani da shi a cikin sharhin zamantakewa. 

## Shahararrun mawakan kiɗan Punta da Punta
"Punta ta yi aiki a matsayin misali na sabon harshe na faɗar kiɗa (punta rock) da kuma ci gaba da juyin juya halin shahararrun kiɗan Garifuna na zamani gabaɗaya".  Zamani da punta suna wanzuwa a lokaci guda a matsayin ma'aunin dogaro da juna da haɗin kai na sauye-sauyen fasaha da kiɗa, tare da zamani a matsayin cibiyar juyin halittar punta, wanda ke aiki a matsayin hanyar da za a iya ganin tasirin zamani. Wannan sauyi ya kuma ba wa punta rock da punta damar jan hankalin ƙungiyoyi daban-daban na shekaru kuma a yi amfani da su a cikin yanayi daban-daban na zamantakewa. 

Mawaki kuma mai zane-zane Pen Cayetano da ƙungiyar Turtle Shell Band sun gabatar da wasan punta rock a shekarar 1978, a 5 Moho Street, Dangriga, Belize. Waƙoƙinsa a yaren Garifuna sun ƙara guitar mai amfani da wutar lantarki ga salon wasan punta na gargajiya.  Salon Cayetano ya shahara cikin sauri a Belize kuma daga nan ya bazu zuwa al'ummomin Garifuna a Honduras da Guatemala.

Matasa maza da mata na Garifuna masu ci gaba waɗanda suka yi koyi da salon Amurka kuma ba sa ci gaba da al'adu sun fuskanci farfaɗowar al'adunsu. Wasu mawaka sun fara rubuta waƙoƙin Garifuna ga salon Garifuna na gargajiya. Waƙoƙinsu sun ba wa batutuwan siyasa, zamantakewa da tattalin arziki na mutanen Garifuna na Belize dandamali na duniya kuma sun zaburar da sabuwar tsara don amfani da baiwarsu ga siffofin kakanninsu da abubuwan da suka fi damuwa da su.

Mawakan Punta a Tsakiyar Amurka, Amurka, da sauran wurare sun sami ci gaba tare da gabatar da kayan kida na piano, iskar katako, tagulla da kirtani . Punta rock ya girma tun farkon shekarun 1980 har ya haɗa da wasu kayan kida na lantarki kamar synthesizer da guitar bass na lantarki da sauran kayan kida na busa.

Wakokin Punta tare da Reggaeton sun shahara kuma suna da tasiri a tsakanin dukkan al'ummar Honduras . Sau da yawa ana haɗa su da Sifaniyanci, Punta tana da masu sauraro da yawa saboda ƙaura daga Honduras da Guatemala zuwa Amurka, wasu sassan Latin Amurka da Turai, musamman Spain . Honduras Punta ta sa Punta ta Belize da Guatemala ta yi amfani da ƙarin Sifaniyanci saboda nasarar kasuwanci da ƙungiyoyin mawaƙa ke samu.

Lokacin da Banda Blanca ta Honduras ta sayar da kwafi sama da miliyan 3 na "Sopa De Caracol" ("Conch Soup"), wanda asalinsa ɗan Belizean Chico Ramos ne, mutanen Garifuna na Belize sun ji an yaudare su amma sun yi murnar nasarar. Wannan nau'in kiɗan yana ci gaba da samun magoya baya masu ƙarfi a Amurka da Kudancin Amurka da Caribbean . 

Punta na Belize ya bambanta da na gargajiya na punta domin waƙoƙin galibi suna cikin Kriol ko Garifuna kuma ba kasafai ake samun su a cikin Sifaniyanci ko Ingilishi ba . calypso da soca sun yi tasiri a kai. Kamar calypso da soca, punta na Belize yana ba da sharhin zamantakewa da barkwanci mai ban dariya, kodayake farkon rawar punta ta kauce wa na farko. Calypso Rose, Lord Rhaburn da Cross Culture Band sun taimaka wa mutanen Belizean Kriol su karɓi punta ta hanyar rera waƙoƙin calypso game da punta - waƙoƙi kamar "Gumagrugu Watah" da "Punta Rock Eena Babylon". 

Manyan masu watsa shirye-shiryen kiɗan Punta sun haɗa da WAVE Radio da Krem Radio .

## Al'adun Punta da Garifuna a wajen Amurka ta Tsakiya
Al'adar Garifuna ta bunƙasa kuma ta wuce iyakokin ƙasa ta hanyar haɗakar bayyanar asalin ƙabilar punta ta hanyar kiɗa, rawa, da harshe a Tsakiyar Amurka da Amurka. A halin yanzu, mafi yawan jama'a daga cikin kiyasin mutanen Garfiuna 200,000 na ƙasashen waje ana iya samun su a Honduras (90,000), tare da ƙananan jama'a a Belize (15,000), Guatemala (6,000), da kuma wasu dubbai da yawa da suka bazu a Kudancin Amurka kuma kusan 50,000 suna zaune a Arewacin Amurka.  Yankuna uku na manyan wuraren Garifuna sun haɗa da Birnin New York, Miami, New Orleans da galibi Houston.  Kodayake wani lokacin ba a lura da su a cikin manyan al'ummominsu a Amurka ba, Garinagu suna ci gaba da kiyaye yarensu, al'adunsu, abincinsu, da kuma sanannun labaran labarai ta hanyar kiɗa da rawa daban-daban da suka bambanta.

A shekara ta 2001, UNESCO ta ayyana harshen Garifuna da al'adunsa a matsayin "babban abin tarihi na gado na baki da na dindindin na ɗan adam", don gane haɗarin fuskantar barazanar fuskantar barazanar rayuwa da kuma asarar irin wannan al'ada mai ban sha'awa.  Al'ummomin Garifuna suna amfani da rawa da kiɗan punta don ci gaba da al'adunsu da kuma koyar da ƙananan tsararraki na kakanninsu. Wannan al'ada tana haifar da alfahari kuma tana ba wa ƙananan tsararraki wani asali na zahiri da za su manne a cikin yanayi inda duniya za ta iya rinjaye ƙananan al'adu.

## Manazarta