Anansi

**Anansi** ko **Ananse** / / ə ˈnɑːnsi / ə- NAHN ə- ; a zahiri yana fassara zuwa *gizo-gizo* ) wani hali ne a addinin Akan da kuma tatsuniyoyin gargajiya da ke da alaƙa da labarai, hikima, ilimi, hikima, mugunta, wayo,  da kuma wayo, wanda aka fi nuna shi a matsayin gizo-gizo. Anansi hali ne wanda ke nuna al'adar da ya samo asali daga gare ta. Mutanen Akan mutane ne masu kusanci da juna daga kudancin Ghana na yanzu waɗanda suka dogara da tsarin zamantakewa, wanda ke fassara ta hanyar labaran da suka fito daga al'adunsu. Ta hanyoyi da yawa, Anansi hali ne mai rikitarwa wanda ayyukansa suka saba wa wannan tsarin zamantakewa, amma wajen haɗa tawaye da shakku cikin imani, kasancewarsa ta tatsuniyoyin gargajiya yana ƙarfafa shi.  

Da yake ɗaukar matsayin mai wayo, shi ma yana ɗaya daga cikin manyan jaruman tatsuniyoyin Afirka ta Yamma, Baƙar fata Amurkawa da Caribbean. An yaɗa waɗannan tatsuniyoyin gizo-gizo zuwa Amurka ta hanyar cinikin bayi na Atlantika . 

An fi sanin Anansi da iyawarsa ta fi ƙarfin abokan hamayya ta hanyar amfani da dabaru, kirkire-kirkire da kuma hikima.  Duk da ɗaukar rawar da ya taka a matsayin mai dabara, Anansi yakan ɗauki matsayi mai mahimmanci a cikin labarai kuma ana yawan nuna shi a matsayin jarumi kuma mai adawa.

## Asali
Ana samun labaran gizo-gizo sosai a ko'ina cikin Yammacin Afirka,  amma ana ganin labaran Anansi daga Ghana sune asalin waɗannan labaran kuma suna cikin waɗanda aka fi sani, saboda sunan Anansi ya fito ne daga kalmar da ke cikin harshen Akan don "gizo-gizo".  Daga baya sun bazu zuwa Yammacin Indiya, Suriname, Sierra Leone (inda 'yan Jamaican Maroons suka gabatar da su) da kuma Netherlands Antilles ; da kuma Curaçao, Aruba, da Bonaire .

An kwatanta Anansi ta hanyoyi daban-daban kuma da sunaye daban-daban, daga "Ananse", "Kwaku Ananse", da "Anancy", zuwa maimaitawarsa ta Sabuwar Duniya, kamar "Ba Anansi",  "Kompa Nanzi" da/ko "Nanzi",  "Nancy", "Goggo Nancy", da "Sis' Nancy", duk da cewa koyaushe ana nuna shi a matsayin namiji a cikin labaransa.  Duk da cewa sau da yawa ana nuna shi a matsayin dabba, Anansi yana da wakilci da yawa, waɗanda suka haɗa da gizo-gizo mai siffar ɗan adam mai fuskar ɗan adam, ko kuma akasin haka, ɗan adam mai siffofi kamar gizo-gizo, kamar ƙafafu takwas. Anansi kuma yana da iyali a cikin tatsuniyoyi da yawa da suka shafi shi, waɗanda suka haɗa da matarsa Okonore Yaa mai haƙuri - wanda aka sani a wasu yankuna kamar Aso, Crooky, ko Shi Maria; Ntikuma, ɗan fari; Tikelenkelen, ɗansa mai babban kai; Nankonhwea, ɗansa mai wuya mai lanƙwasa da ƙafafu masu lanƙwasa; a ƙarshe, Afudohwedohwe, ɗansa mai ciki.  Anansi kuma yana da kyakkyawar 'ya mace mai suna Anansewa a wasu tatsuniyoyi, kamar waɗanda aka gabatar a cikin aikin Efua Sutherland : a cikin labarin Efua, ya fara wani aiki don tabbatar da cewa Anansewa zai iya samun wanda zai aura. 

An ce Odomankoma (¿) kuma ana kiransa Ananse Kokuroko (ma'ana Babban Gizo-gizo), wanda wataƙila Ananse ne. Amma a zahiri ana iya danganta wannan ga mutanen biyu waɗanda suke dangi.  An ce a cikin wasu tatsuniyoyin Akan cewa Ananse ya zama mai halitta, don haka yana iya zama ko dai rawar da ke canzawa kamar Bobowissi ya zama Allahn Walƙiya bayan an canza rawar Tano Akora daga Allahn Walƙiya zuwa Allahn Yaƙi bayan ya yi yaƙi da Owuo, ko kuma sunsum na Odomankoma ya sake rayuwa a cikin Ananse bayan Owuo ya kashe shi, wanda aka tallafa ta hanyar yadda sunsum ke aiki (ta hanyar uba).

## Muhimmancin zamantakewa

### Al'adar Baka
Labarun Anansi sun kasance wani ɓangare na al'ada ta baki kawai, kuma an ga Anansi da kansa a matsayin wanda aka yi masa alama da fasaha da hikima a magana.  "Hikimar gizo-gizo ta fi ta duk duniya baki ɗaya".  Labarun Anansi sun zama wani muhimmin ɓangare na al'adar baki ta Ashanti har daga ƙarshe suka ƙunshi nau'ikan tatsuniyoyi da yawa, wanda aikin RS Rattray ya tabbatar, wanda ya rubuta da yawa daga cikin waɗannan tatsuniyoyi a cikin harsunan Turanci da Twi,  da kuma aikin masanin kimiyya Peggy Appiah : "Mutumin da aka sani sosai har ya ba da sunansa ga al'adar labarai masu wadata da ake renon yara 'yan Ghana da yawa - anansesem - ko tatsuniyoyi na gizo-gizo."  A irin wannan salon, al'adar baki ita ce ta gabatar da tatsuniyoyi na Anansi ga sauran duniya, musamman Caribbean, ta hanyar mutanen da aka bauta a lokacin cinikin bayi na Atlantic .  Sakamakon haka, mahimmancin Anansi a zamantakewa bai ragu ba lokacin da aka kawo bayi zuwa Sabuwar Duniya. A zamanin dijital, dandamali kamar Mythopia.io suna aiki don adanawa da raba labaran Anansi ta hanyar tarin bayanai da shirye-shiryen podcast. 

### Juriya
Sau da yawa ana girmama Anansi a matsayin alamar juriyar bayi da rayuwa, domin Anansi yana iya juya alkibla ga masu zaluntarsa ta hanyar amfani da dabararsa da wayonsa, wani samfurin ɗabi'a da bayi ke amfani da shi don samun rinjaye a cikin iyakokin tsarin ikon shuka . Ana kuma yi imanin cewa Anansi ya taka rawa mai yawa a rayuwar bayi; da kuma dabarun juriya masu ban sha'awa, labaran sun ba wa 'yan Afirka da aka bautar damar kafa jin daɗin ci gaba da tarihin Afirka kuma sun ba su hanyar canzawa da tabbatar da asalinsu a cikin iyakokin bauta. Kamar yadda masanin tarihi Lawrence W. Levine ya yi jayayya a cikin Al'adun Baƙar fata da Sanin Kai, 'yan Afirka da aka bautar a cikin Sabuwar Duniya sun sadaukar da "tsarin da saƙon labaransu ga tilastawa da buƙatun halin da suke ciki a yanzu" (1977, 90). 

### Koyar da Labarai
Sigar Jamaica ta waɗannan labaran suna daga cikin waɗanda aka fi kiyayewa domin Jamaica tana da mafi yawan Ashanti da aka yi wa bauta a Amurka. Kamar asalin Ashanti, kowanne daga cikin waɗannan labaran yana ɗauke da nasa karin magana a ƙarshe.  A ƙarshen labarin "Anansi da Brah Matattu", akwai karin magana da ke nuna cewa ko da a lokacin bauta, ana kiran Anansi da sunansa na asali na Akan: "Kwaku Anansi" ko kuma kawai a matsayin "Kwaku" a musanya da *Anansi* . Karin maganar ita ce: "Idan kun yi cyaan ketch Kwaku, kun yi shiru",  wanda ke nufin lokacin da Brah Matattu (mutuwa ta ɗan'uwa ko ƙasusuwa marasa ƙarfi), wanda ke nuna Mutuwa, yana bin Anansi don ya kashe shi; ma'anarsa: Maƙasudin ɗaukar fansa da halaka, har ma da kisa, zai kasance duk wanda ya kusaci abin da aka nufa, kamar ƙaunatattun mutane da 'yan uwa.

Duk da haka, kamar sha'awar Anansi ga kirkire-kirkire, kasancewar Anansi a cikin ƙasashen waje ya sa aka sake ƙirƙirar mutumin mai wayo ta hanyar musayar ƙabilu da yawa waɗanda suka wuce asalin Akan-Ashanti, wanda aka kwatanta a cikin bambancin sunaye da aka danganta ga waɗannan labaran Anansi, daga "Anansi-tori"  zuwa "Kuenta di Nanzi".  Har ma da halin "Ti Bouki", mai wayo da "Ti Malice" ko "Uncle Mischief" ke ci gaba da yi, wani mai wayo ɗan Haiti da ke da alaƙa da Anansi,   ya ambaci wannan musayar: "Bouki" da kansa kalma ce da ta sauko daga harshen Wolof wanda kuma ke nuni da wani takamaiman dabbar gargajiya ( ƙure ) ta asali a gare su. Haka nan ya shafi rawar da Anansi ke takawa a rayuwar 'yan Afirka bayan zamanin bauta; Labaran Sabuwar Duniya Anansi suna nishadantar da su kamar yadda suke koyarwa, suna nuna kwadayinsa da sauran kurakuran tare da wayonsa, kuma suna nuna abubuwan da ba a saba gani ba kamar yadda suke yi da mai tayar da zaune tsaye. Anansi ya zama abin da ake so a yi burinsa, kuma labari ne mai gargaɗi game da sha'awar son kai da za ta iya kawo mana matsala.  Anansi ya ci gaba fiye da mutum mai wayo kawai; tarin labarai da tasirin zamantakewa sun sa aka ɗauke shi a matsayin gwarzo na gargajiya. 

## Shahararrun labaran Anansi
Daga cikin labaran da aka haɗa da Anansi kuma aka tattara su a cikin adabi,   mutum ya bayyana yadda aka san shi a matsayin mai dukkan labarai a duniya. Yana da shahara sosai har an yi nazarinsa  kuma an sake buga shi tare da wasu labarai sau da yawa, ciki har da littattafan yara,       kamar Caldecott Medal - wanda ya lashe *A Story a Story* na Gail E. Haley, wanda ke bin al'adar baki ta Akan ta hanyar fara labarin da: "Ba ma nufin gaske, ba ma nufin cewa abin da muke shirin faɗa gaskiya ne. Labari, labari; bari ya zo, bari ya tafi". Labarin Haley daga baya ya ci gaba da shi ta hanyar kammalawa: "Wannan shine labarina da na ba da labarinsa. Idan ya zama mai daɗi, ko kuma idan bai zama mai daɗi ba, ɗauki wasu a wani wuri, kuma bari wasu su dawo gare ni."  Tatsuniyoyin da aka lissafa masu zuwa za su fara ne da wannan tatsuniyar tatsuniyar tare da wasu tatsuniyoyin anansesem (gizo-gizo), waɗanda Rattray ya rubuta wasu daga cikinsu a cikin aikinsa mai yawa kan batun; an haɗa da ƙarin labaran da suka taso daga al'adar Anansesem a cikin ƙasashen waje.

### Labarun Akan-Ashanti Anansi

#### Yadda labaran Sama-Allah suka zama labaran Anansi
Rattray ya rubuta wani nau'i na tatsuniyoyi da aka fi maimaitawa a cikin littafinsa mai faɗi kan tatsuniyoyi na Akan-Ashanti,  kuma kamar yadda labarin ya ke a gabaɗaya, Anansi yana son ya samo labaran allahn sama Nyame, wanda ya riƙe dukkan labaran a hannunsa. Nyame ya bai wa Anansi ƙalubale guda huɗu a madadinsu: kama python Onini, ƙahoni da aka sani da Mmoboro, damisa Osebo, da kuma dwarf Mmoatia. Anansi ya yarda da ƙalubalen kuma ya haɗa da mahaifiyarsa Ya Nsia a cikin fare.

Ta hanyar wayo da kuma shawarwarin matarsa Aso, Anansi ya yi nasarar yaudarar halittun don kama shi. Anansi ya kawo su tare da Ya Nsia zuwa Nyame, kuma allahn ya tara taro a cikin masarautarsa, dattawansa, sarakunan Kontire da Akwam, janar Adontem na rundunarsa, Gyase, Oyoko, Ankobea, da shugaban masu tsaron baya, mai suna Kyidom. Daga nan Nyame ya yaba nasarorin Anansi kuma ya sanar da cewa labaransa za a san su da labaran gizo-gizo.

Akwai nau'ikan wannan labarin daban-daban, tare da wasu sake ba da labarin kamar Haley ya cire haruffan Aso da Ya Nsia. Wasu, kamar sigar Caribbean, suna ganin Tiger a matsayin wanda labaran suka fito.  Wani sigar da aka saba amfani da ita ta wannan tatsuniyar ta nuna Mmoatia a matsayin Aljani mai kaɗaici wanda zai iya zama ba a gani,  yayin da wani kuma ba ya buƙatar Anansi ya kama Python. 

## Manazarta