Bautar da bayi a Somaliya

**Bauta a Somaliya** ya kasance a matsayin wani ɓangare na cinikin bayi na gabashin Afirka da cinikin bayi na Larabawa.  Don biyan buƙatu na ƙwaƙƙwara, Bantus daga kudu maso gabashin Afirka bayi an fitar da su daga Zanzibar kuma an sayar da su a cikin adadi mai yawa a cikin ƙarni ga abokan ciniki a Gabashin Afirka da sauran yankuna a arewa maso gabashin Afirka da Asiya ta hanyar Somaliyawa. Habashawa, musamman Amharas da Tigrayan kuma an kama su kuma an sayar da su ga 'yan kasuwa daga Larabawa, Indiya, Girka, da sauran su.

An fifita al'ummar *Oromo* saboda fasalinsu idan aka kwatanta da sauran bayi.  Bugu da ƙari, ba a kallon su a matsayin daban da na Somaliyawa, don haka suna da tsada sosai idan aka kwatanta da sauran mutanen Gabashin Afirka.  

## Tarihi

### Kasuwancin bayi na Habesha

Somaliyawa ne suka sayar da bayin Habesha a farkon ƙarni na 13. Takaddun tarihin da aka tattara a ƙarshen mulkin Rasulid Sultan Al-Muzaffar Yusuf a cikin shekarar 1290s sun ambata cewa manyan bayin da aka kawo Yemen ’yan ƙabilar Amhara ne da Tigrai kuma an yi jigilar su daga tashar jiragen ruwa na birnin Zeila. eunuch ɗan ƙabilar Amhara zai kai dinari huɗu yayin da kuyangi zai kai dinare biyu.  Sarkin Adalite Jamal ad-Din ya sayar da al'ummar Amhara da yawa zuwa bauta a wurare masu nisa kamar Girka da Indiya. A ƙarshen kowane yakinsa zai raba bayi uku na ƙabilar Amhara ga talakawan musulmi, sannan ya sayar da sauran su a farashi mai sauki saboda yawansu.

A cewar Francisco Álvares, Imam Mahfuz ya kai hari ga Abyssiniyawa Kiristoci a lokacin da suke da rauni a jiki a lokacin azumi kuma ya sami damar kwashe Abyssinawa da bai gaza 19,000 ba nan take ya sayar wa abokansa a Larabawa. Ludovico di Varthema, wanda ya ziyarci Zeila a shekara ta 1503 ya rubuta cewa tashar jiragen ruwa wuri ne da ake yawan zirga-zirga, musamman ga bayi. Yana cewa:
 
A nan ne ake sayar da adadi mai yawa na bayi, waɗanda su ne mutanen Prester John (Habasha), waɗanda Bayin Musulmi (Moors) ke kamawa a yaƙi, kuma daga nan ake kai su zuwa Farisa, Arabiya Felix, da kuma zuwa Makka, Alkahira da Indiya.
Ga alama Zeila ita ce tashar jiragen ruwa mafi kusa da kudanci da ƴan kasuwa Larabawa ke bi, wanda babbar cibiyarta ta waɗannan yankuna, ita ce Aden, inda kasuwanci, da yanayin yanayi ya fi dacewa. Ta hanyar Zeila, kuma zuwa ƙaramin mataki na Berbera, ya wuce babban rafi na bayi daga ƙasar Habasha. 

Yakin Ahmad bn Ibrahim al-Ghazi ya sa al'ummar Habesha da dama suka zama bayi. An ce ya kame “taron kiristoci” wanda hakan ya sa kowane sojan rundunarsa ya samu bayi da bai gaza ɗari biyu ba kowanne, kuma kamar yadda tarihi ya nuna kowane mutum a Harar yana da bayin Habesha akalla uku. An sayar da da yawa daga cikin manyan kiristoci su zama bayi kuma matansu sun zama kuyangi ga musulmi.

A cewar Richard Pankhurst, kusan ɗaukacin mutanen Habashan da Imam Ahmad ya kama, daga baya an sayar da su ga ‘yan kasuwa na ƙasashen waje domin musanya musu bindigogi da igwa. Wani Jesuit na Portuguese ya ruwaito cewa Adal ya yi nasarar sayar da "dubban" bayin Abyssiniya ga 'yan kasuwa daga teku, zuwa Larabawa, Turkawa, ga Farisa da Indiyawa.  Wannan fatauci na bayin Habasha Kirista ya ci gaba har zuwa ƙarni na sha tara, domin an fifita su a kasuwannin Musulmi fiye da takwarorinsu na “arna” makwabta.

### Asalin cinikin bayi na Bantu

Shekaru 2500 da suka wuce, masu magana da harshen farko na proto-Bantu sun fara dogon hijira na dubban shekaru zuwa gabas daga asalin yankinsu da ke kusa da yankin Kamaru a tsakiyar Afirka. Wannan fadada Bantu ya fara gabatar da mutanen Bantu zuwa kudu da kudu maso gabashin Afirka.

Domin biyan bukatun kasuwannin amfanin gona a yankin Tekun Larabawa da kuma bukatun gida, wasu kabilun Somali a yankin Lower Shabelle da gefen gabar tsohuwar Banadir sun fara sayen bayin Bantu daga 'yan kasuwa bayi Larabawa domin su yi aiki da noma ga kabilun Somaliya.

> Noman ya kasance a hannun manoma na gida masu matsayin ƙasa ko rukunin boon, waɗanda ke ƙarƙashin iko na kabilun Biimaal, Geledle, Hintirre, Murosade, Mobileyn da sauran kabilun makiyaya. Sun fi noma domin kasuwannin cikin gida. Fili mai yawan albarkatu ya kasance ba a noma shi ba saboda ƙarancin ma'aikatan gona. Don biyan buƙatun kasuwar hatsi a kudancin Larabawa, kabilun Somali na Lower Shabelle suka fara sayen bayi daga jiragen bayi na Larabawa da Swahili. Bayin farko sun fito ne daga Zanzibar (mutanen Zegua ko Mushunguli).

Bantawan da ke zaune a Somaliya su ne zuriyar mutanen Bantu da aka kama kuma aka kawo Somaliya a ƙarni na 18 da na 19 domin su yi aikin noma. Somaliya Bantu suna daga cikin kabilu kamar Majindo, Mnyasa, Mkuwa, Mzihuwa, Mushunguli, da Molima, kowanne yana da reshen ƙananan rukuni. Asalin su yana da tushe a cikin kasashen tarihi da na zamani na Afirka kamar tsakiyar Afirka, yankin kogin Kongo (irin su tsohuwar Daular Kongo, Angola, DR Congo da RotC), Mozambik, Malawi da Tanzaniya.

Bantawa suna da bambanci na asali, jiki da al'adu da mutane Somaliya da na Habasha, kuma sun kasance a cikin rashin yarda tun shigowarsu zuwa yankin Horn na Afirka.

Duk da haka, an kiyasta yawan mutanen Bantu a Somaliya kafin yakin basasa da kusan 80,000 a shekarar 1970, yawancinsu suna tsakanin kogin Juba da Shabelle a kudanci. Sabbin kididdiga sun nuna cewa adadin zai iya kai wa mutane 900,000, yayin da ƙananan kimantawa ke cewa suna tsakanin 500,000 zuwa 600,000.
### Kasuwancin Bayi na Gabas ta Afirka

Kasuwancin bayi na Tekun Indiya yana tafiya ta hanyoyi daban-daban kuma yana sauyawa da lokaci. Don biyan bukatar aiki mai nauyi, an kama bayin Bantu daga kudu maso gabashin Afirka kuma aka sayar da su da yawa a cikin ƙarni da dama ga abokan ciniki a Masar, Arabiya, Somalia, Farisa, Indiya, Gabas Mai Nisa, da tsibirai na Tekun Indiya.

Daga shekara ta 1800 zuwa 1890, ana kiyasta cewa tsakanin bayi 25,000 zuwa 50,000 na Bantu ne aka sayar daga kasuwar bayi ta Zanzibar zuwa gabar tekun Somalia ta hannun 'yan kasuwar bayi na Somalia. Yawancin bayi sun fito ne daga kabilun Makua, Nyasa, Yao, Zaramo da Zigua daga ƙasashen Tanzaniya, Mozambik da Malawi. Wadannan kabilun Bantu baki ɗaya ana kiran su da *Mushunguli*, kalma ce da aka samo daga *Mzigula*, wanda a harshen kabilar Zigua ke nufin "mutane" (kalmar na da ma’anoni da dama ciki har da “ma’aikaci”, “baƙo”, da “bawa”).

### Karni na 19 zuwa na 20

Babban bayin manya da yara na Bantu (wanda masu mallaka na Somalia ke kira da *jareer*) ana saye da su ne a kasuwannin bayi musamman domin yin aikin da babu wanda ke so a gonaki tare da kulawa mai tsauri. Ana tilasta musu yin aiki a gonakin gwamnati ta Italiya dake kudu maso Somalia, a gefen kogunan Shebelle da Jubba, inda ake shuka amfanin gona mai tsada kamar hatsi da auduga. Bayin Bantu suna aiki ne ƙarƙashin ikon gwamnatin mulkin mallaka ta Italiya.

An tilasta Bantu yin aikin gandu a gonakin Italiya domin Somawa da kansu suna ƙin irin waɗannan nau’in aiki da suke ganin bai dace da su ba, kuma saboda 'yan Italiya suna ganin Somawa sun fi Bantu nagarta a tsarin jinsin su. Catherine Lowe Besteman ta bayyana haka:

Gwamnatin mulkin mallaka ta Italiya ta soke bautar daular Somalia a farkon karni na 20. Amma wasu kabilun Somalia musamman kabilar Biimaal sun ki amincewa da wannan mataki. Biimaal sun yi yaki da Italiyawa domin ci gaba da mallakar bayinsu.

### Bayin Nilotic
A ƙarshen ƙarni na 19, wasu ƙungiyoyi daga yankunan bakin teku na Kenya ma an sayar da su a matsayin bayi. Ana kiran su Kore, waɗannan Nilotes masu magana da yaren Nilo-Saharan, daga baya sojojin mulkin mallaka na Birtaniya suka 'yantar da su. Daga nan sai suka sake kafa matsuguni a bakin teku na Lamu a matsayin masunta da manoma. Kamar yadda ya kasance ga yawancin Bantu, an ce yanzu Kore suna magana da harshen Afro-Asiatic Somali saboda lokacin da suka yi a matsayin bayi.

### Sauran bayi
Baya ga bayin gonaki na Bantu, wasu lokuta Somawa suna yin bauta da mutane daga asalin makiyaya na Oromo waɗanda aka kama yayin yaƙe-yaƙe da hare-hare kan ƙauyuka. Duk da haka, akwai babbar bambanci dangane da yadda ake kallon, kamawa, kula da kuma ayyukan da ake bai wa bayin Oromo idan aka kwatanta da bayin Bantu.

A matakin mutum ɗaya, ba a kallon bayin Oromo a matsayin jinsin *jareer* ta fuskar Somawan da suka kama su. Mafi yawancin waɗanda aka kama daga cikin Oromo yara ne da mata, waɗanda ake ɗauka a cikin iyalan masu kamawa; maza kuma yawanci ake kashe su yayin hare-hare. Ana ɗaukar yara maza da mata na Oromo a matsayin ’ya’ya na Somawan da suka kama su. Ana ɗaukar mata Oromo a matsayin kyawawa kuma masu dacewa da zama abokan jima’i na doka, don haka da dama daga cikinsu sun zama matan aure ko na auren gefe (concubines) na Somawan da suka kama su, yayin da wasu kuma suka zama ’yan aiki a cikin gida. A wasu lokuta, gaba ɗaya dangin Oromo ana haɗa su cikin tsarin kabilar Somawa a matsayin abokan hulɗa. 

Ba a taɓa tilasta wa yaran da mata bayin Oromo yin aikin gona a gonakin bayi ba, kuma sau da yawa suna aiki tare da makiyayan Somawa. Bayan mace Oromo ta haifi ɗa ga Somawan da ya kama ta, ita da ɗanta ana 'yantar da su, kuma mace ɗin na Oromo tana samun matsayin daidai da matar Somawan da ta aure. A cewar Enrico Cerulli, ƙwararre a fannin nazarin Somaliya, dangane da biyan *diya* (kuɗin fansar rai) a dokar al'ada ta Somaliya (*Xeer*), rayuwar bawan Oromo ta yi daidai da ta Somawan asali.

’Yanci ga bayin Oromo ana samunsa ta hanyar 'yantarwa (*manumission*), kuma yana zuwa ne tare da kyaututtuka kamar aure da dabbobi. A lokacin da aka soke bauta, tsofaffin bayin Oromo – waɗanda suka ci gaba da daɗa zumunci da makiyayan Somawa – ba su fuskanci irin cin zarafin da aka yi wa bayin gonaki na Bantu da Nilotic ba.

### Manazarta