Harsunan Nilo-Saharan

Harsunan Nilo-Sahara iyali ne na harshe wanda ya ƙunshi kusan 210 na asalin Afirka wanda ke magana da kusan masu magana miliyan 70, galibi a saman kogin Chari da Nilu, gami da Nubia na tarihi, arewacin inda Kogin Nilu biyu suka hadu. Harsunan sun kai ga kasashe 17 a arewacin rabin Afirka: daga Aljeriya zuwa Benin a yamma; daga Libya zuwa Jamhuriyar Demokradiyyar Kongo a tsakiya; kuma daga Masar zuwa Tanzania a gabas.

Kamar yadda aka nuna ta cikin sunan da aka yi wa alama, Nilo-Saharan dangin yankin cikin Afirka ne, gami da babban yankin Kogin Nilu da kuma Hamadar Sahara ta Tsakiya. Yawancin yankunan da ake hasashen za su rarrabu suna nan a ƙasashen zamani na Sudan da Kudancin Sudan, inda Kogin Nilu ke gudana ta cikinsa.

A cikin littafinsa mai suna The Languages of Africa (1963), Joseph Greenberg ya sanya wa ƙungiyar suna kuma ya yi jayayya cewa dangin gado ne . Ya ƙunshi dukkan harsunan da ba a haɗa su cikin iyalan Nijar-Congo, Afroasiatic ko Khoisan ba . Kodayake wasu masana harsuna sun kira wannan rukunin a matsayin " kwandon sharar gida na Greenberg", inda ya sanya duk harsunan Afirka marasa alaƙa da juna, [1] [2] wasu ƙwararru a fannin sun yarda da shi a matsayin hasashe mai aiki tun lokacin da Greenberg ya rarraba su. [3] Masana harsuna sun yarda cewa shawara ce mai wahala a nuna amma suna jayayya cewa tana da kyau a nuna cewa aikin ya fi kyau. [4] [5] [6]

An kiyasta cewa wasu daga cikin ƙungiyoyin da suka ƙunshi Nilo-Saharan sun riga zamanin neolithic na Afirka . Misali, an kiyasta cewa haɗin kan Gabashin Sudan ya kasance har zuwa aƙalla ƙarni na 5 kafin haihuwar Annabi Isa (AS). [1] Haɗin kan kwayoyin halitta na Nilo-Saharan zai fi tsufa kuma ya kasance tun daga ƙarshen Upper Paleolithic . Harshen rubutu na farko da ke da alaƙa da dangin Nilo-Saharan shine Old Nubian, ɗaya daga cikin tsoffin harsunan Afirka da aka rubuta, wanda aka tabbatar a rubuce daga ƙarni na 8 zuwa na 15 bayan haihuwar Annabi Isa (AS).

Ba dukkan masana harsuna sun yarda da Nilo-Saharan ba. Misali, Glottolog (2013), wani littafi na Cibiyar Max Planck da ke Jamus, bai amince da haɗin kan iyalin Nilo-Saharan ko ma reshen Gabashin Sudan ba; Georgiy Starostin (2016) shi ma bai yarda da dangantaka tsakanin rassan Nilo-Saharan ba, kodayake ya bar yiwuwar cewa wasu daga cikinsu na iya tabbatar da alaƙa da juna da zarar an gama aikin sake ginawa da ake buƙata. A cewar Güldemann (2018), "yanayin bincike na yanzu bai isa ya tabbatar da hasashen Nilo-Saharan ba." [1]

## Halaye
Iyalan da ke cikin Nilo-Saharan suna da bambancin ra'ayi. Wani siffa ta musamman ita ce tsarin lambobi masu lamba uku-na gama gari-jam'i, wanda Blench (2010) ya yi imanin cewa sakamakon tsarin rarrabuwar suna ne a cikin harshen farko . Rarraba iyalai na iya nuna tsoffin hanyoyin ruwa a cikin Sahara mai kore a lokacin danshi na Afirka kafin taron shekaru 4.2, lokacin da hamada ta fi zama a wurin fiye da yadda take a yau. 

## Manyan harsuna
A cikin harsunan Nilo-Saharan akwai harsuna da dama waɗanda ke da aƙalla masu magana da miliyan ɗaya (mafi yawan bayanai daga *Ethnologue* 16 (2009) na SIL). A cikin jerin da ke ƙasa:

* Luo ( *Dholuo*, miliyan 4.4). Yaren *Dholuo* na mutanen Luo na Kenya da Tanzania, ƙabila ta huɗu mafi girma a Kenya bayan Agĩkũyũ masu jin harshen Bantu, Luhya da Kalenjin masu jin harshen Kudancin Nilotic (kalmar "Luo" kuma ana amfani da ita ga rukuni mai faɗi na harsuna waɗanda suka haɗa da *Dholuo* .).
* Kanuri (miliyan 4.0, dukkan yaruka; miliyan 4.7 idan an haɗa da Kanembu ). Babban ƙabilar da ke kewaye da Tafkin Chad .
* Zarma (miliyan 6). Yaɗuwa a gefen Kogin Niger a Nijar da kuma cikin Najeriya, a yankin kudancin Daular Songhai mai tarihi.
* Teso (miliyan 1.9). Mai alaƙa da Karamojong, Turkana, Toposa da Nyangatom
* Harshen Nubia (miliyan 1.7, dukkan yaruka). Harshen Nubia, wanda ya fara daga kudancin Masar zuwa arewacin Sudan a yau. Mutane da yawa na Nubia suma sun yi ƙaura zuwa arewa zuwa Alkahira tun lokacin da aka gina madatsar ruwan Aswan .
* Lugbara (miliyan 1.7, 2.2 idan an haɗa da Aringa (Ƙaramar Lugbara)). Babban harshen Sudan na Tsakiya; Uganda da Jamhuriyar Dimokuraɗiyyar Kongo .
* Harsunan Nandi–Markweta ( *Kalenjin*, miliyan 1.6). Rift Valley na Kenya, Kapchorua Uganda .
* Lango (miliyan 1.5). Yaren Luo ne, ɗaya daga cikin manyan harsunan Uganda .
* Dinka (miliyan 1.4). Babban ƙabilar Sudan ta Kudu .
* Acholi (miliyan 1.2). Wani yaren Luo na Uganda .
* Yaren Nuer (miliyan 1.1 a shekarar 2011, ya fi yawa a yau). Yaren Nuer, wani adadi mai yawa na mutane daga Kudancin Sudan da Habasha .
* Maasai (miliyan 1.0). Mutanen Maasai na Kenya da Tanzania ne ke magana da shi. 
* Ngambay (miliyan 1.0 tare da Laka). Harshen Sudan na Tsakiya, babban harshen kudancin Chadi .

Wasu muhimman harsunan Nilo-Saharan da ke ƙasa da miliyan 1 masu magana da su:

* Fur (500,000 a shekarar 1983, wanda ya fi yawa a yau). Harshe mai suna na lardin Darfur a yammacin Sudan .
* Tubu (350,000 zuwa 400,000) Ɗaya daga cikin harsunan Nilo-Saharan da ke arewacin ƙasar, waɗanda suka fara daga Najeriya, Nijar, da Chadi zuwa Libya . Yawancin masu magana da Tubu suna zaune a Arewacin Chadi kusa da tsaunukan Tibesti . Tubu tana da manyan nau'ikan guda biyu: harshen Daza da kuma harshen Teda .

Jimillar dukkan masu magana da harsunan Nilo-Saharan bisa ga *Ethnologue* 16 sun kai mutane miliyan 38-39. Duk da haka, bayanan sun kai daga kimanin 1980 zuwa 2005, tare da matsakaicin nauyi a kimanin 1990. Idan aka yi la'akari da yawan karuwar jama'a, adadin a shekarar 2010 na iya sake ninka sau biyu, ko kuma kusan miliyan 60.

## Tarihin shawarar
Heinrich Barth ya amince da dangin Sahara (wanda ya haɗa da Kanuri, Kanembu, harsunan Tebu, da Zaghawa ) a shekarar 1853, Karl Richard Lepsius ya amince da harsunan Nilotic a shekarar 1880, rassan da Friedrich Müller ya samar (amma ba alaƙar da ke tsakaninsu ba) da kuma dangin Maban a shekarar 1889, Maurice Gaudefroy-Demombynes ya samar a shekarar 1907. Tunani na farko na babban iyali ya zo ne a shekarar 1912, lokacin da Diedrich Westermann ya haɗa uku daga cikin iyalai (har yanzu suna da 'yancin kai) na Tsakiyar Sudan a cikin Nilotic a cikin wani tsari da ya kira *Niloto-Sudanic* ;  wannan faɗaɗar Nilotic ya danganta da Nubian, Kunama, da kuma wataƙila Berta, wato shawarar Greenberg ta Macro-Sudanic ( **Chari-Nile** ) ta shekarar 1954.

A shekarar 1920, GW Murray ya tsara harsunan Gabashin Sudan lokacin da ya haɗa Nilotic, Nubian, Nera, Gaam, da Kunama. Carlo Conti Rossini ya gabatar da irin wannan shawarwari a shekarar 1926, kuma a shekarar 1935, Westermann ya ƙara Murle . A shekarar 1940, AN Tucker ya buga shaidu da suka haɗa rassan Sudan guda biyar daga cikin shida na Tsakiya tare da shawararsa mafi bayyananne game da Gabashin Sudan. A shekarar 1950, Greenberg ya riƙe Gabashin Sudan da Tsakiyar Sudan a matsayin iyalai daban-daban, amma ya amince da sakamakon Westermann na shekaru arba'in da suka gabata a shekarar 1954 lokacin da ya haɗa su wuri ɗaya a matsayin *Macro-Sudanic* (daga baya *Chari-Nile*, daga Ruwayen Chari da Nile ).

Daga baya Greenberg ya bayar da gudunmawarsa a shekarar 1963, lokacin da ya haɗa Chari-Nile da Songhai, Sahara, Maban, Fur, da Koman-Gumuz kuma ya ƙirƙiri sunan da ake kira *Nilo-Saharan* don dangin da suka biyo baya. Lionel Bender ya lura cewa Chari-Nile wani abu ne da ya samo asali daga tsarin hulɗar Turawa da 'yan uwa kuma bai nuna alaƙa ta musamman tsakanin waɗannan harsunan ba, kuma an yi watsi da ƙungiyar, tare da waɗanda suka haɗa ta suka zama manyan rassan Nilo-Saharan—ko kuma, daidai gwargwado, Chari-Nile da Nilo-Saharan sun haɗu, tare da riƙe sunan *Nilo-Saharan* . Lokacin da aka fahimci cewa harsunan Kadu ba Nijar-Congo ba ne, ana ɗaukar su a matsayin Nilo-Saharan, amma wannan ya ci gaba da zama abin cece-kuce.

An samu ci gaba tun lokacin da Greenberg ya tabbatar da sahihancin iyali. Koman da Gumuz har yanzu ba a tabbatar da su sosai ba kuma suna da wahalar aiki da su, yayin da muhawara ke ci gaba da gudana kan shigar da Songhai. Blench (2010) ya yi imanin cewa rarraba Nilo-Saharan yana nuna hanyoyin ruwa na Sahara mai dausayi shekaru 12,000 da suka gabata, kuma harshen farko yana da masu rarraba sunaye, waɗanda a yau ake nuna su a cikin nau'ikan prefixes, kari, da alamar lamba.

## Dangantaka ta ciki
Dimmendaal (2008) ya lura cewa Greenberg (1963) ya dogara ne akan hujjoji masu ƙarfi kuma cewa shawarar gaba ɗaya ta ƙara zama mai gamsarwa a cikin shekarun da suka gabata. Mikkola (1999) ya sake duba shaidar Greenberg kuma ya same ta mai gamsarwa. Roger Blench ya lura da kamanceceniya a cikin dukkan rassan da aka ambata, wanda hakan ya sa ya yi imani da cewa iyalan suna da inganci.

Ba a san Koman da Gumuz sosai ba kuma suna da wahalar tantancewa har zuwa kwanan nan. &#x5B; **' &#x5D;</sup> Songhay ya bambanta sosai, wani ɓangare saboda tasirin [[harsunan Mande]] .  Har ila yau, akwai matsala a harsunan Kuliak, waɗanda mafarauta da masu tattarawa ke magana da su kuma da alama suna riƙe da tushen da ba Nilo-Saharan ba; Blench ya yi imanin cewa wataƙila sun yi kama da [[Harshen Hadza|Hadza]] ko [[Harshe Dahalo|Dahalo]] kuma sun koma Nilo-Saharan ba tare da cikakke ba.

Anbessa Tefera da Peter Unseth suna ɗaukar [[harshen Shabo]] da ba a tabbatar da shi sosai a matsayin Nilo-Saharan ba, kodayake ba a rarraba shi a cikin iyali ba saboda rashin bayanai; Dimmendaal da Blench, bisa ga cikakken bayani, suna ɗaukarsa a matsayin harshe da aka keɓe bisa ga shaidar da ake da ita a yanzu. A wasu lokutan ana yin shawarwari don ƙara Mande (galibi ana haɗa shi a [[Harsunan Nijar-Congo|Nijar-Congo]] ), galibi saboda kamanceceniya da yawa da Songhay maimakon Nilo-Saharan gabaɗaya, duk da haka wannan dangantakar ta fi yiwuwa saboda kusancin da ke tsakanin Songhay da Mande dubban shekaru da suka gabata a farkon zamanin Nilo-Saharan, don haka dangantakar wataƙila ta fi alaƙa da tsohuwar dangantaka fiye da alaƙar kwayoyin halitta. 

Masana harsuna kamar Rille, Dimmendaal, da Blench sun amince da [[Yaren meroitic|harshen Meroitic]] da ya ɓace a zamanin Kush a matsayin Nilo-Saharan, kodayake wasu suna jayayya cewa yana da alaƙa da Afroasiatic . Ba a tabbatar da shi sosai ba.

Banda Gabashin Sudan, babu shakka cewa iyalan Nilo-Saharan—wanda Gabas Sudan da Tsakiyar Sudan kaɗai ke nuna bambancin cikin gida—ƙungiyoyi ne masu inganci. Duk da haka, an sami rarrabuwar ra'ayoyi daban-daban masu karo da juna wajen haɗa su wuri ɗaya. Wasu masu bincike sun ƙi kowace ƙungiya mai girma da aka gabatar: Chari-Nile na Greenberg ta Bender da Blench, da kuma Bender's Core Nilo-Saharan ta Dimmendaal da Blench. Abin da ya rage shi ne iyalai takwas (Dimmendaal) zuwa goma sha biyu (Bender) waɗanda ba su da wani shiri na amincewa.

=== Greenberg 1963 ===

Joseph Greenberg, a cikin ''[[Harsunan Afirka]]'', ya kafa iyali da rassan da ke ƙasa. Tushen Chari-Nile sune alaƙar da masu bincike na baya suka ba da shawara.Ba a gane Gumuz a matsayin wanda ya bambanta da Koman maƙwabci ba; Bender (1989) ne ya raba shi (wanda ya samar da "Komuz").

=== Bender 1989, 1991 ===
Lionel Bender ya fito da wani tsari wanda ya faɗaɗa kuma ya sake fasalin na Greenberg. Ya ɗauki Fur da Maban a matsayin reshen [[Fur–Maban languages|Fur-Maban]], ya ƙara Kadu zuwa Nilo-Saharan, ya cire Kuliak daga Gabashin Sudan, ya cire Gumuz daga Koman (amma ya bar shi a matsayin wani yanki na 'yan'uwa), sannan ya zaɓi ya sanya Kunama a matsayin reshen iyali mai zaman kansa. A shekarar 1991 ya ƙara ƙarin bayani ga bishiyar, ya raba Chari-Nile zuwa cikin gida, gami da ƙungiyar Core wadda aka ɗauke Berta a matsayin mai bambanci, kuma ya daidaita Fur-Maban a matsayin 'yar'uwa ga Chari-Nile.  Bender ya sake gyara tsarinsa na Nilo-Saharan a shekarar 1996, a lokacin ne ya raba Koman da Gumuz zuwa sassa daban-daban na Core Nilo-Saharan. 

=== Ehret 1989, 2001 ===
Christopher Ehret ya fito da wani sabon rarrabuwa na Nilo-Saharan a shekarar 1989, kodayake ba a buga mafi yawan shaidar ba sai a shekarar 2001.  Rarrabawarsa, wadda wasu masu bincike ba su amince da ita ba,  ta ƙunshi manyan rassan biyu: Gumuz-Koman, da kuma ƙungiyar 'Sudanic' wadda ta ƙunshi sauran iyalai. Ba kamar yadda aka saba ba, Songhay tana cikin babban rukuni kuma tana da alaƙa da Maban a cikin wani yanki na 'Western Sahelian', yayin da aka cire Kadu a cikin Nilo-Saharan. Lura cewa 'Koman' a cikin wannan rarrabuwa yayi daidai da Komuz, watau iyali tare da Gumuz da Koman a matsayin manyan rassan, kuma Ehret ya sake sunan ƙungiyar Koman ta gargajiya 'Western Koman'.

=== Bender 2000 ===
A shekara ta 2000, Bender ya yi watsi da rassan Chari-Nile da Komuz gaba ɗaya. Ya kuma ƙara Kunama zuwa ƙungiyar "Tauraron Dan Adam-Core" kuma ya sauƙaƙa wa sassan da ke ciki. Ya janye haɗa [[Harshen Shabo|Shabo]], yana mai cewa ba za a iya rarraba shi yadda ya kamata ba amma yana iya zama Nilo-Saharan da zarar an yi cikakken bincike. Wannan rarrabuwar gwaji da ɗan ra'ayin mazan jiya ta kasance wani nau'in mizani na shekaru goma masu zuwa. 

=== Blench 2006 ===
[[Roger Blench|Blench]] (2006) ne ya gabatar da shi a matsayin harshen da ya haɗu da **Nijar-*' Congo da Nilo-Saharan phyla.  Wasu masana harsuna ba su yarda da shi ba. Rarraba cikin gida na Blench (2006) na macrophylum na Nijar-Saharan shine kamar haka:A cewar Blench (2006), siffofin rubutu da suka shafi Niger-Congo da Nilo-Saharan sun haɗa da:

* Ilimin Sauti: Daidaiton wasali na ATR da kuma labial-velars /kp/ da /gb/
* Alamun-aji: misali, *ma* - affix don yawan sunaye a cikin Nilo-Saharan
* Faɗaɗa kalmomin magana da fi'iloli da yawa

=== Blench 2010 ===
Tare da fahimtar rabe-raben Nilo-Saharan, da kuma alamomin lamba da suka samo asali a cikin rassa daban-daban, Blench ya yi imanin cewa duk iyalai da aka yi la'akari da su a matsayin Nilo-Saharan sun kasance tare. Ya gabatar da wannan rarrabuwa ta ciki, tare da Songhai mafi kusanci da Sahara, wata dangantaka da ba a taɓa ba da shawara a baya ba:[[Mimi na Decorse]]

=== Blench 2015 ===
Zuwa shekarar 2015,  da kuma a shekarar 2017,  Blench ya inganta rarrabuwar wannan samfurin, inda ya haɗa Maban da Fur, Kadu da Gabashin Sudan, da Kuliak da maɓalli da ke ɗauke da su, kuma ya ƙara wani reshe mai ban mamaki, wanda ya sanya wa suna "Plateau" don bayyana yiwuwar wani abu mai kama da Nilo-Saharan a cikin harsunan [[Dogon harsuna|Dogon]] da [[Harshen Bangime|Bangime]] na Malian, don tsarin da ke ƙasa:Blench (2021) ya kammala da cewa Maban yana iya kusanci da Gabashin Sudan.

Georgiy Starostin (2016),  ta amfani da ƙamus na kalmomi bisa ga jerin Swadesh, ya fi *Glottolog* haɗaka, kuma ban da haka yana samun alaƙa mai yiwuwa da mai yiwuwa tsakanin iyalai waɗanda za su buƙaci sake gina harsunan proto don tabbatarwa. Starostin kuma bai ɗauki Nilo-Saharan na Greenberg a matsayin clade mai inganci, mai haɗin kai ba.

Baya ga iyalai da aka lissafa a cikin *Glottolog* (sashe na baya), Starostin yana ɗaukar waɗannan a matsayin waɗanda aka kafa:

* "K" ta Arewa ta Gabas ta Sudan ko "NNT" (Nubian, Nara, da Tama; duba ƙasa don Nyima)
* Kudancin "N" Gabashin Sudan (Surmic, Temein, Jebel, Daju, Nilotic), kodayake ainihin dangantakarsu da juna har yanzu ba a san ta ba.
* Tsakiyar Sudan (gami da Birri da Kresh–Aja, waɗanda za su iya zama mafi kusanci da juna)
* Koman (har da Gule)

Ana ɗaukar dangantaka tsakanin Nyima da Nubian, Nara, da Tama (NNT) a matsayin "mai yuwuwa sosai" kuma tana da kusanci sosai har aikin kwatantawa ya kamata ya nuna alaƙar idan tana da inganci, kodayake ba za ta yi daidai da NNT ba (duba harsunan Gabashin Sudan ).

Sauran rukunin da ke da "yiwuwar" tabbatar da cewa iyalai masu inganci ne daga ƙarshe sune:

* Gabashin Sudan gaba ɗaya
* Sudan ta Tsakiya – Kadu (Sudan ta Tsakiya + Kadugli – Krongo )
* Maba – Kunama ( [[Harsunan Maban|Maban]] + Kunama )
* Komuz (Koman + Gumuz)

A taƙaice, a wannan matakin tabbas, “Nilo-Saharan” ya ƙunshi iyalai dabam dabam dabam guda goma: Gabashin Sudan, Sudan ta Tsakiya – Kadu, Maba–Kunama, Komuz, Saharan, Songhai, Kuliak, Fur, Berta, da Shabo.

Za'a iya samun ƙarin haɗin "mai zurfi", wanda ba za'a iya kimantawa ba har sai an kammala aikin kwatankwacin da ya dace a kan rassan, sune:

* Gabashin Sudan + Fur + Berta
* Central Sudanic – Kadu + Maba–Kunama

Akwai ra'ayoyi marasa tushe cewa harshen Gabas da Tsakiyar Sudan na iya kasancewa da alaƙa (musamman tsohon yankin Chari-Nile), kodayake wannan yiwuwar "ba za a iya bincika ta a yanayin da ake ciki ba" kuma yana iya zama da rikitarwa idan aka ƙara Nijar-Congo a cikin kwatancen. Starostin bai sami wata shaida ba cewa harsunan Komuz, Kuliak, Sahara, Songhai, ko Shabo suna da alaƙa da kowace daga cikin sauran harsunan Nilo-Saharan. Ba a yi la'akari da [[Mimi na Decorse|Mimi-D]] da [[Yaren meroitic|Meroitic]] ba, kodayake Starostin ya riga ya gabatar da cewa Mimi-D shi ma wani yanki ne na daban duk da ɗan kamanceceniya da harshen Sudan ta Tsakiya.

A wani bincike da aka buga a shekarar 2017, Starostin ya sake nanata batutuwan da ya gabata tare da amincewa da alaƙar kwayoyin halitta tsakanin Macro-East Sudanic da Macro-Central Sudanic. Starostin ya ambaci wannan shawara a matsayin "Macro-Sudanic". Rarrabawa kamar haka. 
 
Starostin (2017) ya gano ma'anoni masu mahimmanci na kalmomi tsakanin Kadu da Central Sudanic, yayin da wasu kamanceceniya na kalmomi kuma da Central Sudanic ke rabawa da Fur-Amdang, Berta, da Eastern Sudanic zuwa ƙaramin mataki.

=== Dimmendaal 2016, 2019 ===
Gerrit J. Dimmendaal   yana ba da shawarar rabe-rabe mai zuwa na Nilo-Saharan:Dimmendaal da sauransu sun yi la'akari da shaidar da ke nuna cewa Kadu da [[Harsunan Songhay|Songhay]] sun yi rauni sosai don a yanke hukunci a yanzu, yayin da akwai wasu shaidu da ke nuna cewa Koman da Gumuz sun kasance tare kuma suna iya kasancewa Nilo-Saharan. 

Babban ɓangaren Arewa maso Gabas ya dogara ne akan alamomi da yawa na nau'in rubutu:

* haƙurin tsarin siffa mai rikitarwa
* mafi yawan nau'ikan siffofi na inflectional da derivational, gami da kasancewar lokuta
* tsarin kalmomi na ƙarshe (SOV ko OSV)
* gina fi'ili mai sauƙi + coverb
* maganganu

=== Blench 2023 ===
Zuwa shekarar 2023,  Blench ta ɗan yi gyara ga tsarin don zurfafa rarrabuwar kawuna tsakanin Koman-Gumuz da sauran. Ana sanya Kunama da Berta a matsayin reshen da ke kusa da su, saboda suna da ɓangarorin da suka haɗa sauran iyalin. Duk da haka, ba a fayyace ko wannan ya faru ne saboda sun rabu da wuri ba, ko kuma sun rasa waɗannan siffofi a wani lokaci daga baya. Misali, Berta tana raba kalmomi masu ma'ana da harsunan Gabashin Jebel (Gabashin Sudan) kuma tsarin lambar nahawunsa "yana kama da" na harsunan Gabashin Sudan ; Kunama na iya bambanta "saboda hulɗar dogon lokaci da harsunan Afroasiatic ." Sahara-Songhay (musamman Songhay) sun ga raguwar muhimman halaye, amma wannan ya bayyana a matsayin ci gaba na biyu ba shaida na farkon reshe ba. "Core" Nilo-Saharan ("Tsakiya ta Afirka" a cikin Blench 2015) don haka ya zama kamar nau'in rubutu ne maimakon rukunin kwayoyin halitta, kodayake ana ɗaukar Maban a matsayin reshe daban-daban na Gabashin Sudan; Kadu kuma da alama yana kusa sosai. Tsarin da ya haifar shine kamar haka:
 
Bayan aikin Colleen Ahland, Blench ya lura cewa aikin Manuel Otero ne ya ƙarfafa shigar da Koman.  Hujjar Songhay galibi tana da ma'ana, musamman ma karin magana. Blench ya ba Greenberg yabo ga Gabas da Tsakiyar Sudan. Sahara da Songhay suna da wasu kamanceceniya masu ban mamaki a cikin ƙamus ɗinsu, wanda Blench ya yi jayayya cewa yana da alaƙa da kwayoyin halitta, kodayake rashin ingantattun sake gina proto-Sarahan da proto-Songhay yana sa kimantawa ta yi wahala.

=== *Glottolog* 4.0 (2019) ===
A taƙaice game da wallafe-wallafen da suka gabata, Hammarström da abokan aikinsa a cikin *Glottolog* ba su yarda cewa waɗannan iyalai suna da alaƙa da binciken da ake yi a yanzu ba:

* [[Harshen Berta|Berta]]
* Tsakiyar Sudan (ban da Kresh–Aja ; Birri kuma ana iya shakkar sa a matsayin Tsakiyar Sudan)
* [[Harsunan Daju|Daju]] (a zahiri *Gabashin Sudan* )
* Gabashin Jebel (a zahiri *Gabashin Sudan* )
* Furan
* [[Harshen Gule|Gule]]
* Gumuz
* Kadugli–Krongo
* Koman (ban da [[Harshen Gule|Gule]] )
* Kresh-Aja ( *Sudan ta tsakiya* )
* Kuliak
* Kunama
* [[Harsunan Maban|Maban]] (har da Mimi-N)
* [[Mimi na Decorse|Mimi-Gaudefroy]] (Mimi-D)
* [[Harshen Nara|Nara]] (a zahiri *Gabashin Sudan* )
* [[Harshen Nilotic|Nilotic]] (a zahiri, *Gabashin Sudan* )
* [[Harsunan Nubian|Nubian]] (a zahiri, *Gabashin Sudan* )
* Nyimang (a zahiri *Gabashin Sudan* )
* Sahara
* [[Harsunan Songhay|Songhai]]
* Surmic (a zahiri, *Gabas Sudanic* )
* Tama (a zahiri *Gabashin Sudan* )
* Temein (a zahiri *Gabashin Sudan* )

== Hulɗar waje ==
Shawarwari don alaƙar waje tsakanin Nilo da Sahara yawanci sun fi mayar da hankali kan [[Harsunan Nijar-Congo|Nijar da Kongo]] : Gregersen (1972) ya haɗa su biyun a matsayin *Kongo da Sahara* . Duk da haka, Blench (2011) ya ba da shawarar cewa kamanceceniya tsakanin Nijar da Kongo da Nilo-Saharan (musamman Atlantic-Congo da Central Sudanic) ya samo asali ne daga hulɗa, tare da tsarin suna na Nijar-Congo wanda aka haɓaka daga, ko kuma aka ƙara bayani akan samfurin, masu rarraba suna na Tsakiyar Sudan.

== Ilimin sautuka ==
Harsunan Nilo-Saharan suna da manyan bambance-bambance, kasancewar ƙungiya ce mai bambancin ra'ayi. Ya tabbatar da wahalar sake gina fannoni da yawa na Proto-Nilo-Saharan. Lionel Bender da Christopher Ehret sun gabatar da sake gina harsunan proto guda biyu daban-daban.

=== Sake gina Bender ===
Tsarin harafi da Bender ya sake ginawa don Proto-Nilo-Saharan shine:

Lakabin sauti  yayi daidai da coronal plosives, cikakkun bayanai na sauti suna da wahalar tantancewa, amma a bayyane yake, sun kasance daban da  kuma an tallafa masa da wasiƙu da yawa na sauti (wani marubuci, Cristopher Ehret, ya sake gina yankin coronal sautin  kuma  waɗanda wataƙila sun fi kusa da cikakkun bayanai na , duba infra)

Bender ya bayar da jerin sunayen kalmomi kimanin 350 kuma ya tattauna sosai game da rukuni da tsarin sautin da Ehret ya gabatar. Blench (2000) ya kwatanta tsarin biyu (na Bender da na Ehret) kuma ya fi son na farko saboda ya fi aminci kuma an gina shi ne a cikin bayanai mafi inganci.  Misali, Bender ya nuna cewa akwai jerin kalmomin da suka haɗa da kalmomin implosives , abubuwan da suka shafi  da kuma abubuwan da ke faruwa kafin hanci , amma da alama za a iya sake gina su ne kawai don ƙungiyoyin asali (E, I, J, L) da kuma ƙungiyar jingina (C, D, F, G, H), amma ba don Proto-Nilo-Saharan ba.

=== Sake gina Ehret ===
Christopher Ehret ya yi amfani da wata hanya da ba ta da cikakken bayani kuma ya gabatar da tsarin sautin mafi girma:

Bender da [[Roger Blench|Blench]] sun soki tsarin Ehret na mafi girman ra'ayi. Waɗannan marubutan sun bayyana cewa kalmomin da Ehret ya yi amfani da su ba su da cikakken bayani kuma saboda haka yawancin sautunan da ke cikin teburin na iya zama bambance-bambancen allophonic ne kawai. 

== Tsarin Halitta ==
Dimmendaal (2016)  ya ambaci waɗannan abubuwan da ke cikin yanayin halittu a matsayin waɗanda suka tsaya cak a fadin Nilo-Saharan:

* Karin bayani mai dalili : *ɪ- ko *i-
* Sunan magana (taƙaice / participial / wakili ) kari: *a-
* Karin bayani na lamba : *-i, *-in, *-k
* Alamar mai lankwasawa : *rʊ
* Sunaye na mutum : mutum na farko mufuradi *qa, mutum na biyu mufuradi *yi
* Karin magana mai suna : *(y)ɛ
* Alamomin Deictic : mufuradi *n, jam'i *k
* Matsayin matsayi : mallaka *ne, locative *ta
* Gabatarwa : *kɪ
* Fi'ilin kuskure: *kʊ

== Kalmomin kwatancen ==
Misalin ƙamus na asali a cikin rassan Nilo-Saharan daban-daban:

*Lura'' : A cikin ƙwayoyin tebur masu yanke-yanke, ana ba da siffar muƙami kafin yanke-yanke, yayin da siffar jam'i ke bin yanke-yanke.

## Duba kuma

* Harsunan Sudan
*  (Wiktionary)

## Nassoshi

## Ƙarin karatu

* 
* 
* 
* 
* 

### Alaƙa ta waje

*  
* 

## Hanyoyin haɗi na waje

* Roger Blench: Nilo-Saharan  Archived  
** Archived Nilo-Saharan An adana    (Blench 2012)
* Taswirar Nilo-Saharan Archived  
* Shahararriyar Bayani Kan Nilo-Saharan Archived