Dennis Akumu

**Dennis Akumu** (1934-2016) ɗan siyasan Kenya ne, ɗan ƙungiyar kasuwanci kuma mai fafutukar ƴancin kai. Ya kasance babban sakatare na farko na kungiyar kwadago ta Afirka (OATUU). 

## Rayuwar farko
**James Dennis** "JD" **Obong Akumu** (7 Agusta 1934 - 15 Agusta 2016)  an haife shi ga Blasto Akumu da Patricia Abuya a Nyakach a lardin Nyanza na Kenya a lokacin. Ya kasance dan kungiyar kwadagon Kenya kuma dan siyasa wanda ya kasance dan majalisar Nyakach daga 1969 zuwa 1973, da kuma daga 1992 zuwa 1997. 

## Iyali da ilimi
Akumu yana daya daga cikin ’ya’yan Blasto bakwai. Kanwarsa Asenath Bole Ogada marubuciya ce kuma marubuciya wacce ta inganta rubutu a Dholuo . James, wanda ake yi wa lakabi da **JD,** an haife shi ne a Central Nyanza kuma ya yi karatu a Makarantar Sakandare ta Onjiko da ke Kisumu kafin ya halarci makarantar sakandare ta Aggrey Memorial da ke kusa da Kampala, Uganda. Zamansa a Uganda ya katse a lokacin da ya yanke shawarar komawa Kenya don ci gaba da karatunsa a Kwalejin Koyar da Kiwon Lafiya ta Kenya da ke Nairobi daga 1952-1954, da niyyar zama likita. Duk da haka, saboda kiran da ya yi na yakar Uhuru da kuma saboda halin da ake ciki na gaggawa da tashin hankalin Mau Mau ya haifar, karatunsa ya katse. Ba da da ewa ba, ya ɗauki aiki a matsayin ƙwararren ƙwararrun gwaje-gwaje a Kamfanin Breweries na Gabashin Afirka . A lokacin da yake aiki a kamfanin giya ne ya zama mai himma a harkar ƙwadago da ƙwadago.

## Ma'aikacin kungiyar kwadago
Kiran da ya yi a matsayinsa na mai shiryawa kuma zakaran kare hakkin ma’aikata ya samu karbuwa lokacin da ya shiga **Kungiyar Ma’aikatan Rarraba da Kasuwanci** da . Ba da dadewa ba, ya zama wakilin kungiyar amma saboda hazikan ayyukansa na shiryawa da kuma karuwar farin jini a cikin kungiyar, sai aka kore shi tare da manyansa wadanda suka ji barazana. Ya ci gaba da aiki a matsayin mai shirya gunduma na ma’aikatan kungiyar ma’aikatan kananan hukumomi a Nairobi .

Bai ji daɗin yadda ake bi da ma'aikata a Kenya ba, ya zama mai himma a cikin ƙungiyoyin ƙwadago da kuma siyasa.  

Akumu ya fara ganawa da ƙwadago kuma shahararren ɗan siyasa Tom Joseph Mboya a shekarar 1952 yayin da su biyun suka kasance mahalarta muhawara a Cibiyar Horar da Wasiƙa ta Mbagathi. Mboya, wanda daga nan ya yi aiki a matsayin Sufeto Lafiya a Majalisar birnin Nairobi ya yi tasiri sosai kan aikin Akumu. Abokantakarsu ta yi girma a tsawon lokaci kuma ta yi ƙarfi lokacin da Mboya ya zama Sakatare-Janar na Ƙungiyar Kwadago ta Kenya.

Akumu ya fadada tunaninsa kuma ya yi tafiya tare da Mboya a yankin Afirka amma har zuwa Amurka da Turai. A cikin 1958 Tom Mboya ya aika Akumu zuwa Accra, Ghana don halartar taron kwamitin shirye-shiryen taron jama'ar Afirka baki daya inda ya gana da shugaba Kwame Nkrumah, mutumin da ya yi matukar sha'awa. Wannan taron ya ƙarfafa himmarsa ga Pan Africanism . Ta hanyar jam'iyyar APC Dennis Akumu ya hada hannu da shuwagabannin Afrika na kasashen waje irin su Philip Randolph na Amurka da Michael Manley na Jamaica kuma ya daukaka fasahar ginin gada/ Pan African. Ya zama Darakta na Majalisar Ma'aikata ta Afirka daga 1964-1965.

A matsayinsa na Sakatare Janar na Kungiyar Dockworkers, mai hedikwata a Mombasa, ya yi gwagwarmaya tare da kula da yadda ake raya Afirka ta tashar jiragen ruwa ta Mombasa da kuma daukaka ma'aikatan Afirka zuwa mukaman sa ido a nan na Turawa. Ya kuma yi shawarwari akan mafi kyawun albashi da kuma sharuɗɗan aikin yi ga kowa da kowa. Ya yi aiki ba tare da gajiyawa ba kuma barin kungiyar Dockworkers yana da matukar wahala a gare shi amma an kira shi Nairobi don ya jagoranci Kungiyar Kwadago ta Tsakiya.

A cikin 1965, Dennis Akumu ya shiga kungiyar Kwadago ta Tsakiya ta Kenya a matsayin Mataimakin Babban Sakatare. Daga baya Akumu ya zama Babban Sakatare na COTU (K) daga 1969 zuwa 1975 kuma ya zama babban sakatare Janar na Kungiyar Hadin Kan Kasuwancin Afirka, OATUU da ke Accra, Ghana a 1973.

## Siyasa
A cikin 1957, an haifar da kawancen siyasa lokacin da ya goyi bayan nasarar yakin neman zaben Tom Mboya. A sakamakon haka ne suka kafa jam'iyyar **People's Convention Party ta Kenya** wadda ya zama sakataren shirya taro na farko, sannan ya zama babban sakatare. Mboya wanda shi ne shugaban kungiyar Kwadago ta Kenya ya gane kwarjininsa da iya magana da kuma dabarun tsarawa. A cikin 1958, Mboya ya ƙarfafa Akumu ya karɓi matsayin Babban Sakatare na Ƙungiyar Ma'aikatan Dock na Mombasa, matsayin da ya ɗauka kuma ya sami lada ta hanyar sake zaɓe shi sau hudu don yin hidima na shekaru goma.

A shekara ta 1960, Akumu ya lashe kujera kuma ya kasance na farko a cikin 'yan Afirka hudu a **majalisar birnin Mombasa** na tsawon shekaru biyu. Yayin da yake halartar babban taron jama'ar Afirka a Tunisiya a shekara ta 1960, saboda matsayin da aka samu a taron tsarin mulkin Lancaster House an dauke shi ta jirgin sama daga taron Tunusiya zuwa Landan don ya zama wanda ake kira "mai gidan baya" don taimakawa wajen sasantawa kan irin tsarin mulkin kasar Kenya. An kira shi don raba gwaninta, gogewa da bayar da shawarwari a cikin 2001 a Taron Bita na Mombasa a wani zama tare da tsarin mulkin Lancaster House Making veterans; a cikin 2003 a Gabatar da Gabatarwa, Gabatarwa a Gidan Lancaster da aka gudanar a Bomas na Kenya ; kuma a matsayin mai sa ido a lokacin taron kundin tsarin mulkin Kenya mai tarihi na Kwamitin Tsarin Mulki na kasa a 2005.

Gwamnatin Kenyatta ta fara tsare Akumu ne a shekarar 1966 kusan shekara guda sakamakon shigarsa siyasa. A shekarar 1990, an sake tsare shi, a wannan karon gwamnatin Moi na tsawon makwanni biyu, sakamakon zazzafar yakin neman zabe da goyon bayansa na dawo da tsarin dimokuradiyyar jam'iyyu da yawa a kasar Kenya karkashin tutar kungiyar Forum for Restoration of Democracy (FORD).

A shekarar 1969, an zabe shi dan majalisa mai wakiltar mazabar Nyakach a karkashin tsarin jam'iyya daya ta Kenya African National Union (KANU) kuma ya yi aiki har zuwa 1973. An sake zabe shi dan majalisar wakilai mai wakiltar mazabar 1992-1997 akan tikitin FORD-Kenya .

Ya samu karramawa da wakilcin mutanen Nyakach a majalisa kuma a matsayinsa na dan majalisa, ya yi aiki tare da samun ci gaba ga al’ummar mazabarsa kamar yadda ake tunawa da shi wajen inganta tituna, fadada hanyoyin samun ruwan famfo, tabbatar da ingantattun ayyukan kiwon lafiya da samar da hanyoyin samun ilimi mai zurfi ta hanyoyin sadarwarsa na kasa da kasa zuwa Amurka, Turai, Asiya da kuma fadin Afirka.

Akumu ya yi aiki ba tare da gajiyawa ba wajen hada kan 'yan Afirka, da takaita bambance-bambancen akida, da maido da martabar ma'aikatan Afirka, da kuma tsayin daka wajen tinkarar 'yan cin zarafin Afirka. A cikin ruhin Pan-Africanism, ya kai ga gina gadoji a Arewacin Amurka, Latin Amurka da Caribbean. Daga cikin dimbin nasarorin da ya samu, har da ayyukan da ya yi na karfafa gwagwarmayar yaki da wariyar launin fata da kuma fafutukar kwato 'yanci ga dukkan 'yan Afirka ta hanyar OAU da kuma tsarin MDD . Akumu ya taka rawa wajen sake jana'izar shugaban kasar Kwame Nkrumah da kuma kafa cibiyar WEB Dubois a birnin Accra na kasar Ghana.

## Mutuwa
Akumu gabaɗaya yana cikin koshin lafiya mafi yawan rayuwarsa. An gano shi da matsalolin koda a cikin 2006. Ya nemi kulawar likitoci a wurare daban-daban amma abin takaici, lafiyarsa ta tabarbare. Bayan gwagwarmaya na tsawon shekaru goma tare da gazawar koda, ya mutu a ranar 18 Agusta 2016 a Asibitin Aga Khan a Nairobi, yana da shekaru 82.  

## Magana