Cin zarafin 'yancin dan adam a lokacin mulkin Gaddafi

A lokacin mulkin Muammar Gaddafi a kan Libya, sojojin gwamnati sun aikata laifuka da yawa a kan bil'adama a kan jama'ar Libya. Wannan ya haɗa da kashe-kashen da ba a yi la'akari da shi ba, kashe-kisan jama'a, tsaftace kabilanci, da azabtar da fararen hula. A lokacin Yaƙin basasar Libya a shekara ta 2011, sojojin Gaddafi sun kashe masu zanga-zangar da ake zargi da rashin makamai kuma sun jefa bam a yankunan farar hula, wanda hakan ya jawo zargi daga kungiyoyin kare hakkin dan adam.

## zanga-zangar dalibai
A ranar 7 ga Afrilu, 1976, daliban jami'a a ko'ina cikin Libya sun yi zanga-zanga game da take hakkin dan adam da kuma ikon soja na mulkin mallaka a kan dukkan fannoni na rayuwar farar hula. Masu zanga-zangar sun yi kira da a gudanar da zabe na kyauta da adalci da kuma aiwatar da tsarin dimokuradiyya a Libya. Wadannan zanga-zangar sun kasance cikin tashin hankali ta hanyar harbe-harbe da duka, tare da kama da yawa daga cikin daliban kuma an tsare su. Jami'o'i da makarantun sakandare duk Gaddafi ne ya kai hari don "shiru da kawar da" masu zanga-zangar.

An tsare daliban da aka tsare a kurkuku har zuwa Afrilu 7, 1977, ranar tunawa da taron, wanda Gaddafi ya kira "Ranar Shari'a". A wannan rana, an kashe daliban a fili ta hanyar ratayewa a Benghazi tare da dubban mutane da suka halarta da kallon taron kai tsaye a talabijin. Afrilu 7 ya zama ranar tunawa da aka yi bikin ta hanyar kashe fararen hula da kuma jami'an gwamnati da suka sauya sheka. Wannan ya kasance har zuwa ƙarshen 80s-farkon 90s.

## Yaƙi da Chadi
Yaƙin Gaddafi da Chadi ba wai kawai yana da mummunar tasiri ga Chadi ba, yana da mummuna ga tattalin arzikin Libya da sojoji. A cikin Yakin Toyota kadai, Libya ta rasa sama da dala biliyan 1.5 da kayan aikin soja da yawa. Jama'ar Libya sun yi Allah wadai da wannan yakin saboda sun ji ba su da damar mamaye wata ƙasa da ba ta nasu ba.

A lokacin wannan yaƙin, dubban ɗaliban makarantar sakandare na Libya sun sace daga makarantu (a Benghazi, Tripoli, da Kudu) ta gwamnati ba tare da yardar ko sanin iyayensu ba. Bayan an fitar da wadannan yara maza daga makarantun su, an ɗora su a kan bas kuma an aika su zuwa Chadi. An kashe wasu daga cikinsu a yaƙi, kuma sojojin Libya sun bar wasu a Chadi. Dubban iyalai sun kasance cikin rikicewa kuma ba su san abin da ya faru da 'ya'yansu maza ba, kuma mafi yawansu ba su sake jin su ba.

## Kashewa
Gwamnatin Gaddafi ta shahara ne saboda yawan amfani da kisan gilla a matsayin hukunci ga 'yan Libya waɗanda ko dai suka yi magana game da mulkin, ko kuma suka zauna a kasashen waje kuma sun kasance wadanda Gaddafis ya shafa "kisan jiki" a kan 'yan Libya. Wadannan za su zo ne a cikin hanyar ratayewa ta jama'a da kuma harbe-harbe.

### Sadek Hamed Shuwehdy
Ɗaya daga cikin sanannun kisan gillar Libya shine kisan Al-Sadek Hamed Al-Shuwehdy . Sadek dalibi ne na Libya kuma injiniyan jirgin sama wanda ya dawo daga Amurka inda yake karatu, kuma ya shiga cikin zanga-zangar zaman lafiya game da mulkin Gaddafi. An kama shi kuma an tsare shi na watanni da yawa kafin a yanke masa hukunci. Gwamnatin ta lakafta shi a matsayin "mai ta'addanci daga Muslim Brotherhood" don tabbatar da hukuncin da aka yanke masa. Daga nan aka kashe shi a babban filin wasan kwando tare da dubban mutane suna kallon shi daga masu tsayawa, galibi yara waɗanda aka tilasta su halarta a matsayin tafiyar makaranta

## Tsabtace kabilanci
Gwamnatin Gaddafi ta shahara ne saboda tsananta wa kabilun da yawa, kamar su Amazigh, Toubou, da Mutanen Tuareg. Tsanantawar ta kasance ta hanyar tsaftace kabilanci, wanda ya haɗa da haramta duk harsunan 'yan asalin ƙasar da rushe ƙauyukan Berber da yawa don maye gurbin su da Larabawa. Gaddafi akai-akai ya bayyana wadannan 'yan tsiraru a matsayin "' ya'yan Shaidan".  

### Harsuna da al'adu da aka haramta
Gwamnatin ta haramta yaren Amazigh gaba ɗaya tun lokacin da Gaddafi ya gan shi a matsayin "Invention na Imperialist". Ya bayyana cewa duk wanda ke nazarin harshen Amazigh yana shan "madara mai guba daga ƙirjin mahaifiyarsa". An tattara masu gwagwarmayar Berber da mutanen da ke magana da harshen Amazigh a bainar jama'a kuma an daure su. Waƙoƙin gargajiya na Berber ya sa su cikin matsala. Wadanda ke ƙoƙarin inganta al'adun Amazigh, al'adu da haƙƙoƙi an tsananta musu, an ɗaure su kuma an kashe su. Bayan "juyin juya halin al'adu" na Gaddafi a cikin 1973, gwamnatin ta haramta sunayen Berber gaba ɗaya, kuma an tilasta wa mutane da yawa su ɗauki sunayen Larabci.

A shekara ta 1984, an gabatar da dokar da ta haramta harshe a cikin inganta Larabci. Dokar No. (12) kan hana amfani da harsunan waje da lambobi a duk ma'amaloli sun ba da umarnin amfani da Larabci kawai a cikin jama'a. Daga baya, gwamnatin Gaddafi ta zartar da dokar harshe mai hanawa: Dokar No. (24), wacce ta haramta duk amfani da harshen Amazigh, wanda ya haɗa da haramta sunayen titunan Berber, rubutu a kan motoci, gine-gine, posters, magungunan likita, da sunayen cibiyoyin.

A cikin shekara ta 2012, harshen Amazigh ya zama wani ɓangare na tsarin karatun makaranta a Zuwara da sauran ƙananan garuruwan Berber, sannan aka kara shi zuwa tsarin karatun makarantar Libya a cikin shekara ta 2023.

### Gallazawa da Tsare 'Yan Gwagwarmayar Berber
'Yan gwagwarmayar Berber sun fuskanci gallazawa sosai da kuma tauye 'yancinsu daga gwamnatin Gaddafi. Wasu da dama sun shiga hannun jami'an tsaro inda aka tsare su tare da azabtarwa ko kuma aka kai musu harin kisa. Wasu ma aka tsare su ne kawai saboda suna da littattafai da aka rubuta cikin harshen Tamazight.

Said Mahrooq, sanannen mai rajin Berber daga birnin Jadu, ya fuskanci cin zarafi daga 'yan sanda sau da dama da kuma azabtarwa. An gurfanar da shi daga kugu zuwa ƙasa, kuma an karya masa ƙwalwar kai bayan an buge shi da mota a ranar 21 ga Fabrairu 1979. Wasu 'yan gwagwarmayar Berber sun zargi gwamnatin da shirya wannan hari, duba da yadda jami'an leƙen asirin Libiya suka bi sawunsa sau da yawa kafin wannan yunkurin kisan.

## Azaba
A shekara ta 2011, wasu takardu na sirri da aka gano a Tripoli a ofishin tsohon shugaban leƙen asirin Gaddafi, Moussa Koussa, ta ƙungiyar Human Rights Watch sun tabbatar da cewa CIA da MI6 sun tura waɗanda ake zargi da ta'addanci zuwa Libya, inda aka ci mutuncinsu ta hanyar azabtarwa. A shekara ta 2012, Human Rights Watch ta wallafa rahoto dangane da hirarrakin da ta yi da tsoffin fursunonin Libya guda 14, wanda ya bayyana yadda waɗanda suka ƙi mulkin Gaddafi aka tura su zuwa Libya ba tare da izini ba, inda aka ci gaba da azabtar da su a kurkukun Libya bayan an azabtar da su a cibiyoyin CIA da hanyoyi kamar waterboarding. Wannan ya haɗa da mambobin Ƙungiyar Yaƙin Musulunci ta Libya.

A cewar shugaban Ƙungiyar Yaƙin Musulunci ta Libya, Abdel-Hakim Belhaj, shi da abokinsa Sami al-Saadi an azabtar da su a gidan yari na Abu Salim ta hannun masu binciken Libya. Belhaj ya ce an sace shi a Bangkok a shekara ta 2004 tare da matarsa mai ciki Fatima Boudchar da ƴaƴansu huɗu, kuma ya danganta cafkarsu da bayanan da MI6 ta bayar. Matar Saadi da ƴaƴanta su ma an kama su. An tambaye su tambayoyi daga jami’an leƙen asiri na Birtaniya, waɗanda suka yi amfani da bayanan da aka samu ta hanyar azaba domin tsare wasu Libiyawa a ƙasar Birtaniya. Belhaj ya bayyana cewa an azabtar da shi kuma aka tsare shi na tsawon shekaru 6, matarsa ma an azabtar da ita kafin a sake ta bayan watanni huɗu.

Lokacin Yaƙin Basasa na Libya a 2011, an zargi jami’an tsaron Libya da azabtar da mayaƙan tawaye da fararen hula bayan tawaye sun kai hari yankin arewa maso yamma. A cewar jaridar The Observer, an zargi Gaddafi da bayar da umarni na azabtar da Libiyawa a lokacin yaƙin.

## Kashe ba bisa ka'ida ba

### Kisan kare dangi na Gidan Yari na Abu Salim

Kisan kare dangi na Gidan Yari na Abu Salim ya faru ne a ranar 29 ga Yuni, 1996, inda aka kashe fursunoni 1,270 da aka yankewa hukunci ba bisa ka'ida ba. Kafin kisan, an tilasta wa fursunonin rayuwa a cikin mummunan yanayi, suna cin abinci mara kyau mai dauke da kwari da ciyawa, sunaye da shan ruwa daga kofin daya, rayuwa a cikin dakunan da beraye suka mamaye, da kuma wahala da dukan dutsen da sanduna daga jami'an tsaro. Wannan ya sa fursunoni da dama suka kamu da cututtuka masu kisa da zazzabi. Ziyara daga iyalai ma ta kasance da tsauraran matakai.

Wani zanga-zangar fursunoni ya biyo baya sabo da mummunan halin da suke ciki, inda wasu daga cikin fursunonin suka raba abinci. Jami'an tsaro suka bude wuta, suka kashe fursunoni shida da jikkata 20. Wakilan gwamnati da suka hada da Abdullah Senussi suka gana da wakilan fursunoni inda suka nemi kyautata yanayi, kulawa da marasa lafiya, da gudanar da shari'a don tabbatar da rashin laifin wadannan fursunoni. Senussi bai amince a yi shari'ar ba, amma ya yarda da sauran bukatun bayan an sako jami'in tsaro da aka kama. Fursunonin suka yarda. Daran marasa lafiya da wadanda suka jikkata aka ce za a kai su asibiti, aka kai su a cikin bas, ba a sake ganin su ba kuma har yanzu ba a san inda suke ba.

Washegari, 29 ga Yuni, an tattara fursunoni da dama a cikin harabar gidan yari na tsakiya, kuma an harbe su daga rufin gine-gine. Wadanda suka tsira daga harin farko an kashe su da bindiga daga kusa. Shaidun kisan sun ce sun ji karar harbi na tsawon sa’o’i biyu ba tare da tsayawa ba. An kone gawarwakin, aka ni ƙasusuwa, aka zubar da su cikin teku.

Mulkin Gaddafi ya musanta cewa wannan kisan ya taba faruwa tsawon shekaru.

### Kisan Yarmuk

A ranar 23 ga Agusta, 2011, an tsare wasu mutane a wani rumbun kaya da ke unguwar Khalida Ferjan a Salahaddin, kudu da Tripoli, kusa da sansanin sojojin Yarmuk. Wadanda aka tsare, kimanin 153, kusan dukkansu fararen hula ne. Ana dukan su, ana amfani da lantarki a jikin su, a hana su abinci, hatta a yi musu fyade. Jami'an Khamis Brigade suka gudanar da lissafin wadanda aka tsare kuma suka kai hari mai muni. Wadanda suka tsira sun ce an bude wuta daga rufin rumbun kuma an jefa gurneti cikin ginin. Mutane da dama sun mutu a harin. An gano 53 kashi-kashi a wuri guda, kuma wasu gawarwaki a kabarin da aka tono kadan amma an yi kokarin ɓoye shaidar. Akalla mutane 20 ne suka tsira. An dauki bidiyo daga wurin harin, inda ake nuna ragowar jikin mutane, yawanci toka ne.

Waɗanda suka tsira daga kisan suka bayar da shaidar abubuwan da suka faru. Abdulrahim Ibrahim Bashir, ɗaya daga cikin waɗanda suka tsira, ya ce ya gudu ta hanyar tsallake bango yayin da masu tsaron ke cika bindigoginsu. Ya ɓoye a cikin wani gida da wasu waɗanda suka tsira, wasu daga cikinsu suna da raunuka. Bayan sun fito daga ɓoye bayan kwana uku, sun ga wuta, suka haɗu da mayakan 'yan tawaye, kuma suka gano wurin kone-kone.

Abdulrahim ya bayyana yadda ya ga masu tsaro suna kashe waɗanda suka ji rauni, kuma ya gano ɗaya daga cikin masu aikata ta, soja mai suna Ibrahim daga Tajura. Har ila yau, ya bayar da shaida cewa an tilasta masa ya maimaita Shahada da sunan Gaddafi, yana kiransa da Allah.

## 2011

### Harbin masu zanga-zangar da ba su dauke da makami
Lokacin da Guguwar Larabawa ta kai ga Libya, dubban 'yan kasar suka fito kan tituna suna neman adalci da 'yanci, da kuma gudanar da zabe na gaskiya da adalci. Sojojin gwamnati tare da mayakan haya sun murkushe su da karfi, inda suka harbe daruruwan fararen hula da ba su da makami, har ma da murkushe wasu da tankokin yaki. An kashe daruruwan mutane, ciki har da mata da yara, sannan dubbai suka ji rauni a biranen gabas irin su Benghazi, Al-Beida, Derna da Tobruk. An fara tara gawawwaki a tituna, yayin da asibitoci suka cika da raunatawa masu yawa da wadanda ke dab da mutuwa, yawancin raunukan kuma sun kasance ne saboda harbin bindiga a kai, wuya, da kirji. Ganin ido ya bayyana yadda tankoki suka murkushe fararen hula da ke gabansu. Sojojin gwamnati sun hana motocin daukar marasa lafiya shiga domin ceton wadanda aka harba. Haka ma lamarin ya faru lokacin da aka yi zanga-zanga a Tripoli domin nuna goyon baya ga Benghazi.

A cewar Luis Moreno Ocampo, babban mai gabatar da kara na Kotu ta Duniya a wancan lokaci, an kashe fararen hula tsakanin 500 zuwa 700 a watan Fabrairu 2011, kafin mayakan adawa su fara daukar makami.

### Harbe-harbe da bomabamai a yankunan fararen hula
Sojojin Gaddafi sun kai hari da manyan makamai a kusan dukkan birane, inda suka kashe fararen hula da dama ciki har da mata da yara. Gidaje da asibitoci sun sha bomabamai daga sojojin da ke biyayya ga Gaddafi. Sojojin Gaddafi sun kai farmaki kan motocin fararen hula, inda aka kashe uwa da 'ya'yanta hudu, mafi girma daga cikinsu na da shekara 13.

A Benghazi, an yi amfani da jiragen yaki wajen kai hare-hare kan gidaje a lokacin Yaƙin Benghazi na Biyu. Harbe-harbe sun hallaka mutane da dama ciki har da yara.

A Yafran, sojojin Gaddafi sun yi amfani da rokokin Grad, tankoki da jiragen yaki wajen kai hare-hare kan gine-ginen fararen hula. Likitoci da marasa lafiya sun tsere daga asibitoci saboda yawan hare-haren. Al-Qalaa ma ta sha mugun hari inda mata da yara da dama suka mutu.

Misrata ta fuskanci kunci na watanni 4 daga dakarun Gaddafi. Daruruwan fararen hula sun mutu sakamakon harin gidaje da guraren yin burodi. An yi amfani da bamabaman klasita wadanda doka ta hana, aka harba daruruwan roka a unguwannin birnin. Gwamnatin Libya ta karkatar da ruwan najasa zuwa rijiyoyin ruwa na birni, lamarin da ya tilasta dubban mutane su sha ruwan da ya gurbace, wanda ya haddasa cututtuka da barazanar mutuwar mutane da yawa. Wannan hali ya ci gaba har zuwa lokacin da mayakan 'yan tawaye suka kwato birnin.

### Fyade ga mata
A lokacin yakin, sojojin Gaddafi sun fuskanci zargi na yin fyade da azabtar da mata da yara. Sama da rahotanni 8,000 na fyade aka bayar, kuma dukkan su ana zargin sojojin Gaddafi ne. Wasu daga cikin matan an tube su tsirara, an yi musu fyade kuma an kashe su a gaban 'yan uwansu maza.

Wasu mayakan haya da aka kama sun bayyana cewa an tilasta musu shiga gidaje, a daure maza, a harbe su sannan su yi wa matan fyade tare da sojojin Gaddafi.

Likitar kwakwalwa daga Libya, Siham Sergewa, ta gudanar da bincike mai zurfi wanda ya nuna hotuna da rahotannin azabtar da mata ta hanyar fyade. Ta samu sakamako daga sama da mutane 50,000 da suka amsa tambayoyi a sansanonin 'yan gudun hijira. Daga cikin su, mata 295 sun bayar da rahoton fyade, kuma dukkansu sun ce sojojin Gaddafi ne suka aikata. Matan sun bayar da labaran azaba ciki har da fyade da aka yi musu gaban mazajensu da aka kashe su daga bisani. Sergewa ta mikawa Kotun Duniya bincikenta.

## Manazarta