Batutuwan muhalli a Laberiya

**Batutuwan muhalli a [[Laberiya]]** sun haɗa da sare gandun daji na wurare masu zafi, farautar nau'ikan da ke cikin haɗari don nama, gurɓata koguna da ruwan bakin teku daga kwararar masana'antu da datti, da ƙonewa da zubar da sharar gida.

Kamar sauran ƙasashe a Afirka, Laberiya ma tana da matukar damuwa ga canjin yanayi, wanda ke kara matsalolin muhalli da ke akwai.

## Yin farauta na nau'in da ke cikin haɗari don amfani a matsayin nama na daji

Ana farautar nau'o'in da ke cikin haɗari don amfani da mutum a matsayin nama a Laberiya. Dabbobi da ake farauta don abinci a Laberiya sun hada da giwaye, hippopotamus, chimpanzees, leopards, duikers, da birai. Masu kula da gandun daji a Laberiya sun ce masu farautar nama na daji za su kashe duk wani dabba da suka haɗu da shi.

Ana cin nama a ko'ina a Laberiya, kuma ana ɗaukarsa abinci ne mai dadi. Binciken ra'ayi na jama'a na shekara ta 2004 ya gano cewa nama na daji ya kasance na biyu a bayan kifi tsakanin mazaunan babban birnin Monrovia a matsayin tushen furotin da aka fi so. Daga cikin gidaje inda aka ba da nama na daji, kashi 80% na mazauna sun ce sun dafa shi "sau ɗaya a cikin wani lokaci, yayin da kashi 13% suka dafa shi sau ɗaya a mako kuma kashi 7% suka dafa nama na daji a kowace rana. An gudanar da binciken ne a lokacin yakin basasa na ƙarshe, kuma yanzu an yi imanin cewa cin naman daji ya fi girma

Masu farauta suna farautar nau'o'in da aka kare a cikin wuraren shakatawa na kasa na Laberiya, gami da wuraren shakatawa da Sapo da Gola. Masu farauta galibi suna farauta ta amfani da tarkuna da tarkon waya. Shugaban kiyayewa a Hukumar Raya dazuzzuka ta gwamnatin Liberia ya ce lokacin da aka yi hira da shi cewa mafarauci guda ɗaya na iya saita tsakanin tarkuna 200 zuwa 300 kuma kada ya koma gare su na makonni biyu zuwa uku - ya bar dabbobin da aka kama zuwa mutuwa mai tsawo. Sau da yawa ana fitar da nama zuwa makwabta Saliyo da Ivory Coast, duk da haramtacciyar sayar da dabbobi na daji a kan iyaka.

Ba bisa ka'ida ba ne a kashe nau'o'in da aka kare kamar chimpanzees da giwaye a Laberiya. Koyaya, ba a yarda masu kula da gandun daji su ɗauki bindigogi ba, kuma ba su da ma'aikata. Har ila yau, shari'ar masu farauta ta hanyar raunin dokar hana farauta.

## Kashe daji
Laberiya wuri ne mai zafi na halittu masu yawa a duniya - wani muhimmin tafki na halittu iri-iri wanda ke cikin barazana daga mutane. Laberiya ta ƙunshi wani muhimmin bangare na sauran gandun daji na Yammacin Afirka, tare da kusan kashi 43% na gandun daji ɗin Upper Guinea - wani muhimmin gandun daji wanda ya mamaye kasashe da yawa na Yamma.

Aikin noma na Slash-and-burn yana daya daga cikin ayyukan ɗan adam da ke lalata gandun daji na Laberiya. Wani rahoto na Majalisar Dinkin Duniya na 2004 ya kiyasta cewa tsakanin 1990 da 2004, gandun daji a Laberiya ya fadi da kusan kashi bakwai zuwa sama da kashi 31 cikin dari na jimlar yankin Laberiya.

Kashe katako ba bisa ka'ida ba ya karu a Laberiya tun bayan karshen Yaƙin basasa na biyu a shekara ta 2003.  A cikin 2012 Shugaba Ellen Johnson Sirleaf ya ba da lasisi ga kamfanoni don yanke kashi 58% na duk gandun daji na farko da suka rage a Laberiya. Bayan zanga-zangar kasa da kasa, an soke yawancin waɗannan izinin katako.

Laberiya da Norway sun kulla yarjejeniya a watan Satumbar 2014 inda Laberiya ta dakatar da duk katako don musayar dala miliyan 150 a cikin taimakon ci gaba. Laberiya ta amince da sanya kashi 30% ko fiye na gandun daji a ƙarƙashin matsayin yanki mai kariya ta shekarar 2020.  Hakanan zai yi amfani da biyan kuɗi kai tsaye ga al'ummomi don kare gandun daji. Norway za ta nemi tabbatarwa mai zaman kanta cewa bishiyoyi sun kasance suna tsaye kafin a biya. Koyaya, rahotanni na gaba daga ƙungiyoyin muhalli da masu sa ido sun nuna cewa wannan shirin na iya hanzarta wasu abubuwa na sare daji.

A shekara ta 2004, wani rahoto na Shirin Muhalli na Majalisar Dinkin Duniya ya kiyasta cewa kashi 99 cikin dari na 'yan Liberiya sun ƙone gawayi da itace mai don dafa abinci da dumama, wanda ya haifar da sare daji. Rahoton ya gano cewa Laberiya ta fara fitar da gawayi a yankin. Har ila yau, ana ƙone wuraren mangrove na bakin teku don man fetur, suna cire wuraren kifi da rawar mangroves a matsayin kariya daga ambaliyar ruwa.

Laberiya tana da 2018 Forest Landscape Integrity Index na 4.79/10, wanda ya sanya shi na 116 a duniya daga cikin kasashe 172. 

## Manazarta