Magungunan Yarbawa

**Maganin Yarabawa**, ko **egbòogi**, tsarin gargajiya ne na Yarabawa wanda ake amfani da shi musamman a Yammacin Afirka da Caribbean .

## Falsafofin asali
A cewar AD Buckley, maganin Yaraba yana da manyan kamanceceniya da maganin gargajiya ta hanyar ma'anar cewa babban aikinta shine kashe ko korar ƙananan ƙwayoyin cuta ko kwari daga jiki ( *kòrò* da kuma tsutsotsi ( *àràn* ) waɗanda ke zaune a cikin ƙananan jakunkuna a cikin jiki. Ga Yarabawa, duk da haka, waɗannan kwari da tsutsotsi suna yin ayyuka masu amfani a cikin jiki mai lafiya, suna taimakawa narkewar abinci, haihuwa, da sauransu. Duk da haka, idan sun yi ƙarfi sosai a cikin jiki, dole ne a sarrafa su, a kashe su ko a kore su da tsire-tsire masu ɗanɗano masu ɗaci waɗanda ke cikin magunguna. Maganin Yaraba ya bambanta da maganin homeopathy, wanda ke amfani da sinadaran magani waɗanda ke kwaikwayon alamun cututtuka . Maimakon haka, kamar maganin Orthodox na yau da kullun, yana ƙoƙarin lalata abubuwan da ke haifar da cuta. 

Buckley ya yi iƙirarin cewa ra'ayoyin gargajiya na Yarubanci game da jikin ɗan adam sun samo asali ne daga siffar tukunyar girki, wadda ke iya zubar da ruwa. Jikin mace yana cika da haɗari amma dole sau ɗaya a wata; kwari da tsutsotsi a cikin jiki na iya cika "jakunkunan" su a cikin jiki idan aka ba su abinci mai "zaƙi" (mai daɗi). Ana fahimtar gidan ta hanya ɗaya. Yayin da masu cutar ke cika jakar su, jinin haila a jikin mace, da man dabino a tukunyar girki, haka nan mata a gidan aure ke cika da ruwa su koma gidajensu. 

Baya ga amfani da tsire-tsire masu ɗaci don kashe ƙwayoyin cuta da tsutsotsi, masu maganin gargajiya na Yaraba suna kuma amfani da sihiri ( *ọfọ* ) a cikin magunguna don kawo sa'a ( *àwúre* ), misali, don kawo kuɗi ko soyayya. Sihiri na magani yana kama da waƙoƙin yabo da aka yi wa mutane ko alloli: manufarsu ita ce ta farkar da ƙarfin sinadaran da ke ɓoye a cikin maganin. Yawancin sihiri na magani suna amfani da wani nau'i na wasan kwaikwayo, kama da bugun zuciya, don tayar da halayen tsire-tsire da sunan shukar ke nunawa. 

Masu ra'ayin gargajiya na Yaraba sun yi iƙirarin cewa Orùnmìlà ya koya wa mutane al'adun duba, addu'a, rawa, alamu na alama, na mutum, da kuma ɗaukaka al'umma. Sun yi imanin cewa ya kuma shawarci mutanensa game da wanka na ruhaniya, tunani na ciki, da kuma maganin ganye musamman.

## Takaddama

### Haɗaka
Oyelakin suggests that the major difference between Yorùbá medicine and orthodox medicine is that the former is homeopathic in nature while the later is allopathic.

Ya ci gaba da cewa hanyar gargajiya ta maganin cututtuka ta dogara ne akan abin da ya kira "ƙa'ida akasin haka,"wanda ya bayyana cewa: *ya kamata a yi maganin cututtuka da cututtuka da sinadarai masu haifar da illa waɗanda suka saba wa waɗanda cututtukan da ake yi wa magani suka nuna* .Wannan nau'in aikin yana da alaƙa da kawar da alamun cutar. Duk da haka, a cewar Makinde :*Maganin wata cuta shine amfani da abin da aka hana kamuwa da irin wannan cutar, wanda idan ya gani dole ne ya ɓace.* An ce maganin homeopathic ya fi damuwa da gano musabbabin rashin lafiya da cututtuka a ƙoƙarin dawo da **daidaiton** tsarin halittu. Duk da cewa da'awar cewa hanyoyin allopathic, wanda maganin gargajiya ya zama nau'i, yana da mahimmanci ne kawai don kawar da alamun maimakon damuwa da gano da kawar da musabbabin rashin lafiya ba gaskiya ba ne gaba ɗaya (misali, alaƙar da ke tsakanin cututtukan da ake ɗauka ta hanyar jima'i da jima'i na yau da kullun), masu bin homeopathic za su ba da shawarar cewa maganin Yoruba yana da ayyuka uku daban-daban:
* Kawar da alamun cutar,
* Gano da kuma kawar da musabbabin rashin lafiyar, da kuma
* Kula da daidaiton jiki a cikin majiyyaci. 


### Lafiya Mai Kyau
A cikin rubutunsa na " Al'adun Yarabawa " Kola Abimbola ya bayyana cewa domin a sami waraka ta hanyar maganin Yarabawa, dole ne a bi wasu sharuɗɗa. Misali, likitan zai yi sha'awar abubuwan da ke haifar da rashin lafiya. Don yin wannan, akwai buƙatar fahimtar tsarin jikin ɗan adam. A gare shi, mutum yana da sassa biyu waɗanda ya bayyana a matsayin "jiki" da "ruhi".Idan aka yi la'akari da jikin mutum, hankalinsa, motsin zuciyarsa, da kuma rayuwar ruhaniya, lafiyar jiki ta gaba ɗaya ta haɗa mafi kyawun dabarun ganewar asali da sa ido na zamani tare da tsoffin hanyoyin kiwon lafiya da sabbin hanyoyin. Waɗannan na iya haɗawa da abinci na halitta da magungunan ganye, ƙarin abinci mai gina jiki, motsa jiki, shakatawa, shawarwari na ruhaniya, tunani, motsa jiki na numfashi, da sauran ayyukan daidaita kai. Ba wai kawai yana magance alamun ba, har ma da dukkan mutum, da kuma yanayin rayuwarsa ta yanzu, gami da iyali, aiki, da rayuwar addini. Yana mai da hankali kan rigakafi, kula da lafiya, lafiya mai girma da tsawon rai. Yana kallon abokin ciniki a matsayin mai shiga tsakani a cikin tsarin warkarwa, maimakon kawai mai karɓar "kula da lafiya." Nan da nan, holism na mutum, muhalli, da na al'adu daban-daban, ya zama sabon tsarin kiwon lafiya na ƙarni na 21. 

## Òrìṣà a maganin Yarbawa
Al'ada ta nuna cewa Oriṣa da yawa (alloli/alloli) suna taka muhimmiyar rawa a rayuwar Yarabawa a wannan nau'in magani. Kuma wannan "Ọsányín/Ọsáín," wanda aka fi sani da 'mai raɗa,' ana ɗaukarsa ɗaya daga cikin mafi mahimmancin Orìṣà a cikin maganin Yarabawa.

Ana danganta **ƻ̀sáín** da iko a kan dukkan ganyayen daji, kuma yawancin masu aikin lambu suna ɗaukarsa a matsayin mafi kyawun mai maganin ganye da ya taɓa rayuwa. A Afirka akwai ganyaye da tsire-tsire da yawa da za a iya amfani da su wajen warkarwa, har ma wanda ke da "ido mai horo" ne kawai zai iya cin gajiyar ayyukansu. Misali, kodayake shuke-shuke da ganyaye suna da tasirin magani kawai, suna da tasirin sihiri.

Ana cewa "Oniṣegun" ƙwararre ne a fannin ilimin tsirrai na gida, yana da "sanin yadda" ga ganye da shuke-shuke da kuma tattara ganye da shuke-shuke da suka dace don manufar da ta dace. Wasu shuke-shuken ana tattara su ne a wasu lokutan rana ko dare. Ana nufin a fallasa wasu shuke-shuke ga addu'o'in da ake buƙata da kuma aiwatar da hadayu domin samun sakamako mai kyau. Kamar yadda aka faɗa a baya, akwai Oriṣa da yawa, kowannensu yana da halayensa na zahiri da kuma halayensa na ganye, wani lokacin kuma yana haɗe da juna. 

An ce Ifá yana taka muhimmiyar rawa wajen cimma burin kowace hanyar waraka.

## Lakabi da Tsaruka
Wani "Oníṣègùn" yana nufin masanin tsiro, "Oloóògùn" ɗaya ne daga cikin kalmomi da yawa na likitan likita, kuma "Babaláwo" shine firist/ firist.

Baya ga nazarin alamun majiyyaci, Olóògún, yana neman dalilan motsin rai da na ruhaniya na cutar don kwantar da hankalin mummunan tasirin (ajogun) kuma daga nan ne kawai zai ba da shawarar maganin da ya ga ya dace. Wannan na iya haɗawa da ganye a cikin nau'in jiko, enema, da sauransu. A cikin maganin Yarabawa suna kuma amfani da rawa, wanka na ruhaniya, hadaya ta alama, waƙa/addu'a, da canza abinci don taimakawa wajen warkar da marasa lafiya. Sun kuma yi imani cewa magani na gaskiya da cikakken bayani zai iya zama canjin 'sani' inda mutum zai iya gane tushen matsalar da kansa kuma ya nemi kawar da ita. Cutar ga Yarabawa ana ɗaukarta a matsayin katse alaƙarmu da Duniya. Olóògún galibi firist ne ko firist, ko kuma yana cikin wata al'umma mai kama da ƙungiya da ke ɓoye a cikin iyakokin ƙabilu. Ko da samun ilimi a fannin likitanci na iya buƙatar zama farkon ɗaya daga cikin waɗannan al'ummomin. Ra'ayin duniya game da firist ya ƙunshi horo da horo don fassara abubuwan da ke nuna yanayin daidaitawar majiyyaci da batutuwan da suka sani da waɗanda ba a gane su ba, da kuma tare da wasu ƙarfi da halittu na waje waɗanda ke zaune a cikin mulkinmu kuma suna buƙatar hangen nesa na ciki da hikimar firist don fassarawa.

Yarabawa sun yi imani sosai da magungunan rigakafi. Suna da matuƙar muhimmanci a yadda suke hulɗa da magungunan zamani na yammacin duniya. A cewar kwararrun likitoci, idan muka saurari jikinmu za su ba mu shiri da kuma ilimin da ya dace da muke buƙata don mu dawo da daidaitonmu da muhallinmu na yanzu.

## Nassoshi