Sarauta

**Sarauta** tsarin siyasar Hausawa ne wanda ya samo asali daga tsohuwar birnin Daura (a jihar Katsina ta yanzu). A bisa tarihin al'adun Hausa, tsarin sarauta ya bullo a shekara ta 1000 kuma a hankali ya yadu a fadin kasar Hausa, inda ya rikide zuwa hadadden tsarin cibiyoyi da dabi’u da suka mamaye kasar Hausa tun a karni na 15.  

Ana siffanta tsarin da tsarin tsari, wanda sarki (sarki ko sarki) yake a sama. Abubuwan da sarki ke da shi suna tasiri ne da abubuwa kamar halayensu ɗaya, tasirin siyasa na masu rike da sarauta, abokan gida da waje, da yanayin zamantakewa, tattalin arziki da siyasa gabaɗaya. Duk da cewa ofishin sarki na gado ne, amma akwai kuma  electoral college  na mazan da suka cancanta daga zuriyar sarautar da za su iya tsayawa takara don zama sarki. Wasu muhimman cibiyoyi na sarauta sun haɗa da majalisar mulki wanda ta ƙunshi manyan ƴan sarki masu mukamai iri-iri da ƙananan ƴan aristocrats galibi suna da alaƙa da manyan ƴan kasuwa a cikin abokan ciniki da abokin ciniki. Haka kuma akwai ma’aikatan fadar masu karamin karfi da suka hada da ’yan barandar kotu, mawakan sarki, ‘yan sako, jami’an tsaro, ‘yan fada, shugabannin kungiyoyin ma’aikata, da malaman addinin Musulunci. [1]

Daular Sokoto, wacce ta mallaki yawancin ƙasar Hausa a cikin ƙarni na 19, ta yi tasiri sosai ga cibiyoyin siyasa. Jagororin jihadin Sokoto sun nemi gyara sarauta ta hanyar daidaita shi da tsarin mulki na Musulunci . Sun soki ayyuka kamar gadon gado, tsarin biyan haraji, da rashin kula da ka'idojin addini, suna ba da shawara a maimakon tsarin mulki wanda ya samo asali daga manufofin Musulunci. Duk da wannan yunƙuri, al'adun siyasa da yawa da suka wanzu sun ci gaba da wanzuwa, domin jihadi bai wargaza tsarin sarauta ba.  

Turawan mulkin mallaka na Burtaniya sun dauki masarautu a matsayin tushen mulkin kai tsaye a Arewacin Najeriya, tare da hade cibiyoyin gargajiya da dama cikin mulkin mallaka. Duk da haka, sun kuma gabatar da manyan canje-canje, kamar maye gurbin alƙawura na manyan mutane da tsarin mulki na zamani da kafa sassan fasaha. Aminci ga Sarautar Biritaniya da bin ƙa'idar aiki ya zama fifiko fiye da kima na gargajiya. Turawan ingila suna yawan shiga tsakani wajen zabar sarakuna, galibi suna yin watsi da ka’idojin gargajiya, sannan suna baiwa sarakunan ikon yanki fiye da yadda suke da shi a zamanin mulkin mallaka. [1] [2]

Tsarin sarauta ya ci gaba da samun ci gaba a lokacin mulkin mallaka da kuma kafa jam’iyyun siyasa a Najeriya. Wadannan sauye-sauye sun haifar da sabbin kalubale ga tsarin saboda ya dace da bukatun dimokuradiyya. Ka’idojin siyasa na gargajiya na mutunta matsayi, da dadewa a kan mukamai, da rike madafun iko, ana ganin suna da mummunar tasiri ga adawar siyasa. Duk da cewa tsarin mulki ya kau da kai daga cibiyoyi masu zaman kansu, tasirinsu ya kasance mai zurfi a fagen siyasa da al'adun Arewacin Najeriya.  

## Matsayin mata

A farkon tarihin ƙasar Hausa, mata sun taka muhimmiyar rawa a tsarin *tattalin arziki* . Suna iya rike mukamai, shiga cikin harkokin jama'a, kuma ba a hana su rike mukaman bisa ga jinsi ba.  Daya daga cikin mashahuran misalan ita ce Amina 'yar Zazzau, wacce ta zama *Magajiya* (Magajiya) tana da shekaru sha shida, sannan ta yi sarautar *Sauraniya* (Sarauniya) a shekarar 1576. Tare da 'yar uwarta Zariya, ta ci yankuna da dama, tare da fadada tasirin Zazzau fiye da kasar Hausa. 

Sunan *[[Kabara|Magajiya]]* ya samo asali ne tun daga sarakunan Daura na farko, har da ita kanta Sarauniya Daura. Duk da cewa daga baya aka maye gurbinsu da sarakuna maza, *Magajiya* ta ci gaba da yin tasiri sosai a Daura.   Tana da ikon da kundin tsarin mulki ya ba ta don yin adawa da umarnin shugaban kuma, idan ya cancanta, ta yi aiki don tsige shi.   Sauran muhimman mukamai da aka ware wa mata a cikin daular Hausa sun hada da *Iya*, mai shiga tsakani tsakanin masu mulki da kananan sarakuna, da kuma *Korama*, wanda ke jagorantar masu sayar da hatsi a kasuwannin cikin gida.   : 42 

Da shigewar lokaci, ikon siyasa a fili na mata ya ragu, mai yiyuwa ne saboda karuwar tasirin Musulunci a kasar Hausa . A zamanin Sarkin Kano Muhammadu Rumfa (r. 1463 – 1499), wanda masanin shari’a na Amazigh Muhammad al-Maghili ya rinjayi shi, an gabatar da tsarin ware mata ( *auren dangi* ) a gidan sarauta . Bayan jihadin Usman dan Fodio a farkon karni na 19, sabbin sarakunan sun kara takaita zirga-zirgar mata da mukaman da a baya dauke da fiffike aka kwace daga hannun mata. Waɗannan hane-hane sun ci gaba a ƙarƙashin mulkin mallaka na Birtaniyya, wanda " hanyoyin Victoria na mata suka ƙarfafa." 

### Daura
A al'adance da aka fi sani da tsohuwar ƙasar Hausa kuma ta fara ɗaukar tsarin sarauta, sarakunan Daura na farko sun kasance sarauniya. [1] [2] wani asusu ya nuna cewa daular ta fara ne da sunan wanda ya kafa kuma ya biyo bayan wasu sarauniya takwas "kowace ta bayyana a matsayin Magajiya, ta fara da Gamata kuma ta ƙare da Shawata." Ko da yake wannan al'adar ta ba da hanya ga maye gurbin, mata sun ci gaba da yin manyan iko. A tsarin tsarin mulkin Daura, " Magajiya na iya karya umarnin sarki, kuma idan ya cancanta, za ta yi aiki don tsige shi ... Ba za a taba samun sarki a Daura ba tare da Magajiya ba. Jihar Daura ba ta cika ba idan ba Magajiya ba " [1] [3] : 57 

*Magajiya* yana da manyan laburori guda biyu, *Kaura* da *[[Galadima]]*, wadanda dukkansu manyan jami'ai ne a majalisar jiha. Ƙarfinta bai ƙyale ta ta yi nasara ba kuma ta yi nasara a kan kowane ɗayansu. Sai dai kawai ta iya tunkarar *sarki* bisa shawarar hadin gwiwa na *Kaura* da *Galadima* .  : 83 Duk macen da ke cikin zuriyar sarauta da aka ga ta dace da shekaru, matsayin aure, da mutuntaka za a iya nada ta a matsayin *Magajiya* .  : 85 

Bayan Magajiya kuwa mafi girman mukami da aka baiwa mata ita ce Iya . Ita ce ke da alhakin kula da duk masu sihiri da masu fafutukar ganin sun mallaki ruhi ( bori ) a fadin Daura. Ta kuma sa ido a kan zabar wadanda za su maye gurbinsu a lokacin da wani ofishi da aka kebe domin matan masarautar ya fadi, ciki har da na Magajiya . Idan sarki ya jinkirta nada macen da aka zaba, ana sa ran Iya da kanta za ta yi haka kafin taron matan gidan sarauta. [1] : 124 Sauran muhimman ofisoshin da aka tanada domin mata sun hada da Mai Daki, wanda aka bai wa matar ko diyar mai mulki da ya fi so, [2] da Korama wacce ta kasance tsohuwa mace mai 'yanci da aka nada ta, kuma tana karkashin Sarkin Pawa (Babban mahauta). Ayyukanta sun haɗa da tattara sassan haraji na kayan da aka sayar da gwargwado daga masu siyar da kasuwa, da kuma kula da masu siyar da hatsi, ƙima, da farashi. [1] : 42-43 [3]