Tasirin annobar COVID-19 a kan ilimi a Ghana

Yawancin gwamnatoci sun yanke shawarar rufe cibiyoyin ilimi na ɗan lokaci a ƙoƙarin rage yaduwar COVID-19.  Ya zuwa 12 ga Janairun 2021, kusan ɗalibai miliyan 825 sun shafa saboda rufe makarantu don mayar da martani ga cutar. Dangane da sa ido na UNICEF, ƙasashe 23 suna aiwatar da rufewa a duk faɗin ƙasa kuma 40 suna aiwatar da tsare-tsare na gida, yana tasiri ga kusan kashi 47 cikin dari na yawan ɗaliban duniya. Makarantu na ƙasashe 112 suna buɗewa.

A ranar 23 ga Maris din shekarar 2020, Cambridge International Examinations (CIE) ta fitar da wata sanarwa da ke sanar da sokewar Cambridge IGCSE, Cambridge O Level, Cambridge International AS & A Level, Cambridge AICE Diploma, da Cambridge Pre-U jarrabawar don Mayu / Yuni 2020 a duk faɗin ƙasashe. An kuma soke jarrabawar Baccalaureate ta Duniya. Bugu da kari, an tura jarrabawar Advanced Placement, gwamnatocin SAT, da gwamnatocin ACT a kan layi kuma an soke su.

Rufe makarantu yana tasiri ba kawai ga ɗalibai, malamai, da iyalai ba. amma suna da tasirin tattalin arziki da zamantakewa mai zurfi. Rufe makarantu don mayar da martani ga annobar sun ba da haske kan batutuwan zamantakewa da tattalin arziki daban-daban, gami da bashin dalibai,   Rashin tsaro na abinci,  da Rashin gida,  da kuma samun damar Kula da yara, [4] kiwon lafiya, [4] gidaje, [4] Intanet, [4] da sabis na nakasassu. Tasirin ya fi tsanani ga yara marasa galihu da iyalansu, wanda ya haifar da katsewar ilmantarwa, cin abinci mai gina jiki, matsalolin kula da yara, da kuma farashin tattalin arziki ga iyalai da ba za su iya aiki ba.

Dangane da rufe makarantu, UNESCO ta ba da shawarar yin amfani da shirye-shiryen ilmantarwa na nesa da bude aikace-aikacen ilimi da dandamali waɗanda makarantu da malamai zasu iya amfani da su don isa ga masu koyo daga nesa da kuma iyakance rushewar ilimi. Kolejoji sun yi ƙoƙari su sami mafita mai ban sha'awa don koyar da ɗalibai a kan layi, a cikin mutum amma a cikin jama'a mai nisa, ko a cikin tsarin haɗin gwiwa.

## Jerin lokaci
An rufe makarantun asali, manyan makarantun sakandare da jami'o'i, na jama'a da masu zaman kansu. Sai Ƙwai 'yan takarar BECE da WASSCE aka ba su izinin kasancewa a makaranta a karkashin ka'idojin nisantar jama'a.

GES da Zoomlion Ghana Limited sun kuma haɗu da sojoji don ƙaddamar da wani shiri na gurɓata dukkan manyan makarantun sakandare, na musamman da na fasaha a kasar don hana yaduwar cutar.

Jami'ar Fasaha ta Accra ta tabbatar da cutar COVID-19 bayan an nuna alamun cutar.

Shugaban kasa a cikin jawabinsa ga al'ummar, ya tabbatar da iyayen dalibai su kasance da kwanciyar hankali game da sake buɗe makarantu a cikin karuwar adadin coronavirus a Ghana.

Dalibai na Makarantar 'yan mata ta Accra za su yi gwajin jama'a don cutar COVID-19 bayan an ruwaito wasu dalibai sun kamu da kwayar cutar.

GES ta ci gaba da cewa shekarar karshe daliban SHS za su rubuta jarrabawarsu ta WASSCE duk da tsoron COVID-19. 

Kungiyar COVID-19 ta NDC ta ba da shawarar gwajin ɗalibai da rufe makarantu yayin da aka yi rikodin shari'o'i kuma suka ci gaba da tashi.

Ministan Ilimi wanda ya warke daga kwayar cutar ya jagoranci kamfen din da ake yi wa mutanen da suka kamu da COVID-19 wulakanci.

Shugaban ya nemi dalibai da malamai su bi ka'idojin COVID-19 wadanda za su shiga cikin gudanar da jarrabawar shekarar karshe ta 2020. 

GES da GHS sun fitar da wata sanarwa ta hadin gwiwa da ke cewa, "duk wata makaranta inda ba a rubuta wani lamari na COVID-19 ba, ɗalibai za su iya barin su koma gida.*"duk wata makaranta inda ba a yi rikodin cutar COVID-19 ba, ɗalibai za su iya barin su tafi gida."* saboda kamuwa da cutar COVID-19 da aka rubuta a wasu makarantu.

VC na UG ya bayyana yanayin koyarwa da ilmantarwa don hana yaduwar COVID-19. 

Wata kungiya ta yi kira ga Gwamnati da ta samar da PPEs ga makarantu yayin sake buɗewa.

Babban darektan wani tunani na ilimi ya yi iƙirarin cewa ya kamata Gwamnati ta samar da kayan tsaro na COVID-19 kafin a sake buɗe makarantar.

Wata kungiya ta nemi Gwamnati ta yi la'akari da sake buɗe makarantu a watan Janairun 2021. Kungiyar ta yaba wa Gwamnati saboda shawarar da ta yanke na sake bude makarantu. Shugaban ya yi iƙirarin cewa yana da aminci ga makarantu su ci gaba da ayyukan ilimi kuma ya ambaci kwanakin ci gaba da COVID-19 .

MoE ta fitar da takarda na kalandar da aka amince da ita daga KG zuwa SHS don hana yaduwar kwayar cutar.

Darakta Janar na GES ya bayyana cewa ɗaliban JHS za su gudanar da tsarin semester tare da kiyaye ladabi. Ya kuma gargadi makarantu da kada su caji ko neman gwaje-gwaje na COVID-19 kafin a shigar da dalibai.UG ta karɓi tsarin waƙa biyu don taimakawa rage yaduwar kwayar cutar tsakanin ma'aikata, ɗalibai da malamai. Dalibai a jami'ar sun yi tsayayya da tsarin waƙa biyu. Jami'ar ta yi haɗin gwiwa tare da Zoomlion don kashe cutar a ma'aikatar. Wani dalibi ya shawarci jami'ar da ta aiwatar da ka'idojin COVID-19.  Jami'ar ta yi iƙirarin cewa za ta hukunta ɗaliban da suka kasa kiyaye ka'idojin tsaro.

MoE ta bayyana cewa za a samar da makarantun masu zaman kansu tare da PPEs kuma za a kuma lalata makarantun kyauta. MoE ta gaya wa hukumomin makaranta da su tuntubi tarurrukan su na gida don PPEs. Ya yi kira ga iyaye da su goyi bayan gwamnati don samar da PPEs ga kowane makaranta.

Dalibai sun isa jami'o'i daban-daban kamar yadda Shugaban kasa ya ba da umarni don sake buɗe makarantu.

Wasu daliban Accra sun sake bude makarantun 'mai farin ciki'. Wata ƙungiya ta yi iƙirarin cewa ana sa ran kusan yara 651,000 su koma makaranta. Yaran makaranta sun koma makarantu yayin kiyaye ka'idojin tsaro.

GES ta yi iƙirarin cewa za ta tabbatar da cewa makarantu suna da aminci don koyarwa da ilmantarwa,  ta ba da wasu jagororin da za a bi,  ta kuma bukaci iyaye su kare yaransu daga kwayar cutar,  ta kuma yi iƙirin cewa an gabatar da dukkan makarantu tare da PPEs. An bukaci ma'aikatar da ta aiwatar da ka'idojin a makarantu don tabbatar da iyaye. Cibiyar ta yi iƙirarin cewa ta horar da malamai 52,000 don taimakawa dakatar da yaduwar kwayar cutar a makarantu. GES tare da goyon baya daga gwamnati sun yanke shawarar samar da kwamfyutocin kwamfyutoci ga malamai don amfani a lokacin zamanin COVID-19. Cibiyar ta yi iƙirarin cewa za ta kara sa ido da kuma kara bin diddigin hulɗa a makarantu a Ghana.

NUGS ta yi kira ga majalisa da ta yi la'akari da yunkurin kyauta saboda tasirin cutar. Kakakin majalisar ya bukaci shugabancin jam'iyyun siyasa da su taimaka wajen sauƙaƙe yunkurin neman kyauta. Wani dan majalisa ya yi iƙirarin dakatar da dalibai daga biyan kuɗi a cibiyoyin sakandare zai zama ƙaramin farashi ga ƙasar. Majalisar ta kada kuri'a a kan makarantar sakandare ta kyauta ga dalibai. VC na Jami'ar Fentikos ta goyi bayan kira don karɓar kudade ga ɗaliban makarantar sakandare.

Gwamnatin UPSA ta yi iƙirarin cewa za ta haɗu da koyarwa da ilmantarwa a kan layi da na jiki don shekara ta 2020/21 saboda cutar.

Wani likitan ilimin halittu, Dokta Michael Owusu ya yi iƙirarin cewa za a tilasta wa gwamnati rufe makarantu.

Taron Daraktoci ya yi kira ga GES da su dauki mataki a kan PPEs a cibiyoyin.

Wani iko ya gargadi hukumomin makaranta da su aiwatar da ka'idojin tsaro.

Shugaban wata kungiya ya zargi iyaye da kalubalen da suka fuskanta don hana yaduwar kwayar cutar a makarantu.

Dalibai 5 na Koforidua Technical an yi iƙirarin cewa sun kamu da cutar COVID-19.  An bayar da rahoton cewa wani dalibi na TTU ya kamu da cutar. Kimanin mutane 142 da suka kamu da COVID-19 an tabbatar da su a wasu makarantu a yankuna huɗu. Makarantar 'yan mata a yankin Gabas ta tabbatar da shari'o'in COVID-19. UENR ta yi daidai da shari'o'i 5 na COVID-19 a Sunyani.

Shugaban Mataimakin Shugaban Ghana ya yi iƙirarin cewa an gudanar da shari'o'in da aka rubuta a wasu jami'o'i a kasar.

Hukumar Kula da Makarantu ta Kasa ta yi kira ga makarantu da su ba da rahoton shari'ar COVID-19 ga GHS.

Kungiyar malamai ta yi adawa da kiran rufe makarantu saboda karuwar kamuwa da cuta. Wani masanin ilimin ƙwayoyin cuta a KCCR ya yi kira ga gwamnati da ta rufe ƙananan firamare da sauransu. Child Right International ta goyi bayan ƙungiyar malamai game da kiran rufe makarantu.

Shugaban kwamitin wata makaranta ya yi iƙirarin cewa cutar ta shafa makarantun masu zaman kansu.

An yi iƙirarin annobar COVID-19 ta ba da damar ƙarfafa karatun kan layi.

An yi iƙirarin makarantun masu zaman kansu a kasar cewa har yanzu suna cikin wahala saboda annobar.

## Bayanan da aka ambata