Oke Ora

**Oke Ora** ( Yarbawa : *Òkè Ọ̀rà* ) tsohuwar al'umma ce kuma wurin binciken kayan tarihi da ke kan tudu kusan 8&nbsp;km (mil 5) gabas da Ile ife,tsakanin garin da ƙaramin ƙauyen Itagunmodi.An san shi da asalin haruffa biyu a farkon tarihin ƙasar Yarbawa ;Oduduwa and Oranife/Oramfe .Labari da tatsuniyoyi da dama na kabilar Yarbawa sun kewaye wurin, kuma a yau,yana ci gaba da taka muhimmiyar rawa a wasu bukukuwan addini na mutanen Ife,mafi mahimmanci,a cikin bikin nadin sarauta na Owoni (Ooni), Sarkin Ife.

## Suna
Sunan *Oke Ora* yana da asalin asalinsa ga kalmomi guda biyu; *Òkè* da kuma.A harshen Yarbawa,*Òkè* na nufin dutse ko tudu,yayin da *Ọ̀ra* allahntaka ne,wanda yana ɗaya daga cikin mafi girma a Ife,kuma an ce shi avatar ne na Orishala 

## Shafin
Oke Ora shi ne mamba mafi muhimmanci a cikin jerin tsaunuka bakwai da ke kewaye da wuraren tsohuwar ƙungiyar Ife ( **Ẹ̀lú Mètàlá** ),waɗanda ke zaune a tsakiyar bakin ciki kamar tsakiyar *kwano* mai shimfiɗa kusan 20.&nbsp;km fadin.Saboda magudanan ruwa da ke gangarowa zuwa tsakiyar kwanon,tsakiyar kwanon Ife ya yi ta cika da ruwa a kan lokaci.Sauran tsaunukan guda shida sune;*Oke-Obagbile,Oke-Ipao,Oke-Ijugbe,Oke-Onigbin,Oke-Araromi da Oke-Owu.*

Ayyukan archaeological a yankin sun samar da kayan tarihi kamar; kayan aikin hannu watau gatari,gutsattsarin tukwane, gawayi,sassaka-fasalin dutse,dadadden shimfidar titin da kuma sifofin yumbu. Wasu daga cikin tukwanen suna da ramukan ramukansu na igiya don rataye su a jikin dabino a cikin tarin dabino,duk shaida ce ta kasancewar farkon dan Adam na kakannin mutanen zamani na Ife da kewaye.

Kusa da Oke Ora shine *Igbo Ore*,shafin da ke da alaƙa da wani hali a farkon Ife wanda aka fi sani da *Oreluere* .Gidan kurmin ya kuma samar da kayan tarihi da dama irin su Idena da Olofenfura (Olofinfura)sassaken dutsen ɗan adam.An ƙiyasta waɗannan sassaƙaƙƙen zuwa zamani a tsakanin ƙarni na 8 zuwa na 10 AZ.Masanin ilimin tarihi dan kasar Burtaniya, Paul Ozanne ya bayyana a bincikensa na farko na yankin Ife a shekarar 1969 cewa; "An riga an kafa matsugunai da yawa a ƙasa a cikin ƙasar Ife aƙalla karni na 4 BC (350 KZ) a baya."

## Tarihi

Tarihin Oke Ora yana da alaƙa kai tsaye da tarihin al'ummomin farko na Ife,kuma ta hanyar faɗaɗa gabaɗayan ƙasar Yarbawa - galibin waɗanda ke da alaƙa kai tsaye da Ife ta hanyar ƙaura na mutane,sarakuna da ra'ayoyi.A cewar rahoton Ife,daga matsugunin da ke saman wannan tudu ne Oduduwa da mabiyansa suka gangaro a cikin wani rikicin siyasa da ke ci gaba da mamaye al’ummomin confederal goma sha uku ko kuma *Elu* a cikin kwarin Ife da Obatala ya jagoranta a lokacin.

Al’ummomi/Larduna/Labarun Goma sha uku ( *Elu* )da suka kafa tarayyar Ife sune: Iloromu, Imojubi,Ideta (Idita),Oke-Oja, Parakin,Ido,Iwinrin,Odin,Ijugbe,Iraye,Oke-Awo,Iloran da Omologun.Daga cikin waɗannan,Ideta ita ce mafi girmaBayan waɗannan,wasu sunaye na al'umma saboda dalilai daban-daban (kamar lokacin kafawa)suma sukan fito a wasu kafofin a matsayin wani ɓangare na asali na tarayya goma sha uku,kuma wani lokacin ba haka ba.Wadannan sun hada da;Ita Yemoo (Yemowo),Orun oba Ado,Ilara,Igbo Olokun da Idio.Kowane rukunin ƙauyen ya ƙara ƙunshi ƙungiyoyin ƙauyen (hamlet).Ijugbe ya ƙunshi ƙauyuka huɗu, wato:Eranyigba, Igbogbe,Ipa da Ita Asin,yayin da rukunin Ideta ke da ƙauyuka uku: Ilale,Ilesun da Ilia,waɗanda ke ƙarƙashin Obalale,Obalesun da Obalia bi da bi,shugabannin ƙauyen ƙauyen da suka yi wa Obatala hidima.ubangijin Ideta.Dukkanin larduna da larduna goma sha uku suna da Obas nasu, wadanda duk aka ce su kai rahoto ga Obalejugbe,ubangijin Ijugbe Ƙungiyar ta Ile-Ife wata ƙungiyar siyasa ce sako-sako da ba ta da gwamnati ta tsakiya,Oba mai iko ko kujera na dindindin.

An yi artabu da makami a tsakanin bangarorin biyu da suka taso a kwarin Ife (Kungiyar Obatala da kungiyar Oduduwa),wanda ya haifar da kazamin yakin basasa.Dakatar da tantunansu a sansanin Obatala sune; Obamakin, Obawinrin na Iwinrin,da manyan mayaka guda biyu;Oshateko da kuma Oshakire.A sansanin Oduduwa akwai Obameri na Odin,Obadio,Apata na Imojubi,Obalora da sauransu. Muhimmancin zuriyar Oduduwa daga Oke Ora yawanci ana nuna shi ne a cikin bikin nadin sarauta na kowane sabon Ooni na Ife. Bayan ya yi kwana ashirin da daya a *Ilofi*, sai ya wuce zuwa wurin Oke Ora,gidan kakansa tare da 'yan kabilar *Isoro*, inda ya yi masa kambi na alama da Onpetu na Ido ya yi masa.