open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Punt Yernagh

V'eh yn **punt Yernagh** (Baarle: *Irish pound*, Yernish: *punt Éireannach*) argid cadjin Phobblaght Nerin derrey 2002. V'eh ***IEP*** y coad ISO 4217 echey, as v'eh **£** ny **IR£** yn cowrey echey. Va'n euro currit ayns ynnyd y phunt er 1 Jerrey Geuree 1999 tra haink er y phunt dy ve ny aarheynn jeh'n euro; cha row argid laue yn euro ry-akin er straidyn Nerin agh veih tosheeaght ny bleeaney 2002.

## Imraaghyn
Corockle coghooysagh

Ta **corockle coghooyssagh** goll er fockley magh as cooyl y hengey bentyn da cooyl y chlea.

Ta'n corockle coghooyssagh  y corockle smoo cadjin ayns çhengey gheiney.

Shoh corocklyn cleaoil yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh:

## Imraaghyn
Corockle scoarnagh

Ta **corockle scoarnagh** goll er fockley magh as cooyl y hengey faggys da'n çhengey veg.

Shoh corocklyn scoarnagh yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh:

## Imraaghyn
Yn Agglish Chatoleagh ayns Mannin

Ta'n **Agglish Chatoleagh Raueagh ayns Mannin** ny ayrn jeh'n Agglish Chatoleagh Raueagh, fo leeideiltys spyrrydoil y Phaab as y whaiyl phaabagh 'sy Raue.

Ga nagh vel Mannin ny ayrn jeh'n Reeriaght Unnaneysit, t'ee currit stiagh ayns Ard-aspickys Lerphoyll. Ta agglishyn Catoleagh ry gheddyn ayns dagh balley mooar ayns Mannin as she Keeill Voirrey yn Ellan ayns Doolish yn cheeill smoo. Ta cooid vooar jeh ny Catolee ayns Mannin nyn Yernee ny t'ad jeh sluight Yernagh.

## Kianglaghyn magh
* Ynnyd-eggey oikoil yn Agglish ayns Mannin
Glion Veksico

She ard-chlaare halloo eaghtyragh ee **Glion Veksico** (Spaainish: *Valle de México* ny *Valle de Anáhuac*). Ta'n ghlion ny soie ayns Meksico veanagh as t'ee co-heeyney lesh y Distrito Federal noa-emshyragh as lieh shiar Steat Veksico. T'ee cruinnit liorish sleityn as volcaanyn as eeish ny laaragh son shiartanse dy ard-veenidyn roie-Cholumbagh, goaill stiagh lheid as ard-veenidyn Teotihuacan, y Toltec as ny h-Asteckee. Ta'n shenn-ockle Asteckagh *[[anahuac]]* as yn abbyrt **Awin-tragh Veksico** currit er Glion Veksico ny keayrtyn.
Corockle farangagh

Ta **corockle farangagh** goll er fockley magh as bun y hengey faggys da'n farang.
Shoh corocklyn farangagh yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh:

* Er lesh yn eie cadjin, s'neuyantagh eh corockle stad farangagh.  Tra t'ad goll er cur roish ny keayrtn, t'ad screeut myr "Q mooar" beg, [Q], dy mennick.
* Foddee y cowrey  goll er cur ayns linney ny screebee ny linney ny faggyssaghtyn 'sy taabyl ASE.  Cha nel çhengey erbee eddyrscarrey screebagh as faggyssaght farangagh.  Ny keayrtyn, t'ad screeu y cowrey lesh scarreydagh cur sheese son dy chowraghey dy nee faggyssaght t'ayn: .

## Imraaghyn
Corockle far-ghlottyssagh

Ta **corockle far-ghlottyssagh** goll er fockley magh lesh y filley faggys-far-ghlottyssagh bentyn da'n far-ghlottys.
Shoh corocklyn far-ghlottyssagh yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh:

## Imraaghyn
Corockle glottyssagh

Ta **corockle sluggidagh** goll er fockley magh lesh y sluggid. Cha nel dy chooilley çhengoayllee goaill rish dy vel boayl fockley magh oc, agh t'adsyn gra dy nee stayd shallidagh t'ayn. Kuse jeusyn, cha nel ad goaill rish sluggidee myr corocklyn er chor erbee.

Shoh corocklyn sluggidaghyn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh:

## Imraaghyn
Norðragøta

Ta **Norðragøta** ny valley beg er Eysturoy, Ellanyn ny Geyrragh. Ta'n ennym **Gøta** currit er y valley chammah. Ta Baljaght Gøta (**Gøtu kommuna**) jeant seose jeh ny baljyn beggey Gøtueiði, Gøtugjógv as Syðrugøta, myrane lesh y valley beg Norðragøta. Ta'n balley beg ny lhie er coose hiar yn ellan Eysturoy ec bun yn inver Gøtuvík. Ta thie tashtee lesh yn ennym *Gøtu Fornminnisavn* lesh y thie ennoil *Blásastova* 'sy valley beg. Ayns çheshvean y valley beg ta keeill vaidjey ry-akin as eh er ny hroggal 'sy vlein 1833.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Gota.fo - ynnyd-eggey oikoil
Çhengaghyn yn Elveeish

T'ad ny kiare çhengaghyn oikoil 'syn Elveeish na Germaanish, Frangish, Iddaalish, as Romansh. Cha nel staydys oikoil ashoonagh agh ec tree jeh ny çhengaghyn shen: y Ghermaanish, y Rangish, as yn Iddaalish.

Ta'n Ghermaanish ny çhengey ghooghyssagh da 64% jeh sleih ny çheerey (4.6 millioonyn), 20% (1.5 millioon) nyn Vrangisheyryn, 6.5% (0.5 villioon) nyn Iddaalisheyryn, as ny sloo na 0.5% (35,000) nyn Romansheyryn.

Ta'n ard Germaanish (*Deutschschweiz*) ny lhie ayns twoaie as meanagh ny çheerey, yn ard Frangish (*Romandie*) 'syn eear, as yn ard Iddaalish (*Svizzera Italiana*) 'sy jiass. Ta lught loayrit ny Romansh beg foast ayn Grischun 'sy niar. Ta ny cantoonyn Fribourg, Berne as Valais nyn gantoonyn daa-hengagh. Ta Grischun ny chantoon tree-hengagh dy oikoil.

## Imraaghyn
José Manuel Barroso

She politickeyr Portiugagh as olloo er y leigh eh **José Manuel Durão Barroso** (ruggit er 23 Mayrnt 1956). Ren eh shirveish myr 114oo ard-vinishter er y Phortiugal as, eddyr 2004 as 2014, myr y 11d eaghtyrane er yn Oaseirys Oarpagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Yn Eaghtyrane José Manuel Barroso – Jallooyn Oikoil
* Yn Oaseirys Oarpagh 2004–2010 – Eaghtyrane (ynnyd-eggey tashtit)
* Yn Oaseirys Oarpagh 2010–2014 – Eaghtyrane (ynnyd-eggey tashtit)
*

|-
Sheeintagh

She baagh dreeym-juntagh eh **sheeintagh**, 'sy phylum Chordata. Ta'n ennym oayleeagh **Mammalia** ec y phossan. Ta ny troghyn er lheh shoh oc: fairaignyn ollish, fairaghyn ollish caghlaait dy haaley bainney, folt ny fynney, tree craue 'sy chleaysh sthie, as ard noa-chorteish 'syn inçhyn.

Ta sheeintee bio-vreyagh, er lhimmey jeh ny untowlee, as adsyn ooh-vreyagh. Ta sur-eecklyn ec cooid mooar jeu, as 'syn phossan smoo, ny sheeintee chrooagh, ta crooagh oc car y traa ymmyrkey.

## Imraaghyn
Myn-ockle

Ayns grammeydys, she fockle beg eh ***' ny ***' (ny keayrtyn, ****).  T'ad cadjin dy liooar 'sy Ghaelg.  Ta ymmyd jeant jeu lesh focklyn elley; cha nel ad yn-ymmydey nyn lomarcan.  Ta myn-ocklyn ny Gaelgey goaill stiagh *cha*, *nagh* as *dy*.

Cha nel myn-ockle yn-churrit sheese da rang fockle tradishoonagh erbee (myr sampleyr, marenmyn, ennymocklyn, artyn as nyn lheid).  Ta'n fockle çheet er possan yn-cheintagh dy 'ocklyn, gyn un soilshaghey magh cruinn oc.  Son y chooid smoo, t'eh çheet er focklyn ta cooney reill ronnaghyn grammeydagh (myr sampleyr, obbal, , case) as nagh vel yn-filley.  Ny keayrtyn, cha nel *myn-ockle* çheet er agh adsyn nagh vel nyn roie-ocklyn, rovreearyn ny co-whingaghyn.

## Imraaghyn
Breneen (reddaghey)

Ta ymmodee keeallyn ec **breneen**. Foddee eh çheet er:

* Ayns fishig, breneen (fishig), unnid sloo jeh elmint as troghyn kemmigagh yn elmint eck foast
* Ayns grammeydys, myn-ockle, ny 'ockle nagh vel yn-filley as nagh vel yn-churrit sheese da rang fockle tradishoonagh erbee
Breneen

She **breneen** y chooid sloo dy vunstoo as troghyn y vunstoo foast aynjee. Ta mysh keead sorçh dy vreneenyn ayn.
Çhengey (ronsaghey-kirpey)

She olt mussylagh 'sy veeal ee **çhengey**.  T'ee laueaghey bee as goaill y blass jeh.  Ayns deiney, ta ymmyd jeant jee lesh jannoo sheeanyn ghlare.  Myrgeddin as shen, ta ymmyd jeant jee ayns paagey.

Ta ymmodee beiyn jannoo ymmyd jee son dy oonlaghey ad hene as ny keayryn, ny clein oc.  Ta'n çhengey jannoo obbyr stiurey çhiassid ayns moddee, liorish gaalagey, as shen y fa dy vel ad cur magh y çhengey oc.

Ta cretooryn elley jannoo ymmyd jeh myr yiarn.  Ta çhengey yn-ghreimmee ec kuse jeu, myr sampleyr, eederyn sniengan, rannagyn as kameelyanyn, as adsyn greimmey bee lioree.  Ta stroohyn veishteigyn jannoo y red cheddin; myr sampleyr, ta foillycanyn giu naghtyr lioree. Ta radula ny h-eeastyn shliggagh ny çhengey garroo as adsyn beihll bee lioree.

## Imraaghyn
Glare

Ta **glare** çheet er y phenomenon dy haghteraght eddyr sleih, ny screeut, ny cowrit, ny loayrit.  Dy oaylleeagh, she corys dy chowraghyn cliaghtagh eh t'oc sleih chultoor ennagh, as ymmyd jeant jee son çhaghteraght rish y cheilley.

Son y chooid smoo, t'ad rheynn glare ayns ymmodee çhengaghyn, ga nagh vel creeee chruinney eddyr oc.

## Imraaghyn
Ayrneen fo-vreneenagh

She ayrneen "ny sloo na" breneen eh **ayrneen fo-vreneenagh**.  Ta daa ard-horçh jeu ayn: bun-ayrneenyn nagh vel jeant magh jeh ayrneenyn sloo; as ayrneenyn covestagh jeant magh jeh ayrneenyn sloo.
An Ghaeltacht

Ayns Nerin, she  (focklit magh myr [ˈɡeːɫ̪t̪ˠəxt̪ˠ]; yl-rey ) ee ard as y Yernish goll er loayrt ayn myr çhengey ny mayrey. Ayns Nerin, ta ***An Ghaeltacht*** çheet er ny slystyn er lheh, as er ny slystyn ry cheilley raad dy vel y reiltys cur er enney dy vel y Yernish ayndaue myr preeu-çhengey ny cummaltee, t'eh shen çhengey ghooie 'sy valley. Ta'n fockle Gaelgagh, "Gaeltaght" çheet magh as y vun cheddin, as myr shen, ta Gaelgeyryn cur yn ennym "Gaeltaght" er ny h-ardjyn shen chammah. Va ny h-ardjyn shen currit er enney son y chied cheayrt dy oikoil ayns bleeantyn leah jeh Steat Seyr Nerin, lurg yn Aavioghey Gaelgagh, myr chooid jeh polasee y reiltys dys y Yernish y chur er bun reesht.

## Gaeltacht Dhún na nGall
Ta Gaeltacht Dhún na nGall, ny Gaeltaght Ghoon ny Ghoal, soit da'n chooid smoo ayns sheear y choontae rish y vooir, as t'ee ny Gaeltacht smoo ayns Nerin. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 23,783 cummaltee ayn, earroo ta jannoo seose 25% jeh sleih-earroo slane ny Gaeltacht. Ta'n Ghaeltacht 1,502 km² er eaghtyr, as she unnane yn earroo shen as 26% jeh thalloo ooilley ny Gaeltacht. Ta tree skeeraghyn jannoo seose ny preeu-vuill chummaltit 'sy Ghaeltacht - na Rosa, Gaoth Dobhair, as Cloich Cheann Fhaola. Myrane lesh ny skeeraghyn shen, ta'n Ghaeltacht goaill stiagh ny baljyn beggey Gleann Cholm Cille, Cill Charthaigh, na Gleannta, Baile na Finne, An Clochán Liath, Ailt an Chorráin, an Bun Beag, Gort a' Choirce, as an Fál Carrach, as ny h-ellanyn Aran Vooar as Toraigh.

## Gaeltacht na Mí
## Gaeltacht Mhaigh Eo
## Gaeltacht na Gaillimhe
## Gaeltacht Chiarraí
## Gaeltacht Chorcaí
## Gaeltacht Phort Láirge

## Baljyn as baljyn beggey 'sy Ghaeltacht

## Jeeagh er neesht
* Gaeltarra Éireann
* Gàidhealtachd
* Yernish Ulley
* Yernish Chonnaghtey
* Yernish Vooan
* Údarás na Gaeltachta
* Y Fro Gymraeg
* Bóthar Seoighe
* Gaeltaght Veayn America Hwoaie

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Coláiste na bhFiann
* Rheynn Chooishyn Boodeeys, Çheerey & ny Gaeltacht
* Beo
* http://www.gaeilge.ie/
* Foinse
* Foras na Gaeilge
* Turrysaght 'sy Ghaeltacht
* Údarás na Gaeltachta
* Caslys çheerey er ny Gaeltachtaí
Ennymockle

She rang fockle eh **ennymockle**.  

## Meenaghey
Dy tradishoonagh, ta meenaghey yn 'ockle çheet er "ennym red, pheiagh, eie, jannoo..." as y lheid.

Ta çhengoayllee meenaghey ennymockle rere'n aght t'ad cochiangle ayns raa, liorish prowal formoil.  Un fa dy vel ad credjal shen, shen nagh vel cagh cordail rish meenaghey "nhee"" ny "jannoo".  
::"Cre'n sorçh dy ennymockle ta *jeerid* ny *anvea*?  T'adsyn ny smoo casley rish staydyn na "nheeghyn"; agh dy tradishoonagh, t'ad gra dy vel fockle ta cowraghey stayd ny vreear.  Agh ta prowal scaalhean formoil taishbyney dy nee ennymocklyn t'ayn, er y fa dy vel y ghaa cur dy kiart ayns "scoltan" ennymockle, myr sampleyr: *foddee ___ cur aggle ort.*"

### Prowaltyssyn formoil

Ta'n ymmyd jeant jeh ny prowaltyssyn shoh dy gheddyn magh dy nee ennymockle (ny abbyrt ennymocklagh) t'ayn ny dyn.

#### Reagheyderyn

Ta ennymocklyn ry-akin dy mennick lesh reagheyder.  Cha nel reagheyderyn ry-akin agh lesh ennymocklyn.  Myr sampleyr:
# Row **yn coloayrtys** anaasagh.
# *Row **yn coloayrt** anaasagh.

'sy Ghaelg (as shiartanse dy hengaghyn elley), ta'n cooish shoh lieh-'ollit dy mennick, er y fa nagh vel eddyrscarrey baghtal eddyr breearyn as ennymocklyn.

: Ta**'n screeu** doillee.
 
#### Enmyn as kione ny cass y raa

Prowaltys elley da enmyn, shen my foddee fockle (ny raa) ennagh jannoo obbyr kione ny cass y raa.

Raaghyn sampleyragh:
* Cha nel ___ ry-gheddyn jiu.
* Ta ___ er çheu elley yn awin.
* Honnick ee ___.
* Haink ___ erriu.

(Cha vees dagh ooilley abbyrt ennymocklagh goll dy mie ayns dagh "scoltan" kione ny cass, er coontey keeal y raa ny er coontey abbyr cliaghtagh; *Haink y vunscoill erriu* ny *Ta saveenys er çheu elley yn awin*.)

#### Coardailys breear-kione

Ayns ymmodee çhengaghyn, ta coardailys grammeydagh ennagh eddyr breearyn as king (ayns çhengaghyn elley, ta coardailys eddyr oc as cassyn ny keayrtyn; fir jeu, rish reddyn elley myrgeddin, myr sampleyr, yn eaishtaght).  Dy ghra myr shen, ta'n breear caghlaa cummey son dy 'choardrail' rish troyn y chione.

'sy Ghaelg, cha nel monney coardailys, er-lhimmey jeh beggan 'syn emshir ry-heet as y kianglagh.

# Hed **yn ooh** er ee.
# Hed **shiu** er ee.
# Hem er ee.

Ta'n sampleyr shoh soilshaghey magh dy nee *ooh*, *shiu* ny (in-hoggit) *mee* kione ny raaghyn heose.

## Imraaghyn
Breear

She rang fockle eh **breear**.

## Meenaghey

Dy tradishoonagh, ta meenaghey yn 'ockle croghey er cowraghey: ta breearyn focklyn ta cowraghey jannoo, taghyrt ny stayd.  Dy cadjin, ta un argane ny ny smoo ec breear, myr sampleyr, kione as cass.

T'eh croghey er y çhengey t'ayn, agh dy mennick, ta fys grammeydagh ec breear, myr sampleyr, peiagh, emshir, grooish, earroo, as fwee.  Ta kuse dy vreearyn yn-filley, agh cha nel ayns dagh çhengey (myr sampleyr, cha nel breearyn ny çhengaghyn Sheenish jeianagh yn-filley).
Ráth Chairn

Ta **Ráth Chairn** ny **Ráth Cairn** ( ny ; Yernish son "Rhaa Charn") ny balley beg as ny Gaeltacht ayns Coontae yn Vee, Nerin. Ta'n balley beg ny lhie mygeayrt 55 km sheear hwoaie veih Divlyn eddyr yn Ooive, Baile Átha Troim as Baile Átha Buí. Ta'n Ghaeltacht hene jeant seose jeh ny baljyn eirinagh shoh: Ráth Chairn, Laimbé, Driseog, Tulach na nÓg, Baile Mhistéala as Doire Longain.

## Shennaghys
Va'n Ghaeltacht shen bunnit 'sy vlein 1935 tra va shiaght lught thie as feed ass Conamara currit dys thalloo va goit ec Commishoon ny Thallooin ayns Coontae yn Vee. Kione jeh ny smooinaghtyn ashlingagh ayns coorseyn aavioghey ny Yernish rieau v'ayn, as Yernish Chonnaghtey myr çhengey ny mayrey oc. Va thie Commishoon, gowaltys daa acyr as feed, cabbyl, muc arkagh as bannooyn as greieyn bunneydagh eirinagh kiarit da dagh lught thie. Eddyr ny bleeantyn 1935 as 1937 va daaeed lughtyn thie aahoit dys Ráth Chairn, as y skeym shen stiurit liorish Máirtín Ó Cadhain. 'Sy clane, ren 443 feallee aahoiaghey dys Ráth Chairn y Vee. Agh, cha row caaghyn theayagh currit dys ny cummaltee noa, faagail magh y vunscoill - Scoil Uí Ghramhnaigh. Cha row staydys Gaeltacht oikoil currit er y valley beg derrey 1967, ansherbee, as eh lurg troddan liorish Craobh Cearta Sibhialta na Gaeltachta, Ráth Chairn ("Crouw Cair Theayagh ny Gaeltaght, Ráth Chairn"). 'Sy vlein 1973 va sheshaght cho-obbragh ("Comharchumann Ráth Chairn") currit er bun as ee freggyrtagh er son lhiasaghey as bishaghey y voayl. Veih'n traa shen haink er y voayl dy ve ny valley beg lesh agglish Chatoleagh, caaghyn spoyrt, shapp, thie lhionney, as laare-ynnyd theayagh.

## Sleih ard-ghooagh
* Bláthnaid Ní Chofaigh - cuirreyder çhellveeish
* Darach Ó Catháin - arraneyder jeh'n aght kiaulleeaght Sean nós

## Jallooyn

An_bredan_feasa.JPG|An Bradán Feasa - Thie oast as thie club Ráth Chairn
An Halla Rath Cairn.jpg|Y halley baljey
An_scoil_Rath_Cairn.jpg|Bunscoill Ráth Chairn


## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Gaeltacht
* Yernish Chonnaghtey
* Coontae yn Vee

## Kianglaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil Ráth Cairn  
* Gaeltaght Choontae yn Vee ec ynnyd-eggey Údarás na Gaeltachta
Baile Átha Buí

Ta **Baile Átha Buí** (, Yernish son *Balley Aah Buigh*) ny valley beg eirinagh ayns Coontae yn Vee, Nerin. T'eh ny lhie er çheet ry-cheilley ny raaidyn N51 as R154. T'eh soit mygeayrt 19 km veih preeu-valley yn choontae, yn Ooive, faggys da'n joarey lesh Coontae yn Eearvee. Ta'n Ghaeltacht veg Ráth Cairn ny lhie er gerrey da'n valley.
Ceanannas, Coontae yn Vee

Ta **Ceanannas** ny **Ceanannas Mór** () ny valley ayns Coontae yn Vee, Nerin. Ta'n balley ny lhie er yn N3, 16 km sheear hwoaie veih'n Ooive as 65 km veih Divlyn.

## Imraaghyn
ISO 639-1

Ta'n coad **ISO 639-1** ny chied veer jeh kynney ny stundayrtyn eddyr-ashoonagh ry hoi coadyn çhengaghyn. T'eh jeant seose jeh 136 coadyn daa-lettyragh as ad ymmydit dys soilshaghey magh preeu-çhengaghyn y theihill. Ta ny coadyn shen nyn nghiare-screeu eddyr-ashoonagh ymmydoil dys çhengey y hoilshaghey magh. Myr sampleyr:

*Ta Baarle cowrit magh liorish en
*Ta Frangish cowrit magh liorish fr
*Ta Germaanish cowrit magh liorish de (veih'n fockle *[[Deutsch]]* 'sy çhengey hene)
*Ta Shapaanish cowrit magh liorish ja (faagail magh dy vel eh *[[Nihongo]]* ennym ny çhengey 'sy çhengey hene)
*Ta Portiugish cowrit magh liorish pt

Haink y rolley ISO 639-1 dy ve ny stundayrt oikoil 'sy vlein 2002, agh v'eh ayn ayns cummey draght er feie bleeantyn roish eh shen. V'eh ht, ta shassoo seose son Creeole Haiti, y coad jerrinagh va currit er y rolley er 26 Toshiaght Arree, 2003. Va ymmyd y stundayrt currit er e hoshiaght liorish lipaidyn çhengey IETF, foshlit ayns RFC 1766 ayns Mee Vayrnt ny bleeany 1995, as freilt liorish RFC 3066 veih Jerrey Geuree 2001 as RFC 4646 veih Mean Fouyir 2006. She Infoterm (International Information Center for Terminology - "Laare Oayllys Eddyr-ashoonagh ry hoi Termeeaght") lught-reill recortyssey son coadyn ISO 639-1.

Cha nel coadyn ISO 639-1 noa currit er y rolley my vel coad ISO 639-2 ayn hannah. Er y fa shen, cha nel currym er coryssyn lesh y daa choad ISO 639-1 as 639-2, lesh tosheeaght er son coadyn 639-1, ny coadyn v'ayn hannah adsyn y cheaghley.

My vel coad ISO 639-2 ayn as e coodaghey possan çhengaghyn, foddee dy beagh eh markit harrish liorish coad ISO 639-1 noa er son çhengey er-lheh.

Cha nel sonreeaght er corrym macra-çhengaghyn (jeeagh er ISO 639-3).

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
*Rolley oikoil ISO-639
*Stundayrt ISO 639-1:2002
*ISO 639-1/RA 
*ISO 639-2 Feyshtyn Cadjin Lught-reill Recortyssey
Reagheyder (grammeydys)

She rang fockle eh **reagheyder**. Ta reagheyderyn cur lhiettrimys er ny foddee abbyrt ennymocklagh çheet er (*[[targad]]* y raa). Myr shen, ta'n rang shoh goaill stiagh artyn kinjagh **yn** as **ny** (t'ad cur lhiettrimys er ny reddyn foddee oo cur enney er), taishbynee myr *y ___ *'shoh**', farenmyn shellooagh (*my, nyn...*) as coonteyderyn (*kuse dy*, *ymmodee*, *beggan*...).

Ayns ymmodee çhengey Ind-Oarpagh, ta reagheyderyn nyn vocklyn seyr, agh foddee yn obbyr cheddin goll er jannoo liorish yn-filley ny cur stiagh crogheydys.

## Imraaghyn
Gaeltaght

Ta'n fockle **Gaeltaght** çheet er ard raad dy vel çhengey Ghaelgagh goll er loayrt ayn. Myr shen, ta ny smoo na un cheeall lesh y fockle shen:
* Gaeltacht - ardjyn çhengoaylleeagh oikoil ayns Nerin as Yernish goll er loayrt ayndaue
* Gaeltaght ny h-Albey - eaghtyrys unnidagh ayns Nalbin raad dy vel Gaelg Albinagh foast ry-chlashtyn ayns buill ennagh
* Gàidhealtachd - ardjyn as Gaelg Albinagh goll er loayrt ayndaue (ayns Nalbin as 'sy Chanadey)
Párvusz

Ta **Párvusz** (ruggit myr **Norbert Kiss**, 1 Mart, 1981) ny ellyneyr graafagh Ungaaragh.

## Aght as obbyr

Ren Párvusz studeyryssyn ayns Budapest as ayns Szeged. Dy cadjin, ta'n obbyr ec Párvusz bunnit er doo Injinagh, agh ny keayrtyn t'eh goaill ynnyd jeh ushtey-ghaa, agh t'ad ny daaghyn bunneydagh 'syn obbyr echey na doo as bane.

Va'n ellyneyr aeg cleaynit son y chooid smoo liorish yn ellyneyr Ungaaragh Endre Szász as liorish yn ellyneyr Ollanagh M. C. Escher, as 'sy vlein 2004 hooar eh magh yn aght hene echey as ennym y daa ellyneyr elley currit er. 'Sy vlein 2005 hie eh dys y Laplann, as, myr eiyrtys er e hurryssyn, hoshee eh jallooaghey lesh cowraghyn Saamagh. T'eh er credjal dy vel eh y *Mona Lisa Haamagh* y jalloo share echey veih'n lhing shen, as eh er ny chreck ayns Norlynn. 'Sy vlein 2007 va shiaght jallooyn echey taishbynit ayns galleree Norlynnagh ayns Tromsø. 'Sy vlein 2009 hoshee eh lostey foiee myr aght ellyn.

Faagail magh yn ellyn chlassicagh, t'eh gobbraghey er caslyssyn-skeeal. 'Sy vlein 2009 chur eh persoonyn caslys-skeealagh er bun, *Cestgin y Goayr* ny mast'oc. Va'n persoon cummit er lheh da'n earish-lioar Romansh *Punts*. Va'n chied daa chur magh soilshit ayns Jerrey Geuree as Toshiaght Arree ny bleeaney 2010.

## Ny h-obbyraghyn echey


Image:SameMonaLisaParvusz.jpg|Mona Lisa Haamagh
Image:AnatomyParvusz.jpg|Ronsaghey-kirpey ayns kiare meeryn
Image:MarthaMuchaParvusz.jpg|Martha ayns aght Vucha
Image:MCEscherParvusz.jpg|M. C. Escher 'syn aght echey
Image:MarthasCoatOfArmsParvusz.jpg|Cowrey cleinney Vartha
Image:Tree-RootParvusz.jpg|Billey - Fraue
Image:Cross01.jpg|Crosh numero 1
Image:Cross02.jpg|Crosh numero 2
Image:Celtic cross Parvusz.jpg|Crosh Cheltiagh
Image:AinoParvusz.jpg|Aino veih'n Chalevala
Image:KishParvusz.jpg|Y 'Kish'
Image:Sunset in Helsinki by Párvusz.jpg|Lhie ny Greiney ayns Helsinki. Ooil er aamaid. 82 cm x 62 cm



## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* Ynnyd-eggey oikoil
* Infonuorra: ''Ungarer vil bli same''
Argane (grammeydys)

Ayns çhengoaylleeaght ny grammeydys, ta **argane** vreear ennagh çheet er raa as mooinjerys co-ordrailagh eddyr eshyn as y breear ayns olt.  Dy tradishoonagh, she kione as cass (ny *cass jeeragh* as *cass neuyeeragh* ayns raa aistragh) y raa t'ayn, agh ta çhengoayllee meenaghey ad ny smoo cruinn.

Rere çhengoaylleeaght, ta un argane ec breear neuchaghlaaee as daa argane ec breear aistragh.  T'ad cur "commagh" er argane vreear neuchaghlaaee (as eshyn ny *chione* dy tradishoonagh), as freayll "kione" as "cass" er son arganeyn breearyn aistragh.  Ta'n eddyrscarrey shoh er coontey anchaslysyn eddyr çhengaghyn.  Ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh, myr sampleyr Baarle ny Frangish, cha nel anchaslys eddyr kione vreear aistragh as commagh vreear neuchaghlaaee, as myr shen t'ad cliaghtey cur *kione* er y jees oc.  Agh ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh, myr sampleyr, Dyirbal, t'ad cur *cass* vreear aistragh as commagh vreear neuchaghlaaee ry-cheilley, as ta kione vreear aistragh anchasley roo.  Ta corysyn elley ayn myrgeddin.  Myr shen, t'eh er çhengoayllee ny tree arganeyn y eddyrscarrey.
Ny keayrtyn, t'ad cur **S** er y chommagh, **A** er y chione, as **O** er y chass, rere shenn ymmyd Baarle ny focklyn "Subject", "Agent" as "Object".


Coadan:Ergative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh
Coadan:Accusative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh


Ta'n chooid smoo dy hengaghyn cowraghey paartyn argane dagh olt ayns raa ennagh.  Dy ghra myr shen, t'ad cowraghey cre'n olt ta ny chione y raa, cre'n olt ta ny chass, as myr shen.  Foddee ad jannoo ymmyd jeh cowraghey case er ny arganeyn (myr Ladjyn), taah-ocklyn (myr Shapaanish), oardagh ny focklyn (myr sampleyr, Gaelg), ny mestey ennagh jeu.  Ta fir elley cur barrant er co-heks son dy reddaghey y cooish (m.s. Sheenish).
Butaanish

She çhengey Tibetagh-Burmagh ee **Butaanish** (Butaanish: ), as ish ny çhengey ashoonagh ny Butaan.

Ta'n fillym 2003, "Chang hup the gi tril nung" (, *"Troailtee as Druaightee"*) ayns Butaanish as er ny yannoo lane 'sy Vutaan.

## Imraaghyn
 
## Kianglaghyn çheumooie
*
Foras na Gaeilge

She ***Foras na Gaeilge*** ("Undinys ny Yernish") y colught va bunnit dys y Yernish y chur er er oaie ayns Mee ny Nollick, 1999, rere Coardail Jeheiney Caisht. Ghow yn colught noa shoh currymyn colughtyn steat ayns Pobblaght Nerin v'ayn roish shen - *[[Bord na Gaeilge]]*, *[[An Gúm]]* (soilsheyderyn) as *An Coiste Téarmaíochta* (lhiasaghey termeeaght) as va ny skimmee as ny h-obbraghyn eu er feie aahoit dys y cholught noa. Rere y Choardail, ta Foras na Gaeilge freggyrtagh as cur er oaie ny çhengey ayns Nerin Hwoaie myrgeddin. Chammah lesh shen, ta'n Foras ayn dys coyrle y chur da'n daa reiltys, da colughtyn as da deiney chadjin mychione coorseyn Yernish.

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Yernish ayns Nerin Hwoaie
* Kaart Oarpagh ry hoi Myn-çhengaghyn as Çhengaghyn Ardjynagh
* Coonseil Ghoaldagh-Yernagh
* Çhengaghyn 'sy Reeriaght Unnaneysit
* Aavioghey çhengey
* *[[Bòrd na Gàidhlig]]* - Boayrd ny Gaelg Albinagh
* *[[Keskowethyans an Taves Kernewek]]* - Boayrd ny Cornish
* *[[Bwrdd yr Iaith Gymraeg]]* - Boayrd ny Bretnish

## Kianglaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil
Ellan

She cummey thallooin ta caglit er dagh çheu liorish ushtey eh **ellan** ny **innys**. Ta ellanyn feer beggey, lheid as cummaghyn thallooin irree er ellanyn corralagh, enmyssit ellaneenyn ny skeryn. Ta possan dy ellanyn ta kianglt dy çheer-oaylleeagh ny dy creg-oaylleeagh enmyssit ellanragh.

Keayrtyn ta ayrnyn dy hallooyn currit sheese myr ellanyn, ga my vel droghad thallooin ayn, myr sampleyr ayns cooish Singapore as e taagher, ayns cooish ny h-ellanyn deltey Ollanagh lheid as IJsselmonde, as ayns cooish yn ellan Manninagh Innys Vael. Ta daa horçh dy ellanyn ayn: **ellanyn mooarheeragh** as **ellanyn mooiragh**. Ta ellanyn laue-jeant ayn chammah. Cha nel cur sheese ayn ta eddyraghey mooar-rheynnyn, ellaneenyn, as ellanyn.

## Jeeagh er neesht

* Baanrey ellanagh
* Bea-çheeroaylleeaght ellanagh
* Çheer ellanagh
* Ellan faasagh
* Ellan preevaadjagh
* Ellan scaanjoonagh
* Ellan tidee
* Ellan yrjit
* Ellanaght
* Ellanragh

* Rolley ellanyn
* Rolley ellanyn ellynagh
* Rolley ellanyn far-skeealagh
* Rolley ellanyn rere boayl s'yrjey
* Rolley ellanyn rere eaghtyr
* Rolley ellanyn rere earroo yn phobble
* Rolley ellanyn rere ennym
* Rolley ellanyn rheynnit
* Sker
Sabhal Mòr Ostaig

Colaashtey ry hoi ynsaghey Gaelg ny h-Albey t'ayns **Sabhal Mòr Ostaig**, ta ny hoie mysh 3 km my hwoaie veih Armadail 'sy lieh-innys Slèite 'syn Ellan Skianagh ayns sheear-hwoaie ny h-Albey. Cooid jeh Ollooscoill y Ghaeltaght as ny h-Ellanyn (OGE) t'ayns Sabhal Mòr Ostaig as ta rheynn elley jeh ayns Eeley enmyssit *[[Ionad Chaluim Chille Ìle]]*.

She liorish yn 'er-dellal ynnydagh yn Reejerey Iain Noble dy row yn colaaish shoh er ny chur er bun sy vlein 1973. 'Sy chied vlein va coorse er-lheh ry hoi dellal as y Ghaeltaght er ny hebbal, as she shiaght studeyryn ren frastyl er y choorse shen ec y toshiaght.

She yn bard ard-ghooagh Somhairle MacGill-Eain va ny oltey y voayrd ec y toshiaght. She yn schoillaragh Fearchar MacGillfheinnein ass Ratharsair va ny chied stiureyder lane-emshyragh y cholaashtey veih'n vlein 1976. Veih'n vlein 2002 va keimyn BA er nyn jebbal 'sy cholaashtey myr cooid jeh Undinys-ny-Milley-Bleeaney yn OGE.

Ynnyd ry hoi Leaghtyn bleeinoil Shabhal Mòr Ostaig yn colaashtey as hig studeyryn Ghaelg ny h-Albey dys shen veih dy chooilley voayl 'sy theihll. Veih'n vlein 2010 magh ta mysh keead studeyr lane-emshyragh bunnys frastyl er y cholaashtey as mysh hoght-feed studeyr gynsaghey ass yn 'oddeeaght as mysh nuy keead studeyr frastyl er ny giare-choorseyn souree ta bentyn rish y çhengey as rish y chultoor.

"Soalt Mooar Ostaig" bun as bree yn ennym "Sabhal Mòr Ostaig".

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil y Cholaashtey 
* Ynnyd-eggey oikoil y Cholaashtey
Ellan tidee

She **ellan tidee** ayn na stuggan ta kianglt rish y çheer vooar liorish taagher najooragh ny ellynagh ta anchoodit ec mooir-hraie as currit fo'n ushtey ec lane marrey. Er oyr y yindys mychione ellanyn tidee ta chooid vie jeu nyn muill ooashlee shendeeagh, lheid as Le Mont Saint-Michel 'sy Rank lesh y vannishter Venedictagh ayn. Dy mennick, ta doonyn ry-gheddyn er ellanyn tidee chammah er oyr ny niartaghey najooragh eu.

## Ellanyn tidee yn theihill
### Y Chanadey
*Minister's Island ayns New Brunswick
*Micou's Island ayns Nalbin Noa

### Y Rank
*Le Mont Saint Michel 'sy Normann
*Île de Noirmoutier ayns Vendée

### Y Ghermaan/Y Danvarg
* Ny Halligen ayns Ellanyn Freeshlannagh Hwoaie, y Ghermaan/y Danvarg
* Mandø - er coose heear ny Danvarg

### Guernsey
*Lihou ayns Guernsey, nane jeh Ellanyn Vooir Eeaght

### Nerin
* Iomaidh ayns Conamara, Coontae ny Galliu, Queiggey Connaghtey

### Reeriaght Unnaneysit
*Baile Sear ayns ny h-Ellanyn Heear, Nalbin

*Burgh Island ayns Devon, Sostyn
*Chapel Island ayns Cumbria, Sostyn
*Eilean Chathair Amain, Doon Edin, Nalbin
*Eilean Dà Bhàrr faggys da Balley Keeill Charane, er lieh-innys Cinn Tìre, Nalbin
*Eilean Earraid magh veih Muile, Nalbin
*Keow ayns ny Skillee, y Chorn
*Hilbre Island, eddyr Bretyn Hwoaie as Sostyn
*Ynys Llanddwyn magh veih Moan ayns Bretyn Hwoaie
*Lindisfarne ayns Northumberland, Sostyn
*Northey Island ayns Essex, Sostyn
*Osea Island ayns Essex, Sostyn
*Sheep Island ayns Cumbria, Sostyn
*Carrack Looz en Cooz 'sy Chorn
*St Mary's Island ayns North Tyneside, Sostyn
*Rhossili ec kione y lieh-innys Gŵyr, Bretyn

### SUA
*Bar Island ayns Maine, SUA
*High Island, Tork Noa
*Long Point Island, Harpswell, Maine
*Thie sollysh Cana Island ayns Wisconsin
*Thie sollysh Battery Point ayns California
*Camano Island ayns Keyllys Phuget, Washington

## Jeeagh er neesht
*Ellan
*Ellaneen
Kione (grammeydys)

Ayns çhengoaylleeaght as grammeydys, ta **kione** çheet er argane olt ennagh.  Dy tradishoonagh, t'ad gra dy vel y kione cowraghey ny ta'n raa loayrt mychione.

Dy cadjin, t'ad cur commee oltyn neuchaghlaaee ry-cheilley lesh king oltyn aistragh.  Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, as adsyn nyn jengaghyn ennymagh-cassidagh, ta'n jees gymmyrkey 'syn aght cheddin.  Ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh, cha nel shen kiart; t'adsyn cur ry-cheilley cassyn as commee, cha nel king as commee.  Myr shen, ta çhengoayllee eddyrscarrey y tree.  T'ad jannoo ymmyd jeh aittin (**A**) son dy chowraghey king ayns oltscarrey çhengoaylleeagh.  Ta shellagh (**S**) cowraghey commee, as ta onnane (**O**) cowraghey cassyn.


Coadan:Ergative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh
Coadan:Accusative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh


## Sampleyryn

Sampleyryn:
* Hooar **ad** y corp marroo ec lieh-oor lurg nuy sy voghrey.
* Va’**n stashoon-radio** croghey er argid veih’n reiltys.
* Va’**n fer shoh** er cheau peint harrish yn Ard Vriw.
* Ghow **Victoria** yindys. 

Dy tradishoonagh, foddee oo cur *kione* er ny sampleyryn heese myrgeddin:
* **Y dooinney va maree**, v’eh jeeaghyn garroo dy liooar.
* S'quaagh **ny reddyn v'ayn**.
* Haink **Victoria** dy ve ny h-inneen aalin as stoamey, lesh folt fynn as sooillyn gorrym.
Rere çhengoaylleeaght jeianagh, t'adsyn nyn gommee.

## Imraaghyn

### Claare lioaragh
Çhengaghyn yn Unnaneys Oarpagh

T'ad **çhengaghyn yn Unnaneys Oarpagh** ny çhengaghyn ta loayrit 'syn Unnaneys Oarpagh. T'ad goaill stiagh tree çhengaghyn oikoil as feed jeh'n Unnaneys Oarpagh myrane lesh ram çhengaghyn elley. Ta'n UO shassoo seose er son caghlaays çhengoaylleeagh as ec y traa t'ayn ta Barrantagh Oarpagh ry hoi Yl-çhengeydys ayn - Leonard Orban.
Cass (grammeydys)

Ayns çhengoaylleeaght as grammeydys, ta **cass** çheet er argane olt ennagh.  T'eh cowraghey red ennagh, *er lhimmey jeh* kione y raa, as eshyn goaill ayrn ayns "obbraghey" y raa.  Dy mennic, ta'n cass rheynn jeh corp y raa.  Cha nel cass ec dagh ooilley raa, as foddee ve ny smoo na un cass ec ymmodee raaghyn.  T'ad eddyrscarrey cassyn dys **cass jeeragh** as **cass neuyeearagh**.  Ny keayrtyn, ta **cass roie-ocklagh** ayns neesht.

T'ad jannoo ymmyd jeh onnane (**O**) son dy chowraghey cassyn ayns oltscarrey çhengoaylleeagh.  Ta aittin (**A**) cowraghey king, as ta  shellagh (**S**) cowraghey commee.

## Sampleyryn

Sampleyryn:
* Ren ee jeeaghyn er **y chorp marroo** reesht. 
* Cre**'n shirveish** v'ee geearree? *(ta [[fwee (grammeydys)|fwee surransagh]] ec y raa shoh as myr shen, ta oardagh ny focklyn contraartagh)*
* "Vel oo smooinaghtyn dy bee red erbee feeu ry-chlashtyn ayns shoh jiu?" vrie eh jeh **Sam**.
* Ren peiagh ennagh glackey **roih Yuan**.
* Haink ferg er **Juan**.

### Cass jeeragh

Ta laue ny paart ec y **chass jeeragh** hene ayns ny ta goll er 'sy raa.
* Honnick oo **roddan**.
* Hooar mee **argid** jeh'n cholught.

### Cass neuyeearagh

Ta'n **cass neuyeeragh** jannoo obbyr semantagh *fowder* ny *dean* 'sy raa.
* Hug ee **y lioar** da **Bnr. Quillish**.
* Cheau ad shillee **orrin**.

### Cass roie-ocklagh

Ta'n **cass roie-ocklagh** ny olt jeh breear as roie-ockle eddyr oc.
* Deaisht ad **rish y radio**.
** C'red deaisht ad **rish**?  
****Rish y radio**.

Agh foddee oo freggyrt **y radio** 'sy Ghaelg.  Ayns çhengaghyn elley, ta sampleyryn smoo baghal.

Sampleyr Germaanish:
* Ich warte **auf den Zug**. (*Ta mee fuirraghtyn er y traen*)
****Worauf** wartest du? (*C'red vel oo fuirraghtyn er?*)
****Auf den Zug**. (*Er y traen*)

## Imraaghyn

### Claare lioaragh
Jantagh (grammeydys)

Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta **jantagh** çheet er y chommagh ta jannoo yn obbyr 'sy chooish.  Dy mennick, ta raa soilshaghey magh y chooish, ta breear soilshaghey magh yn obbyr, as ta'n jantagh ny abbyrt ennymockle.

: 1a. Vreb **Ealish** y bluckan.
: 1b. Hie y bluckan er brebbal liorish **Ealish**.

Ayns ymmodee çhengaghyn, t'ad cowraghey y jantagh.  Myr sampleyr, ayns Shapaanish, t'ad cur  *-ga* er y jantagh.

Ta'n eie aashagh, agh s'doillee eh y veenaghey dy baghtal as dy cruinn.  Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, son y chooid smoo, she kione ny commagh y raa eh jantagh y raa, agh cha nel ayns dagh çhengey.  

Cha nel jantagh y red cheddin as kione, ga dy vel yn fockle cheddin jannoo obbyr y ghaa ayns ymmodee cooishyn.  Ta'n jantagh bentyn rish mooinjerys ec yn obbyr ny taghyrt ta'n breear çheet er.  Ta'n kione bentyn rish stroo fys, oardagh ny focklyn, as scansh da keeal y raa.  Myr sampleyr:

:

'Sy nah hampleyr, she "Ealish" ee jantagh y raa foast, agh she "y bluckan" eh kione y raa nish.

## Jeeagh er neesht
* Surransagh (grammeydys)
* Kione (grammeydys)
Tibetish Veanagh

She çhengey Tibetagh-Burmagh ee **Tibetish** (Tibetish: ), as ish ny çhengey ashoonagh Ard Hene-reiltagh Tibet.

## Grammeydys
She çhengey ergatagh-jeeragh ee Tibetish.

## Sheenaghtys

### Corocklyn

### Breeocklyn

Ta shiaght breeocklyn ec Tibetish:

## Imraaghyn
 

## Kianglaghyn çheumooie
* Fockleyr: The Rangjung Yeshe Tibetan-English Dharma Dictionary
* Ynsee Tibetish: The Tibetan Language Student
* Clouyn Tibetish
Eeast

She vertebragh ushtee eh **eeast** ny **yeeast**. Dy cadjin, ta'n eeast feayr-fuiltagh, coodit lesh scroidyn, as ta friogganyn orroo myrgeddin. T'ad ry akin ayns feer ushtey as ayns saailey.
An Bhóinn

She awin ayns Queiggey Lion, Nerin, ee **An Bhóinn** (). Ta'n awin 112 kilometeryn (70 meeilaghyn) er lhiurid. Ta'n voir eck ny lhie ayns Tobar na Tríonóide faggys da Cairbre, Coontae Cheeill Darey. T'ee roie harrish Coontae yn Vee raad dy vel ee goll trooid ny baljyn Baile Átha Troim, yn Ooive, as Baile Shláine. T'ee çheet ry-cheilley lesh Mooir Vannin faggys da Droghad Aah eddyr Coontae ny Mee as Coontae Lhoo.
Fine Gael

She partee politickagh ayns Pobblaght Nerin eh **Fine Gael**. T'eh ny nah phartee smoo ayns Pobblaght Nerin rere olteynyn y pharlamaid, y partee smoo rere ny towseyn-barel s'jerree, as y partee smoo rere olteynyn gurneilys ynnydagh as olteynyn y Pharlamaid Oarpagh. Myrane lesh shen, t'eh ny nah phartee smoo 'syn Oireachtas, y parlamaid Yernagh.

Va'n partee currit er bun rere covestey ny parteeghyn Cumann na nGaedheal as y Partee Laaragh, lesh Sheshaght Chumraagyn yn Armee.
Partee yn Lught Obbyr (Nerin)

She partee politickagh ayns Pobblaght Nerin eh **Partee yn Lught Obbyr** (Baarle: *The Labour Party*, Yernish: *Páirtí an Lucht Oibre*). T'eh ny phartee soshialagh deynlagh as deynlagh soshialagh. V'eh bunnit ec James Connolly 'sy vlein myr skian pholitickagh jeh Cohaglym Sheshaghtyn-Cheirdey Nerin. Ec y traa t'ayn ta 20 ynnydyn ec y phartee ayns Dáil Éireann as t'eh ny tree partee smoo 'sy çheer. Ayns Ard-reihys ny bleeaney 2007, hooar y partee 10.1% jeh'n vote.

## Leeideiltys
* Thomas Johnson (1922–1927)
* Thomas J. O'Connell (1927–1932)
* William Norton (1932–1960)
* Brendan Corish (1960–1977)
* Frank Cluskey (1977–1981)
* Michael O'Leary (1981–1982)
* Dick Spring (1982–1997)
* Ruairi Quinn (1997–2002)
* Pat Rabbitte (2002–2007)
* Eamon Gilmore (2007–jiu)

## Lhiass-leeideiltys
* Barry Desmond (1982-1989)
* Ruairi Quinn (1989-1997)
* Brendan Howlin (1997–2002)
* Liz McManus (2002–2007)
* Joan Burton (2007–jiu)
Fianna Fáil

She partee politickagh ayns Pobblaght Nerin eh **Fianna Fáil - Y Partee Pobblaghtagh** (Baarle: *Fianna Fáil - The Republican Party*, Yernish: *Fianna Fáil - An Páirtí Poblachtánach*), ny **Fianna Fáil** ny s'menkey. T'eh ny phreeu-phartee ayns reiltys Nerin lesh y Partee Glass as queig TDyn Neuchroghagh goaill stiagh daa eear-olteynyn y çhenn-phartee y Partee Deynlagh (Shirveishagh Slaynt Mary Harney as Noel Grealish). T'eh ny phartee politickagh smoo 'syn Oireachtas, y parlamaid daa-hamyragh.
Yn Partee Glass (Nerin)

She partee politickagh glass ayns Nerin eh **yn Partee Glass** (, ). Va'n partee bunnit myr **Partee Eggoaylleeagh Nerin** (Baarle: , Yernish: ) ayns Divlyn liorish yn ynseyder Christopher Fettes. Va'n partee aa-enmyssit myr y **Cochaarjys Glass** ayns 1983 as ayns 1987 hooar y partee yn ennym roie. 

Ta shirreyderyn ass y Phartee Glass er ve reiht ayns dagh keim y reiltys; ynnydagh, Dáil, as y Parlamaid Oarpagh, as ayns 2007 hooar y partee y chied ynnyd ayns Çhionnal Nerin Hwoaie. Hie er y Phartee Glass ayns Nerin Hwoaie dy ve ny chooid jeh Partee Glass Nerin 'sy vlein roish shen.

Er 14 Mean Souree 2007, lurg barganaghyn er claare ry hoi'n reiltys, hie yn Partee Glass stiagh 'sy reiltys lesh Fianna Fáil as y Phartee Deynlagh.
Tibetish

Ta kiare çhengaghyn ayn as foddee oo çheet orroo lesh ****.

* **[[Tibetish Amdo]]**, çhengey Tibetagh hiar-hwoaie
* **[[Tibetish Chlassicagh]]**, shenn çhengey yn ard
* **[[Tibetish Khams]]** çhengey Tibetagh hiar
* **[[Tibetish Veanagh]]**, çhengey oikoil Ard Hene-reiltagh Tibet.
Reeriaght y Vee

Va **Reeriaght y Vee** (Shenn Yernish: *Cóiced na Míde*, ) ny reeriaght vean-eashagh ayns Nerin. Va'n reeriaght currit er bun mygeayrt y vlein 76 BNJ liorish Túathal Techtmar lurg caggaghyn noi ny reeriaghtyn Connaghtey, Ulley, Mooan as Lion, as hannee ee ayn er mayrn derrey ny bleeaney 1171 tra haink ny Normanee gys Nerin. Ghow y reeriaght stiagh Coontae yn Vee, Coontae yn Eearvee, Coontae yn Lhongfort as stugganyn jeh Coontae yn Chavan, Coontae Ghivlyn, Coontae Cheeill Darey, Coontae Vuinaghan, Coontae Lhoo as Coontae Uíbh Fhailí. Va'n preeu-valley eck soit ayns Teamhair na Rí, boayl ny h-ard-reeghyn Yernagh chammah.
Commagh (grammeydys)

Ayns çhengoaylleeaght as grammeydys, ta **commagh** çheet er argane olt neuchaglaaee.  

Dy cadjin, t'ad cur commee ry-cheilley lesh king oltyn aistragh.  Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, as adsyn nyn jengaghyn ennymagh-cassidagh, ta'n jees gymmyrkey 'syn aght cheddin.  Ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh, cha nel shen kiart; t'adsyn cur ry-cheilley cassyn as commee, cha nel king as commee.  Myr shen, ta çhengoayllee eddyrscarrey y tree.  T'ad jannoo ymmyd jeh shellagh (**S**) son dy chowraghey commee ayns oltscarrey çhengoaylleeagh.  Ta aittin (**A**) cowraghey king, as ta onnane (**O**) cowraghey cassyn.


Coadan:Ergative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh
Coadan:Accusative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh


## Sampleyryn

Sampleyryn:
* S'quaagh **ny reddyn v'ayn**.
* Haink **Victoria** dy ve ny h-inneen aalin as stoamey, lesh folt fynn as sooillyn gorrym.
* **Y dooinney va maree**, v’eh jeeaghyn garroo dy liooar.

Rere grammeydys tradishoonagh, t'adsyn heose nyn ging.

## Imraaghyn

### Claare lioaragh
Hetra-veeagheyder

Ta **hetra-veeagheyder** ny **heterotroph** çheet er organe bioag ta goaill bree kemmigagh ass stoo orgaanagh er son y çhymshal bea echey. Ta bun yn 'ockle Greagish:  *heteros*, "elley" as  *trophe*, "beaghey". Ta **heterotroph** cosoylaghey rish *[[hene-veeagheyder]]* ny *autotroph*, as adsyn jannoo ymmyd jeeragh jeh binn vree, myr sampleyr, sollys, son dy yannoo stoo orgaanagh jeh carboan daa-osseed. 

Ayns geuley bee, she eederyn ad hetra-veeagheyderyn. T'ad goaill carboan orgaanagh liorish ee hene-veeagheyderyn ny hetra-veeagheyderyn elley. She hetra-veeagheyderyn ad dagh ooilley baagh, chammah's fungyssyn as ymmodee bacteyryn. Ta shiaranse dy vaaghyn (myr sampleyr, corrylyn jannoo shimbosh lesh hene-veeagheyderyn as goaill carboan orgaanagh 'syn aght shen. Ta kuse dy lossreeyn sheadanagh er jeet dy ve nyn hetra-veeagheyderyn myrgeddin; agh lossreeyn feill-eeagh, t'ad gee cretooryn son dy ghoaill ny smoo neetrageen, agh she hene-veeagheyderyn t'ayn ny yei shen, as adsyn goaill bree jeh soilshey ny greiney.

My ta dooie ennagh ny hetra-veeagheyder, shegin da goaill y carboan echey ass stoo orgaanagh. My t'eh goaill neetrageen ass stoo orgaanagh, agh bree jeh bun elley, she hene-veeagheyder t'ayn. Ta daa aarheynn dy hetra-veeagheyder:
* hetra-veeagheyder sollysh - geddyn bree jeh sollys, agh shegin da geddyn carboan organagh.
* hetra-veeagheyder kemmigagh - geddyn bree liorish ee co-vreneenyn organagh ny neuorganagh, as geddyn carboan organagh myrgeddin.

## Jeeagh er neesht
* Hene-veeagheyder
Wuhan

She **Wuhan** (Sheenish aashagh: 武汉; Sheenish hradishoonagh: 武漢; pinyin: Wǔhàn) preeu-valley Hubei, nane jeh ny queiggaghyn Sheenagh. Ta'n balley ny valley smoo 'sy Çheen veanagh. T'eh ny lhie ayns çheu hiar jeh Thalloo Rea Jianghan, as çheet ry-cheilley roshtynyn ny h-awinyn Yangtze as Han. Ta'n balley ny chree ry hoi arraghey, lesh shiartanse dy raaidyn yiarn, raaidyn, as bayryn gleashtanagh goll trooid y valley. Ta mygeayrt 9,100,000 cummaltee 'syn ard moirvaljagh 'sy vlein 2006, as 6,100,000 cummaltee 'syn ard baljagh.
Qin Shi Huang

Va **Qin Shi Huang** (Sheenish: 秦始皇; pinyin: Qín Shǐhuáng; Wade-Giles: Ch'in Shih-huang) (259 RC – 210 RC), ennym persoonagh **Ying Zheng** (Sheenish: 嬴政; pinyin: Yíng Zhèng), ree y steat Sheenagh Steat Qin veih'n vlein 246 RC derrey 221 RC car Eash ny Steatyn Caggee. Haink er dy ve ny chied impir er y Çheen unnaneysit 'sy vlein 221 RC. Va'n çheer fo reirey echey derrey yn laa baaish echey ayns 210 RC as eh 50 bleeaney d'eash.

## Imraaghyn
Johnny Brady

Ta **Johnny Brady** (ruggit 1 Jerrey Geuree 1948) ny pholitickeyr Yernagh jeh'n phartee politickagh Fianna Fáil. She TD v'eh er son y Vee Heear veih Mean Souree 1997 derrey yn Ard-Reihys ayns Toshiaght Arree ny bleeaney 2011. V'eh reiht da Dáil Éireann son y cheid cheayrt ayns Ard-reihys ny bleeaney 2007 da eear-cho-heiyderys ny Mee as v'eh aa-reiht ayns Ard-reihys ny bleeaney 2002. 'Sy vlein 2007, va'n co-heiyderys rheynnit magh ayns daa cho-heiyderys - Y Vee Heear (goaill stiagh cooid jeh Coontae yn Eearvee) as Y Vee Hiar. Hass eh ayns co-heiyderys ny Mee Heear ayns Ard-reihys ny bleeaney shen, as chossyn eh yn ynnyd echey myr Teachta Dála. 

Va Brady ny oltey jeh Coonseil Choontae ny Mee veih 1973 as 2003. Eddyr ny bleeantyn 2002 as 2007 v'eh gobbraghey myr Caairliagh ny Bing Vee as Eirinys ayns Dáil Éireann.

## Imraaghyn
Noel Dempsey

Ta **Noel Dempsey** (ruggit 6 Jerrey Geuree 1953) ny pholitickeyr Yernagh jeh'n phartee politickagh Fianna Fáil. T'eh ny TD son y Vee Heear as t'eh ny Hirveishagh Arraghey. Va tammylt jeant echey myr Shirveishagh Çhymmyltaght as Gurneilys Ynnydagh (1997-2002), Shirveishagh Ynsee as Oaylleeaght (2002-2004) as Shirveishagh Çhellinsh, Marrey as Cooid Najooragh (2004-2007).
Damien English

Ta **Damien English** (ruggit er 21 Toshiaght Arree 1978) ny pholitickeyr jeh chooid y phartee politickagh Yernagh, Fine Gael. T'eh ny TD son co-heiyderys y Vee Heear. V'eh reiht da Dáil Éireann son y chied cheayrt ayns Ard-reihys ny bleeany 2002, as ec y traa shen, v'eh ny TD s'aa ayn. V'eh aa-reiht reesht da'n Dáil ayns 2007.
Abjad

She corys screeuee eh **abjad**, as ny cowraghyn ("lettyryn") echey cowraghey corockle; t'eh er y lhaihder ny breeocklyn y chur stiagh.  Hug roish Peter T. Daniels yn ennym *abjad*, ayns ynnyd jeh'n çhenn ennym *corys screeuee corocklagh* ny *shillabaght*, as eshyn jannoo ymmyd elley jeh *[[shillabaght]]*.

Ta Daniels rheynn abjadyn jeh abbyrlhittyn er y fa nagh vel breeocklyn mastey cowraghyn bunneydagh y chorys screeuee.
T'eh rheynn ad jeh abugidaghyn (possan noa elley jeant echey) er y fa dy vel ny scarreydee oc reihyssagh, as cha nel ad ry-akin ayns screeu focklymagh, ny ayns screeu cadjin noadyr, son y chooid smoo.  Ayns abugida, shegin dhyt breeocklyn y chowraghey dagh keayrt; as ayns shillabaght rere meenaghey Ghaniels, ta ny cowraghyn cowraghey slane shillab, dy ghra myr shen, breeockle ny lomarcan, ny corockle ny lomarcan, ny cochiangle jeu.

## Abjadyn

Ta dagh ooilley abjad as fys er ain jeh sliught y chynney coryssyn screeuee Semittagh, as nyn drooid jeh Proto-Sinaitagh as jalloo-screeueyrys Egyptagh.  Va'n abbyrlhit Feaneeckagh y fer cadjin s'leaie; cha row agh mysh feed cowrey echey, as myr shen, v'eh aashagh ynsaghey eh, cosoylaghey rish coryssyn elley v'ayn as ymmodee cowraghyn oc.  Rish y traa, haink coryssyn elley jeh, goaill stiagh yn abbyrlhit Greagagh as yn abjad Aramaagh.  Va'n abjad Aramaagh ny hennayr ymmodee abjad as abugida 'syn Aishey.

## Imraaghyn
Abugida

She corys screeuee eh **abugida**. Ta ny cowraghyn ("lettyryn") echey cowraghey corockle as breeockle undinagh echey; t'ad caghlaa y breeockle t'ayn liorish caghlaa cummey y lettyr ny cur stiagh scarreydee. Hug roish Peter T. Daniels yn ennym *abjad*, ayns ynnyd jeh'n çhenn ennym *corys screeuee corocklagh* ny *shillabaght*, as eshyn jannoo ymmyd elley jeh *[[shillabaght]]*.

Ta'n lettyr cowraghey corockle ennagh, as t'ad goll er screeu ayns straih. Ta breeocklyn croghey er ny corocklyn: ta corockle undinagh ec y chorockle, agh foddee oo eh y chaghlaa y breeockle liorish scarreydagh, ny liorish caghlaa cummey y lettyr. Ta ynnydyn ny scarreydee croghey er y vreeockle t'ayn; cha nel ad goll er screeu ayns y straih cheddin as ny corocklyn.

Mannagh vel corockle ec breeockle ennagh, foddee oo screeu shen liorish:
* cowrey gyn corockle as scarreydagh (ny kiartaghey) y vreeockle echey
* lettyryn er lheh son breeocklyn nyn lomarcan, as adsyn anchasley rish ny cowraghyn son breeocklyn crogheydagh

Mannagh vel breeockle ec corockle ennagh, foddee oos screeu shen liorish:
* cowrey er lheh ta cowraghey nagh vel breeockle echey (virama)
* gyn screeu cowrey breeockle erbee (shen daa cheayllagh; foddee y breeockle undinagh ve echey)
* cowrey breeockle beg ny "naeear", myr sampleyr schwa (shen daa cheayllagh; foddee y breeockle hene ve ayn, ny dyn breeockle erbee)
* cowrey corockle taah, as daa ny ny smoo lettyryn corockle er nyn gochiangley ayns spank.
* cowrey corockle crogheydagh. My nee cummey jeh'n lettyr cadjin t'ayn, foddee eh ve ny sloo na'n lettyr cadjin, ny ny hoie ayns ynnyd elley. Ny keayrtyn elley, ta cowraghyn er lheh son corocklyn crogheydagh.

Haink yn ennym abugida jeh obbyr Peter T. Daniels. She ennym yn screeu Ge‘ez t'ayn, rere y chied chiare lettyryn echey: *aləf, bet, gäməl, dənt*. T

Ta Daniels rheynn abugidaghyn jeh abbyrlhittyn er y fa nagh vel breeocklyn mastey cowraghyn bunneydagh y chorys screeuee. T'eh rheynn ad jeh abjadyn (possan noa elley jeant echey) er y fa dy vel ny scarreydee ec abjadyn reihyssagh, as cha nel ad ry-akin ayns screeu focklymagh, ny ayns screeu cadjin noadyr, son y chooid smoo. Ayns abugida, shegin dhyt breeocklyn y chowraghey dagh keayrt. Ta Daniels eddyrscarrey abugidaghyn as shillabaghtyn er y fa dy vel cummaghyn lettyryn abugida croghey er ny breeocklyn as corocklyn t'ayn, agh ayns shillabaght, foddee cummey erbee ve oc.

Ta'n screeudeyr shennaghys screeuee Barry Powell goaill noi *abugida*, chammah's *abjad*, er coontey sheiltynys as shennaghys.
 

## Imraaghyn
Shane McEntee

She politickeyr jeh'n phartee politickagh Yernagh Fine Gael va **Shane McEntee** (19 Mee ny Nollick, 1956 &ndash; 21 Mee ny Nollick 2012). By TD eh son co-heiyderys y Vee Hiar. V'eh reiht da Dáil Éireann son y chied cheayrt ayns Fo-reihys ny Mee 'sy vlein 2002. V'eh aa-reiht reesht da'n Dáil ayns 2007. Hooar eh baase rere hene-varroo er 21 Mee ny Nollick 2012, daa laa lurg y 56-oo laa ruggyree echey.
Mary Wallace

Ta **Mary Wallace** (ruggit 13 Mean Souree 1959) ny politickeyr Yernagh jeh'n phartee politickagh Fianna Fáil. T'ee ny TD son y Vee Hiar. V'ee reiht da Dáil Éireann da'n chied cheayrt ayns Ard-reihys ny bleeaney 1989, as v'ee aa-reiht ayns dagh ard-reihys veih'n vlein shen. Cheau ee tammylt giare myr shannadeyr ayns Seanad Éireann veih'n vlein 1987 derrey 1989.
Rolley daa-veaghee ayns Nerin

Ta tree dooieyn jeh daa-veaghee ghooghyssagh ayns Nerin.

## Fo-rang: [[Lissamphibia]]
### Sur-oardagh: [[Salientia]]
#### Oardagh: [[Anura]]
-----
*Fo-oardagh: Neobatrachia
**Kynney: Ranidae
***Genus: Rana
**** **[[Rannag Chadjin|Rannag Chadjin Ghone Oarpagh]]** *Rana temporaria* (LC: Imnea s'loo)
**Kynney: Bufonidae
***Genus: Epidalea
**** ***[[Epidalea calamita]]*** (LC)

#### Oardagh: [[Caudata]]
-----
*Fo-oardagh: Salamandroidea
**Kynney: Salamandridae
***Genus: Lissotriton
**** **[[Eairkag Rea]]** *Lissotriton vulgaris vulgaris* (LC)

## Kianglaghyn

*https://web.archive.org/web/20050501120440/http://www.thomsonecology.com/ire-amphibians.htm
Shillabaght

She corys screeuee ee **shillabaght**.  Ta ny cowraghyn ("lettyryn") echey cowraghey slane shillab.  Son y chooid smoo, ta dagh cowrey cowraghey corockle lesh breeockle.

## Imraaghyn