open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çhengey chadjinit

Ta **çhengey chadjinit** ny **abbyrt chadjinit** çheet er cummey dy hengey ennagh as keimeeaght ard eck.  Ta staydys oikoil ec kuse jeu, agh cha nel ec fir elley.  Ta bun oc ymmyd abbyrt ennagh ayns screeuyn, as shen çheumooie ard yn abbyrt veill dy cadjin.  T'ad jannoo ymmyd jeh'n abbyr shoh ayns cooishyn oikoil, myr sampleyr ayns reirey, lettyraght as leigh.  Ta ceaghlaght goll er leodaghey 'syn abbyrt shoh.  Dy cadjin, ta'n cummey shoh rere abbyrt sleih ooasle.  Ta keimeeaght ard ec abbyrt sleih cummaghtagh as ynsit, as t'ee ny sampleyr da sleih elley.  Ta fockleyryn as lioaryn grammeydys beaynaghey normyn ny çhengey, chammah's obbyr oaylleeagh as reiltyssyn.  Dy cadjin, ta bun yn abbyr chadjinit abbyrt y phreeu-valley.  Ny keayrtyn elley, t'eh rere abbyrtyn ard-valjyn cultooragh ny tarmayrnagh.  Ta çhengaghyn chadjinit elley jeant jeh ymmodee abbyrtyn ardjynagh.

Ayns çheeraghyn aasit, ta'n chooid smoo jeh'n phobbyl toiggal yn abbyrt chadjinit, eer mannagh vel ad ish y loayrt.  Dy cadjin, ta sleih çheerey as lught ny h-obbyr daa-abbyrtagh: t'ad loayrt ayns abbyrt neuchadjinit 'sy thie as 'syn obbyr, agh t'ad jannoo ymmyd jeh'n abbyrt chadjinit er son cooishyn formoil.

Ny keayrtyn, ta blass er lheh kianglt rish yn abbyrt chadjinit, bentyn rish bun cadjin; myr sampleyr, ta Baarle Chadjinit kianglt rish Received Pronunciation, agh t'eh goll er loayrt ayns blassyn elley.

Ayns shiartanse dy heeraghyn, ta jantys ayn er son dy reaghey yn abbyrt chadjinit.
Jorby

Ta **Jorby** ny **Jurby** () ny skeerey ayns sheear hwoaie Vannin. Myrane lesh Skylley Maayl as Skeerey Valley ny Loughey, ta Jorby coontit myr nane jeh ny tree skeeraghyn 'sy çheadin Maayl. Ta'n skeerey ny slyst eirinagh er coose sheear hwoaie yn ellan agh ta steat çhynskylagh er y çhenn phairk aer RAF Jurby. Ta pryssoon noa Ellan Vannin, va foshlit er 14 Luanistyn 2008, soit ayn.

## Imraaghyn
Skeerey Andreas

Ta **Skeerey Andreas** () ny skeerey ayns twoaie Vannin. Myrane lesh Skeerey Vreeshey as Skeerey Chreest ny h-Ayrey, ta Andreas soit 'sy çheadin Inver Ayre. Ta'n skeerey sheeyney veih'n Lhen Vooar harrish y coose sheear hwoaie gys Breeshey. T'ee çhemmit liorish Jorby da'n sheear, liorish Creest ny h-Ayrey da'n jiass, liorish Breeshey da'n shiar as liorish Mooir Vannin da'n twoaie. Ta'n balley beg Andreas soit 'sy skeerey.

## Imraaghyn
Skylley Maayl

Ta **Skyll Maayl** () ny skeerey ayns Mannin. Ta'n skeerey sheeyney veih Glion Cam 'sy jiass gys Orrisdale 'sy twoaie; as veih'n vooir 'sy sheear dys Eairee Horkill 'sy shiar. Ta'n skeerey 33.9 km² er eaghtyr as ta 1,640 cummaltee ayn rere coontey-pobble 'sy vlein 2006. Ta'n Balley Keeill Vaayl, y balley beg smoo 'sy skeerey, ny hoie ayns twoaie ny skeerey. She John James Martin Cannell Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skylley Maayl
Skeerey Vraddan

Ta **Skeerey Vraddan** ny **Skylley Vraddan** () ny skeerey heeynt 'sy çheadin Medall, Mannin. T'ee sheeyney veih ny skeeraghyn Maayl as Creest ny h-Ayrey 'sy twoaie, as çhemmal rish ny skeeraghyn Carmane, Marooney, as Connaghyn 'sy vean, as t'ee çhemmal rish Stondane 'sy jiass. Ta'n ayrn twoaie sleitagh as ta'n ayrn jiass ny smoo rea. Ta'n ayrn jiass goaill stiagh ardjyn cummaltagh faare da Doolish. She Thomas Philip Caley Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skeerey Vraddan
Skeerey Chreest ny h-Ayrey

Ta **Skeerey Chreest ny h-Ayrey** ny **Skyll Chreest ny h-Ayrey** () ny skeerey 'sy çheadin Inver Ayre, Mannin. Ta'n skeerey çhemmit liorish Skylley Maayl as Skeerey Valley ny Loghey da'n sheear, liorish Skeerey Andreas as Skeerey Vreeshey da'n twoaie, liorish Rhumsaa, Skeerey Lonan as Skyll Maghal da'n shiar, as liorish Skeerey Braddan da'n jiass. Ta'n skeerey ny skeerey smoo ayns Mannin as ee 62.3 km² er eaghtyr. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 ta 1,237 cummaltee ayn. She Thomas Philip Caley Captan ny Skeerey.

T'ee ny skeerey sleitagh, as ta Sniaul, y slieau s'yrjey er yn ellan, ny hoie 'sy skeerey, myrane lesh ayrnyn liauyrey jeh'n choorse TT. Ta'n chooid smoo jeh coorse Awin Sulby, yn awin s'liurey er yn ellan, goit stiagh 'sy skeerey. Ta'n chooid smoo jeh ny cummaltee soit er y raad eddyr Rhumsaa as Purt ny h-Inshey, goaill stiagh y balley beg Sulby.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skyll Chreest ny h-Ayrey
Balsym buigh

She lus bleeanagh lussagh eh **balsym buigh** (***Impatiens noli-tangere***).  T'eh ry-akin ayns ynnydyn tashey er feie ny h-Oarpey, ny h-Aishey as America Hwoaie.  Ta blaaghyn buighey echey.  Ta ny fynneigyn resh echey bleaystagh tra t'ad appee, as ceau ny rassyn foddey ersooyl.

## Kianglaghyn magh
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile
Barbrag

She crouw 'sy chynney Berberidaceae ee **barbrag** (***Berberis vulgaris***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey veanagh as jiass, yn Affrick heear-hwoaie as yn Aishey heear.  T'ee er ny jannoo dooie da'n Europey hwoaie as America Hwoaie myrgeddin.

## Jalloo-oaylleeaght
She crouw yn-lhoamey t'ayn, wheesh as 4m er yrjid.  Ta duillagyn eelipsagh beggey eck, 2-5km er lhiurid as 1-2km er lheead, as saue-eeacklagh.  T'ad gaase ayns dhossan dy 2-5 as jialg myrane lhieu.  Ta blaaghyn buighey 4-6mm er crontessen eck, er panicle 3-6km er lhiurid.  

Ta berrishyn jiargey dronuillagagh eck, 7-10mm er lhiurid as 3-5mm er lheead.  T'ad appee anmagh 'sy tourey; t'ad yn-ee, agh sharroo dy liooar.  T'ad bee scanshoil da ushagyn beggey, as t'adsyn skeaylley ny rassyn 'sy check oc.  

## Ymmyd
Ta milljan Rooshagh jeant jeh berrishyn barbrag (), as ta ymmyd jeant jeu ayns coagyraght ny h-Eeraan.  Ta soo jeant jeu 'syn Europey.

Er lhimmey jeh ny berrishyn as rassyn eck, t'ee beggan nieunagh.  Ta berberine aynjee.

T'ee ny oastagh meanagh da'n fungys *[[Puccinia graminis]]*, ny doghan curnaght.

## Imraaghyn
Skeerey Rosien

Ta **Skeerey Rosien** (), ny **Skyll Chreest Rosien** (Baarle: *Kirk Christ Rushen*)  ny skeerey 'sy çheadin Rosien er coose jiass Vannin. Ta'n skeerey ny h-ard eeasteyragh as eirinagh. Ta'n skeerey nane jeh tree skeeraghyn 'sy çheadin lesh yn ennym cheddin. She Skeerey Chairbre as Skeerey Malew y daa skeerey elley. Ta'n skeerey 24.6 km² er eaghtyr as ta 1,591 cummaltee aynjee rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 (goaill magh Purt le Moirrey as Purt Çhiarn). T'ee sheeyney veih Halley'n Traie eddyr lieh-vollagh eddyr Balley Chashtal as Purt le Moirrey gys ny h-eayninyn çheu heear jeh Cronk ny Arrey Laa. T'ee rheynnit ayns daa ayrn. Ta'n preeu-ayrn soit da'n twoaie as da'n shiar hwoaie veih Purt le Moirrey as Purt Çhiarn. Ta'n ayrn s'loo soit da'n jiass as da'n sheear yiass veih ny baljyn beggey shen as t'ee goaill stiagh y claghan Creneash as yn ellaneen y Cholloo myrane lesh y daa chreg Famman Kitterland as Carrick ny Colloo.

## Reiltys
Ta Skeerey Rosien stiurit as reirit ec Barrantee Skeerey Rosien. T'ad çheet ry-cheilley ec cruinnaghtyn ayns Halley Balley Phesson. She Stanley Ditchfield Clucas Captan ny Skeerey, as she Adrian Tinkler Caairliagh ny Barrantee.

### Rolley Captanyn Skeerey Rosien
Ta'n rolley shoh goaill stiagh dagh Captan veih'n vlein 1627:

* 1627 - Thomas Qualtrough
* 1644 - William Gawne
* 1776 - Thamas Gawne
* 1797 - Edward Gawne
* 1838 - Edward Moore Gawne
* 1872 - John Thomas Clucas
* 1887 - William Baring Stevenson
* 1894 - John Donald Clucas
* 1939 - Edward Murray Gawne
* 1970 - Edward Richard Murray Gawne
* 1998 - Stanley Ditchfield Clucas

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skeerey Rosien
Charles Kerruish

Va'n **Reejerey Henry Charles Kerruish [[Oardyr yn Impiraght Ghoaldagh|OBE]] [[Olloo Leighyn|LLD]] [[Captan ny Skeerey|CS]] [[Oltey yn Ardwhaiyl|OA]]** (23 Jerrey Souree 1917 &ndash; 2 Luanistyn 2003) ny pholitickeyr Manninagh. V'eh ny Loayreyder er y Chiare as Feed veih 1962 derrey 1990,  as v'eh ny chied Eaghtyrane Tinvaal. Myrane lesh shen v'eh ny chied Chaairliagh jeh'n Choonseil Chiannoortagh, roie-immeeaght jeh Ard-Hirveishagh Ellan Vannin, veih 1961 derrey 1967. Rere shen, v'eh ny chied Vanninagh dy ghoaill shellooderys er currym slattyssagh ayns Mannin. Roish shen va'n chummaght slattyssagh lesh y Lhiass-Chiannoort. Myrane lesh ny freggyrtyssyn echey ayns currymyn ellanagh, v'eh ny Chaptan Skeerey son Skyll Maghal veih'n vlein 1960 derrey laa e vaaish.

## Imraaghyn
Çhengaghyn Mayagh

She kynney çhengey ad ny **çhengaghyn Mayagh**.  Ta ny çhengaghyn shoh goll er loayrt ayns Mesoamerica as America Veanagh hwoaie.  Ta 6 millioon dy loayreyderyn oc, ayns Mecsico, yn Ghuatemaley, yn Veleesh as ny Hondooraghyn son y chooid smoo.  

Ta'n kynney Mayagh mastey kynneeyn share er nyn nocamadys ayns America. 

Rish yn eash roie-Cholombagh, va kuse dy hengaghyn Mayagh screeut 'sy screeu jalloo-ocklagh Mayagh, ayns eash Chlassicagh ny Mayee er lheh (250-900 BNJ).  Ta ny smoo na 10,000 cowraghyn grainnit er mayrn er troggalyn, claghyn cooinaghtyn, pasheydys as ayns lioaryn pabyr roost, as ram screeueeaght 'syn abbyrlhit Romanagh erreish da'n eash choloinagh.  Myr shen, ta bun mie ayn er son toiggal shennaghys roie-Cholombagh, gyn cosoylaght ayns America.

## Troghyn
Ta troghyn cadjin ny chengaghyn Mayagh goaill stiagh:
* t'ad jannoo ymmyd jeh ennymocklyn conastagh ayns ynnyd jeh roie-ocklyn er son dy chowraghey kianglaghyn reamyssagh.
* ta grammeydys ergatagh-jeeragh oc
* ta rang fockle dy "ynnyd-ocklyn" oc

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*The Guatemalan Academy of Mayan Languages - ynnyd-eggey Spaanish-Mayagh
*Çhengaghyn Mayagh ec Ethnologue
*Rolley lioaryn er çhengaghyn Mayagh ec Ollooscoill Hexas
Skeerey Charmane

Ta **Skeerey Charmane** () ny skeerey 'sy çheadin Glion Faba, Mannin. Ayns ny shenn traaghyn ghow ee stiagh Purt ny h-Inshey raad ta Moir-Agglish Charmane soit. Ta'n skeerey goaill stiagh Balley Keeill Eoin, raad ta feailley Tinvaal goll ersooyl. T'ee ny h-ard cronkagh son y chooid smoo, faagail magh thalloo rea slystagh faggys da Purt ny h-Inshey. T'ee çhemmit rish Skylley Maayl da'n shiar hwoaie, rish Skeerey Braddan as Skeerey Marooney da'n shiar as da'n shiar yiass, as rish Skeerey Pherick da'n jiass as da'n sheear yiass. Ta'n skeerey caglit rish Mooir Vannin da'n sheear as da'n sheear hwoaie. She John Kennaugh Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn
Skeerey Pherick

Ta **Skeerey Pherick** () ny skeerey 'sy çheadin Glion Faba er coose heear Vannin. Ta'n skeerey ny h-ard sleitagh ta goaill stiagh liargee twoaie Vaarool Jiass, Slieau Whallin, as Slieau Ghelbee. T'ee çhemmit rish Purt ny h-Inshey da'n twoaie, rish Skeerey Charmane da'n twoaie as y shiar hwoaie, rish Skeerey Marooney da'n shiar, rish Skeerey Malew da'n shiar yiass, rish Skeerey Chairbre as Skeerey Rosien da'n jiass as rish Mooir Vannin da'n sheear. Ta Glion Rosien soit eddyr Slieau Ghelbee as Baarool Jiass, as t'ee roie sheese ny sleityn gys y Glion Mooar as trooid ny hrooid gys Glion Muigh. Ta Awin Ghlion Muigh roie trooid ny glionteenyn shen as ta eas Ghlion Muigh soit mygeayrt 1 veeiley veih'n choose.

Ta kiare baljyn beggey 'sy skeerey: ta Delbee soit faggys da'n slyst er çheu heear jeh Slieau Ghelbee, Forsdal, Skyll Pherick da'n twoaie, as Glion Muigh er y choose. She Margaret Quirk Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn
Skeerey Lonan

Ta **Skeerey Lonan** () ny skeerey 'sy çheadin Garff er coose shiar Vannin. Ta'n skeerey sheeyney veih Glion Coon 'sy jiass gys meainaghyn Sniaul as Corneil Çhibbyr Slieau Maggle (er y choorse TT shiar veih Beinn y Phott). T'ee ny h-ard eaghtyragh, as t'ee ny h-ard sleitagh as follym, as t'ee tuittym dy geyre jeeragh stiagh 'syn 'aarkey, lesh glionteenyn dowin coodit er lhimmey. She Mullagh Ouyr (491 m) y boayl s'yrjey 'sy skeerey. She John Thomas Faragher Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn
Banian

She lus figgagh eh **banian**, as billey ashoonagh ny h-Injey.  .

T'eh goaill toshiaght myr epiphyte ta foghaney ayns scaaney ayns billey (ny troggal, ny keayrtyn).  Ta ny rassyn goll er skeaylley ec ushagyn mess-eeagh.  T'ad cur sheese fraueyn coar y thalloo, as foddee ad coodaghey rheynn jeh'n villey ny troggal oastagh.  T'eh mooadaghey liorish fraueyn aerag ta çheet dy ve kirp choonee.  She billey feer vooar t'ayn: foddee shenn viljyn gaase harrish 200m er crontessen er coontey ny ymmodee kirp oc, as 30m er yrjid.  

## Galleree


Image:Banyan botanical c1800-1830.jpg|Caslys jeh Ficus benghalensis
Image:Banyan tree (Ficus benghalensis) leaf & ripe figs in Secunderabad, AP W IMG 6633.jpg|Duillag as figgyn appee ayns Hyderabad 'syn Injey.
Image:Banyan tree (Ficus benghalensis) trunk in Secunderabad, AP W IMG 6634.jpg|Corp banian.
Image:FicusBengShoot.jpg:*F. benghalensis* shoot in Karnataka, India|Sthole vanian
Image:Banyan tree (Ficus benghalensis) in Secunderabad, AP W IMG 6635.jpg|Billey banian ayns Hyderabad 'syn Injey.
Image:Asian Koel (Eudynamys scolopacea)- Female looking for ripe Banyan tree (Ficus benghalensis) figs in Secunderabad W IMG 6636.jpg|*[[Eudynamys scolopacea]]* bwoirrinagh shirrey figgyn appee ayns Hyderabad 'syn Injey.
Image:Baniano 1.jpg|Fraueyn skeaylley jeh *Ficus benghaliensis* er son dy aase dys boall ny s'grianey


## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* Bar or Bargad ''Ficus benghalensis'' L., hort.purdue.edu
Skeerey Malew

Ta **Skeerey Malew** () ny skeerey 'sy çheadin Rosien er coose jiass Vannin. Ta'n skeerey çhemmit rish Balley Chashtal da'n sheear yiass, rish Skeerey Chairbre da'n sheear, rish Skeerey Pherick da'n twoaie, rish Skeerey Marooney da'n shiar hwoaie, rish Skeerey Stondane da'n shiar as rish Mooir Vannin da'n jiass. Rere çheer-oaylleeaght ta Balley Chashtal ny chooid jeh'n skeerey agh t'eh reirit liorish coonseil er lheh lesh hene. Ta'n skeerey goaill stiagh ny baljyn beggey Balley Sallagh, Balley Keeill Varkysh, as Camys y Ree, myrane lesh ny steatyn çhynskylagh ayns Roonysvaie as Balthane as Purt Aer Vannin. She Roy H. Gelling Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skeerey Malew
Skeerey Chairbre

Ta **Skeerey Chairbre** () ny skeerey 'sy çheadin Rosien er coose jiass Vannin. Ta'n skeerey çhemmit rish Balley Chashtal as Mooir Vannin da'n jiass, rish Skeerey Rosien da'n sheear, rish Skeerey Pherick da'n twoaie, as rish Skeerey Malew da'n shiar. Ta'n skeerey goaill stiagh ny baljyn beggey Eairy Shynnagh, Colby, as Balley Beg. She Cecil Raymond Gawne Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Barrantee Skeerey Chairbre
Ennymockle conastagh

Ta **ennymockle conastagh** çheet er ennymockle ta cowraghey, dy undinagh, kianglaghyn eddyr nhee er lheh as nhee elley.

Myr sampleyr, cha nel keeall erbee ec "moir", "carrey" as "laue-lheeys" mannagh vel ad cowraghey "moir *pheiagh ennagh*", "carrey *peiagh ennagh*", ny "laue-lheeys *er peiagh ennagh*".  'Syn aght cheddin, ta *cooyl*, *baare* as *bun* cowraghey rheynn dy red elley son y chooid smoo.  

Ta ennymocklyn conastagh nyn ennymocklyn rere co-ordrail, agh t'ad jannoo obbyr taah-ocklyn.  Ta focklyn myr shen ry-akin ayns ymmodee çhengaghyn, agh ta çhengoayllee jannoo ymmyd jeh bentyn rish çhengaghyn Mesoamericaanagh son y chooid smoo.  Ta çhengaghyn as ennymocklyn conastagh oc goaill stiagh çhengaghyn Mayagh, çhengaghyn Mixeagh-Zoqueagh as çhengaghyn Oto-Mangueagh.

She ennymockle cadjin t'ayn rere grammeydys, agh ta'n keeall echey cowraghey conastey reamyssagh ny emshiragh, cha nel "nhee"; myr shen, ta ymmyd jeant jeu dys soilshaghey ynnyd, gleashaght as kianglaghyn elley, 'syn aght cheddin as roie-ockle ayns çhengaghyn as y lheid oc.  Ta'n ennymockle conastagh "lesh" ennymockle elley, as t'eh cowraghey conastey eddyr y "chaireyder" echey as ennymockle elley.  

## Sampleyryn

Ayns Nahuatl Chlassicagh:
::*Ca ī-pan petlatl in mistōn.*
::Ve er.SHL breshag y chayt.
::"Ta'n chayt er y vreshag."

Ayns Shapaanish:
::*Neko wa mushiro no ue ni neteiru.*
::Kayt BNC breshag SHL er/erskyn CASN cadley/lhie.
::"Ta'n chayt er y vreshag."

Dy cadjin, ta ennymocklyn conastagh ass (ny kianglt rish) rheynnyn y chorp, myr sampleyr, "cooyl".

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* The use of Relational Nouns in Chickasaw and Zapotec
Skeerey Valley ny Loghey

Ta **Skeerey Valley ny Loghey** () ny skeerey 'sy çheadin Maayl ayns sheear hwoaie Vannin. Ta'n skeerey çhemmit rish Jorby da'n twoaie, rish Skeerey Chreest ny h-Ayrey da'n shiar, rish Skylley Maayl da'n jiass as y sheear yiass, as rish Mooir Vannin er feie daa veeilley (3 km) da'n sheear. She Charles Edgar Cowin Captan ny Skeerey.

## Imraaghyn
Balley

Ta'n fockle **balley** çheet er tree bun-chooishyn mooarey ayns Gaelg - boayl er y çheer raad ta eirinys goll er obbyr; boayl raad ta dooiney cummal; as boayl raad ta ram thieyn, strughtooryn, shappyn as e lheid ayn. Ta'n fockle shen çheet ass *baile* ny Yernish, as va'n cheeal cheddin ec yn 'ockle ayns Yernish ayns ny shenn traaghyn. Nish, son y chooid smoo, cha nel y fockle Yernish agh çheet er "town" y Vaarle ny lomarcan.
Balley beg (reddaghey)

Ta ny smoo na un cheeal lesh ny focklyn **balley beg**:

* Balley beg - cur sheese er boayl cummaltit ta ny smoo na claghan, agh ny sloo na balley
* Balley Beg - ennym ta currit er ram buill ayns Mannin
** Balley Beg, Cairbre - boayl ayns Skeerey Chairbre
** Balley Beg, Lonan - boayl ayns Skeerey Lonan

## Jeeagh er neesht
* Baile Beag
Çhengey ergatagh-jeeragh

Ayns çhengoaylleeaght, ta çhengey **ergatagh-jeeragh** çheet er çhengey ta cur commagh breear neuchaghlaaee as cass breear aistragh ry-cheilley myr y red cheddin. T'ad geddyr-scarrey kione breear aistragh jeh'n daa elley.

## Çhengaghyn ergatagh as cassidagh

Ta çhengey ergatagh-jeeragh cormaghey cass breear aistragh rish commagh breear neuchaghlaaee. Ta kione breear aistragh ny red er lheh. Ta scansh eddyr oc as çhengaghyn ennymagh-cassidagh ta cormaghey kione breear aistragh rish commagh breear neuchaghlaaee, as geddyr-scarrey cass breear aistragh jeu.


Coadan:Ergative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh
Coadan:Accusative alignment.svg|Reaghys arganeyn ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh


T'ad cowraghey ad myr shoh (rere shenn ymmyd Baarle ny focklyn "Subject", "Agent" as "Object"):
* **S** = commagh
* **A** = kione
* **O** = cass

## Imraaghyn
Çhengaghyn Mixeagh-Zoqueagh

She kynney çhengey ad **çhengaghyn Mixeagh-Zoqueagh**.  T'ad goll er loayrt mygeayrt quing hallooin Tehuantepec ayns Mecsico.  Ta reiltys Vecsico goaill rish tree çhengaghyn er lheh Mixeagh-Zoqueagh myr çhengaghyn oikoil: Mixeish (188,000 loayreyderyn), Zoqueish (88,000), as Popoluca, ennym ta goaill stiagh kuse dy hengaghyn Mixeagh as Zoqueagh (69,000).  Ta ram anchaslys sthie ny possanyn shoh: ta Ethnologue rheynn ad ayns 16 çhengaghyn, as Wichmann rheynn ad ayns 12 çhengaghyn as 11 abbyrtyn.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
*Kynney çhengey Mixe-Zoque
Idu-Mishmish

She çhengey veg ny h-Injey as Deynphobblaght ny Sheen ee **Idu-Mishmish**.  Ta mysh 11,000 loayreyderyn eck.

## Kianglaghyn mooie
* Discovery - Endangered Languages

## Imraaghyn
Barrag wuigh

She lus jesheenagh ee **barragh wuigh** (***Glaucium flavum***).  Ta rassyn yn-ee eck.

T'ee dooghyssagh da'n Europey heear.  T'ee er ny jannoo dooie da America Hwoaie myrgeddin, as she sarkyl t'ayn ayns shen.

## Ymmyd

Ta'n alkaloyd glauseen ayns *Glaucium flavum*.  Ta bree lheanaghey scowan as noi-loshtaght echey, liorish lhiettal phosphodiesterase as dooney keyllys chelkium, as ta ymmyd jeant jeu myr medshin cassaght ayns kuse dy heeraghyn.  Foddee eh cur co-eiyrtyssyn ort, as adsyn goaill stiagh kuinaghey, neuvioyrid as branlaadee reayrtagh.  Ta feanish ayn jeu myr druggey-soccar.

## Imraaghyn
Alkaloyd

She co-vunstoo as breneenyn nitrageen bunneydagh ayndaue ad **alkaloydyn**. Ta'n ennym ass *[[alkalaih]]*. T'ad goll er co-haaghey ec ymmodee bioagyn. Ta ymmodee fir jeu nieunagh da bioagyn elley; ta bree potacareeagh oc dy mennick, as ta ymmyd jeant jeu myr stoo lheeys, druggaghyn-soccar, as ayns oardee entheogenagh. T'ad goaill stiagh cocaine (ny anloaghtan as greeseyder), caffeen, nicoteen, morfeen as quineen. Ta blass sharroo oc dy cadjin.

## Imraaghyn
Balley beg

Ta **balley beg** çheet er boodeeys ny boayl cummaltit ta ny smoo na claghan agh ta ny sloo na balley. Dy mennick ta eddyr keeadyn as millaghyn dy 'leih cummal ayn. Ta baljyn beggey nyn muill veayn dy cadjin lesh thieyn soit. Ayns baljyn beggey ta ny thieyn troggit er gerrey da thieyn elley 'sy valley beg. Dy shendeeagh, haink claghan dy ve coontit myr balley beg tra va keeill troggit ayn.
Skeerey

Ta **skeerey** çheet er unnid dy halloo va reirit, stiurit, ny shirveishit liorish keeill ynnydagh ny skyll. Ta'n unnid reiragh agglishagh shoh ry-gheddyn dy cadjin ayns ny h-Agglishyn shoh: yn Agglish Chatoleagh Raueagh, y Commeeys Anglicaanagh, yn Agglish Chair-Chredjuagh Hiar, Agglish ny Soolynn, Agglish Norlynn, as kuse dy h-agglishyn Saasilagh as Presbyteyragh. T'ee çheet er boodeeys ny thalloo agglishagh ynnydagh, goaill stiagh yn ard-cheeill, cabbalyn coonee as shellooghyssyn elley.

Ayns çheeraghyn ennagh, ta skeerey çheet er ard reiragh jeh reiltys theayagh. Ta skeeraghyn jeh'n torçh shen ry-gheddyn ayns Sostyn, Nerin, Mannin, Ellanyn Vooir Eeaght, Louisiana ayns ny Steatyn Unnaneysit, as ayns ram ashoonyn ellanagh 'sy Vooir Charibagh. Dy mennick, t'ad çheet ass skeeraghyn agglishagh lesh yn ennym cheddin oc, foddee, agh lesh ceau yn traa, lesh joaraghyn ceaghlit oc son goll lesh fenaghtyn gurneilys ynnydagh.
Gongdukish

She çhengey Tibetagh-Burmagh ee **Gongdukish**.  T'ee goll er loayrt ec mysh thousane dy 'leih ayns slyst Monggar ny Butaan.  

Ta corys yn-filley crampit eck, as t'eh taishbyney shenn corys Tibetagh-Burmagh, foddee.  Ta cummaght Tshanglaish ry-akin ayns earrooyn Gongdukish.

Ta George van Driem cur possan er lheh jee 'sy chynney çhengey Tibetagh-Burmagh, er bun grammeydys as tasht-fockle.  Cha nel faggys-mooinjerys eddyr ee as çhengaghyn elley ny Butaan, Arunachal Pradesh ny Nepaal.

## Imraaghyn
 

## Kianglaghyn çheumooie
* 
*
Tasht-fockle

Ta **tasht-fockle** çheet er possan dy 'ocklyn bentyn rish cooish er lheh. Foddee eh çheet er focklyn çhengey er lheh, focklyn as fys orroo ec peiagh er lheh, focklyn bentyn rish bun-chooish er lheh, ny focklyn noa ta ry-clashtyn ny ry-akin ayns lessoon ny lioar ynsee.
Monzón

Ta **Monzón** ny valjaght ayns Aragón, y Spaainey. Ta 17,115 deiney cummal ayn.

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil
Arkan sonney

Ta'n **arkan sonney**, ny yn **graynoge**, çheet er sheeintee yialgagh erbee jeh'n fo-chynney **Erinaceinae** as yn oardagh Erinaceomorpha. Ta 17 dooieyn jeh arkanyn sonney ayns queig genussyn, as t'ad ry-gheddyn ayns ayrnyn ny h-Oarpey, ny h-Aishey, ny h-Affrick, as ny Seelynn Noa. Cha nel arkanyn sonney dooghyssagh ry-gheddyn 'syn Austrail, as cha nel dooieyn bio dooghyssagh ry-gheddyn ayns America Hwoaie; ta ny fir ta ry-gheddyn 'sy Teelynn Noa nyn sluightee jeh fir va currit stiagh.
Nathalia Dill

She ben-chloieder Vrasseelagh ee **Nathalia Goyannes Dill Orrico**. V'ee ruggit er 24 Mayrnt 1986 'syn ard-valley Rio de Janeiro.
Baskad wuigh

She lus bleinoil ee **baskad wuigh** (***Calendula arvensis***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey veanagh as yiass, agh t'ee ry-akin er feie ny cruinney jiu.  

## Jalloo-oaylleeaght

T'eh gaase dys 15 kentimeadar er yrjid.  Ta ny duillagyn echey sleeanagh as soit er cass duillag.  Ta ny blaaghyn echey ayns possan wheesh as 4cm er lheead, as t'ad buigh; ta blaagyn gahagh mygeayrt blaagyn jyskagh.

## Imraaghyn
Bassyl

She lus yn-ee eh **bassyl** (***Ocimum basilicum***).  Ta laue mooar echey ayns bee Iddaalagh, yn Çheer Thai, yn Vietnam, yn Laos as yn Chamboyd.  T'eh bleinoil son y chooid smoo, agh ayns çheeraghyn grianchryssagh, foddee eh ve sheer-vio.

## Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase dys 20-60cm er yrjid.  Ta ny gish, tepallyn as dy mennick, ny duillagyn echey renneigagh.  Ta ny duillagyn echey oohchrooagh, mysh 1.5-5cm er lhiurid as 1-3cm er lheead, gyn renneig er yn ooir.  T'ad nyn soie er cass duillag 5-20mm er lhiurid.  Ta ny blaaghyn echey bane as claggagh, as ta staimynyn feer liauyrey echey.

## Imraaghyn
Bastag vane

She lus blaaghey ee **bastag vane** (***Leucanthemum vulgare***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey as ardjyn temprailagh ny h-Aishey.  

## Jalloo-oaylleeaght
She lus sheer-vio t'ayn.  Ta gass neuvanglaneagh eck, as blaa beg jeant jeh mysh 20 blaag gahagh bane mygeayrt kiarkyl dy vlaagyn jyskagh buighey.  Ta bun-sthock snauee eck.

Ta duillagyn geayney dorraghey eck.  Ta ny duillagyn s'inshley nyn soie er cass duillag, jeiragh dys spaddylagh, as saue-eeacklagh dys feeacklagh.  Ta ny duillagyn s'ardjey ny s'girrey, as gyn chass.

T'ee cur magh rassyn lhean, as skeaylley liorish fraueyn myrgeddin.

## Imraaghyn
Steat yl-ashoonagh

Ta **steat yl-ashoonagh** çheet er steat (çheer) raad dy vel y pobble jeant seose jeh daa phossan kynneeagh er lheh ny ny smoo as ny possanyn shen jeh mooadys mooar. T'eh shen ayns neu-chosoylaght rish steat ashoonagh raad dy vel y chooid smoo jeh'n phobble jeant seose jeh un ashoon.

## Steatyn yl-ashoonagh as ny h-ashoonyn ayndaue
* Yn Affrick Yiass: Affrickaanee, Anglo-Affrickee, Soolooee, Xhosa, as possanyn elley
* Y Chanadey: Canadee, Québecee, Acaadee, possanyn kynneeagh dooghyssagh
* Reeriaght Unnaneysit: Sostynee, Albinee, Bretnee, Yernee, Cornee
* Y Spaainey: Spaainee, Catalaanee, Galeeshee, Bascee
* Y Velg: Flandrynee, Walloonee, Germaanee
Shynnagh ruy

Ta'n **shynnagh** (veih *sionnach* ny Yernish), **shynnagh ruy** ny heeintagh 'sy chynney Canidae ta çheet ass America Hwoaie as yn Oaraishey dy dooghyssagh, myrane lesh twoaie yn yn Affrick. T'eh ny ghooie jeh'n çhynnagh ta smoo er enney, as rere shen, t'eh er fys myr y "shynnagh" dy cadjin. V'eh currit stiagh 'syn Austrail ayns y 19-oo eash. Myr ta'n ennym coyrlaghey da, ta daah ruy-dhone er y fynney echey.

Ta'n shynnagh ruy ny horçh jeh'n çhynnagh ta smoo lheeadagh as smoo earrooagh, veih ny curree slystagh ayns ny Steatyn Unnaneysit, gys ny tundraghyn Alpagh er Ard-chlaare Tibet, agh cha nel eh ry-gheddyn ayns buill ennagh ayn lheid as Thalloo yn Eeast, Greenlynn, yn Eeslynn, Ellanyn ny Geyrragh, as Mannin.
Rolley ellanyn yn Oarpey rere eaghtyr

Ta'n duillag shoh **rang-oardraghey [[ellan]]yn yn Oarpey rere eaghtyr**. Myr reill cadjin, cha nel ellanyn ayns ushtey oor currit er y rolley.

## Ellanyn ny smoo na 200 km²

## Jeeagh er neesht
* Rolley ellanyn yn Oarpey rere earroo yn phobble
* Rolley ellanyn rere eaghtyr
* Rolley ellanyn rere earroo yn phobble
Cappan FIFA y Theihll, 2010

Va **Cappan FIFA y Theihll 2010** ny hournamint soccer ren goaill toshiaght 'syn Affrick Yiass car sourey ny bleeaney 2010, veih 11 Mean Souree derrey 11 Jerrey Souree. Ren 32 'wirran eddyrashoonagh cloie 'sy tournamint. Va'n tournamint shoh ny chied hournamint dy ve cloit ayns ashoon Affrickagh.

## Staidyn

## Straih ny possanyn
### Possan A

### Possan B

### Possan C

### Possan D

### Possan E

### Possan F

### Possan G

### Possan H

## Straih tarnoal

## Kianglaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil
Brock

Ta'n **brock**, ny **broc** ny keayrtyn, ny heeintagh ooilley-eeagh lesh cassyn giarey 'sy chynney assag, Mustelidae. Ta hoght dooieyn dy vrockyn ayn ayns tree fo-chynneeyn: Melinae (brockyn Oarpagh as Aishanagh), Mellivorinae (brockyn molley ny Ratel), as Taxideinae (brockyn Americaanagh).
Bastag wuigh

She lus blaagh sheer-vio ee **bastag wuigh**, **blaashagh buigh** ny **jean airhey** (***Glebionis segetum***, ***Chrysanthemum segetum***).  T'ee er ny jannoo dooie harrish yn Europey.  

## Jalloo-oaylleeaght
Ta bastag wuigh gaase wheesh as 80cm er yrjid.  Ta duillagyn reaghit ayns caslagh eck.  T'ad liauyr, babbanagh as ta brat kereagh orroo.  Ta ny blaaghyn eck buigh-ghial as ayns dhossan 3-5cm er lhiurid.  Ta blaagyn gahagh mygeayrt mean dy vlaagyn jyskey.

Foddee ee ve ny sarkyl mooar.  Ta leigh ny h-Albey y 13oo eash gra dy vel ooley jeh un cheyrrey er erinagh erbee ta lhiggey da un vastag wuigh cur magh rassyn mastey y troar echey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Germplasm Resources Information Network: ''Glebionis segetum''
* Flora Europaea: ''Glebionis segetum'' (as ''Chrysanthemum segetum'')
Bee conning

She lus yn-ee eh **bee conning** (***Sonchus oleraceus***).  Ta enmyn elley echey goaill stiagh **bee muc**, **onnane veein** as **onnane vuc**.  Foddee **bainney muc** çheet er chammah's er *[[Sonchus arvensis]]*.  T'eh dooghyssagh da'n Aishey as yn Europey, agh t'eh ry-akin ayns çheeraghyn elley.  Dy cadjin, t'ad cur sarkyl er.  T'eh skeaylley liorish rassyn ta goll er skeaylley magh er y gheay ny er ushtey.

## Ymmyd
Ny keayrtyn, ta sleih gee ny duillagyn ayns glassan, ga dy vel ad sharroo.  Ta broie goaill magh jiooldey y blass sharroo.  Ta ymmodee beiyn gee eh myrgeddin, as shen bun ny h-enmyn cadjin.  

## Imraaghyn
Mwaagh slieau

Ta'n **mwaagh slieau** ny yn **mwaagh Yernagh** (*Lepus timidus*) ny waagh ta cormit rish oayldyn sleitagh as poullagh. T'eh ry-akin veih Fennoscandia gys y Çhibbeyr hiar; ayns bishaghey rish shen, ta possanyn anerit ry-akin ayns ny Beinnyn Alpagh, ayns Nerin, 'sy Pholynn, 'sy Reeriaght Unnaneysit as ayns Hokkaidō. T'eh er ny ve currit stiagh ayns Shetlynn as Ellanyn ny Geyrragh. Foddee mwaagh slieau aase gys 45-65 kentimedaryn (18-26 oar) er lhiurid as gys 2-3 kilogramyn (4.4-6.6 lb) er trimmid, as dy cadjin, ta ny mwaaee woirrinagh ny s'trimmey na ny mwaaee 'irrynagh..

## Imraaghyn
Feeaih ruy

Ta'n **feeaih ruy** (*Cervus elaphus*) nane jeh ny feeaihee smoo. Ta'n feeaih ruy cummal 'sy chooid vooar jeh'n Oarpey, ayns ard Sleityn ny Coagaash, 'syn Aishey Veg as ayns ayrnyn yn Aishey heear as veanagh. T'ad cummal ayns ard Sleityn Atlas eddyr y Varoc as y Tooneesh 'syn Affrick heear hwoaie, as ad yn un dooie jeh feeaih ta cummal 'syn Affrick. Ta feeaihee ruy er ny ve currit stiagh ayns ardjyn elley goaill stiagh yn Austrail, y Teelynn Noa, as yn Argenteen.
Çheeraghyn Nordagh

Ta **ny Çheeraghyn Nordagh** (Danvargish / Norlynnish / Soolynnish: *Norden*, Finnlynnish: *Pohjoismaat*, Eeslynnish: *Norðurlöndin*, Faaroish: *Norðurlond*, Greenlynnish: *Nunat Avannarliit*) jannoo seose ard 'syn Oarpey Hwoaie as 'sy Cheayn Sheear. T'ad jeant seose jeh'n Danvarg, yn Eeslynn, Finnlynn, Norlynn as y Toolynn (as dagh fer jeu goaill ymmyd jeh Crosh Nordagh myr brattagh) as ny croghaneyn ta kianglt roo, goaill stiagh Ellanyn ny Geyrragh, Greenlynn, Svalbard, as Åland. Ta **[[Loghlin]]** ymmydit ny keayrtyn myr co-cheayllaght da ny çheeraghyn Nordagh, agh çheusthie jeh ny çheeraghyn shen ta'n daa enmys anchasley rish y cheiley.
Yn trass rheynnag (tarmaynys)

Ta'n **trass rheynnag** (er enney chammah myr **rheynnag shirveishyn** ny **çhynskyl shirveishyn**) nane jeh ny tree rheynnagyn tarmaynagh. T'ad y chied rheynnag (tayrn magh, lheid as meaineraght, eirinys, eeasteyraght) as y nah rheynnag (jantyssaght son y chooid smoo) ny rheynnagyn elley. She kiarail shirveishyn ayns ynnyd jeh kiarail troarey jerrinagh y cheeal chadjin eck.
Zlatograd

Ta **Zlatograd** (, ny "Balley Airhey") ny valley 'sy Vulgeyr, 60 km veih Smolyan. T'eh ny hoie ayns glion eddyr y ghlout-sleitagh hiar as meanagh ayns Sleityn Rhodope. Ta'n joarey lesh y Ghreag soit 5 km veih'n valley, as er 15 Jerrey Geuree 2010, va'n raad eddyr Zlatograd as Thermes ('sy Ghreag) foshlit.

## Kianglaghyn magh

* Zlatograd.com
* Ynnyd-eggey Valjaght Zlatograd
Aavioghey çhengey

Ta **aavioghey çhengey** ny **çhyndaa arraghey çhengey** çheet er yn eab liorish deiney as reagheydyssyn as parteeas oc ayns goll er ash tuittym d'ymmyd çhengey. Ta ny fir as reagheydyssyn shen goaill stiagh deiney er lheh, possanyn cultooragh as boodeeys, reiltyssyn, lughtyn-reill politickagh, a.r.e. My vel ymmyd ny çhengey tuittym dy geyre, foddee dy vel y çhengey ayns gaue, neuvioyr, ny varroo. 'Sy chooishyn shen, she dean yn aavioghee ayn na ymmyd ny çhengey loayrit dy gheddyn reesht. Ga dy vel deanyn aavioghee hengey anchasley rere boodeeys as stayd, she dean dy ram boodeeyssyn çhengey ta marroo ny dy chur er ash myr çhengey loayrit laaoil. Ta obbraghey aavioghee hengey ny obbraghey contraartagh dy vaase çhengey.

## Imraaghyn

* Zuckermann, Ghil'ad (2003),  ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''.  Palgrave Macmillan. ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695
* Zuckermann, Ghil‘ad (2020). ''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'', Oxford University Press. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776
Trongisvágur

Ta **Trongisvágur** ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh. T'eh soit er coose hiar yn ellan Suðuroy ec bun y cheyllys sailley Trongisvágurfjørður. T'eh as y balley beg Tvøroyri er nyn aase ry-cheiley myr un voayl. Ayns Trongisvágur, ta ynnyd spoyrt, scoill, as scoill oikanagh ry-gheddyn 'sy valley. Ta  sleih cummal ayn.

## Imraaghyn

## Jeeagh neesht er
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh

## Kianglaghyn magh

* www.faroeislands.dk/pages/TrongisvagurIndex.htm
Mooir

Ta **mooir** çheet er corpane mooar d'ushtey sailjey ta kianglt rish keayn, agh ta'n enmys shen ymmydit son jannoo cur sheese er y cheayn chammah, lesh ymmyd y lhieggan gienneydagh - marrey - son y chooid smoo. Ta'n enmys shen ymmydit dy chur sheese er loghyn mooarey sailjey, lheid as y Vooir Chaspagh as y Vooir Varroo.
Leirvík

Ta **Leirvík** ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh ta soit er yn ellan Eysturoy. T'eh kianglt rish Klaksvík er Borðoy liorish y Norðoyatunnilin, thollane ta kiangley yn daa ellan ry cheilley.

## Jeeagh neesht er
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh

## Kianglaghyn magh

* Faroeislands.dk: Leirvík
Bee cooag

She lus eh **bee cooag** ny **shamrag Vanninagh** (***Oxalis acetosella***).  V'ad cliaghtey gee eh myr lus glassan.  Ta ram geayr ocsalagh ayn, as eshyn nieunagh my eeys oo ram jeu.

## Jallo-oaylleeaght
Ta duillagyn tree-duillagagh cree-chrooagh oc, as ad fillit 'sy vean.  T'ad gaase ayns troor er gass.  Ta blaaghyn beggey baney echey 'syn arrey.  Ny keayrtyn, t'ad jiarg ny bane-jiarg.  Ta duillagyn as blaaghyn cribbey 'syn oie as rish fliaghey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Wood-sorrel (Baarle)
* Giftpflanzen.com &mdash; Waldsauerklee (Germaanish)
Kayt ny miljyn

Ta **kayt ny miljyn** ny **assag ny miljyn** (*Martes martes*) ny heeintagh ass yn Oarpey Hwoaie. She sheeintagh lesh y chynney Mustelidae eh as y kynney shen goaill stiagh beiyn lheid as yn assag rangagh, y dooarchoo, y broc, y gluttyn, as yn assag. T'eh cosoylaght rish y chayt thieoil er mooadys. Ta'n corp echey seose gys 53 cm (21 oar.) er lhiurid as foddee dy vel yn arbyl skeabagh echey 25 cm (10 oar.) er lhiurid. Ta ny kiyt irrynagh beggan ny smoo na ny kiyt woirrinagh; dy meanagh, ta'n kayt 1.5 kg (3.5 lb) er trimmid. Ta clooie ghone ouyr ny ghone ghorraghey orroo as t'ee gaase ny s'liurey as ny smoo sheeidagh car y gheurey. Ta broghil vuigh ouyr orroo er nyn scoarnee oc dy mennick.
Bee ny shynnee

She lus sheer-vio eh **bee ny shynnee** (***Sedum anglicum***).

## Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn oochrooagh roseagh as feillagh echey.  T'ad jiargey ny keayrtyn.  Ta blaaghyn baney-jiargey echey.  T'eh gaase er claghyn.

## Imraaghyn
Bee muc friogganagh

She lus bleinoil yn-ee eh **bee muc friogganagh** (***Sonchus asper***).

## Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn jialgagh as babbanagh gorrym-ghlassey as blaaghyn buighey echey, gollrish lus ny minnag.  T'eh gaase wheesh as 180cm er yrjid.   Ta sapp bainnagh echey.

## Imraaghyn
Beetys marrey

She lus sheer-vio eh **beetys marrey** (***Beta vulgaris'' fogh. ''maritima***).  T'eh dooghyssagh da slystyn ny h-Oarpey, ny h-Affrick hwoaie, as ny h-Aishey jiass.  She shennayr lossreeyn cadjin t'ayn, myr sampleyr, beetys as beetys shugyr.  Ta ny duillagyn echey yn-ee.

## Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase wheesh as 1.2m er yrjid.  Ta duillagyn dorraghey-geayney gloasagh echey, as gish yiargey oc dy mennick.  Ta blaaghyn gaase er kibbin liuayr eddyr Jerrey Souree as Mean Fouyir.  Cha nel gish ny petylyn ec ny blaaghyn, agh ta staimynyn buighey ry-akin.  T'ad daa-ghooghyssagh as goll er pollnaghey ec y gheay.  T'eh gaase er thalloo tash jeeigit dy mie.

## Imraaghyn
Beetys

She lus yn-ee eh **beetys** (***Beta vulgaris'' fogh. ''vulgaris'' arr. ''conditiva*** as enmyn elley).

## Ymmyd
T'ad gee fraue veetys broit, ny mynyiarrit ayns glassan.  T'ad jannoo piggyl assjee.  'syn Europey Hiar t'ad jannoo borscht assjee.  Ta ny duillagyn echey yn-ee myrgeddin.

Ta'a jannoo ymmyd jeh betanin ass ny fraueyn myr daah bee, as myr daah screeuee ny keayrtyn.

Cha nel betanin goll er lheie 'sy volg, as ayns co-chruinnaght ard, foddee eh jiargaghey mooin as keck.  T'eh jeeaghyn gollrish eiyrtys fuill, agh t'eh neuskielleydagh.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn mooarey craplaghey echey, as cuishlin baghtal ry-akin 'sy vean oc.  Ta gass as fraue jiarg echey, as famman liauyr ec y 'raue.

## Imraaghyn
Beetys shugyr

She lus daa-vleinoil eh **beetys shugyr** (***Beta vulgaris arr. altissima***).  Ta ram sucrose 'sy 'raue echey, as myr shen, she troar traghtee scanshoil t'ayn.

Ta sleih er ny droarey myr bee as foddyr rish eashyn, agh nel er son shugyr derrey 1747, tra hooar magh Andreas Marggraf (ny kemmigagh Germaanagh) saase dy ghoaill y shugyr ass.  Rish ny Caggaghyn Napoleon (1793-1815), ren lhuingys chaggee Hostyn çhemmaltey purtyn ny h-Oarpey, as cha dod ad kionnaghey stiagh shugyr cuirtlee.  Myr shen, ghow ad toshiaght dy aase ram beetys shugyr 'syn ynnyd echey.  Hooar ad magh dy nod oo eshyn y aase dy mie 'syn Europey, as rish 1880, va beetys shugyr ard-vun shugyr 'syn Europey.  Rish dolley magh slauaght ayns ny h-Injyn Sheear, dardjee costyn shugyr cuirtlee, as shen brod elley dy hroarey beetys shugyr.

'syn Vretyn Vooar, ren y reiltys greinney eirinee dy hroarey beetys shugyr rish Yn Chied Chaggey Dowanagh tra va fo-vooiraneyn Germaanagh cur baatyn traghtee fo.

## Imraaghyn
Beta vulgaris

She lus eh ***Beta vulgaris***.  Ta ymmodee lossreeyn troarey fo'n dooie shoh.  T'eh rheynn ayns daa foghooie: *[[Beta vulgaris fogh. vulgaris|vulgaris]]* as *[[Beta vulgaris fogh. cicla|cicla]]*.  Ta *vulgaris* goaill stiagh ny fraueyn yn-ee: beetys, beetys marrey, beetys mooar as beetys shugyr. 

## Imraaghyn
Glyvrar

Ta **Glyvrar** ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh ta soit er yn ellan Eysturoy. She nane jeh ymmodee dy valjyn beggey er çheu hiar jeh'n cheyllys sailley Skalafjørður as t'ad er nyn 'aase ry-cheiley myr covaljys ta 10 kilometeryn er lhiurid.

## Jeeagh neesht er
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh

## Kianglaghyn magh

* www.runavik.fo
Søldarfjørður

Ta **Søldarfjørður** () ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh ta soit er yn ellan Eysturoy ayns Runavíkar kommuna. Ta  sleih cummal ayn. She FO 344 yn coad postagh echey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* www.faroeislands.dk/pages/SoldarfjordurIndex.htm

## Jeeagh er neesht
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh
Sørvágur

Ta **Sørvágur** ny valley ayns Ellanyn ny Geyrragh ta soit er yn ellan Vágoy. Ta  sleih cummal ayn.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil y valjaght Sørvágur 
* www.faroeislands.dk/pages/StrendurIndex.htm

## Jeeagh neesht er
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh
Beih argid

She billey yn-lhoamey 'sy ghenus *[[Betula]]* ee **beih argid** (***Betula pendula***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey, chammah's sleityn ny Turkee hwoaie.  Ta kuse dy lus-oayllee gra dy vel *[[Betula platyphylla]]* (yn Aishey hwoaie) as *[[Betula szechuanica]]* (yn Aishey veanagh) sorçhyn dy veih argid myrgeddin, myr *B. pendula* arr. *platyphylla* as *B. pendula* arr. *szechuanica*.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta beih argid gaase wheesh as 15-25m er yrjid, agh ta'n corp eck keyl, ny sloo na 40cm son y chooid smoo.  Ta roost bane eck, as cowraghyn dooey er dy mennick, faggys da'n vun erskyn ooilley.  Ta stholeyn garroo eck.  Ta ny duillagyn eck 3-7cm er lhiurid, trooraneagh, as ta oirr daa-eeacklagh oc.  She clooieyn ny gayt ad ny blaaghyn, as t'ad goll er pollnaghey liorish y gheay.  Ta rassyn beggey skianagh eck.

## Eggoaylleeaght
T'ee ry-akin er thalloo geinee, çhirrym son y chooid smoo.  T'ee gaase myrane lesh y fungys mycorrhisagh *[[Amanita muscaria]]* dy cadjin, er thalloo boght er lheh.  Ny keayrtyn, ta *[[Leccinum scabrum]]* ny *[[Cantharellus cibarius]]* myrane lhee.  Dy mennick, ta skeaban buitçh eck myr eiyrtys *[[Taphrina|Taphrina betulina]]*.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
Tórshavnar kommuna

Ta **Tórshavnar kommuna** () ny valjaght ayns Ellanyn ny Geyrragh. 'Sy vlein 2005 va 19,284 cummaltee 'sy valjaght. Ta'n valjaght jeant seose jeh'n phreeu-valley Tórshavn as y boayl mygeayrt. T'ee coodaghey yn lieh jiass jeh'n ellan Streymoy myrane lesh ellanyn beggey ry laue.

## Imraaghyn
Viðareiðis kommuna

Ta **Viðareiðis kommuna** () ny valjaght ayns Ellanyn ny Geyrragh. 'Sy vlein 2002 va 347 cummaltee 'sy valjaght. Cha nel agh un valley 'sy valjaght: Viðareiði. Ta'n valjaght ny boayl smoo twoaieagh ayns Ellanyn ny Geyrragh.

## Imraaghyn
Fuglafjarðar kommuna

Ta **Fuglafjarðar kommuna** () ny valjaght er coose hiar jeh'n ellan Eysturoy ayns Ellanyn ny Geyrragh. She Fuglafjørður y balley smoo 'sy valjaght.

## Imraaghyn
The Tower (lioar)

Va ***The Tower*** () ny lioar dy ghaanyn liorish William Butler Yeats va soilshit magh 'sy vlein 1928. Ta enmys y lioar, ta çheet magh ass ennym y nah daan, cur sheese er Caisleán Thúr Bhaile Uí Laoigh va kionnit ec Yeats as raad v'eh lesh y lught thie echey cummal er feie tammylt. Ta'n lioar goaill stiagh shiartanse dy ny daanyn smoo ennoil ec Yeats, goaill stiagh *[[Sailing to Byzantium]]*, *[[Leda and the Swan]]*, as *[[Among School Children]]*.

## Cummal y lioar
:*[[Sailing to Byzantium]]*   
:*[[The Tower (daan)|The Tower]]*    
:*Meditations in Time of Civil War*    
:*Nineteen Hundred and Nineteen*    
:*The Wheel*    
:*Youth and Age*    
:*The New Faces*    
:*A Prayer for My Son*    
:*Two Songs from a Play*    
:*Fragments*    
:*Leda and the Swan*  
:*On a Picture of a Black Centaur* liorish Edmund Dulac    
:*Among School Children*    
:*Colonus' Praise*    
:*Wisdom*    
:*The Fool by the Roadside*    
:*Owen Aherne and His Dancers*    
:*A Man Young and Old*    
:*The Three Monuments*    
:*All Souls' Night*

## Kiangley mooie
*Bun-ronsaght er yn ym-lioar shoh ayns taishbynys Lioarlann Ashoonagh Nerin. Co-ynsagh er-linney er 'Sailing to Byzantium' er-linney hannah hene.
Beetys mooar

She lus daa-vleinoil eh **beetys mooar** (***Beta vulgaris''' fogh. '''vulgaris''' arr. '''crassa***).  T'ad troarey eh myr foddyr.

## Imraaghyn
Beta vulgaris fogh. vulgaris

Ta'n foghooie ***Beta vulgaris fogh. vulgaris*** çheet er cummaghyn *[[Beta vulgaris]]*.  Ta *vulgaris* goaill stiagh ny fraueyn yn-ee: beetys, beetys marrey, beetys mooar as beetys shugyr. 

## Imraaghyn
Sandur, Ellanyn ny Geyrragh

Ta **Sandur** ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh ta soit er yn ellan Sandoy.

## Jeeagh neesht er
* Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh

## Kianglaghyn magh

* Sandur.fo Ynnyd-eggey oikoil Valjaght Sandur
* www.sandur.fo
Beih veg

She crouw 'sy ghenus *[[Betula]]* ee **beih veg** (***Betula nana***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey hwoaie, yn Aishey hwoaie as America Hwoaie hwoaie, ayns ardjyn arctagh as tempreilagh feayrey.  Çheumooie jeh ardjyn hwoaie, t'ee lhiettit da sleityn erskyn 300m, wheesh as 835m ayns Nalbin as 2200m ayns ny h-Alpyn.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta beih veg gaase mysh 1m er yrjid.  Ta roost gloasagh cobbyragh eck.  Ta ny duillagyn eck 6-20mm er crantessen, faggys kiarkylagh, as ta oirr tonnagh oc.  She clooieyn ny gayt ad ny blaaghyn, as t'ad goll er pollnaghey liorish y gheay.  Ta strughtooryn bwoirrinagh as firrinagh er yn un lus.  Ta clooieyn ny gayt bwoirrinagh dhone-vuigh as 7-10mm er lhiurid.  Ta clooieyn ny gayt firrinagh 5-15mm er lhiurid as staimynyn buighey orroo.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
Beih yiarg

She billey yn-lhoamey 'sy ghenus *[[Betula]]* ee **beih yiarg** (***Betula pubescens***).  T'ee dooghyssagh da'n Europey hwoaie, yn Aishey hwoaie, yn Eeslynn as Greenlynn.  

## Jalloo-oaylleeaght
Ta beih yiarg gaase 10-20m er yrjid.  Ta roost rea lheeah eck as cowraghey dooey er.  Ta ny stholeyn eck clooieagh. Ta ny duillagyn 2-5km er crantessen, oochrooagh, as ta myn-eeacklagh oc.  She clooieyn ny gayt ad ny blaaghyn, as t'ad goll er pollnaghey liorish y gheay.  

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
Berrish ghorrym

She lus berrishagh ee **berrish ghorrym** (***Rubus caesius***), 'sy ghenus *[[Rubus]]* (myrane lesh y verrish ghoo).  

## Jalloo-oaylleeaght

Ta berrish ghorrym snaue harrish y thalloo, cha nel ee cur magh cuirtlee.  Ta ymmodee jialgyn keylley er y ghass.  Ta duillagyn tree-duillagagh oc, as oirr daa-eeacklagh.

Ta ny berrishyn yn-ee eck jeeaghyn gollrish berrishyn soo crouw, agh t'ad gorrym, cha nel jiarg.  Ta brat keyl dy vineenyn kereagh orroo.  

Ta blaaghyn baney eck.

## Imraaghyn
Berrish rangagh ghlass

Ta'n **verrish rangagh ghlass** (*Ribes glandulosum*) ny h-oltey jeh'n ghenus *[[Ribes]]* 'sy chynney Grossulariaceae (myrane lesh y verrish ghlass, y verrish ghoo as y verrish yiarg). 

Ta ny berrishyn eck jiarg-bane dys bane.  T'ad yn-ee, as ta Bar-le-duc jeant jeu.
Laurys

She billey ny crouw sheer-ghlass jeih-hooaral eh **laurys**, **billey buigh**, **billey bwee**, ny **billey millish** (***Laurus nobilis***).  T'eh dooghyssagh da'n ard Meanvooiragh.  

## Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase 10-18m er yrjid.  Ta duillagyn sleeanagh echey, 6-12cm er lhiurid as 2-4cm er lheead.  Ta vyn-eeacklagh craplagh oc.  Ta blaaghyn buighey-ghlassey oc, mysh 1cm er crantessen, as t'ad gaase myr jees myrane lesh duillag.  Cha nel blaaghyn bwoirrinagh as firrinagh er yn un lus.
Billey cainleagh

She billey ny crouw sheer-ghlass eh **billey cainleagh** (***Myrica cerifera***).  T'eh dooghyssagh da America Hwoaie, ny Bahamaghyn, yn Choobey, yn Phurt Verçhagh, America Veanagh as ny h-Injyn Sheear.  T'eh ry-akin ayns America Yiass myrgeddin.  

## Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase wheesh as 12m er yrjid.  Ta feeacklyn ec king ny duillagyn.  Ta blaaghyn buighey-ghlassey feer veg oc, ayns cummaghyn clooieyn ny gayt.  Cha nel blaaghyn bwoirrinagh as firrinagh er yn un lus.  Ta clooieyn ny gayt bwoirrinagh heet dy ve berrish vane-ghorrym kereagh.

## Ymmyd

### Cainleyn
She bun tradishoonagh kere ad berrishyn villey cainleagh, as shen bun yn ennym Gaelgagh echey.  V'ad broie ny berrishyn as goaill kere yn eaghtyr jeh.

### Lheeys
Ta ymmyd jeant jeh roost fraueyn billey cainleagh ayns lusseyraght.  Ren ny Chowtaw ymmyd jeh noi çhiassaghey.  Ayns 1772, ren ny coloinee Americaanagh ymmyd jeh noi buinnagh mooar. Ayns 1737, v'ad jannoo ymmyd jeh noi co-leaystey, gorley gailley as çhingys craaee.

## Imraaghyn
Billey cornel

She billey ny crouw yn-lhoamey eh **billey cornus** (***Cornus mas***).  T'eh dooghyssagh da'n Europey Yiass as  yn Aishey heear-yiass.  

## Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase 5-12m er yrjid.  Ta ny duillagyn echey piyral, oochrooagh dys dronuillagagh as oirr rea oc.  Ta blaaghyn buighey echey, 5-10mm er crantessen as dhossan dy 10-25.  T'ad çheet magh anmagh 'sy gheuree roish my jig ny duillagyn magh.  She droop eh y mess, mysh 2km er lhiurid as 1.5km er crantessen, as un rass ayn.

## Ymmyd

### Messyn

Ta ny messyn yn-ee, agh t'ad castagh derrey t'ad appee.  T'ad gappaghey erreish daue tuittym.  T'ad dorraghey-yiarg tra t'ad appee, as ta blass geayragh oc.  T'ad jannoo soo as aunlyn assdaue, as gee ad myr skon.  'Syn Asserbajaan as yn Armean, t'ad sheeley vodka assdaue.

### Fuygh
Ta fuygh billey cornelian feer ghloo, as t'eh goll fo ayns ushtey.  Myr shen, t'ad jannoo greieyn ass. Ren ny shenn Ghreagee ymmyd jeh *Cornus mas* rish y 7oo eash BNJ er son sleeanyn, shleiyghyn as bowaghyn, as er lheiu dy row eh y fuygh share.

## Imraaghyn
Mölnlycke

Ta **Mölnlycke** ny fo-valley ayns Göteborg Mooar, y Toolynn. Myrane lesh shen t'eh ny phreeu-valley er Baljaght Härryda, Coontae Västra Götaland lesh 14,439 cummaltee ayn 'sy vlein 2005. Ta'n ard baljagh sheeyney harrish daa valjaght, as she Baljaght Mölndal y nah valjaght.
Druggey-soccar

Ta **druggey soccar** çheet er stoo kemmigagh as ymmyd jeant jeh er son taitnys. T'ad shick-ghleashagh, dy ghra myr shen, ta eiyrtys oc er y chorys nearagh meanagh. Foddee ad caghlaa gien, smooinaght, co-yssaght ny tastid (myr sampleyr, gienneyderyn-branlaadys). 

T'ad goaill stiagh druggaghyn leighagh chammah's fir anleighagh. Ta tombagey, alcoal as caffeen nyn nruggaghyn-soccar, as t'ad ry-chionnaghey dy leighagh ayns ymmodee çheeraghyn. Ta druggaghyn-soccar elley goaill stiagh:
* kennip ("marijuana")
* theobromeen ayns shocklaid
* cadleenagyn as cadleenoydjyn
* cocaine
* duillagyn y lus coca myr duillagyn caignee ny myr tey
* cro areca
* duillagyn y lus Catha edulis
* amphetameen
* LSD
* mescaleen ass cactyssyn
* psilocybin as psilocin ass shalmaneyn branlaadys
* MDA