open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shanxi

Ta **Shanxi** (Sheenish: 山西; pinyin: Shānxī; Wade-Giles: *Shan-hsi*) ny queiggey ayns twoaie Gheynphobblaght y Çheen. She Jin (晋 pinyin: jìn) yn aagherrid un-lettragh echey.

Ta Shanxi çhemmit liorish Hebei da'n shiar, Henan da'n jiass, Shaanxi da'n sheear as y Vongoil Sthie da'n twoaie. She Taiyuan preeu-valley yn wheiggey.
Henan

Ta **Henan** (Sheenish: 河南; pinyin: Hénán; Wade-Giles: *Ho-nan*) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen‎, ta soit ayns çheshvean ny çheerey. She 豫 (pinyin: yù) yn aagherrid un-lettragh eck.

Lesh begnagh 100 millioonyn cummaltee, ta Henan ny queiggey smoo pobbylagh ny Sheen rere *arrys*. T'ee çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, Shandong da'n shiar hwoaie, Anhui da'n shiar yiass, Hubei da'n jiass, Shaanxi da'n sheear, as Shanxi da'n sheear hwoaie.

Ta ny h-enmyn **[[Magher Meanagh (yn Çheen)|Zhongyuan]]** (中原 zhōngyuán) ny **Zhongzhou** (中州 zhōngzhōu), fockle er fockle "magheryn meanagh" ny "thalloo meanagh", currit er ny keayrtyn; ta'n ennym shoh currit er ooilley Vagher ny Sheen Hwoaie. T'ee briwnyssit dy vel Henan ny vun ard-veenid ny Sheen.
Shaanxi

Ta **Shaanxi** (Sheenish aashagh: 陕西; Sheenish hradishoonagh: 陝西; pinyin: Shǎnxī; Wade-Giles: *Shan-hsi*) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen.
Jiangsu

Ta **Jiangsu** (Sheenish aashagh: 江苏; Sheenish hradishoonagh: 江蘇; pinyin: Jiāngsū; Wade-Giles: *Chiang-su*) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen, ta soit er slyst hiar ny çheerey. Ta ennym y wheiggey çheet magh ass daa 'ockle—*jiang*, aagherrid son Jiangning (Nanjing nish), as *su* son Suzhou. She 苏 (sū) yn aagherrid un-lettragh ta currit er y wheiggey.

Ta Jiangsu çhemmit liorish Shandong da'n twoaie, Anhui da'n sheear, as Zhejiang as Shanghai da'n jiass. Ta coose, ta ny smoo na 1,000 km er lhiurid lesh y Vooir Vuigh, er y çheu hiar, as ta'n Yangtze roie trooid jiass y wheiggey.
Zhejiang

Ta **Zhejiang** (Sheenish: 浙江; pinyin: Zhèjiāng) ny queiggey ayns shiar Gheynphobblaght ny Sheen. Va *Zhejiang* shenn-ennym ny h-awin Qiantang, ta roie trooid Hangzhou, preeu-valley yn wheiggey. She "Zhe" (浙) yn aagherrid un-lettragh ec y wheiggey.

Ta Zhejiang çhemmit liorish Jiangsu as y valjaght Shanghai da'n twoaie, Anhui da'n sheear hwoaie, Jiangxi da'n sheear, as Fujian da'n jiass; ta Mooir ny Sheen Hiar da'n shiar, as harrish jeh ta Ellanyn Ryukyu ny Shapaan.
Qinghai

Ta **Qinghai** (Sheenish: 青海; pinyin: Qīnghǎi; Tibetish: མཚོ་སྔོན་) ny queiggey lesh Deynphobblaght y Çheen, ta ennym Logh Qinghai currit urree. T'ee çhemmit liorish Gansu da'n shiar hwoaie, Xinjiang da'n sheear hwoaie, Sichuan da'n shiar yiass, as Tibet da'n sheear yiass.
Ard Hene-reiltagh Tibet

Ta **Ard Hene-reiltagh Tibet** (AHT), ny ard hene-reiltagh Xizang (Tibetish: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་; Wylie: *Bod-rang-skyong-ljongs*; Sheenish aashagh: 西藏自治区; Sheenish hradishoonagh: 西藏自治區; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū), ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght y Çheen.

Çheusthie jeh Deynphobblaght y Çheen, ta Tibet currit er enney lesh yn Ard Hene-reiltagh, ta cur lieh ny çheerey shenndeeagh 'syn earroo. Ta'n ard hene-reiltagh cur ny queiggaghyn tradishoonagh Ü-Tsang as Kham (y lieh heear) 'syn earroo. Ta ny joaraghyn echey mygeayrt unnane as joaraghyn reiltys Tibet roish y vlein 1959. Ta Tibet ny nah wheiggey smoo 'sy Çheen rere eaghtyr ny yei Xinjiang.

## Çheeroaylleeaght
Ta Ard Hene-reiltagh Tibet soit er Ard-chlaare Tibet, yn ard s'yrjey er feie ny cruinney. Ayns Tibet hwoaie ta ny h-yrjaghyn sheeyney gys mean-yrjid ta ny s'yrjey na 4,572 m. Ta Slieau Everest soit er joarey Xizang lesh Nepaal.

Ta Tibet çhemmit liorish Xinjiang, Qinghai as Sichuan y Çheen da'n twoaie as da'n niar; ta Jammu as Kashmir as Himachal Pradesh yn Injey soit da'n neear; t'ee çhemmit liorish Nepaal, y Vootaan, as Uttarakhand, Sikkim as Arunachal Pradesh yn Injey da'n jiass. Ta joarey giare eck lesh y wheiggey Sheenagh, Yunnan, da'n niar yiass.

## Reiltys
Ta Ard Hene-reiltagh Tibet ny wheiggey hene-reiltagh ayns Deynphobblaght y Çheen. T'eh fo stiurey Reiltys Pobbylagh, quoi dy vel Caairliagh y fer toshee ayn. Agh er y thalloo, she screeudeyr bing y PCC y fer toshee. Dy cadjin ta'n Caairliagh ny Hibetagh, as ta'n screeudeyr ny neu-Hibetagh. She Qiangba Puncog, fer dooie ass Meoiraght Qamdo, y caairliagh. She Zhang Qingli screeudeyr y phartee.

### Ardjyn reiragh

Ta'n AHT rheynnit ayns un valley meoiragh as shey meoiraghtyn.

Y balley meoiragh:
* Lhasa (拉萨 | *Lāsà Shì*)
Ny meoiraghtyn:
* Nagqu (那曲地区 | *Nàqū Dìqū*)
* Ngari (阿里地区 | *Ālǐ Dìqū*)
* Nyingchi (林芝地区 | *Línzhī Dìqū*)
* Qamdo (昌都地区 | *Chāngdū Dìqū*)
* Shannan (山南地区 | *Shānnán Dìqū*)
* Xigazê (日喀则地区 | *Rìkāzé Dìqū*)


Image:Map of Lhasa, 2005.png|***[[Lhasa]]***
Image:Map of Nagqu, 2005.png|***[[Meoiraght Nagqu]]***
Image:Map of Nyingchi.png|***[[Meoiraght Nyingchi]]***
Image:Map of Ngari prefecture, 2005.png|***[[Meoiraght Ngari]]***
Image:Map of Qamdo, 2005.png|***[[Meoiraght Qamdo]]***
Image:Map of Shannan, 2005.png|***[[Meoiraght Shannan]]***
Image:Map of Shigatse, 2005.png|***[[Meoiraght Xigazê]]***


T'ad ayns shayllyn fo-rheynnit ayns 71 choontae, un clyst (Slyst Chengguan, Lhasa) as un valley coontae (Xigazê).

## Baljyn as baljyn beggey
Towse-oaylleeaght

Ta **towse-oaylleeaght** (, veih'n Ghreagish γεωμετρία; *geo* "cruinney", *metria* "towse") ny vanglane maddaght ta bentyn rish feyshtyn mooadys, cummey, as rish earrooyn as nyn muill conastagh, as troghyn reamys. Ta'n towse-oaylleeaght nane jeh ny h-oaylleeaghtyn by hinney. Ec y toshiaght v'eh ny chorpane oayllys obbree bentyn rish lhiuridyn, eaghtyryn, as thummidyn. Agh 'sy treeoo eash RC, va'n towse-oaylleeaght currit ayns form baghtagh liorish Euclid. Lhig eh sheese y stundayrt towse-oaylleeaghtagh towse-oaylleeaght Euclidagh. Va'n rollageydys, cur buill ny planaidyn as ny rollageyn er y chruinney niauoilagh, ny vun scanshoil son feyshtyn towse-oaylleeagh rish ny 1,500 bleeantyn ny yei.

Va çheet stiagh co-ordnaidyn liorish René Descartes as çheet gy kione co-cheimnagh yn algeerey cur cowrey er keim noa ny towse-oaylleeaght, er y fa dy vel maddaghteyryn abyl soilshaghey magh earrooyn towse-oaylleeagh, lhied as lockeryn cruillit, dy bun-ronsee, t'eh shen lesh cormidyn as foaynooyn. V'eh ny phaart ogheragh ayns çheet magh y chalcalys 'sy 17oo eash. Harrish shen, va sheiltynys ny perspeghtaght taishbynit dy row ny smoo ayns towse-oaylleeaght na troghyn meadragh nyn earrooyn. Va'n towse-oaylleaght lhiassaghit lesh y studeyrys er cummey undinagh chorpaneyn towse-oaylleeagh va'n bun oc lesh Euler as Gauss. Rere eh shen, va ny h-oaylleeaghtyn reamys-oaylleeaght as towse-oaylleeaght anchaslyssagh currit er bun.

Veih feddyn magh ny towse-oaylleeaght neu-Euclidagh 'sy 19oo eash, haink caghlaa fraueoilagh er eie y reamys. Ta towse-oaylleeaght noa-emshiragh cur sursmooinaght er earrooeeyn, reamysyn ta ny smoo foayssagh na'n reamys Euclidagh, t'ad neuchosoyley roo, faagail magh er beggan. Foddee ve cummey elley er ny reamysyn shen, as ad lhiggey dooin gra fo lhiurid. Ta kianglaghyn lajer eddyr y towse-oaylleaght as fishig, as ad ry-hoilshey lesh ny kianglaghyn t'eddyr towse-oaylleeaght Riemannagh as conastaght chadjin. Ta nane jeh ny sheiltynysyn s'aa, sheiltynys streng, feer cosoylagh lesh y towse-oaylleeaght.
Aappilattoq, Qaasuitsup

Ta **Aappilattoq** ny valley beg faggys da Upernavik 'sy valjaght Avannaata er coose heear hwoaie Ghreenlynn. 'Sy vlein 2005 va 198 cummaltee 'sy valley.
Yn Vongoil Sthie

Ta **Ard Hene-reiltagh ny Mongoil Sthie** (AHT) (Mongoilish: , Öbür mongul; Sheenish: 内蒙古; Pinyin: Nèi Měnggǔ), ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. Ta'n Vongoil Sthie çhemmit veih shiar gys sheear liorish Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Ningxia Hui as Gansu, as da'n twoaie t'ee çhemmit liorish y Vongoil as y Roosh.

## Imraaghyn
Braintree, Massachusetts

Ta **Braintree** ny ard-valley ayns Norfolk County, Massachusetts, ny Steatyn Unnaneysit. Va 33,828 cummaltee 'sy valley rere coontey-pobble ny bleeaney 2000. She Joe Sullivan meoir y valley.

## Shennaghys
Va Braintree bunnit er thalloo va clannit 'sy vlein 1625 liorish y Chaptan Wollaston, as v'eh enmyssit *[[Mount Wollaston]]* ec y toshiaght. Fo stiurey Thomas Morton, va'n balley aa-enmyssit myr *Merry Mount*. 'Sy vlein 1640, va'n thalloo aa-hoit as cochorpit myr balley, lesh ennym y valley Sostynagh Braintree currit er. Va'n thalloo shen rheynnit ayns ny baljyn beggey Randolph, Holbrook, ard-valley Quincy as cooid jeh'n valley Milton. Ta Braintree ny voayl ruggyree da ny h-eaghtyraneyn John Adams as John Quincy Adams, chammah as da ny steateyryn John Hancock as y Gineraal Sylvanus Thayer, "Ayr West Point".

She soiaghey ny dunveryssyn anghooagh Sacco as Vanzetti 'sy vlein 1920 eh Braintree. Myrane lesh shen she soiaghey thie scuirr cho-chummeyder y çhellvane Thomas A. Watson t'ayn.

## Çheer-oaylleeaght
Rere Oik Coontey-pobble ny Steatyn Unnaneysit, ta'n balley 37.6 km² er eaghtyr, 36.0 km² jeh ayns thalloo as 1.6 km² ny 4.34% ayns ushtey.

## Ynsagh
Ta tree ard-scoillyn ayns Braintree: Braintree High School (scoill pobbylagh), Thayer Academy (scoill preevaadjagh), as Archbishop Williams High School (scoill preevaadjagh ny h-Agglish Raueagh).

## Cummaltee ard-ghooagh
* John Adams, Eaghtyrane;
* John Hancock, Steateyr;
* John Quincy Adams, Eaghtyrane;
* Thomas Watson, Cummeyder;
* Jim Calhoun, reireyder bluckan bascaidagh UConn
* Tiffany Kelly, Miss Massachusetts USA 2006
* Butch Stearns, Kionefenisheyder spoyrt, FOX 25 TV
* William Rosenberg, crootagh Dunkin' Donuts
* Mark Wahlberg, cloieder fillym
* Rick Devin, kiaulleyder as ellyneyr recortyssagh
* Chris Doherty, kiaulleyder as ellyneyr ass Gang Green
* Thomas A. Watson, co-chummeyder y çhellvane
* Sylvanus Thayer, "the Father of West Point"
* Nathaniel B. Wales, cummeyder y chied riojeyder obbrinagh thielagh, y Kelvinator

## Kianglaghyn magh

*
Fuzûlî

V'eh **Fuzûlî**, **Fużūlī**, ny **Fuduli** (فضولی) ennym screeuee yn vard, screeudeyr as smooinaghter Asserbajaanagh-Turkagh Muhammad bin Suleyman (محمد بن سليمان) (m. 1483 – 1556). Dy mennick, t'eh er credjal dy vel eh nane jeh ny cohoyrtee share dys tradishoon Dîvân ny lettyraght Asserbajaanagh, agh screeu eh ny daanyn echey ayns tree çhengaghyn: Turkish Asserbajaanagh, Pershish, as Arabish. Ga dy vel ny h-obbreeyn Turkagh screeuit echey ayns Asserbajaanish, va tushtey mie echey ayns tradishoonyn lettyraght ny Turkish Ottomanagh as Chagatai chammah. Va tushtey mie echey ayns maddaght as rollageydys chammah.
Yerevan

Ta **Yerevan** (Armeainish: Երեվան ny Երևան; focklit magh myr /ˌjɛrəˈvɑːn/) shenn-enmyn y valley) ny phreeu-valley as ny valley smoo 'syn Armeain. T'eh soit er yn awin Hrazdan, as t'eh ny chree reiragh, cultooragh as çhynskylagh ny çheerey. T'eh ny phreeu-valley veih'n vlein 1918 as ny nah valley jeig ayns shennaghys ny h-Armeain.
Taabyl reiltagh ny bunstooghyn

Ayns **taabyl ny bunstooghyn**, ta ny bunstooghyn reaghit reir ny h-earrooyn breneenagh oc. She yn kemmigagh Rooshagh, Dmitri Mendeleev, ren cummey lheid y taabyl hoshiaght. Tra ta ny bunstooghyn er nyn reaghey reir nyn earrooyn breneenagh, t'eh ry-akin dy vel ny troghyn t'ec bunstoo ennagh dy jeeragh gollrish troghyn t'ec bunstooghyn ennagh elley. Ayns taabyl ny bunstooghyn, ny bunstooghyn as troghyn oc ta goll rish y cheilley, t'ad currit ayns collooyn kern-jeeragh. Ta shin cur my ner dy vel hoght possanyn dy vunstooghyn myr shoh.

Bentyn da ny straneyn co-chruinnagh dy vunstooghyn, ta shiaght straneyn ayn.

## Yn Taabyl Reiltagh

Straihyn kemmigagh y taabyl reiltagh
* Meainyn alkalaih
* Meainyn cray-alkalaihagh
* Lantaneedyn
* Aghtineedyn
* Meainyn caghlaee
* Meainyn boghtey
* Lieh-veainyn
* Neuveainyn
* Hallageenyn
* Gassyn ooasle

Stayd ec çhiassid as çhionnid cadjin
* adsyn ta gorrym, t’ad nyn gassyn
* adsyn ta geayney, t’ad nyn ushlee
* adsyn ta doo, t’ad nyn stooaltaneyn

Goul-roorid
* adsyn as çhemmal stooaltane oc, ta eesotoyp neuchorragh oc. (Bunstoo bunneydagh)
* adsyn as çhemmal skilleigagh oc, dagh eesotoyp oc ta ry-gheddyn dy dooghyssagh, t’eh goul-rooragh. 
* adsyn as çhemmal ponkagh oc, cha nel ad ry-gheddyn dy dooghyssagh (Bunstoo laue-jeant)
* adsyn gyn çhemmal, t’ad ro-ghoul-rooragh son feddyn ad foast
Berne

She **Berne** (, , , Romansh: *Berna*, Germaanish Verne: *Bärn*) *Bundesstadt* (balley yn chonastaght, preeu-valley *de facto*) yn Elveeish as, lesh 128,041 cummaltee, t'ee ny queigoo balley smoo 'sy çheer rere earroo yn phobble (ny yei Zürich, Genève, Basel as Lausanne).

## Kianglaghyn magh

* 
*
*Gurtenfestival
Liaoning

Ta **Liaoning** (Sheenish aashagh: 辽宁; Sheenish hradishoonagh: 遼寧; pinyin: Liáoníng) ny queiggey ayns shiar hwoaie Gheynphobblaght y Çheen. She *Liao* (辽 pinyin: liáo) yn aagherrid un-lettragh t'echey.

Ta Liaoning çhemmit liorish y Vooir Vuigh as Baie Bohai da'n jiass, y Chorea Twoaie da'n shiar yiass, Jilin da'n shiar hwoaie, Hebei da'n sheear as y Vongoil Sthie da'n sheear hwoaie.
Hainan

Ta **Hainan** (Sheenish: 海南; POJ: Hai-lam, pinyin: Hǎinán, jyutping: hoi2 naam4) ny queiggey sloo ayns Deynphobblaght ny Sheen, as ee soit magh veih coose yiass ny çheerey.
Yunnan

Ta **Yunnan** (Sheenish aashagh: 云南; Sheenish hradishoonagh: 雲南; pinyin: Yúnnán) ny queiggey ayns jiass Gheynphobblaght y Çheen, ta 394,000 km² er eaghtyr. She Kunming y preeu-valley.

## Cowrey
She *[[camellia reticulata]]*, losserey ta ny losserey dooghyssagh y wheiggey Yunnan, cowrey yn wheiggey.

## Ardjyn reiragh

Ta shey meoiraghtyn jeig ayns Yunnan:

T'ad ny baljyn meoiragh na:
* Baoshan (保山市, *Bǎoshān Shì*)
* Kunming (昆明市, *Kūnmíng Shì*)
* Balley Lijiang (丽江市, *Lìjiāng Shì*)
* Lincang (临沧市, *Líncāng Shì*)
* Balley Pu'er (普洱市, *Pǔ'ěr Shì*)
* Qujing (曲靖市, *Qǔjìng Shì*)
* Yuxi (玉溪市, *Yùxī Shì*)
* Zhaotong (昭通市 | Zhāotōng Shì)

T'ad ny meoiraghtyn hene-reiltagh na:
* Meoiraght Hene-reiragh Chuxiong Yi (楚雄彝族自治州, *Chǔxióng Yízú Zìzhìzhōu*)
* Meoiraght Hene-reiragh Dali Bai (大理白族自治州, *Dàlǐ Báizú Zìzhìzhōu*)
* Meoiraght Hene-reiragh Dehong Dai as Jingpo (德宏傣族景颇族自治州, *Déhóng Dǎizú*)
* Meoiraght Hene-reiragh Tibetagh Dêqên (迪庆藏族自治州, *Díqìng Zàngzú Zìzhìzhōu*)
* Meoiraght Hene-reiragh Honghe Hani as Yi (红河哈尼族彝族自治州, *Hónghé Hānízú/Yízú Zìzhìzhōu*)
* Meoiraght Hene-reiragh Nujiang Lisu (怒江傈僳族自治州, *Nùjiāng Lìsùzú Zìzhìzhōu*)
* Meoiraght Hene-reiragh Wenshan Zhuang as Miao (文山壮族苗族自治州, *Wénshān Zhuàngzú*)
* Meoiraght Hene-reiragh Xishuangbanna Dai (西双版纳傣族自治州, *Xīshuāngbǎnnà/Dǎizú Zìzhìzhōu*)

Ayns ny shey meoiraghtyn jeig heose ta 129 coondaeghyn as 1455 baljyn eirinagh.
Anhui

Ta **Anhui** (Sheenish: 安徽, *Ānhuī*) ny queigey ayns Deynphobblaght y Çheen. T'ee soit ayns y shiar harrish awin-tree ny h-awinyn Yangtze as Huaihe as t'ee çhemmit liorish Jiangsu da'n shiar, Zhejiang da'n shiar yiass, Jiangxi da'n jiass, Hubei da'n sheear yiass, Henan da'n sheear hwoaie as Shandong da'n twoaie. She Hefei yn preeu-valley.

Ta'n ennym "Anhui" çheet magh ass enmyn daa valley ayns jiass Anhui, Anqing as Huizhou (Balley Huangshan jiu). She "Wan" yn aagherrid ta currit er y chummaght, er y fa dy row Steat Wan, Slieau Wan, as awin Wan soit 'sy chummaght.
Sichuan

Ta **Sichuan** (Sheenish: 四川; pinyin: Sìchuān) ny queiggey ayns sheear Gheynphobblaght y Çheen lesh y phreeu-valley echey soit ec Chengdu.
Gansu

Ta **Gansu** (Sheenish aashagh: 甘肃; Sheenish hradishoonagh: 甘肅; pinyin: Gānsù; Wade-Giles: *Kan-su*, *Kansu*, ny *Kan-suh*) ny queiggey ayns sheear hwoaie Gheynphobblaght y Çheen. T'ee soit eddyr Qinghai, y Vongoil Sthie as ny h-ard-chlaareyn Huangtu, as t'ee çhemmit liorish y Vongoil da'n twoaie as Xinjiang da'n sheear. Ta'n awin Vuigh roie trooid jiass y wheiggey. Ta mygeayrt 26 millioonyn cummaltee (2004) 'sy wheiggey as ta co-ghlooaghey mooar Hui ayn. She Lanzhou yn preeu-valley as t'ee soit ayns shiar yiass y wheiggey.
Guizhou

Ta **Guizhou** (Sheenish aashagh: 贵州; Sheenish hradishoonagh: 貴州; pinyin: Gùizhōu; Wade-Giles: *Kuei-chou*) ny queiggey ayns sheear yiass Gheynphobblaght y Çheen. She Guiyang y preeu-valley.
Guangdong

Ta **Guangdong** (Sheenish aashagh: 广东; Sheenish hradishoonagh: 廣東; EFEO: *Kouangtong*; pinyin: Guǎngdōng) ny queiggey ayns jiass Gheynphobblaght y Çheen.
Heilongjiang

Ta **Heilongjiang** (Sheenish aashagh: 黑龙江省; Sheenish hradishoonagh: 黑龍江省; pinyin: Hēilóngjiāng Shěng) ny queiggey ayns shiar hwoaie Gheynphobblaght y Çheen. Ta'n ennym çheet magh ass ennym Sheenagh ny h-awin Amur&mdashHēilóngjiāng ny Awin y Dragan Doo. She 黑 (pinyin: Hēi) yn aagherrid un-lettragh ta currit er y wheiggey. She Sahaliyan ula yn ennym Manchu ("awin doo"), as ta ennym yn ellan Sakhalin çheet magh ass.

Ta Heilongjiang çhemmit liorish Jilin da'n jiass, y Vongoil Sthie da'n sheear, as y Roosh da'n twoaie as da'n shiar.
Fujian

Ta **Fujian** (Sheenish: 福建; pinyin: Fújiàn; Wade-Giles: *Fu-chien*; aascreeudys ass Hokkien: *Hok-kiàn*) ny queiggey er coose hiar yiass Gheynphobblaght y Çheen‎. Ta Fujian çhemmit liorish Zhejiang da'n twoaie, Jiangxi da'n sheear as Guangdong da'n jiass. Ta'n Taiwaan soit harrish Keyllys y Taiwaan. Ta'n ennym Fujian çheet magh ass cochiangle Fuzhou as Jian'ou, daa valley ayns Fujian. Va'n enmys crooit rish y Reeraghtys Tang.

Ta'n chooid smoo jeh Fujian reirit ec Deynphobblaght ny Sheen. Agh ta ny h-ellanree Kinmen (Sheenish hradishoonagh: 金門; Sheenish aashagh: 金门; Pinyin Hanyu: Jīnmén; Pinyin Tongyong: Jīnmén; POJ (Hokkien): Kim-mn̂g) as Matsu (Sheenish hradishoonagh: 馬祖; Sheenish aashagh: 马祖; Pinyin Hanyu: Mǎzǔ; Pinyin Tongyong: Mǎzǔ; POJ: Má-chó) fo stiurey Phobblaght y Çheen‎ (Y Taiwaan), ansherbee.
Hunan

Ta **Hunan** (Sheenish: 湖南; pinyin: Húnán) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen. T'ee soit ayns awin-tragh meanagh ny h-awin Yangtze as çheu yiass veih Logh Dongting.

Ta Hunan çhemmit liorish Hubei da'n twoaie, Jiangxi da'n shiar, Guangdong da'n jiass, Guangxi da'n sheear yiass, Guizhou da'n sheear, as Chongqing da'n sheear hwoaie. She Changsha yn preeu-valley.
Hubei

Ta **Hubei** (Sheenish: 湖北; pinyin: Húběi; Wade-Giles: Hu-pei) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen. Ta'n queiggey soit ayns çheshvean ny çheerey. She Wuhan y preeu-valley.

Ta Hubei çhemmit liorish Henan da'n twoaie, Anhui da'n shiar, Jiangxi da'n shiar yiass, Hunan da'n jiass, Chongqing da'n sheear, as Shaanxi da'n sheear hwoaie. Ta Stangey ny Tree Clashyn soit ayns Yichang, ayns sheear Hubei.
Gerald Durrell

She najooree va **Gerald "Gerry" Malcolm Durrell**, **[[OBE]]** (7 Jerrey Geuree 1925 – 30 Jerrey Geuree 1995). V’eh ny najooree, gareyder baagh, coadee, as screeudeyr. Hug er bun eh y Durrell Wildlife Conservation Trust (myr t’ad cur da nish) as Garey baagh Yersee (nish Durrell Wildlife), agh son y chooid smoo, t’ad dy chooinaghtyn son screeu ymmodee lioaryn mychione e vea myr çhagleyder as ard-jeeaneyder beiyn. Chammah’s shen, ren eh greinnaghey caghlaaghyn ayns obbyr garaghyn baagh. Va Lawrence Durrell e vraar.

## Mychione garaghyn baagh
Va eieyn coadee leah ec Gerald Durrell mychione obbyr garaghyn baagh. Ayns *The Stationary Ark*, ren eh skeaylley magh ny eieyn echey:

* Ard-obbyr garaghyn baagh, lhisagh shen ve jannoo tasht jeh keintyssyn fo baggyrt trome mooghey, as feme oc er sheelraghey fo bondiaght son ve er mayrn.
* Foddee ad jannoo fo-obbraghyn chammah; ynsaghey sleih mychione cretooryn feie as tushtey najoor, as ynsaghey bea-oayllee mychione bea as oashyn ny beiyn hene
* Cha lhisagh ad jannoo garaghyn baagh cha nel agh son goaill soylley. Keintyssyn gyn baggyrt mooghey, lhisagh ad goll er aachur da’n oayllyn dooghyssagh t’oc.
* Cha lhisagh baagh ve ayns garey baagh agh rere egin, traa nagh nodmayd freayll eh ‘sy oayll dooghyssagh.

Va eieyn echey mychione thieyn baagh chammah. Binn troggal thieyn ec Jersee:
* Traa t’ou troggal croa baagh, jannoo eh rere y tosheeaght shoh – hoshiaght, souyrid y vaagh (goaill stiagh preevaadjys); ‘sy nah ynnyd, caays y gareyder baagh; as fy yerrey, caays y sleih ta çheet dy ‘akin.
* Mooadys y chroa, lhisagh shen ve rere mooadys thalloo cadjin y vaagh hene, cha nel rere ny ta sleih credjal by vie lesh, ny son croo bree ellynagh.
* Cumraaghyn y vaagh, lhisagh ad ve rere coill eggoayllyssagh, beoyn sheshoil y cheintys, as dooghys y vaagh er lheh – mie lesh e cheintys hene as keintyssyn elley?.
* Ta dagh baagh toilçhin bee reiht, as caghlaa jeh ny keayrtyn; sheshey reiht; as çhymbyllaght jesh as symoil.

Va Garey Baagh Yersee y chied nagh row agh keintyssyn fo baggyrt echey, as she kioneraadagh sheelraghey fo bondiaght eh. Ta’n Ynnyd Ynsee Eddyrashoonagh echey, as y co-choyrle er sheelraghey fo bondiaght, ny kiedyn scanshoil.
Jiangxi

Ta **Jiangxi** (Sheenish: 江西; pinyin: Jiāngxī; Wade-Giles: *Chiang-hsi*) ny queiggey ayns jiass Gheynphobblaght y Çheen ta sheeyney ass brooin ny h-awin Yangtze da thallooin ta lane dy chruink 'sy yiass.

Ta Jiangxi çhemmit liorish Anhui da'n twoaie, Zhejiang da'n shiar hwoaie, Fujian da'n shiar, Guangdong da'n jiass, Hunan da'n sheear as Hubei da'n twoaie.
Guangxi

Ta **Guangxi** ny **Ard Hene-reiltagh Zhuang Guangxi** (Sheenish hradishoonagh: 廣西壯族自治區; Sheenish aashagh: 广西壮族自治区; pinyin: Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū) ny ard hene-reiltagh ayns jiass Gheynphobblaght y Çheen. T'ee çhemmit liorish Yunnan da'n sheear, Guizhou da'n twoaie, Hunan da'n shiar hwoaie, Guangdong da'n shiar yiass, Lhoob Honkin da'n jiass, as y Vietnam da'n sheear yiass.
Xinjiang

Ta **Xinjiang** ny **Ard Hene-reiltagh Xinjiang** (Uyghur: شىنجاڭ, *Shinjang*; Sheenish: 新疆; pinyin: Xīnjiāng; Wade-Giles: *Hsin<sup>1</sup>-chiang<sup>1</sup>*) ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght y Çheen. Ta Xinjiang çhemmit liorish Tibet da'n jiass, Qinghai as Gansu da'n shiar yiass, y Vongoil da'n shiar, y Roosh da'n twoaie, as liorish y Chassaghstaan, y Chyrgistaan, y Tajikistaan, yn Afghanistaan, y Phakistaan as yn Injey da'n sheear.
Jilin

Ta **Jilin** (Sheenish: 吉林; pinyin: Jílín; Wade-Giles: *Chi-lin*; Manchu:  *Girin ula*) ny queiggey ayns Deynphobblaght y Çheen. T'ee soit ayns sheear hwoaie ny çheerey as t'ee çhemmit liorish y Chorea Twoaie as y Roosh da'n shiar, Heilongjiang da'n twoaie, Liaoning da'n jiass, as y Vongoil Sthie.
Chongqing

Ta **Chongqing** (Sheenish aashagh: 重庆; Sheenish hradishoonagh: 重慶; pinyin: Chóngqìng; Wade-Giles: *Ch'ung-ch'ing*) ny valjaght ayns Deynphobblaght ny Sheen. 'Sy vlein 2005 va 31,442,300 cummaltee 'sy valjaght.

Ta Chongqing çhemmit liorish Hubei da'n twoaie, Hunan da'n shiar yiass, Guizhou da'n jiass as Shaanxi da'n twoaie.

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey Reiltys Baljagh Chongqing
Shanghai

Ta **Shanghai** (Sheenish: 上海; Mandareenish (pinyin): Shànghǎi; Wu: Zånhae; Shanghainish (ASE): [zɑ̃'he]) ny valley smoo ayns Deynphobblaght y Çheen rere earroo yn phobble as nane jeh ny baljaghtyn smoo 'sy dowan, lesh ny smoo na 20 millioonyn cummaltee 'sy voir-valley. Ta'n balley soit er coose hiar y Çheen ec beeal ny h-awin Yangtze.
Tianjin

Ta **Tianjin** (Sheenish: 天津; pinyin: Tiānjīn) ny balley mooar slystagh ayns twoaie Gheynphobblaght ny Sheen. T'ee ny treeoo valley smoo 'sy çheer rere eaghtyr, ny yei Shanghai as Beijing. Ta'n baljaght çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, da'n jiass, as da'n sheear; ta Beijing da'n sheear hwoaie as Baie Bohai da'n shiar.
Ningxia

Ta **Ningxia** ny **Ard Hene-reiltagh Ningxia Hui** (Sheenish aashagh: 宁夏; Sheenish hradishoonagh: 寧夏; pinyin: Níngxià; Wade-Giles: *Ning-hsia*) ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght y Çheen. She Yinchuan y preeu-valley. Ta Ningxia çhemmit liorish y Vongoil Sthie da'n twoaie, Shaanxi da'n shiar as Gansu da'n shiar yiass, da'n jiass as da'n sheear.
Beijing

Ta **Beijing** ny **Peking** (Sheenish: 北京, *Běijīng*) ny moir-valley ayns twoaie Gheynphobblaght y Çheen‎. She preeu-valley yn Çheen‎ t'aynjee. T'ee nane jeh kiare baljaghtyn y DPS ta cosoylagh rish queiggaghyn ayns strughtoor reiragh y Çheen‎. Ta Beijing çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, da'n sheear, da'n jiass as lesh rheynn beg da'n shiar, as liorish Tianjin da'n shiar yiass.

Ta Beijing y nah valley smoo 'sy Çheen, ny yei Shanghai. T'ee ny h-ard-chree son arraghey, lesh dussanyn raaidyn yiarn, raaidyn as bayryn gleashtanagh goll trooid y valley. Ta Beijing er enney myr ynnyd politickoil, ynsee, as cultooragh Gheynphobblaght y Çheen‎. Haghyr Cloiaghyn Olympagh yn Touree, 2008 aynjee car souree ny bleeaney shen.
Gwyneth Paltrow

Ta **Gwyneth Kate Paltrow** ny ben-chloieder fillym Americaanagh. V'ee ruggit ayns Los Angeles, California er 27 Mean Fouyir 1972.  

## Kianglaghyn çheumooie
*
Rolley çheeraghyn rere earroo yn phobble

Shoh **rolley [[çheer]]aghyn rhenk-oardraghit rere [[earroo yn phobble]]**. Ta'n rolley shoh cur stiagh, as rhenk-oardraghey steayn seyr as kerçheenysyn hene-reiragh. Ta ny h-earooyn bunnit er yn ooley s'jerree ny er tilgey lught-reill choontey-pobble as ta ny h-earrooyn cruinnit. Ta ny h-earrooyn eley bunnit er ooley Rheynn Cooishyn Soshiallagh as Tayrmanagh yn UN er 1 Jerrey Souree ny bleeaney 2007. Er y fa nagh vel ny h-earrooyn çhymsit ec y traa cheddin ayns dagh çheer, ny er cormid currymid cheddin, foddee dy vel ny rhenkyn meestiuragh.

## Rolley

## Noteyn

## Kianglaghyn mooie
* Population clocks & projected growth charts for all countries
* United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects - includes details of methodology and sources used for the population estimates above.
Pobblaght Gheynlagh Arabagh y Sahara

Ta **Pobblaght Gheynlagh Arabagh y Sahara (PGAS)** (Arabish: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية‎) ny çheer 'syn Affrick nagh vel enney currit urree. Ta reiltys ny çheerey sursmooinaghey dy vel y Sahara Heear yn clane cooid jeh'n steat oc. Va'n PGAS fogrit magh liorish Polisario er 27 Toshiaght Arree, 1976, as ta 20% jeh'n çheer fo nyn stiurey lesh yn ennym "Cryss Seyr". Ta'n chooid elley jeh'n çheer fo stiurey reiltys ny Maroc.
Hugh Grant

Ta **Hugh John Mungo Grant** (behrt 9 Mean Fouyir 1960) ny chloieder as ghienteyder fillym Goaldagh. Ta enney share er er son e phaart myr Richard Curtis 'sy scannane *[[Four Weddings and a Funeral]]* (1994).

## Kianglaghyn çheumooie

* 
*
Colin Firth

Ta **Colin Andrew Firth** (ruggit er 10 Mean Fouyir 1960) ny chloieder fillym, çhellveeish as ardan Sostynagh. Hooar eh foaym mooar rere y phaart echey myr Mr. Darcy 'sy straih hellveeish *[[Pride and Prejudice (straih hellveeish 1995)|Pride and Prejudice]]* (1995).

Mac lesh Shirley Jean (née Rolles), leaghteyr craueeaght soylee, as David Norman Lewis Firth, leaghteyr shennaghys as oaseir ynsee son Reiltys y Naigeer, va Firth ruggit ayns Grayshott, Hampshire, Sostyn. Ta un huyr, Kate, as un vraar, Jonathan, echey.

## Kianglaghyn çheumooie
*
Daryl Hannah

Ta **Daryl Christine Hannah** (ruggit er 3 Nollick 1960) ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Ta enney share urree er son e paartyn ayns ny filmyn *[[Blade Runner]]*, *[[Splash (fillym)|Splash]]*, *[[Wall Street (fillym)|Wall Street]]*, *[[Roxanne (fillym)|Roxanne]]* as y straih *[[Kill Bill]]*.

## Kianglaghyn çheumooie

*
*
George Clooney

Ta **George Timothy Clooney** (ruggit er 6 Boaldyn 1961) ny chloieder, ghienteyder, stiureyder as screeudeyr fillym Americaanagh.

## Kianglaghyn çheumooie
 

*  
* 
*
Michael J. Fox

Ta **Michael J. Fox** (ruggit er 9 Mean Fouyir, 1961) ny chloieder fillym as çhellveeish Canadagh-Americaanagh. Ta enney share er er son e phaartyn myr Marty McFly ayns ny scannaneyn *[[Back to the Future]]* (1985&ndash;1990) as myr Alex P. Keaton 'sy straih çhellveeish *[[Family Ties]]* (1982&ndash;1989). 

## Kianglaghyn çheumooie

* 
*
Kelly Preston

Va **Kelly Preston** (ruggit myr **Kelly Kamalelehua Smith** ayns Honolulu, Hawaii; 13 Jerrey Fouyir 1962 &ndash; 12 Jerrey Souree 2020) ny ben-chloieder fillym as çhellveeish, as ny shenn-chraishteyder Americaanagh. V'ee poost rish John Travolta veih'n vlein 1991 derrey hooar ee baase ayns 2020.

## Kianglaghyn çheumooie

*
Tom Hanks

Ta **Thomas Jeffrey "Tom" Hanks** (ruggit er 9 Jerrey Souree 1956) ny chloieder, ghienteyder, stiureyder as screeudeyr fillym Americaanagh.

## Kianglaghyn magh

* 
*
Sean Penn

Ta **Sean Justin Penn** (ruggit er 17 Luanistyn 1960) ny chloieder as stiureyder fillym Americaanagh.  

## Kianglaghyn çheumooie

*
Jodie Foster

Ta **Alicia Christian "Jodie" Foster** (behrt 19 Sauin, 1962) ny ben-chloieder, gienteyder as stiureyder fillym Americaanagh. Ta enney share urree er son e paart 'sy fillym *[[The Silence of the Lambs (fillym)|The Silence of the Lambs]]* myr Clarice Starling. Va paartyn mooarey eck ayns ny filmyn *[[Contact (fillym)|Contact]]* (1997), *[[Panic Room]]* (2002), *[[Flightplan]]* (2005), *[[Inside Man]]* (2006), *[[The Brave One (fillym 2007)|The Brave One]]* (2007) as *[[Elysium (fillym 2013)|Elysium]]* (2013).

## Kianglaghyn magh

* 
* 
*
Demi Moore

Ta **Demi Moore** (ruggit myr **Demi Gene Guynes** ayns Roswell New Mexico er 11 Sauin 1962) ny ben-chloieder fillym Americaanagh.

## Kianglaghyn çheumooie

* 
* 
*
Meg Ryan

Ta **Margaret Mary Emily Anne Hyra** ny **Meg Ryan** (behrt 19 Sauin, 1961) ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Ta enney share urree er son e paartyn ayns ny filmyn *[[When Harry Met Sally...]]*, *[[Sleepless in Seattle]]*, *[[French Kiss]]* as *[[You've Got Mail]]*.

## Kianglaghyn magh

* 
*
Matthew Broderick

Ta **Matthew Broderick** (ruggit er 21 Mayrnt 1962) ny chloieder fillym as ardan. Ta enney share er er son e phaartyn myr Ferris Bueller 'sy fillym *[[Ferris Bueller's Day Off]]* (1986), David Lightman 'sy fillym *[[WarGames]]* (1983), as Simba aasit 'sy fillym *[[The Lion King]]* (1994).
Rosie O'Donnell

Ta **Roseann "Rosie" O'Donnell** (ruggit er 21 Mayrnt 1962) ny cuirreyder çhellveeish, ben aitt, ben-chloieder fillym as ughtar Americaanagh.

## Kianglaghyn çheumooie

* Duillag oikoil
* 
* 
*
Skopje

Ta **Skopje** (Massadoanish: Скопје *Skopje*, Albaanish: *Shkup*, ny *Shkupi*) ny phreeu-valley as ny valley smoo 'sy Vassadoan Hwoaie. T'eh ny ynnyd politickoil, cultooragh, tarmaynagh as acadoil ny çheerey. V'eh er enney veih eash ny Rauee myr Skupi.
Belgraaid

Ta **Belgraaid** (Serbish: Београд, *Beograd*) ny preeu-valley as ny balley smoo 'sy Terb. Ta'n balley soit er daa vollagh ushtey eddyr-ashoonagh, ec çheet ry-cheilley ny h-awinyn Sava as y Danube.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
*Reagheydys Turrysid Velgraaid
Lepontish

Ta'n **Lepontish** ny çhengey Cheltiagh anvio va loayrit ayns Rhaetia as Goal Chis-Alpagh ny h-Iddaal noa-emshiragh eddyr 700 RC as 400 RC. Ny cheayrtyn ta'n ennym **Celtish Chisalpagh** currit urree. Ta çhengoaylleeghyn credjal dy row abbyrt ny Goalish v'aynjee, as lesh shen, dy row ee ny çhengey Cheltiagh (Eska 1998).

Ta'n çhengey er fys ain rere cowraghyn grainnit va feddynit magh ayns abbyrlhit Lugano, as eh hene çheet magh ass yn abbyrlhit Etruscagh. Va ny cowraghyn grainnit shoh, cowraghyn oanluckee son y chooid smoo, feddynit magh ayns slyst mygeayrt Lugano, goaill stiagh Lago di Como as Lago Maggiore. Va screeunyn mooinjeragh ymmydit er screeu sheese ny çhengaghyn Rhaetagh as Venetagh.

## Imraaghyn
Abidjan

Ta **Abidjan** (N'ko: ߊߓߌߖߊ߲߬) ny valley smoo as ny phreeu-valley *de facto* jeh'n Clyst Iuaagagh. T'eh ny ynnyd tarmaynagh as argidoil da'n çheer, agh dy h-oikoil, she Yamoussoukro y preeu-valley. T'eh soit ayns Mooirlagh Ébrié er lieh-inshyn as ellanyn, as ad kianglt ry-cheilley liorish droghadyn.

## Imraaghyn
Ellanyn Pitcairn

Ta **Ellanyn Pitcairn** (Baarle: *Pitcairn Islands*, Pitkern: *Pitkern Ailen*) nyn bossan dy chiare ellanyn volcaanagh ayns jiass y Cheayn Sheealtagh. She Thalloo Harrish Mooir Ghoaldagh ad. Cha nel agh fer jeh ny h-ellanyn cummaltit &ndash; **Ellan Pitcairn**.

## Noteyn

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* 
* Ynnyd-eggey Reiltys Pitcairn
Tokelau

She thalloo ny Seelynn Noa eh **Tokelau**. T'eh jeant sheose jeh tree ellanyn grianchryssagh chorralagh as ad soit ayns jiass y Cheayn Sheealtagh.
Delhi Noa

She **Delhi Noa** (, Hindish: नई दिल्ली, Punjabish: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, Oordooish: نئی دلی) preeu-valley yn Injey. Ta'n chaayr 42.7 km² er eaghtyr as t'ee soit ayns Thalloo Preeu-valjagh Delhi. Ta ny h-ynnydyn reiragh soit aynjee.

## Kianglaghyn magh

* Giat Reiltys Delhi Noa
* Coonseil Valjagh Delhi Noa
Ellan Helena Noo

She nane jeh co-ayrnyn Ellan Helena Noo, Ellan ny Frastyl, as Tristan da Cunha, thalloo harrish mooir Ghoaldagh adaneagh, eh **ELlan Helena Noo** ().

She ellan volcaanagh ta Ellan Helena Noo. T'eh soit ayns jiass y Cheayn Sheear. She Jamestown y preeu-valley as she Half Tree Hollow yn balley smoo.

## Imraaghyn

Africa]]
Jamestown, Ellan Helena Noo

Ta **Jamestown** ny phurt as ny phreeu-valley er y chroghane-crooin, Ellan Helena Noo. Va'n balley bunnit 'sy vlein 1659 liorish Colught yn Injey Hiar.
Emilio Estevez

Ta **Emilio Estévez** (ruggit er 12 Boaldyn 1962) ny chloieder fillym, stiureyder as ghienteyder Americaanagh. 

## Kianglaghyn magh
*
Eaghtyrane y Cheeprey

Ta **Eaghtyrane ny Ceeprey** n'er toshee as ny chione reiltys Phobblaght ny Ceeprey. Va'n oik bunnit 'sy vlein 1960, ny yei seyrsnys ny Ceeprey veih'n Reeriaght Unnaneysit. Ec y traa t'ayn, she Dimitris Christofias Eaghtyrane ny Ceeprey.

Ny yei coup d'état ny bleeaney 1974 va Nikos Sampson currit 'syn oik, agh ren y Turkee ruegys er y Cheeprey er 20 Jerrey Souree 1974, as 'sy vlein 1983 va Pobblaght Hurkagh ny Ceeprey Hwoaie currit er bun, steat nagh vel er enney ec çheer elley faagail magh y Turkee. Lesh shen, cha nel reillys yn Eaghtyrane sheeyney gys y hrass hwoaie jeh'n ellan.

## Rolley Eaghtyraneyn [[Yn Cheeprey|Phobblaght y Cheeprey]] (1960–jiu)

## Kianglaghyn magh
*Eaghtyraneys y Cheeprey
Longwood, Ellan Helena Noo

She balley as slyst ayns Ellan Helena Noo eh **Longwood**. Ta enney mooar er yn ard er son e phaart myr balley eebyrtys Napoleon ren cummal 'syn ard eddyr y vlein 1816 derrey laa yn vaaish echey er 5 Boaldyn 1821. Ta thalloo yn ruillick echey fo stiurey ny Rank agh ta ard-chioneys yn ard freilt ec y Reeriaght Unnaneysit. T'eh soit sheear veih preeu-valley yn ellan, Jamestown, er coose hiar hwoaie yn ellan.

'Sy vlein 2008 va 715 dooiney cummal ayn, ayns cosoylagh rish y 960 dooinney va cummal ayn 'sy vlein 1998. Ta'n clyst 33.4 km2 er eaghtyr. Ta'n clyst vooar (y nah lyst smoo lurg Blue Hill) goaill stiagh y balley Hutt's Gate raad dy vel Keeill Vian Noo ny soie. Ta'n un vagher golf er yn ellan soit 'sy clyst.

## Jeeagh er neesht
* Thie Longwood
Reeriaght ny h-Albey

Va **Reeriaght ny h-Albey** (Gaelg Albinagh: *Rìoghachd na h-Alba*, Baarle Albinagh: *Kinrick o Scotland*, Baarle: *Kingdom of Scotland*) ny çheer ayns sheear hwoaie yn Oarpey veih'n vlein 843 derrey 1707. Va'n çheer soit 'sy hrass hwoaie jeh ellan y Vretyn Vooar as va joarey thallooin da'n jiass eck rish Reeriaght Hostyn. Rere çheoraghyn Aght yn Unnaneys jeh'n vlein 1707, haink y daa heer ry-cheilley dy yannoo Reeriaght y Vretyn Vooar. Veih 1482, ny yei haink y balley slystagh Berwick fo stiurey Hostyn, va eaghtyr Reeriaght ny h-Albey unnane as eaghtyr ny h-Albey noa-emshiragh. Va'n reeriaght caglit liorish Mooir Hostyn 'sy niar, y Cheayn Sheear 'sy twoaie as y neear, as liorish Ammyr ny h-Albey as Mooir Vannin 'sy neear yiass. Goaill magh y vooarheer, va'n reeriaght jeant seose jeh ny smoo na 790 ellanyn. 

Roish haink Doon Edin, y balley smoo ec y traa, dy ve ny phreeu-valley, va stayd phreeu-valjagh er Sgàin, Dùn Phàrlain as Strooley. 'Sy vlein 1700 va ny smoo na 1.1 villioon cummaltee ayns Reeriaght ny h-Albey.

## Noteyn

## Imraaghyn

### Obbraghyn symnit
*
Reeriaght y Vretyn Vooar

Va **Reeriaght y Vretyn Vooar** ny **Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar** ny çheer ayns sheear yn Oarpey eddyr ny bleeantyn 1707 as 1800. V'eh crooit liorish covestey Reeriaght ny h-Albey as Reeriaght Hostyn fo Aght yn Unnaneys ny bleeaney 1707, as eh jannoo un reeriaght er ellan y Vretyn Vooar. Va ard-whaiyl as reiltys ynrican, soit 'sy Vannishter Heear, Lunnin, crooit as y çheer er feie fo nyn reir. Ny yei baase Benrein Ealisaid I, cha row agh un ree er y ghaa reeriaght, Jamys VI, Ree ny h-Albinee. Haink er dy ve Ree Hostyn ayns 1603.

Haink jerrey lesh Reeriaght y Vretyn Vooar 'sy vlein 1801, traa haghyr covestey eddyr eh as Reeriaght Nerin. Va Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar as Nerin bunnit myr eiyrtys.

## Kianglaghyn magh

* Slattys yn Unnaneys, Parlamaid ny h-Albey
* Teks Slattys yn Unnaneys rish Sostyn
* Teks Slattys yn Unnaneys rish Nalbin
Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar as Nerin

V'eh **Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar as Nerin** () enmys formoil y Reeriaght Unnaneysit veih 1 Jerrey Geuree, 1801 derrey 12 Averil, 1927. V'eh crooit rere covestey eddyr Reeriaght y Vretyn Vooar (as eh hene ny chovestey eddyr Reeriaghtyn Hostyn as ny h-Albey) as Reeriaght Nerin.

Ny yei seyrsnys Nerin er 6 Mee ny Nollick 1922, hannee yn enmys formoil derrey va Slattys ny h-Enmysyn Reeoil as Ard-whaiylagh, 1927 ny slattys. Veih'n laa shen magh, v'eh Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar as Nerin Hwoaie enmys noa yn steat.

## Kianglaghyn magh
* British History Online 
* Slattys yn Unnaneys, 1800
Reeriaght Nerin

V'eh **Reeriaght Nerin** (Yernish: *Ríoghacht Éireann*, Baarle: *Kingdom of Ireland*) yn enmys va currit er y steat Yernagh veih'n vlein 1542 rere Aght Chrooin Nerin ny bleeaney 1542. Va Ree Inry VIII ny chied Ree Nerin neayr's 1169. Haink jerrey lesh y reeriaght er 31 Nollick 1800, traa haink eh ry cheilley lesh y Reeriaght Unnaneysit.
Reeriaght Hostyn

Va **Reeriaght Hostyn** () ny çheer (927&ndash;1707) ayns sheear yn Oarpey veih'n nuyoo ny yn jeihoo eash derrey yn 18oo eash, traa haink covestey eddyr eh as Reeriaght ny h-Albey dy chroo çheer noa, Reeriaght y Vretyn Vooar.
Susan Cooper

She screeudeyr Baarle Goaldagh ee **Susan Mary Cooper** (ruggit 23 Boaldyn 1935).  Ta’n ard-obbyr eck *[[The Dark Is Rising]]*, straih queig-lioaryn sheiltynagh t’er gosney aundyryn.  Ta’n skeeal soit ayns Bretin as Sostyn, as t’ee goaill stiagh cooishyn ass feayn-skeealleydaght Goaldagh tradishoonagh, Adhagh er lheh, chammah as eieyn noa.  T’ee er screeu son paitçhyn, sleih aeg as aasit.

Chammah as screeuyn, ta Susan Cooper ny h-olteyr coonceil jeh’n National Children's Book and Literacy Alliance, commyn gyn vondeish ayns ny Steatyn Unnaneysit America ta coyrlaghey son lettyraght, screeuaght as lioar-hashtyn.

## Bea-skeeal
Ayns 1935, rug Susan Cooper ayns Burnham, Buckinghamshire.  Darree y lught-thie dys Aberdyfi ayns Bretin, raad va’n çhennvoir eck cummal.  Ren ee cosney keim ayns Baarle ec Ollooscoill Aah yn Ollee.  

Lurg d’ee geddyn keim, v’ee gobbraghey son y ''Sunday Times'' marish Ian Fleming, as screeu lioaryn ‘sy hraa soccar v’eck.  Ec y traa t’ayn, ghow ee toshiaght screeu *The Dark Is Rising* as hug ee jerrey er y chied lioar eck, y noaskeeal far-skeeal sheanse *Mandrake*.

Ayns 1963 daag ee Bretin Vooar son poosey olloo ec Massachusetts Institute of Technology, as v’ad cummal ayns ny Steatyn Unnaneysit.  Ghow ee toshiaght screeu lane-emshiragh.  Haink yn obbyr eck dy ghoaill stiagh far-skeealaght, lioaryn yallooyn, skeealyn fillym as cloieyn son ny thieyn-cloie.

Ayns Jerrey Souree 1996, phoosee Cooper cloieder as screeudeyr Hume Cronyn, agh hooar eh baase ayns Mean Souree 2003.  Ta Cooper cummal nish ayns Marshfield, Massachusetts ayns ny Steatyn Unnaneysit.

## Lioaryn
### Straih ''The Dark Is Rising''
* *[[Over Sea, Under Stone]]* (1965)
* *[[The Dark Is Rising]]* (1973)
* *[[Greenwitch]]* (1974)
* *[[The Grey King]]* (1975)
* *[[Silver on the Tree]]* (1977)

### Lioaryn elley
**Mandrake* (1964)
**Dawn of Fear* (1970)
**Seaward* (1983)
**[[The Boggart]]* (1993)
**The Boggart and the Monster* (1997)
**[[King of Shadows]]* (1998)
**Green Boy* (2002)
**[[Samuel Robbins|Victory]]* (June 2006)

### Lioaryn yallooyn
**Jethro and the Jumbie* (1979)
**The Silver Cow* (1983)
**The Selkie Girl* (1986)
**Matthew's Dragon* (1991)
**Tam Lin* (1991)
**Danny and the Kings* (1993)
**Frog* (2002)
**The Magician's Boy* (February 2005)

T’ee er screeu son thieyn-cloie, filmyn as çhellveeish chammah.

## Aundyryn
*Enmyssit son y Newbery Honor, *The Dark Is Rising* (1974)
*Newbery Medal, *The Grey King* (1976)
*Aundyr Tir na n-Og, *The Grey King* (1976)
*Aundyr Tir na n-Og, *Silver on the Tree* (1978)
*Janusz Korczak Literary Prize, *Seaward* (1989)

## Enmyssyn
*Eddyr-voggyl bea-skeealagh Susan Cooper
*Bea-skeeal NCBLA Susan Cooper

## Kianglaghyn mooie
* 
* Susan Cooper: giare-choontaghyn jeh noa-skeealyn, ellyn ny coodee, as baghtyn ec Fantasy Literature.net
Rolley çheeraghyn as croghaneyn rere eaghtyr

Shoh **rolley [[çheer]]aghyn y theihill rere eaghtyr slane**. Ta'n rolley shoh rang-oardraghey çheeraghyn seyr, chammah as thallooyn hene-reiltagh. Ta lane-eaghtyryn gowit stiagh, as ad goaill stiagh thalloo, ushtaghyn antraieagh (loghyn, doouryn, awinyn). Cha nel ushtaghyn marrey, ushtaghyn thallooinagh as Cryssyn Tarmaynagh Liehlagh coontit stiagh 'syn earroo, chammah as aggyrtysyn er yn Antarctagh.

* Ta thallooyn hene-reiltagh (myr ta sorçhit ec yn AU) rang-oardraghit magh veih ny çheeraghyn seyr oc, as t'ad ayns clou idaalagh.
* Ta'n Antarctagh ny wheiggoo vooar-heer smoo as eh mygeayrt 14,200,000&nbsp;km² er eaghtyr. Ta aggyrtysyn ec ny çheeraghyn shoh ny lurg er er y vooar-heer: yn Argenteen (969,000&nbsp;km²), yn Austrail (6,120,000&nbsp;km²), yn Çhillee (1,250,000&nbsp;km²), yn Rank (432,000&nbsp;km²), yn Teelynn Noa (450,000&nbsp;km²), Norlynn (2,500,000&nbsp;km²) as Reeriaght Unnaneysit (1,395,000&nbsp;km²). 

## Çheeraghyn

## Imraaghyn elley

## Jeeagh er neesht
* Rolley ellanyn rere eaghtyr
Aberdyfi

**Aberdyfi**, ny **Aberdovey** (ta’n lettraghey Baarlit ry-akin foast), she balley beg eh er inver y Dyfi ayns Gwynedd, er slyst sheear Vretin. Va bun bunneydagh y valley troggal lhongyn, agh she ynnyd seyrey ny marrey t’ayn nish son y chooid smoo, as traie quallid echey.  Ta club-birling breeoil ‘sy valley.

Ga dy vel mean y valley er y varrey, marish y traie as keiy, ta’n balley hene roie erash veih’n slyst as heose ny cruink.  Ta reayrtys sampleyragh slyst Bretnagh ec y valley: cruink glassey as gowaltyssyn kirree.  Ta Tywyn kiare meeilyn my hwoaie as Machynlleth 11 meeilyn my heear.

She tayrnys turrysee foast ta Aberdyfi, as sleih cur shilley er veih buill voirvaljagh Sostyn, myr sampleyr, Mean Sostyn Heear.  Ta rheynn mooar dy liooar jeh ny thieyn nyn thieyn-turrysagh.  Er y fa shen, ta costys thieyn ard ‘sy valley.

Va’n balley bun yn arrane çheerey *Clychau Aberdyfi* (Cluig Aberdyfi).  Ta’n arrane çheet er sheen-skeeal mychione reeriaght dy row, as ta fo ny marrey ayns Bae Ceredigion nish, y Cantre’r Gwaelod.  T’ad gra dy nod oo clashtyn ny cluig clingaghey fo yn ushtey foast.  Cha nel fys ayn er enney y chummeyder, agh screeu John Ceiriog Hughes ny focklyn ayns y 19oo eash.  Va’n shenn-skeeal shoh bun noaskeeal Victorianagh enmyssit  *The Misfortunes of Elphin* (1829), liorish Thomas Love Peacock.  Ta kuse jeh’n lioar *Silver on the Tree*, lioar s’jerree y straih *[[The Dark Is Rising]]* liorish Susan Cooper, soit ayns Aberdyfi, as ta paart mooar ec y reeriaght baiht.

Ren ad fosley y chied laaragh Outward Bound ayns Aberdyfi ayns 1941. 

## Ymmyrkey ny theay

Ta stashoon traenagh Aberdovey er y Cambrian Line fo stiurey Trenau Arriva Cymru.  Ta Arriva stiurey ny barrooseyn chammah.

## Sleih baghee as enney mie oc
*John T. Houghton, co-chummeyer y Intergovernmental Panel on Climate Change.
*Va fer kiaullee as ellyneyr Stan Hugill cummal ayns Aberdyfi, as gobbraghey ‘sy laaragh Outward Bound eddyr 1950 as 1975.
*James Atkin, Baron Atkin, leighder as briw

## Jeeagh er chammah
*Castell Aberdyfi

## Enmyssyn

## Kianglaghyn mooie
* eddyr-voayl Aberdyfi
* eddyr-voayl Aberdyfi y BBC
* eddyr-voayl sheen-skeealyn Cantre'r Gwaelod y BBC
* “Windsurfing and Kitesurfing Aberdyfi”
* www.geograph.co.uk : jallooyn jeh Aberdyfi as yn ard
Rolley toshee steat y Cheinney

Shoh **rolley toshee steat y [[Yn Cheinney|y Cheinney]]** veih date y teyrsnys eck 'sy vlein 1963. Eddyr ny bleeantyn 1963 as 1964 va'n çheer ny çhiarnys jeh'n Reeriaght Unnaneysit, agh va pobblaght fogrit magh 'sy vlein 1964.

## Rolley toshee steat ny Keinney
### Çhiarnys y Cheinney (1963–1964)

### Pobblaght y Cheinney (1964–jiu)

## Jeeagh er neesht
* Yn Cheinney
** Fir toshee Reiltys y Cheinney
** Lhiass-eaghtyraneyn y Cheinney
** Toshee choloinagh y Cheinney
Eaghtyrane y Latvey

She **Eaghtyrane y Latvey** toshiagh y steat as Ard-anneyder forsaghyn caggee Phobblaght y Latvey. Derrey yn traa t'ayn, faagail magh Gustavs Zemgals, va daa hraa hirveishit ec dagh eaghtyrane. Ta'n eaghtyrane reiht er feie kiare bleeaney. Roish y vlein 1997 v'ad reiht er feie tree bleeaney.

## Rolley eaghtyraneyn y Latvey

## Imraaghyn
Yn Ooig

Ta'n **Ooig** (Baarle: *Wick*, Gaelg Albinagh: *Inbhir Ùige*, Baarle Albinagh: *Week*) ny valley mooiragh as shenn-chochorp ayns twoaie ny h-Albey. Rere shennaghys, t'eh nane jeh'n daa valley corpagh ayns coontae ny Gallaibh, as va'n Ooig ny valley coontae. Ta'n balley soit er Awin ny h-Ooig as t'eh sheeyney magh er daa vroo Vaie ny h-Ooig.

## Shuyr-valjyn
*  Klaksvík (Ellanyn ny Geyrragh)

## Kianglaghyn magh
Emma Christian

Ta **Emma Christian** ny kiaulleyder as ny h-arraneyder ard-cheimagh ayns aavioghey ny kiaull tradishoonagh ayns Mannin. V'ee ruggit ayns Mannin 'sy vlein 1972 as v'ee er hroggal ayns gowaltys. 'Sy vlein, hie ee gys Ollooscoill Cambridge ayns Sostyn, raad y ren ee studeyrys er shennaghys Celtiagh.

Hoshee yn coorse kiaullee eck ec Feailley Ghoon Edin ny bleeaney 1994 ayns Doon Edin, Nalbin. Ta Emma goaill arraneyn ayns Gaelg as ayns Baarle as t'ee co-chloie maree er y chlaasagh, as t'ee cloie er yn 'eddan millish myrgeddin.

Ren ee cloiaghyn ard-cheimagh ennagh ec Festival Interceltique de Lorient bleinoil 'sy Vritaan as feaillaghyn Celtiagh elley er feie ny cruinney.

V'eh *Beneath the Twilight* ny *Ta'n Dooid Çheet* y chied albym eck.
Keeill Vreeshey Hiar

Ta **Keeill Vreeshey Hiar** (Baarle: *East Kilbride*, Gaelg Albinagh: *Cille Bhrìghde an Ear*) ny valley mooar fo-valjagh ayns Lannraig Yiass, Nalbin. T'eh ny chied valley noa ayns Nalbin, as t'eh soit er ardys mygeayrt hoght meeillaghyn (13 km) hiar yiass veih çheshvean Ghlaschu. Va'n balley currit er bun ayns ynnyd claghan beg 'sy vlein 1947.

## Kianglaghyn magh

*
Grianaig

Ta **Grianaig** (Baarle: *Greenock*, Gaelg Albinagh: *Grianaig*) ny balley mooar ayns Inver Chleayee ny h-Albey Heear. Rere coontey-sleih ny bleeaney 2001, va 45,467 cummaltee ayns y valley, earroo ta ny sloo na ny 78,000 cummaltee ayn ayns y vlein 1966. Ta'n balley soit er çheu yiass awin y Chleayee.
Glaschu

Ta **Glaschu** (, , Baarle Albinagh: *Glesga*) ny valley smoo ayns Nalbin as ny treeoo balley smoo ayns y Reeriaght Unnaneysit. Ta'n balley soit er awin y Chleayee ayns jiass çheshvean ny çheerey. 'Sy vlein 2007 va 580,690 cummaltee 'sy valley, agh va ny smoo na 2.3 villioon cummaltee, ny 41% sleih-earroo ny h-Albey, ayns y voirvaljaght.

## Kianglaghyn magh

* 
* 
* Coonseil Ard-valley Ghlaschu
Ardjyn Vuirchol

Ta **Ardjyn Vuirchol** (Baarle: *Ardnamurchan*, Gaelg Albinagh: *Àird nam Murchan*) ny lieh-innys ayns Loch Abar ny h-Albey. T'eh 50 mi ker. er eaghtyr. Ta ny smoo na 2,000 cummaltee er y lieh-innys er feie.

Ta ny baljyn shoh er y lieh-innys:
* Àth Tharracail, Achadh na h-Àtha
* Cille Chòmhain, Cill Mhóire
* Port Uairce
Caair ny Mart

Ta **Caair ny Mart** (Baarle: *Westport*, Yernish: *Cathair na Mairt*) ny valley ayns Coontae Vay Eo, Pobblaght Nerin. T'ee soit er slyst sheear Nerin, ec çheu hiar yiass Chuan Mó, branlaig y Cheayn Sheear. Va'n balley bunnit ayns ny 1780-yn liorish y chloan Browne, as v'eh cummit ec James Wyatt, ard-obbree ard-ghooagh Sostynagh. 'Sy vlein 2006 va 6,598 cummaltee ayns y valley.

## Imraaghyn
Purt Largey

Ta **Purt Largey** (, veih'n Çhenn-Loghlynish: *Veðrafjǫrðr* ta çhyndaait myr "Keyllys Sailjey ny Geyrragh", ny "Keyllys Sailjey ny Geay"; ) ny h-ard-valley ayns Coontae Phurt Largey, Pobblaght Nerin. T'ee ny h-ard-valley smoo scanshoil ayns shiar yiass ny çheerey as t'ee ny queiggoo ard-valley smoo ayns y çheer. Va'n ard-valley bunnit ec ny Wiggynnee ayns 914 BNJ, as t'ee ny h-ard-valley shinney ayns Nerin. She "Urbs Intacta Manet Waterfordia" (*Ta Purt Largey slane veih goaill dy kinjagh*) yn jarroo-raa er yn oyr nagh lhig yn ard-valley stiagh forsaghyn Cromwell, agh hug ad seose yn ard-valley dys Henry Ireton er 6 Luanistyn 1650.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Coonseil Ard-valjagh Phurt Largey
Logh Garman

Ta **Logh Garman** (, veih'n Çhenn-Loghlynish: *Veisafjǫrðr* ta çhyndaait myr "Keyllys Sailjey y Traie Laaghey"; Yola: *Weisforthe* ny *Weij-Fjorde*; , Ladjyn: *Menapia*) ny valley coontae ayns Coontae Logh Garman, Pobblaght Nerin. T'eh soit ayns shiar yiass Nerin faggys da purt Ros Láir. Ta'n balley kianglt lesh Divlyn liorish y raad N11/M11 as liorish raad yiarn.

## Imraaghyn
Fynn Traie

Ta **Fynn Traie** (, ) ny valley beg ayns Gaeltaght Cherree, Pobblaght Nerin. T'eh soit er lieh-innys y Dein, shiaght kilometeryn sheear veih'n Dein. Ta tholtanyn Dún Beag (Doon Beg), doon kione çheerey yn Eash Yiarn, soit shey kilometeryn sheear veih Fynn Traie.

## Imraaghyn