Rollageydys taghyrtyn shallidagh

Ta **rollageydys taghyrtyn shallidagh** çheet er reddyn rollageydagh as kys t'ad ceaghley rish traa. T'eh raait dy row eh bunnit lesh *[[Istoria e Dimostrazioni intorno alle Macchie Solari]]* lesh Galileo, agh ta'n reamys shen er ny vishaghey dy ghoaill stiagh reddyn caghlaaee çheumooie jeh Corys ny Greiney. Foddee caghlaays traaoil goaill toshiaght rish gleashaght y vun, ny caghlaaghyn 'sy red hene. Targadyn studeyrys cadjin, t'ad goaill stiagh novaghyn, yl-novaghyn, rollageyn buillee, rollageyn-lossan, blazaryn, as çheshveanyn co-rollageyssagh bio. Ta creearyn shilleydagh bentyn rish taghyrtyn shallidagh goaill stiagh OGLE, HAT-South, PanSTARRS, SkyMapper, ASAS, WASP, CRTS, GOTO, as yn LSST ec Reayrtlann Vera C. Rubin.

Ta rollageydys taghyrtyn shallidagh jannoo studeyrys er taghyrtyn rollageydagh shallidagh ("*shallidee*"), as t'ad goaill stiagh sorçhyn eigsoylagh dy rollageyn caghlaaee, lheid as rollageyn earishagh, lieh-earishagh, jeh ard-ghleashaght chiart, as taghyrtyn çhymshal-bea (yl-novaghyn, kilonovaghyn) ny caghlaaghyn elley 'syn aghtys ny 'sy torçh oc. Ta shallidee neu-rollageagh goaill stiagh roltagee, turryssyn planaidagh, as comaidyn.

Ta shallidee soilshaghey reddyn rollageydagh ny phenomenonyn raad ta mayrnaght y taghyrt eddyr millitootçhaghyn as laaghyn, shiaghtinyn, ny, feeu, bleeantyn er lhiurid. T'eh shen shassoo jeeragh noi ny millioonyn ny ny billoonyn dy vleeantyn cuin ta co-rollageyssyn as ny rollageyn t'ayndaue 'sy Tuinney gaafilley. Ta'n çhiarrym ymmydit da taghyrtyn dowin-speyrey loghtal, lheid as yl-novaghyn, novaghyn, bleastaghyn novaghyn crivassanagh, bleastaghyn scell-gamma, as taghyrtyn boirey tidee, chammah's y meegra-lensaghey ym-hayrnagh.

Chammah's shen, ta rollageydys taghyrtyn shallidagh goaill stiagh studeyryssyn foddey-hiarrymagh er |rollageyn caghlaaee as ny caghlaaghyn oc er scaailley-traa minnidyn dys jeihaghtyn. Foddee yn caghlaays shen va *undinagh*, goaill stiagh studeyryssyn er rollageyn buillee earishagh ny lieh-reiltagh, reddyn rollageagh aeg, rollageyn lesh bleastaghyn-magh, ny studeyryssyn seismey-oaylleeaght rollageagh; ny *cadjin-foshlit*, ta çheet ass dooidyn (ayns rollageyn çhyndaaee, turryssyn planaidagh), çhyndaays rollageagh (ayns pulsaryn, rollageyn cronnit), ny taghyrtyn meegra-lensaghey ym-hayrnagh.

Dy mennick, ta creearyn rollageydys taghyrtyn shallidagh gymmydey fodreayrtanyn robotagh, rang-oardraghey seyr-obbragh jeh taghyrtyn shallidagh, as fograghyn bio ny tappee da ny cummalee-chianglee. Ta cosoylleyderyn-meek er ny ve ymmydit rish tammylt liauyrson dy chronnaghey caghlaayssyn eddyr daa phlait fotografagh, agh haink y leodys jalloo dy ve ymmydit ny smoo tra lhig y fotografeeaght vun-earrooagh da aash chadjiney piyryn dy yallooyn. Ta obbyr ny studeyryssyn shen goaill stiagh stoyral as livrey-ys ram fysseree kyndagh rish ny reamyssyn mooarey shirrit. T'eh shen goaill stiagh çhaghnyssyn meaineraght fysseree, rang-oardraghey, as stiurey fysseree yl-cheintagh.

Va scansh rollageydys ny taghyrtyn shallidagh currit er enney 'sy vlein 2018 lesh Sheshaght Rollageydys y Ghermaan tra va Boyn Karl Schwarzschild bronnit er Andrzej Udalski son e "chontoyrtys kioneraadagh da aase *magher noa jeh ronsaght yn ishig rollageagh, rollageydys taghyrtyn shallidagh*, ta jannoo studeyrys er caghlaays gillid ny parameadaryn elley jeh reddyn 'sy Tuinney er scaaillaghyn traa eigsoylagh." Chammah's shen, va Aundyr Dan David bronnit er y troor dy aa-ronseyderyn 'sy rollageydys taghyrtyn shallidagh: Neil Gehrels (Swift), Shrinivas Kulkarni (Palomar Transient Factory), as Andrzej Udalski (Optical Gravitational Lensing Experiment).

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*   
* 
* Stoyr-fysseree Rollageydagh SIMBAD