Coontae yn Vee

Ta **Coontae yn Vee**, ny **yn Vee** dy h-aashagh ( ny , ) ny choontae ayns Queiggey Lion, Nerin. Ta ennym y çhenn-reeriaght - Reeriaght y Vee - currit er y choontae jiu, faagail magh nagh vel 'sy choontae agh cooid jeh'n çhenn-reeriaght. Ta'n far-ennym "y Coontae Reeoil" currit er y choontae er oyr y çhennaghys echey myr soiag Ard-Reeaghyn Nerin. Rere coontey-pobble y vlein 2006 va 162,831 deiney cummal 'sy choontae. T'eh ny 14oo coontae smoo rere eaghtyr mastey yn 32 choontae ayns Nerin, as ny 13oo coontae smoo rere earroo yn phobble. T'eh ny nah choontae smoo ayns Queiggey Lion rere eaghtyr as ny 3oo coontae smoo rere earroo yn phobble. She yn Ooive y balley coontae, raad dy vel y halley coontae as gurneilys ynnydagh y choontae soit. Ta Baile Átha Troim ny aa-valley coontae, as ta scansh shendeeagh foast ayn myrane lesh y whaiyl cheayrtagh. Ta'n daa ard Gaeltacht ayns Queiggey Lion nyn soie 'sy choontae - Ráth Cairn as Baile Ghib.

## Shennaghys

Ta shennaghys y Vee unnane as shennaghys Nerin, as ta'n coontae berçhal er çheu chummaltys deiney leah. Haink ny chied chummaltee gys y choontae ny smoo na 8,000 bleeantyn er-dy-henney. Va'n coontae ny lhie ayns çheshvean Nerin roie-hendeeagh lesh ny shenn-raaidyn as ad goulraghey magh er feie Nerin voish. Veih'n eash shen derrey çheet y Chreestiaght va ram tommanyn limmer as giat troggit lheid as ad ayns Sí an Bhrú, Cnobha, as Dubhadh ayns Brú na Bóinne, as Loch Craobh er Sliabh na Caillí ayns sheear hwoaie yn choontae. 'Sy vlein 433 BNJ, chur Noo Perick y Chreestiaght lesh gys Teamhair na Rí, preeu-ynnyd Ree yn Vee as ny h-Ard-Reeaghyn Yernagh, as veih'n voayl shen ren y Chreestiaght sheeyney magh er feie ny çheerey. 

Va Reeriaght y Vee hene currit er bun mygeayrt y chied eash BNJ liorish Tuathal Teachtmhar rere tradishoon. Foddee dy vel ad ny reeaghyn leah er y reeriaght na ad jeh ny Uí Enechghlaiss. Va'n clein shen jeh sluight ny Fir Bolg, as va aarheynn y chlein shen, ny Fir Domnann, ry-akin er caslys çheerey Nerin va jeant ec Ptolemy lesh y phreeu-valley ec Rheba. Veih ny 490yn v'ad scughit ass y Vee harrish Sleityn Cheeill Mantan liorish ny Uí Néill, as ren Clann Cholmáin cummaltys er y reeriaght. Ass y chlein shen er haink Reeaghyn y Vee, as va cooid vie jeu nyn Ard-Reeaghyn Yernagh. Haink jerrey lesh y reeriaght 'sy vlein 1172 nar v'ee giootit dys Hugh de Lacy liorish Ree Inry II Hostyn. Va Baile Átha Troim reiht ec de Lacy myr y preeu-valley echey as va cashtal troggit echey er brooinyn an Bhóinn.

Va sheer jeant ass y Vee liorish Parlamaid y Vlein 1297, as ghow ee stiagh coondaeghyn noa-emshyragh y Vee, yn Eearvee, yn Lhongfort, as stugganyn jeh'n Chavan, Vuinaghan, Lhoo, Cheeill Darey, 'ine Goal, as Uíbh Fhailí. 'Sy vlein 1543 va Coontae yn Eearvee rheynnit magh ass y Vee liorish y reiltys Ealisaidagh as daaeed bleeaney ny yei shen va'n Lhongfort rheynnit magh ass yn Eearvee hene.

Ta'n Vee ny soiaghey jeh taghyrtyn mooarey ayns shennaghys noa-emshyragh Nerin, as v'eh 'sy Vee er haghyr Cah an Bhóinn nar va'n ree Catoleagh Jamys II Hostyn currit fo haart liorish y ree Protestoonagh Illiam III Hostyn 'sy vlein 1690 eddyr Baile Shláine as Droghad Aah. Myr eiyrtys va quing Phrotestoonagh currit er Nerin. Reesht 'sy vlein 1798, nar dirree irreyderyn Yernagh magh noi'n Chrooin Ghoaldagh, haghyr irree magh 'sy choontae, agh v'ad currit fo haart liorish sidooryn Goaldagh. Ren yn irree magh shen niartaghey er smaght Goaldagh harrish Nerin er oyr y traartys ec ny h-irreyderyn magh, agh cha row ny Yernee jargal ve booiagh lesh shen. Ayns ny 1840yn ren Daniel O'Connell eiyrtys pooar y chur reesht da ny Catolee ayns Nerin er keim cheddin lesh ny Protestoonee. V'eh ayns Teamhair na Rí er haghyr y "chruinnaght vooar" echey as ny smoo na millioon feallee ayn 'sy vlein 1843.

Lurg seyrsnys Nerin ayns 1922, hie Coontae yn Vee dy ve ny chrouw-choontae da'n phreeu-valley noa, Divlyn, raad dy row y reiltys ny hoie. Daase earroo yn phobble ayns baljyn va cruinnaghey yn preeu-valley. Ayns ny 1990yn as ny 2000yn leah, myr v'ayns y çheer er feie, haghyr lhiasaghey as bishaghey mooar ayns tarmaynys ny çheerey, as yn ennym "y Çheegyr Celtiagh" currit er y lhing shen.

## Çheer-oaylleeaght

Ta Coontae yn Vee ny lhie ayns twoaie Lion er coose shiar Nerin. T'eh caglit liorish Mooir Vannin da'n shiar as y coose echey 10.4 km er lhiurid. T'eh çhemmit liorish Coontae Ghivlyn da'n shiar as y shiar yiass, liorish Coontae Cheeill Darey da'n jiass, liorish Coontae Uíbh Fhailí da'n sheear yiass, liorish Coontae yn Eearvee da'n sheear, liorish Coontae yn Chavan da'n sheear hwoaie, liorish Coontae Vuinaghan da'n twoaie, as liorish Coontae Lhoo da'n shiar hwoaie. She thalloo rea yn chooid smoo jeh'n choontae agh ta cruink injil ry-gheddyn ayns sheear hwoaie yn choontae as 'sy twoaie. Ta ram awinyn 'sy choontae chammah as ad teaumey ny loghyn 'syn Eearvee, 'sy Chavan, as ayns Muinaghan, ny teaumey ny curree ayns Uíbh Fhailí as Keeill Darey. T'ad ny h-awinyn smoo scanshoil 'sy choontae na an Bhóinn, an Abhainn Dubh, an Ainí, an Eithne, an Ailbhine, an Ifearnóg, an Tulcha, Abhainn Átha Buí as an Abhainn Rua. Ta'n Bhóinn hene nane jeh ny h-awinyn smoo scanshoil ayns Nerin er çheu shennaghys as y feayn-skeealeydaght Yernagh, as t'ee roie trooid çheshvean y choontae trooid Baile Átha Troim as balley yn Ooive.

### Baljyn
* Baile Átha Troim
* Ceanannas
* Yn Ooive

### Baljyn beggey
* Baile an Bheileogaigh, Baile an Bhiataigh, Baile an Bhóthair, Baile Átha Buí, Baile Ghib, Baile Íomhair, Baile Iúiliáin, Baile Mhic Gormáin, Baile Roibín, Baile Shláine, Baile Uí Mhornáin, Baile Uilcín, Beigthigh, An Bóthar Buí, An Bóthar Mín, Buaile na Bréachmhaí
* Cill an Chairn, Cill Dealga, Cill Dhéagláin, Cill Mheasáin, Cluain Aodha, Cluain Ioraird, Cnoc an Línsigh
* Damhliag, Domhnach Phádraig, Droichead Chearbhalláin, Dún Búinne, Dún Doire, Dún Samhnaí, Dún Seachlainn
* An Inse
* Maigh Dearmhaí, Maigh Muirí, Maigh nEalta
* An Obair
* An Scrín, An Seanchaisleán
* Teamhair
* Ráth Cairn, Ráth Moliain, Ráth Tó

## Deyn-oaylleeaght
Earroo yn phobble rere coontey-pobble ayns Coontae yn Vee veih'n vlein 1861:

* 1861: 110,373 
* 1871: 95,558 
* 1881: 87,469
* 1891: 76,987
* 1901: 67,497
* 1911: 65,091
* 1926: 62,969
* 1936: 61,405
* 1946: 66,232
* 1961: 65,122
* 1971: 71,729
* 1981: 95,419
* 1991: 105,370
* 1996: 109,732 
* 2002: 134,005
* 2006: 162,831
* 2011: 184,135

## Politickaght
Va tree ass ny queig ynnydyn ayns co-heiyderys y Vee cosnit ec Fianna Fáil veih'n vlein 1987. 'Sy traa cheddin va daa ynnyd cosnit ec Fine Gael faagail magh ny bleeaney 1992 nar va un ynnyd caillt da Partee yn Lught Obbyr, agh va'n ynnyd shen aachosnit ec Fine Gael reesht 'sy vlein 1997. Myr eiyrtys er earroo pobble y choontae ta shey ynnydyn ec Coontae yn Vee nish, as t'eh rheynnit magh ayns daa cho-heiyderys nish: Y Vee Hiar as y Vee Heear (as eh goaill stiagh stugganyn jeh Coontae yn Eearvee).

Va fo-reihys 'sy vlein 2005 cosnit ec McEntee lurg irree ass oik y shenn-Taoiseach, John Bruton (Fine Gael) as er y reihys echey myr Ambasseyder Oarpagh da ny Steatyn Unnaneysit.

Va Coonseil Choontae yn Vee fo stiurey Fianna Fáil veih 1985 derrey 1991 as reesht veih 1999 derrey 2004. Haink jerrey lesh y chioneys shen reesht lurg ny reihyssyn ynnydagh ayns 2009. She cummal roie ny coonseil jiu na:

## Spoyrt
She bluckaneyrys Gaelgagh y spoyrt smoo cadjin ayns Coontae yn Vee, as Craobh Shinsear Peile na hÉireann ("Crouw Hinsharagh Bluckaneyrys Nerin") cosnit ec fwirran bluckaneyrys y choontae 7 keayrtyn: ayns ny bleeantyn 1949, 1954, 1967, 1987, 1988, 1996, as 1999. Myrane lesh y vluckaneyrys, ta'n immanaght, y ruggyr as soccer cloiet 'sy choontae. She Páirc Tailteann 'syn Ooive y staid smoo 'sy choontae as y staid shen ymmydit son bluckaneyrys Gaelgagh son y chooid smoo.

## Arraghey
### Raaidyn
* She yn N3 preeu-raad y choontae as eh roie veih Divlyn, trooid yn Ooive as y Cavan, dys Béal Átha Seanaidh.
* Bayr gleashtanagh yn M4 ta ny lhie ayns Coontae Cheeill Darey as Coontae ny Mee
* Bayr gleashtanagh yn M1 ta goll veih Divlyn dys Beeal Feirshtey
* Ta'n N2 shaghney yn nah valley smoo 'sy choontae, Cill Dhéagláin. Ta'n raad shoh ny vollagh dooblit agh ta cagliagh bieauid 120 km/h er, cagliagh bieauid myr ta ry-gheddyn er bayryn gleashtanagh dy cadjin.

### Raaidyn yiarn
* Ta traen troailt trick jannoo shirveish er baljyn beggey slystagh ny Mee as eh kiangley ad rish Divlyn
* Ta crouw-linney veih raad yiarn Divlyn-Beeal Feirshtey ry hoi traaght chooid jannoo kiangley eddyr yn Ooive rish Droghad Aah. Ta'n linney jeeragh veih'n Ooive dys Divlyn doont ec y traa t'ayn agh ta plan ayn y linney shen y aa-osley er linnaghyn polasee traghtee yn reiltys roie.
* Ta shirveish hroailt jannoo shirveishyn er an Bóthar Buí

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Coondaeghyn Nerin

## Kianglaghyn mooie
* Coonseil Choontae yn Vee 
* Turrysaght yn Vee 
* Ynnyd-eggey y CSO