Norlynn

Ta **Norlynn** (Norlynnish: *Norge* (bokmål) ny *Noreg* (nynorsk)), ny **Reeriaght Norlynn** dy oikoil, ny reeriaght vunraghtoil 'syn Oarpey Hwoaie ta soit er y choose heear jeh lieh-innys Loghlin. Ta'n çheer çhemmit liorish y Toolynn, Finnlynn as y Roosh, as ta'n Reeriaght Unnaneysit as Ellanyn ny Geyrragh nyn lhie da'n sheear harrish Mooir Hostyn, as ta'n Danvarg ny lhie çheu yiass voish harrish Keyllys Skagerrak. Ta enney share er e coose marrey er son ny keyllyssyn sailley ard-ghooagh eck.

Ayns ny 1920-yn, va Jan Mayen goit stiagh ec Norlynn, as va kiondeeaght yn ellanree Svalbard, fo conaantyn Chonaant Spitsbergen currit jee. Ta ny thallooyn poullagh, Ellan Bouvet, Ellan Peddyr I as Thalloo ny Benrein Maud, nyn groghaneyn mooie jeh Norlynn chammah. Cha nel ronney Norlynnagh jeh'n Antarctagh er enney rish y cho-phobble dowanagh.

Veih'n Nah Chaggey Dowanagh daase tarmaynys ny çheerey dy tappee, as nish t'ee ny lhie mastey ny çheeraghyn smoo berçhagh 'sy theihll. Ta Norlynn ny kiarroo creckeyder ooill 'sy dowan as ta mygeayrt kiarroo LTS ny çheerey jeant seose jeh çhynskyl ooill ny greg.

## Ennym
She **Kongeriket Norge** ayns bokmål as **Kongeriket Noreg** ayns nynorsk ny lhiagganyn oikoil y Reeriaght Norlynn. Ayns çhengaghyn elley 'sy çheer t'ee enmyssit myr:

* Sami Hwoaie: *Norga*, ny *Norgga gonagasriika*
* Sami Lule: *Vuodna* ny *Vuona gånågisrijkka*
* Sami Yiass: *Nøørje* ny *Nøørjen gånkarijhke*
* Finnlynnish/Kven: *Norja* ny *Norjan kuningaskunta*

Ta bun-ockleyderyn credjal dy vel ennym ny çheerey goit ass ny çhengaghyn Germaanagh Hwoaie as *y bollagh hwoaie* (ny *bollagh gys y twoaie*) y cheeal echey. Veagh *nord veg* ny **norð vegri* yn lhiaggan shenn-Loghlinagh urree. V'ad *Nóreegr* ny shenn-Loghlinish, *Norþ weg* ny h-Anglo-Sostnish as *Nhorvegia* ny Ladjyn Meanagh ny h-enmyn va currit urree.

## Shennaghys

### Yn eash ro-hendeeagh as Loghlynagh
Ta feddynyssyn shenndaaleeagh cowraghey magh dy vel cummaltee ayns Norlynn veih'n 6-oo milley bleeaney RC. Ta'n chooid smoo jeh screeudeyryn shennaghys credjal dys haink y chooid smoo jeh ny cummaltee ayns Loghlin veih'n Ghermaan noa-emshyragh. Ayns ny kied cheeadyn BNJ, va Norlynn jeant seose jeh shiartanse dy reeriaghtyn beggey. Rere tradishoon, ren Harald Hårfagre co-unnanaghey eddyr oc 'sy vlein 872 BNJ ny yei Cah Hafrsfjord ayns Stavanger, as, er yn oyr shen, v'eh ny chied ree er Norlynn unnaneysit.

Va eash ny Loghlynee, y 8-oo dys y 11-00 eash, cowrit rish mooadaghey as arraghey magh. Daag ram Norlynnee y çheer, as haink orroo dy ve nyn gummal 'syn Eeslynn, ayns Ellanyn ny Geyrragh, ayns Greenlynn as ayns rinkyn ny Bretyn Mooar as Nerin. Va ard-valjyn Yernagh bunnit ec Norlynnee, lheid as Lhimnagh, Divlyn, as Purt Largey. Va'n Chreestiaght currit ayns ynnyd ny tradishoonyn Loghlynagh 'sy 10-oo as 'sy 11-oo eashyn. T'eh currit dys lieh ny reeaghyn sushtallagh Olave Tryggvason as Noo Olave. V'eh Håkon y Vie y chied ree Creestiagh er Norlynn, 'sy 10-oo eash meanagh, faagail magh dy row yn eiyrtys echey y Chreestiaght y chur stiagh 'sy çheer jiooldit.

### Unnaneys Kalmar, unnaneys lesh y Danvarg
'Sy vlein 1319, va'n Toolynn as Norlynn unnaneysit fo Ree Magnus Eriksson. Ayns 1349, va 50-60% jeh sleih ny çheerey marrooit liorish y Ghorley Doo, as eh ny eiyrtys er eash goll sheese sheshoil as tarmaynagh. Rere politickaght reeoil ny h-eash shen, haghyr shiartanse dy unnaneyssyn persoonagh eddyr ny çheeraghyn Nordagh, as ny yei shen, haink crooinyn Norlynn, ny Danvarg, as ny Soolynn ry-cheilley fo stiurey ny Benrein Margrethe I ny Danvarg choud's hie y çheer stiagh ayns Unnaneys Kalmar. Daag y Toolynn yn unnaneys 'sy vlein 1521, agh hannee Norlynn ayn er feie 436 bleeaney, derrey'n vlein 1814. Car eash ny romanseeaght ashoonagh jeh'n 19-oo eash, va'n ennym "Oie ny 400 Bleeantyn" currit er yn unnaneys, er yn oyr dy row slane chummaght reeoil, toiggaltagh, as reiragh soit ayns København ny Danvarg. Lesh çheet stiagh y Protestoonys ayns 1536, va'n aspickys ayns Trondheim scryssit, as va çheet stiagh ny h-agglish rheynnit magh dys y cooyrt ayns København. Chaill Norlynn y stroo shickyr jeh pirgrinyn dys taaishnyssyn Noo Olave ec çhiamble Nidaros, as myr shen, chaill y çheer y coventyn lesh y theihll cultooragh as tarmaynagh 'sy chooid elley jeh'n Oarpey. Erskyn shen, haghyr leodaghey ayns eaghtyr Norlynn 'sy 17-oo eash lesh coayl ny queiggaghyn Båhuslen, Jämtland, as Härjedalen dys y Toolynn, myr eiyrtys jeh ny caggaghyn eddyr y Danvarg-Norlynn as y Toolynn.

### Unnaneys lesh y Toolynn (19oo eash)

Ny yei yn soiaghey er y Danvarg-Norlynn liorish y Vretyn Vooar, hie yn çheer ayns cochaarjys lesh Napoléon. Myr eiyrtys jeh'n chaggey va staydyn jouyllagh as gortey mooar 'sy çheer ayns 1812. Ayns 1814, va'n Danvarg er çheu ny cailleyderyn, as v'ee eiginit Norlynn y lhiggey voish dys y Toolynn, choud's hannee ny queiggaghyn Norlynnagh, yn Eeslynn, Greenlynn as Ellanyn ny Geyrragh, lesh crooin ny Danvarg. Hoilshee Norlynn magh seyrsnys er y chaa, as va bunraght va bunnit er cummaghyn Americaanagh as Frangagh doltit eck, as va'n Flah Crooinagh Danvargagh Christian Fredrik reiht myr ree er 17 Boaldyn 1814. Myr eiyrtys jeh ny taghyrtyn shen, ghow toshiaght er Caggey Norlynnagh-Soolynnagh eddyr Norlynn as y Toolynn. Agh, er yn oyr nagh row cahnagh ny Soolynn cha lajer as taart y chur er Norlynn, as nagh row y mooad argid ec Norlynn, as dy row lhuingyssyn caggee Goaldagh as Rooshagh çhemmaltey y coose Norlynnagh, ren Norlynn conaant lesh y Toolynn çheet ayns unnaneys persoonagh lhee. Fo'n chonaant shen, va'n vunraght libraalagh as ny h-undinyssyn seyrey, faagail magh ny shirveishyn joarree, freilt ec Norlynn.

'Syn eash shen dirree ashoonaghys romansagh Norlynnagh, myr va ny Norlynnee shirrey soyley ashoonagh er lheh y veenaghey as y fockley magh. Va dagh banglane jeh cultoor cloodit fo'n ghleashaght shen, goaill lettyraght (Henrik Wergeland, Bjørnstjerne Bjørnson, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe, Henrik Ibsen), peintal (Hans Gude, Edvard Munch, Adolph Tidemand), kiaull (Edvard Grieg), as polasee çhengey stiagh, raad dy row eiyrtyssyn çhengey ghooghyssagh screeuit da Norlynn y veenaghey. Er oyr ny h-eiyrtyssyn shen, ta daa chummey Norlynnish ayn jiu: Bokmål as Nynorsk.

### Shennaghys noa-emshyragh

Va paart laaragh ayns scarrey magh sheeoil jeh Norlynn veih'n Toolynn er 7 Mean Souree 1905 ec Christian Michelsen, dooinney mooar lhuingys as steateyr Norlynnagh, as Ard-vinishter Norlynn veih 1905 derrey 1907. Ny yei feeraghey ayns refrane ashoonagh er reihys theayagh ry hoi reeriaght harrish pobblaght, va'n chrooin Norlynnagh arrit liorish y reiltys Norlynnagh dys y Flah Danvargagh Carl, as v'eh reiht myr ree lesh co-aigney liorish y Pharlamaid. Ghow eh yn ennym Haakon VII er, as yn ennym shen çheet magh as enmyn reeaghyn mean-eashagh jeh Norlynn heyr. Ayns 1898, va coraa co-chadjinagh arrit da ny fir, as v'eh arrit da mraane ayns 1913.

Car y Chied Chaggey Dowanagh, va Norlynn ny çheer neuchommeeagh. Ayns feerid, ansherbee, va cooid vooar jeh'n lhuingys mooar eck currit da'n Vretyn Vooar er keeshyn injil fo broo, as hie ee stiagh ayns çhemmaltey traghtey noi'n Ghermaan. Va neuchommeeagh ny çheerey fogrit magh car y Nah Chaggey Dowanagh chammah, agh ren y Ghermaan ruegys er y çheer er 9 Averil 1940.
Cha row Norlynn aarlit da'n soiaghey doaltattymagh, as er yn oyr shen cha dannee yn shassoo caggeeagh noi agh er feie daa vee. Ren ny sidooryn 'sy twoaie obbraid chaggeeagh noi ny sidooryn Germaanagh ayns Caggaghyn Narvik, derrey 10 Mean Souree nar lhigg ad seose ny yei coayl cooney lurg tuittym ny Frank. Dreill Ree Haakon as y reiltys Norlynnagh y caggey veih Rotherhithe, Lunnin as ad ayns eebyrt. Er laa yn ruegy, ren fer toshee jeh'n phartee Ashoonagh-Soshiallagh beg, y Nasjonal Samling&nbsp;- Vidkun Quisling&nbsp;- eiyrtys goaill greim er y reiltys, agh v'eh eiginit irree ass liorish ny cummaltee Ghermaanagh. Va'n feer-reiltys freilt ec fer toshee jeh'n eaghtyrys Germaanagh, y Reichskommissar Josef Terboven. Ny s'anmey, ren Quisling, myr *eaghtyrane shirveishagh*, reiltys co-obbragh fo stiurey Germaanagh. Car y chummaltys Germaanagh, as eh er feie queig bleeantyn, va gleashaght aahassooagh troggit ec ny Norlynnee. V'ad caggey rish ny sidooryn Germaanagh lesh shassoo caggeeagh noi as meeviallys theayagh. Va'n paart ec y lhuingys hraghtee Norlynnagh ny smoo scanshoil da Cochaarjyssyn y Nah Chaggey Dowanagh, ansherbee. Ec traa yn ruegys, va'n kiarroo lhuingys hraghtee smoo 'sy dowan ayns Norlynn. V'ee fo stiurey yn cholught lhuingyssagh Norlynnagh Nordtraship fo ny Cochaarjyssyn er feie yn chaggey, as va paart oc ayns dagh obbraid chaggeeagh veih Goaill Magh Dunkerque derrey Tarlheim ny Norman.

Va daa squadroon jeh Spitfire Supermarine ymmydit ec skimmee Norlynnagh: va RAF 132 (Norwegian) Wing jeant seose jeh No. 331 (Norwegian} Squadron as RAF No. 332 (Norwegian) Squadron. Hug y reiltys Norlynnagh eebyrtagh argid da ny h-etlanyn as ny taillaghyn roie. Va Lunnin coadit liorish No. 331 (Norwegian) Squadron veih'n vlein 1941 as v'eh ny squadroon smoo rahoil rere buillaghyn ayns Sostyn Yiass car y chaggey.

### Shennaghys lurg y chaggey

Veih 1945 derrey 1961, va mooar-earroo 'sy pharlamaid ec Partee yn Lught Obbyr. Chur y reiltys, fo stiurey yn ard-vinishter Einar Gerhardsen, claare tarmaynys er bun, as eh cur ardsmooinaght da tarmaynys Keynesagh, cur trimmid er çhynskylaghey eeckit liorish y steat, as co-obbraghey eddyr sheshaghtyn-keirdee as sheshaghtyn failleyderyn. Hannee ram saasyn stiurey yn steat er y tarmaynys, agh va lowansey er troar bainney lhiggit seose ayns 1949. Hannee stiurey prioseil as lowansey er thieys as carbid derrey 1960.

Hannee yn co-chaarjys caggeeagh lesh y Vretyn Vooar as ny Steatyn Unnaneysit lurg y chaggey. Faagail magh dy row yn reiltys shirrey tarmaynys soshiallagh, hoshee Partee yn Lught Obbyr scughey eh hene veih ny cummynee (ny yei greim cummaghtagh Soveidjagh 'sy Çheckoslovak ayns 1948), as ren ad niartaghey jeh'n pholasee joarree oc as ny kianglaghyn polasee coadee lesh ny Steatyn Unnaneyit. Hooar Norlynn pohlldey Marshall veih'n vlein 1947, as hie ee stiagh 'syn RCTO blein ny yei, as 'syn RCAH ayns 1949.

Mygeayrt ny bleeaney 1975, haghyr mullagh ayns coreir earroo ny labreeyn 'sy çhynskyl. Veih'n traa shen haghyr hie çhynskylyn as shirveishyn trean laboragh lheid as mooar-yantys thie obbree as lhuingys gys çheeraghyn elley. Ayns 1969 ren Philips Petroleum feddyn magh er cooid ooill ny greg ayns magher Ekofisk. Ayns 1973 chur y reiltys y colught ooill steat, Statoil, er bu. Agh cha daink çheet stiagh glen ass jantys ooill ny greg roish ny 1980yn leah er oyr ny h-ynesteeaght v'er-laccal 'sy çhynskyl.

Va Norlynn nane jeh bun-olteynyn jeh'n Çheshaght Oarpagh ry hoi Traght Seyr (SOTS). Va daa refrane er son çheet stiagh 'syn Unnaneys Oarpagh ayns 1972 as 1994, agh cha row speeideilys orroo. Ayns 1981 va reiltys cumaadagh fo stiurey Kåre Willoch currit ayns ynnyd y Lught Obbyr as chur eh polasee er bun ry hoi greinney yn tarmaynys rere giarrey keeshyn, libraalaghey tarmaynagh, jee-reilley margee as saaseyn dys ardjaghey ard (13.6% ayns 1981) y chur fo smaght.

Dreill y chied ven-ard-vinishter Norlynnagh, Gro Harlem Brundtland jeh Partee yn Lught Obbyr, ram aachrooyn y roie-immeeaght eck, choud's v'ee jeenane cooishyn tradishoonagh y Lught Obbyr lheid as shickyrys y theay, çhymmyltaghtoilaghys as co-chormid keintys. Ayns ny 1990yn jeianagh, va'n feeaghan joarree eeckit ec Norlynn as hoshee yn çheer çhaglym stoyr berçhys ashoonagh. Veih ny 1990yn, v'eh nane jeh ny cooishyn smoo ayns politickaght ny çheerey na ceau çheet stiagh ooill ny greg.

## Çheer-oaylleeaght, speyr as çhymmyltaght

Ta Norlynn jeant seose jeh'n chooid heear jeh Loghlin 'syn Oarpey Hwoaie. Ta'n coose ruggagh eck, as keyllyssyn sailley mooarey currit ny mastey, sheeyney magh harrish 2,500&nbsp;km as ny smoo na 83,000&nbsp;km goaill keyllyssyn sailley as ellanyn stiagh 'syn earroo. Ta joarey ec Norlynn, ta 2,542&nbsp;km er lhiurid, rish y Toolynn, Finnlynn, as joarey giare rish y Roosh 'sy niar. 'Sy neear as y jiass, ta Norlynn caglit liorish y Vooir Loghlynagh, Mooir Hostyn, as y Skagerak. Ta Mooir Barents creeagh rish cooseyn twoaie Norlynn.

Ta Norlynn beggan ny smoo na'n Ghermaan er eaghtyr as ee 385,207&nbsp;km² (goaill Svalbard as Jan Mayen stiagh 'syn earroo), agh neuchosoylagh rish y Ghermaan, ta'n chooid smoo jeh'n çheer jeant seose jeh sleityn ny thalloo ard, as lesh ym-yiense mooar jeh cummaghyn najooragh as ad crooit liorish awinyn rioee ro-hendeeagh as boayl-oaylleeaght eigsoylagh. T'ad ny keyllyssyn sailley smoo baghtal as ad nyn glashyn dowin 'sy thalloo va thooillit liorish y vooir ec jerrey yn Eash Rioee. She Sognefjorden y keyllys sailley s'liurey. Ta ram awinyn rioee as easyn ayns Norlynn chammah.

Ta'n thalloo jeant seose jeh clagh hryal chreoi as creg gneiss son y chooid smoo, agh ta sclate, clagh gheinnee as clagh eayil ry-gheddyn dy mennick chammah, as ta ny h-yrjaghyn s'inshley goaill lhiggey neose marrey stiagh. Rere Stroo yn Eearvooir as ny h-ard-gheayaghyn neear, ta'n tempreilys ny s'çhoe as ta ny smoo fliaghey ayns Norlynn ta ayns dowan-lheeadyn cha twoaie as t'ee, rish y choose er lheh. Ta kiare imbee chronnal ry-akin er y çheer vooar, lesh geuraghyn ny s'feayrey as ny sloo fliaghey 'syn antraie. Ta speyr fo-arctagh mooiragh 'sy twoaie, choud's ta speyr Arctagh tundragh ayns Svalbard. Ta ny smoo fliaghey ry-gheddyn ayns meeryn jiass as sheear jeh Norlynn, as ny geuraghyn ny s'çhoe na t'eh 'sy niar-yiass. Ta ny souree 'sy çheer injil mygeayrt Oslo ny s'çhoe as t'eh ny smoo grianagh ayn, agh ta emshyr feayr as sniaghtey car y gheuree ('syn antraie er lheh). Ta ny çhiassidyn meanagh girree er feie ny jeihaghtyn jerrinagh, as er yn oyr shen ta ny sloo laaghyn lesh sniaghtey er y thalloo 'sy çheer injil.

Er oyr y dowan-lheead ard ec Norlynn, ta anchaslyssyn mooarey imbee ayns sollys y laa. Veih Mee Voaldyn yeianagh derrey Mee Yerrey Souree yeianagh, cha nee yn ghrian çheet heese fo oirr ny cruinney ayns ardjyn çheu hwoaie veih Cryss yn Arctagh (shen y fa dy vel yn ennym "Thalloo Ghrian Mean Oie" currit urree) as ta derrey 20 ooryn jeh sollys y laa 'sy chooid elley jeh'n çheer. Dy contraartagh, veih Mee Houney yeianagh derrey Mee Yerrey Geuree yeianagh, cha nee yn Ghrian irree heose veih oirr ny cruinney 'sy twoaie, as ta sollys y laa feer ghiare 'sy chooid elley jeh'n çheer. Er fud Norlynn, ta reayrtyssyn as reayrtyn çheerey ry-akin. Ta coose heear jeh Norlynn jiass as coose twoaie Norlynn king jeh ny cooseyn smoo scanshoil er feie ny cruinney.

Chur Ayndagh Cooilleenyn Çhymmyltaghtoil ny bleeaney 2008 cur Norlynn 'sy nah rhenk, ny yei'n Elveeish, as ny troaryn bunnit er cooilleenyn çhymmyltaghtoil jeh polaseeyn ny çheerey.

## Aarheynnyn as ard-valjyn

Ta Norlynn rheynnit ayns nuy ardjyn reiragh jeig jeh'n chied cheim as yn ennym 15 *fylker* ("coondaeghyn", unnaneagh *fylke*) currit orroo, as 357 *kommuner* ("baljaghtyn", unnaneagh *kommune*) jeh'n nah cheim. Ta'n *fylke* ny eaghtyrys meanagh eddyr y steat as y valjaght. Ta'n Fylkesmann soilshaghey magh y Ree ayns dagh coontae.

T'ad ny coondaeghyn ayns Norlynn na:



Ta 96 baljyn ayns Norlynn lesh staydys ard-valjagh orroo. 'Sy chooid smoo jeh cooishyn, ta ny joaraghyn ard-valjagh unnane as joaraghyn ny baljaghtyn hene. Dy mennick, ta baljaghtyn ard-valjagh Norlynnagh goaill stiagh eaghtyryn mooarey neu-hroggit; myr sampleyr, ta keylljyn mooarey ayns baljaght Oslo, as ad nyn lhie çheu hwoaie as hiar yiass veih'n ard-valley, as ta lieh-chooid jeh baljaght Bergen jeant seose jeh thallooyn sleitoil.

Ta daa halloo co-hym harrish mooir ec Norlynn, Jan Mayen as Svalbard. Ta tree croghaneyn 'sy Cheayn Sheealtagh Yiass, Ellan Bouvet, Ellan Peddyr I as Thaloo ny Benrein Maud.

## Noteyn

## Imraaghyn