open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà

Ta **229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà** (screeuit myr **2007 UK<sub>126</sub>** myrgeddin) ny chorpane y disc orçhit (SDO) lesh jarroo-vooadys dy 3.5. T'eh aarlaghit myr planaid crivassanagh cummyssagh. Ta'n corrid 0.48 echey coyrlaghey dy vel eh currit fud y cheilley rere ym-hayrn. Bee eh ec y voayl s'faggys da'n Ghrian mygeayrt ny bleeaney 2046.

Va'n planaid tastit 41 cheayrt harrish shiaght noiysyn.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
* Gǃkúnǁʼhòmdímà as Gǃòʼé ǃhú, Will Grundy, Thie Rollageydys Lowell
65489 Ceto

Ta **65489 Ceto** (2003 FX128) ny chorpane harrish-Neptuneagh. V'eh feddynit magh ec C. A. Trujillo as M. Brown ec Palomar er 22 Mart, 2003. V'eh enmyssit er son peisht ny marrey Ceto ass feayn-skeealleydaght ny Greag.

## Eayst
Va'n eayst (65489) Ceto I feddynit magh ec K. Noll, H. Levison, W. Grundy as D. Stephens er 11 Averil 2006 liorish Fodreayrtan Spoar Hubble. She **Phorcys**, ny ** (65849) Ceto I Phorcys** dy formoil, yn ennym t'er.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn moie
* JPL Small-Body Database Browser 65489 Ceto
Haarlem

She ard-valley as baljaght 'syn Ollan Hwoaie, y Çheer Injil, eh **Haarlem**. She preeu-valley y wheiggey t'eh. T'eh soit er yn awin Spaarne, 20 km çheu heear veih Amsterdam.
Groningen (queiggey)

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Groningen** (Groningish: *Grönnen*; Freeshlannish: *Grinslân*). T'eh soit ayns twoaie ny çheerey. She Groningen preeu-valley yn wheiggey.

## Baljaghtyn (20)

## Kianglaghyn magh

*
* Groningen (queiggey) ayns *[[s:The New International Encyclopædia|The New International Encyclopædia]]* (1905)
Çhengoaylleeaght smooinaghtagh

Ayns çhengoaylleeaght as smooinaght-oaylleeaght, she magher çhengoaylleeaght **çhengoaylleeaght smooinaghtagh**, as t’eh jannoo studeyrys er “croo, ynsee as ymmyd” ghlare bentyn rish smooinaght deiney.  Ta’n magher shoh soit er tree binn scanshoil.  Hoshiaght, t’eh jiooldey dy vel “jargaght glare seyr” ec yn inçhyn.  ‘Sy nah ynnyd, t’eh toiggal grammeydys trooid “jannoo eie” – gra dy vel sleih croo eie neuloaghtagh jeh keeall y ‘ockle.  As y trass, t’ad gra dy vel fys er glare çheet magh ass ymmyd.

Ta çhengoayllee smooinaghtagh jiooldey dy vel co-olt erbee son cosney stiagh glare as eshyn seyr as gyn cosoylaght.  Shen soiaghey noi ry hoi obbyr grammeydys gientynagh.  Cha nhegin dy vel ad ooilley jiooldey dy vel rheynn coruggyragh ec jargaght glare deiney; agh t’ad jiooldey dy vel eh scart rish y chooid elley jeh smooinaght.  Myr shen, t’ad gra dy vel fys er phenomenonyn ghlare – m.s. myn-heeanyn, myn-ocklyn as co-ordrail – croghey er eieyn neuloaghtagh ec y vun.  Chammah’s shen, t’ad gra nagh vel tashtey as goaill erash fys er glare neuchasley er lheh rish tashtey as goaill erash fys elley; as dy vel ymmyd ghlare son toiggal jannoo ymmyd jeh ny jargaghtyn smooinaghtagh cheddin as t’ou uss jannoo ymmyd jeu son obbyr elley.

Faagail y tradishoon semantaght ta croghey er firriney, ta çhengoayllee smooinaghtagh toiggal keeall trooid eieyn, ayns ynnyd jeh tuarastylyn jeh’n teihll.

Ec y jerrey, ta çhengoayllee smooinaghtagh gra dy vel co-chummaght eddyr glare as smooinaght, as dy vel y ghaa jeenysit ayns keeayl chionnit as çhymbyllaght ny ymmydeyryn.  

## Imraaghyn
Utrecht (ard-valley)

Ta'n balley as y valjaght **Utrecht** ny phreeu-valley as ny balley smoo rere cummaltee 'sy wheiggey Ollanagh Utrecht. T'eh soit er çheu hiar y Randstad as t'eh ny chiarroo balley smoo 'sy çheer lesh 288,535 cummaltee.

## Kianglaghyn magh

*
Ljouwert

She preeu-valley Reeshlann 'sy Çheer Injil eh **Ljouwert** (, Stadsfries: *Liwwadden*). T'ee soit ayns twoaie ny çheerey.
Boalsert

She ard-valley 'sy wheiggey Ollanagh Freeshlann eh **Boalsert** (). 'Sy vlein 2007 va 9,607 cummaltee 'sy valley. 

## Shennaghys
Va'n balley bunnit er tree cruink laue-jeant. She purt hraghtee ayns ny Mean Eashyn v'aynjee, as v'ee kianglt rish y Cheayn Twoaie lesh y vean-vooir. Ansherbee, va'n kiangley shoh caillt tra dy row ee lhiasit. Hooar Boalsert staydys ard-valjagh 'sy vlein 1455 er yn oyr dy row eh ny valley traghtee. Va'n ard-valley ny h-oltey jeh'n Chomeeys Hanseatagh, chammah.

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil
Freeshlannish

Ta **Freeshlannish** ny chur sheese da:

* Ny çhengaghyn Freeshlannagh, kynney faggys-vooinjeragh jeh tree çhengaghyn Germaanagh:
** Freeshlannish Heear (`fy`), ta loayrit ayns Çheer y Vagheragh, as t'er enney myr Freeshlannish
** Freeshlannish Hwoaie (`frr`), ta loayrit ayns Schleswig-Holstein, yn Ghermaan
** Freeshlannish Saterland (`stq`), ta loayrit ayns Sachsen Eeaghtyragh, yn Ghermaan
* Sacsenish Eeaghtyragh Reeshlann Hiar, abbyrt y Tacsenish Eeaghtyragh ta loayrit ayns Freeshlann Hiar, Sachsen Eeaghtyragh, yn Ghermaan
Freeshlannish Heear

Ta **Freeshlannish Heear** (*Frysk*) ny çhengey ta loayrit ayns y wheiggey Ollanagh yn Reeshlann (*Fryslân*). She Freeshlannish Heear yn ennym t'urree magh ass y Çheer Injil dy yannoo anchaslys ass veih ny çhengaghyn Freeshlannagh elley, Freeshlannish Saterland as Freeshlannish Hwoaie, ta loayrit 'sy Ghermaan. Çheusthie jeh'n Ollan t'ee enmyssit Freeshlannish: *Fries* ayns Ollanish as *Frysk* ayns Freeshlannish. She *Westerlauwers Fries* (Freeshlannish Lauwers Heear) yn ennym 'oikoil' ta currit urree lesh çhengoayllee Ollanagh.
Freeshlannish Saterland

Ta **Freeshlannish Saterland** (*Seeltersk*) ny abbyrt jerrinagh jeh'n çhenn-Reeshlannish Hiar. T'ee ny çhengey ta faggys-vooinjeragh lesh ny çhengaghyn Freeshlannagh elley—Freeshlannish Hwoaie, ta loayrit 'sy Ghermaan, as Freeshlannish Heear, ta loayrit 'syn Ollan.
Freeshlannish Hwoaie

Ta **Freeshlannish Hwoaie** ny myn-hengey ta loayrit ayns Schleswig-Holstein ny Germaan. Ta 10,000 loayreyderyn as ad rheynnit ayns daa phreeu-abbyrt: abbyrt ny çheer mooar as yn abbyrt ellanagh. Cha nel çhengey vun-towshanagh ayn, agh ta ram sleih cur sannish d'abbyrt Mooring. Ta'n çhengey ny cooid jeh ny çhengaghyn Freeshlannagh.

## Sambyl
Ta'n abbyrt heese, ta taishbyney anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, lhaih, "'Soilshey, henn-Eayst, soilshey!" deam Häwelmann, agh cha row yn eayst ny ny rollageyn ry-akin raad erbee; v'ad er n'gholl dy lhie." (Ass: Theodor Storm: *Der kleine Häwelmann*.)

### Ellanagh
Söl'ring (abbyrt Sylt)

:*„Ljucht, ual Muun, ljucht!” skriilt Häwelmann, man di Muun wiar narigen tö sen en uk di Stiaren ek; ja wiar al altermaal tö Ber gingen.*

Fering-Öömrang (abbyrt Föhr as Amrum)

:*„Locht, ual muun, locht!” rep Heewelmaan, man a muun wiar nochhuaren tu sen an a stäären uk ei; jo wiar al altermaal tu baad gingen.*

Heligolandish (abbyrt Helgoland)

:*„Lochte, ool Muun, lochte!” rüp Heäwelman, oawers de Muun wear naarni tu sin’n en uk de Steern ni; dja wear al allemoal tu Baad gingen.*

### Çheer vooar

Hoorning (abbyrt Goesharde)

:*„Jocht, uule moune, jocht!” biilked Hääwelmoon, ors e moune waas närngs to schüns än da steere ok ai; ja weern al aal to beede gingen.*

Freeshlannish Wiedingharde

:*„Ljocht, uuile moone, ljocht!” biilked Hääwelmuon, män e moone was näärgen to schüns än uk e steere ai; jä würn al altomoale to beerd gingen.*

Freeshlannish Halligen (faagail magh dy vel yn abbyrt shoh loayrit er ellanyn Halligen, t'ee currit lesh abbyrtyn ny çheer mooar)

:*„Jaacht, uale mööne, jaacht!” bölked Hääwelmoon, man de mööne woas näärngs to siinen än de steere uk ee; jä weern al altomaole to beed giangen.*

Mooring (abbyrt Bökingharde)

:*„Jucht, üülje moune, jucht!” biiljked Hääwelmoon, ouers e moune wus nargne tu schüns än e stääre uk ai; ja wjarn ål åltumååle tu beed lim.*

Gow tastey, faagail magh ny h-anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, ta ny h-abbyrtyn Fering as Öömrang feer cosoylagh; 'sy hambyl shoh t'ad begnagh myr y cheilley.

## Kianglaghyn mooie
* Ethnologue er Freeshlannish Hwoaie (Baarle)
* Nordfriisk Instituut (Commyn y Reeshlannish Hwoaie) duillag balley (Germaanish)
* Friisk Foriining (Sheshaght y Reeshlannish) duillag balley (Baarle)
* Friisk Foriining Freeshlannish Mooring
Freeshlann (queiggey)

She queiggey 'sy Çheer Injil ee **Freeshlann** (Freeshlannish Heear: *Fryslân*, ). T'ee soit ayns twoaie ny çheerey. She Ljouwert preeu-valley yn wheiggey. 

## Baljaghtyn (20)

## Kianglaghyn magh

* Queiggey Reeshlann, ynnyd-eggey oikoil y reiltys
*
Brabant Hwoaie

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee **Brabant Hwoaie** (). T'ee soit ayns jiass ny çheerey. She 's-Hertogenbosch preeu-valley y wheiggey. 

## Baljaghtyn (64)

## Kianglaghyn
* - duillag oikoil
Drenthe

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Drenthe**. T'eh soit ayns shiar-hwoaie ny çheerey. She Assen preeu-valley y wheiggey.

## Baljaghtyn (12)

## Kianglaghyn
* - duillag oikoil
Flevoland

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Flevoland**. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Lelystad preeu-valley y wheiggey. Va'n queiggey bunnit er 1 Jerrey Geuree, 1986.

## Baljaghtyn

## Kianglaghyn magh
* Duillag oikoil
Limburg, y Çheer Injil

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Limburg** (Limburgish: *Limbörg* ny *Lèmburg*). T'eh soit ayns jiass ny çheerey. She Maastricht preeu-valley yn wheiggey. 

## Baljaghtyn (33)

## Kianglaghyn
* http://www.limburg.nl/ - duillag oikoil
Yn Ollan Yiass

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee **yn Ollan Yiass** (). T'ee soit er çheu heear ny çheerey. She yn Haag preeu-valley y wheiggey. 

## Baljaghtyn (60)

## Kianglaghyn
* http://www.zuid-holland.nl/ - duillag oikoil
Overijssel

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Overijssel**. T'eh soit er çheu hiar hwoaie ny çheerey. She Zwolle preeu-valley yn wheiggey. 

## Baljaghtyn (25)

## Kianglaghyn
* https://web.archive.org/web/20180809080533/http://prv-overijssel.nl/ - duillag oikoil
Utrecht (queiggey)

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh **Utrecht**. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Utrecht preeu-valley yn wheiggey. 

## Baljaghtyn (26)

## Kianglaghyn
* http://www.provincie-utrecht.nl/ - duillag oikoil
Yn Teelynn, y Çheer Injil

She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee **yn Teelynn** (, Seelynnish *Zeêland*). T'ee soit ayns jiass ny çheerey. She Middelburg preeu-valley y wheiggey. 

## Baljaghtyn (13)

## Kianglaghyn
* http://www.zeeland.nl/ - duillag oikoil
Kundalatha

She noaskeeal liorish Appu Nedungadi eh ***Kundalatha*** (ny ***Kundalata***). Va'n lioar soilshit magh 'sy vlein 1887 as t'eh er credjal dy vel eh ny chied lioar ass y çhengey Malayalam.

## Jeeagh er neesht
* *[[Indulekha]]*

## Kianglaghyn mooie
* Noaskeeal as Giareskeeal gys y laa t'ayn - liorish M T Vasudevan Nair
Émile (noaskeeal)

She noaskeeal hene-veashnyssagh liorish Émile de Girardin eh ***Émile***. Va'n lioar screeuit 'sy vlein 1827 as t'eh bunnit er e vleeantyn leah.
Cinco minutos

She noaskeeal liorish y screeudeyr Brasseelagh José de Alencar eh ***Cinco minutos***. Va'n lioar soilshit magh son y chied cheayrt 'sy vlein 1856.
O Mulato

Ta ***O Mulato*** ny noaskeeal liorish y screeudeyr Brasseelagh Aluísio de Azevedo. V'eh soilshit magh son y chied cheayrt sy vlein 1881.
Netochka Nezvanova (noaskeeal)

She ***Netochka Nezvanova*** va'n chied eab liorish Fyodor Dostoevsky noaskeeal y screeu, agh cha row eh creaghnit echey. Va'n chied rheynn soilshit magh 'sy vlein 1849. Rere y çhyndaader Jane Kentish, v'eh fo Dostoevsky dy yannoo "roie-skeeal da'n noaskeeal" ass y chied clou. Cha row Dostoevsky abyl y noaskeeal y chreaghnit rere lhiettalys as eebyrt gys y Tibbeyr er son roorid meeammyssagh lhiassit. Ny yei çheet er ash da 'sy vlein 1859, cha row yn lioar creaghnit echey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn çheumooie
* Teks lane ''Netochka Nezvanova'' ass Rooshish
Çhengoaylleeaght cho-earrooagh

She magher eddyr-cheird **çhengoaylleeaght co-earrooagh**, bentyn rish jannoo tuarastylyn staddyssaghtoil ny soit er reillyn jeh glare dooghyssagh trooid co-earroo.  Cha nel yn obbyr shoh lhiettalit rish magher er lheh.  Roish, va çhengoaylleeaght cho-earrooagh er ny yannoo liorish oayllee co-earroo, as jannoo ymmyd jeh co-earrooderyn son dy obbraghey er glare y sur-cheird oc.  Dy jeianagh, ta fys ayn dy vel glare deiney ny smoo co-chast na row eh er lhieu, as myr shen, ta çhengoayllee co-earooagh co-obbraghey ayns fwirran eddyr-cheird marish çhengoayllee elley, sur-oayllee jeh çhengey er lheh bentyn rish yn obbyr, oayllee co-earroo.  Dy cadjin, ta’n magher goaill stiagh sur-oayllee jeh far-inçhynaght, shicklaagee smooinaghtagh, maddaghteyryn as resooneyderyn.
Quincas Borba

Ta ***Quincas Borba*** ny noaskeeal liorish y screeudeyr Brasseelagh Machado de Assis. Va'n lioar soilshit magh son y chied cheayrt 'sy vlein 1891.

## Kianglaghyn çheumooie
* *[http://metalibri.wikidot.com/title:quincas-borba Quincas Borba]*
Alaer

Ta **Alaer** () ny chommyoon ayns y *département* Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Allairiens* currit er cummaltee yn valley.
An Alre

Ta **An Alre** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Mor-Bihan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Alréens* currit er cummaltee yn valley.
Truru

She preeu-valley ny Corn eh **Truru** (). T'eh ny skeerey theayagh as ny ard-valley 'sy Chorn, nane jeh ny coondaeghyn jesh-chliaghtagh ayns Sostyn, y Reeriaght Unnaneysit. Ta 17,431 deiney cummal 'syn ard-valley as 20,920 deiney cummal 'syn ard staydraaoil baljagh rere y choontey-pobble 'sy vlein 2001. Cha nel caayr elley 'sy Chorn as t'eh ny ard-valley smoo jiassagh 'sy Vretyn Vooar.
Droghad Aah

Ta **Droghad Aah** (Baarle: *Drogheda*, Yernish: *Droichead Átha*) ny valley keayin as çhynskylagh ayns Coontae Lhoo er y çheu hiar Phobblaght Nerin, 56 km hwoaie veih Divlyn. Ta'n balley rheynnit liorish awin an Bhóinn.

## Imraaghyn
Doon Jialgan

Ta **Doon Jialgan** (Baarle: *Dundalk*, Yernish: *Dún Dealgan*) ny valley coontae ayns Coontae Lhoo, Pobblaght Nerin ta faggys da'n joarey lesh Nerin Hwoaie. Hooar y balley e chaart 'sy vlein 1189. T'eh soit er beeal awin an Nith. She "Mé do rug Cú Chulainn Cródha" (Mish dy rug Cú Chulainn Dunnal) y jarroo-raa t'ec y valley. She Reudied shuyr-valley Ghoon Jialgan.

Lesh joaraghey meenaghit dy leighoil, ta Doon Jialgan ny valley smoo ayns Nerin lesh 35,085 dy chummaltee rere coontey-pobble ny bleeaney 2006. Lesh nuy baljyn elley, va Doon Jialgan reiht liorish y reiltys dy ve ny balley grinney rere Strateysh Reamyssagh Ashoonagh Nerin.

## Imraaghyn
Innys

Ta **Innys** (Baarle: *Ennis*, Yernish: *Inis*) ny valley coontae ayns Coontae yn Chlaair, Pobblaght Nerin. Ta ny smoo na 24,200 dy chummaltee ayn rere coontey-pobble ny bleeaney 2006. Ta'n balley soit er inver ny Shannon, as ta kiangley traen eddyr ee as Limmeragh. Ta purt aeragh ny Shannon ny soie mygeayrt 20 km veih'n valley.

## Imraaghyn
Mannishter 'er Maigh

Ta **Mannishter 'er Maigh** (Baarle: *Fermoy*, Yernish: *Mainistir Fhear Maigh* ny *Mainistir Fhear Maí*) ny valley ayns Coontae Chorkee, Pobblaght Nerin. T'ee soit er brooinyn an Dubhabhainn ayns jiass Nerin. She Plañvour ny Britaan shuyr-valley Vannishter 'er Maigh.

## Imraaghyn
Kistershee

She oardyr reiltagh jeh cooid ny h-Agglish Raueagh eh **Oardyr ny Kistershee** ny ny **Maynaghyn Baney** (kyndagh rish ny h-eaddee t'orroo). Va'n chied vannishter bunnit liorish Robert Molesme 'sy vlein 1098 ec Mannishter Cîteaux.
Çhengoaylleeaght henndeeagh

She studeyrys er caghlaa glare **çhengoaylleeaght henndeeagh**.  Ta queig obbraghyn mooar echey:
* cur cooney jeh caghlaaghyn ry-akin ayns çhengaghyn er lheh, as nyn soilshaghey;
* aahroggal roie-hennaghys çhengaghyn as jannoo briwnys my vel mooinjerys eddyr oc ny dyn, son dy chur ry-cheilley ad ayns kynney çhengey (obbyr çhengoaylleeaght hoylee);
* giennaghtyn sheiltynyssyn cadjin mychione caghlaa glare;
* soilshaghey shennaghys boodeeyssyn glare;
* jannoo studeyrys er shennaghys ‘ocklyn (bun-ocklaght).
Bun-ocklaght

She studeyrys er shennaghys ‘ocklyn **bun-ocklaght**: cre’n traa haink ad stiagh ‘sy çhengey, cre bun v’oc, as cre ny caghlaaghyn ayns cummey as keeall haghyr rish y traa.

Ayns çhengaghyn as shennaghys liauyr, cruinn oc, ta bun-ocklaght jannoo ymmyd jeh fockle-oaylleeaght, studeyrys er caghlaa focklyn eddyr cultooryn rish y traa.  Ny yei, t’ad jannoo ymmyd jeh çhengoaylleeaght soylee chammah son dy aahroggal fys er çhengaghyn feer shenn, as cha nel fys jeeragh (myr sampleyr, screeu) ry-gheddyn mynyngione.  Trooid oltscarrey çhengaghyn as mooinjerys eddyr oc, liorish y saase soylee, foddee çhengoayllee jannoo briwnyssyn mychione y çhengey shennayragh v’oc as y fockle-hasht v’eck.  Rere shoh, t’ad er ngeddyn focklyn fraueagh as lorgyn oc dys bunneydys y kynney çhengey Ind-Oarpagh, myr sampleyr.

Ga dy row bun studeyrys bun-ocklagh y magher fockle-oaylleeagh, ec y traa t’ayn nish, ta ram studeyrys goll er jannoo ayns kynneeyn çhengey gyn monney docamadys, myr sampleyr çhengaghyn Ooralagh as Austraineeshagh.

## Imraaghyn

* Zuckermann, Ghil'ad (2003),  ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''.  Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
Lipník, Slyst Prievidza

Ta **Lipník** ny valjaght as ny valley beg ayns Slyst Prievidza, Ard Trenčín, ayns sheear ny Slovack.
Fliughane-oaylleeaght

Ta **fliughane-oaylleeaght** ny studeyrys er fungysyn, nyn droyn gien-oaylleeaghtoil as bea-chemmigagh, nyn dacsonomeeaght, as yn ymmyd da deiney myr sponk, medshin (m.s. penisillin), bee (m.s. lhune, feeyn, caashey, fliughaneyn eeagh) as entheogen, as er y danjeyr lhieu, lhied as pyshoonaght as doghan. Dirree yn lus-phatoaylleeaght, studeyrys er gorlaghyn lus, ass fliughane-oaylleeaght, as ta'n daa jeu foast faggys-vooinjeragh. She **fliughane-oayllee** dooiney ta jannoo studeyrys er fliughane-oaylleeaght.

## Shaghadys
Ayns shennaghys, va'n fliughane-oaylleeaght credjit myr banglane lus-oaylleeaght (ta fungysyn gollrish cretooryn ny smoo na t'ad gollrish lossreeyn, agh cha row eh er fys derrey cubbyl jeihaghtyn er dy henney). V'ad Elias Magnus Fries, Christian Hendrik Persoon, Anton de Bary as Lewis David von Schweinitz ny fliughane-oaylleeyn toshee.

Jiu, t'ad ny jiastyn as ny h-organeyn cummit eukaryoteagh *[[Saccharomyces cerevisiae]]* as *[[Schizosaccharomyces pombe]]* smoo ynsaghit as toiggit ayn.

Ta ram fungysyn troarey tomaineyn, noi-vaaghyn as fo-hoesyn. Myr sampleyr, ren Abraham Joffe studeyrys rheamyssagh er y chynney yl-çheeragh *[[Fusarium]]* as nyn domaineyn cochianglt lesh brishaghyn magh aleukia nieunagh y vee ayns y phobble. Ta fungysyn bunneydagh son bea ny cruinney myr shimbontyn, m.s. myr mycorrhizae, shimbontyn beisteigyn as scryssyn, as er son nyn drioshid as ad scryssey co-vreneenyn bea orgaanagh lhied as lignin, y co-oltagh foiee smoo beayn, as myr goal-vaaghyn, keim trome-chooishagh ayns çhymshal carboan ny cruinney.

Ta fungysyn as organeyn eley enmyssit myr fungysyn, lhied as oomyceteyn as myxomyceteyn, trome-chooishagh rere tarmaynys as y chommynaght er y fa dy vel ad jannoo gorlaghyn da cretooryn (lhied as histoplasmosis) as lossreeyn (lhied as gorley ny lhiouanyn Ollanagh).

## Jeeagh er neesht
* Nieu-oaylleeaght fliughaneyn
* Rolley fliughane-oaylleeyn
* Fungyssyn pato-gheintynagh
Ooig-oaylleeaght

Ta **ooig-oaylleeaght** ny studeyrys skeeandagh er ooigyn as eddinyn karst elley, y cummey, troggal, troghyn fishigagh, shennaghys, bea-chroo, as saase jannoo (ooig-ghiennaghtyn) as er caghlaa harrish traa ny h-ooigyn (jalloo-oaylleeaght ooigyn). Ta'n ooigoaylleeaght cur fys kemmig, bea-oaylleeaght, cregoaylleeaght, emshyraght as kaartgraafeeaght ayns un vanglane oaylleeaght dy yannoo cochaslysyn er ooigyn myr corysyn aafillit co-chast.
Çhengoaylleeaght chosoylee

She banglane jeh çhengoaylleeaght henndeeagh ee **çhengoaylleeaght chosoylee**, bentyn rish cosoylaghey çhengaghyn dys feddyn magh my vel mooinjerys eddyr oc ny dyn.  Foddee ve mooinjerys ayn trooid co-chleayney (eeassaghey troghyn veih çhengey elley, er y fa dy vel ymmodee loayreyderyn daa-hengagh ayn, son y chooid smoo) ny trooid kynney fuilleeaght.

Ta mooinjerys gienneydagh keeayllaghey bunneydys cadjin ny fraue-çhengey, as ta kiarail ec çhengoaylleeaght chosoylee kynneeyn çhengey y hroggal as proto-çhengaghyn y aahroggal.  Chammah as shen, t’ad jannoo eab ny caghlaaghyn y hoilsaghey haink çhengaghyn jeianagh y ve ayn nyn drooid.  Dys cummal seose anchaslys baghtal eddyr cummaghyn jarrooit as adsyn aahroggit, ta çhengoayllee chosoylee cur rolteen myr roie-ockle rish cummey ennagh nagh vel ry-gheddyn ayns feanish er mayrn.
Naoned

Ta **Naoned** [ˈnɑ̃wnət] (, Gallo: *Naunnt*) ny ard-valley 'sy Rank heear, soit er brooinyn ny h-awin Liger, 50 km stiagh veih coose y Cheayn Sheear. She Naoned y sheyoo balley smoo 'sy Rank as, 'sy vlein 2008, va 804,833 dy chummaltee 'syn ard moirvaljagh.

Ta Naoned ny veoiraght er yn ard Pays de la Loire/Broioù al Liger as y rheynn Liger-Atlantel. T'eh ny valley smoo scanshoil ayns ard tradishoonagh y Vritaan, as ta kiangley cultooragh niartal eddyr oc foast. Ta ennym y valley goit magh ass ennym y chlein Gallagh Nemnètes dy row ayn roish çheet ny Rauee.

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil Ard-valley as Voir-valley Naoned
Porzh-Loeiz

Ta **Porzh-Loeiz** ( ny Purt y Louisagh) ny chommyoon Frangagh ta soit ayns Mor-Bihan ny Britaan, sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Port-Louisiens* currit er cummaltee yn valley.
Gregam

Ta **Gregam** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Mor-Bihan 'sy Britaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Rere coontey-pobble ny bleeaney 1999, va 4,246 cummaltee 'sy chommyoon.

Ta'n ennym Frangish *Grégamistes* currit er cummaltee yn valley.
Kervoroc'h

Ta **Kervoroc'h** () ny chommyoon beg ayns y *département* Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Oskaleg

Ta **Oskaleg** (, Galloish: *Laugaloec*) ny chommyoon beg ayns y *département* Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Plañvour

Ta **Plañvour** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta Plañvour soit faggys da'n chaayr, An Oriant.

Ta'n ennym Frangish *Ploemeurois* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Diksmuide (Yn Velg)
*  Mannishter 'er Maigh (Pobblaght Nerin)
*  Nowa Dęba (Yn Pholynn)
Edward Carson

Va **Edward Henry Carson, Barran Carson**, RC, Kt, CR (enmyssit myr **Y Reejerey Edward Carson** ny **Y Çhiarn Carson** dy keayrtyn) (9 Toshiaght Arree 1854 &ndash; 22 Jerrey Fouyir 1935) n'er toshee er Partee Unnaneysagh Ulley. Va ram postyn echey ayns Reiltys y Reeriaght Unnaneysit as va coorse echey myr leighder as myr briw; v'eh nane jeh ny shiaght "Çhiarnyn y leigh". Er laa e vaaish 'sy vlein 1935, hooar Carson shirveish steat ny merriu.

## Y seihll aeg echey
Rug Carson ec 4, Straid Fhearchair, Divlyn. Va'n clein echey nyn Bresbyteyree verçhagh; va'n ayr echey ny heyrnagh. Va'n clein Carson jeh sluight Albinagh as hie y shennayr ec Carson gys Divlyn veih Dùn Phrìs 'sy vlein 1815. Va Carson ynsit ayns Scoill Chúil an tSúdaire, Colaashtey Wesley, Divlyn as Colaashtey ny Trinaid, Divlyn, raad dy vel eh n'oltey jeh Sheshaght Hendeeagh ny Colaashtey as dy ren eh studeyrys er y leigh.

## Politickaght
Hoshee y coorse politickoil echey tra dy row eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Nerin, faagail magh nagh row eh ny oltey jeh'n Ard-Whaiyl. V'eh reiht myr Oltey yn Ard-Whaiyl son Ollooscoil Ghivlyn myr unnaneysagh ayns ard-reihys ny bleeaney 1892. 

Hannee Carson ny leighder as v'eh lhiggit stiagh ayns Barrey Hostyn liorish Sheshaght Onnoroil y Vean-Çhiamble ayns 1893. V'eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Hostyn er 7 Boaldyn 1900. Hannee eh 'sy phost shoh derrey treigeil y reiltys Cumaadagh ayns Mee ny Nollick 1905. Ec y traa v'ayn, v'eh lhiggit stiagh ayns Coyrle ny Benrein.

## Imraaghyn
Logh Titicaca

Ta **Logh Titicaca** (Spaainish: *El lago Titicaca*, Quechua: *Titiqaqa qucha*) ny logh ta soit er y joarey eddyr y Pheroo as y Volivia 'syn Americkey Yiass. T'eh ny logh smoo er y vooar-rheynn rere thummid. Ta'n logh  er mean-diunid.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* laketiticaca.com
* Sheshaght Chultooragh y Pheroo – Shennaghys Logh Titicaca
Brattagh y Litaan

Ta **[[brattagh]] y [[Yn Litaan|Litaan]]** ny vrattagh tree daaghyn co-chruinnagh ta jeant ass ny daaghyn buigh, glass as jiarg. Va'n brattagh doltit er 20 Mart 1989, begnagh daa vlein roish aa-vunneeaght seyrsnys veih'n UPSS. Va daaghyn ny s'gilley ec y vrattagh shen. Ny yei cummaltys giare ny Germaan Natseeagh (1941-1945), eddyr ny bleeantyn 1945 as 1989, va brattagh y Litaan Hoveidjagh ny vrattagh lane-yiarg lesh ennym ny pobblaght, as ny yei shen, ny vrattagh jiarg lesh barryn bane as glass er bun y vrattagh. Va'n anchaslys jerrinagh 'sy vlein 2004 tra dy row corrillagh caghlaait ass 1:2 gys 3:5.

 

## Jeeagh er neesht
* Rolley bratteeyn y Litaan
Ronnag

Ta **Ronnag** (; shenn-ennym **Eairy Shynnagh**) ny claghan ayns Skeerey Chairbre, Mannin. Ta'n claghan soit er yn A27 çheu hwoaie jeh Balley Beg as çheu yiass jeh Baarool Jiass. Keayrt dy row v'eh lane dy 'leih agh cha nel monney sleih beaghey ayns shen ny laghyn shoh. Shoh yn boayl va Sage Kinvig ruggit as troggit. Ta Ballabeg as Colby jiass jeeragh jeh Ronnag.
Camys y Ree

Ta **Camys y Ree** () ny chlaghan ayns Skeerey Malew, Mannin, faggys da Langlish as 2.2 km magh veih Balley Chashtal. Ta Purt Aeragh Roonysvaie ny lhie er y çheu hwoaie jeh'n chlaghan.
Balley Noa

Ta **Balley Noa** () ny valley beg ayns Skeerey Stondane, Mannin. Ta'n balley beg soit er yn A5 eddyr Doolish as Balley Chashtal.
Balley Keeilley

Ta **Balley Keeilley** () ny valley beg ayns Skeerey Chreest ny h-Ayrey, Mannin, daa veeiley magh ass Rhumsaa.
Cronk y Voddee

Ta **Cronk y Voddee** () ny chlaghan ayns Skeerey Charmane, Mannin. Ta'n claghan soit er yn A3 eddyr Balley Keeill Eoin as Skyll Maayl.
Henry Nicholas Ridley

Va **Henry Nicholas Ridley** (10 Nollick 1855 &mdash; 24 Jerrey Fouyir 1956) ny lus-oayllee Sostynagh. V'eh freggyrtagh son bunneeaght çhynskyl y rubbyr er lieh-innys ny Malay.

## Imraaghyn
Delbee

Ta **Delbee** () ny valley beg ayns Skeerey Pherick, Mannin. T'eh soit er yn A27 eddyr Purt ny h-Inshey as Purt Çhiarn.
Balley Beg, Cairbre

Ta **Balley Beg** () ny valley beg ta soit faggys da Balley Chashtal ayns Skeerey Chairbre, Mannin. Ta enney share er y valley beg er son agglish ny skeerey, Skylley Chairbre, y chabbal Haasilagh, as y stashoon traenagh. Va shapp beg as oik post 'sy valley, agh v'ad doont ayns Averil 2006.
Rolley parteeyn politickagh ayns Mannin

Shoh **rolley ny [[Partee politickagh|parteeyn politickagh]] ayns [[Mannin]]**. Roish ard-reihys ny bleeaney 2006, cha row paart oikoil ec ny parteeyn politickagh er yn ellan.

## Parteeghyn roie
* Partee Vannin Libraalagh
* Partee yn Lught Obbyr

Ec ard-reihys ny bleeaney 2001 son y Chiare as Feed, va 17.3% ny voteyn ceaut er son Partee yn Lught Obbyr, as va daa ynnyd cosnit oc. Ta'n chooid smoo jeh ny h-ynnydyn cosnit ec yeearreyderyn neuchroghagh, gyn ammys lesh partee erbee. Ec ard-reihys ny bleeaney 2006 son y Chiare as Feed va daa ynnyd - Connaghyn lesh Peter Karran as Doolish Jiass lesh Bill Malarjy - cosnit ec Partee Vannin Libraalagh.

## Possanyn broo politickoil
* Parteeaght son Reiltys Eiyrtagh
* *[[Mec Vannin]]*

Va *Mec Vannin* ny phartee politickagh ec y toshiaght, agh nish t'eh ny lieh-phossan broo.

## Parteeghyn anvio
* Partee Cummynagh Vannin
* Partee Ashoonagh Vannin
* Partee Ashoonagh Vannin - banglane y phartee Mec Vannin
* Partee Libraalagh Vannin
* Partee Seyr y Lught Obbyr
* Copharteeys Politickoil y Lught Manninagh

## Jeeagh er neesht
* Rolley parteeyn politickagh
* Rolley parteeyn politickagh rere eie-oaylleeaght
Yn Neb

Ta'n **Neb** nane jeh ny preeu-awinyn ayns Mannin. Ta moir ny h-ushtaghyn soit ayns Cruink Vaayl faggys da Rheynn Eas ec çheet ry-cheilley Awin Rheynn Eas as Awin Blaber, as ta'n awin roie sheear yiass trooid Glion Rheynn Eas gys Balley Keeill Eoin raad t'eh çheet ry-cheilley rish y chrouw-awin Awin Forsdal. Ass Balley Keeill Eoin ta'n awin roie sheear hwoaie dys Mooir Vannin as t'ee çheet r'ee ayns Purt ny h-Inshey.

She soiaghey ny kied chummaltee er yn ellan 9,000 bleeaney er-dy-henney eh inver yn awin.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Andorra la Vella

Ta **Andorra la Vella** ny phreeu-valley er Andorra, as t'eh soit ayns ny Sleityn Pyreanagh eddyr y Rank as y Spaainey. She Andorra la Vella ennym y skeerey mygeayrt y valley myrgeddin. Ta'n balley Santa Coloma soit 'sy skeerey. Ta'n turrysaght ny çhynskyl smoo scanshoil 'sy valley.
Podgorica

Ta **Podgorica** (Montenegrish/Serbish: Подгорица, *Podgorica*) ny phreeu-valley as ny valley smoo ayns Montenegro.
Zagreb

Ta **Zagreb** ny phreeu-valley as ny valley smoo 'sy Chroit. Ta'n ard-valley ny chree cultooragh, oaylleeagh, tayrmanagh as reiltyssagh ny çheerey. 'Sy vlein 2006 va 784,900 cummaltee 'sy valley (mygeayrt 1.1 villioon cummaltee 'sy valjaght). Ta'n ard-valley soit eddyr fo-lieau Medvenica as brooin hwoaie as yiass yn awin Sava mygeayrt 122&nbsp;m er yrjid.

## Kianglaghyn magh

*
Prishtina

Ta **Pristina**, ny **Prishtina** ny **Priština** ny keayrtyn, (Albaanish: *Prishtinë* ny *Prishtina*, Serbish: Приштина, *Priština*) ny valley smoo ayns Kosovo, thalloo ayns ny Çheeraghyn Balkanagh t'ayns ourys eddyr Pobblaght Chosovo as Pobblaght y Terb ny yei fogrey magh e neuchommeeys.

## Kianglaghyn magh
* Baljaght Prishtina &ndash; Ynnyd-eggey oikoil
*
Stanley, ny Malveenaghyn

She **Stanley** (shenn-ennym *Port Stanley*) preeu-valley ny Malveenaghyn. Ta'n balley soit er ellan Falkland Hiar, çheu yiass veih Purt Stanley ayns nane jeh ny buill smoo fliugh jeh ny h-ellanyn. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 2,115 dy chummaltee 'sy valley.
Tbilisi

Ta **Tbilisi** () ny phreeu-valley as ny valley smoo 'sy Çhorshey. Ta'n balley soit er brooinyn ny h-awin Kura (Mtkvari). Ta'n balley 726 km² er eaghtyr as ta 1,093,000 dy chummaltee ayn. 

Va'n balley bunnit 'sy 5oo eash RC liorish Vakhtang Gorgasali, ree Shorshagh Kartli (Yn Ibeir), as v'eh reiht myr preeu-valley 'sy 6oo eash. Jiu, she ynnyd cultooragh, çhynskylagh as theayagh ny çheerey t'ayn as t'eh gaase myr boayl trasnagh scanshoil son bree seihll as shaleeyn dellal.
Antananarivo

She **Antananarivo** (focklit magh myr /ˌtəˌnænəˈriːv/ ny /ˌtəˌnɑːnəˈriːv/) y preeu-valley as y balley smoo ayns Madagascar. T'eh enmyssit **Tananarive** 'sy Rangish chammah, as keayrtyn ta feallee genmyssey eh **Tana**, ennym giarit veih'n eash choloinagh. She preeu-valley Analamanga eh ard reiragh yn ard-valley, ta enmyssit Antananarivo-Renivohitra ("Antananarivo-Moir-chronk" ny "Antananarivo-Preeu-valley").

## Kianglaghyn magh

* Antananarivo Renivohitra – ynnyd-eggey oikoil  (er ny hashtey er 30 Mayrnt 2007)
*
Baarool Twoaie

She **Baarool Hwoaie** (veih  "slieau arreyder ny carn" y Çhenn Loghlynish; ) y nah vullagh s'yrjey ayns Mannin as eh  er yrjid. T'eh soit ayns Skeerey Chreest ny h-Ayrey, shiar hwoaie veih Sniaul, yn ynrican slieau as y mullagh s'yrjey er yn ellan, as mygeayrt  veih Rhumsaa. Foddee yn drappeyder jeeaghyn er strah twoaie Vannin chammah as cooseyn Nerin, Cumbria, Vretyn, as ny h-Albey.

Ta Baarool Twoaie cowraghey yn joarey eddyr ny skeeraghyn Skeerey Chreest ny h-Ayrey as Skylley Maayl.

## Drogh-haghyrt etlan

Er 23 Averil 1945, huitt Boeing B-17 Flying Fortress er y thalloo er çheu hiar Vaarool Twoaie. Hooar dagh peiagh v'er boayrd baase 'sy drogh-haghyrt, y drogh-haghyrt smoo baasoil ayns shennaghys Vannin.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* 
* Roiederyn-slieau Vannin - Ratçh-slieau Varrool Twoaie
Baarool Jiass

She **Baarool Yiass**(veih  "slieau arreyder ny carn" y Çhenn Loghlynish; ) y slieau s'yrjey ayns jiass Vannin, as t'eh shassoo  er yrjid. Ta'n slieau soit ayns Skeerey Malew, mygeayrt  veih sheear yiass veih Forsdal. Ta tholtanyn doon soit er mullagh y clieau ta coontit dy tradishoonagh myr balley yn jee Manninagh Manannan Beg Mac y Leir. Er y chooid smoo, ta'n cronk cruinnit liorish plandailyn biljyn juys. Er lhargagh heear yiass y chronk va Doour Chringal troggit dy chiarail ushtey da'n lieh my yiass jeh'n ellan.

Ta cassan beg jeeragh kiangley yn mullagh rish jeelt ta enmyssit y Boayrd Cruinn raad ta'n bollagh cosheeaght Bayr ny Skeddan, y raad A27 eddyr Colby as Purt ny h-Inshey, as y raad A36 y Slogh goll ny hrooid.

Ta enney er Baarool Jiass kyndagh rish ny reayrtyn veih'n vullagh. Er laaghyn gial, foddee yn fakider jeeaghyn er dagh çheer ny h-Ellanyn Goaldagh ec y traa cheddin. Jeeaghyn sheear yiass, foddee yn fakider fakin y Cholloo, lesh Sleityn Cheeill Mantan ayns Nerin ny s'odjey voish. Jeeaghyn sheear as sheear hwoaie, foddee yn fakider fakin Beanna Boirche as Glionteeyn Aontrym ayns Nerin Hwoaie. Da'n twoaie, ta Sniaul, Baarool Twoaie, as coose jiass ny h-Albey ry-akin. Jeeaghyn sheear, foddee yn fakider cur shilley er Ard ny Loghyn ayns Sostyn. Da'n jiass, ta coose hwoaie Voan as, er laaghyn gial er lheh, sleityn Eryri as y Gogarth ayns Bretyn ry-akin.

Ta'n fockle "Baarool" ry-akin ayns arrane ashoonagh Vannin raad t'eh raait dy vel yn ellan cha shickyr as "Barrool er ny hoie".

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
* South Barrule  
* South Barrule Celtic Hillfort
Cronk Vradda

She cronk as kione-çheerey ayns Skeerey Vraddan, Mannin, eh **Cronk Vradda** ( ny ). T'eh soit mychione  çheu hwoaie veih Purt Çhiarn. Ny jean jarrood eddyr eh as Kione Vradda, ta soit  da'n neear yiass.

Y cassan da'n vullagh veih Bradda Heear, she ayrn jeh Raad ny Foillan t'eh, y cassan foddey-hannaghtyn ta rish coose Vannin. Ta eayninyn tuittym veih'n vullagh dys y vooir. T'eh cur fastee da Baie Fleshwick veih'n niar. Haghyr aile aittin er y chronk ayns Jerrey Fouyir 2003 va lostey feie daa laa roish my row eh er ny stiurey as queig laa roish my row eh er ny vooghey. Ren eh faagail cronyn er Cronk Vradda as er king-çheerey elley mygeart Fleshwick.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
* Isle of Man Guide &ndash; naight bentyn rish yn aile
Slieau Freoghane

She cronk ayns Mannin eh **Slieau Freoghane** (). She eshyn ta'n nah Varilyn s'yrjey mastey ny queig Marilynyn er yn ellan. T'eh soit ayns Skylley Maayl. Foddee yn slieau dy ghrappal veih Balley Keeill Vaayl ny Bayr Garroo 'sy neear, veih Çhibbyr y Phunsh 'sy jiass, ny veih Eairee Horkhill 'sy niar. Ta boayl trooaneaghtagh er y vullagh.

## Jeeagh er neesht
*Sleityn as cruink ayns Mannin
*Çheer-oaylleeaght Vannin

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*
Cronk Meayll

She cronk beg ayns Skeerey Rosien ec jiass Vannin eh **Cronk Meayll** ( ny ). T'eh soit faggys da Creneash. She soiaghey carn shamyragh enmyssit Kiarkyl y Veayll t'eh. Faggys da'n vullagh ta tholtanyn stashoon radar Chain Home Low.

She lhiaght shenndaaleeagh er lheh eh Kiarkyl y Veayll. T'eh jeant ass daa hamyr oanluckee yeig ayns kiarkyl marish shey bollee stiagh ta goll stiagh dys piyr dy hamyryn. Ta smooiraneyn dy phasheydys ornaidagh, craueyn lieh-lostit, greieyn clagh aile, as shillee chlagh ghreiney er ny ve feddynit magh ayns ny shamyryn oanluckee. V'eh troggit mygeayrt y vlein 3500 RC.

## Kiarkyl y Veayll

Image:Adze.Isle.of.Man.jpg|Tree reayrt er taal veih Cronk Meayll
Image:Meayll.Hill.worked.flints.png|Claghyn aile cummit va feddynit er Cronk Meayll
Image:Plan.of.Meayll.Hill.stone.circle.png|Plan Chiarkyl y Veayll
Image:Meayll.stone.circle.from.the.east.png|Kiarkyl y Veayll veih'n niar
Image:Meayll.stone.circle.excavated.cist.png|Kishtey v'er ny hoghailt ec Kiarkyl y Veayll
Image:Meayll.stone.circle.excavated.cist.2.png|Reayrt elley er y chishtey v'er ny hoghailt ec Kiarkyl y Veayll


## Imraaghyn

* 
* 

## Kianglaghyn magh

* Reayrtyn 360 er Kiarkyl y Veayll
Balley Kew Aeg

Ta **Balley Kew Aeg** () ny valley eirinagh, chronk as scoill faggys da Doolish ayns Skeerey Vraddan, Mannin.
Bunscoill Valley Kew Aeg

Ta **Bunscoill Valley Kew Aeg** () ny scoill ta soit er Cronk Valley Kew Aeg çheumooie jeh Doolish. Va'n scoill foshlit er 10 Jerrey Fouyir 1892 lesh 32 scollag, as derrey 1 Nollick va 91 scollag 'sy scoill. Rere ynnyd-eggey ny scoill ta'n claaraghey foast gaase lesh troggalys cummey thie ayns Slieau Murray as Balley Noa ayns Stondane.

## Kianglaghyn mooie
* Bunscoill Valley Kew Aeg - Duillag oikoil
Tacsonomeeaght

She cur reddyn ayns rangyn dy oaylleeagh **tacsonomeeaght**. Ta corys tacsonomeeagh jeant jeh rangyn rere troggal ard-chleragh. Son y chooid smoo, ta mooinjerys ard-horçh/fo-horçh eddyr oc (ny ayr&ndash;mac, moir&ndash;inneen). Rere mooinjerys myr shen, ta ny slattyn towse cheddin ec y fo-horçh as adsyn t’ec yn ard-horçh, as ny smoo slat(tyn) towse echey myrgeddin. Myr sampleyr, ta *kerrin* ny fo-horçh jeh *cummey*. Ta dagh kerrin ny chummey, agh cha nel dagh cummey ny cherrin. Ta ny smoo slattyn towse ayn son ve dty cherrin na son ve dty chummey.

She troggal billagh ta tacsonomeeaght croo. Ec y chione, ta un noad (y *noad bun*) ayn as eshyn bentyn rish y clane. Fo, ta’n corys eddyraghey liorish banglaneyn, croo rangyn smoo as smoo er lheh, bentyn rish fo-phossanyn jeh’n clane. Myr sampleyr, ayns bea-oaylleeaght, ta’n noad bun enmyssit *[[bioag]]* as eshyn bentyn rish dagh red ta bio; agh fo, ta noadyn son rangyn myr reeriaght ny keint as adsyn bentyn rish reddyn bio er lheh.

Foddee red erbee goll er tacsonomeeaght myr corys gollrish shen: boayl, eieyn, taghyrtyn, mooinjerys, lioaryn, as reddyn elley.

## Kianglaghyn magh
* Hjørland: “Scientific classification and taxonomy” ec ''The epistemological Lifeboat''
* Wikispecies Ard-ghuillag
* Integrated Taxonomic Information System
* National Center for Biotechnology Information
* Tasht jeh saaseyn rang-oardraghey
Taconomeeaght (bea-oaylleeaght)

Ayns bea-oaylleeaght, ta **rang-oardraghey** bentyn rish organeyn bioag – nyn veddyn, cur enmyn daue, as cur buill daue rere corys rang-oardraghey, er bun mooinjerys da organeyn elley.  Ta bun y sheanse shoh rang-oardraghey Linnaeus.

Ta shiaght rhenkyn scanshoil ec rang-oardraghey Linnaean: Reeriaght, Phylum (ny Rheynn), Rang, Oardagh, Kynney, Genus as Dooie.  Ny keayrtyn, ta sleih loayrt mychione ard- as fo-phossanyn t’ocsyn (myr sampleyr, fo-ghooie).

**Rangyn:**
Oaylleeaght

Ta bun **oaylleeaght** jannoo eabyn dy 'eddyn magh cre’n aght ta’n teihll gobbraghey, as bishaghey fys deiney er.  Liorish saaseyn oardreilagh, ta oaylleeaght jannoo ymmyd jeh feanish loaghtagh ry-akin mychione phenomena dooghyssagh dys çhaglym fysseree, as t'ee goltscarrey y fysseree shoh dys soilshaghey magh obbraghyn ny cruinney.  Ta ny saaseyn shoh goaill stiagh prowaltys (myr sampleyr, jannoo tuarastyl jeh phenomena dooghyssagh ayns çhymbyllaght stiurit) as prowaltys smooinaght.  Ta fys oaylleeaght goll er feddyn liorish ronsaghey.

Ta daa vagher oaylleeaght mooar, ny tree, ny keayrtyn.  Y chied ghaa, she oaylleeaght najooragh (bentyn rish phenomena najooragh) as oaylleeaght sheshoil (bentyn rish ymmyrkey as sheshaght deiney ) t'ayn.  T’adsyn nyn oaylleeaghtyn treealagh.  Chammah’s shen, ta oaylleeaghtyn elley ayn, ny h-oaylleeaghtyn feamagh, myr sampleyr jeshaghteyrys as oaylleeaght ny slaynt, as mooinjerys eddyr oc as oaylleeaghtyn treealagh.  

Ny keayrtyn, ta sleih genmys magher elley: oaylleeaght formoil.  Ta caslyssyn as anchaslyssyn ayn eddyr eshyn as oaylleeaght treealagh.  Gollree, t’ee bentyn rish studeyrys oardreilagh as er çheu mooie er magher.  Agh t’ee jannoo ymmyd jeh saaseyn *[[a priori]]*, cha nel saaseyn treealagh.  Ta oaylleeaght formoil goaill stiagh maddaght, staddyssaght as resoon.
Bolgan glare

Ta ** bolgan glare** ny saase ellyn ta ry-akin, son y chooid smoo, ayns caslys-skeealyn as cartoonyn. Lioroo, ta ellyneyr cowraghey glare ny smooinaghtyn y karracteyr myr focklyn (ny jallooyn, ny keayrtyn). 

## Kianglaghyn mooie
* Caslys jeh scrollaghyn glare ny Maya 
* Myn-ynsaghey son croo bolganyn glare da caslys-skeealyn as cartoonyn 
* ''Your Webcomic Can Still Be Saved'' Tayrn bolganyn glare as shaghney marranyn cadjin ayns caslys-skeealyn.
Ellyn eiyrtyssagh

She magher ellyn reayrtagh **ellyn eiyrtyssagh**, bentyn rish possan jeh caslyssyn er nyn gur ry-cheilley dy eiyrtyssagh son dy chroo bree er lheh.  

Y sampleyr smoo ennoil jeh’n vagher, shen caslys-skeealyn, agh va ellyn eiyrtyssagh ry-gheddyn fodder er dy henney, ayns caslyssyn ooig, çhiambleyn ny Maya, as yn Tapeish Bayeaux.

Mychione caslyssyn ny hOoigyn Lascaux: *“...gyn ourys, shoh tooilley jeh’n skeeal ta goll er loayrt ayns ny daa cherrin roish liorish y chabbil as y vooa...”* 


Image:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg |Rheynn jeh’n Tapeish Bayeux

Image:Dresden Codex p09.jpg|Y Codeks Dresden



## Nodyn
Colloo Trajan

She clagh cooinaghtyn 'sy Raue **Colloo Trajan**, as eshyn er e hroggal son yn Ard-Ree Raueagh Trajan rere oardaghyn Hannad y Raue. V'eh jeant ec yn ard-vasoonagh Apollodorus jeh Damascus. T'eh ry-akin ayns Forum Trajan, faggys da Cronk Quirinal da twoie da Forum y Raue. Hug ad jerrey urree ayns 113 BNJ. T'eh mie er enney er coontey y lieh-chummey caslagh echey, ta cooinaghtyn barriaght Trajan ayns ny caggaghyn Daciagh Trajan.

Ta'n clagh mysh 30 meaderyn (98 trieyn) er yrjid, 38 meaderyn (125 trieyn) my t'ou goaill stiagh y laan. T'eh jeant magh jeh 20 rheynnyn marmyr, dagh fer mysh 40 thunney as 4m (13 tr) harrish. Ta’n freesh cassey mygeayrt y cholloo 23 keayrtyn, as t'eh 190m (625 tr) er lhiurid. Çheusthie jeh'n cholloo, ta lhag greeish caslagh lhiggey da sleih çheet dys tuarym ec y chione.

Rere meeryn argid as caslyssyn j'ee orroo, hoshiaght va jalloo jeh ushag ec y chione, urley foddee, as lurg shen, va jalloo rooisht jeh Trajan hene ayn. Ren eh skellal roish 'sy Vean Eash. Ayns 1588, hug ad jalloo jeh Peddyr Noo ayns y voayl, rere oardaghyn Paab Sixtus V.

## Y lieh-chummey


Image:Trajans column from SE.jpg
Image:Trajans column from SSW.jpg
Image:Trajans column from WSW.jpg
Image:Trajans column from east 01.jpg
Image:Trajans column from east 02.jpg
Image:Trajans column from north.jpg


## Y screeuyn

Ta ny screeuyn ec cass y cholloo lhaih: 
SENATVS·POPVLVSQVE·ROMANVS
IMP·CAESARI·DIVI·NERVAE·F·NERVAE
TRAIANO·AVG·GERM·DACICO·PONTIF
MAXIMO·TRIB·POT·XVII·IMP·Overline·COS·VI·P·P
AD·DECLARANDVM·QVANTAE·ALTITVDINIS
MONS·ET·LOCVS·TANTIBVS·SIT·EGESTVS

Shen:
Ta Shannad as sleih yn Raue cur y cholloo shoh da’n ard-ree Caesar, mac Nerva jeeoil, Nerva Traianus Augustus Germanicus Dacicus, *[[pontifex maximus]]*, ayns y 17oo blein oc myr tribune, er eh enmys 6&nbsp;keayrtyn myr *[[imperium|imperator]]*, 6&nbsp;keayrtyn myr consul, *[[pater patriae]]*, son dy haishbyney cre cho ard as va'n cronk as boayl er nyn scughey son ny obbyr mooar shoh. 

## Imraaghyn
Manhua

She caslys-skeeal Sheenagh **Manhua** ().  Ta’n chooid smoo jeu er nyn soilshaghey magh ayns Hong Kong as y Taiwaan, er y fa dy vel ny smoo seyrsnys fockley ellynagh ayn as kianglaghyn eddyr-ashoonagh ny share da’n Çhapaan. T’ad goaill stiagh manga er nyn gaghlaa veih Shapaanish.

## Kianglaghyn mooie
* Aainsh shenn-skeealyn Sheenagh ayns cummey Manhua
* Hong Kong Comic fest
* ''When Manga meets Communism''
Shandong

Ta **Shandong** (Sheenish aashagh: 山东; Sheenish hradishoonagh: 山東; pinyin: Shāndōng; Wade-Giles: *Shan-tung*) ny queiggey slystagh lesh Deynphobblaght y Çheen. T'ee soit ayns hiar ny çheerey er coose y Vooir Vuigh. Ta aagherrid **Lǔ** currit urree, er y fa dy row y shenn-steat Lu soit ayn car y Traa Arree as Fouyir. 

Foddee yn ennym Shandong y hyndaa, fockle er fockle, myr: *y slieau hiar*, ta cowraghey soiaghey yn wheiggey as eh soit çheu hiar jeh ny Sleityn Taihang. Ta'n queiggey soit ayns sheeynaghyn eeghtyragh ny h-awin Huang He (Yn Awin Vuigh) as t'eh sheeyney gys yn 'aarkey myr Lieh-innys Shandong. Ta Shandong çhemmit liorish Baie Bohai da'n twoaie, Hebei da'n sheear hwoaie, Henan da'n sheear, Jiangsu da'n jiass as liorish y Vooir Vuigh da'n shiar yiass; ta joarey giare eck lesh Anhui, eddyr Henan as Jiangsu.
Hebei

Ta **Hebei** (Sheenish: 河北; pinyin: Hébĕi; Wade-Giles: *Ho-pei*) ny queiggey ayns twoaie Gheynphobblaght y Çheen. She "jì", ennym y wheiggey Han Ji, yn aagherrid ta currit er. She "çheu hwoaie jeh'n awin Vuigh" çhyndaa fockle er fockle yn ennym *Hebei*.

V'eh *Zhili* (Sheenish hradishoonagh: 直隸; Sheenish aashagh: 直隶; pinyin: Zhílì; Wade-Giles: *Chih-li*), "Reirey Jeeragh (liorish y Chooyrt Impiroil)", shenn-ennym y wheiggey roish ny bleeaney 1928.

Ta joarey Hebei goll mygeayrt ny baljaghtyn Beijing as Tianjin. T'ee foast çhemmit liorish Liaoning da'n shiar hwoaie, y Vongoil Sthie da'n twoaie, Shanxi da'n sheear, Henan da'n jiass, as Shandong da'n shiar yiass. Ta Baie Bohai soit da'n shiar. Ta rheynn beg Hebei, croa beg nagh vel kianglt lesh y vooar-wheiggey, soit eddyr Beijing as Tianjin.
P. G. Wodehouse

She noaskeealagh aitt Sostnagh va **Sir Pelham Grenville Wodehouse**, KBE (15 Jerrey Fouyir 1881 &ndash; 14 Toshiaght Arree 1975) (), as haink lesh dy trome as enney mie er car coorse-bea erskyn tree feed blein as jeih. T’eh goll er lhaih dy cadjin foast. Ga dy row anvea politickagh as sheshoil er e vea (as eshyn ayns y Rank as ny Steaytyn Unnaneysit rish cooid mooar jeh), dys y jerrey she sheshaght sleih ooasle Sostynagh roish y chaggey va’n chooish mooar ec Wodehouse, aahoilshaghey y ruggyr, ynsee as keird aegid echey hene.
Aşgabat

She preeu-valley yn Turkmenistaan eh **Aşgabat** ny **Ashgabat** (Turkmenish: *Aşgabat*, Pershish: عشق آباد, Rooshish: Ашхабад). Rere earroo yn phobble as rere eaghtyr t'eh ny chaayr smoo 'sy çheer. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 695,300 cummaltee 'sy valley. Ta'n chaayr ny soie eddyr y faasagh Kara Kum as ny sleityn Kopet Dag. T'ee ny soie 250 km veih'n nah chaayr smoo 'syn Eeraan, Mashhad.

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil
Elgan Philip Davies

She screeudeyr Bretnagh **Elgan Philip Davies**.  T’eh screeu ‘sy Vretnish: lioaryn skeealyn loght da sleih aasit, agh ta’n chooid smoo jeh ny lioaryn liorish da paitçhyn.  T’ad goaill stiagh skeealyn scoill, skeealyn sheiltynys, skeealyn bluckan-coshey as ruggyr, as lioaryn contoyrtys yl-reih.  Va lioaryn liorish enmyssit da Lioar y Vlein ayns 1999 (*Fel y Dur*) as 2004 (*Cleddyf Llym Daufiniog*).

## Kianglaghyn magh
*Lioaryn Elgan Philip Davies er Gwales.com
*Co-akin ec Cyngor Llyfrau Cymru (Coonceil Lioaryn Vretyn)
Nuuk

Ta **Nuuk** () ny phreeu-valley as ny valley smoo ayns Greenlynn, as soiaghey reiltys ny baljaght Sermersooq. Ec toshiaght ny bleeaney 2007 va 15,047 cummaltee 'sy valley as 11,862 jeu nyn gummaltee Greenlynnagh. Rere ny staydraa shen, t'eh nane jeh ny preeu-valjyn sloo er y theihll.

## Shennaghys
Ta shennaghys foddey dy chummaltys eigsoylagh: v'ad ny Shenn-Eskimee, as yn ennym Saqqaq currit orroo, ny kied chummaltee mygeayrt ny bleeaney 2000 RC. Haink ny Loghlynee 'sy 10-oo eash, as giare ny yei haink ny h-Inuitee. Va cummal er ny Loghlynee as ny h-Inuitee, gyn mooarane eddyr-obbraghey eddyr oc, 'sy voayl shen eddyr ny bleeantyn 1000 BNJ derrey 1500 BNJ, nar haghyr jerrey doaltattym lesh cummaltys deiney, as eh rere caghlaa speyr as glasseraght.

Va'n balley bunnit 'sy vlein 1728 liorish y sushtallagh Norlynnagh, Hans Egede, as va'n ennym Godthåb (Doghys Mie). Agh va Egede er çheet gys ynnyd, as yn ennym Rheynn y Doghys Vie currit er echey, va faggys da sleih Inuitagh v'ayn hannah ayns Kangeq. Ec y traa shen va Greenlynn ny coloin Norlynnagh fo reirey ny Crooin Danvargagh-Norlynnagh, agh cha row coventyn eddyr ee as Norlynn er feie daa eash. 'Sy vlein 1979 va'n balley aaenmyssit gys Nuuk liorish reiltys hene-reiltagh Ghreenlynn. Chammah as Greenlynn hene, ta Danvargee as Greenlynnee nyn gummaltee 'sy valley.

## Çheeroaylleeaght
Ta Nuuk ny lhie ec ., ec beeal ny keyllys sailley Nuup Kangerlua (Danvargish: *Godthåbsfjorden*), mygeayrt 10km veih traie Cheyllys Davis er coose heear yiass Ghreenlynn, as mygeayrt 240 km (150 mi) çheu yiass veih Cryss yn Arctagh.

## Ynsagh
Ta Ollooscoill Ghreenlynn (Ilisimatusarfik) ny lhie ayns Nuuk. Ta undinyssyn ynsee elley 'sy valley, lheid as:

* Colleish Çhaghnoil Nuuk
* Scoill Earisheraght Ghreenlynn
* Y Cholleish Ynsee

## Sleih ard-ghooagh
* Agnethe Davidsen, y chied shirveishagh reiltys ayns Greenlynn.
* Jesper Grønkjær, bluckaneyr keirdey

## Shuyr-valjyn
*  Cuxhaven, Y Ghermaan
*  Aalborg, Y Danvarg
*  Vantaa, Finnlynn
*  Tiverton, Ny Steatyn Unnaneysit

## Spoyrt
* Godthåbhallen - staid vluckan laue Nuuk

## Fotografyn


File:Nuukair.jpg|Reayrt aeragh er Nuuk
File:Sermitsiaq.jpg|Sermitsiaq
File:Egede nuuk.JPG|Jalloo hoit da Hans Egede
File:Godthabhallen.jpg|Nuuk Godthåbhallen


## Jeeagh er neesht
* Kalaallit Nunaata Radioa

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Aappilattoq, Kujalleq

Ta **Aappilattoq** (shenn-lettraghey: *Augpilagtoq*) ny valley beg faggys da Nanortalik 'sy valjaght Kujalleq. Ta'n balley ny lhie mygeayrt 50 km veih Uummannarsuaq (Danvargish: *Kap Farvel*) ayns feer-yiass Ghreenlynn. Ta mygeayrt 160 cummaltee 'sy valley beg.

## Laaragh fotografyn

Image:Aappilattoq_mountains_1.JPG|Kiaddaghyn sleitagh faggys da Aappilattoq. Cha row ny mulleeyn shoh, ta mygeayrt 2km er yrjid, coodaghit lesh rio.
Image:Aappilattoq_mountains_2.JPG|Ta boallaghyn carrickagh geyre jannoo çhiarnys er reayrt çheerey faggys da Aappilattoq.


## Imraaghyn

"*Greenland and the Arctic*". Liorish Etain O'Carroll as Mark Elliott. Lonely Planet 2005. ISBN 1-74059-095-3.