open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sheltish

She çhengey ta goll er loayrt ec y Lught Shooyl ayns Nerin as 'sy Vretyn Vooar ee **Sheltish**. T'ee er enney ec çhengoaylleeyn myr *Sheltish*, ny loayreyderyn pene myr *Gammon*, agh ta sleih elley cur *the Cant* urree 'sy Vaarle, as ta Yernisheyryn cur *Gaimis*, *Seiltis* as *Caintis* urree. V'ee er ymmyd myr çhengey follit ec y lught shooyl dy chur joarree fud nyn geilley as y lught shooyl co-loayrt rish nyn geilley, agh ta trimmid ro-vooar currit er yn aght shen. Cha nel fys shickyr ayn mychione earroo ny loayreyderyn er oyr cooishyn sheshengoaylleeagh agh ta Ethnologue gooley dy vel eddyr 6,000 Sheltisheyryn ayns Nerin as 86,000 Sheltisheyryn er feie ny Cruinney.

## Claare lioaragh
* *The Secret Languages of Ireland* liorish R. A. Stewart Macalister. Craobh Rua Books

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*Rollaghey 'sy Rosetta Project
*Y Çheltish ayns Ethnologue
*Focklyn as fockley magh yn Çheltish
An Phríomh-Oifig Staidrimh

She jantys reiltys ee **Príomh Oifig Staidrimh na hÉireann** (, Yernish son "Preeu Oik Staydraa Nerin") ta freggyrtagh ass y choontey-pobble ashoonagh ayns Pobblaght Nerin. Chammah's shen, t'ee çhaglym monney staydraa elley dys cooney dy hoyrt da'n reiltys. Chur y Slattys Staydraa 1993 y jantys go h-oikoil er bun, dys ny h-oikyn vel staydraa er nyn jaglym oc dy leodaghey. Ta'n oik freggyrtagh da'n Taoiseach as ta'n kione-cherroo soit ayns Corkee.

## Kianlaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil y jantys 
* Ynnyd-eggey oikoil y jantys 
* National Statistics Board, Ireland
Yn Ghermaan Heear

Ennym cadjin 'sy Ghaelg va currit er **Pobblaght Chonastagh y Ghermaan** ny **PCG** ee **yn Ghermaan Heear** () car y lhing eddyr y chrooaght eck ayns Mee Voaldyn 1949 gys aa-unnaneysey yn Ghermaan er 3 Jerrey Fouyir 1990. Haink jerrey lesh y lhing shen tra haink jerrey lesh y Ghermaan Hiar as tra ren y queig steatyn ayn unnaneysey rish Pobblaght Chonastagh y Ghermaan. Er-yn-oyr shen, ta'n Ghermaan roie ny beaynaghey jeh Pobblaght Chonastagh y Ghermaan roie-1990, as cha nel ee ny h-eiyrtyssagh.

Va'n Ghermaan Heear currit er bun ass un steat jeig va currit er bun ayns ny tree cryssyn cummaltys va freillt ec ny Steatyn Unnaneysit, y Rank, as y Reeriaght Unnaneysit ("ny Cryssyn Heear"). Va Bonn enmyssit myr y preeu-valley shallidagh. Va'n chiarroo chryss freillt fo cummaltys yn Unnaneys Soveidjagh. Va ny thallooyn çheu hiar jeh'n Oder-Neisse goit stiagh 'syn Unnaneys Soveidjagh as 'sy Pholynn cummynagh; haink er y chooid elley jeh'n çheer mygeayrt Berleen dy ve currit er enney myr Pobblaght Gheynlagh y Ghermaan.
Pobblaght pharlamaidagh

Ta **pobblaght pharlamaidagh** ny **pobblaght vunraghtoil pharlamaidagh** çheet er sorçh dy phobblaght ta gobbraghey fo corys parlamaidagh. Ayns ny coryssyn shen cha nel anchaslys glen eddyr ny banglaneyn slattyssagh as kiannoortagh, agh ta anchaslys glen ayn eddyr kione y reiltys as kione y steat, as dy mennick ta'n kione reiltys goaill shelloo er y chummaght.
Nitassinan

She thalloo ghooie hennayragh ny h-Innu ee **Nitassinan** (Innu-aimun son "Nyn Dhalloo"). Ta'n thalloo coodaghey yn chooid smoo jeh Labrador as shiar Québec, 'sy Chanadey. Ta'n Innu er ve cummal 'syn ard shen er feie daa villey bleeaney ny ny smoo. T'ad ny boodeeyssyn Innu smoo 'syn ard na Natuashish, Sheshatshiu, Pakut-shipu, Unamen-shipu, Nutashkuan, Ekuanitshit, Innu Takuaikan Uashat Mak Mani-Utenam, Pessamit, Essipit, Mashteuiatsh, Matimekush, as Kawawachikamach. Ec y traa t'ayn ta 17,000 Innu cummal ayns Nitassinan as ta'n chooid smoo jeu foast loayrt nyn jengey oc, as ee enmyssit *Innu-aimun* 'sy çhengey hene.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Innu Nation
* Tipatshimuna - skeealyn Innu veih'n thalloo
Bree

Ayns fishig, ta **bree** ny vooad. Dy cadjin, t'ad soilshaghey magh eh myr "jargaght dy yannoo obbyr fishigagh". Foddee bree ve ec breneen, nhee ny corys nheeghyn erbee myr eiyrtys y stayd fishigagh oc.

Ta cummaghyn bree goaill stiagh bree gleashiddagh, cummyssagh, çhermagh, ym-hayrnagh, sheeanagh, bree so-sheeney as goulraght vagnaidagh lectragh. Ren y fishigagh Germaanagh Hermann von Helmholtz fondaghey dy vel cummaghyn bree corrym rish y cheilley - foddee bree un chummey skellal roish, agh hig rish y mooad bree cheddin ayns cummey elley.  Foddee oo gra dy vel bree biallagh da leigh freayltys rish traa.  Cha nel bree so-chroo ny so-stroie.

Foddee cummey bree erbee goll er çhyndaa dys cummey elley.  Mannagh vel eh bree çhermagh, foddee eh çhyndaa er fondid mie, ny eer lane fondid.  Bentyn rish bree çhermagh, ta nah leigh çhiass-niartallaght lhiettal y fondid.  Myr sampleyr, tra ta ooill aawoalley marish ocsygien, ta bree cummyssagh goll er seyrey, er y fa dy vel kianglaghyn kemmigagh noa çheet rish 'sy troaryn as adsyn ny smoo shassooagh na ny v'ayns yn ocsygien as ooill.  Foddee oo jannoo lectraght jeh'n vree seyrey er fondid mie liorish cooilleeney yn aawoalley ayns killag conney.  Er y laue elley, foddee oo jannoo bree çhermagh jeh liorish lostey yn ooill.  Agh liorish shen, ta kuse jeh'n bree çhermagh goll er "leodaghey", as cha nel eh ry-gheddyn da obbyr elley ec yn un çhiassid; myr shen, t'eh ayn ayns cummey nagh nod oo çhyndaa dys cummey elley.  Ny yei shen, foddee oo jannoo cummaghyn bree elley jeh'n vree çhermagh t'er mayrn.  Ayns dagh obbyr çhyndaa bree, ta'n lane vooadys bree neuchaghlaaee.  Hug ad roish y reill shoh leah 'sy 19oo eash.  T'eh bentyn rish corys scarrit erbee.  Rere çhoarym Noether, ta freayltys bree ny eiyrtys nagh vel leighyn fishigagh caghlaa rish y traa.

Ga nagh vel ard-sym bree ayns corys ennagh caghlaa rish y traa, ta'n feeu echey croghey er crauelagh cooilleeinee.  Myr sampleyr, cha nel bree gleashiddagh erbee ec troailtagh ny hoie ayns eltan bentyn rish yn etlan; agh bentyn rish y thalloo, ta bree gleashiddagh echey, as myr shen, ard-sym bree ny smoo.

She mooad fishigagh scaillearagh eh bree.  Rere Corys Unnidyn Eddyr-ashoonagh, t'ad towse bree ayns jouleyn, agh ayns magheryn ennagh t'ad jannoo ymmyd jeh unnidyn elley, myr sampleyr, kilowatt-ooryn as kilohiassanyn.

## Imraaghyn
Coondaeghyn Hostyn

Ta Sostyn er ny rheynn ayns 48 coondaeghyn jesh-chliaghtagh ny çheer-oaylleeagh.  Ta shenn vun ec ymmodee jeu, agh hie fir elley er cur er bun cho anmagh as 1974.

Çheumooie jeh Lunnin Vooar as ny Skillee, ta Sostyn er ny rheynn ayns 83 coondaeghyn moirvaljagh as neuvoirvaljagh.  T'adsyn ayn er son gurneilys ynnydagh, as ta fir jeu aarheynnit ayns ardjyn.  T'ad rere ny coondaeghyn jesh-chliaghtagh, agh ta creeaghyn sloo oc son y chooid smoo.

Ta'n rang-oardraghey jeianagh ny eiyrtys aachroo brashagh.  Eddyr 1889 as 1974, hug ad coondaeghyn reiragh er ynnydyn as coonseil choontae oc, as va meenaghey elley ec coondaeghyn jesh-chliaghtagh.  Eddyr 1974 as 1996, va coondaeghyn moirvaljagh as neuvoirvaljagh corrym rish coondaeghyn jesh-chliaghtagh.  Er son y phost, va coondaeghyn postagh ayn eddyr 1974 as 1996, agh lhig y Post Reeoil lhieu.

## Imraaghyn
Norish

Va'n **Norish**, ny yn **Cheltish Hiar** ny keayrtyn, ny çhengey Cheltiagh Vooarheeragh. Cha nel feanish ayn jee agh ayns daa screeuyn brisht veih'n wheiggey Raueagh Noricum (fer ayns Grafenstein, yn Austeyr, as fer elley ayns Ptuj 'sy Clovean) as cha nel feanish dy liooar oc son dy chur briwnys er aght ny çhengey. Ansherbee, va'n çhengey cosoylagh rish ny çhengaghyn Celtiagh elley ry-laue, lheid as y Ghoalish. Er-yn-oyr nagh vel mooarane dy feanish ayn cha nel fys er date baaish ny çhengey.

## Screeuyn Ptuj
Ta screeuyn Ptuj, va feddynit magh 'sy vlein 1894, screeuit veih'n yesh gys y chlee 'syn abbyrlhit Iddaalagh shenndeeagh as t'eh ry-laih ayn na:

T'eh çhyndaait myr daa ennym persoonagh: *Artebudz* [mac] *Brogduos*. Ta'n ennym *Artebudz* keeayllaghey, foddee, "bod maghouin", as s'foddee dy vel *Brogduos* goaill stiagh y meer *brog-, mrog-* "çheer". Er y laue elley, foddee dy vel y screeuyn çhyndaait myr [ren] *Artebudz* [eh shoh da] *Brogdos*, lesh y nah ennym 'sy chase toyrtagh.

## Screeuyn Grafenstein
Ta screeuyn Grafenstein, er sclate veih'n nah eash BNJ va feddynit ayns poyll shillee 'sy vlein 1977, neuslane, agh ta'n chooid ry-gheddyn er ny h-aascreeu myr shoh:

Ta *Moge* ayns shoh çheet er ennym persoonagh ny er aa-gherrid jeh ennym persoonagh, s'foddee, ta *P· II- lav* ny aa-gherrid Ladjynagh ta cowraghey meih, ta *ne sadiíes* ny chummey breearagh as s'foddee dy vel eh çheet er "cha nel oo soie/soiaghey", ta *ollo so* çheet er "y vooad shoh", as s'foddee dy vel *Lugnu* çheet er ennym persoonagh elley. Er-yn-oyr shen foddee dy vel y teks çheet er recortys jeh jannoo argidoil.

Ta tushtaghyn elley jeh'n screeuyn er ve currit roish, goaill stiagh:

as

## Imraaghyn
Pictish

Ta **Pictish** jannoo cur sheese er y çhengey ny ny çhengaghyn marroo va goll er loayrt ec ny Pictee, sleih va cummal ayns twoaie as mean ny h-Albey car ny Mean Eashyn Leah. T'eh er enney dy row çhengey er lheh ayn 'sy Phictish as yn 'eanish ry-akin ayns *[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]* liorish Beda 'sy 8-oo eash. 'Syn obbyr shen ta'n Phictish enmyssit er lheh myr çhengey va anchasley rish y Vretnish as y Çhenn Ghaelg.

Cha nel jarrooaghey jeeragh ny Pictish ayn son y chooid smoo, faagail magh kuse veg dy vuill-enmyn as enmyn deiney ta ry-gheddyn er lhiaghtyn cooinaghtyn as ny recortyssyn co-emshiragh 'syn ard va fo stiurey ec Reeriaght ny Pictee.

Va'n enmys "Pictish" ymmydit liorish Jackson (1955), as ren Forsyth (1997) ymmyd jeh ny s'anmey, son dy chur sheese er y çhengey va goll er loayrt çheu hwoaie veih'n linney eddyr Linne Foirthe as Keyllys y Chleayee ayns ny Mean Eashyn Leah. T'ad cur "Pritennish" son dy chur sheese er y çhengey Proto-Phictish va goll er loayrt 'syn ard shen car yn Eash Yiarn.
Blaa ny feoghaig

She genus dy hey dooieyn 'sy chynney Apocynaceae ad **blaaghyn ny feoghaig** (***Vinca***).  T'ad dooghyssagh da'n Europey, yn Affrick heear-hwoaie as yn Aishey hiar-yiass.
 
## Jalloo-oaylleeaght
She lus lussagh t'ayn.  Ta gish snauee 1-2m er lhiurid oc, cha nel ny smoo na 20-70cm erskyn y thallooin.  T'ad cur magh fraueyn dy mennick my t'ad bentyn rish y thalloo, as myr shen ta'n lus skeaylley dy lheead.  Ta duillagyn sleeanagh dys oochrooagh piyral oc, mysh 1-9cm er lhiurid as 0.5-6cm er lheead.  Ta kiare dooieyn sheer-ghlass, agh ta *[[Vinca herbacea|V. herbacea]]* yn-lhoamey.

T'ad cur magh blaaghyn car ny bleeaney.  T'ad jiarg-ghorrym son y chooid smoo, agh bane ny keayrtyn.  Ta queig petyllyn kianglt ec y vun dys çhoob.  She piyr dy 'alacailjyn eh y mess oc.

## Imraaghyn
Galatish

She çhengey Cheltiagh va goll er loayrt ayns Galatia 'syn Aishey Veg (y Turkee noa-emshiragh) ee **Galatish**. V'ee loayrit veih'n 3-oo eash RC derrey'n 4-oo eash BNJ. T'ee ny çhengey Cheltiagh Vooarheeragh gollrish y Ghoalish.

Cha nel mooarane fys ain er y çhengey jiu er-lhimmey jeh focklyn ennagh as giare-choontyssyn liorish screeuderyn classicagh, as enmyn skeaylt er screeuyn. Rere ny feanishyn shen, cha nel agh mysh 120 focklyn ain, as y chooid smoo jeu nyn enmyn persoonagh ta goaill jerrey lesh -*riks* (cf. Goalish -*rix/*-*reix*, Shenn Yernish *ri*, Gothish -*reiks*, Shenn Rankish *rik*, Ladjyn *rex*) "ree", fir elley ta goaill jerrey lesh -*marus*, toyrtagh -*mari* (cf. Goalish -*maros*, Shenn Yernish *mor*, Bretnish *mawr*) "mooar", as enmyn kynneeagh lheid as *Ambitouti* (Shenn Yernish *imm*- "ym-", Shenn Yernish *tuath* "theay"/"sleih"), myrane lesh y nhee focklagh *drunaimeton* "ynnyd cruinnaght" (cf. Shenn Yernish *drui* "druiaght", Shenn Yernish *neimed* "ynnyd noo").

## Claare lioaragh
*
*
Conamara

She ard ayns sheear Nerin, eh **Conamara** (). T'eh jeant seose jeh lieh-innys lhean eddyr an Caoláire Rua as Cuan Chill Chiaráin ayns sheear Choontae ny Galliu. Dy mennick ta sleih ennagh cur Conamara er y slane ard soit çheu heear veih Caayr ny Galliu, agh she red meestiuragh eh shen. Cois Fharraige yn ennym ta currit er yn ard eddyr y chaayr as Casla, balley beg er coose jiass y choontae. Ta'n ennym *Conamara* çheet magh ass yn ennym kynneeagh *[[Conmhaícne Mara]]*, banglane jeh'n chynney *[[Conmhaícne]]*. Er-yn-oyr dy row y banglane shen cummal er laue ny marrey, v'ad enmyssit *Conmhaícne Mara* ny *Conmhaícne Marrey*.

## Çheer-oaylleeaght
Ta Conamara ny lhie ayns ard *[[Iar Chonnacht]]*, ny "Eear Chonnaghtey", thalloo ayns Coontae ny Galliu çheu heear veih Loch Coirib. Ta Conamara er ny rheynn dy tradishoonagh ayns daa ayrn - Conamara Hwoaie as Conamara Yiass. Ta ny sleityn Beanna Beola as Abhainn Ghlinne, ta stroo stiagh 'sy vooir ayns an Clochán, cowraghey yn joarey eddyr yn daa ayrn. Ta Conamara caglit da'n sheear, da'n jiass, as da'n twoaie liorish y Cheayn Sheear. Ta'n joarey thallooin lesh y chooid elley jeh Coontae ny Galliu cowrit liorish Abhainn Inbhear Mór (ta stroo jeeragh stiagh ayns twoaie Chuan Chill Chiaráin), Loch Úraid, (soit meeiley ny ghaa çheu heear veih'n Teach Dóite), as y dreeym heear jeh Sléibhte Mhám Toirc. Ayns twoaie ny sleityn, ta'n joarey çheet ry-cheilley rish y vooir ec an Caoláire Rua, meeiley ny ghaa sheear veih'n Líonán.

### Baljyn as baljyn beggey scanshoil
* Baile Conaola
* Baile na hInse
* Carna
* An Cheathrú Rua
* Cill Chiaráin
* An Cladach Dubh
* Cloch na Rón
* An Cloigeann
* An Clochán
* Indreabhán
* Leitir Fraic
* Leitir Mealláin
* Leitir Móir
* An Líonán
* Rinn Mhaoile
* Ros Muc
* Sraith Salach
* An Teach Dóite

## Ellanyn scanshoil
* Inis Bó Finne
* Iomaí


Connemara-02-Berg in Wolken-1989-gje.jpg
Connemara-08-Landschaft mit See-1989-gje.jpg
Connemara-12-Boot-1989-gje.jpg
Connemara-16-kleiner See-1989-gje.jpg
Connemara-20-Maler am Wasserfall-1989-gje.jpg
Connemara-22-Schilfsee-1989-gje.jpg
Connemara-24-Schilfsee-1989-gje.jpg
Connemara-30-Torf-Wollgras-1989-gje.jpg


## Kianglaghyn mooie

* Connemara.ie - Ynnyd-eggey Turrysid Chonamara.
* Connemara.net - Oayllys mychione Conamara, Galliu, Nerin
* Connemara Ireland - Ynnyd-eggey da fysseree hurryssagh as cruinnaghtyn.
* Pairk Ashoonagh Chonamara
Blaa ny ferrishyn

Ta **blaa ny ferrishyn** çheet er lossreeyn 'sy ghenus *[[Silene]]*, as er *[[Silene latifolia]]* as *[[Silene dioica]]* er lheh.
Silene

She genus dy lossreeyn blaaghey eh ***Silene***.  Dy cadjin, ta sleih cur **blaa ny ferrishyn** er *[[Silene dioica]]* as *[[Silene latifolia]]*, dooieyn cadjin 'syn Oarpey.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn neuchramp oc.  Ta blaaghyn nyn lomarcan ny ayns crouwyn-blaaghey.  Ta queig petyllyn oc as co-chrooaght lieh-chrantessenagh.
Brattagh Lion

Ta **brattagh Lion** jeant seose jeh claasagh Yernagh airhey er cooylrey geayney: er geayney claasagh airhey giall-argidagh strengit. Ta armys Lion cowrit er brattagh ny kiare queiggaghyn, myrane lesh ayns cummey jesheenagh ayns logo y fwirran ruggyr Leinster Rugby. Ta'n brattagh er ymmyd dy mennick myr cowrey yn ashoonaghys ayns Nerin as t'eh shassoo er son yn ellan er feie.
Dalrymple Maitland

She delleyder as shirveishagh theayagh ass Mannin va **Dalrymple Maitland**, BS (22 Mayrnt 1848&mdash;25 Mayrnt 1919). V'eh ny oltey 'sy Chiare as Feed veih'n vlein 1890, as ny Loayreyder er y Chiare as Feed veih'n vlein 1909, derrey'n laa baaish echey 'sy vlein 1919.

Va Maitland ruggit ayns Lerphoyll, Sostyn, as she mac lesh John Maitland, reagheyder y *[[Liverpool Mercury]]*, v'eh. V'eh ynsit 'sy scoill Crescent Academy lesh Dr. Steele, as lurg shen ren eh gobbraghey 'sy thie dellal ec y naim echey. Hooar eh yn shelloo rere eiraght er yn *Liverpool Mercury*, agh 'sy vlein 1887, nar hie eh stiagh 'sy theihll theayagh marish y naim echey, chreck eh ny mwyljyn as ny thieyn dellal elley.

Lurg baase y naim echey v'eh kianglt rish ram oikyn theayagh as traghtee, as y chooid smoo jeu er ny ghoaill echey trooid eiraght. V'eh reiht myr OKF son Medall 'sy vlein 1890 as haink er dy ve ny Loayreyder ayns 1909. V'eh ayns shelloo yn oik shen derrey dirree eh magh ass oik 'sy vlein 1919, y vlein yerrinagh echey.

Haink er dy ve ny Vriw Shee ayns 1892 as dy ve Captan ny Skeerey son Skeerey Marooney ayns 1909. Myrane lesh shen she Caairliagh Raaidyn-Yiarn Vannin, Cholught Paggad Gaal Ellan Vannin as Vanc Vannin v'eh.

Hooar Maitland baase tree laaghyn lurg y laa ruggyree echey tra v'eh 71 vlein d'eash rere geu-ghorley aadiugh 'sy valley ayns Mwyllin Doo Aah. V'eh oanluckit er 28 Mart 1919 ayns Skeerey Braddan. Hooar y ven heshee echey, Frances Caley, va poost rish veih 16 Mean Souree 1879, baase ayns 1891, tammylt beg lurg ruggyr yn un vac oc, John Dalrymple Maitland. Hooar eh shen baase er y vagher caggee car y Chied Chaggey Dowanagh ayns 1916.

## Kianglaghyn mooie
*Fotograf jeh Dalrymple Maitland myrane lesh skeeal giare er e heihll as imraaghyn 
*Bea-skeeal cruinn va soilshit magh 'sy ''Manx Quarterly'' #21 (1920), dgn 53-61
Jack Nivison

She politickeyr Manninagh va **John Allen Cowell Kennedy Nivison** AIG BS (1910&mdash;5 Nollick 2003). V'eh ny aa-Eaghtyrane er y Choonseil Slattyssagh.

V'eh reiht da'n chied cheayrt myr OCF er son Medall 'sy vlein 1948, as haink er dy ve ny oltey jeh'n Choonseil Slattyssagh 'sy vlein 1962. Hannee eh myr oltey jeh'n Choonseil derrey dirree eh magh ass oik ayns 1988, as begnagh 40 bleeaney dy hirveish jeant echey. V'eh reiht myr y chied Eaghtyrane er y Choonseil Slattyssagh, as ren eh shirveish 'syn oik shen eddyr ny bleeantyn 1980 as 1988. Myrane lesh yn obbyr echey ayns seihll politickagh yn ellan, v'eh ny varrantagh as Chaptan ny Skeerey son Connaghyn.

## Imraaghyn
Pamela Crowe

She politickeyr Manninagh ee **Pamela Mavis Crowe** (r. 30 Mean Souree, 1943). Ec y traa t'ayn t'ee ny h-Oltey jeh'n Ard-Whaiyl (O.A.) ny as t'ee ny Caairliagh er Oik Postagh Ellan Vannin. Roish hie ee stiagh 'sy pholitickaght v'ee ny stiureyder er Crowes Ltd. as ny h-ughtar er shiartanse dy lioaryn, goaill stiagh *Rhymes of Mann*, *Rhymes of Scotland* as *The Manx Scenic Cookbook*. V'ee reiht myr OKF son Rosien ayns 1997, as v'ee ayns shelloo yn oik shen derrey v'ee reiht da'n Choonseil Slattyssagh ayns 2003. Ec y traa t'ayn, t'ee cummal ayns Purt Çhiarn.

## Oikyn reiltyssagh
* Caairliagh Oik Postagh Ellan Vannin, 2004&mdash;jiu
* Shirveishagh Reiltys Ynnydagh as y Çhymmyltaght, 2002&mdash;2004
* Caairliagh Oik Dellal Cair Ellan Vannin, 1997&mdash;2002

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Beashnys Phamela Crowe ec Tinvaal
John Senhouse Goldie-Taubman

She politickeyr Manninagh va **John Senhouse Goldie-Taubman** BS (1838 &ndash; 9 Sauin 1898). V'eh ny OKF veih 1859 derrey 1898 as ny Loayreyder er y Chiare as Feed veih 1867 derrey 1898.

She mac shinney lesh John Taubman Goldie-Taubman as Ellen, inneen Humphrey Senhouse ass Netherhall Cumberland v'eh. V'eh ynsit ayns Colleish Eton. Nar va'n scoill creaghnit echey ayns 1856, hie eh magh troailtaghey.  'Sy vlein 1859 v'eh reiht myr oltey jeh'n Chiare as Feed - quaiyl hene-reiht ec y traa shen. 'Sy vlein 1867 v'eh reiht myr ynnydagh son Doolish as y whaiyl reiht nish liorish y phobble. V'eh reiht 'sy Chiare as Feed myr Loayreyder. Shass eh er son Doolish myr OKF as myr Loayreyder derrey laa e vaaish. Va'n ayr, y shennayr, as y shenn shennayr echey nyn Loayreyderyn er y Chiare as Feed chammah.

## Imraaghyn
Northumberland

She coontae jesh-chliaghtagh Hostyn as lught-reill unnaneagh eh **Northumberland**.  T'eh soit ec shiar twoaie ny çheerey. Va'n coontae bunnit 'sy vlein 1974. She Morpeth yn ard-valley echey, neayr's 1981.  T'eh çhemmit liorish Cumbria da'n çheear, Coontae Durham da'n jiass, Tyne as Wear da'n çhiar-yiass, as Creeaghyn ny h-Albey da'n twoaie.  Ta slyst marrey aalid vooar echey.  

Myr Reeriaght Northumbria fo y Ree Edwin, lhean creeaghyn yn ard jeh'n Humber 'sy jiass da'n Awin Forth 'sy twoaie.  Va shenn chreeaghyn y choontae goaill stiagh Balley Chashtal Noa, balley coontae tradishoonagh y choontae, as ardjyn Tyneside Hwoaie elley.  Hie adsyn er livrey dys Tyne as Wear ayns 1974.

Er y fa dy vel eh er creeagh ny h-Albey as Sostyn, va Northumberland ynnyd ymmodee caggaghyn.  She thalloo pairkyn ardey t'ayn, as t'adsyn fo coadey Pairk Ashoonagh Northumberland nish son y chooid smoo.  She coontae Hostyn sloo y phobble echey t'ayn; cha nel agh 62 'sy chilomeader kerrinagh.

## Imraaghyn
Peter Stallard

She reireyder coloinagh Goaldagh va yn **Reejerey Peter Hyla Gawne Stallard** KCMG CVO MBE (1915&ndash;1995).

Eddyr 9 Mee ny Nollick 1961 as 11 Jerrey Souree 1966 v'eh ny Chiannoort er ny Hondooraghyn Goaldagh as eddyr 7 Mean Fouyir 1966 as 1974 v'eh ny Lhiass-chiannoort er Mannin.

## Imraaghyn
Coontae Durham

She coontae jesh-chliaghtagh Hostyn eh **Coontae Durham** ().  Ta lught-reill unnaneagh echey myrgeddin, as eshyn ny sloo na'n coontae.  T'eh soit ec shiar twoaie ny çheerey. Va'n coontae bunnit 'sy vlein 1974. She Durham yn ard-valley echey.  T'eh çhemmit liorish Cumbria da'n çheear, Yorkshire Hwoaie da'n jiass, as Northumberland as Tyne as Wear da'n twoaie.  T'eh soit 'syn ard Sostyn Hiar Hwoaie.

## Imraaghyn
Tyne as Wear

She coontae jesh-chliaghtagh Hostyn as coontae moirvaljagh eh **Tyne as Wear**.  T'eh soit ec shiar twoaie ny çheerey. Va'n coontae moirvaljagh bunnit 'sy vlein 1974. Ta queig baljyn corpagh echey: Tyneside Yiass, Tyneside Hwoaie, Ard-valley Balley Chashtal Noa, Gateshead as Ard-valley Sunderland.

T'eh çhemmit liorish Northumberland da'n twoaie as Coontae Durham da'n jiass.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Yorkshire Hwoaie

She coontae moirvaljagh ayns Yorkshire as y Humber eh **Yorkshire Hwoaie**.  T'eh soit ec shiar twoaie ny çheerey. Va'n coontae jeianagh bunnit 'sy vlein 1974. She Northallerton yn ard-oik reiragh echey, agh she York eh y preeu-valley jesh-chliaghtagh.  T'eh çhemmit liorish Cumbria da'n çheear hwoaie, Lancashire da'n çheear yiass, Yorkshire Heear as Treen Hiar Yorkshire da'n jiass, as Coontae Durham da'n twoaie.

Ta coontae jesh-chliaghtagh smoo Hostyn ayn myrgeddin, 'syn ard cheddin son y chooid smoo, agh goaill stiagh kuse dy Hostyn Hiar Hwoaie.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Aachaptanys Yorkshire Hwoaie
* Coonseil Yorkshire Hwoaie
*
John Raymond Kniveton

She politickeyr Manninagh eh **John Raymond Kniveton** (r. 5 Boaldyn, 1933). V'eh ruggit ayns Kione Droghad, Mannin as v'eh ynsit ayns Ard-Scoill Ghoolish. Ren eh gobbraghey ayns Banc NatWest as hie eh stiagh 'sy Çhirveish Aer Reeoil roish haink er dy ve ny Stiureyder Reirey er Tours (Isle of Man) as ny stiureyder er Mwyllinyn Ghlion Laksaa. V'eh ny oltey jeh Barrantee Chonnaghyn eddyr 1989 as 1995. V'eh reiht da'n Chiare as Feed son Connaghyn ayns 1994. 'Sy vlein 1998 v'eh yrjit gys y Choonseil Slattyssagh, raad ren eh shirveish derrey 2005.

## Kianglaghyn mooie
* Beashnys Kniveton ec ynnyd-eggey Tinvaal
Lancashire

She coontae neuvoirvaljagh ayns Sostyn Heear Hwoaie eh **Lancashire**.  T'eh soit ec sheear twoaie ny çheerey. Ta bun shennaghyssagh echey, agh aachroo ad creeaghyn y choontae ayns 1974, lesh goaill magh Lerphoyll as Manchuin as ny h-ardjyn oc dys croo Merseyside as Manchuin Vooar.  She Lancaster y balley coontae echey, agh she Preston eh y balley reiragh.  T'eh çhemmit liorish Cumbria da'n twoaie, Manchuin Vooar as Merseyside da'n jiass, as Yorkshire Heear as Yorkshire Hwoaie da'n çhiar.

Ta coontae jesh-chliaghtagh Hostyn Lancashire ayn myrgeddin, as eshyn ny sloo na'n choontae neuvoirvaljagh.

## Spoyrt

** A.F.C. Fylde
** Bolton Wanderers F.C.
** Blackburn Rovers F.C.
** Burnley F.C.
** Bury F.C.
** Everton F.C.
** Liverpool F.C.
** Manchester City F.C.
** Manchester United F.C.
** Morecambe F.C.
** Preston North End F.C.
** Rochdale F.C.
** Wigan Athletic F.C.

## Imraaghyn
Arthur William Moore

She screeudeyr shennaghys, çhengoayllee, as politickeyr Manninagh va **Arthur William Moore** CVO LKF BS MA (6 Toshiaght Arree 1853 &ndash; 12 Sauin 1909). She Loayreyder y Chiare as Feed v'eh eddyr 1898 as laa e vaaish 'sy vlein 1909. Myrane lesh y choorse politickagh echey, va sym as paart mooar echey ayns cooishyn Gaelgagh, as she bunneyder y Çheshaght Ghailckagh v'eh. Screeu eh fo'n ghiare-ennym **A. W. Moore**. 

## Seihll
V'eh ruggit ayns Strooan y Chrink, Skeerey Braddan, Mannin. She mac lesh William Fine Moore OKF as Hannah Christian v'eh as v'eh jeh'n sluight fuilleeaght veih Illiam Dhone. V'eh ynsit ayns scoillyn preevadjagh ayns Doolish as ayns scoill aarlagh ayns Weybridge, Surrey 'Sy vlein 1867, as eh 14 bleeaney d'eash, hie eh stiagh 'sy scoill ayns Rugby School as 'sy vlein 1872 hie eh stiagh ayns Colleish ny Trinaid, Cambridge. Lurg shen, ren eh cooney yn ayr echey ayns reireydys y thie obbree va cur eaddagh shiaullee ry-cheilley. Dirree eh 'sy thie obbree lurg baase e ayr ayns ny hoghtadyn. She sporteyr mooar v'eh chammah, as eh ny 'er gorrym ayns Cambridge, ny ymmyrtagh lheiltagh, as ny vunneyder er Club Criggad Strooan y Chrink. Ghow eh y slane costys er cummey as greighey yn chlub ersyn hene, myrane lesh soiaghey yn thalloo.

Lurg haink jerrey lesh y thie obbree rere cleayney ny baataghyn gaal, hie eh stiagh 'sy Cholught Paggad Gaal myr stiureyder, as v'eh ny stiureyder er Colught Bancagh Ellan Vannin.

Phoose Moore rish Elizabeth Wynn, 'neen Ard-Jaghin Vannin yn arrymagh Joshua Hughes-Games, er 24 Toshiaght Arree 1887. Va kiare paitçhyn oc - Helena Christian Wynn Moore (r. 1888), Margery Christian Moore (r. 1889), William Arnold Christian Moore (1893 - 1894), as Arthur Hughes Games Christian Moore.

## Coorse politickagh

## Coorse screeuee

### Rolley obbraghyn
Shoh rolley neuslane jeh ny h-obbraghyn echey:
**The Surnames and Place Names of the Isle of Man* (1890)
**Folk-Lore of the Isle of Man* (1891)
**Manx Carols* (1891)
*"Further Notes on Manx Folk-Lore" ayns *The Antiquary* (1895)
**Manx Ballads and Music* (1896)
**History of the Isle of Man* (1900) 
**The Diocese of Sodor and Man* (1893)
**Manx Worthies* (1901)
**Bishop Hildesley's Letters* (1904)
**Douglas 100 Years Ago* (1904)
**Extracts from the Records of the Isle of Man* (1905).
**A Vocabulary of the Anglo-Manx Dialect* (1924, lurg e vaase)

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
*
*
*
*
*
*
*
* - daahit
*
*
Yorkshire Heear

She coontae moirvaljagh ayns Yorkshire as y Humber eh **Yorkshire Heear**.  T'eh soit ec twoaie ny çheerey. Ta bun echey ayns shenn Treen Heear Yorkshire, agh aachroo ad creeaghyn y choontae ayns 1974.  She Wakefield eh y balley reiragh as preeu-valley tradishoonagh.  Ta queig baljyn corpagh moirvaljagh echey: Ard-Valley Bradford, Ard-Valley Wakefield, Ard-Valley Leeds, Calderdale as Kirklees.  T'eh çhemmit liorish Lancashire da'n çheear hwoaie, Yorkshire Hwoaie da'n çhiar hwoaie, Manchuin Vooar da'n çheear yiass, Yorkshire Yiass da'n çhiar yiass, as Derbyshire da'n jiass.  Ta'n coontae ny choontae jesh-chliaghtagh Hostyn myrgeddin.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mahg

*
Niue

She ashoon ellanagh 'sy Cheayn Sheealtagh Jiass eh **Niue** (Niueanish: **Niuē**). Dy mennick, t'eh er enney myr "Creg y Pholaneesh", as ta'n pobbyl dooie enmyssey eh "y Chreg". Ta Niue ny hoie 2,400 km (1,500 mi) çheu hiar hwoaie veih'n Teelynn Noa ayns troorane eddyr y Tongey da'n sheear yiass, Samoa da'n sheear hwoaie, as Ellanyn Cook da'n shiar yiass. T'eh 260 kilomeaderyn kerrinagh (100 mi ker) er eaghtyr as ta mysh 1,400 sleih cummal ayn, y chooid smoo jeu nyn Bolaneeshee. She Alofi, balley beg ayns sheear yn ellan, y preeu-valley.

Ga dy vel Niue ny heer hene-reiltagh, ta staydys seyr-chianglt eddyr eh as y Teelynn Noa, as kyndagh rish shen cha nel slane seyrsnys echey. She Ree Çhalse III y kione-steat. Ta'n chooid smoo jeh'n vooinjerys eddyrashoonagh stiurit lesh y Teelynn Noa er son Niue.

## Imraaghyn
Treen Hiar Yorkshire

She slyst gurneilys ynnydagh ayns Yorkshire as y Humber as stayd lught-reill unnaneagh echey eh **Treen Hiar Yorkshire**.  T'eh soit ec shiar hwoaie ny çheerey.  Ta shenn vun echey myr shenn choontae Hostyn marish Treen Heear Yorkshire as Treen Hwoaie Yorkshire, agh aachroo ad y choontae ayns 1974 myr ayrn jeh coontae neuvoirvaljagh Humberside, derrey aachroo elley ayns 1996.  She Beverley eh y balley reiragh.  T'eh çhemmit liorish Lincolnshire da'n hiass, Yorkshire Hwoaie da'n twoaie, as Yorkshire Yiass da'n çhiar yiass.  Ta'n coontae ny choontae jesh-chliaghtagh Hostyn myrgeddin, as er son shen t'eh goaill stiagh y lught-reill unnaneagh Kingston upon Hull.

## Imraaghyn
Ellan y Nollick

She thalloo yn Austrail 'sy Cheayn Injinagh ee **Thalloo Ellan y Nollick** (). T'ee ny soie 2,600 km heear hwoaie veih'n chaayr Austrailagh Perth.

## Imraaghyn
Yn Vretyn Vooar

She ellan ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey ee **yn Vretyn Vooar** ny **Çheer ny Goal**. T'ee ny nuyoo ellan smoo er y theihll as yn ellan smoo 'syn Oarpey. Ta mychione 60 millioonyn dy leih cummal er yn ellan, as rere shen, t'ee ny trass ellan smoo er y theihll rere earroo yn phobble. Ta ny smoo na 1,000 ellanyn beggey elley cruinnlaghey yn Vretyn Vooar. Ta ellan Nerin ny lhie da'n sheear, as ta'n Rank, çheer er mooarheer ny h-Oarpey, ny lhie da'n jiass. T'ee cruinnit liorish y Cheayn Sheear da'n sheear hwoaie as da'n twoaie, liorish Mooir Hostyn da'n shiar, liorish Mooir yn Eeaght da'n jiass, liorish y Vooir Cheltiagh as Mooir Vretyn da'n sheear yiass, as liorish Mooir Vannin da'n sheear. Dy politickagh, ta'n ellan ny ayrn smoo jeh'n Reeriaght Unnaneysit as ta tree co-heeraghyn soit urree: Nalbin 'sy twoaie, Bretyn 'sy neear, as ta Sostyn jannoo seose y chooid smoo elley.

## Jeeagh er neesht
* Rolley ellanyn ny h-Albey
* Rolley ellanyn Hostyn
* Rolley ellanyn Vretin
* Reeriaght Unnaneysit

## Kianglaghyn mooie

* Caslys-çheerey eddyr-obbragh y Vretyn Vooar
* Coast – straih hellveeish BBC ta ronsaghey coose y Vretyn Vooar
* Caslys-çheerey reiragh yn Vretyn Vooar – veih'n Ordnance Survey; cummagh eigsoylagh
Wikimedia

She sheshaght ghiastyllagh neu-vondeishagh eh **Wikimedia Foundation, Inc.**. Ta'n kione-cherroo ec y çheshaght soit ayns San Francisco, California, ny Steatyn Unnaneysit. T'eh fo stiurey leighyn Florida raad va'n çheshaght currit er bun. T'eh stiurey shiartanse dy haleeyn wiki co-obbragh goaill stiagh Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity,  as . Ta'n preeu-ynnyd-eggey echey, Wikipedia, rang-oardit mastey ny 10 preeu-ynnydyn-eggey er yn eddyr-voggyl rere earroo ny keayrtee.
Sligo Rovers F.C.

She club soccer keirdey Yernagh eh **Sligo Rovers Football Club** (). Ta'n fwirran cloie nyn gloiaghyn ayns Ard-Rheynn Straih Nerin. Ta'n club ny ventyr co-obbragh ayns shelloo phobble Shliggee.

## Kianglaghyn magh

*
*Sligo Rovers Forum
An Ros, Coontae Shliggee

She balley beg ayns Coontae Shliggee, Nerin eh **an Ros** () as ta'n boayl-ennym shen currit er y lieh-innys hene. Ta'n balley beg ny hoie ec çheet stiagh gys Purt Shliggee, hoght kilometeryn veih balley Shliggee. Ta Thie Sollysh yn 'er Meainagh, jalloo 3.7 m er yrjid va currit 'syn ynnyd 'sy vlein 1821 liorish shiaulteyryn ynnydagh, freill arrey er y çheet stiagh. Jiu ta'n jalloo er ny veaghey liorish Barrantee Sollyssyn Nerin. Ta'n balley beg jeeaghyn magh er ny h-ellanyn beggey Inis Uí Mhaolchluiche as Oileán na nOisrí. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, ta 872 deiney cummal 'sy valley beg, ny 98 deiney ny smoo na'n earroo deiney va cummal ayns 'sy vlein 2002.

Ta shiartanse dy undinyssyn, chommynyn, as chaaghyn 'sy valley beg, goaill stiagh keeill Chatoleagh, keeill Anglicaanagh, bunscoill, kuse veg dy hieyn lhionney as oastanyn, thie oast, stashoon an Garda Síochána, Club Golf Choontae Shliggee, as Club Birling Shliggee.

Ren y bard William Butler Yeats as e vraar Jack Butler Yeats ceau nyn laaghyn seyrey souree ayns Teach Elsinore 'sy Ros.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
*Thie Sollysh yn 'er Meainagh
Inis Uí Mhaolchluiche

She ellan **Inis Uí Mhaolchluiche** (). T'eh ny hoie ayns Cooan Shliggee mygeayrt 8 km veih Shliggagh ayns Queiggey Connaghtey, Nerin. Ta pobble beayn beg (mygeayrt 6 deiney rere coontey-pobble ny bleeaney 2006) cummal er yn ellan, as ta thie lhionney beg oc. Ta'n ellan so-roshtynagh veih çheu An Leathros tra ta tide injil ayn. Ta'n ellan scarrit veih an Ros liorish Sruth na Maoile, ammyr cheyl ec çheet stiagh gys Cooan Shliggee.

## Imraaghyn
Yn Cheyllys

She corpane d'ushtey eh **yn Cheyllys** (). T'eh scarrey magh yn Cholloo veih Mannin pene. T'eh 700 m er lheead as ta'n ellaneen beg Famman Kitterland ny lhie ayn.

Ta laare turrysagh ayn ta jeeaghyn magh er y Cheyllys. Dy mennick ta taishbynaghyn ayn ta cur fysseree mychione cretooryn feie as shennaghys yn ard. Ta'n laare, fo stiurey ec Undinys Eiraght Vannin, goaill stiagh thie ooree beg lesh caairyn sthie as mooie. Ta'n clea echey coodit lesh foaid son dy leodaghey yn builley reayrtagh er y çhymmyltaght.

Ta pairkal ghleashtanyn ayn, myrane lesh shirveish vaaroose ooroil veih Purt Çhiarn ta goaill jerrey ayns shoh.
An Gearasdan

She balley ayns Gaeltaght ny h-Albey eh **an Gearasdan** (, Gaelg Albinagh son "yn Garrastan"). T'eh ny nah valley smoo ayns Gaeltaght ny h-Albey lurg Inbhir Nis. Ta'n balley ny hoie er çheu yiass y Ghlion Mooar er oirr An Linne Dhubh as Loch Iall. T'eh soit cosh Veinn Nivish, y slieau s'yrjey ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, as cosh Ghlion Nivish.

She laare turryssagh scanshoil eh an Gearasdan, lesh Gleann Comhann beggan da'n jiass, Aonach Mhòr da'n twoaie as Gleann Fhionnainn da'n sheear.

## Kianglaghyn magh

*
Yn Çheen Vooar

She ard-veenid henndeeagh, ashoon as thalloo yl-ashoonagh ta sheeyney magh harrish cooid vooar jeh'n Aishey Hiar ee **yn Çheen**.

Ta'n Çheen coontit mastey ny h-ard-veenidyn shinney er y theihll lesh ny smoo na 4,000 bleeantyn dy hennaghys rea. Myrane lesh shen, v'ee coontit mastey ny h-ard-veenidyn smoo yrdjit er çheu yn çheshaght as yn tarmaynys eck; agh cha daghyr y çhyndaa çhynskylagh 'sy çheer, as rere shen, hoshee ec y çheer dy gholl sheese. 'Sy 19oo as 'sy 20oo eash, ren impiroilaghys, annoonid sthie as caggaghyn theayagh jeeilley yn çheer as yn tarmaynys eck, as va'n reeriaght impiroil currit haart.

'Sy vlein 1949, lurg yn ard-troddan ayns Caggey Theayagh y Çheen, dirree daa steatyn as yn ennym "y Çheen" currit orroo:
*  Deynphobblaght y Çheen (DPS), currit er bun 1949, er enney dy cadjin myr *y Çheen*, as gurneilys eck harrish Çheervooar y Çheen, as ny thallooyn hene-reiltagh Hong Kong (veih'n vlein 1997) as Macau (veih'n vlein 1999).
*  Pobblaght y Çheen, currit er bun 1912 ayns Çheervooar y Çheen, er enney dy cadjin myr *y Taiwaan*, as gurneilys eck harrish ellanyn ny Taiwaan, Penghu, Kinmen, Matsu, Ellanyn Pratas, as ellanyn beggey elley.
Yn Çheen (reddaghey)

Ta'n **[[Yn Çheen|Çheen]]** ny h-ashoon mooar, ny h-ard çheer-oaylleeagh, as ny h-ard-veenid ta sheeyney magh harrish cooid vooar jeh'n Aishey Hiar.

Foddee dy vel **y Çheen** çheet er:
* Yn Çheen Sthie
* Yn Çheen Vooar
* Deynphobblaght ny Sheen (DPS), steat as y bun echey 'sy vlein 1949, as gurneilys echey harrish Çheervooar ny Sheen, Hong Kong as Macau
* Pobblaght ny Sheen (PNS), steat as y bun echey ayns Çheervooar ny Sheen; astreeit 'sy vlein 1949 gys y Taiwaan, as gurneilys echey harrish y Taiwaan, Penghu, Kinmen, Ellanyn Matsu, Ellanyn Pratas, as ellanyn beggey elley.
* Çheervooar ny Sheen, enmys ta currit er ard çheer-oaylleeagh ny Sheen, goaill magh Hong Kong, Macau, y Taiwaan, as ny h-ellanyn fo e stiurey.
Straih Vluckan Coshey Ellan Vannin

She straih hoccer da clubyn ayns Mannin eh **Straih Vluckan Coshey Ellan Vannin** ny **Isle of Man Football League**. T'eh fo stiurey lesh Sheshaght Vluckan Coshey Ellan Vannin. Cha nel y straih ny cooid jeh corys straih vluckan coshey Hostyn. Ta dagh fwirran er yn ellan neucheirdagh.

## Cummey
Ta'n straih jeant seose jeh 26 fwirranyn rang-oardit ayns daa rheynn. Ta 13 fwirranyn 'sy Phreeu-rheynn as ta 13 fwirranyn 'sy Nah Rheynn. Ta daa chlub er n'yrjaghey gys y Phreeu-rheynn veih'n Nah Rheynn, as ta daa chlub er n'injillaghey gys y Nah Rheynn ec jerrey yn imbee dagh blein. Ta cooyl-wirranyn ec dagh fwirran cloie ayns Cochiangle Bluckan Coshey Ellan Vannin.

Myrane lesh y straih shen, ta straih ny mraane ayn chammah, as t'ee jeant seose jeh daa cheim, as shey fwirranyn ayns dagh keim. Ta ny fwirranyn shen kianglt rish ny fwirranyn firrynagh oc.

## Straihyn
### Yn Phreeu-rheynn
Ta'n Phreeu-rheynn er ny pohlldey liorish Canada Life as t'eh er enney myr *Canada Life Premier League*.

Shoh ny fwirranyn ta cloie 'sy Phreeu-rheynn 'syn imbagh 2010-11:

*Ayre United
*Castletown Metropolitan
*Corinthians
*Douglas High School Old Boys (DHSOB)
*Douglas Royal
*Gymnasium
*Laxey
*Michael United
*Peel
*Ramsey
*Rushen United
*St. Georges
*St. Marys

### Y Nah Rheynn
Ta'n Nah Rheynn er ny pohlldey liorish CFS as t'eh er enney myr *CFS Division Two*.

Shoh ny fwirranyn ta cloie 'sy Nah Rheynn 'syn imbagh 2010-11:

*Colby
*Braddan
*Douglas and District
*Foxdale
*Malew
*Marown
*Onchan
*Police
*Pulrose United
*Ramsey Youth Centre Old Boys (RYCOB)
*Ronaldsway
*St. Johns United
*Union Mills

## Kianglaghyn magh
*Ynnyd-eggey ny h-eiyrtyssyn
Stáisiún Sheáin Mhic Dhiarmada

She stashoon traenagh Shliggee eh **Stáisiún Sheáin Mhic Dhiarmada** ny **Stashoon traenagh Shliggee** (). Ta'n stashoon goaill shirveish er Shliggagh, Coontae Shliggee, Nerin. She kione-jurnaa t'ayn lesh daa ardane. Ta lhoob shaghnee er y linney ec çheet stiagh gys y stashoon. Ta ennym y ghraihder çheerey Yernagh Seán Mac Diarmada currit er y stashoon. Ta Iarnród Éireann, yn obbreyder raaidyn yiarn ashoonagh ayns Nerin, stiurey shirveishyn eddyr-chaayragh eddyr Shliggagh as Divlyn.

## Shennaghys
Va'n stashoon foshlit er 3 Mee ny Nollick 1862, nar va kianglaghyn raaidyn yiarn goit ec Shliggagh gys Divlyn, gys Inis Ceithleann as y twoaie 'sy vlein 1881, as gys Limmeragh as y jiass 'sy vlein 1895. Va'n kiangley gys Inis Ceithleann doont 'sy vlein 1957 as haink jerrey lesh shirveishyn troailtee gys Limmeragh 'sy vlein 1963. Ta'n linney my yiass foast doont agh t'eh freillt ec ny lughtyn-reill er-yn-oyr dy vel eh jannoo seose ayrn jeh'n çhalee aalhiassee Conair Iarnróid an Iarthair ("Bollagh Raad Yiarn yn Eear"). 

Va'n stashoon aa-enmyssit myr Stáisiún Sheáin Mhic Dhiarmada 'sy vlein 1966.
Corsaid

She sorçh dy gharmad ee **corsaid** (ass *corset* y Vaarle, as *corps* y Çhenn Rangish, as yn fockle shen çheet ass *corpus*, "corp", y Ladjyn). T'ad ceaut son dy chur cummey er y cholb son cooishyn aesthetagh ny lheeysagh. Ta corsaidyn ceaut ec mraane son y chooid smoo, agh ta fir ennagh ceau ad chammah.

Ayns ny bleeantyn jeianagh, ta'n enmys "corsaid" er ny yeeassaghey ec y çhynskyl fassan son dy chur sheese er garmadyn ta cosoylagh rish corsaidyn ayns tuarystal ny lomarcan. Dy mennick ta ny corsaidyn as ny colbeenyn shen goaill ymmyd jeh kianglaghyn braagyn as/ny craughey, as t'ad cosoylagh rish aght hendeeagh dy chorsaidyn. Ansherbee, cha nel ad gleashaghey er cummey'n cheaueyder. Ta feer-chorsaidyn jeant ec jeanteyderyn corsaidyn, as lhisagh ad ve towshit da'n cheaueyder ny lomarcan.

## Kianglaghyn magh

* 
* Corsaidyn ec Chicago History Museum Digital Collections () 
* The Secret History of the Corset and Crinoline—A seminar by the Victoria and Albert Museum 
* Symington Fashion Collection ec Thie Tashtee Choonseil Choontae Leicestershire
Cooat fliaghee

She cooat ushtey-yiooldagh ny jeenagh eh **cooat fliaghee**. Ta'n ennym **jaggad fliaghee** ymmydit ny keayrtyn son dy chur sheese er cooatyn fliaghee ta sheeyney sheese gys y vouin. Ta cooatyn fliaghee noa-emshyragh jeant seose ass eaddeeyn ushtey-yiooldagh so-ennalagh lheid as Gore-Tex as neelaneyn coodit. Ta ny h-eaddeeyn shen lhiggey da'n aer sthie skeaylley magh, agh shaghney skeaylley stiagh yn ushtey.

Ta aghtyn scanshoil dy chooatyn fliaghee, ta kianglt rish jeanteyderyn er lheh, goaill stiagh:
* Macintosh, eaddagh rubbyrit
* Gannex
* Jaggad chereagh
* Anorak, veih cummaghyn Inuitagh
* Cagoule
* Poncho
* Cooat trensh
* Driza-Bone, cadee ooillit Austrailagh
Cooat duffyl

She cooat ta jeant ass duffyl, sthoo garroo, gloo, olley, eh **cooat duffyl**. Ta'n ennym duffyl çheet magh ass ennym y valley Belgagh *[[Duffel]]* ayns queiggey Antwerp - bun-voayl y sthoo. Va poagaghyn duffyl jeant ass y sthoo cheddin dy bunneydagh.

Ta cooatyn duffyl ny gharmadyn Goaldagh tradishoonagh, as y bun oc 'sy vlein 1890 tra ren John Partridge, jeanteyder eaddeeyn mooie, margaghey cooatyn va jeant ass duffyl.
Sheeinteyder

She garmad çhionn da mraane eh yn **sheeinteyder**. Dy tradishoonagh t'eh ceaut myr fo-eaddagh ben. She'n vun-chooish echey na dy seiy seose ny keeaghyn liorish çhionney noi'n skairt s'yrjey as y gleashaghey shen broojey seose ny keeaghyn, tra t'eh cur cummey er y vouin. Ayns ny laaghyn t'ayn, foddee dy vel eh ymmydit myr coodagh keeagh seiy-seose fo gooyn lesh cooyl injil, ny myr cammee son eaddeeyn mooie.

Ta'n sheeinteyder cosoylagh rish y vascagh, agh t'eh ny s'girrey. Cha nel eh agh sheeyney sheese gys ny rimmeigyn ny gys y vouin.

Ta sheeinteyderyn noa-emshyragh jeant seose ass pannylyn meainagh ayns ynnyd jeh'n chraueaghey tradishoonagh.

## Jeeagh er neesht
* Bascagh
* Cammee
* Coodagh keeagh
* Corsaid
Yorkshire Yiass

She coontae moirvaljagh as jesh-chliaghtagh ayns Yorkshire as y Humber eh **Yorkshire Yiass**.  T'eh soit ayns twoaie ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Lincolnshire da'n hiar, Yorkshire Hwoaie da'n twoaie, Treen Hiar Yorkshire da'n çhiar hwoaie, Derbyshire da'n heear yiass, Yorkshire Heear da'n heear hwoaie, as Nottinghamshire da'n hiar yiass.  Ta Çhiarn Aachaptan as Ard-hirrym echey.  Ta kiare co-chorpyn moirvaljagh echey: Barnsley, Doncaster, Rotherham as Ard-valley Sheffield.  Er y fa dy jagh y coonseil choontae er astyrt ayns 1986, ta ny co-chorpyn nyn lughtyn-reilley unnaneagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* 
*
Beinn Nivish

She **Beinn Nivish** (, ) y slieau s'yrjey ayns ny h-Ellanyn Goaldagh. T'eh soit er çheu heear Am Monadh ayns Ard Logh Abar jeh Çheer ny Gaeil, faggys da'n Gearasdan, Nalbin. Ta'n mullagh soit 1,344 m harrish yrjid ny marrey, as ta thie rollageydys ny hoie er y vullagh. Eddyr ny bleeantyn 1883 as 1904 va fwirran obbree beayn gobbraghey ayn as ad çhaglym fysseree emshyragh. Ta ny fysseree shoh coontit feer scanshoil foast son toiggalys yn emshyr Albinagh.

## Imraaghyn
Inbhir Nis

She ard-valley ayns twoaie ny h-Albey ee **Inbhir Nis** (). Ta'n ard-valley ny laare reiragh da Çheer ny Gaeil, as t'ee coontit myr preeu-valley Ghaeltaght ny h-Albey. Ta'n ard-valley ny lhie faggys da soiaghey caggey yn 18oo eash Cah Chùil Lodair as ec kione shiar hwoaie y Ghlion Mooar, raad ta Abhainn Nis roie jeeragh stiagh 'sy Chuan Moireach. T'ee ny h-ard-valley smoo twoaieagh 'sy Reeriaght Unnaneysit. Va balley currit er bun ayns ynnyd yn ard-valley noa-emshyragh 'sy 6oo eash as va'n chied chaart reeoil er n'ghialdyn dys y valley liorish Dabíd mac Maíl Choluim (Davy I ny h-Albey) 'sy 12oo eash. T'eh er ooley dy vel 56,660 deiney cummal 'syn ard-valley 'sy vlein 2008 - shen kiarroo jeh earroo yn phobble 'sy Ghaeltaght. Ta lannoonys ayn eddyr ish as un ard-valley Germaanagh (Augsburg) as daa valley Frangagh (Ar Baol-Skoubleg as Saint-Valery-en-Caux)

## Kianglaghyn magh

*
Noo Niglus (karacteyr Nollick)

Ta **Noo Niglus**, **[[Jishag y Nollick]]**, **[[Kris Kringle]]**, **Santa Claus**, ny **Santa** dy h-aashagh, ny phersoonid er ny çheet magh ass y phersoonid Ollanagh Sinterklaas, fer feayn-skeealeydagh, shenn-skeealagh, shenndeeagh ta gymmyrkey giootyn dys thieyn paitçhyn mie car fastyr jeianagh as oie Oie'll Voirrey, 24 Mee ny Nollick, ny er y laa feailley echey, 6 Mee ny Nollick (Laa'l Niglus). S'foddee dy vel bun y çhenn-skeeal ry-akin ayns skeealyn noo-hennaghyssagh bentyn rish y ghiooteyder shenndeeagh Noo Niglus. Ta skeeal begnagh cosoylagh lhiggit liorish beeal-arrish Ghreagagh as Bhaisantagh da Noo Basil Mooar. She yn chied laa jeh Mee Yerrey Geuree Laa'l Basil, as ta'n laa shen coontit myr laa ny giootyn 'sy Ghreag.

Ayns ny shenn laaghyn, ren caslyssyn jeh Noo Niglus taishbyney eh as eh ceau coamraghyn aspickagh. Jiu, ansherbee, ta begnagh dagh dooinney jannoo cur sheese er Noo Niglus myr fer roauyr as gennal, lesh faasaag bane, cooat jiarg lesh colliar as doarn-mhuinneelyn baney, breeçhyn jiargey lesh cass-mhuinneelyn baney, as bootysyn as cryss doo. Haink er y chur sheese shen er Noo Niglus dy ve feer ennoil ayns ny Steatyn Unnaneysit as 'sy Chanadey car y 19oo eash rere cleayney mooar yn 'ar-yallooder as y screeudeyr cartoonyn politickagh Thomas Nast. Ta'n caslys shen er ny freayll seose as ny niartaghey trooid mean ny h-arraneyn, y radio, y çhellveeish, as ny scannaneyn. 'Sy Reeriaght Unnaneysit as 'syn Oarpey, t'eh ry-akin ayns cummey cosoylagh rish y Noo Niglus Americaanagh, agh dy mennick t'eh enmyssit *[[Jishag y Nollick]]*.

Ta beeal-arrishyn kianglt rish Noo Niglus gra dy vel eh cummal 'sy twoaie, ayns thalloo ta coodit dy beayn liorish sniaghtey. Ta'n Santa Claus Americaanagh, rere beeal-arrish, cummal ayns Ard y Twoaie, as ta Jishag y Nollick cummal 'sy Laplann, Finnlynn. Dy mennick, ta ny skeealyn gra dy vel Noo Niglus cummal marish e ven heshee, marish earroo anhickyr dy elfyn druiaghtagh, as marish feeaihyn Loghlinagh etlagh. Ta skeeal elley, ta mie er enney 'syn arrane *[[Santa Claus is Coming to Town]]*, gra dy vel Noo Niglus screeu sheese enmyn ny paitçhyn ooilley ayns rolley, as rheynn ad ayns daa lieh-rolley - "paitçhyn mie" as "drogh-phaitçhyn". T'eh cur giootyn jeh gaihyn as millshanyn da ny guillaghyn as caillinyn mie, as ny keayrtyn t'eh cur geayl gys ny drogh-phaitçhyn, car oie Oie'll Vayrey. T'eh cooilleeney yn treanid shen marish cooney ny h-elfyn ta cur ny graihyn ry-cheilley 'sy cheirdlann as marish cooney ny feeaihyn ta tayrn y sleayd echey.
Cooat arbyllagh

Ta **cooat arbyllagh** çheet er sorçh dy chooat lesh y çheu hoshee jeh'n skyrt giarrit magh, son dy faagail y çheu heear jeh'n skyrt ta enmyssit *arbyllyn*. Va'n aght shen dy chooatyn cummit son dy lhiggey da'n cheaueyder markiagh er cabbil, agh harrish ny bleeantyn haink er cooatyn arbyllagh jeh dagh sorçh dy ve coontit myr sorçhyn dy eaddeeyn formoil laaoil as fastyragh.
Cammee

She fo-gharmad neu-vuinneelagh da mraane eh **cammee**. Dy cadjin, t'eh sheeyney sheese gys y vouin. Ta'n cammee jeant seose ass stroll, neelane, ny caddee son y chooid smoo.

## Meenaghey shenndeeagh
Dy shenndeeagh, ren y fockle "cammee" cur sheese er jaggadyn jeh'n dagh sorçh, goaill stiagh far-lheinaghyn (ceaut fo dooblag ny bouin), gooynyn eddrymey, as jaggadyn muinneelagh va ceaut liorish fir.

## Meenaghey noa-emshyragh
'Sy ghlare noa-emshyragh ta'n fockle cammee çheet er fo-gharmad ven neu-vuinneelagh skeaylt ta coodaghey yn ayrn s'yrjey jeh'n cholb, agh ta ny s'girrey na smock. Dy cadjin, ta cammee sheeyney sheese gys y vouin, agh ny keayrtyn t'eh giarrit son dy haishbyney yn skairt, ny sheeynt son dy choodaghey yn slane ard pelvagh. Ta cammeeyn jeant seose ass eaddeeyn eddrymey; ass caddee dy mennick, agh ta fir elley jeant ass stroll ny sheeidey, ny ass eaddeeyn sheeynee lheid as lycra, neelane, ny spandex.

Dy cadjin, ta "yeeallyn spaghetti" ec cammeeyn as foddee ad dy cheau harrish coodagh keeagh ny gyn coodee cheeagh. Veih'n vlein 1989, ta coodee cheeagh fo-strengit sthie-hroggit ry-gheddyn ayns cammeeyn ennagh, ny lesh pohlldey elley ta scryssey magh yn feme er coodee cheeagh dauesyn ta reih coodee cheeagh. Er y gherrid, ta sleih ennagh ceau cammeeyn myr eaddeeyn mooie.

Ta ram fo-gharmadyn cummey colbey neu-vuinneelagh er jeet magh ass cummey yn chammee, as ad cur lesh stiurey meanagh ny keeaghyn, y vouin as/ny y volg. Ta e lheid jeh **cammeeyn stiuree** ny gharmadyn cummee smoo taghyrtagh, as t'ad coodaghey yn colb veih ny s'yrjey na'n chleeau gys ec ny ny s'inshley na'n vouin. T'ad cosoylagh rish cammeeyn caddee ny sheeidey, agh dy mennick ta ny yeeallyn ny shlea, ta ny çhemmalyn ny s'liurey, as ta'n eaddagh soilsheanagh sheeynee cur lesh loaghtey rea meein.

## Jeeagh er neesht
* Bascagh
* Cammee-hroosyn
* Coodagh keeagh
* Corsaid
* Gooyn babban
* Sheeinteyder

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Symnaghyn da cammee veih The Free Library ayns Thackeray (1847), Charlotte Brontë (1857), as Somerset Maugham (1915)
Ponçho

She garmad mooie eh yn **poncho** (veih *pontro* "curleid", "lane-choodaghey", "eaddagh olley" yn Vapuçhish). T'eh ceaut dy reayll y corp çheh, ny my vel eh jeant ass stoo ushtey-yiooldagh, dy reayll y corp çhirrym. V'eh cummit ec lughtyn shenndeeagh ny h-Andeeyn as t'eh mie er enney feie ny cruinney.
Eaddagh-snaue

Ta **eaddagh snaue**, **cullee faarkee**, ny **cullee snaue** çheet er peesh d'eaddeeyn ta ceaut tra ta'n ceaueyder goaill laue ayns spoyrtyn ushtey, lheid as snaue, polo ushtey, thummey, markiaght tonn, as markiaght marroo-streeu. Myrane lesh shen, ta eaddeeyn snaue ceaut tra ta feme er y chorp dy haishbyney, myr ayns cooishyn tostylyn aalinid ny co-hirraghyn fehaghys. Ta'n fotograafeeaght drualtys as earish-lioaryn lheid as *[[Sports Illustrated]]* taishbyney craishteyderyn as persoonidyn spoyrt ayns eaddeeyn snaue.