Çhengoaylleeaght ny Gaelgey

She çhengey Ellanagh Ghaelgagh Cheltiagh y Ghaelg Vanninagh, as oltey jeh’n chynney çhengey Indo-Oarpagh.  Daase ee ass yn Çhenn Yernish as y Yernish Veanagh.  Ga dy vel anchaslyssyn eddyr ny cairscreeuyn jeu, ta’n Ghaelg Vanninagh so-hoiggal ec Gaelgeyryn elley.  Va Ned Maddrell cummal seose y çhengey echey trooid loayrt rish Gaelgeyryn Yernagh as Albinagh er ny baatyn.Ta faggys-mooinjerys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg Albinagh foast, agh ta troghyn er lheh eck chammah.  Ta daa abbyrt ec Gaelg: Gaelg Hwoaie as Gaelg Yiass.

## Aase ny Gaelgey

Ren Shenn Yernish rheynn as gaase dys ny çhengaghyn Gaelgagh t'ayn nish: Yernish, Gaelg as Gaelg Albinagh.  Myr shen, haghyr shiartanse dy chaghlaaghyn bentyn rish sheeanaghtys, jalloo-oaylleeaght as fockle-hasht yn Çhenn Yernish son dy yannoo y Ghaelg Vanninagh t'ayn nish.

### Jerraghyn focklyn





Kyndagh rish y chovestey sheeanyn cleaoilagh, raad va  jerrey-fockle gyn trimmid (*-(a)ibh*, *-(a)imh* rere lettraghey Yernish as Albinagh), ta shen er govestey marish  (*-(e)amh*) 'sy Ghaelg, as shen screeut myr "-oo" ny "-u(e)".  Myr sampleyr, *shassoo* (Yernish ), *credjue* (Yernish ), *nealloo* (Yernish Yeianagh Leah , *ayns bodjallyn*), as *erriu* (Yernish ).

Raad va  gyn trimmid er jerrey 'ockle 'sy Yernish Veanagh (*-(a)idh* as *-(a)igh*), ta shen er ny gaghlaa dys  'sy Ghaelg.  T'eh goll er screeu myr "-ee", myr sampleyr, *kionnee* (Yernish ) as *cullee* (Gaelg Albinish ).  Ta shen gollrish abbyrtyn twoaiey Yernish, chammah's abbyrtyn jiassey Albinagh.

Raad va  ry-akin ayns Yernish Veanagh (*-(e)adh*), haink daa chummey Gaelg ass.  
# Ayns ennymocklyn, haink  assyn, gollrish Yernish jiass, as kuse dy abbyrtyn ny Gaelgey Albinagh as Yernish heear.  Myr sampleyr, *caggey* , *moylley* ; cf. Yernish  as , er nyn vockley magh myr  as  ayns Yernish heear ny jiass.
# Ayns cummaghyn breearyn çheorit roish ennymockyn (agh cha nel roish farenmyn), haink  y ve  ‘sy Ghaelg chammah’s Yernish jiass.  Myr sampleyr, *voyllagh*  ; cf. Yernish , .

### Arraghey corocklyn
Ta kuse dy chorocklyn ny Gaelgey er gaghlaa ass ny cummaghyn v'oc 'sy Çhenn Yernish. 

#### Jannoo  jeh
Gollrish abbyrtyn twoaie Yernish, as ymmodee abbyrtyn ny Gaelgey Albinagh, ta ny shenn jeesyn Gaelgagh  er jeet dy ve  ‘sy Ghaelg.  Myr sampleyr, cosoylaghey Yernish Veanagh  as  rish *craid* as *mraane* ‘sy Ghaelg. 

#### Jannoo  jeh
Ta Gaelg, chammah's Yernish hwoaie as Gaelg Albinagh, er nyannoo affricaidyn  as  jeh staddyn feeacklagh cleaoilit  as  ny Shenn Yernish.

### Cleaoilaghey
Gollrish Gaelg Albinagh, cha nel cleaoilaghey neuchosoylagh ec corocklyn daa-veillagh Gaelg.  Ayns y Yernish, ta ny corocklyn coghooysagh neuchosoylagh rish 'sy chorys sheeancoryssagh.  Agh Gaelg as Gaelg Albinagh, cha nel agh  oc.

### Coayl  fockle-meanagh
Gollrish Yernish y Vooan, raad va  ec mean ny jerrey ‘ockle traa dy row (as shen screeut myr *bh* ny *mh* ‘sy lettraghey Yernish), ta shen er coayl ec Gaelg.  Ny keayrtyn ta ny breeocklyn oc er jeet dy ve ny s’liurey; ny keayrtyn elley, ta’n fockle er jeant **u** jeh’n chorockle, as haink shen dy ve ny daaghooaght.
Myr sampleyr:
Ta *geurey* Gaelg  corrym rish  ‘sy Yernish ( rere fockley magh jiass), as ta *sleityn* corrym rish   rere fockley magh jiass).
 
## Sheeanchoryssaghtys ny Gaelgey
## Jalloo-oaylleeaght ny Gaelgey
Ta daa cheintys ec y Ghaelg: firrinagh as bwoirrinagh.  Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo (liorish **-yn** myr meer yerree, son y chooid smoo).  Cha nel ad goll er yn-filley son case, er lhimmey jeh possan beg as shenn chummey gienneydagh baghtal oc.

Ta breearyn jannoo cummaghyn liorish ym-loayrtys chammah as yn-filley.

## Ceaghley corocklyn toshee

Myr dagh çhengey Cheltiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockyn toshee ec y Ghaelg.  She obbyraghyn çhengoaylleeagh t'ayn.  T'ad caghlaa kied chorockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.

Ta daa obbyr ceaghlagh ec y Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.

Ayns Gaelg yn 20oo eash, va'n corys foudaghey (cadjin ayns cooishyn baase çhengey), as nagh row ram Gaelgeyr jannoo ymmyd jeh ceaghlaghyn rere ny shenn reillyn.  Nish ta ynsaghey oikoil ayn, as Gaelgeyr dooghyssagh, as lhisin shen cooney beaynaghey yn çhengey.





### Boggaghys

Ta tree keimyn boggaghys ayn, as ny reillyn oc beggan anchasley rish y cheilley.

#### Y chied cheim

Ta boggaghys y *chied cheim* taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

##### Earrooyn
1. Erreish da *daa* 

2. Erreish da earrooyn reajyssagh as -oo ec y jerrey (treeoo, jeihoo as y lheid)

##### Gerrymagh
3. Ta cummaghyn gerrymagh boggaghey.
 
* *Breeshey* → *Kys t'ou, Vreeshey?*
* *Peddyr* → *Pheddyr veen, tar stiagh!*
* *Dooinney* → *Gura mie ayd, ghooinney!*

##### Shellooderys
4. Ta farenmyn shellooagh cur boggaghys er ny focklyn ny yei:

4.1 Erreish da *my* as *dty*.  
* *cass* → *shoh my chass*

4.2. Erreish da *e*, *dy* (dy-e) as *ny* (ny-e) firrinagh.  

4.2.1 Cha nel erreish da ny cummaghyn bwoirrinagh
* *thie* → *shoh e chass* (*shoh y cass echey*)
* *thie* → *shoh e cass* (*shoh y cass eck*)
* *fakin* → *t'ee dy 'akin* (*t'ee fakin eh*)
* *fakin* → *t'eh dy fakin* (*t'eh fakin ee*)
* *bwoalley* → *ta mee er ny woalley* (*ta mee er mwoalley eh*)
* *bwoalley* → *ta mee er ny bwoalley* (*ta mee er mwoalley ee*)

Ta boggaghys ec enmyn 'sy yienneydagh myrgeddin.

5. Ta boggaghys y chied cheim ec enmyn cair gyn art:
* *Kirree* → *lhong Chirree*
* *Juan* → *lioar Yuan*

5.1 Cha nel **f** goll er dolley magh jeh enmyn sleih
* *Fenella* → *thie Fenella*, cha nel **thie 'Enella*

5.2 Ta boggaghys y nah cheim ec enmyn cair as art oc.  Jeeagh er y rheynnag shen.

5.3 Ny keayrtyn, cha nel shin boggaghey enmyn joarree.

##### Meeryn roie
6. Erreish da ny meeryn roie *aa-*, *mee-*, as *neu-*

7. Erreish da ymmodee marenmyn roie mannagh vel -d ny -n ec y jerrey.  

7.1 Ta *feer* as *lane*, as adsyn as -d ny -n ec y jerrey, boggaghys ny treeoo cheim nyn yei.  Jeeagh er boggaghys ny treeoo cheim

8 ayns marenmyn ny rovreear erreish da *ro-*, *ree-*, *mie* ny *kiune*

##### Roie-ocklyn
9. Ayns ennymockle erreish da roie-ocklyn.

9.1 Ayns Gaelg jeianagh, son y chooid smoo, t'ad faagail magh y caghlaa shoh er lhimmey jeh raghyn soit.
* *bree* → *gyn vree*
* *thalloo* → *fo halloo*

##### Bwoirrinys
10. Ayns nah rheynn co-ennymockle erreish da kied 'ockle bwoirrinagh unnaneagh.
* *kiaullee* → *sheshaght-chiaullee*
* *kiaullee* → *sheshaghtyn-kiaullee*

##### Boggaghey marenmyn
11. Ayns marenmyn erreish da ennymockle bwoirrinagh.
* *quaagh* → *y rannag whaagh*
* *moddee* → *brishtag voddee*
11.1. Ny keayrtyn, myr y nah cheim, cha nel eh caghlaa corocklyn feeacklagh.
* *treoghe* → *ben treoghe* ny *ben hreoghe*

12. Ny keayrtyn, ayns marenmyn erreish da ennym çhymsagh as yn art (*y, yn*) roish.

13. Ny keayrtyn, ayns marenmyn erreish da ennymockle unnaneagh firrynagh 'sy yienneydagh

14. Ayns marenmyn ny yei ennymockle yl-rey keyl
* *mooar* → *fir vooarey* (ny *fir mooarey*)
* *caggee* → *fir chaggee*
* *treih* → *peccee hreih*

##### Ceaghley breearyn
15. Ayns ennymocklyn as breearyn erreish da *by* / *b’*, cummey chaie ny kianglagh y chopail.
* *mie* → *by vie lhiam*

16. Ayns breearyn erreish da *ry-*
* *geddyn* → *ry-gheddyn* 

17. Ayns breearyn erreish da *dy* as *y* (rere *dys*)
* *jannoo* → *t'eh orrym shen y yannoo**
* *kionnaghey* → *t'ee goll dy chionnaghey feill*

18. Ayns cummaghyn phretereitagh, kianglagh neuchrogheydagh, as conastagh breearyn reiltagh, as ymmodee fir neureiltagh.  Jeeagh er y rheynnag "breearyn".

19. Ny keayrtyn, erreish da *er* creaghney ayns ynnyd stronnaghys cadjin.

#### Y nah cheim

Ta boggaghys y *nah cheim* taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

##### Ennymagh
20. Ayns ennymockle bwoirrinagh erreish da'n art kinjagh 'sy chummey ennymagh
* *caillin* → *y chaillin*

##### Gienneydagh
21. Ayns ennymockle neuchair firrynagh unnaneagh 'sy chummey gienneydagh.
* *y dooinney shen* → *gleashtan y dooinney shen*
* *mwyllin* → *dorrys y wyllin*
* *shugyr* → *costys yn çhugyr*

##### Roie-ocklyn as yn art
22. Ta roie-ocklyn marish yn art boggaghey ennymocklyn unnaneagh nyn yei.
* *ben* → *ec y ven*
* *balley* → *er y valley*
* *çhengey* → *lesh y çhengey*
* *sollan* → *harrish y tollan*

##### Earrooyn
23. Ta earrooyn reajyssagh boggaghey erreish da'n art
* *queiggoo* → *y wheiggoo*

#### Y treeoo cheim
Ta boggaghys y *treeoo cheim* taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

24. Erreish da *feer* as *lane*
* *mie* → *lane vie*, *feer vie*
* *dorraghey* → *feer dorraghey*
* *sahllagh* → *feer sahllagh*

25. Erreish da marenmyn roie as -d ny -n ec y jerrey oc.  

25.1. Ta marenmyn roie elley boggaghey 'sy chied aght.  Jeeagh er boggaghys ny kied cheim.

26. Erreish da ny h-earrooyn *un* as *kied*/*chied*.  
* *paag* → *y chied phaag*
* *daah* → *jeh'n un daah*

26.1. Ny keayrtyn, t'ad boggaghey focklyn nagh lhisagh y treeoo cheim boggaghey.
* *dooghys* → *un-ghooghyssagh*

### Stronnaghys

Ta stronnaghys ry-akin:

1. Erreish da *nyn* as *er nyn*
* *fakin* → *ta mee er nyn vakin* (*ta mee er vakin ad*)

2. Erreish da *dyn* raad ta shen çheet jeh *dy nyn*
* *fakin* → *t'ee dyn vakin* (*t'ee fakin shin*)

3. Erreish da *er* myr cummey chreaghnit breear
* *çheet* → *t'ou er jeet*

3.1 Ny keayrtyn, as bentyn rish sheeanyn [k] son y chooid smoo, ta boggaghys ayns ynnyd jeh stronnaghys marish *er*.
* *cur* → *t'ou er chur argid dou*

4. Erreish da'n art yl-rey *ny* gienneydagh 
* *kiark* → *Bwoaillee ny Giark*
* *keyrragh* → *Thalloo ny Geyrragh*
4.1. Ayns Gaelg jeianagh, son y chooid smoo, t'ad faagail magh y caghlaa shoh er lhimmey jeh enmyn as raghyn soit.

5. Ayns cummaghyn crogheydagh breearyn reiltagh 'syn emshir ry-heet as emshir chianglagh.  Jeeagh er y rheynnag "breearyn".

## Case
Cha nel case ny red mooar 'sy Ghaelg, agh ta cummaghyn er lheh ec yn chase gerrymagh as yn case gienneydagh.

### Gerrymagh
Ta ceaghley toshee corockle da enmyn as focklyn ta jannoo obbyr enmyn.  Jeeagh er #Ceaghley corocklyn toshee son ny smoo fys.  Cha nel eiyrtys erbee elley er y raa.

### Gienneydagh

#### Ennymocklyn firrinagh
Son ennymocklyn unnaneagh firrinagh (as kuse dy hennymocklyn bwoirrinagh, myrgeddin), ta'n cummey gienneydagh gollrish y fer ennymagh, agh ta boggaghey y nah cheim ec toshiaght yn 'ockle.
* *dooinney* > *thie yn dooinney*
* *cashtal* > *dorrys y chashtal*

#### Ennymocklyn bwoirrinagh
Ta cummey gienneydagh er lheh ec kuse dy 'ocklyn unnaneagh bwoirrinagh, as cha nel ad jannoo ymmyd jeh ny reillyn cadjin.  Son y chooid smoo, ta'n cummey myr shoh:
* X (ennymagh) > ny Xey (gienneydagh)
Myr sampleyr:
* *çheer* > *ny çheerey*
***Ree ny çheerey*

Focklyn elley, ta'n cummey gienneydagh oc ny smoo anchasley rish y fer ennymagh:
* *moir* > *ny mayrey*
* *lhong* > *ny lhiungey*
* *grian* > *ny greiney*
* *ollagh* > *thie ollee*

## Breearyn

Ta daa aght ayn dy yannoo cummaghyn breearyn: yn-filley y breear hene, ny cur ry-cheilley breearyn cadjin as breear coonee (*jannoo* ny *ve*).  Ayns Gaelg Anmagh Loayrit, va'n cummey ym-loayrtagh ny smoo cadjin.





## Roie-ocklyn yn-filleydagh

Gollrish çhengaghyn Celtiagh Ellynagh elley, ta raoie-ocklyn yn-filleydagh ec y Ghaelg: roie-ocklyn ta covestit marish far-ennym.  Myr sampleyr, shoh cummaghyn yn roie-ockle *ec* (ta'n nah chummey ny chummey trome):
 




## Imraaghyn

### Lioaryn
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*