open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Steat ny Steatyn Unnaneysit

She steat conastit eh **steat ny Steatyn Unnaneysit**, aarheynn Steatyn Unnaneysit America as co-chiondeeaght eddyr eh as reiltys conastagh ny Steatyn Unnaneysit.  Er dy ghow stiagh ad Hawaii myr steat noa ayns Luanistyn 1959, ta jeih steatyn as daeed ayn.  Er coontey ny co-chiondeeaght, rere 14oo Lhiasaghey Vunraght ny Steatyn Unnaneysit, ta Americaanagh ny heyraanagh y steat cummaltagh echey chammah's ny heyraanagh ny Steatyn Unnaneysit conastagh.  Ta seyraanaght steat as aarys keainal, as cha nel feme er kied reiltysagh bentyn rish arraghey eddyr steatyn, er lhimmey jeh surransee saraghyn leighoil er lheh, myr sampleyr fockle onnor ny cair-freayll paitçhyn.  Ta steatyn aarheynnit ayns coondaeghyn ny aarheynnyn corrym rish coontae; ta pooar reiltysagh ec kuse jeu.  Ta Kentucky, Massachusetts, Pennsylvania, as y Virjeeney goll er enney fo'n ennym "Co-unnaneys" (*Commonwealth* y Vaarle), as cha fo'n ennym *Steat*, agh ta'n staydys cheddin oc. Ta shen shassoo noi ymmyd "Co-unnaneys" er son ardjyn ellanagh fo stiurey reiltys ny SUA agh gyn staydys steat, myr sampleyr, Puerto Rico. 

Ta Bunraght ny Steatyn Unnaneysit cur pooaryn er lheh da'n reiltys conastagh, as lhiettrimyssyn er reiltyssyn conastagh as steat.  Ta pooar ny steatyn currit daue ec pobble y steat liorish bunraghtyn steat.  Tra hickyree ad Bunraght ny Steatyn Unnaneysit, ren ad livrey harrish shiartanse dy phooaryn kiondeeagh da'n reiltys conastagh.  Rere 10oo Lhiasaghey Vunraght ny Steatyn Unnaneysit, mannagh vel pooar ennagh currit da'n reiltys conastagh ny lhiettit da ny steatyn, ta'n pooar freilt ec ny steatyn ny'n theay.  Rere cliaghtey, ta jeeaney leigh, ynsaghey yn theay, slaynt, arraghey as bun-troggalys coontit myr currym ny steatyn, ga dy vel mooarane feeaghyn conastagh currit daue jiu.

Ta arganeys ayn dy kinjagh er cairyn steatyn ny Steatyn Unnaneysit, dooghys as rheamys ny kiondeeaght oc, as cairyn seyraanee unnaneagh.  Va'n arganeys shen ny cummaght er irree magh y Chaggey Theayagh Americaanagh.

Ta kied ec Cohionnal ny Steatyn Unnaneysit dy ghoaill stiagh steatyn noa corrym rish shenn steatyn.  Va 1959 y cheayrt s'jerree ren ad shen, goaill stiagh Alaska as Hawaii.  Cha nel y vunraght gra my ta kied ec steatyn dy scarrey rish yn Unnaneys er yn un çheu, agh ta Ard-whaiyl ny Steatyn Unnaneysit er ngra nagh vel kied oc.

## Imraaghyn
Na Gaeil Óga (CLG)

Ta **Na Gaeil Óga (CLG)** ny chlub bluckaneyrys Gaelgagh Yernagh ta jeant seose jeh Yernisheyryn ayns Divlyn.
Queiggey Podlasie

She queiggey ayns shiar hwoaie yn Pholynn eh **Queiggey Podlasie** (, ). T'eh çhemmit liorish Queiggey Mazowsze 'sy neear, liorish Queiggey Warmia-Mazury 'sy neear hwoaie, liorish Queiggey Lublin 'sy jiass, liorish Queiggaghyn Hrodna as Brest y Velaroosh 'sy niar, liorish Coondaeghyn Alytus as Marijampolė y Litaan 'sy niar hwoaie, as liorish Queiggey Kaliningrad y Roosh 'sy twoaie. She Białystok y preeu-valley. V'eh currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass Queiggaghyn Białystok as Łomża as y chooid hiar jeh Queiggey Suwałki.

## Caayryn as baljyn
Ta 40 caayryn as baljyn 'sy wheiggey. Shoh heese rolley ny caayryn as ny baljyn t'ayn rere earroo yn phobble (rere earroyn oikoil y vlein 2006 ):

## Imraaghyn
Queiggey Podkarpacie

She queiggey ayns shiar yiass y Pholynn eh **Queiggey Podkarpacie** (, ). She Rzeszów y preeu-valley as y chaayr smoo ayn. Roish y vlein 1945 she Lviv va'n preeu-valley er yn ard shen, agh dirree er Rzeszów dy ve ny phreeu-valley tra haink er Lviv dy ny chooid jeh'n Unnaneys Soveidjagh.

Va'n queiggey currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass Queiggaghyn Rzeszów, Przemyśl, Krosno as ayrnyn jeh Queiggaghyn Tarnów as Tarnobrzeg. T'eh çhemmit liorish Queiggey yn Pholynn Beg 'sy neear, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy neear hwoaie, liorish Queiggey Lublin 'sy twoaie, liorish yn Ookraan 'sy niar as liorish y Clovack 'sy jiass. T'eh 17,844 kilomeaderyn kerrinagh (6,890 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 2,096,971 deiney cummal 'sy wheiggey. She queiggey sleitagh t'ayn, ga dy vel thalloo rea ry gheddyn 'sy cherrin heear hwoaie. She fer jeh ny h-ardjyn smoo keylljagh t'ayn. Ta Pairk Ashoonagh Bieszczady as ayrnyn jeh Pairk Ashoonagh Magura soit 'sy wheiggey.

## Caayryn as baljyn
Ta 50 caayryn as baljyn 'sy wheiggey. Shoh heese rolley ny caayryn as ny baljyn t'ayn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2008)

## Imraaghyn
Queiggey yn Tileesh Eeghtyragh

She queiggey ayns sheear yiass y Pholynn eh **Queiggey yn Tileesh Eeghtyragh** (, ). She Wrocław y preeu-valley as y chaayr smoo ayn.

Va'n queiggey currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass shenn wheiggaghyn Wrocław, Legnica, Wałbrzych as Jelenia Góra. T'eh 19,946 kilomeaderyn kerrinagh (7,701 mi ker) er eaghtyr, as 'sy vlein 2006 va 2,884,248 deiney cummal ayn.

Ta'n queiggey çhemmit liorish Queiggey Lubusz 'sy neear hwoaie, liorish Queiggey ny Polynn Mooar 'sy niar hwoaie, liorish Queiggey Opole 'sy niar yiass, liorish y Phobblaght Çheck 'sy jiass, as liorish y Ghermaan 'sy neear.

## Caayryn as baljyn
Ta 91 chaayr as valley 'sy wheiggey. Shoh heese ny caayryn as ny baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006 ):

## Imraaghyn
Queiggey Mazowsze

She **Queiggey Mazowsze** (, ) ayns shiar veanagh y Pholynn y fer smoo rere earroo yn phobble as eaghtyr mastey queiggaghyn y Pholynn. V'eh currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass ny queiggaghyn Warszawa, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce as Radom. She Warszawa yn preeu-valley as y chaayr smoo.

Ta'n queiggey çhemmit liorish Queiggey Warmia-Mazury 'sy twoaie, liorish Queiggey Podlasie 'sy niar hwoaie, liorish Queiggey Lublin 'sy niar yiass, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy jiass, liorish Queiggey Łódź 'sy neear yiass, as liorish Queiggey Kujawy-Pomorze 'sy neear hwoaie.

## Caayryn as baljyn
Ta 85 caayryn as baljyn 'sy wheiggey. Shoh heese ny caayryn as ny baljyn shen rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006):

## Imraaghyn
Queiggey yn Pholynn Veg

She queiggey ayns jiass y Pholynn eh **Queiggey ny Polynn Beg**, ny **Queiggey yn Pholynn Veg** myr ta scruit 'sy Noa-Ghaelg (, ). T'eh 15,108 kilomeaderyn kerrinagh (5,833 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 3,267,731 deiney cummal ayn.

Va'n queiggey currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass Eear-Wheiggaghyn Kraków, Tarnów, Nowy Sącz as ayrnyn jeh Queiggaghyn Bielsko-Biała, Katowice, Kielce as Krosno. Ta ennym yn ard shenndeeagh, y Pholynn Veg, currit er y wheiggey noa-emshyragh. Ansherbee, cha nel y queiggey noa-emshyragh coodaghey agh cooid veg jeh'n ard shen, as yn ard shen sheeyney lesh y twoaie gys Radom as Siedlce, goaill stiagh ny caayryn Stalowa Wola, Lublin, Kielce, Częstochowa, as Sosnowiec.

Ta'n queiggey çhemmit er y twoaie liorish ny Sleityn Święty Krzyż (), er y neear liorish Jura Krakowsko-Częstochowska (reayn lhean jeh cruink ta sheeyney magh veih Kraków gys Częstochowa), as er y jiass liorish ny Sleityn Tatra, Pieniny as Beskidy. Dy politickagh, t'eh çhemmit liorish Queiggey ny Sileesh 'sy neear, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy twoaie, liorish Queiggey Podkarpacie 'sy niar, as liorish y Clovack 'sy jiass.

## Caayryn as baljyn
Ta 61 chaayr as valley 'sy wheiggey. Shoh rolley ny caayryn as baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006 ):

## Imraaghyn
Quassia

She genus 'sy chynney Simaroubaceae eh ***Quassia***.  Ta arganeys ayn er y vooadys echey, voish nane (*[[Quassia amara]]*) dys wheesh as 40 dooie dy viljyn as crouwyn.

V'eh enmyssit er son Graman Quassi 'sy 18oo eash.  Hooar magh eh bree lheihys roost *Quassia amara*.

She bun ny "quassinoidyn" quassin sa neo-quassin t'ayn.

## Imraaghyn
Blein

She amm cruinlagh çhyndaa yn Chruinney mygeayrt y Ghrian ee **blein** (*yl.* **bleeantyn**; veih  y Çhenn Yernish; , ). 'Sy rollageydys, ta'n vlein Yooliagh jeant seose jeh 365.25 laaghyn as 86,400 tullee SI (gyn tulleeyn bishee).

Er oyr cleayney essylagh y Chruinney, foddee yn vlein y rheynn magh ayns imbee, lesh caghlaaghyn emshir, ooryn sollysh y laa, as, rere shen, y ghlasseraght as y troaraght. Ayns ny h-ardjyn sonderagh as fo-phoullagh ta kiare imbee goll er enney ayn: yn arragh, y sourey, yn fouyr, as y geurey. Ayns ardjyn grianchryssagh as fo-hropickagh ta'n vlein goll er rheynn magh ayns daa imbagh: yn imbagh fliaghee as yn imbagh çhirrym.
Zielona Góra

She ard-valley ayns Queiggey Lubusz ayns sheear y Pholynn eh **Zielona Góra** (; ). 'Sy vlein 2009 va 117,557 sleih cummal 'syn ard-valley as va 294,000 'syn ard moirvaljagh, goaill stiagh tree coondaeghyn gerroil (2005).

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey baljagh
*Boodeeys Ewagh ayns Zielona Góra er Virtual Shtetl
Queiggey Lubusz

She queiggey ayns sheear y Pholynn eh **Queiggey Lubusz** (, ). V'eh currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass ny shenn wheiggaghyn Gorzów Wielkopolski as Zielona Góra. Ta currymyn preeu-valjagh goll er rheynn magh eddyr daa chaayr: Gorzów Wielkopolski as Zielona Góra. Ta oikyn y chiannoort soit ayns Gorzów agh ta'n çhionnal çheet ry-cheilley ayns Zielona Góra.

Ta'n queiggey çhemmit liorish Queiggey Pomorze Heear 'sy twoaie, liorish Queiggey yn Pholynn Vooar 'sy niar, liorish Queiggey yn Tileesh Eeaghtyragh 'sy jiass, as liorish y Ghermaan 'sy neear.

## Caayryn as baljyn
Ta 42 chaayr as valley ayns y wheiggey. Shoh heese rolley ny caayryn as ny baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006 ):

## Imraaghyn
Hillerød

She ard-valley 'sy Danvarg eh **Hillerød**. Ta'n ard-valley ny hoie 'sy Teelynn Hwoaie. She preeu-valley Ard Preeu-valjagh y Danvarg t'ayn, fer jeh ny 5 ardjyn 'sy Danvarg. 'Sy vlein 2012 va 30,570 sleih cummal ayn, as 48,104 'sy valjaght.
Queiggey Gdańsk (1975-1998)

By fer jeh ny 49 queiggaghyn ayns twoaie yn Pholynn eddyr ny bleeantyn 1975 as 1998 eh **Queiggey Gdańsk** (). Haink jerrey lesh 'sy vlein 1999 tra va queiggey noa, Queiggey Pomorze, currit er bun as eh coodaghey yn slane wheiggey myrane lesh ny queiggaghyn Elbląg as Słupsk. By eh Gdańsk preeu-valley yn wheiggey.

## Caayryn as baljyn

## Kiannoortyn y wheiggey
* Henryk Śliwowski, 1975&mdash;1979
* Jerzy Kołodziejski, 1979&mdash;1982
* Mieczysław Cygan, 1982&mdash;1988
* Jerzy Jędykiewicz, 1988&mdash;1990
* Maciej Płażyński, 1990&mdash;1996
* Henryk Wojciechowski, 1996&mdash;1997
* Tomasz Sowiński, 1998

## Jeeagh er neesht
* Queiggaghyn ny Polynn
Yn Phroosh

She reeriaght Ghermaanagh as y bun eck ayns Diucaght y Proosh as Marg-eearlaght Brandenburg va'n **Phroosh** (; ; ; ; ; Shenn Phrooshish: *Prūsa*; ; ). Er feie ny keead-bleeantyn ren reeaghyn ass Reeraghtys Hohenzollern stiurey yn Phroosh. Ren ad mooadaghey yn steat liorish y çheshaght chaggee feer-reaghit ec y steat. Ren y Phroosh cur cummey er shennaghys y Ghermaan as y preeu-valley eck ayns Berleen lurg y vlein 1451. Roish y vlein 1871 haink er ram steatyn beggey dy ve conastit as kianglt rish y Phroosh, obbraghey ren cur er bun Impiraght y Ghermaan. 'Sy vlein 1918 dirree y lught reeoil magh ass oik as chaill y lught ooasle y chooid smoo jeh ny pooraghyn politickagh oc. Haink jerrey lesh y Phroosh 'sy vlein 1932 dy breeoil, as haink jerrey lhee dy h-oikoil 'sy vlein 1947.
Queiggey Lublin

She queiggey ayns shiar yiass y Pholynn eh **Queiggey Lublin** (, ). V'eh currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass ny shenn wheiggaghyn Lublin, Chełm, Zamość, Biała Podlaska, as ayrnyn jeh Queiggaghyn Tarnobrzeg as Siedlce. Ta ennym y chaayr smoo as y phreeu-valley, Lublin, currit er y wheiggey.

Ta'n queiggey çhemmit liorish Queiggey Podkarpacie 'sy jiass, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy neear yiass, liorish Queiggey Mazowsze 'sy neear as 'sy twoaie, liorish Queiggey Podlasie feie joarey giare 'sy twoaie, as liorish y Velaroosh as yn Ookraan 'sy niar. 'Sy vlein 2006 va 2,175,251 deiney cummal 'sy wheiggey, as eshyn coodaghey 25,155 kilomeaderyn kerrinagh (9,712 mi ker).

## Caayryn as baljyn
Ta 42 chaayr as valley ayns y wheiggey. Shoh heese rolley ny caayryn as ny baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006):

## Imraaghyn
Bilhorod-Dnistrovskyi

She caayr ardjynagh as purt er yn awin Dniester er coose y Vooir Ghoo ayns Queiggey Odesa ayns shiar yiass yn Ookraan eh **Bilhorod-Dnistrovskyi** ().

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
*
Impiraght y Roosh

She steat shenndeeagh va **Impiraght y Roosh** (Rooshish roish yn aa-chummey: Россійская Имперія; Rooshish Noa-emshyragh: Российская Империя; traslettyraghey: *Rossiyskaya Imperiya*). Dirree yn impiraght shoh magh ass Saaraght y Roosh 'sy vlein 1721 as haink jerrey lhee lurg Irree Magh y Roosh 'sy vlein 1917. She roie-immeeaght ee er Pobblaght y Roosh, pobblaght ghiare-heiltagh va ny roie-immeeaght lhee hene er Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh. She fer jeh ny h-impiraghtyn smoo ayns shennaghys y theihll v'aynjee. 'Sy vlein 1866 ren ee sheeyney magh veih'n Oarpey Hiar harrish yn Aishey stiagh gys America Hwoaie.
Queiggey Gdańsk

Daa unnid reiragh 'sy Pholynn v'ayn fo ennym **Queiggey Gdańsk**:

* Queiggey Gdańsk (1975-1998)
* Queiggey Gdańsk (1945-1975)
Plasmey sthie

She cooid veanagh jeh plasmey killag chillag ennagh eh **plasmey sthie** ny **endoplasmey**.  T'eh shassoo noi plasmey mooie cree, as ta oayllee scarrey y jees er bun co-yannoo.  Cha nel scansh bunneydagh eddyr oc, agh t'ad ry-scarrey rere scaalhean mynoltyn plasmagh ayndaue.

## Strughtoor as currym
Ta'n plasmey sthie cummal mynoltyn meanagh, myr sampleyr çheshvean killag, mitochondria, moggyl endoplasmagh as folmidyn killag bee.  Ta plasmey sthie ushlagh, cosoylit rish plasmey mooie gleihagh.  

## Imraaghyn
Coontae Tczew

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Tczew** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Tczew y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 31 km çheu yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. Ta daa valley elley soit 'sy choontae: Pelplin, 20 km (12 mi) çheu yiass veih Tczew as Gniew, 31 km (19 mi) çheu yiass veih Tczew.

Ta'n coontae 697.54 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 112,614 deiney cummal ayn. Va 60,263 deiney cummal ayns Tczew, 8,486 deiney ayns Pelplin, 6,787 ayns Gniew as 37,078 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Tczew çhemmal rish Coontae Gdańsk 'sy twoaie, rish Coondaeghyn Malbork, Sztum as Kwidzyn 'sy niar, rish Coontae Świecie 'sy jiass, as rish Coontae Starogard 'sy neear.

*Coontae Tczew er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns 6 slystyn (gmina) (un lyst valjagh, daa lyst valjagh-heerey as tree slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Coontae Puck

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Puck** (;  ny ). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Puck y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 40 km çheu hwoaie veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. Ta tree baljyn elley soit 'sy choontae: Władysławowo, 16 km (10 mi) çheu hwoaie veih Puck, Jastarnia, 18 km (11 mi) çheu hiar veih Puck, as Hel, 29 km (18 mi) çheu hiar veih Puck ec baare Lieh-innys Hel.

Ta'n coontae 577.85 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 74,196 deiney cummal ayn. Va 14,892 deiney cummal ayns Władysławowo, 11,329 deiney ayns Puck, 4,033 ayns Hel as 40,044 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Puck çhemmal rish Gdynia 'sy jiass as rish Coontae Wejherowo 'sy neear yiass as 'sy neear. Myrane lesh shen, t'eh çhemmal rish Baie Puck 'sy niar as rish y Vooir Valtagh 'sy twoaie.

*Coontae Puck er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns shiaght slystyn (gmina) (kiare slystyn baljagh as tree slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Zblewo

She balley beg ayns twoaie yn Pholynn eh **Zblewo** (; ; ). T'eh ny hoie mysh 14 km (9 mi) çheu heear veih Starogard Gdański as 52 km (32 mi) çheu heear yiass veih'n phreeu-valley ardjynagh Gdańsk ayns Coontae Starogard, Queiggey Pomorze. 'Sy vlein 2005 va 3,263 deiney cummal 'sy valley beg.
Lubichowo

She balley beg ayns twoaie yn Pholynn eh **Lubichowo** (; , ). She soiag reirey Valjaght Lubichowo t'ayn. T'eh soit ayns Coontae Starogard, Queiggey Pomorze, mysh 15 km (9 mi) çheu heear yiass veih Starogard Gdański as 58 km (36 mi) çheu yiass veih'n phreeu-valley queiggagh, Gdańsk. 'Sy vlein 2009 va 2,276 deiney cummal 'sy valley beg.
Coontae Gdańsk

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Gdańsk** (; ). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Pruszcz Gdański y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 12 km çheu yiass veih çheshvean y phreeu-valley queiggagh, Gdańsk.

Ta'n coontae 793.17 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 85,566 dooinney cummal ayn. Va 23,986 dooinney cummal ayns Pruszcz Gdański as 61,580 dooinney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Tczew çhemmal rish Gdańsk 'sy twoaie, rish Coontae Nowy Dwór Gdański 'sy niar, rish Coontae Malbork 'sy niar yiass, rish Coondaeghyn Tczew as Starogard 'sy jiass, as rish Coondaeghyn Kościerzyna as Kartuzy 'sy neear.

*Coontae Gdańsk er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns hoght slystyn (gmina) (un lyst valjagh as shiaght slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Mynolt

She aarheynn er lheh killag ee **mynolt**, as sur-cheird eck.  Son y chooid smoo, t'ee scarrit voish cooid elley ny killag liorish far-chrackan lipaidagh.  Ta'n ennym rere yn eie dy vel mynolt chillag gollrish olt kirpey.

Shimmey sorçh dy vynolt t'ayn, as y chooid smoo jeu ayns killagyn eukaryotagh.  Hoshiaght chred oaylleeyn nagh row mynoltyn ec prokaryota, agh ta kuse er enney ain nish.

## Imraaghyn
Çhengaghyn Baltagh

She fo-chrouw ny çhengaghyn Baltagh-Slavagh jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh ad ny **çhengaghyn Baltagh**. Ta ny çhengaghyn Baltagh goll er loayrt ayns ardjyn ta sheeyney veih shiar yiass y Vooir Valtagh my hwoaie rish y choose hiar j'ee 'syn Oarpey Hwoaie. Dy mennick ta'n possan shoh goll er rheynn magh ayns daa 'o-phossanyn: **Çhengaghyn Baltagh y Neear** nagh vel goaill stiagh agh çhengaghyn marroo, as **Çhengaghyn Baltagh y Niar** ta goaill stiagh çhengaghyn marroo as y daa hengey vio 'sy phossan: Litaanish (goaill stiagh y Litaanish Chadjinit as Samogitish) as Latvish (goaill stiagh y Latvish lettyragh as Latgalish). Ga dy vel mooinjerys eddyr ny çhengaghyn Baltagh, ta tasht focklyn ny çhengaghyn anchasley rish nyn geilley cho mooar as nagh vel ad so-hoiggalagh rish nyn geilley. 

## Fo-chrouwyn
Dy mennick, t'eh goll er credjal dy vel ny çhengaghyn Baltagh jannoo seose un chynney as daa 'o-chrouw ayn, çhengaghyn y Niar as y Neear.

### Çhengaghyn Baltagh y Neear †
*Galindish (y Neear) †
*Shenn Phrooshish †
*Sudovish (Yotvingish) †
*Skalvish †

### Çhengaghyn Baltagh y Niar
*Latvish (~2–2.5 millioon dy loayreyderyn, goaill stiagh ~1.39 millioon dy loayreyderyn dooie, 0.5–1 villioon dy Rooshisheyryn, as 0.15 millioon dy loayreyderyn elley)
**Latgalish (150,000 loayreyderyn; coontit myr abbyr y Latvish dy mennick)
**Noa Churonish (begnagh marroo; coontit myr çhengey er lheh dy mennick, agh t'ee so-hoiggalagh rish y Latvish)
*Litaanish (~3.9 millioon dy loayreyderyn)
**Samogitish (~0.5 villioon dy loayreyderyn; coontit myr abbyrt y Litaanish dy mennick)
*Selonish †
*Semigallish †
*Shenn Churonish (goll er coontey myr fer jeh çhengaghyn Baltagh y Neear keayrtyn) †
*Galindish y Niar (çhengey ny Galindiee Hiar, ta goll er enney myr  ) †

*(*†*—Çhengey varroo)*
Plasmey mooie

She cooid chree jeh plasmey killag chillag ennagh eh **plasmey mooie** ny **ectoplasmey**. T'eh shassoo noi plasmey sthie meanagh, as ta oayllee scarrey y jees er bun co-yannoo.  Ta plasmey mooie çheet er plasmey faggys da boalley y chillag, gyn mynoltyn ayn.  T'eh tarhoilshagh, as t'eh gymmyrkey stoo 'sy chillag.  Dy mennick, ta ymmodee snaieanyn actin ayn dys cummal seose y far-chrackan killag. 

## Imraaghyn
Coontae Świecie

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Kujawy-Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Świecie** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Świecie y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 45 km (28 mi) çheu hwoaie veih Toruń as 45 km (28 mi) çheu hiar hwoaie veih Bydgoszcz. She Nowe yn un valley elley 'sy choontae.

Ta'n coontae 1,472.78 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 96,941 deiney cummal ayn. Va 25,614 deiney cummal ayns Świecie, 6,252 deiney ayns Nowe as 65,075 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Świecie çhemmal rish Coondaeghyn Starogard as Tczew 'sy twoaie, rish Coontae Kwidzyn 'sy niar hwoaie, rish caayr Grudziądz as Coontae Grudziądz 'sy niar, rish Coontae Chełmno 'sy jiass, rish Coontae Bydgoszcz 'sy neear yiass, as rish Coontae Tuchola 'sy neear.

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns 11 lyst (gmina) (daa lyst valjagh-heerey as nuy slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

## Imraaghyn
Coontae Tuchola

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Kujawy-Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Tuchola** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Tuchola y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 55 km (34 mi) çheu hwoaie veih Bydgoszcz as 81 km (50 mi) çheu heear hwoaie veih Toruń.

Ta'n coontae 1,075.27 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2012 va 53,200 deiney cummal ayn. Va 20,185 deiney cummal ayns Tuchola as 33,295 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Świecie çhemmal rish Coontae Starogard 'sy niar hwoaie, rish Coontae Świecie 'sy niar, rish Coontae Bydgoszcz 'sy jiass, rish Coontae Sępólno 'sy neear yiass, as rish Coontae Chojnice 'sy neear.

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns shey slystyn (gmina) (un lyst valjagh-heerey as queig slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

## Imraaghyn
Coontae Kartuzy

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Kartuzy** (; ). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Kartuzy y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 29 km çheu heear veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. She Żukowo yn un valley elley 'sy choontae.

Ta'n coontae 1,120.4 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 109,311 deiney cummal ayn. Va 15,263 deiney cummal ayns Kartuzy, 6,302 deiney ayns Żukowo as 87,746 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Kartuzy çhemmal rish Coontae Wejherowo 'sy twoaie, rish caayr Gdynia 'sy niar hwoaie, rish caayr Gdańsk as Coontae Gdańsk 'sy niar, rish Coontae Kościerzyna 'sy jiass, rish Coontae Bytów 'sy neear as rish Coontae Lębork 'sy neear hwoaie.

*Coontae Kartuzy er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns hoght slystyn (gmina) (daa lyst valjagh-çheerey, as shey slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Zichyújfalu

Ta **Zichyújfalu** ny valley beg ta soit 'sy choontae Fejér faggys da Székesfehérvár, yn Ungaar.

## Ynnyd
Ta ny baljyn Seregélyes, Pusztaszabolcs, Szabadegyháza as Gárdony soit ry laue. Ta'n balley soit er y raad-yiarn 44 (Székesfehérvár–Pusztaszabolcs).

## Shennaghys
Va'n chied coontey screeuit fo Zichyújfalu er 1239.

## Imraaghyn
Coontae Słupsk

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Słupsk** (; ). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Słupsk y toiag reirey ga nagh vel eh ny hoie 'sy choontae hene. Cha nel agh daa valley 'sy choontae - Ustka, ynnyd seyrey slystagh ta ny lhie 18 km (11 mi) çheu heear hwoaie veih Słupsk, as Kępice, ta ny lhie 27 km (17 mi) çheu yiass veih Słupsk.

Ta'n coontae 2,304 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 92,172 deiney cummal ayn. Va 16,227 deiney cummal ayns Ustka, 3,829 deiney ayns Kępice as 72,116 deiney cummal magh çheu çheerey.

Magh veih Słupsk hene, ta Coontae Słupsk çhemmal rish Coontae Lębork 'sy niar, rish Coontae Bytów 'sy niar yiass, as rish Coondaeghyn Koszalin as Sławno 'sy neear. Myrane lesh shen, ta'n coontae çhemmit 'sy twoaie liorish y Vooir Valtagh.

*Coontae Słupsk er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns 10 slystyn (gmina) (un lyst valjagh, un lyst valjagh-heerey as hoght slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Coontae Człuchów

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Człuchów** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Człuchów y toiag reirey as eh ny lhie 115 km (71 mi) çheu heear yiass veih'n phreeu-valjagh queiggagh Gdańsk. Myrane lesh shen, ta'n coontae goaill stiagh ny baljyn Czarne, ta ny lhie 28 km (17 mi) çheu heear veih Człuchów, as Debrzno, ta ny lhie 16 km (10 mi) çheu heear yiass veih Człuchów.

Ta'n coontae 1,574.4 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 56,797 deiney cummal ayn. Va 14,597 deiney cummal ayns Człuchów, 5,917 deiney ayns Czarne, 5,359 deiney ayns Debrzno as 30,924 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Człuchów çhemmal rish Coontae Bytów 'sy twoaie, rish Coontae Chojnice 'sy niar, rish Coontae Sępólno 'sy jiass, rish Coontae Złotów 'sy neear yiass, as rish Coontae Szczecinek 'sy neear.

*Coontae Człuchów er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns shiaght slystyn (gmina) (un lyst valjagh, daa lyst valjagh-heerey as kiare slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Myn-heshvean

She strughtoor gyn far-chrackan 'sy çheshvean killag eh **myn-heshvean**.  T'eh jeant ass proteenyn as geayryn çheshveanagh.  Ta currym er dy aascreeu GRN ribbosoomagh (GRNr) ass GDN dys croo ribbosoomyn.  Ta'n **myn-heshvean** çheet rish ynnyd reaghee myn-heshvean er y chroymasoom, raad ta yl-choipyn jeh giantagyn GRNr ayn da gobbraghey orroo.
Coontae Wejherowo

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Wejherowo** (; ). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Wejherowo y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 36 km çheu heear hwoaie veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. Ta'n coontae goaill stiagh ny baljyn Rumia, ta ny hoie 11 km çheu hiar veih Wejherowo, as Reda, ta ny hoie 7 km çheu hiar veih Wejherowo.

Ta'n coontae 1,279.84 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 181,834 deiney cummal ayn. Va 45,170 deiney cummal ayns Wejherowo, 44,497 deiney ayns Rumia, 18,509 deiney ayns Reda, as 73,658 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Kartuzy çhemmal rish Coontae Puck 'sy niar hwoaie, rish caayr Gdynia 'sy niar, rish Coontae Kartuzy 'sy jiass, as rish Coontae Lębork 'sy neear. Ta'n coontae çhemmit liorish y Vooir Valtagh 'sy twoaie.

*Coontae Wejherowo er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns jeih slystyn (gmina) (tree slystyn baljagh as shiaght slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Coontae Nowy Dwór Gdański

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Nowy Dwór Gdański** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Nowy Dwór Gdański y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 36 km çheu hiar yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. She Krynica Morska yn un valley elley 'sy choontae as eh ny lhie 29 km çheu hiar hwoaie veih Nowy Dwór Gdański er Gob Wisła.

Ta'n coontae 652.75 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 35,498 deiney cummal ayn. Va 9,948 deiney cummal ayns Nowy Dwór Gdański, 1,371 deiney ayns Krynica Morska as 24,179 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Kartuzy çhemmal rish Mooirlagh Wisła 'sy niar, rish Coontae Elbląg 'sy niar yiass, rish Coontae Malbork 'sy jiass, rish Coontae Gdańsk as caayr Gdańsk 'sy neear, as rish y Vooir Valtagh 'sy twoaie. Myrane lesh shen, ta joarey beg giare ec y choontae rish y Roosh (Queiggey Kaliningrad) 'sy niar hwoaie er Gob Wisła.

*Coontae Nowy Dwór Gdański er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns queig slystyn (gmina) (un lyst valjagh, un lyst valjagh-çheerey, as tree slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Đồng Hới

Ta **Đồng Hới** (Vietnamish: *Thành phố Đồng Hới*) ny valley smoo ayns Quang Binh, y Vietnam. Va 133,672 cummaltee ayn 'sy vlein 2019. Ta Purt Aer Dong Hoi (IATA: VDH, ICAO: VVDH) ny soie 'syn ard-valley.

## Imraaghyn
Caashey

She troar vainney fondagh yn-ee jeant ass cooid phroteenagh ny bainney eh **caashey**.  Ta ymmodee sorçhyn dy chaashey ayn, as blass as cummey er lheh ec dagh fer; ta'n chooid smoo jeu jeant ass casein liorish glubbey.

## Jannoo

T’ad jannoo caashey ass proteen as sahll vainney.  She bainney ollee, ollee oaldey, goair as kirree t’ayn son y chooid smoo.  T’ad cur er y vainney geayraghey as binjaghey, as t’eh rheynn ayns groo as meaig.  Son y chooid smoo ta janteyr caashey cur stiagh stoo toshee gyle bacteyragh er son geayraghey as binjey er son binjaghey, agh ta shiartanse dy chaashey jeant lesh geayr hene; myr sampleyr, ta paneer jeant lesh feeyn geayr, soolagh limon ny geayr elley.  T’ad tayrn magh y groo fondagh as eh y ‘aastey ayns faastan.

Ta tree soorçhyn mooarey dy chaashey ayn:
*Caashey binjey – jeant ass bainney lesh geayr as binjey.  Ta’n chooid smoo jeh caashey jeant myr shoh.
*Caashey bainney soor – jeant ass bainney liorish geayraghey najooragh, ny lesh bacteyryn geayr bainnagh.  
*Caashey meaig – jeant ass meaig ta faagit lurg jannoo bainney, myr sampleyr Ricotta.

## Sorçhyn

Shimmey sorçh dy chaashey t’ayn.  Ta mysh 500 sorçh goit rish ec yn International Dairy Federation.   Ta ard-ynseyderyn elley cur enney er 400, 500 ny 1,000.  Ta sorçhyn goll er rang-oardraghey rere slattyn towse, myr sampleyr eash appee, coyannoo, saase jannoo,cooid hahllagh,çheeroaylleeaght as reddyn elley.   Dy cadjin, t’ad croghey er cooid ‘liugh, cooid hallagh as saase appee. Ta shiartanse dy ‘lieh er chur roue corssyn rang-oardree: ta corys Pieter Walstra croghey er bun- as fo-stooghyn toshee as er cooid ‘liugh, as ta corys Walter & Hargrove rere saase jannoo as aarheynn rere cooid ‘liugh.
## Imraaghyn
Caayl

Ta'n ennym **caayl** çheet er caghlaaghyn lus as troaryn losserey.

Dy cadjin, ta **caayl** ny **cabbash** çheet er troaragyn y dooie *[[Brassica oleracea]]*.  T'ad goaill stiagh:
* caaylag
* caayl blaa
* caayl cast, caayl jiarg ny cabbash yiarg
* *caayl gyn cree*, shenn ennym er son caghlaaghyn dooie *[[Brassica]]* yn-ee gyn y dhossan duillagagh baghtal ta shin shirrey er caayl jiu.
* cabbash chraplit
* cabbash nappinagh
* cabbash phalm
* cabbash vane, y caayl cadjin yn-ee
* cabbash veein

Ta'n ennym cheddin currit er kuse dy ghooieyn elley er coontey caslys ennagh.
* caayl ny marrey ny caayl traie
* *cabbash hraie*, ta çheet er *[[Crithmum maritimum]]* ny er caayl ny marrey
* *cabbash varrey*, ta çheet er *[[Crithmum maritimum]]* ny er *[[Salicornia europaea]]*

Ta'n bee caayl kionnan jeant ass caayl as praaseyn.  Ta cabbash gheyrit jeant ass caayl liorish gyle.
Brassica oleracea

She dooie losserey yn-ee eh ***Brassica oleracea***.   Ta ny troaragyn echey goaill stiagh caayl vane, callish Rangagh, caaylag, caayl chraplit, caayl jiarg as gailan.  T'eh dooghyssagh da'n Oarpey 'lystagh heear as yiass.  

T'ad rang-oardraghey troaragyn *B. oleracea* ayns shiaght possanyn rere cummey:
**Brassica oleracea* possan Acephala – caayl jiarg as duillagyn glassey arree.  Shoh y possan smoo casley rish *Brassica oleracea* feie.
**Brassica oleracea* possan Alboglabra – gailan
**Brassica oleracea* possan Botrytis – caayl blaa as caayl blaa Romanagh
**Brassica oleracea* possan Capitata – caayl vane
**Brassica oleracea* possan Gemmifera – caaylag
**Brassica oleracea* possan Gongylodes – caayl nappinagh
**Brassica oleracea* possan Italica – callish Rangagh

## Jallooyn


Cabbage and cross section on white.jpg|Caayl vane
Boerenkool.jpg|Caayl jiarg
Woolworths-cauliflower.jpg|Caayl blaa
Romanesco broccoli (Brassica oleracea).jpg|Caayl blaa Romanagh
Broccoli and cross section edit.jpg|Callish Rangagh
Brussels sprout closeup.jpg|Caaylag
Kohlrabi against an exotic cushion, Gurgaon,Haryana.jpg|Cabbash nappinagh



## Imraaghyn
Charlotte's Web (reddaghey)

Foddee dy vel **Charlotte's Web** çheet er:

* *[[Charlotte's Web]]*, noa-skeeal liorish E. B. White
* ''Charlotte's Web'' (scannane 1973), scannane kiaullee bioghit bunnit er y noa-skeeal
* *[[Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]*, scannane eiyrtyssagh da'n scannane 1973
* ''Charlotte's Web'' (scannane 2006), scannane bunnit er y noa-skeeal
Detmold

She balley 'sy Rhine Hwoaie-Westfalen, y Ghermaan, eh **Detmold** (). Ec jerrey yn vlein 2011 va ny smoo na 72,000 dy chummaltee cummal ayn. V'eh ny phreeu-valley er Prinsaght Lippe veih'n vlein 1468 derrey yn vlein 1918 tra haink eh dy ve ny phreeu-valley er Steat Seyr Lippe derrey yn vlein 1947. Jiu, she ynnyd reiragh y clyst Lippe as yn ard Regierungsbezirk Detmold.

## Gurneilys ynnydagh

Rere §&nbsp;3 Alt 1 jeh Slattys y valley, ta Detmold goll er rheynn magh ayns 27 slystyn:

## Cleaynyn turryssagh as eunysseyrys

* Hochschule für Musik Detmold (Colleish Chiaullee Detmold)
* Hochschule Ostwestfalen-Lippe (Ollooscoill ny h-Oaylleeaghtyn Feamagh, Ostwestfalen-Lippe)
* Westfälisches Freilichtmuseum Detmold (Thie Tashtee fo'n Speyr Westfalen)
* Lippisches Landesmuseum (thie tashtee)
* Landestheater Detmold (theater)
* Hermannsdenkmal (Lhiaght Cooinaghtyn Arminius)
* Adlerwarte Berlebeck (shirragh)
* Fürstliches Residenzschloß, cashtal jeh'n eash Aaruggyragh ayns çheshvean y phairk valjey.
* Donoper Teich (lhingey)
* Hasselbachteich (lhingey)
* Vogelpark Heiligenkirchen (kemmyrk ushagyn)

## Mooinjerys eddyrashoonagh

### Baljyn as ard-valjyn lannoonit
Ta Detmold goll er lannooney rish:

## Feallee ard-ghooagh

Ta feallee ard-ghooagh hie er y theihll ayns Detmold goaill stiagh ny feallee shoh heese:
* Ferdinand Freiligrath (1810–1876), feelee as ughtar
* Georg Weerth (1822–1856)
* Christian Dietrich Grabbe (1801–1836), myrane lesh Georg Büchner, she eshyn va'n noader smoo scanshoil er çheu yn draameeaght 'sy Ghermaanish 'syn eash echey
* Joseph Plaut (1879–1966), aghteyr, ynseyder jesh-loayrtys, as feelee ardjynagh
* Hans Ottomeyer (r. 1946), screeudeyr shennaghys ellyn, as meoir feie 11 vlein ayns Thie Tashtee Shennaghys y Ghermaan ayns Berleen
* Iris Berben (r. 1950), ben-aghteyr
* Frank-Walter Steinmeier (r. 1956), aa-hirveishagh cooishyn joarree as shirreyder y çhansyleyraght da'n SPD
* Andreas Voßkuhle (r. 1963), eaghtyrane y *[[Bundesverfassungsgericht]]*
* Manfred Ostermann (r. 1958), politickeyr ynnydagh (neu-chrogheydagh) ta ny *Landrat* er son Soltau-Fallingbostel (kiart 'sy vlein 2010)
* Jürgen Stroop (1895-1952), kionfenee Natseeagh Germaanagh 'syn SS as kimmeeagh caggee
* Heinz Burt (1942-2000), kiaulleyder Goaldagh as oltey yn phossan kiaullee the Tornados

Ren feallee ard-ghooagh elley beaghey as obbraghey ayns Detmold er feie tammylt foddey, goaill stiagh 
* Albert Lortzing (1801–1851), cummeyder kiaull
* Johannes Brahms (1833–1897), cummeyder kiaull
* Heinrich Drake (1881–1970), politickeyr
* Felix Fechenbach (1894–1933), earisheyr as feelee va marrooit ec ny Natseeyn
* Thomas Quasthoff (r. 1959), dord-varitone

Mastey seyraanee onoroil yn ard-valley ren shirveishaghey ayns Detmold, foddee Ernst von Bandel, troggeyder y *[[Hermannsdenkmal]]* (1871), Otto von Bismarck, Shansyleyr y Reich (1895), as Paul von Hindenburg, Eaghtyrane y Reich (1917), dy choontey stiagh ayns earroo ny feallee ard-ghooagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*  
* 
*
Caaylag

She  yn-ee 'sy phossan Gemmifera dy *[[Brassica oleracea]]* ee **caaylag**.  Ta'n buinney yn-ee eck mysh 2.5–4&nbsp;cm (0.98–1.6") er crantessen, ayns cummey cabbash vane.  She bee ennoil t'ayn ayns Brussel rish foddey, as foddee dy daink ad assjee.

She daa-vleintag t'ayn.  Mannagh jed ny buinnaghyn aegey er giarrey, aasagh ad rish y vlein noa dys buinnaghyn blaaghey ta cur magh blaaghyn 'sy tourey.

## Shennaghys
Ta'n chied imraa er son troarey caaylagyn voish 1587 'sy Velg.  Hug eh *Choux de Bruxelles* ("caayl Brussel") orroo.  Rish toshiaght ny 19oo eash, haink ad dy ve nyn lus geuree ennoil er feie ny h-Oarpey, as eisht ayns SUA myrgeddin.

## Troarey
T'ad gaase eddyr 7–24 °C (45–75 °F), agh ny share eddyr 15–18 °C (59–64 °F). T'ad gappaghey mysh 90-180 laa erreish dhyt soiaghey.  Ta ny caaylagyn gaase ayns shlig chassee rish gish liauyrey, mysh 60-120cm er yrdjid.  T'ad gappaghey dy moal rish ymmodee shiaghteeyn voish bun dys kione.  Foddee oo ad y hroggal er laue beggan er veggan rere appaghey, ny liorish y lane ghass y yiarrey, ny lesh jeshaght.  Ta gass gaase wheesh as 1.4kg, agh son y chooid smoo traghtee, mysh 900g er y ghass.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn çheumooie

*PROTAbase er ''Brassica oleracea''
* ''Brassica oleracea gemmifera'' - Plants For a Future er Gemmifera, goaill stiagh caaylagyn
Felix Baumgartner

She lheimmeyder-aer as lheimmeyder BASE Austeyragh eh **Felix Baumgartner** (; r. 20 Averil 1969). Ren eh cur sheese recortys noa 'sy lheim-aer tra lheim eh magh ass kishtag balloon er 14 Jerrey Fouyir 2012, as eh mysh 39 km (128,000 tr) ny s'yrjey na eaghtyr y theihill. Ren eh roshtyn 1,342 kilomeaderyn 'syn oor (834 mso), ny Mach 1.24. Ta enney mooar er er son dooieid ghaueagh ny cluicyn ta jeant ec feie yn choorse-bea echey. Ren Baumgartner ceau tammylt 'sy çheshaght-chaggee Austeyragh raad ren eh cliaghtey yn lheim-aer, goaill stiagh lheimyn er cryssyn targad beggey.

She Red Bull Stratos va'n shalee s'jerree echey tra ren eh lheim gys y theihll ass balloon hailium 'sy stratasfeyr er 14 Jerrey Fouyir 2012. Ren eh cur sheese recortyssyn son yn etlagh balloon fo laue dooiney s'yrjey, son y lheim-aer s'yrjey, as son bieauid y tuittym seyr s'tappee.

## Kianglaghyn mooie

* 
* Shalee Red Bull Stratos
*''Space Dive'', Scannane feanishagh liorish y BBC bentyn rish Baumgartner (2012), 60 minnidyn.
* Feeshan (03:14) - Felix Jump - Jalloo Chreest - Rio de Janeiro - 14 Jerrey Souree, 2010. 
* Feeshan (14:03) - Felix Jump - Balloon Hailium - Spoar - 14 Jerrey Fouyir, 2012.
Coontae Malbork

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Malbork** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Malbork y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 46 km çheu hiar yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. She Nowy Staw yn un valley elley 'sy choontae, as eh ny lhie 12 km çheu hwoaie veih Malbork. Derrey yn vlein 2002 va ny h-ardjyn ta jannoo seose y coontae noa-emshyragh Coontae Sztum coontit myr cooid jeh Coontae Malbork.

Ta'n coontae 494.63 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 62,960 deiney cummal ayn. Va 38,478 deiney cummal ayns Malbork, 4,447 deiney ayns Nowy Staw, as 20,035 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Tczew çhemmal rish Coontae Nowy Dwór Gdański 'sy twoaie, rish Coontae Elbląg 'sy niar, rish Coontae Sztum 'sy jiass, rish Coontae Tczew 'sy neear, as rish Coontae Gdańsk 'sy neear hwoaie.

*Coontae Malbork er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns 6 slystyn (gmina) (un lyst valjagh, un lyst valjagh-heerey as kiare slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Coontae Sztum

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh **Coontae Sztum** (). Va'n coontae currit er bun 'sy vlein 2002 myr eiyrtys er broo veih'n phobbyl ynnydagh. Roish shen va'n coontae ny chooid jeh Coontae Malbork. She Sztum y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 56 km çheu hiar yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. She Dzierzgoń yn un valley elley 'sy choontae.

Ta'n coontae 730.85 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 41,808 deiney cummal ayn. Va 9,945 deiney cummal ayns Sztum, 5,630 deiney ayns Dzierzgoń as 26,233 deiney cummal magh çheu çheerey.

Ta Coontae Tczew çhemmal rish Coontae Malbork 'sy twoaie, rish Coontae Elbląg 'sy niar hwoaie, rish Coontae Ostróda 'sy niar, rish Coontae Iława 'sy niar yiass, rish Coontae Kwidzyn 'sy jiass as rish Coontae Tczew 'sy neear.

*Coontae Sztum er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze*

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns queig slystyn (gmina) (daa lyst valjagh-heerey as tree slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

### Chron-oaylleeaght earroo yn phobble

## Imraaghyn
Detmold (ard)

She fer jeh ny queig ardjyn, ny *[[Regierungsbezirk]]*, 'sy Rhine Hwoaie-Westfalen 'sy Ghermaan eh **Detmold** (). T'eh ny hoie ayns shiar hwoaie y steat. She unnane joaraghyn yn ard shoh as joaraghyn yn ard neu-reiragh Ostwestfalen-Lippe (OWL).

Va'n ard currit er bun 'sy vlein 1947 tra va eear-steat Lippe goit stiagh 'sy Rhine Hwoaie-Westfalen as eh currit ry-cheilley rish yn eear-ard Regierungsbezirk Minden. Va Minden currit er bun sheear 'sy vlein 1815 tra va'n Regierungsbezirk baljagh currit er bun da#n chied cheayrt.

## Reirey
Ta'n lught reirey soit ayns Detmold ayns slyst Lippe. She Marianne Thomann-Stahl (FDP) ben stiuree (*Regierungspräsident*) y lught reirey.

### Aarheynnyn

## Kianglaghyn magh
*Ynnyd-eggey reiragh oikoil
Regierungsbezirk

She sorçh d'aarheynn reiragh ayns kiare ass ny 16 steatyn 'sy Ghermaan eh yn ***Regierungsbezirk*** (; Germaanish son "Slyst Reiltyssagh"). T'eh goll fo stiurey ec *Bezirksregierung* ("Reiltys Slystagh") as she *Regierungspräsident* ("Eaghtyrane y Reiltys") y fer ny ben stiuree. Cha nel y Regierungsbezirke cur magh slattyssyn, ansherbee. She reihyssyn reiragh er bunneydys ardjynagh da ny slystyn y preeu-churrym oc.

## ''Regierungsbezirke'' rere steat
Jiu, cha nel agh 4 ass ny 16 steatyn goll er rheynn magh ayns *Regierungsbezirke*; ta dagh steat elley goll er rheynn magh dy jeeragh ayns slystyn. Ec y traa t'ayn ta ny kiare steatyn shen rheynnit magh ayns 19 *Regierungsbezirke*:

*Baden-Württemberg: Freiburg, Karlsruhe, Stuttgart, Tübingen
*Hessen: Darmstadt, Gießen, Kassel
*Yn Rhine Hwoaie-Westfalen: Arnsberg, Detmold, Düsseldorf, Koloin, Münster
*Y Vaveyr: Franken Eaghtyragh, Franken Meanagh, Franken Eeaghtyragh, Y Phalateenaght Eaghtyraght, Schwaben, Y Vaveyr Eaghtyragh, Y Vaveyr Eeaghtyragh
Slystyn y Ghermaan

Ta'n Ghermaan goll er rheynn magh ayns slystyn t'er enney 'sy Ghermaanish myr ***Landkreise*** (she ***Landkreis*** y lhieggan unnaneagh), shaghyn ny steatyn y Rhine Hwoaie-Westfalen as Schleswig-Holstein raad t'ad er enney myr ***Kreise*** (she ***Kreis*** y lhieggan unnaneagh).

T'ad cummal y cheim veanagh ayns gurneilys ynnydagh y çheer, eddyr ny steatyn (*Länder*) as ny reiltyssyn baljagh (*[[Baljaghtyn y Ghermaan|Gemeinden]]*). T'ad co-reggyrt rish unnidyn jeh'n 3-oo cheim jeh Nomenclature d'unités territoriales statistiques (NUTS 3).

## Sorçhyn dy lystyn
Ta'n chooid smoo jeh ny slystyn nyn slystyn çheerey (*Landkreise*) as ta 295 jeu ayn. Dy cadjin, cha nel caayryn raad ta ny smoo na 100,000 cummaltee ayndaue nyn gooid jeh ny slystyn - t'ad stiurey currymyn y lyst lioroosyn hene, cosoylagh rish caayryn seyrey. She slystyn baljagh (*Kreisfreie Städte* / *Stadtkreise*) yn enmys ta currit orroosyn as ec y traa t'ayn ta 107 jeu ayn.
Lippe

She slyst, ny  'sy Ghermaanish, ayns shiar hwoaie y Rhine Hwoaie-Westfalen 'sy Ghermaan eh **Lippe** (). 'Syn ard Detmold, t'eh çhemmit liorish ny slystyn Herford, Minden-Lübbecke, Höxter, Paderborn, Gütersloh, as y clyst heyr Bielefeld. Ry-cheilley, t'ad myr y cheddin as yn ard Ostwestfalen-Lippe.

Ta ennym ny Çhiarnyn ass Prinsaght Lippe currit er y lyst. By steat eh çheusthie jeh'n Impiraght Romanagh Vannee, as ren eh freyll staydys steat derrey yn vlein 1947 tra haink er dy ve ny lyst 'sy Rhine Hwoaie-Westfalen.

## Çheer-oaylleeaght
Ta slyst Lippe coodaghey yn chooid hwoaieagh Cheyll Teutoberg ta goaill stiagh y boayl 'syrjey 'sy lyst, Köterberg (496 m), ta ny hoie faggys da Lügde. Ta'n boayl s'inshley ry-gheddyn er yn awin Weser (45.5 m). She yn awin Werre y phreeu-awin.

## Caayryn as baljaghtyn

Ta Lippe goaill stiagh jeih caayryn as shey baljaghtyn (*Gemeinden*). Shoh heese ny caayryn as ny baljaghtyn, goaill stiagh earroo yn phobble t'ayndaue (kiart er 31 Nollick 2011): 

**Caayryn**
# Bad Salzuflen (53,812)
# Barntrup (8,785)
# Blomberg (15,972)
# Detmold (72,646)
# Horn-Bad Meinberg (17,616)
# Lage (35,017)
# Lemgo (41,186)
# Lügde (10,224)
# Oerlinghausen (16,606)
# Schieder-Schwalenberg (8,681)

**[[Baljaghtyn ny Germaan|Baljaghtyn]]**
# Augustdorf (9,557)
# Dörentrup (8,081)
# Extertal (11,980)
# Kalletal (14,228)
# Leopoldshöhe (16,040)
# Schlangen (8,770)

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* Ynnyd-eggey oikoil 
* Oardee as fo-leighyn choontae Lippe er-linney
* Linnaghyn-stiuree son co-hymey Land Lippe rish steat conastagh y Rhine Hwoaie-Westfalen fo 17 Jerrey Geuree 1947
Troarag

She fuilleeaght losserey er ny reih ec deiney er son troghyn yn-eiraghtagh ee **troarag**.  T'ee ry-scarrey voish arraghyssyn elley er bun troghyn jalloo-oaylleeagh, fyshoaylleeagh, killagagh, bea-chemmigagh a.r.e.
Kione Maghal

She **Kione Maghal** () y boayl smoo iaragh er Ellan Vannin as y boayl s'niessey rish Sostyn, as eh 50 km (31 mi) veih St Bees Head ayns Cumbria. Ta Kione Maghal ny lhie 'sy niar hwoaie jeh'n ellan ayns Skeerey Maghal, 5 km (3.1 mi) veih Rhumsaa er kione yiass Vaie Rhumsaa.

Ta thie sollysh gyn skimmee ry-gheddyn er y chione çheerey va troggit 'sy vlein 1914 ec Charles Alexander Stevenson. Ta'n thie sollysh goll fo currym as obbyr ec yn Northern Lighthouse Board.

## Kianglaghyn mooie

*Ynnyd-eggey Reiltys Vannin mychione Kione Maghal
*Shennaghys yn thie sollysh veih'n Northern Lighthouse Board
*Fysseree mychione y thie sollysh