open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gliggyr fassan

Ta **gliggyryn fassan** ny **cullee choonee fassan** çheet er nheeghyn jesheenagh ta cur rish as co-reggyrt eaddeeyn, lheid as cliejeenyssyn, laueanyn, poagaghyn laue, idd, cryssyn, bussalyn mwannal, ooreyderyn, speckleyryn greiney, freenaghyn, oashyryn, carvatyn folican, çhiasseyderyn coshey, lurgnaneyn, carvatyn, croghagyn, as oashyryn bouinagh.

Foddee gliggyryn cur daaghyn as fassan hug cullee eaddee, as cur tuarystal er lheh er bun da'n cheaueyder. Agh, myrane lesh shen, foddee dy vel currym yn-obbree oc chammah: foddee yn ceaueyder reddyn beggey lheid as argid d'ymmyrkey ayns poagaghyn laue; ta idd coadey kione y cheaueyder veih'n emshir; ta laueanyn freill ny laueyn çheh.
Gooyn eddrym

She sorçh d'eaddeeyn da mraane eh **gooyn eddrym** ta ceaut car yn oie as ayns shamyryn lhiabbagh. T'eh ny horçh jeh gooyn oie v'er ny chur stiagh 'sy Rank 'sy 18oo eash, raad v'ad soylaghey gooynyn laa ben tromey jeh'n traa.

Roish ny 1920yn v'eh ny s'cosoylee rish gooynyn fastyr un-jastanagh jeh'n eash shen as ad jeant ass stroll. Ansherbee, ta gooynyn eddrymey noa-emshyragh ny s'feaysley as t'ad jeant seose ass eggaghyn feeit glen as lieh-hrooid-hoilshagh as çhemmit liorish laatçhey ny cullee veein elley, as, ny keayrtyn, liorish lhoobaghyn. Ta ymmyd jeant ass ymmodee jastanyn.

## Kianglaghyn magh
*
Fo-lheiney

Ta **vest** ny **fo-lheiney** çheet er sorçh dy fo-eaddeeyn ta ceaut fo lheiney ny T-lheiney son dy choadey ny h-eaddeeyn shen veih ollish ny kirpey as soar. T'ad jannoo lheinaghyn as e lheid ny sloo trooid-hoilshagh. Ta'n enmys kianglt rish eaddeyn da'n chorp s'yrjey t'er ny cheau er fir son y chooid smoo. Foddee ad dy cheau car meeghyn y gheuree myr tooilley jastan dy hiassid.
Iqaluit

She preeu-valley thallooin Nunavut eh **Iqaluit** (Inuktitut: ᐃᖃᓗᐃᑦ "boayl lesh mooarane dy yeeastyn"). Myrane lesh preeu-valley ny thallooin, t'eh ny chaayr smoo ayns Nunavut, y Chanadey. Ta Iqaluit ny hoie er coose yiass Ellan Baffin ec baare Baie Frobisher. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 va 6,184 deiney cummal 'sy chaayr. Ta'n ennym *Iqalummiuq* (yl-rey: *Iqalummiut*) currit er cummaltee ny caayr. Roish ny bleeaney 1987 va'n chaayr er enmyssit **Frobisher Bay**.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Niqāb

She sorçh dy vreid eh yn **niqāb** ( "mask"). Ta'n niqāb coodaghey'n eddin, as t'eh ceaut liorish mraane Islamagh ennagh myr ayrn jeh'n hijāb thalleyragh. Ta'n niqāb ry-akin da'n chooid smoo ayns çheeraghyn Arabagh Ghiau Vooar ny Pershey lheid as yn Araab Saudi, y Yeaman, Bahrain, y Choowait, y Chatar, yn Omaan, as ny h-Emmiraidyn Arabagh Unnaneysit.

Ta'n ennym **niqābīah** currit er mraane ta ceau'n niqāb; ta'n fockle shen ymmydit myr marennym as myr ennym-ockle. Agh ta sleih ennagh jannoo soiagh jeh'n fockle rangoilagh **munaqqabah** (yl-rey *munaqqabāt*) er-yn-oyr dy vel "niqābīah" ymmydit ny keayrtyn myr fockle leodagh (cosoylagh rish y fockle "hijābīah" noi "muhajjabah").

Er-oyr yn ym-yiense dy hijabyn ta ceaut 'sy theihll Islamagh, cha nel eh aashagh anchasley dy shickyr eddyr un horçh dy vreid as sorçh elley. Ta ny h-enmyssyn niqāb as burqa ymmydit dy maylartagh.
Kingston, Ontario

She ard-valley ayns Ontario, y Chanadey, eh **Kingston**. T'eh ny hoie er oirr Logh Ontario raad dy vel Awin Laurys Noo stroo magh ass y logh. Ta'n ard-valley ny hoie lieh-vollagh eddyr Toronto as Montréal. Va'n ard-valley bunnit er boayl y çhenn-valley dooghyssagh "Katarowki", as daase y balley rere ronsaghey Oarpagh ayn 'sy 17oo eash. Va Kingston enmyssit preeu-valley Wheiggey ny Canadey er 15 Toshiaght Arree 1841 liorish y Chiannoort Lord Sydenham. She preeu-valley Frontenac County t'ayn jiu, as rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 va 117,207 deiney cummal 'syn ard-valley, as 152,358 deiney 'syn ard moirvaljagh.

## Kianglaghyn magh

*
Balley corpagh

She rheynn reiragh ayns çheeraghyn eigsoylagh **balley corpagh**. Er bun, ta'n enmys *balley corpagh* çheet er baljys hene-reiltagh, agh ta ymmyd oikoil jeh'n enmys shoh anchasley rere boayl.

Ayns ny Mean-Eashyn, va baljyn corpagh nyn maljyn ayns Sostyn as Nalbin as sorçh ennagh jeh hene-reiltys lhiggit daue. Ayns Sostyn vean-eashagh, va kiart ec baljyn corpagh olteynyn parlamaidagh dy reih.

Ta baljyn corpagh, myr rheynnyn reiragh, ry-gheddyn ayns Nerin, 'sy Reeriaght Unnaneysit (ayns Sostyn as Nerin Hwoaie er lheh), ayns Québec ny Canadey, ayns steatyn er lheh jeh ny Steatyn Unnaneysit, as ayns Israel.
Meoir

Ta'n enmys **meoir** (veih *māior*, "mooar" ny "smoo", ny Ladjyn) çheet er yn oikagh s'yrjey ayns reiltys baljagh jeh balley ny caayr. Ny keayrtyn, ta'n enmys çheet er oikagh sheshaght chaggee s'yrjey keim na captan. Ta anchaslys mooar ayn rere leighyn ynnydagh as cliaghtaghyn er cummaghtyn as currymyn t'ayn ec meoiryn. Myrane lesh shen, ta anchaslys mooar ayn eddyr meoiryn as yn aght dy vel ad reiht.
Coláiste San Aingeal, Sligeach

She kiareyder ynsee ollooscoillagh eh **Coláiste San Aingeal, Sligeach** (, Yernish son "Colaashtey Ainelag Noo, Shliggagh"). T'eh ny hoie er broogh Loch Gile, faggys da Shliggagh. Ta'n undinys ny cholaashtey jeh Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Haink er y cholaashtey dy ve ny chooid jeh Ollscoil na hÉireann, Gaillimh 'sy vlein 2006, as roish shen, v'eh ny cholaashtey er enney jeh Ollscoil na hÉireann. Ta'n undinys kiarail coorseyn ayns Studeyryssyn Boandyrys as Slaynt, Ynsagh, Ynsagh Femeyn Er Lheh, Jeeoilys, Studeyryssyn Bee as Kionneyderyn, Skeeandys, Yernish, as Studeyryssyn Tarmaynagh as Sheshoil, myrane lesh coorseyn da Ynseyderyn Farrys Thie. Ec y traa t'ayn ta 900 scollagyn 'sy cholaashtey.

## Kianglaghyn mooie
* Ynnyd-eggey oikoil Cholaashtey Ainelag Noo
Thorran

She carnane da trustyr thieoil eh **thorran**, **carnane trustyr**, ny **thorran shliggee** (traa t'ad goaill stiagh mooarane dy brockaghyn shliggee). Ta'n enmys goaill stiagh sloghyn beggey giare-çharrymagh v'er ymmyd ec possanyn rouailtagh, ny tashtaghey foddey-çharrymagh t'er ymmyd ec boodeeyssyn soiederagh ta gaase harrish shiartanse dy heelogheyn.

Ta thorranyn jeant seose jeh craueyn, keck, shligganyn beiyn, beishtyn, smooiraneyn, as stooghyn as nheeghyn elley kianglt rish cummaltys deiney. Ta ny troghyn shen kiarail saasyn ymmydoil da shenndaalee ta jannoo studeyryssyn er bee as cliaghtaghyn jeh shenn-heshaghtyn.
An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta

She corpane steat ayns Pobblaght Nerin ta freggyrtagh er son y chorys raaidyn ashoonagh eh **An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta** (, Yernish son "Lught-Reill ny Raaidyn Ashoonagh"). Va'n UBN currit er bun rere Slattys ny Raaidyn 1993 as hoshee eh gobbraghey er 23 Nollick 1993 rere S.I. 407 jeh'n vlein 1993.

Ta coonseilyn coontae freggyrtagh er son raaidyn ynnydagh as ardjynagh, myrane lesh currymyn eigsoylagh lheid as soiaghey seose cagliee vieauid. Er y laue elley, ta'n UBN freggyrtagh er son plannal, freayll seose as troggal Preeu-Raaidyn Ashoonagh as Nah-Raaidyn Ashoonagh.
Lincolnshire

She coontae ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Lincolnshire**.  T'eh soit ayns mean hiar ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Norfolk da'n hiar, Treen Hiar Yorkshire da'n twoaie, Yorkshire Yiass da'n çheear hwoaie, Nottinghamshire da'n çheear, Leicestershire da'n çheear yiass, as Cambridgeshire as Rutland da'n jiass.  

Ta nuy slystyn echey: Lincoln, Kesteven Hwoaie, Kesteven Yiass, Holland Yiass, Boston, Lindsey Heear, Lindsey Hiar, Lincolnshire Hwoaie as Lincolnshire Hiar Hwoaie.  Ta coontae neuvoirvaljagh Lincolnshire jeant jeh'n chied hiaght jeu, agh ta Lincolnshire Hwoaie as Lincolnshire Hiar Hwoaie nyn lughtyn-reill unnaneagh, as t'ad goit stiagh ayns Yorkshire as y Humber, cha nel ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn.

Ta coontae jesh-chliaghtagh echey myrgeddin, as eshyn goaill stiagh y coontae neuvoirvaljagh chammah's y daa lught-reill unnaneagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil Choonseil Coontae Lincolnshire
An Cheathrú Mhór, Shliggagh

She boayl ayns Coontae Shliggee, Nerin **An Cheathrú Mhór** (, Yernish son "Y Kerroo Mooar"). Ga dy vel An Cheathrú Mhór ny voayl beg ayns Coontae Shliggee, t'eh ny share er enney myr nane jeh ny kiare tommanyn limmer mooarey ayns Nerin. T'eh ny hoie ec çheshvean çheerey oardee roie-henndeeagh er Lieh-Innys Cúil Irra, mygeayrt 4&nbsp;km veih çheshvean Shliggee.

Jiu, ta 30 tommanyn moar-chlaghagh ry-akin ayns An Cheathrú Mhór. Va begnagh dagh tomman (myr v'ad ayns ny shenn-eashyn) nyn 'giarkylyn dolman'; dolmanyn beggey va cruinnit liorish kiarkyl jeh claghyn mooarey eddyr daa veedyr jeig as queig meederyn jeig er crantessen. Va ardan lhieggal jeh ooir as claghyn ec dagh lhiaght. Ren cochiangle jeh queig ass ny cair-stadyn as clagh vullee cruinnaghey shamyr oanluckee wheig-lhiatteeagh. Ta ny kiarkyln jeh claghyn mooarey jeant seose ass eddyr 30 as 40 claghyn mooarey, jeant ass gneiss dy cadjin, y stoo troggal reiht son troggalys ny fo-hommanyn. Ny keayrtyn ta kiarkyl sthie jeh claghyn mooarey ry-gheddyn. Ta claghyn entreilys, ny claghyn limmer, roaghyn dooblit garroo jeh claghyn soit, cur trimmid er bollagh ny lhiaghtyn beggey; dy cadjin t'ad cur eddin rish y tomman meanagh. Ta ny 'fo-hommanyn' ny dolmanyn er nyn rheynn ayns cummey oohchrooagh mysh 1&nbsp;km x 0.6&nbsp;km er crantessen, as ta'n lhiaght smoo ny hoie er y voayl s'yrjey 'sy çheshvean &mdash; carn aachouyrit ta enmyssit Lios an tSeagail.
The Goon Show

She claare aitt radio Goaldagh va ***The Goon Show***, v'er ny ghientyn as ny scaalheaney liorish y BBC Home Service veih'n vlein 1951 derrey'n vlein 1960, as lesh aachreelaghyn er y BBC Light Programme. Va'n chied straih, va scaalheanit eddyr Mee Voaldyn as Mee Vean Fouyir 1951, enmyssit *Crazy People*; va dagh straih elley enmyssit *The Goon Show*, enmys va lhiggit da persoonid Popeye rere Milligan hene.

She Spike Milligan va'n ard-chrooder as ard-screeudeyr er y chlaare. Ren ny screeuyn mestey co-chialgyn gannidagh marish aittys far-rieughagh, raaghyn daa foyragh, raaghyn tayrnagh, as ym-yiense dy chowryn-sheean anoayshagh. Ren fir jeh ny h-episodeyn ny s'anmey ymmyd jeh cowraghyn lectraneagh v'er nyn gummey ec y BBC Radiophonic Workshop aeg, as va cooid vooar jeu aa-ymmydit liorish claareeyn elley harrish jeihaghtyn nyn lurg. Ren meeryn jeh'n chlaare skittal er y theihll co-emshyragh 'sy Vretyn Vooar, as ad goaill arrish er reayrtyssyn jeh'n dellal chloie, jeh'n chochionneeaght, jeh'n çhynskyl, jeh ny h-ellynyn, jeh'n pholitickaght, jeh'n çheshaght chaggee, jeh'n ynsagh, jeh strughtoor keint, jeh'n lettyraght as jeh scannaneyn.
Coodagh keeagh

She sorçh d'eaddeeyn ta coodaghey, cummal seose, as yrjaghey keeaghyn yn **coodagh keeagh**. T'eh goll er ymmyd dy mennick nish, ga dy row yn chorsaid ymmydit son y chooish cheddin liorish mraane derrey'n 19oo eash yeianagh.

Ta mraane ceau coodee cheeagh er son ram cooishyn: son dy chummal seose ny keeaghyn, son dy lhiasaghey tuarystal ny keeaghyn, son dy vooadaghey ny dy leodaghey mooadys ny keeaghyn, son dy chur lhiettrimys er gleashaght ny keeaghyn car gastid lheid as roortys, son dy chur da clash ny sheeintyn, ny son dy chur cooney lesh boandyrys. Ta kiaddey cummey-howshit er y chooid smoo jeh coodee cheeagh as t'ad yrjaghey keeaghyn seose ass y bwoalley cleeau my vel ad tuittym. Dy mennick, ta kiaddeyderyn dy choodee cheeagh streeu garmad obbragh as aalin dy yannoo.

Son sleih ennagh, ta'n coodagh keeagh er jeet myr cowrey an-ghraagh as myr jallooag woirrinagh, ny myr cowrey lesh scansh pholitickagh as chultooragh. Ta feminee ennagh credjal dy vel y coodagh keeagh ny chowrey jeh tranlaase dy chorpaneyn bwoirrin.
Cryss (eaddeeyn)

She bann, sthrap, ny yeeall so-lhoobey ee **cryss**. Ta cryssyn jeant ass lhiare ny eggey feeit trome, as dy mennick t'ad ceaut mygeayrt y vouin. Ta cryssyn ymmydit ry hoi freayll seose breeçhyn ny sorçhyn elley jeh eaddeeyn.
Blaa ny jeeigey

She lus blaaghey sheer-vio eh **blaa ny jeeigey** (***Ludwigia palustris***) 'sy chynney Onagraceae.  She lus ushtey t'ayn as t'eh gaase ayns buill tashey as ushlagh.  Ny keayrtyn, t'eh çheet dy ve ny harkyl ruegyssagh.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta gass wheesh as lieh-veader echey, as t'eh skeaylley magh myr breshag er y thalloo, ny snaue er ushtey.  T'eh cur magh fraueyn raad t'eh bentyn rish y thalloo hene.  Ta duillagyn oochrooagh maylartey echey, as adsyn glass dys jiarg.  Ta blaaghyn nyn lomarcan echey, gyn petyl erbee, jeant magh jeh seepalyn ynrican.  Ta messyn beggey echey as ymmodee rassyn ayndaue.

## Imraaghyn
Fo-eaddagh

Ta **fo-eaddagh** ny **fo-gharmad** çheet er eaddeeyn ta ceaut fo eaddeeyn elley, by-niessey da'n chrackan dy mennick. T'ad freayl garmadyn mooie glen veih ollish, mooin, sheeley fineagh, sheel, keck, as sheelaghyn elley, as t'ad cur cummey er y chorp, as cur pohlldey da ayrnyn jeh. 'Syn emshyr feayr, ta fo-eaddagh liauyr ceaut son dy chiarail tooilley çhiassid. Ta fo-eaddeeyn elley cummit as an-ghraaghys ayns aigney. Ta cowrey crauee ec fo-eaddeeyn elley er lheh. Ta fo-eaddeeyn ennagh cummit myr fo-eaddeeyn, choud's ta fo-eaddeeyn elley lheid as T-lheinaghyn as cuttee, cooie myr garmadyn mooie as myr fo-gharmadyn. My vel ad jeant seose ass cullee chooie, foddee dy vel fo-eaddeeyn cooie myr eaddagh oie ny myr eaddagh-snaue.

Ta fo-eaddeeyn cadjin ta ceaut er mraane ayns ny laaghyn t'ayn goaill stiagh coodee cheeagh as fo-hroosyn ben, as ta fir dy cadjin ceau mynvreetçhyn, cuttee ghoarney, as mynvreetçhyn doarney. Ta fir as mraane ry-cheilley ceau T-lheinaghyn as lheinaghyn neu-wannalagh.
Cuttee ghoarney

Ta **breeçhyn cuttagh doarney**, ny **cuttee ghoarney**, çheet er sorçh dy fo-gharmad da fir. Dy mennick, ta cuttee ghoarney jeant seose ass cullee eddrym lheid as cadee, lieen ny polyester. Dy cadjin, t'ad goaill stiagh boandey lastagh mygeayrt y vouin, as lurgnaneyn liauyrey ta goll lieh-vollagh sheese ny cassyn.
Mynvreetçhyn doarney

Ta **mynvreetçhyn doarney** çheet er sorçh dy fo-gharmad da fir. Ta lurgnaneyn liauyrey oc, cosoylagh rish cuttee ghoarney, agh t'ad ceaut ny s'çhenney da'n chrackan, cosoylagh rish mynvreetçhyn. She coardailys eddyr y daa ard-horçh dy fo-gharmadyn da fir ayns ny Steatyn Unnaneysit, 'sy Reeriaght Unnaneysit, 'syn Austrail as 'sy Chanadey t'ayn.
Keyllys sailley

She branlaig ny gullad liauyr as cheyl lesh eayninyn ny liargee eaynagh ee **keyllys sailley** ny **fjord**. V'ad crooit ayns glion v'er ny ghiarrey liorish gastid rioee.
Eeast shliggagh

She enmys kishdinagh as eeasteyraght da neu-vertebree ushtee ta ceau ushylagh mooie as ta ymmydit myr bee eh **eeast shliggagh**. Ta'n enmys goaill stiagh dooieyn jeh mollusca, crustee, as echinodermyn. Ga dy vel y chooid smoo jeh eeastyn shliggagh goit magh ass çhymmyltaghtyn sailley, ta fir jeu ry-gheddyn ayns ushtey oor ny lomarcan. Ayns bishaghey rish shen, ta dooieyn ennagh jeh partanyn thallooin coontit myr bee, lheid as y *[[Cardisoma guanhumi]]* 'sy Charib.

Ta eeastyn shliggagh er nyn ee ec deiney goaill stiagh dooieyn ennagh jeh roaganyn, gib ghoo, ooastyryn, as greimmeyderyn marrey. Ta ny crustee goaill stiagh burdogeyn, praynyn, gimmee, pimproghyn, as partanyn.
Ordnance Survey

She jantys ashoonagh son jannoo caslyssyn-çheerey jeh'n Vretyn Vooar as jeh Mannin eh **Ordnance Survey**. She jantys kiannoortagh as rheynn neu-hirveishagh jeh reiltys y Reeriaght Unnaneysit t'ayn. Va'n jantys currit er bun 'sy vlein 1791 car ny Caggaghyn Napoleonagh tra va ny Frangee gaggyrt cur stiagh er y Vretyn Vooar. Ta'n ennym hene *Ordnance Survey* çhyndaait myr "Creearey Tashtey-Caggee". Ga dy vel Nerin Hwoaie ny chooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, cha nel ee goll fo currym yn Ordnance Survey; ta caslyssyn-çheerey jeant j'ee liorish Ordnance Survey of Northern Ireland.
Bascagh (eaddeeyn)

Ta **bascagh** ny **colbeen** çheet er sorçh dy chorsaideen ta coodaghey yn chleeau gys y vouin. T'eh ny fo-gharmad cosoylagh rish y chorsaid Victorianagh, agh gyn y sorçh çhionney shen er ny rimmeigyn.

## Jeeagh er neesht
* Cammee
* Coodagh keeagh
* Corsaid
* Sheeinteyder
Çheer Chonnal

She aa-reeriaght Ghaelgagh ayns Nerin va **Çheer Chonnal** (, ), ren coodaghey Coontae Ghoon ny Ghoal as ayrnyn jeh ny coondaeghyn Doirrey, Fer Managh, Çheer Eoin, Lheeahtrim as Shliggagh noa-emshyragh. Va'n reeriaght currit er bun ec Conall Gulban, mac lesh Niall Noígíallach, 'sy 5oo eash. Va'n reeriaght er ny reirey ec sluightee Chonall derrey Çhea ny h-Eearlaghyn ayns Mean Fouyir 1607, date ta cowraghey jerrey'n reeriaght.
Hanukkah

She feailley Ewagh hoght laghyn eh **Hanukkah** (dy tradishoonagh, , fockley magh Tiberiagh: Ḥănukkāh; ayns Ewnish yeianagh, ). T'eh cur ayns cooinaghtyn aachasherickey nah Hiamble Yerusalem rish irree magh ny Maccabeeyn 'sy 2oo eash RJC. T'eh goaill toshiaght er 25oo laa Kislev rere feaillere Ewagh, as shen laa ennagh eddyr Sauin as Mee ny Nollick rere feaillere Gregoiragh.

T'eh goll er coooilleeiney erskyn ooilley liorish lossey cainlere banglaneagh nuy banglane, *[[Menorah (Hanukkah)|Menorah]]* ny *Hanukiah*. T'ad lossey cainle elley dagh oie ny feailley, dys hoght er yn oie s'jerree. Dy cadjin, ta nuyoo chainle ayn (, "sharvaant") liorishyn t'ad lossey ny cainleyn elley. Dy tradishoonagh, ren ad ymmyd jeh ooill olive, agh haink cainleyn 'syn ynnyd oc. T'ad cur stiagh ny cainleyn veih jesh dys toshtal, fer noa dagh oie, agh lossey ad veih toshtal dys jesh, lesh cur bannaght.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* Laue-lioar Hanukkah
* Arraneyn Hanukkah
* Arraneyn Hanukkah
* Aghtyn-aarlee Hanukkah
* Aghtyn-aarlee Hanukkah
* Wiki-Recipe.org Hanukkah recipes
* Hanukkah as y Deherree
* Feeshan: Lossey menorah
* Bannaghtyn Hanukkah
Mynvreetçhyn

She sorçh dy fo-gharmadyn as dy eaddeeyn-snaue **mynvreetçhyn**. T'ad giare as çhionney ayns cummey, ayns cosoylaght rish sorçhyn lesh lurgnaneyn liauyrey lheid as cuttee ghoarney. Ta mynvreetçhyn gymmyrkey comyssyn y cheaueyder ayns soiaghey soit, as t'eh shen lhiggey da fir ta goaill ayrn ayns gastidyn lheid as roortys ny lheiltys dy ve ny smoo souyr.
Fo-eaddagh liauyr

She sorçh dy fo-eaddeeyn daa-ayrnagh **fo-eaddagh liauyr**. T'eh jeant seose jeh "breeçhyn" lesh lurgnaneyn liauyrey as "lheiney" lesh muinneelyn liauyrey, as t'ad ceaut dy cadjin car y geurey. Dy cadjin, t'eh jeant ass cadee, ollan, ny eggey-feeit jeh cadee as polyester ry-cheilley, agh ta fir elley jeant ass fledjyn.
Recortyssyn bleeaney Yernagh

Va earroo ennagh jeh **recortyssyn bleeaney Yernagh** er nyn go-chruinnaghey derrey, as beggan lurg, jerrey Nerin Ghaelgagh 'sy 17oo eash. Va ny recortyssyn shen screeuit sheese ec maynee son dy reaghey chron-oaylleeaght ny laaghyn feailley. Harrish ny bleeantyn va rollaghyn merriu saggyrtyn, abbyn as aspickyn screeuit sheese ayns ny recortyssyn, myrane lesh fysseree mychione taghyrtyn politickagh scanshoil.

## Recortyssyn ry-gheddyn
Ta coipyn laue-screeyn jeh recortyssyn bleeaney goaill stiagh:
* Annála Connacht
* Annála na gCeithre Máistrí
* Annála Inis Faithleann
* Annála Loch Cé
* Chronicon Scotorum
* Annála Uladh

## Kianglaghyn mooie
* ''Corpus of Electronic Texts'' (CELT) ec Ollooscoil ny Colaashtey Corkee
* Irish Texts Society
* Clouyn Scoill ny Studeyryssyn Celtiagh
* 'The Chronology of the Irish Annals' liorish Dan McCarthy
Spike Milligan

She eunysseyr, fer aitt, screeudeyr, feelee as kiaulleyder Goaldagh-Yernagh va **Terence Alan "Spike" Milligan** (16 Averil, 1918 &mdash; 27 Toshiaght Arree, 2002). Va enney mooar er fo'n ennym **Spike Milligan**. Cheau eh yn chooid smoo jeh'n choorse bea echey gobbraghey 'sy Reeriaght Unnaneysit. She Milligan va'n co-chrooder, yn ard-screeudeyr as nane jeh'n wirran 'sy chlaare radio *[[The Goon Show]]*. Ren Milligan screeu as reaghey ram lioaryn, goaill stiagh *Puckoon* as y coontys hene-veashnyssagh er y traa ren eh caggey 'sy Nah Chaggey Dowanagh, goaill toshiaght lesh *Adolf Hitler: My part in his downfall*. Ta enney er chammah myr screeudeyr jeh feeleeaght aitt, as va'n chooid smoo jeh'n 'eeleeaght echey scruit da paitçhyn, goaill stiagh *Silly Verse for Kids* (1959).
Purt

Ta'n fockle **purt** çheet er soiaghey er coose ny oirr varrey son loaghanys lhongyn as livrey-ys sleih ny laadyn. Ta soiagheeyn da puirt reiht as roshtynys gys y çheer as gys ushtey yn-shiaulley 'syn aigney, myrane lesh aggyrtys traghtee as fastee veih'n gheay as veih ny tonnyn.
Maurice FitzGerald, 2h Hiarn Uíbh Fhailí

She fer jeh'n lught ooasle as sidoor Normanagh-Yernagh va **Maurice FitzGerald** (1194 &ndash; 20 Boaldyn 1257). She Ard-Hiarn Vriw Nerin v'eh veih 1232 derrey 1245. V'eh ruggit ayns Nerin 'sy vlein 1194. Mac lesh Gerald FitzMaurice, 1d Hiarn Uíbh Fhailí as Eve de Bermingham v'eh. Haink eh er toshiaght yn enmys Çhiarn Uíbh Fhailí er 15 Jerrey Geuree 1204, as va reejerey jeant jeh jeh ayns Jerrey Souree yn vlein 1217 tra v'eh 23 bleeaney d'eash. V'eh symnit gys Lunnin son dy gholl marish y Ree Inry III Hostyn gys Poitou as Gasconha ayns Jerrey Fouyir 1229. V'eh pointit myr Çhiarn Vriw Nerin ayns Mean Fouyir 1232, as dreill eh yn oik shen derrey'n vlein 1245. Va'n foaynoo echey sollit liorish fouyn as ad gra dy row ayrn echey ayns baase Richard Marshal, 3oo Eearley Pembroke 'sy vlein 1234. Ren eh goll quail marish Marshal ec Cah an Currach er 1 Averil. 'Sy chah shen, va Marshal gortit as hooar eh baase beggan ny lurg. Ayns ny bleeantyn 1241, 1242, 1246, 1247 as 1248 ren eh cur ry cheilley sheshaghtyn caggee noi ny Yernee. 'Sy recortys bleeaney *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* (1247) v'eh recortyssit dy row Máel Sechnaill Ó Dómhnaill, Çhiarn Heer Chonnal marrooit liorishyn.

'Sy vlein 1245, va Maurice ceaut magh ass oik yn Çhiarn Vriw. V'eh John FitzGeoffrey yn eiyrtyssagh echey. 'Sy vlein cheddin, chur eh sheese bun da Cashtal Shliggee. Ren eh cur er bun y vannishter Fransiscagh ayns Yoal as y vannishter Ghominicagh ayns Shliggagh.
Alsaasish

She abbyrt jeh'n Ghermaanish Alemanagh Heese ee yn **Alsaasish** (Alsaasish: *Elsässerditsch*, ,  ny ). T'ee goll er loayrt ayns yn Alsaash, ard ayns hiar ny Frank t'er goll eddyr laueyn reiree ny Frank as ny Germaan beggan cha mennick as ta Paab noa reiht 'sy Raue.

## Kynney çhengey
Cha nel toiggalys aashagh ayn eddyr loayrtee yn Alsaasish as loayrtee yn Ghermaanish, agh ta'n Alsaasish ny h-abbyrt Alemanagh, gollrish Germaanish ny h-Elveeish, Swabish as Badish. Dy mennick ta marranyssyn jeant eddyr ee as Frankoanish Lorraine - abbyrt vooinjeragh Rankoanagh ta goll er loayrt ayns shiar hwoaie ny h-Alsaash as ayns Lorraine.

## Focklyn soylee
São Paulo

Ta **São Paulo** (Portiugish son "Noo Paayl") ny ard-valley smoo 'sy Vrasseel lesh ny smoo na 11 villioon dy leih ayn.
Blaa slaanee

She genus dy lossreeyn sheer-vio eh ***Antirrhinum***, ny **blaaghyn slaanee**.  V'ad cliaghtey rang-oardraghey ad myr kynney Scrophulariaceae, agh er bun studeyrys GDN t'ad er nyn gur stiagh 'sy chynney Plantaginaceae.  Ta "Antirrhinum" ass Greagish: , "stroinoil", yn eie cheddin as ennym stroin assag, ny h-oltey y ghenus.

## Jalloo-oaylleeaght

Ta blaa cowreydagh ec y ghenus.  T'eh sigomorfagh, as ta daa "veill" ec kione y chrooineen.  T'ad dooney my t'ou traastey y crooineen.  T'ad lhiettal ymmodee shey-chassee, agh foddee shellanyn lajer fosley ad dys goaill y naghtyr as pollnaghey y blaa.

## Imraaghyn
Nottinghamshire

She coontae ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Nottinghamshire**.  T'eh çhemmit liorish Lincolnshire da'n çhiar, Leicestershire da'n jiass, Yorkshire Yiass da'n twoaie, as Derbyshire da'n çheear.  

Ta shiaght slystyn echey: Ashfield, Bassetlaw, Broxtowe, Gedling, Mansfield, Newark as Sherwood as Rushcliffe.  Va Nottingham City nyn mast'oc eddyr 1974 as 1998, agh t'eh ny lught-reill unnaneagh nish er son reirey, ga dy vel eh fo y choontae jesh-chliaghtagh foast.  

She Nottingham eh y preeu-valley tradishoonagh, agh she West Bridgford eh yn ard-oik reiragh jeianagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Blaa villish

She lus feie bleinoil ee **blaa villish** (***Viola tricolor***).  Ny keayrtyn, ta *[[bossan feeackle]]* ny *[[lus y chree]]* çheet urree myrgeddin.  She shennayr feie lus y Trinaid ellynagh t'ayn.  T’ee gaase ayns faiyr er thalloo geayr.

## Jalloo-oaylleeaght
T’ee gaase wheesh as 15cm er yrjid, agh she lus snauee t’ayn.  Ta duillagyn maylartey oochrooagh, spaddylagh, cree-chrooagh ny meayl eck.  Ta blaaghyn gorrym, jiarg-ghorrym, ny buighey eck, as mestit ny keayrtyn.

## Imraaghyn
2011

## Taghyrtyn
* 1 Jerrey Geuree - Ren yn Estaan doltey yn oarey.

## Baaseyn
* 2 Jerrey Geuree - Anne Francis, aghteyr Americaanagh (r. 1930)
* 2 Jerrey Geuree - Pete Postlethwaite, aghteyr Goaldagh (r. 1946)
* 4 Jerrey Geuree - Gerry Rafferty, kiaulleyder Albinagh (r. 1947)
Aeraght

She jastan dy ghassyn ta cruinnaghey corpane mooar jeh glout fondagh as ta freilt 'syn ynnyd liorish cooney ym-hayrn y chorpane ee **aeraght**. Ta planaidyn ennagh jeant seose ass gassyn ynrican, as ayns ny cooishyn shen, cha nel agh y jastan mooie coontit myr nyn aeraght oc (jeeagh er foawir ghas).

Ta'n enmys aeraght rollageagh cur sheese er yn ard mooie jeh rollage, as dy cadjin t'eh goaill stiagh y chooid ta goaill toshiaght veih'n fotosfeir magh. Foddee rollageyn lesh çhiassidyn injil co-vreneenyn co-vestit dy chroo 'syn aeraght vooie. Ta aeraght ny Cruinney, ta goaill stiagh ocsygien t'er ymmyd liorish y chooid smoo jeh bioagyn son tayrn ennal as daa-ocseed charboan t'er ymmyd liorish lussyn, algaghyn as keeanvacteyryn son co-haaghey sollysh, coadey bioagyn bio veih jeeyl ghien-oaylleeagh rere goulraght erskyn-ghorrym greiney. Ta'n cummal roie ny eiyrtys jeh billioonyn dy vleeantyn dy chaghlaa bea-chemmigagh er y çhenn-aeraght liorish bioagyn bio.
Derbyshire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Derbyshire**.  T'eh çhemmit liorish Nottinghamshire da'n çhiar, Leicestershire da'n çhiar yiass, Cheshire da'n çheear, Staffordshire da'n çheear yiass, Manchuin Vooar da'n çheear hwoaie, Yorkshire Heear da'n twoaie, as Yorkshire Yiass da'n çhiar hwoaie.  

She Derby eh y preeu-valley tradishoonagh, agh she Matlock eh yn ard-oik reiragh jeianagh.  She lught-reill unnaneagh eh Derby nish, agh t'eh goit stiagh ayns coontae jesh-chliaghtagh Derby ny yei shen.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*Derbyshire Heritage - derbyshireheritage.co.uk 
*
Isaac Newton

She fishigagh, maddaghteyr, rollageyder, fallsoonagh najoor, far-chemmigagh as jeeoilagh Sostynagh va'n **Reejerey Isaac Newton** (4 Jerrey Geuree 1643 &ndash; 31 Mayrnt 1727 ). Ta enney share er kyndagh rish yn obbyr ren eh er leighyn gleashaght, reayrt-oaylleeaght, ym-hayrn, as calcalys. Ayns 1687, hoilshee eh magh lioar va enmyssit *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]* (Ladjyn son "Prinsabylyn Maddaghtoil jeh Fallsoonys y Najoor"; enmyssit *Principia* dy mennick chammah) raad chur eh magh e heiltynys er yn ym-hayrn cadjin as er tree leighyn y ghleashaght.

Hrogg Newton y chied odreayrtan aahoilshagh ayns 1668. Chammah's shen, lhiassee eh sheiltynys y tollysh va bunnit er y vaght raad ta prismey jeechummey yn soilshey bane stiagh ayns daaghyn y ghoal twoaie. Ta lhiassaghey y chalcalys rheynnit magh eddyr eshyn as Gottfried Leibniz chammah.

Ren smooinaghtyn Newton er y toilshey, y ghleashaght, as yn ym-hayrn kioneys er yn ishig harrish y chied tree eashyn elley derrey dy row ad lhiassit liorish sheiltynys y chonastaght liorish Albert Einstein.

Va Newton jeant ny reejerey ayns 1705 liorish y Venrein Onnee as cheau eh ny tree eashyn jerrinagh echey ayns Lunnin raad v'eh ny Wardoon (1696–1699) as ny Vainshtyr (1699–1727) er y Thie Cooinnee Reeoil, chammah as eaghtyrane er y Çheshaght Reeoil (1703–1727).

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
* Shalee bun-earrooagh Enlightening Science: Teksyn e phabyryn, "Cadjinaghyn" as podchreelaghyn ec y Newton Project

### Screeunyn lesh Newton
* Obbraghyn Newton&nbsp;– slane teksyn ec y Newton Project
* Pabyryn Newton ayns tashtlann y Çheshaght Reeoil
* Laue-screeunyn Newton ec Lioarlann Ashoonagh Israel&nbsp;– çhaglym e screeunyn crauee
* "Newton Papers"&nbsp;– Cambridge Digital Library
Brattagh y Çhillee

Ta **[[brattagh ashoonagh]] [[yn Çhillee]]** jeant seose jeh daa vann cochruinnagh jeh ny daaghyn bane as jiarg, lesh kerrin gorrym unnane as yrjid y vann bane 'sy chantoon. Ta'n kerrin shen gymmyrkey rollage lesh queig bir. Va'n brattagh doltit er 18 Jerrey Fouyir, 1817. Ta'n brattagh er enney myr ***La estrella solitaria*** (Spaainish son "y Rollage Lomarcan").

Ta'n rollage shassoo son stiurag da goll er oai as onnor; ta'n daah gorrym shassoo son y speyr as y Keayn Sheealtagh, ta daah bane shassoo son ny h-Andeeyn sniaghtagh, as ta'n daah jiarg shassoo son y fuill va deayrtit er son y teyrsnys.
Blaa sniaghtee

She genus dy lossreeyn sheer-vio eh ***Galanthus***, ny **blaaghyn sniaghtee**.  T'ad cur magh blaaghyn 'sy gheurey dy cadjin, agh ta kuse jeu cur magh blaaghyn leah 'syn arrey ny anmagh 'syn 'ouyr.

## Jalloo-oaylleeaght

T'ad cur magh daa ny traa duillagyn linnagh dy cadjin, as gass gyn duillag.  Ta un vlaa bane clagagh oc.  Cha nel petyllyn echey; t'eh jeant jeh shey teepallyn.

## Ymmyd
Ta galantamine ayndaue, as ta ymmyd jeant jeh er son lheeys çhingys Alzheimer as çhindyssyn cooinaghtyn elley.

## Imraaghyn
Çheer ny Benrein

She steat Austrailagh eh **Çheer ny Benrein** ny **Queensland**. T'eh ny hoie ayns shiar hwoaie y vooar-rheynn as t'eh çhemmit liorish Thalloo yn Twoaie da'n sheear, liorish yn Austrail Yiass da'n sheear yiass, as liorish Bretyn Yiass Noa da'n jiass. Da'n shiar, ta Queensland er ny hemmal liorish Yn Vooir Chorralagh as y Cheayn Sheealtagh. T'eh ny nah steat smoo 'syn Austrail lurg yn Austrail Heear rere eaghtyr, as ny treeoo steat smoo rere earroo yn phobble lurg Bretyn Yiass Noa as Victoria.
Bretyn Yiass Noa

She steat Austrailagh ee **Bretyn Yiass Noa** (). T'ee ny soie ayns shiar yiass ny çheerey, çheu hwoaie veih Victoria, çheu yiass veih Queensland, as çheu hiar veih'n Austrail Yiass, as t'ee cruinnaghey Thalloo Preeu-valjagh ny h-Austrail dy lane. Va coloin Vretyn Yiass Noa currit er bun 'sy vlein 1788, as ec y traa shen ren ee goaill stiagh cooid vooar jeh mooar-heer yn Austrail, myrane lesh Thalloo Van Diemen, Ellan y Çhiarn Howe as Ellan Norfolk ayns bishaghey lesh yn ard t'er enney myr Bretyn Yiass Noa, v'er ny cummey car y Chonastaghey 'sy vlein 1901.

Tra ren y Vretyn Vooar goaill stiagh y Teelynn Noa 'sy vlein 1840, haink urree dy ve ny cooid jeh Bretyn Yiass Noa er feie tammylt ghiare. Car y 19oo eash va ardjyn mooarey scarrit magh assjee son dy chur ny coloinyn Goaldagh y Tasmaan (va currit er bun myr coloin er lheh va enmyssit Thalloo Van Diemen 'sy vlein 1825), yn Austrail Yiass (1836), Victoria (1851), as Queensland (1859).

She Sydney y preeu-valley as yn ard-valley smoo 'sy steat.
Cheshire

She coontae jesh-chliaghtagh Sostyn Heear Hwoaie eh **Cheshire**.  T'eh çhemmit liorish Derbyshire da'n çhiar, Staffordshire as Shropshire da'n jiass, Wrecsam as Sir y Fflint da'n çheear, as Merseyside as Manchuin Vooar da'n twoaie.  She yn Çhaayr y preeu-valley tradishoonagh.

## Imraaghyn
Leicestershire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh thalloonit ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Leicestershire**.  T'eh soit ayns mean ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Derbyshire da'n çheear hwoaie, Nottinghamshire da'n twoaie,  Lincolnshire da'n çhiar hwoaie, Rutland da'n çhiar, Northamptonshire da'n çhiar yiass, Warwickshire da'n çheear yiass, as Staffordshire da'n çheear.  

Ta shey slystyn ec y choontae neuvoirvaljagh: Leicestershire Heear Hwoaie, Charnwood, Melton, Hinckley as Bosworth, Blaby, Oadby as Wigston, as Harborough.  Ta caayr Leicester hene ny lught-reill unnaneagh neuchrogheydagh, agh t'ee goit stiagh 'sy choontae jesh-chliaghtagh.  She Leicester eh y preeu-valley tradishoonagh, agh she Glenfield eh ard-oik reiragh jeianagh y choontae.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
* Coonseil Coontae Leicestershire
Yn Austrail Heear

She steat Austrailagh ee **yn Austrail Heear** (). T'ee coodaghey yn trass heear jeh mooar-rheynn ny h-Austrail. T'ee çhemmit liorish y Cheayn Injinagh da'n twoaie as da'n sheear, liorish Baie Mooar ny h-Austrail as y Cheayn Injinagh da'n jiass, liorish Thalloo yn Twoaie da'n shiar hwoaie, as liorish yn Austrail Yiass da'n shiar yiass. Ta'n Austrail Heear ny steat smoo 'syn Austrail rere eaghtyr as ta 2.2 villioon deiney cummal 'sy steat lesh 85% jeu cummal 'sy cherrin heear yiass.

She Perth y preeu-valley.
Yn Austrail Yiass

She steat Austrailagh ee **yn Austrail Yiass** (). T'ee ny soie ayns jiass meanagh ny çheerey. T'ee ny kiaroo ard smoo mastey steatyn as thallooyn ny h-Austrail as ee 983,482 km2 er eaghtyr. Ta'n Austrail Yiass çhemmit liorish yn Austrail Heear da'n sheear, liorish Thalloo yn Twoaie da'n twoaie, liorish Queensland da'n shiar hwoaie, liorish Bretyn Yiass Noa da'n shiar, liorish Victoria da'n shiar yiass, as liorish Baie Mooar ny h-Austrail as y Cheayn Injinagh da'n jiass. She Adelaide y preeu-valley as y balley smoo 'sy steat.
Victoria (steat)

She steat Austrailagh eh **Victoria**. T'eh ny hoie ayns shiar yiass ny çheerey. Dy çheer-oaylleeagh t'eh ny steat mooarheeragh by loo, as t'eh çhemmal rish Bretyn Yiass Noa da'n twoaie, rish yn Austrail Yiass 'sy neear, rish y Tasmaan, harrish Keyllys Bass, 'sy jiass. Ta Victoria ny steat smoo gloo-phobbylagh 'syn Austrail, as ta begnagh 75% jeh pobbyl y steat cummal ayns Melbourne, preeu-valley yn steat as y chaayr smoo. T'eh er credjal dy row 30,000 Austrailee Vun-dooghyssagh cummal 'syn ard roish çheet yn choloinaghys Oarpagh ayns ny 1830yn. Ren feddyn magh yn airh 'sy vlein 1851 ayns Ballarat as Warrandyte caghlaa yn ard myr laare çhynskylagh as traghtee.
Yn Tasmaan

She steat as ellan Austrailagh ee **yn Tasmaan** (). T'ee ny soie 240 km çheu yiass veih mooarheer yn Austrail as t'ee scarrit voee liorish Keyllys Bass. Ta'n steat goaill stiagh yn ellan hene - y 26oo ellan smoo er y theihll - as ny h-ellanyn mygeayrt-y-mooee. Ta ny smoo na 500,000 deiney cummal 'sy steat, as ta begnagh lieh-chooid jeh'n phobbyl cummal ayns rheynn mooar Hobart. Ta'n Tasmaan 68,401 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as ta'n ard-ellan coodaghey 62,409 kilomeaderyn kerrinagh.

She Hobart y preeu-valley as y chaayr smoo 'sy steat, as t'eh goaill stiagh ny h-ardjyn Caayr Hobart, Caayr Glenorchy, as Caayr Clarence, as dy mennick ta'n fo-valley Kingston (cooid jeh Baljaght Kingborough) coontit myr cooid jeh ard Hobart Mooar. Ta buill chummaltit vooarey goaill stiagh Launceston 'sy twoaie as Devonport as Burnie 'sy neear hwoaie. Ta'n ellan fo-antarctagh Ellan Macquarie currit fo reirey yn steat myr cooid jeh'n ard gurneilys ynnydagh Coonseil Ghlion Huon.
Thalloo yn Twoaie

She thalloo chonastagh ny h-Austrail ee **Thalloo yn Twoaie** (). T'ee ny soie ayns mean as twoaie ny çheerey as t'ee çhemmit liorish yn Austrail Heear da'n sheear, liorish yn Austrail Yiass da'n jiass, as liorish Queensland da'n shiar. Da'n twoaie ta'n thalloo caglit liorish Mooir ny Teemor, Mooir Arafura, as Lhoob Carpentaria. T'ee ny treeoo rheynn pholitickagh smoo 'syn Austrail rere eaghtyr agh t'ee ny rheynn vooar sloo rere earroo yn phobble.

She Darwin y preeu-valley. Ta baljyn mooarey elley goaill stiagh Alice Springs, Katherine, Nhulunbuy as Tennant Creek.

Ta tarmaynys ny thallooin bunnit er y turrysid, as er Pairk Ashoonagh Kakadu ayns Top End ("Y Baare") as Pairk Ashoonagh Uluṟu-Kata Tjuṯa ("Ayers Rock" ny "Creg Ayers") ayns mean yn Austrail, as y veaineraght.
Thalloo Vaie Jervis

She thalloo chonastagh yn Austrail ee **Thalloo Vaie Jervis** (). Va'n ard lhiggit seose ec Bretyn Yiass Noa dys y Reiltys Co-unnaneyssagh 'sy vlein 1915 son dy chiarail entreilys marrey da'n phreeu-valley Canberra. V'ee reirit ec Rheynn y Çheusthie as eisht, ec Rheynn ny Thallooin Preeu-valjagh myr cooid jeh Thalloo Preeu-valjagh yn Austrail, ga dy row ee ny thalloo er lheh.
Thalloo Preeu-valjagh yn Austrail

She thalloo preeu-valjagh ny Austrail eh **Thalloo Preeu-valjagh yn Austrail** (). T'ee ny thalloo hene-reiragh sloo 'syn Austrail, as t'ee cruinnit dy 'lane liorish Bretyn Yiass Noa. Va'n thalloo astreeit gys y Cho-unnaneys veih Bretyn Yiass Noa 'sy vlein 1911, daa vlein roish va Canberra er ny enmyssey myr Preeu-valley Ashoonagh yn Austrail 'sy vlein 1913.
Ellan Norfolk

She ellan beg 'sy Cheayn Sheealtagh eddyr yn Austrail, y Chaladoan Noa as y Teelynn Noa eh **Ellan Norfolk** (, Norfuk: *Norfuk Ailen*). Ta'n ellan ny chooid jeh Co-unnaneys ny h-Austrail agh ta keim vooar jeh hene-reiltys echey.

## Imraaghyn
Rutland

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh thalloonit ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Rutland**.  T'eh çhemmit liorish Leicestershire da'n çheear hwoaie, Lincolnshire da'n çhiar hwoaie, as Peterborough (ny lught-reill unnaneagh ayns Cambridgeshire jesh-chliaghtagh) as Northamptonshire da'n çhiar yiass.  Ta Rutland ny lught-reill unnaneagh.

Cha nel agh daa valley ayn: Oakham, y preeu-valley, as Uppingham.  Ta doour mooar ayn, Rutland Water.

## Imraaghyn
Lught-reill unnaneagh

Ta **lught-reill unnaneagh** ny lught-reill ynnydagh un-cheimagh ta jannoo obbyr lughtyn-reill yl-cheimagh soylee.  T'eh cooilleeney obbraghyn ennagh ta jeant ec y reiltys ashoonagh, ny lughtyn-reill s'inshley ny s'ardjey, ayns ardjyn elley ny çheerey.  Dy cadjin, she balley ny caayr t'ayn, as eshyn mooar dy liooar dy obbraghey gyn croghey er reiltys coontae ny ardjynagh.  Ny keayrtyn, she aarheynn ashoonagh t'ayn, as ish ry-eddyrscarrey veih fir elley 'syn ashoon er y fa nagh vel fo-rheynnyn eck.
Ellan Heard as Ellanyn McDonald

Ta **Ellan Heard as Ellanyn McDonald** () nyn dhalloo vooie Austrailagh as nyn bossan dy ellanyn volcaanagh Antarctagh. T'ad nyn soie daa hreen y vollagh veih Madagascar gys yn Antarctagh, mygeayrt 4,099 km çheu heear yiass veih Perth, 3,845 km çheu heear yiass veih Meayll Leeuwin, yn Austrail, 4,200 km çheu hiar yiass veih'n Affrick Yiass, 3,830 km çheu hiar yiass veih Madagascar, 1,630 km çheu hwoaie veih'n Antarctagh, as 450 km çheu hiar yiass veih Kerguelen.

Rere y cheeal Austrailagh, t'ad nyn soie ayns Keayn y Jiass, agh rere keeal y Çheshaght Vooir-chaslyssagh Eddyrashoonagh t'ad nyn soie 'sy Cheayn Injinagh.

V'ad feddynit magh 'sy 19oo eash veanagh, as v'ad coontit myr thallooyn ny h-Austrail veih'n vlein 1947. Ta'n daa volcaan bio ayns ny thallooyn Austrailagh nyn soie er ny h-ellanyn, as ta fer jeu, Mawson Peak, y slieau Austrailagh s'yrjey.

Ta'n possan ellanagh 372 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as ta 101.9 kilomeaderyn dy choose oc. Ta ny h-ellanyn neuchummaltit.
Ellanyn Ashmore as Cartier

She thalloo Austrailagh as daa phossan dy ellanyn tropickagh 'sy Cheayn Injinagh Hiar **Ellanyn Ashmore as Cartier** ny **Thalloo Ashmore as Cartier** (). T'ad nyn soie çheu heear hwoaie veih'n Austrail as çheu yiass veih'n ellan Indoneeshagh Rote. Ta ny h-ellanyn 199.45 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr, earroo ta goaill stiagh 114,400 m² jeh thalloo çhirrym, lesh y chooid elley jeant seose jeh ushtey.
Ellanyn Cocos (Keeling)

She thalloo Austrailagh 'sy Cheayn Injinagh **Thalloo Ellanyn Cocos (Keeling)** () ny **Ellanyn Cocos** as **Ellanyn Keeling**. T'ad nyn soie çheu heear yiass veih Ellan ny Nollick mygeayrt lieh-vollagh eddyr yn Austrail as Sri Lanka. Ta'n thalloo jeant seose jeh daa atoll as shiaght ellanyn corralagh as feed. Ta 600 deiney cummal er daa ellan chorralagh, West Island ("Yn Ellan Heear") as Home Island ("Yn Ellan Thie").

## Imraaghyn
Mean-çheerey Heear Hostyn

Foddee **Mean-çheerey Heear Hostyn** çheet er:
* Mean-çheerey Heear Hostyn (coontae), ny choontae moirvaljagh 'syn ard Mean-çheerey Heear Hostyn
* Mean-çheerey Heear Hostyn (ard), ny ard oikoil Hostyn er son staddyssaght as kuse dy obbraghyn reiragh
Arabish

She çhengey Hemittagh Veanagh ee yn **Arabish** ( *al-ʿarabiyyah*, ASE: [ʔæl.ʕɑrɑˈbiːjɐ], ny عربي *ʿarabī*, [ˈʕɑrɑbiː]), as myr shen ta kiangley eddyr ee as ny çhengaghyn Semittagh elley lheid as yn Ewnish as ny çhengaghyn Noa-Aramaagh. Ta ny smoo loayreyderyn ny h-Arabish na loayreyderyn jeh çhengey Hemittagh elley. T'ee myr çhengey ghooghyssagh ec ny smoo na 280 millioonyn dy leih, as ta'n chooid smoo jeu cummal 'sy Niar Meanagh as 'syn Affrick Hwoaie. Ta staydys oikoil eck ayns 26 çheeraghyn as ayns 4 reagheydyssyn eddyr-ashoonagh, goaill stiagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, as she çhengey liturgagh yn Islam t'aynjee. Ta sorçhyn eigsoylagh jeh'n Arabish ayn, as ad er nyn rheynn magh harrish ard mooar dy çheer-oaylleeagh. Ta fir jeu do-hoiggalagh eddyr nyn geilley. Ta'n Arabish Chadjinit Noa-emshyragh er n'ynsaghey ayns ny scoillyn, as ny h-ollooscoillyn, as er n'ymmyd ayns buill obbree, reiltyssyn as 'syn ym-ysseraght.
Doour

Foddee **doour** çheet er:
* Doour (tasht ushtey), ny logh stangit liorish strughtoor ennagh.
* Doour (stangey ushtey), ny strughtoor stangee ushtey, jeant ec deiney, beiyn myr doourchooghyn, ny taghyrt ennagh.
Northamptonshire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh thalloonit ayns Mean-çheerey Hiar Hostyn eh **Northamptonshire**.  T'eh soit ayns mean ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Warwickshire da'n çheear, Leicestershire as Rutland da'n twoaie, Lincolnshire da'n çhiar hwoaie, Cambridgeshire da'n çhiar, Bedfordshire da'n çhiar yiass, Buckinghamshire da'n jiass, as Sheer Aah yn Ollee da'n çheear yiass.

Ta shiaght slystyn ec y choontae neuvoirvaljagh: Northampton, Daventry, Wellingborough, Kettering, Corby as Northamptonshire Hiar.

## Imraaghyn
Cambridgeshire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh thalloonit ayns Sostyn Hiar eh **Cambridgeshire**.  T'eh soit ayns mean ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Lincolnshire da'n twoaie, Norfolk da'n çhiar hwoaie, Suffolk da'n çhiar, Essex as Hertfordshire da'n jiass, as Bedfordshire as Northamptonshire da'n çheear.

Ta quieg slystyn ec y choontae neuvoirvaljagh: Cambridge, Cambridgeshire Yiass, Cambridgeshire Hiar, Huntingdonshire as Fenland.  Ta'n coontae jesh-chliaghtagh goaill stiagh y lught-reill unnaneagh Peterborough myrgeddin.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* 
* Coonseil Coontae Cambridgeshire
*
Norfolk

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Sostyn Hiar eh **Norfolk**.  T'eh soit ayns shiar foddey ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Lincolnshire as Cambridgeshire da'n çheear, as Suffolk da'n jiass.

Ta quieg slystyn ec y choontae: Norwich, Norfolk Yiass, Great Yarmouth, Broadland, Norfolk Hwoaie, King's Lynn as Norfolk Heear, Breckland.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
*Coonseil Coontae Norfolk
Suffolk

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Sostyn Hiar eh **Suffolk**.  T'eh soit ayns shiar foddey ny çheerey.  T'eh çhemmit liorish Norfolk da'n twoaie, Essex da'n jiass as Cambridgeshire da'n çheear.

Ta shiaght slystyn echey: Ipswich, Suffolk Slystagh, Waveney, Suffolk Meanagh, Babergh, St Edmundsbury, as Forest Heath.

Ta Sutton Hoo ayns Suffolk hiar ny ynnyd shenndaaleeagh scanshoil.  Hooar ad tasht Anglo-Hostnagh mooar ayns shen ayns 1939 as reddyn elley ny yei.

## Imraaghyn
Manchuin Vooar

She coontae moirvaljagh reiragh as jesh-chliaghtagh thalloonit ayns Sostyn Heear Hwoaie ee **Manchuin Vooar**. T'ee çhemmit liorish Lancashire da'n twoaie, Treen Hiar Yorkshire da'n çhiar hwoaie, Derbyshire da'n çhiar yiass, Cheshire da'n jiass, as Merseyside da'n çheear.

Ta jeih slystyn eck: Ard-valley Manchester, Stockport, Tameside, Oldham, Rochdale, Bury, Bolton, Wigan, Ard-valley Salford, as Trafford.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Merseyside

She coontae moirvaljagh as jesh-chliaghtagh ayns Sostyn Heear Hwoaie eh **Merseyside**.  T'eh çhemmit liorish Lancashire da'n twoaie, Manchuin Vooar da'n çhiar, as Cheshire da'n jiass.

Ta queig slystyn echey: Lerphoyll, Sefton, Knowsley, St Helens, as Wirral.  Erreish da jee-vunnaghey ny coonseil choontae ayns 1974, t'adsyn nyn lughtyn-reill unnaneagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Staffordshire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Staffordshire**.  T'eh çhemmit liorish Cheshire da'n çheear twoaie, Derbyshire as Leicestershire da'n çhiar, Warwickshire da'n çhiar yiass, Mean-çheerey Heear Hostyn as Worcestershire da'n jiass, as Shropshire da'n çheear.

Ta nuy slystyn echey: Tamworth, Lichfield, Cannock Chase, Staffordshire Yiass, Stafford, Newcastle-under-Lyme, Staffordshire Moorlands, Staffordshire Heear, as Stoke-on-Trent.  Ta Stoke-on-Trent ny lught-reill unnaneagh, agh t'eh goit stiagh 'sy choontae jesh-chliaghtagh.

Ayns Jerrey Souree 2009, hooar ad tasht Anglo-Hostnagh smoo Vretyn Vooar, Tasht Staffordshire, faggys da Lichfield.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
*
*Coonseil Coontae Staffordshire
Shropshire

She coontae jesh-chliaghtagh ayns Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Shropshire** (**Salop** dy maylartagh; ).  T'eh çhemmit liorish Cheshire da'n twoaie, Staffordshire da'n çhiar, Worcestershire da'n çhiar yiass, Herefordshire da'n jiass, Powys da'n çheear, as Wrecsam da'n çheear hwoaie.  

She Shrewsbury eh y preeu-valley tradishoonagh.  Er son reirey, t'eh aarheynnit ayns daa 'lyst, slyst Shropshire as slyst Telford as Wrekin, nyn lughtyn-reilley unnaneagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Coonseil Shropshire
*
Herefordshire

She coontae jesh-chliaghtagh as reiragh ayns Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Herefordshire**.  T'eh çhemmit liorish Shropshire da'n twoaie, Worcestershire da'n çhiar, Gloucestershire da'n çhiar yiass, Gwent da'n çheear yiass, as Powys da'n çheear.  

She Hereford eh y preeu-valley tradishoonagh as ard-oik reiragh.

## Imraaghyn
Cleeau

She oltey jeh ronsaghey-kirpey yn dooinney as cretooryn eigsoylagh elley ee **yn chleeau**. Ta'n fockle thoracks (veih θώραξ *thórax* ny Greagish trooid *thorax* y Ladjyn) currit urree ny keayrtyn. Ayns deiney as *[[hominidae]]*, ta'n fockle cleeau çheet er yn ard eddyr y wannal as y volg, goaill stiagh ny h-organeyn sthie as dagh red elley ta cummal ayn. Ayns shey-chassee as cretooryn elley lesh ushylee vooie oc, ta'n fockle thoracks currit er yn ard ta co-reggyrt rish y chleeau.
Worcestershire

She coontae jesh-chliaghtagh as reiragh ayns ard Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Worcestershire**.  T'eh çhemmit liorish Staffordshire da'n twoaie, Mean-çheerey Heear Hostyn da'n çhiar hwoaie, Warwickshire da'n çhiar, Gloucestershire da'n jiass, Herefordshire da'n çheear, as Shropshire da'n çheear hwoaie.  

She Worcester eh y preeu-valley tradishoonagh as ard-oik reiragh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
* 
* Ynnyd-eggey Choonseil Coontae Worcestershire
Mean-çheerey Heear (coontae)

She coontae jesh-chliaghtagh as moirvaljagh ayns ard Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Mean-çheerey Heear Hostyn**.  T'eh çhemmit liorish Staffordshire da'n twoaie as heear, Warwickshire da'n çhiar, as Worcestershire da'n jiass. 

Ta shiaght slystyn echey: Ard-valley Wolverhampton, Dudley, Walsall, Sandwell, Ard-valley Birmingham, Solihull, as Ard-valley Coventry.  Erreish da mooghey ny cooinseil choontae ayns 1986, t'adsyn nyn lughtyn-reilley unnaneagh *de facto*.

## Imraaghyn
Warwickshire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Mean-çheerey Heear Hostyn eh **Warwickshire**.  T'eh çhemmit liorish Mean-çheerey Heear Hostyn as Staffordshire da'n çheear hwoaie, Leicestershire da'n çhiar hwoaie, Northamptonshire da'n çhiar, Sheer Aah yn Ollee da'n jiass, Gloucestershire da'n çhiar yiass, as Worcestershire da'n çheear.

Ta queig slystyn echey: Warwickshire Hwoaie, Nuneaton as Bedworth, Rugby, Stratford-on-Avon, as Warwick hene.  Cha nel caayr erbee 'sy choontae erreish da Coventry as Birmingham goll er covestey ayns Mean-çheerey Heear Hostyn ayns 1974.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*
Gloucestershire

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Sostyn Heear Yiass eh **Gloucestershire**.  T'eh çhemmit liorish Worcestershire da'n' twoaie, Warwickshire da'n çhiar hwoaie, Sheer Aah yn Ollee da'n çhiar, Wiltshire da'n çhiar yiass, Bristol da'n çheear yiass, Gwent da'n çheear, as Herefordshire da'n çheear hwoaie.

Ta shey slystyn ec y choontae reiragh: Gloucester, Tewkesbury, Cheltenham, Cotswold, Stroud, as Forest of Dean.  Ta'n coontae jesh-chliaghtagh goaill stiagh y lught-reill unnaneagh Gloucestershire Yiass myrgeddin.  

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*Coonseil Coontae Gloucestershire
*
Sheer Aah yn Ollee

She coontae reiragh as jesh-chliaghtagh ayns Sostyn Heear Yiass eh **Sheer Aah yn Ollee** ().  T'eh çhemmit liorish Warwickshire da'n' çheear hwoaie, Northamptonshire da'n çhiar hwoaie, Buckinghamshire da'n çhiar, Berkshire da'n jiass, Wiltshire da'n çheear yiass, as Gloucestershire da'n çheear.

Ta queig slystyn echey: Oxford, Cherwell, Sheer Aah yn Ollee Yiass, Vale of White Horse, as Sheer Aah yn Ollee Heear.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
* Coonseil Coontae Heer Aah yn Ollee
*