Çhengoaylleeaght y Vretnish

:

Ta **çhengoaylleeaght y [[Bretnish|Vretnish]]** çheet er troghyn çhengoaylleeagh y Vretnish (myr sampleyr, co-ordrail, sheeanaghtys, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as reddyn elley), as er studeyrys er ny troghyn shen.

### Artyn

Cha nel art neuhoilshaghey ec Bretnish.  Ta ymmyd yn art kinjagh gollrish y ymmyd jeh 'sy Ghaelg, goaill stiagh y boggaghys t'eh cur er ennymocklyn bwoirrinagh.  Ta tree cummaghyn ec yn art kinjagh:
* My ta breeockle ec jerrey yn 'ockle roie, vees  ayn.  Ta'n tosheeaght ec y reill shoh harrish ny reillyn elley.  Shen gollrish ymmyd * ’n* 'sy Ghaelg.
: Myr sampleyr,  (*ta'n kayt çheumooie*)
* My ta breeockle ec toshiaght yn 'ockle ny lurg, vees  ayn.  Shen gollrish ymmyd *yn* 'sy Ghaelg.
: Myr sampleyr,  (*y garey*)
* Ayns çhymbyllaghtyn elley, ta  ayn.  Shen gollrish ymmyd *y* 'sy Ghaelg.
: Myr sampleyr,  (*y garey*)

## Jalloo-oaylleeaght y Vretnish

### Keintys

Ta daa cheintys ec Bretnish: firrinagh as bwoirrinagh.  

### Ceaghley corocklyn toshee

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ec Bretnish.  She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied corockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.

Ta tree obbyr ceaghlagh ec Bretnish: boggaghys (Bretnish: **'), [[stronnaghys]] (Bretnish: **') as ennalaghey (Bretnish: **').  Chammah's shen, ta reill [[cur stiagh sheean]] (''epenthesis'') erreish da shiartanse dy 'ocklyn, as /h/ currit nyn lurg.

:

====Boggaghys ny "treiglad meddal"====

Ta [[boggaghys]] ny cheaghley feer vennick 'sy Vretnish.  T'ad cur **' er.  Cha nel eh slane gollrish boggaghys 'sy Ghaelg.  T'eh taghyrt:

* Erreish da kione y raa
: Myr sampleyr,  (*honnick Sioned kayt*)
: Ta  ny kione y raa ayns shoh.
* Ayns marenmyn erreish da ennymockle bwoirrinagh unnaneagh
: Myr sampleyr,  (*inneen veg*)
: Agh  (*inneenyn beggey*)
* Ayns ennymockle bwoirrinagh erreish da'n art kinjagh
: Myr sampleyr,  >  (*keyrrey, y cheyrrey*)
* Erreish da'n chooid smoo dy roie-ocklyn unheeleydagh
:  >  (*boayrd, er boayrd*)
:  >  (*Cayr Deeth, dys Cayr Deeth*)
* Erreish da  as  (*daa*, firrinagh as bwoirrinagh)
* Erreish da ,  as  (*shoh, shen* as *shid*)
* Erreish da ny farenmyn shellooagh  (*dty*), as  firrinagh (*e*); agh cha nel erreish da  bwoirrinagh
* Erreish da *yn* tra t'eh ny ayrneen ta kiangley ennymockle as marennym
:  >  >  (*lioar, lioar mooar, ta'n lioar mooar*)
* Erreish da  tra t'eh cowraghey stayd yn ennymockle, gollrish *my, dty, ny...* 'sy Ghaelg.  Agh ayns y Vretnish, cha nel agh yn un fockle, as ta'n ceaghley taghyrt ayns dagh cooish.
:  >  (*dooinney aeg, tra v'eh ny ghooinney aeg*)
:  >  (ben aeg, tra v'ee ny ben aeg*)
* Erreish da focklyn cadjin:
** (*dy liooar*)
** (*cho, cha*)
** (*ny* - myr t'eh ayns *fer ny ghaa*)
** (*cre*)
** (*tra*
** (*feer*)
** (*quoi*)
** (*ro*, *ro-*)
** bwoirrinagh (*un*)
* Erreish da'n ayrneen  / , as eshyn cowraghey y cummey jarrooagh.
:  >  (*eeck*, *deeck mee*)
* Son cowraghey tra haghyr red ennagh
:  >  (*blein, blein er dy henney*)
:  >  (*Jedoonee*, as myr sampleyr, *t'ee cliaghtey çheet Jedoonee* ny *haink ee Jedoonee*)
* Ayns focklyn covestit
:  >  (*ard* + *balley* > *ard-valley*)
* Erreish da [[meer roie]]
:  >  (*obbyr*, *gyn obbyr*)

Anchasley rish y Ghaelg, *'cha nel** ceaghley er lheh erreish da ''roie-ockle + yn''.
:  (''er y voayrd'', firrinagh)
Agh bee fer ayn, foddee, ec focklyn bwoirrinagh, er coontey yn art kinjagh).
:  (''er y chaair'', bwoirrinagh)

====Stronnaghys ny "treiglad trwynol"====

Ta stronnaghys (**') ry-akin:

* Erreish da  myr roie-ockle as y keeall *ayns* echey
:  >  (*Cayr Deeth, ayns Cayr Deeth*)
* Erreish da  ny  (far-ennym shellooagh kied phersoon unnaneagh)
: Myr sampleyr,  >  (*ayr, my ayr*)

#### Ennalaghey ny "treiglad llaes"

Ta ennalaghey (**') ry-akin:

* Erreish da ny farennym shellooagh  bwoirrinagh (''e'')
:  >  (''kayt, e kayt'')
* Ayns breearyn ayns y chummey obballagh:
:  >  (''coayl, chaill mee'')
* Erreish da  (''as'')
* Erreish da  as  (''marish, lesh'')
:  >  (''kayt, hie mee marish kayt'')
* Erreish da  (''mysh'')
* Erreish da  as  (''tree'' firrinagh, ''shey'')
:  >  (''moddey, tree moddee'')

====Cur stiagh /h/====

Ta /h/ goll er cur stiagh:

* Erreish da ,  as  (''e''.<small>2UN.BWO</small>, ''nyn''.<small>1YL</small> as ''nyn''.<small>3YL</small>)

====Ceaghley meshtit====

Ta'n ceaghley shoh goaill stiagh ennalaghey as boggaghys.  My foddee y fockle jannoo ennalaghey, vees eh; mannagh nod, vees eh jannoo boggaghys.  Ta ceaghley meshtit ry-akin:

* Ayns breearyn ayns y chummey obballagh
:  >  (''jannoo'', ''cha ren eh'')
: agh  >  (''irree'', ''cha dirree eh'')
: ny keayrtyn, ta focklyn as **t** ny **p** ec y toshiaght goll er boggaghey ayns glare neuformoil

===Marenmyn===
Gollrish Gaelg, ta marnemyn çheet ny lurg yn ennymockle son y chooid smoo.  Ta shiartanse jeu goll roish:
*  (''shenn'')
*  (''dagh'')
*  (''slane'')
 
Cha nel aafilley ec marenmyn son y chooid smoo, agh ta cummaghyn firrinagh as bwoirrinagh ec beggan veg jeu: myr sampleyr,  (fir.),  (bwo.) (''bane'') as  (fir.),  (bwo.) (''lajer'').
 
Ta cosoylaghey goll er jannoo liorish [[meer yerree|meeryn jerree]], ny liorish focklyn cooney.  Marenmyn un- ny daaheeleydagh, ta meer yerree oc: ,  as .  Ta ny meeryn jerree shoh caghlaa ''b, d, g'' ec jerrey yn 'ockle dys dys ''p, t, c'' liorish [[creoiaghey]].
*  (''jiarg'')
*  >  (''ny s'jiargey'')
*  >  (**s'jiargey*)
*  >  (*cho jiarg as...*)
*  (*corrym, aalin*)
*  >  (*ny s'aaley*)
*  >  (*'s'aaley*)
*  >  (*cho aalin as...*)
 
Ny keayrtyn, ta caghlaa ayns cummey varennym son dy hroggal y cummey cosoylaghey:
*  >  (*keyl*)
*  >  (*'cruinn*)
*  >  (*boght*)
**Gow tastey dy vel niartaghey ec  ta caghlaa /d/ dys /t/, chammah's y caghlaa breeockle.

Marenmyn as ny smoo na daa hillab oc, t'ad jannoo ymmyd jeh  (*ny smoo*) as  (*smoo*) myr focklyn coonee.  Adsyn as daa hillab oc, foddee ad jannoo y ghaa.

====Cowraghey magh====

Jeeagh er [[#Farenmyn cowraghey magh]] myrgeddin.

Ta cowraghey magh 'sy Vretnish gollrish y Ghaelg, as ny focklyn coheeynt dy jeeragh:
*  (*ayns shoh*)
*  (*ayns shen*)
*  (*ayns shid*)
Ta cummey elley ec Bretnish: 
* .  Ta'n cummey shoh myr *yna*, agh t'eh cowraghey red ennagh ta ass shilley.

T'ad goll er cur ny lurg yn ennymockle son dy chowraghey fer er lheh:
*  (*y lioar shoh*)
*  (*y lioar shen*)
*  (*y lioar shen, ass shilley*)
*  (*y lioar shid*)

Son dy ghra dy vel red ennagh ayns boayl ennagh, ny ayns feyshtyn:

*  (*ta mee cummal ayns shoh*)
*  (*vel Gwen ayns shen?*)
*  (*ta carrey aym ayns shen*)
*  (*quoi ta gobbraghey ayns shid?*)

Agh ta cummey elley son dy chowraghey magh red ennagh da sleih elley, as son dy chur enney da sleih, as *'d-** roish:
*  (''shoh lioar'')
*  (''shen Iolo'')
*  (''shid kuse jeu'')

===Farmenmyn===

Ta cummaghyn cadjin as trome ec farmenmyn ny Bretnish:

:

====Farenmyn cowraghey magh====

Jeeagh er [[#Cowraghey magh]] myrgeddin.

:

===Breearyn===

Ayns Bretnish, ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn son dy chowraghey magh emshiryn.  Ayns lioar-ghlare, t'ad jannoo ymmyd jen ny cummaghyn shoh son y chooid smoo.  Ayns glare cadjin, ta cummaghyn ym-loayrtagh ry-chlashtyn dy mennick, agh ta ny cummaghyn yn-filleydagh ayn chammah, bentyn rish breearyn cadjin er lheh - myr sampleyr,  (''goll'') as  (''geddyn'').

Ta kiare [[emshir ym-loayrtagh|emshiryn ym-loayrtagh]] ec Bretnish myrgeddin, as t'adsyn jannoo ymmyd jeh  (''ve'').  Jeeagh er [[#Emshiryn ym-loayrtagh]] son ymmyd ny h-emshiryn shoh.

====Cummaghyn yn-filleydagh====

Ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn Bretnish.  Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn y vreear  (''eeck'').

:

Mychione y pretereitagh:
**Ayns shiartanse dy vuill, t'ad cur ''-s-'' eddyr y fraue as cummaghyn yl-rey.
**Ayns shiartanse dy vuill, ta cumaghyn myr  ayn ayns ynnyd jeh .
*Mychione yn emshir ry-heet:
** T'ad jannoo ymmyd jeh  (''oo'') ayns ynnyd jeh , myr shen , cha nel .
**Ayns shiartanse dy vuill 'sy yiass, t'ad jannoo ymmyd jeh'n jerrey  ayns ynnyd jeh  son y treeoo phersoon unnaneagh; myr shen,  ayns ynnyd jeh .
*Mychione yn emshir kianglagh:
**Ayns shiartanse dy vuill, t'ad cur ''-s-'' eddyr y fraue as cummaghyn yl-rey.

====Breearyn neureiltagh====
Ta shiartanse dy vreearyn cadjin 'sy Vretnish nagh vel jannoo ymmyd jeh ny cummaghyn yn-filleydagh cadjin.  Ta  (''ve'') as  (''fys y ve ayd'') neureiltagh dy firrinagh; ny fir elley, ta'n cummaghyn cheddin ec tree jeu, as myr shen, foddee oo gra dy nee keim elley dy vreearyn t'ayn, cha nel breearyn neureiltagh.  Y queigoo vreear,  (''goaill''), foddee eh jannoo reillyn ny tree elley, agh ayns shiartanse dy vuill, ta cummaghyn er lheh echey.

=====Bod=====

Chammah's ny cummaghyn yn-filleydagh t'ec breearyn elley (y pretereitagh, emshir ry-heet as kianglagh), ta cummaghyn yn-filleydagh laaragh as chaie eck, as ymmyd jeant jeh myr breearyn coonee marish breearyn elley.  Chammah's yn-filley son earroo as persoon, ta  (''ve'') eddyrscarrey jarrooagh, feyshtagh, obballagh.

Ta cummaghyn anchasley rish y cheilley ec y Hwoaie as y Yiass.

:

* Ta  goll er cur ny lurg y far-ennym ayns cummaghyn obballagh dy .  T'eh gollrish "cha", agh t'eh ny lurg y far-ennym, ayns ynnyd jeh roie y vreear.
: Myr sampleyr, "", ("***cha*' nel mee goll*")
* Shimmey cummey boaylagh t'ayn.

=====Gwybod=====

Ta cummaghyn pretereitagh as kianglagh ec  (*fys y ve ayd*), as ta ymmyd jeant jeu son dy chowraghey emshir laaragh as emshir chaie.  Shoh cummaghyn yn emshir laaragh:

:

Ayns y raa cadjin  (*cha s'aym*), ta cummey obballagh er lheh jeh'n laaragh kied phersoonagh.

===Ennymocklyn===

Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo liorish ymmodee cummaghyn reiltagh, chammah’s fir neureiltagh.  Cha nel ad goll er yn-filley son case.

Ta cummaghyn yl-rey goaill stiagh:

*  ny 
:  >  (*lioar, lioaryn*)
*  ny 
:  >  (*fockleyr, fockleyryn*)
* 
:  >  (*boayll, buill*)
* 
:  >  (*briskee, briskeeyn*)
* Coayl  ny  ec jerrey yn 'ockle (hoal noi yn yl-rey Gaelg).  Adsyn as -yn oc, t'ad firrinagh; adsyn as -en oc, t'ad bwoirrinagh.
:  >  (*crammag, crammagyn*)
:  >  (*rose, roseyn*)

Ta cummaghyn yl-rey neureiltagh cadjin goaill stiagh:
*  >  (*braar, braaraghyn*)
*  >  (*shuyr, shuyraghyn*)
*  >  (*mac, mec*)
*  >  (*braar, braaraghyn*)
*  >  (*cass, cassyn*)
*  >  (*laue, laueyn* - rere ny focklyn, *daa laue'')

## Co-ordail

## Imraaghyn