open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Celtiagh P as Q

Ta daa skeymyn cohirreydagh jeh rang-oardraghey ny çhengaghyn Celtiagh. Ta'n shenn **heiltynys P-Celtiagh/Q-Celtiagh** kiangley yn Ghoalish lesh y Vrythonish myr çhengey P-Cheltiagh as t'eh kiangley ny çhengaghyn Gaelgagh lesh y Cheltibeirish myr çhengey Q-Cheltiagh. Ta'n anchasley smoo eddyr ny çhengaghyn P as Q ry-akin ayns dellal y feaym **k<sup>w</sup>* 'sy Phroto-Cheltish. Haink er dy ve focklit magh myr **p* ayns ny çhengaghyn P-Cheltiagh, agh haink er dy ve focklit magh myr **k* ayns ny çhengaghyn Gaelgagh. Myr sampleyr, she *kione* (*ceann* ayns Yernish) y fockle ta currit er y chooid jeh'n chorp ta soit er e vaare, agh she *pen* yn ennym ta currit er ayns ny çhengaghyn Brythonagh. Ta'n fockle *mac* (*maqq* ayns cowraghyn grainnit Ogham) ayns ny çhengaghyn Gaelgagh focklit magh myr *mab* (*map* ny s'leah) ayns ny çhengaghyn Brythonagh.

Ta'n skeym elley kiangley ny çhengaghyn Gaelgagh as Brythonagh ry cheilley myr çhengaghyn Celtiagh ellanagh, ayns neuchosoylaght rish ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh ta goaill stiagh ny çhengaghyn lheid as Goalish as Celtibeirish.

Ta **P-Cheltiagh** goaill stiagh ny çhengaghyn shoh:
*Goallagh
**Goalish
**Lepontish
**Norish
**Galatish
*Pritennagh
**Pictish
*Brythonagh (British)
**Brythonagh Heear
***Shenn Vretnish
****Bretnish Veanagh
*****Bretnish
***Cumbrish
**Brythonish Heear Yiass
***Shenn Vritaanish
****Britaanish Veanagh
*****Britaanish
***Shenn Chornish
****Cornish Veanagh
*****Cornish

Ta **Q-Cheltiagh** goaill stiagh ny çhengaghyn shoh:
*Gaelgagh
**Yernish Vunneydagh
***Shenn Yernish
****Yernish Veanagh
*****Yernish
*****Gaelg Albinagh
*****Gaelg
*Celtibeirish
Bro-Dreger

She nane jeh queiggaghyn tradishoonagh ny Britaan eh **Bro-Dreger** ny **Treger** (). Ta'n queiggey jeant seose jeh ayrn sheear y rheynn noa-emshiragh Aodoù-an-Arvor as shiar hwoaie y rheynn Penn-ar-Bed dys awin Montroulez. Ta'n queiggey 2,251 km² er eaghtyr. Çheu-sthie jeh ny joaraghyn tradishoonagh ta 192,000 dooinney cummal ayn.

She Landreger ayns Aodoù-an-Arvor y preeu-valley tradishoonagh. She unnane y queiggey as Aspickys Treger.

## Commyoonyn

Ta 127 commyoonyn ayns Bro-Dreger.

## Imraaghyn
Bro-Gerne

She nane jeh queiggaghyn tradishoonagh ny Britaan eh **Kerne** (ny **Kernev**) ny **Bro-Gerne** (ny **Bro-Gernev**) (). Ta'n queiggey ny hoie 'sy rheynn noa-emshiragh Penn-ar-Bed ayns sheear yiass ny Britaan da'n chooid smoo, agh ta ayrnyn echey ny hoie ayns Aodoù-an-Arvor as Mor-Bihan. Ta Kerne jeant seose jeh 218 commyoonyn. Rere coontey-pobble ny bleeaney 1999 va 456,307 deiney cummal ayn. Ta'n queiggey 5,979 km² er eaghtyr.

She Kemper y preeu-valley tradishoonagh jeh'n ard.

## Commyoonyn

Ta 218 commyoonyn ayns Bro-Gerne.

## Imraaghyn
Awin Rosien

She awin ayns Mannin eh **Awin Rosien** ( ny ). She awin veg t'eh, mygeayrt  er lhiurid. T'eh girree faggys da Baarool Jiass as roie gour y jiass. T'eh roie fo'n Chrossag ec Balley Sallagh as t'eh roshtyn y vooir ec purt Valley Chashtal. Çheu hwoaie veih Balley Sallagh, ta'n awin roie trooid Glion Awin Rosien, laaragh va kionnit ec Treisht Ashoonagh Vannin ayns 1966.

Ta'n ayrn eddyr yn A3 lesh y jiass dys yn A7 ayns Balley Sallagh croo Ard-freayltys Ghlion Awin Rosien, nane jeh ardjyn shenndeeagh Vannin, as t'eh goaill stiagh Thie Ooree Ghlion Awin Rosien, y Chrossag, as tholtanyn Vannishter Rosien.

Ta'n Awin Ruy çheet ry-cheilley rish Awin Rosien jeeragh çheu hwoaie veih Balley Sallagh. Eddyr Balley Sallagh as Balley Chashtal, ta Raad-Yiarn Vannin roie coheeynt rish, as faggys da, yn awin. Ec y voayl shoh, ta'n lieh smoo jiassagh jeh Cassan y Villey Bleeaney geiyrt er yn awin chammah.

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Awin Voaldyn

Ta **Awin Voaldyn** () ny crouw-awin jeh chooid yn Awin Ghlass. T'ee mygeayrt 6.5 km er lhiurid. Ta moir yn awin ny lhie mygeayrt 2.5 km çheu yiass veih Sniaul faggys da Beinn y Foaid as t'ee çheet ry-cheilley lesh y Ghlass mygeayrt 4 km çheu heear hwoaie veih Doolish.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Yn Awin Doo

Ta'n **Awin Doo** () ny h-awin ayns mean Vannin. T'ee toshiaghey ayns Marooney as roie shiar dys Doolish trooid y ghlion meanagh. Ta'n awin goll trooid ny baljyn beggey Greebey, Balley ny Croshey, Glion Vian, as Mwyllin Doo Aah. Eddyr Mwyllin Doo Aah as Doolish, ta'n awin çheet ry cheilley lesh y Ghlass as t'ad ry cheilley cur Awin Ghoolish er bun. Ta'n awin mygeayrt 10.5 km er lhiurid.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Yn Glass

Ta'n **Glass** () ny h-awin ayns mean Vannin. T'ee toshiaghey faggys da Kolrinn mygeayrt 10 km çheu hwoaie veih Doolish. Ta'n awin roie trooid Glion Voaldyn Heear, raad t'ee goll stiagh ayns, as çheet magh ass, Doour Voaldyn Heear as t'ee çheet ry-cheilley lesh yn Awin Doo faggys da Doolish (raad ta'n ennym Awin Ghoolish currit er y daa awin). Ta'n awin mygeayrt 8.5 km er lhiurid.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Guilckagh

She lus 'sy ghenus *[[Ruscus]]* ee **Guilckagh**.  She crouw sheer-ghlass t'ayn, eddyr 20 as 80 kentimeader er yrjid.  Ta cladodeyn eck jeh cummey duillagyn ta jannoo yn obbyr cheddin, as birragyn ayndaue.  Ta ny feer duillagyn scaaillagh, beggey as jeh cummey chuishloge.  Ayns Mee Averil as Mee ny Boaldyn, t'ee cur magh blaaghyn beggey glassey.  Ta berrishyn jiargey eck.

## Skeaylley

Ta'n lus goll er skeaylley liorish ein, ny dy losseragh liorish raisoamyn.  T'ee ry-akin ayns keylljyn as cleighyn, as er eayninyn slystagh.
Awin Cholby

Ta **Awin Cholby** () ny h-awin ayns jiass Vannin. Ta'n awin toshiaghey mygeayrt  çheu heear yiass veih Baarool Jiass as t'ee roie veih'n twoaie dys y jiass trooid Colby as Glion Cholby. Ta'n awin jannoo jerrey ayns Baie Phoyll Vaaish ec Kione Traie mychione  çheu yiass veih Colby. Ta'n awin croo yn joarey eddyr Skeerey Rosien as Skeerey Chairbre feie ayrn mooar jeh'n choorse eck.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Hibbin

She lossreeyn 'uyghagh 'sy ghenus *[[Hedera]]* ee **hibbin**, as ish raisey harrish y thalloo ny croghey er biljyn as boallaghyn.  T'ad roshtyn 25-30m er eaghtyr cooie.  T'ad cur magh blaaghyn buighey-ghlassey anmagh 'syn 'ouyr , as t'adsyn nyn mee scanshoil da shellanyn as shey-chassee elley.  She birrishyn beggey dooey y mess oc, as ga dy vel ad nieunagh da deiney, t'ad nyn mee scanshoil da ein.  Ta'n rass goll er skeaylley liorish ein.

## Nieu
Ta saponin tree-terpeneagh as falcarinol ayns hibbin.  Foddee falcarinol dooishtey freggyrt allerjagh.

## Jeeyl
Foddee hibbin jeeylley boallaghyn cloaie as fuyghagh, er y fa dy vel ny fraueyn thiolley stiagh ayndaue lesh croghey orroo.  Foddee shen jannoo scoltyn beagh so-lhottey da emshir as, ayns fuygh, aase fungyssyn vees loauaghey eh.
Teachta Dála

Ta **Teachta Dála** (Focklit magh myr: [ˈtʲaxtə ˈdɑːlə]; çhyndaait fockle er fockle myr "Çhaghter y Çhionnal") çheet er oltey jeh Dáil Éireann, y thie s'inshley ayns Oireachtas (Parlamaid) Nerin. She **TD** yn aagherrid ta currit er yn enmys ayns Baarle as ayns Yernish.

## Shennaghys
Va'n enmys er ny ymmyd da'n chied cheayrt dy yannoo cur sheese er ny h-ard-whaiylee Yernagh va reiht ayns ard-reihys ny bleeaney 1918. Haink ny h-ard-whaiylee shen ry-cheilley ayns Teach an Ard-Mhéara, Divlyn er 21 Jerrey Geuree 1919 dy chur parlamaid Yernagh noa er bun (Dáil Éireann), ayns ynnyd jeh'n çheet ry-cheilley oc ayns Quaiyl y Reeriaght Unnaneysit, Lunnin, as adsyn er nyn reih da'n pharlamaid shen. Va'n enmys freillt jei'n "Chied Dáil" shen, as v'eh ymmydit da olteynyn Dáil Éireann (1919-1922), da olteynyn Dáil Éireann ayns Steat Seyr Nerin (1922-1937), as da Dáil Éireann ayns Pobblaght Nerin (1937-jiu).

## Cadjincliaghtey
Dy cadjincliaghtit ta ny h-aagherridyn "TD" currit sheese lurg sliennoo y TD reiht. Myr sampleyr, she "Enda Kenny, TD" y cur sheese kiart er y Taoiseach roie. She yn ymmyd cadjincliaghtit dy chur sheese er TD ennagh car arganeyssyn ny resoonaghtyn ayns Dáil Éireann na ennym yn oltey y chur 'sy nah ynnyd as y fockle Baarle *Deputy* (Yernish: *an Teachta*) dy chur roish: m.s. "Deputy Kenny", "an Teachta Ó Cionnaith".

## Jeeagh er neesht
* Olteynyn jeh'n 1d Dáil
* Rolley politickeyryn Yernagh
Awin Forsdal

Ta **Awin Forsdal** () ny h-awin ayns jiass Vannin. Ta'n awin goaill toshiaght ayns Forsdal as roie trooid Balley Keeill Eoin roish my vel eh çheet ry-cheilley rish y Neb ayns Balley Keeill Eoin.

## Jeeagh er neesht
* Rolley awinyn ayns Mannin
Rolley awinyn ayns Mannin

Shoh **rolley awinyn ayns [[Mannin]]**. Ta'n rolley rang-oardit dy çheer-oaylleeagh, veih Doolish noi'n chlag. Ta crouw-awinyn rang-oardit ayns troa heose er yn awin.

* Awin Ghoolish
** Yn Awin Doo
*** Awin Ghreebey
** Y Glass
*** Awin Sulby (Medall)
*** Awin Voaldyn
** Awin Vedall
* Awin Ghroudal
** Awin Valley Vic Ottar
* Awin Chornah
* Awin Laksaa
** Awin Ghlion Ruy
* Awin Sulby
** Awin Ghlion Auldyn
* Lhen Mooar
* Awin Ghlion Cam
* Y Neb
** Awin Forsdal
** Awin Blaber
* Awin Ghlion Muigh
* Awin Cholby
* Awin Rosien
** Awin Ruy
* Awin Stondane
* Awin Crogga

## Jeeagh er neesht
*Çheer-oaylleeaght Vannin
Bearkanagh

She billey erbee 'sy rheynn **Pinophyta** eh **bearkanagh**.  She gymnospermyn bearkagh t'ayn, as feer viljyn son y chooid smoo.  Ta'n rheynn goaill stiagh juyssyn, euaryn as biljyn cuphar, as ymmodee fir elley (mysh 630 dooie).

## Imraaghyn
Oor

She unnid traa **oor** (lesh y chowrey **h** ny **hr**). Cha nel ee ny h-unnid SI agh t'ee er ny h-ymmyd marish unnidyn yn SI.
Yn Undinys Çhaghnoaylleeaght, Shliggagh

She undinys çhaghnoaylleeaght soit ayns Shliggagh, Nerin, va'n **Undinys Çhaghnoaylleeaght, Shliggagh** (; ). Ayns Averil 2022, v'eh er ny lhieggal, as haink ny currymyn echey ve goit stiagh ayns Ollooscoill Çhaghnoaylleeaght yn Atlantagh. Ayns 2021, va tree olloo-rheynnyn as nuy rheynnyn ayn.

## Imraaghyn
Los Angeles

She **Los Angeles** y balley smoo ayns California lesh ny smoo na 3.8 millioonyn cummaltee echey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Ooyl

She mess ta gaase er biljyn ooyl yn **ooyl**, jeh'n dooie *Malus domestica* 'sy chynney rose Rosaceae. She nane jeh ny messyn smoo troarit t'ayn.

Haink yn billey ooyl ass yn Aishey Veanagh, raad ta ny shennayryn echey foast ayn. Ta ny smoo na 7,500 sorçhyn d'ooyl choud's ta fys ain. T'ad anchasley rish y cheilley ayns troar as mooadys y villey.

## Imraaghyn
Oranje

Ta **oranje** çheet er y chidrys *Citrus [[Ennym crosh-sheelragh|×​sinensis]]* as e mess. T'ee ny billey beg blaaoil ta gaase dys 10 m er yrjid lesh duillagyn sheer-ghlass, ta nyn soie ayns cor-oardagh, jeh cummey oohagh lesh corrillee vishee. Ta mess y villey oranje ny hesperidium, sorçh dy verrish.

Haink yn oranje ass yn Aishey Hiar Yiass. She *oranje villish* yn enny ta currit er mess *Citrus sinensis* dys anchasley dy hoilshaghey eddyr ee as *Citrus aurantium*, yn oranje harroo.T'eh er credjal dy daink y fockle ass y Sanskrit lesh y cummey jeianagh çheet ass y Rangish ny y Vaarle - "orange".

Ayns çhengaghyn elley t'ee er enney myr "ooyl Heenagh" (e.g. Ollanish *Sinaasappel*, "ooyl ny Sheen").

## Imraaghyn

 
tayfun acar
Cooiney

She meer dy stoo creoi eh **cooiney** ny **meer**, as ymmyd jeant jeh myr argid cadjin er son dy yannoo traght. Son y chooid smoo, ta trimmid chadjin ec cooinaghyn as cowrey y lught-reill ren eh er. T'ad ass meain ny stoo meainagh son y chooid smoo.

Ta feeu traghtee chooinaghyn jeianagh ny smoo na feeu y stoo hene, son y chooid smoo. T'eh feeu oc er bun pooar y lught-reill hug magh ad, as shickyrys dy nod oo adsyn y chooilleeney. Va feeu sheen chooinaghyn croghey er y stoo hene, as myr shen, v'ad jeant ass stooghyn deyr.

## Kianglaghyn magh
Juys (Abies)

She biljyn bearkanagh 'sy ghenus ***Abies*** ad **Juys**.  Ta mys 50 dooieyn ayn, agh ta'n earroo jeeragh croghey er quoi t'ou feysht.  

## Jalloo-oaylleeaght
She biljyn sheer-ghlass rosinagh ad juyssyn, eddyr 10m as 80m er yrjid, as 0.5-4m er lheead.  T'ad ry-eddyrscarrey jeh Pinaceae elley, er coontey ny jialgyn; t'ad gaase ass y vanglane dy jeeragh, gyn gass, as gyn dhossan, as t'ad rea.  Ta ny birk oc rollianagh, cha nel ad birragh.   She sedaryn ny mooinjer s'faggys oc.  Ta jussyn *Abies* ry-akin er feie America Hwoaie as Veanagh, yn Aishey, yn Europey as yn Affrick Hwoaie, as adsyn cummal ayns sleityn son y chooid smoo.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Gymnosperm Database - ''Abies''
* Arboretum de Villardebelle cone photos: Caslyssyn-soilshey jeh birk
Keirn

She yn billey ***Sorbus aucuparia*** eh **keirn**.  T'eh ry-akin harrish yn Europey, er lhimmey jeh'n jiass foddey, as 'syn Aishey hwoaie.  Jiass 'sy rheam echey, t'eh lhiettit da yrjidyn ardjey ayns sleityn.

## Jalloo-oaylleeaght

She billey yn-lhoamey beg dys meanagh t'ayn, mysh 8-10m er yrdjid dy cadjin.  Ny keayrtyn, t'ad roshtyn 20m ny eer 28m.  Ta roost meein, lheeah-argid ec biljyn aegey, as t'eh çheet dy ve keeir-lheeah as scaaillagh er shenn viljyn.  

Ta blaaghyn baney daa-ghooghyssagh goll er cur magh myr corymb (dhossan dy chrouwyn-vlaaghey) 80-150mm er crantessen.  Foddee 250 blaaghyn ve aynjee, as adsyn 10mm er crantassen, as queig petylyn oc.  T'ad goll er pollinaghey liorish beisteigyn.  

Ta duillagyn fedjagagh oc, 100-220mm er lhiurid as 9-19 duillageenyn oc.  Ta çhemmal feeacklagh oc, as t'ad foltagh.

## Imraaghyn
Myn-screeu

She unnid bunneydagh corys screeuee ennagh ee .  T'adsyn goaill stiagh hanzi ayns Sheenish, lettyryn ayns abbyrlhittyn, earrooyn, cowraghyn punkaghey as nyn lheid.

Ayns cairscreeu myn-heeanagh, ta un vyn-screeu corrym rish un vyn-heean, agh shen goan dy liooar.  Ny keayrtyn, vees daa chowrey co-obbraghey dy chowraghey un vyn-heean (daalettyr), myr  (/t͡ʃ/) ny  (/ɣ/) 'sy Ghaelg.  My vees daa chowrey ayns, she treescreeu eh, myr  (/ʃ/) 'sy Ghermaanish.  Ayns çhengaghyn elley, ta un myn-screeu cowraghey ny smoo na un vyn-heean.  Ta  Shapaanish cowraghey y shillab /t͡sɯ/, as ta  'sy Vaarle cowraghey /ks/ dy mennick.

Cha nel myn-screeu y red cheddin as cowrey.  Myr sampleyr, foddee oo screeu y vyn-screeu  myr "A" (case mooar) ny "a" (case beg); as bee "a" screeut ec co-earrooder anchasley rish "a" screeut ec laue.  Ta cummaghyn cowrey ayns font er lheh nyn nglyffyn.

## Imraaghyn
Jees sloo

Ayns sheeanchoryssaghtys, ta **jees sloo** çheet er daa 'ockle ny daa raa ayns çhengey er lheh gyn agh un anchaslys sheeanagh eddyr oc, as keealyn anchasley oc. Ta çhengoayllee jannoo ymmyd jeu dys soilshaghey nagh vel daa heean mooie nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin. Foddee ad ve anchasley bentyn rish sheean, toan ny traa.

Myr sampleyr 'sy Ghaelg, ta'n jees "m**o**ngey" + "m**i**ngey" cowraghey nagh vel ny myn-heeanyn  as  ec y vyn-heean cheddin.  Dy firrinagh, t'ad ec nyn myn-heeanyn hene ( as ), agh cha nel yn un tampleyr shoh feanish dy liooar shen y 'ondaghey.  Myr sampleyr elley, ta "**b**aagh" + "**p**aagh" ny yees sloo ta cowraghey nagh vel  as  nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin.

## Sampleyryn

### Eddyr-scarrey corocklyn
Ta kiare bleaystee daa-veillagh ry-veenaghey lesh ny troghyn "cronnaneagh/neuchronnaneagh" as "ennalit/neuennalit": , ,  and .  Ta'n rang-oardraghey oc myr myn-heeanyn croghey er y çhengey er lheh, as cha nel dagh sheean mooie ec dagh çhengey.

## Kianglaghyn magh
Thaish

She çhengey ashoonagh as oikoil ny Çheer Thai ee **Thaish** ( *Phasa Thai*).  T'ee 'sy chynney çhengey Tai, as t'ad credjal dy daink ad ass ny ta yn Çheen yiass jiu.  She çhengey toanagh as scarreydagh t'ayn, as ta cowraghyn grammeydagh eck.

## Sheeanchoryssaghtys

### Toanyn
Ta queig toanyn 'sy Thaish: meanagh, injil, tuittym, ard as irree.  Ta'n taabyl heese soilshaghey ny toanyn myn-heeanagh as y fockley magh sheeanagh oc.

### Corocklyn

Ta Thaish geddyr-scarrey bleaysee ayns tree ronnaghyn:
* neuchronnaneagh as neuennalit, m.s. 
* neuchronnaneagh as ennalit 
* cronnaneagh as neuennalit 

Ta'n nah as treeoo jeu ec y Ghaelg myr myn-heeanyn: myr sampleyr, ta  cronnaneagh neuennalit, as ta'n myn-heean  goll er fockley magh myr  neuchronnaneagh ennalit son y chooid smoo.  Cha nel y chied ain agh myr fo-heean .  'sy taabyl heese, ta'n chied linney soilshaghey ASE, as ta'n nah linney soilshaghey lettyryn Thaish ta goll er fockley magh myr shen ec toshiaght yn 'ockle.

:* Ta บ as ด jee-chronnaneagh ec jerrey fockle, as t'ad goll er fockley magh myr  as  fo shaghey.
:** Ta'n lettyr อ tostagh roish breeocklyn.

### Breeocklyn

Ta breeocklyn neuchramp ny Thaish 'sy taabyl heese.  Ta'n linney s'ardjey cowrey ASE y vreeockle, as ta'n nah linney lettyryn Thaish.  Ta schimmeig (–) cowraghey ynnyd y chied chorockle ta'n breeockle goll er fockley magh ny lurg.   Ta nah schimmeig cowraghey dy vel feme er corockle s'jerree ny lurg.

Ta ny breeocklyn ayns jeesyn liauyr as giare: t'adsyn nyn myn-heeanyn ta jannoo focklyn er lheh 'sy Thaish, agh t'ad goll er aascreeu 'syn aght cheddin; ta เขา (*khao*) çheet er "eh, ee", agh ta ขาว (*khao*) çheet er "bane".
Shoh ny jeesyn liauyr-giare:

Foddee ad coghiangley ny breeocklyn myr daaghooaghtyn.  Ta Tingsabadh & Abramson (1993)  gra dy vel adsyn as breeockle ardey ec y jerrey  as  ec bun.  Er son dy hoilshaghey toan, t'ad cur "liauyr" orroo as rolteen oc:

Ta tree treeghooaghtyn eck, as ad liauyr:

## Imraaghyn
Jarroo-raa

She abbyrt ta çheet er greesaght ny kiarail chadjin dy phossan sheshoil ny dy heshaght eh **jarroo-raa**. Fod y jarroo-raa dy ve screeuit ayns çhengey er bee, agh she Ladjyn y çhengey t'er ny h-ymmyd son y chooid smoo. Ta jarroo-raaghyn reiltyssagh goaill ymmyd jeh'n çhengey ynnydagh son y chooid smoo.

## Jeeagh er neesht
* Cowrey grainnit
* Rolley jarroo-raaghyn
* Slieh gerrym
Cammag Albinagh

Ta **cammag Albinagh** (; ) ny sleih-ghamman Albinagh. T'ee cosoylagh rish immanaght Yernagh as cammag. Dy boallagh v'ee cloiet er feie ny h-Albey, agh haink jerrey lhee mygeayrt ny 1860yn lesh çheet stiagh y toccer, y hockee Sostynagh as ruggyr.
Immanaght

Ta **immanaght** (; ) ny sleih-ghamman Yernagh. T'ee cosoylagh rish cammag Albinagh as cammag. Dy chloie reih ny fwirranyn coontae sy Feniaghtys Immanaght Oilley-Nerin. Coontae Chill Ceannaigh, t'ad ny share rieau (queig-jeig as feed Feniaghtys)

## Imraaghyn
Onnane

She lus ee **onnane**.  Cha nel possan baghtal ayn rere rang-oardraghey bea-oaylleeagh, agh ta'n ennym çheet er troghyn cadjin ny lossreeyn, as erskyn ooilley, caulgyn er oirr ny duillagyn oc.  Dy cadjin, ta caulgyn gaase er eaghtyryn elley, myr sampleyr, er y ghass ny er eaghtyryn rea ny duillagyn.  T'ad skeaylley rass er y gheay myr *clooin onnane*.

Ta ymmodee lossreeyn ayn t'ad cur "onnane" orroo, as y chooid smoo jeu 'sy chlein Cynareae 'syn oardagh Asterales.  Cha nel agh onnaneyn garroo ayns possan elley, 'syn oardagh Dipsacales.

## Onnaneyn

* Onnane airhey (dooieyn 'sy ghenus Carlina)
* Onnane Albinagh, onnane vreck (Onopordum acanthium)
* Onnane churree (Sonchus palustris)
* Onnane gharroo (dooieyn 'sy ghenus Dipsacus, 'syn oardagh Dipsacales)
* Onnane hallooin (Cirsium acaule)
* Onnane 'irryn (Cirsium vulgare)
* Onnane lheeannagh (Cirsium palustre)
* Onnane reeoil (Cirsium heterophyllum)
* Onnane rollageagh (dooieyn 'sy ghenus Centaurea)
* Onnane sleeantagh (Carlina vulgaris)
* Onnane vannit, onnane Voirrey (dooieyn 'sy ghenus Silybum)
* Onnane veein, onnane vuc (dooieyn 'sy ghenera Cicerbita ny Sonchus)
* Onnane veg (Cirsium arvense)
* Onnane vlasstal (Cynara cardunculus)
* Onnane vooar gharroo (Carduus pycnocephalus)
* Onnane y clieau (Cicerbita alpina)

## Imraaghyn
Anthym persoonagh

Ta **arrane reeoil** çheet er arrane ta cloiet ec cruinnaghtyn jesh-chliaghtagh ny formoil ayns faare da persoon, shellooder oik, ny shellooder renk er lheh. Myr sampleyr, she *[[God Save the King]]* yn ennym ta currit er yn arrane ta cloiet myr arrane ashoonagh neu-oikoil y Reeriaght Unnaneysit, myrane lesh arrane er lheh da Çhalse III, Ree y Reeriaght Unnaneysit, y Chanadey, yn Austrail as çheeraghyn elley.
Pobbyl (billey)

She genus dy viljyn yn-lhoamey 'sy chynney Salicaceae eh **pobbyl**, as ta 25-35 dooie ayn.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta roost rea ec biljyn aegey, as eshyn bane dys lheeah, as lenticellyn baghtal er. Ta roost shenn viljyn çheet dy ve garroo ayns shiartanse dy ghooie. Ta stholeyn poinnee oc as buinney jerrinagh oc, anchasley rish y vooinjer oc, y çhellagh.  

Ta ny duillagyn oc er nyn reaghey ayns caslagh. Foddee ad ve trooraneagh, kiarkylagh ny (dy anvennick) babbagh. Ta cass duillag liauyr oc. Dy mennick, ta duillagyn buighaghey ny h-airhaghey roish my tuittee ad 'syn 'ouyr.

Ta ny blaaghyn çheet magh roish ny duillagyn anmagh 'ayn arrey. T'ad ayns cummey clooieyn ny gayt liauyrey.

## Imraaghyn
Neaynin

She dooie cadjin Asteraceae ny h-Oarpey eh **neaynin** (***Bellis perennis***).  She lus lussagh t'ayn.  Ta raisoamyn beggey echey, as duillagyn beggey runtit mysh 2-5 kentimeaderyn er lhiurid.  Ta blaa 2-3 kentimeaderyn er crantessen echey, as blaagyn gahagh baney as blaagyn jyskagh bweey echey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* ''Bellis perennis'' (USDA plant profile)
Quinsh

She billey yn-lhoamey as olteyr ynrican y ghenus ***Cydonia*** eh **quinsh**.  Ta mooinjerys echey rish ooyllyn as peearyn.

## Jalloo-oaylleeaght

She billey beg t'ayn, eddyr 5-8m er yrjid.  Ta mess peearagh echey, as eshyn lheeah ec y toshiaght, as buigh-airhey lesh appaghey.  Ta duillagyn neuchrampit echey, eddyr 6-11 kentimeader er liurid, as folt meein er nyn vud.  Ta blaaghyn queig-petyllagh baney ny baney-jiargey echey.

## Imraaghyn
Bananey

She **bananey** yn ennym ta currit er lossreeyn lussagh 'sy ghenus *[[Musa (genus)|Musa]]* as da'n vess ta er ny ghientyn assdaue. Ta bananaghyn ry-gheddyn ayns ram mooadyssyn as daaghyn tra t'ad appee, goaill stiagh bananaghyn buighey, gorrym jiargey, as jiargey.
Annane

She **annane** (*Ananas comosus*) yn ennym cadjin er lus grianchryssagh yn-ee as er y vess echey (ga dy vel eh er credjal dy vel yn annane ny slane vess, t'eh ny chruinnaght jeh ram messyn ry-cheilley). Ta'n annane ny lus dooie jeh'n Pharaguay as y chooid yiass jeh'n Vrasseel. Ta'n annane eeit dy h-oor ny ass stainnaghyn as t'eh ry-gheddyn myr soolagh ny ayns cochianglaghyn soolagh. T'eh ymmydit ayns milljagyn ambee jerrinagh, ayns sallaidyn, myr co-reggyrt da lhongaghyn foalley, as ayns manglymyn mess.

## Imraaghyn
Shellagh (billey)

She billey 'sy ghenus ***Salix*** ee **shellagh**.  Ta mysh 400 dooie ayn.  She biljyn as crouwyn yn-lhoamey t'ayn, as t'ad ry-akin er thalloo bog feayr y lieh-chruinney Hwoaie son y chooid smoo.  T'ad currit da crosh-horraghey, as ta ymmodee crosh-sheelree ayn, dooghyssagh ny ellynagh.  Myr sampleyr, ta shellagh lhoobagh (*Salix × sepulcralis*) ny crosh-sheelragh *[[Salix babylonica]]* Çheenagh as shellagh vane (*[[Salix alba]]*) Europagh.

## Jalloo-oaylleeaght

Ta roost ushtagh ec shellee, as ram geayr salicylagh 'sy tapp eck.  Ta fuygh meein lhoobagh eck, as fraueyn mooarey frauaigagh.

Ta ny duillagyn eck liauyr dy cadjin, agh foddee ad ve oohchrooagh.  Ta oirr duillag 'eeacklagh oc dy mennick.  Ta cass duillag beg oc, as dy mennick, ta ny stipuleyn feer vaghtal as gollrish duillagyn feer veg.

Ta buinnaghyn lhiattagh; cha nel buinney jerrinagh erbee eck.

### Blaaghyn
Ta shallee dioecious, as ta clooieyn ny gayt firrinagh as bwoirrinagh çheet magh er daa villey.  Cha nel seepalyn ny petyllyn ec ny blaaghyn.

Cha nel blaaghyn firrinagh agh staimynyn as trellag naghtyr, nyn soie er crottyl, as eshyn croghey er gass chrouw-vlaaghey.  She oohchrooagh as fynnagh eh y crottyl.  Ta anthyryn daa-chillagagh oc.

Cha nel blaaghyn bwoirrinagh agh un oohrey as trellag naghtyr er bun chrottyl, as eshyn croghey er gass chrouw-vlaaghey myrgeddin.  Ta'n oohrey un-chillagagh, lesh gynoecium daa-vabbagh as ymmodee oohagyn.

## Imraaghyn

## Jeeagh er

* Newsholme, C. (1992). *Willows: The Genus Salix*. ISBN 0-88192-565-9
* Warren-Wren, S.C. (1992). *The Complete Book of Willows*. ISBN 0-498-01262-X
* Sviatlana Trybush, Šárka Jahodová, William Macalpine and Angela Karp (2008),  "A genetic study of a *Salix* germplasm resource reveals new insights into relationships among subgenera, sections and species", *BioEnergy Research* **1**(1), pp 67 – 79 (link)
Peear

She mess jeh'n villey peear 'sy ghenus ***Pyrus*** eh yn **peear**. Ta'n peear rang-oardit çheusthie jeh'n fo-chlein Pyrinae 'sy chlein Pyreae. Ta'n ooyl (*Malus* × *domestica*), qoui ta feer cosoylagh rish rere y strughtoor blaaoil, ny h-oltey jeh'n fo-ronney shen chammah.

## Dooieyn

## Imraaghyn
Geayrag halicylagh

She geayr hiddrocsygien beta eh **geayrag halicylagh**.  Ta'n ennym ass Ladjyn *[[salix]]*, *shellagh*, er y fa dy vel y geayr ry-gheddyn ass roost y villey.  She geayr orgaanagh crystallagh gyn daah t'ayn.  T'eh jannoo obbyr broddag lossreeyn, as ta ymmyd jeant jeh ayns co-haaghey orgaanagh.
Limon

Ta'n **limon** ny villey sheer-ghlass beg (*Citrus limon*) lesh bunneydys echey 'syn Aishey, as t'eh ny ennym ta currit er y vess buigh ooh-chrooagh echey chammah. Ta'n mess ymmydit ry hoi ymmydyn yn-choagyrey as neu-choagyrey re feie ny cruinney. She'n soolagh ta ymmydit son y chooid smoo, agh ta'n speeineig ymmydit myrgeddin, ayns coagyraght as fuinney da'n chooid smoo. She soorid kidragh 5% (mychione 0.3 mole 'sy leetyr) jeh soolagh limon, as eh shen cur lesh y vlass sharroo echey, as ta pH eddyr 2 as 3 echey. Er oyr y vlass sharroo echey, ta ram joughyn as millshanyn lesh blass limon oc ry-gheddyn, goaill stiagh limonaid.
Traase

Ta'n **traase** (***Solanum lycopersicum***), ny yn **ooyl ghraih**, ny lus surlley lussagh 'sy chynney Solanaceae ta lhiasit ry hoi'n vess yn-ee echey. T'eh blaystal rere blass (as myr shen ta'n enmys glassrey er), as ta'n mess ec y chooid smoo dy horçhyn appaghey dys mess lesh daah jiarg er lheh. Dy cadjin, ta lussyn traase 1-3 m (3-10 tr) er yrjid, as ta stholk billagh lag echey ta tuittym harrish lussyn elley. Ta ny duillagyn 10-25 cm (4-10 oar.) er lhiurid, as t'ad jeh cummey fedjagagh cor, lesh 5-9 duillageenyn er ny cassyn, as ta dagh duillageen 8 cm (3 oar.) er lhiurid, lesh oirr feeacklagh; ta'n stholk as ny duillagyn gloo-renaigagh-fairaigagh. Ta ny blaaghyn 1-2 cm (0.4-0.8 oar.) er tessen, lesh daah buigh orroo, as ta babbanyn queig-yibbagh er ny crooineenyn; t'ad ymmyrkit ayns *[[cyme (lus-oaylleeaght)|cyme]]* as ad 3-12 ry cheilley. T'eh ny lus yl-vleinoil, ta assit çheumooie ayns speyryn sonderagh myr lus bleinoil.

## Jeeagh er neesht
* Traaseyn stainnit
* Tomatillo ("traase" glass Meksicagh)
* Tomberry (Ennym lesh cowrey keirdey er sorçh feer beg)
* Tomacco

### Ymmydyn yn-choagyrey
* Aunlynyn brebag
* Aunlyn traase
* Anvroie hraase
* Bloody Mary
* Buiggys hraase
* Gazpacho
* Ketçhup
* Pa amb tomàquet
* Pye hraase
* Salsa
* Soolagh traase
* Teayst hraase
* Traaseyn glassey freeghit (bee)

## Imraaghyn
Yn Çhannon

Ta'n **Çhannon** ny **Awin ny Shannon** (; ) ny h-awin s'liurey ayns Nerin, as ish 386 km (240 mi) er lhiurid. Ta'n awin scarrey neear Nerin (Queiggey Connaghtey son y chooid smoo) veih'n niar as y jiass (Queiggey Lion as y chooid smoo jeh Queiggey Mooan). Ta Coontae yn Chlaair coontit myr cooid jeh'n Vooan, agh t'eh ny hoie çheu heear jeh'n awin. Ta'n awin ny joarey fishigagh mooar eddyr y neear as y niar, as cha nel agh feed poyntyn goll tessen yn awin eddyr Balley Limmeragh 'sy jiass as an Damhshraith 'sy twoaie.

## Imraaghyn
Tramman

She billey 'sy ghenus Sambucus ee **tramman** (***Sambucus nigra***).  She billey yn-lhoamey t'ayn, eddyr 4-6m er yrjid son y chooid smoo. Ta duillagyn fedjagagh feeacklagh eck, blaaghyn beggey baney, as berrishyn dooey. Ta roost lheeah eck.

## Nieu
Ta'n ghlycosaid sambunigrin ayns fraueyn, gass, duillagyn as rass hramman, as eshyn jannoo keeaneed. Ta alkaloyd nieunagh ayns blaaghyn as berrishyn neuappee y dooie. Ta crystallyn kelkium ocsaid 'sy roost.

Ny yei shen, ta berrishyn appee as blaaghyn *Sambucus nigra* yn-ee.

## Imraaghyn
Cucowr

Ta'n **cucowr** (*Cucumis sativus*) ny lus ta troarit dy lheeadagh 'sy chynney goord Cucurbitaceae. Ta'n kynney shoh goaill stiagh squashyn, as t'eh, myrane lesh y vellyn shugyr
Leeim

Ta'n enmys **leeim** çheet er caghlaaghyn mess, goaill stiagh dooieyn as crosh-sheelree, as y bun oc ayns ard Himalayagh ny h-Injey. Dy mennick t'ad cruinn er cummey, lesh daah glass dys buigh orroo, 3-6 cm er crantessen, as lesh buiggys harroo as gheayr. Ta leeimyn ymmydit ayns coagyraght dy chur trimmid er blassyn bee as joughyn. Dy mennick t'ad ny sloo na limonyn, as ta vitamyn C ry gheddyn ayndaue.
Sambucus

She genus dy 5-30 dooieyn dy viljyn ny crouwyn eh ***Sambucus***.  Ta duillagyn fedjagagh eck, blaaghyn beggey baney, as berrishyn dooey ny jiargey son y chooid smoo.

## Nieu

Ta glycosaid ayns fraueyn, gass, duillagyn as rass viljyn *Sambuca*, as eshyn jannoo keeaneed.  Ta alkaloyd nieunagh ayns blaaghyn as berrishyn neuappee y dooie.

Ny yei shen, ta berrishyn appee as blaaghyn tramman (*Sambucus nigra*) yn-ee.

## Imraaghyn
Carradje

Ta'n **charradje** (*[[Daucus carota]]* fo-ghooie *sativus*, Bun-ocklaght: *carotte* ny Frangish Veanagh, veih *carōta* ny Ladjyn Yeianagh, veih καρότον *karōton* y Ghreagish, as y fockle shen çheet ass y fraue Ind-Oarpagh *ker-* ("cayrn"), er oyr y chummey cayrn eck) ny glassrey fraueagh, lesh y daah oranje-vuigh urree dy mennick, agh ta sorçhyn gorrym jiargey, jiargey, baney, as buighey ry-gheddyn. Ta co-yannoo brishlagh eck traa t'ee oor. She bun-fraue yn chooid yn-ee jeh'n charradje. T'ee ny sorçh lhiassit jeh'n charradje feie *Daucus carota*, as ee ny lus ghooie jeh'n Oarpey as jeh'n Aishey heear yiass.
Pishyr

She sheel cruinn beg, ny fynneig, y phoanrey ***Pisum sativum*** y **phishyr**. Ta shiartanse dy phishyryn cummal ayns dagh fynneig. Ga dy vel y phishyr ny mess rere lus-oaylleeaght, t'ee coontit myr glassrey ayns coagyraght.

Ta *P. sativum* ny lus vleinoil, lesh çhymshal bea ta un vlein er tammylt. T'ee ny troar imbagh feayr t'aynjee ta lhiassit ayns ram ayrnyn y theihill; foddee pishyryn dy phlantal eddyr y gheurey dys y tourey leah, agh ta'n phlandal croghit er soiaghey. Ta'n phishyr eddyr 0.1 as 0.36 grammeyn er trimmid. Ta'n dooie ymmydit myr glassrey oor, riojit, ny stainnit, as t'ee lhiassit dys pishyryn çhirrymey, lheid as y phishyr skeilt dy ghientyn.

## Imraaghyn
Praase

Ta'n **praase** ny hroar moylagh, starkagh veih'n lus vleinoil *[[Solanum]] tuberosum* 'sy chynney Solanaceae. Foddee ymmyd dy yannoo jeh'n fockle praase er son y lus myrane lesh y voyl yn-ee. Ta praaseyn coontit myr y chiaroo troar bee smoo er y theihll, lurg reise, curnaght, as grine buigh. Ta thieyn stoyr feayrey ry-laccal son dy stoyral praase er feie tammylt liauyr as ta lheid thieyn stoyr shen coontit mastey ny seyrraadyn stoyr smoo as shinney da cooid fioghagh er y theihll.

Ta dooieyn dy phraaseyn feie ry-gheddyn veih ny Steatyn Unnaneysit dys yn Ooraguay as y Çhillee. Ta bun-scrutaghtyn gien-oaylleeagh er anchaslys mooar dy horçhyn errooagh as dy horçhyn feie cowraghey dy vel un vunneydys ec y phraase ayns ard ennagh jeh'n Pheroo yiass, veih dooie ennagh 'syn ard-hroggalys *Solanum brevicaule*. Ga dy vel y phraase çheet ass y Pheroo, ta 99% dy phraaseyn lhiassit er feie ny cruinney jiu nyn sluight dy fo-ghooie as y bun echey 'sy Çhillee yiass-veanagh.  Ta recortyssyn shendeeagh, eirinee ynnydagh, as myn-scrutaghtyn GDN, taishbyney dy vel y sorçh smoo lhiassit dy lheeadagh er feie ny cruinney, *Solanum tuberosum ssp. tuberosum*, çheet ass Ellanragh Chiloé raad dy row eh lhiassit foddee 10,000 bleeantyn er dy henney.

Va'n praase currit stiagh 'syn Oarpey liorish y Spaainey 'sy vlein 1536, as lurg shen v'eh ymmyrkit ec marrinee dys croghaneyn as puirt er feie ny cruinney. Ta millaghyn dy horçhyn foast ry-gheddyn ayns ny h-Andeeyn, raad fod shiu çheet er ny smoo na 100 sorçhyn lhiassit ayns un ghlion, as raad fod shiu çheet er un dussan dy horçhyn ta freillt ec un lught thie eirinagh. Tra haink er y phraase dy ve soit seose 'syn Oarpey, haink er dy ve coontit myr bee undinagh as troar vagheragh. Agh, er yn oyr nagh row mooarane dy horçhyn lhiassit ayn, haink er y troar dy ve foshlit da gorlaghyn. 'Sy vlein 1845, hie gorley praase er enney myr y cron doo er ny skeaylley magh harrish boodeeyssyn boghtey ayns Nerin heear. Haghyr failleil hroarey ayn as yn eiyrtys eck er enney ain jiu myr y Gortey Mooar.

## Imraaghyn
Unnish

She enmys ta ymmydit ry hoi ram lossreeyn 'sy ghenus *[[Allium]]* ee **unnish**. T'ad er enney fo'n ennym cadjin "unnish", agh gyn kiartaghey, ta'n ennym çheet er ***Allium cepa***. Ta *Allium cepa* er enney ain myr yn "**unnish gharagh**" ny yn "**unnish chruinnag**". T'ee lhiassit fo'n thalloo ec y luss myr tilgey pontreilagh ta ymmydit ry hoi stoyral vee, agh cha nel ee ny moyl.

Ta *allium cepa* er enney ayns eirinys ny lomarcan, agh ta dooieyn feie mooinjeragh ry-gheddyn 'syn Aishey Veanagh. T'ad ny dooieyn s'niessey rere mooinjerys ayn na *Allium vavilovii* (Popov & Vved.) as *Allium asarense* (R.M. Fritsch & Matin) veih'n Eeraane. Agh ta Zohary as Hopf cur raue ayn dy vel "ouryssyn ayn foddee nagh vel ny çhaglymyn *vavilovii* va prowit çheet er stoo feie jeelys, agh er tayrn-sthoo feie jeh'n troar."

## Imraaghyn
Pesmad

Ta'n **pesmad** (*Pastinaca sativa*) ny ghlassrey fraueagh bentyn rish y charradje. Ta pesmadyn cosoylagh rish carradjeyn ayns cummey, agh ta'd jeh daah ny s'glassey na'n chooid smoo jeu as ta blass ny s'geyrey oc. Ayns cosoylaght rish carradjeyn, ta pesmadyn nyn nooieyn dooghyssagh jeh'n Oaraishey as t'ad er ve eeit ayn veih shenn traaghyn.

## Imraaghyn
Napin

Ta'n **napin**, ny yn **napin bane** ny yn **turnyr** (*[[Brassica rapa]]* arr. *rapa*) ny ghlassrey fraueagh ta lhiassit ayns speyryn sonderagh er feie ny cruinney er son e vun-fraue crammanagh bane. Ta sorçhyn boggey beggey lhiassit da ymmyd deiney, as ta sorçhyn mooarey lhiassit da ymmyd myr bee da sthock.
Smullish

She dooie 'sy chynney Apiaceae ee **smullish** (***Apium graveolens***). T'ee ymmydit er feie ny cruinney myr glassrey ry hoi'n chass duillag ny ry hoi'n vun-fraue eck.
Glassyr

Ta'n **glassyr** (*Lactuca sativa*) ny lus vleeanagh ny ghaa-vleeanagh honderagh 'sy chynney neaynin Asteraceae. T'eh lhiassit son y chooid smoo myr glassrey duillagagh. Ayns ram çheeraghyn t'eh eeit myr glassrey feayr aw ayns glassanyn, braghtanyn, as lhongaghyn elley. Ayns buill ennagh, ta'n glassyr aarlit as ta ymmyd y stholk cha scanshoil as ymmyd y duillag.
Apricoc

Ta'n **apricoc** (*Prunus armeniaca*, co-cheayllagh *Armeniaca vulgaris*) ny villey as ny vess 'sy dooie *[[Prunus]]*, as t'eh rang-oardit lesh y phlumbis 'sy fo-ghooie *Prunus*. Cha nel fys kinjagh ain er y rheam ghooghyssagh er oyr y lhiassaghey roie-hendeeagh rheamyssagh jeh.

T'eh ny villey beg, 8-12 m er yrjid, lesh corp 40 cm er crantessen as coodagh skeaylt gloo echey. Ta ny duillagyn oohagh er cummey, 5-9 cm er lhiurid as 4-8 cm er lheead, lesh bun cruinn, baare geyre as oirr 'eeacklagh vraew oc. Ta ny blaaghyn 2-4.5 cm er crantessen, lesh queig petylyn as daah eddyr bane as bane-yiarg orroo; t'ad gientit nyn lomarcan ny ayns piyryn 'syn arragh leah roish ny duillagyn. Ta'n mess ny ghroop cosoylagh rish peitshag veg, 1.5-2.5 cm er crantessen, lesh daah eddyr buigh as orandje-vuigh orroo, as blass jiarg er y çheu ta taishbyney yn oaie rish y Ghrian. Ta'n sheel lomarcan coodit ayns skilley claghagh creoi, enmyssit "clagh" dy mennick, lesh co-yannoo rea grineenagh er, lesh tree dreeyminyn er lhimmey ta roie sheese er un çheu.

## Imraaghyn
Cro bainney

Ta'n **cro bainney** (*Cocos nucifera*) ny oltey scanshoil jeh'n chynney Arecaceae (kynney palm). T'eh ny dooie lomarcan ta goit stiagh 'sy ghenus *Cocos*, as t'eh ny phalm mooar, as eh 30 m er yrjid, lesh duillagyn fedjagagh eddyr 4 as 6&nbsp;m er lhiurid, as fedjagee eddyr 60 as 90&nbsp;cm er lhiurid; ta shenn duillagyn tuittym neose veih'n villey as ad faagail y corp glen as rea. Cha nel y sheel ec y villey cro bainney ny chro lus-oaylleeagh, agh ny vess.
Shoushan

Ta'n **çhoushan** (*Allium schoenoprasum*) ny dooie sloo 'sy chynney unnish Alliaceae, as t'ee ny luss ghooghyssagh jeh'n Oarpey, jeh'n Aishey as jeh America Hwoaie. She *Allium schoenoprasum* yn un dooie jeh *Allium* lesh y dooghyssaght eck 'sy theihll noa as 'sy çhenn theihll.

## Imraaghyn
Garleid

Ta'n **gharleid**, ny yn **gharleyd** (***Allium sativum***) ny dooie 'sy chynney unnish Alliaceae. T'ad ny dooieyn s'niessey j'ee rere mooinjerys na'n unnish, y skallad, y lus thie, as y çhoushan. Ta'n gharleid er ve ymmydit er feie ny bleeantyn er son cooishyn coagyragh as lheihysagh. She yn chruinnag y chooid jeh'n luss gharleid ta ymmydit son y chooid smoo. Er lhimmey jeh ny sorçhyn un ingagh, ta'n chruinnag rheynnit ayns ram rheynnyn rouayr t'enmyssit ingaghyn. Ta ny h-ingaghyn ymmydit son cloneaghey, bee (aw ny aarlit), ny son cooishyn lheihysagh, as ta blass spiosragh, geyre chowreydagh ec ta çheet dy ve ny s'buiggey as ny s'miljey lesh aarlaghey. Ta ny duillagyn, as ny blaaghyn er y chione (speid) nyn gooid yn-ee as t'ad eeit tra t'ad aeg as bog. Myrane lesh shen, ta stilk ny blaaghyn aegey (sthockyn) jeh ny sorçhyn creoi-wannalagh as elefant currit er y vargey son cooishyn cosoylagh rish lus ny sooghid ayns freeghaghyn mestagh. Dy mennick, ta'n crackan fendeilagh er rinkyn jeh'n luss ceaut ersooyl rish aarlaghey son y chooid smoo jeh cooishyn coagyragh, agh ta king lane aegey aarlit lesh y chrackan orroo 'sy Chorea.

## Imraaghyn
Plumbis

Ta'n **plumbis**, ny **plumbys**, ny villey mess claghagh 'sy ghenus *[[Prunus]]*, fo-ghenus *Prunus*. Ta'n fo-ghenus anchasley rish fo-ghenussyn elley (peitshagyn, shillishyn, shillishyn figgagh, a.r.e.) er yn oyr dy vel buinney jerrinagh ec ny tilgaghyn as cha nel çheu-vuinnaghyn dhossanagh echey. Ta ny blaaghyn ayns possanyn 1-5 ry-cheilley er sthilk ghiarey; ta clash roie heese er un çheu, as ta clagh rea echey.

## Dooieyn
Ta'n fo-ghenus rheynnit ayns tree rheynnagyn:
* Rheyn. *Prunus* (**plumbissyn y [[Yn Shenn Theihll|Çhenn Theihill]]**). Ta ny duillagyn ayns ny buinnaghyn rollit stiagh; blaaghyn 1-3 ry-cheilley; messyn rea. 
** *[[Plumbis shillish|P. cerasifera]]* (plumbis shillish)
** *P. cocomilia*
** *P. consociiflora*
** *[[Prunus domestica|P. domestica]]* (dooie jeh'n chooid smoo jeh "plumbissyn" as "plumbissyn çhirmit" as ad er nyn greck myr shen)
** *[[Airnag|P. insititia]]* (airnagyn)
** *[[Prunus simonii|P. simonii]]*
** *[[Drine airn|P. spinosa]]* (drine airn ny airn)
* Rheyn. *Prunocerasus* (**plumbissyn y [[Yn Seihll Noa|Theihill Noa]]**). Ta ny duillagyn ayns ny buinnaghyn rollit stiagh; blaaghyn 3-5 ry-cheilley; messyn rea.
** *[[Prunus alleghaniensis|P. alleghaniensis]]*
** *[[Prunus americana|P. americana]]*
** *[[Prunus angustifolia|P. angustifolia]]*
** *[[Prunus hortulana|P. hortulana]]*
** *[[Prunus maritima|P. maritima]]*
** *[[Prunus mexicana|P. mexicana]]*
** *[[Prunus nigra|P. nigra]]*
** *[[Prunus orthosepala|P. orthosepala]]*
** *[[Prunus subcordata|P. subcordata]]* (plumbis Klamath, Oregon, ny Sierra)
* Rheyn. *Armeniaca (Apricocyn)*. Ta ny duillagyn ayns ny buinnaghyn rollit stiagh; ta sthilk ghiarey ec ny blaaghyn; messyn velvadagh. T'ad coontit myr fo-ghenus er lheh liorish ughtaryn ennagh.
** *[[Apricoc|P. armeniaca]]* (apricoc)
** *[[Prunus brigantina|P. brigantina]]*
** *[[Prunus mume|P. mume]]*
** *[[Prunus sibirica|P. sibirica]]*

## Imraaghyn
Unjin

She billey 'sy ghenus *[[Fraxinus]]* eh **unjin** (***Fraxinus excelsior***).  T'eh dooghyssagh da'n Europey (er lhimmey jeh Loghlin hwoie as yn Ibeir jiass) chammah's yn Aishey heear-hwoaie.  She Trondheimsfjord ayns Norlynn eh yn oayll s'twoaie echey.

## Jalloo-oaylleeaght

She billey mooar yn-lhoamey t'ayn.  T'eh gaase dys 20-35m dy cadjin, as dys 46m dy goan.  Ta crantessen wheesh as 2m echey, ny 3.5m dy goan.  Cha nel ad goll harrish 250 bleeantyn dy mennick.

Ta roost meein lheeah ec biljyn aegey, agh çhiu as scaanit ec shenn viljyn.  Ta stholeyn poinnee lheeah-gheayney oc, as buinnaghyn deyll-ghoo ocsyn.  Ta ny duillagyn 20-35 kentimeader er lhiurid as fedjagagh; ta 7-13 duillageenyn oc, nyn soie er rachis y duillag, as oirr feeacklagh oc.  

Ta ny blaaghyn fosley roish ny duillagyn.  T'ad dioecious son y chooid smoo, gyn blaaghyn firrinagh as bwoirrinagh er y villey cheddin.  She samara eh y mess oc, ny "*[[çhengey unjin]]*", as t'ad croghey ayns possanyn.

## Imraaghyn
Soo crouw

Ta'n **soo crouw** (***Rubus idaeus***) ny ghooie 'sy ghenus *[[Rubus]]*. She losserey as mess dooghyssagh ny h-Oarpey as ny h-Aishey t'ayn.

T'eh ny losserey yl-vleeanagh ta gymmyrkey cuirtlee ghaa-vleeanagh veih'n ghreasane fraueagh yl-vleeanagh echey. 'Sy chied vlein ta cuirtlagh noa gaase dy tappee dys y slane yrjid (1.5–2.5 m), gyn banglaneyn, as gymmyrkey duillagyn fedjagagh mooarey lesh queig ny shiaght duillageenyn; dy cadjin cha nel eh gientyn blaa erbee. 'Sy nah vlein cha nel y cuirtlagh gaase ny smoo, agh t'eh lhiggey da gientyn tilgaghyn çheuagh ta gymmyrkey duillagyn ny sloo lesh tree ny queig duillageenyn. Ta ny blaaghyn çheet my vlaa 'syn arragh anmagh er crouw-vlaaghaghyn er bir ny tilgaghyn çheuagh shen, as ta dagh blaa mychione 1&nbsp;cm er crantessen lesh queig petylyn baney. Ta'n "berrish" echey ny vess jiarg, yn-ee lesh blayst millish geyre, ta çheet magh 'sy tourey ny 'syn 'ouyir leah; rere termeeaght lus-oaylleeagh, cha nel y mess echey ny verrish er chor erbee, agh ny cho-vess ta jeant seose jeh shiartanse dy ghroopyn mygeayrt cree çheshveanagh. Ayns sooghyn crouw, myr t'ayn ayns dooieyn elley jeh'n fo-ghenus *[[Rubus#Rang-oardraghey oaylleeagh|Idaeobatus]]*, ta ny droopeenyn scarrey veih'n chree tra t'ad er ny speiy, as yn obbyr shen faagail y mess follym, red nagh vel taghyrt lesh y smeyr ghoo as e droopeenyn tannaghtyn rish y chree.

Dy cadjin, t'eh gaase ayns keylljyn as t'ad croo shasstanyn foshlit fo coodagh billagh, as shasstanyn ny smoo gloo ayns buill ghlenney. 'Sy chooid yiass jeh'n rheam echey (yn Oarpey yiass as yn Aishey veanagh) t'eh ry-gheddyn ayns yrjidyn yrjey ayns sleityn ny lomarcan. Ta ennym y dooie, *idaeus*, taishbyney dy vel eh gaase er Slieau Ida faggys da Troia 'sy Turkee heear hwoaie, raad va fys mie er ny shenn-Ghreagee lesh.

## Lhiassaghey as ymmyd
Ta'n mess ny hroar vee scanshoil, ga dy vel y chooid smoo dy horçhyn dy hooghyn crouw çheet ass crosh-sheelree eddyr *R. idaeus* as *R. strigosus*. Ta ny duillagyn er ymmyd er feie ny h-eashyn myr medshin theayagh dy chur lheeys da mammyn cankyragh, mammyn feayrey, as lostey druntyn ayns deiney dy chooilley eash, myrane myr medshin dy chur lheeys da'n aneemaght, arkfehyn coshey, çhingys y yiarrey, as da çhingys y voghree ayns mraane correy.


Raspberry - whole (Rubus idaeus).jpg|
Raspberry - halved (Rubus idaeus).jpg|
Raspberries (Rubus idaeus).jpg|
Frambuesas-cuajada-miel-brea.JPG|


## Imraaghyn
Hebe Camargo

She ben-chloieder Vrasseelagh va **Hebe Maria Monteiro de Camargo Ravagnani** (8 Mart 1929 &ndash; 29 Mean Fouyir 2012).
Genus

Ayns bea-oaylleeaght, she possan rang-oardraghey eh **genus**.  Ta ymmyd jeant jeh dys rang-oardraghey bioagyn bio as marroo.  T'eh ass Ladjyn *genus* "kynney, sorçh, keintys, dooghys".

Ayns rang-oardraghey bea-oaylleeagh, ta genus fo kynney as erskyn dooie.

## Imraaghyn
Genus (reddaghey)

Foddee **genus** çheet er:

* **[[Genus]]**, possan bea-oaylleeagh.
* **[[Genus (maddaght)]]**, tro rang-oardragh red maddaghtoil.
* **[[Genus (kiaull)]]**, eie sheiltynys kiaullee ny Shenn Greagee
Peitshag

Ta'n **pheitshag** (*Prunus persica*) ny dooie 'sy ghenus *[[Prunus]]*. T'ee gymmyrkey mess sooagh yn-ee lesh yn ennym cheddin er. T'ee ny billey yn-lhoamey ta gaase dys 4-10 m er yrjid, as t'ee coontit mastey'n fo-chynney Prunoideae 'sy chynney Rosaceae. T'ee crang-oardit myrane lesh yn almon 'sy fo-ghenus *Amygdalus* 'sy ghenus *Prunus*, as ad scarrit veih ny fh-ghenussyn elley rere y skilley sheelagh craplit.
Mango

Ta'n **mango** ny villey as ny vess 'sy ghenus *[[Mangifera]]*. Ta'n genus shoh jeant seose jeh ram dooieyn dy villaghyn mess grianchryssagh 'sy chynney Anacardiaceae. Ta'n *[[Mangifera indica]]*, ny yn **mango cadjin**, lhiassit as ymmydit myr bee dy mennick. She mess dooghyssagh ny h-Injey t'ayn. T'eh lhiassit ayns ram ardjyn grianchryssagh as fo-ghrianchryssagh as er ny livrey magh er feie ny cruinney. Ta'n mango lhiassit dy trome er son bee, soolagh, cooraght as daah.

## Imraaghyn
Mellyn ushtey

Ta'n **mellyn ushtey** (*Citrullus lanatus* (Thun.) Matsu. & Nakai, kynney Cucurbitaceae) ny vess as ny lus jeh luss ass jiass ny h-Affrick as t'eh coontit mastey ny mellynyn smoo cadjin. Ta'n lus vlaaghey shoh troarey mess er lheh ta enmyssit pepo ec lus-oayleeghyn. Ta'n pepo ny verrish lesh crackan roauyr as çheshvean roauyr; ta pepoyn çheet as oohrey neuchosanagh as she red sampleyragh jeh'n chynney Cucurbitaceae ad. Ta crackan rea (glass, buigh, as bane ny keayrtyn) as çheshvean yn-ee millish (bane-jiarg er daah, as orandje-vuigh, buigh, jiarg, as glass ny keayrtyn) ec mess y vellyn ushtey.
Vervine

She losserey sheer-vio ny h-Oarpey ee **Vervine** (***Verbena officinalis***).  T'ee gaase dys meader er yrjid.  Ta duillagyn babbanagh feeacklagh eck, as blaaghyn lheeah gorrym-yiargey er y chrouw-vlaaghey.  Share lhee thalloo eayllagh.
Saum 23

'Sy **23-oo [[Saum]]** (Earrooaghey Greagagh: **Saum 22**) 'sy Vible Ewish/Çhenn Chonaant, ta'n screeuder (Davy) jannoo cur sheese er Jee myr e vochilley. Myr y bochilley, nee eh coadaghey, cour, as stiurey shin. My vel shin ayns gaue dy noid troshtagh, nee eh coadaghey shin; my vel shin ayns gaue dy ghonney, nee eh cour dhooin lesh bee dy liooar; t'eh stiurey shin dys buill raad dy vel shin sauçhey, raad dy vel ymmodee dy vioys. Va'n teks, er ooashlaghey ec ny h-Ewnyn as ny Creestee gollrish y cheilley, currit rish kiaull dy mennick.

## Y teks ayns Gaelg
# She’n Çhiarn my vochilley : shen-y-fa cha beem feme nhee erbee.
# Nee eh faassaghey mee ayns pastyr glass : as my leeideil magh rish ny h-ushtaghyn dy ooraghey.
# Nee eh m’annym y hyndaa : as my choyrt lesh magh ayns ny cassanyn dy chairys er graih e Ennym.
# Dy jarroo, ga dy vel mee shooyl ayns coan scadoo yn vaaish, cha goym aggle roish olk erbee : son ta uss marym : ta dty lhatt as dty lorg dy my gherjaghey.
# Nee oo boayrd y yannoo aarloo roym ayns yn enish ocysn ta er my heaghney : t’ou er ooilaghey my chione, as bee my chappan lane.
# Agh eiyree dty chenjallys ghraihagh as dty vyghin orrym ooilley laaghyn my yea : as neem’s thaaghey thie’n Çhiarn choud as veem bio.

## Imraaghyn

* Yn Lioar Manninagh, *An Historical Sketch of the Manx Language, with an account of the sources from which a knowledge of it can be acquired.*, A. W. Moore, 1887