open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwichʼin (çhengey)

Ta **Gwichʼin** ny çhengey Athabaskagh ta loayrit ec y chlein bun-dooghyssagh Gwichʼin. Ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie as Yukon ny Canadey, t'ee ymmydit ayns ny baljyn Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow as Tsiigehtchic. Ta mygeayrt 430 loayrederyn ny çhengey ass 1,900 olteyn ny cleinney.

Ayns Alaska, ta Gwichʼin loayrit ayns Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle as Venetie. Ta ny smoo na 1,000 'sy chlein ayns Alaska agh cha nel agh 300 loayreyderyn.

T'ee ny çhengey oikoil ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie.

## Sheeanchoryssaghtys
### Corocklyn
Ta corocklyn Gwichʼin 'sy chairscreeu cadjinit ry-haishbyney heese (lesh noteyn IPA ayns lhoobeenyn)

### Breeocklyn
:* *giare*
:** **a** 
:****e** 
:****i** 
:****o** 
:****u** 
:* *liauyr*
:****aa** 
:****ee** 
:****ii** 
:****oo** 
:****uu** 
:* ta cowrey ogonek er breeocklyn stronnagh, m.s., **ą**
:* ta cowrey grave reihyssagh er toan injil, m.s., **à**
:* cha bee cowrey erbee er toan ard

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*Yukon Native Language Centre: Gwich’in
*Alaska Native Language Center: Gwichʼin

## Lioaryn

* Firth, William G., et al. *Gwìndòo Nành' Kak Geenjit Gwich'in Ginjik = More Gwich'in Words About the Land*. Inuvik, N.W.T.: Gwich'in Renewable Resource Board, 2001. 
* Gwich'in Renewable Resource Board. *Nành' kak geenjit gwich'in ginjik = Gwich'in words about the land*. Inuvik, NT, Canada: Gwich'in Renewable Resource Board, 1997. 
* McDonald. *A Grammar of the Tukudh Language*. Yellowknife, N.W.T.: Curriculum Division, Dept. of Education, Government of the Northwest Territories, 1972. 
* Montgomery, Jane. *Gwich'in Language Lessons Old Crow Dialect*. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994. 
* Northwest Territories. *Gwich'in Legal Terminology*. [Yellowknife, N.W.T.]: Dept. of Justice, Govt. of the Northwest Territories, 1993. 
* Norwegian-Sawyer, Terry. *Gwich'in Language Lessons Gwichyàh Gwich'in Dialect (Tsiigèhchik--Arctic Red River)*. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994. 
* Peter, Katherine, and Mary L. Pope. *Dinjii Zhuu Gwandak = Gwich'in Stories*. [Anchorage]: Alaska State-Operated Schools, Bilingual Programs, 1974. 
* Peter, Katherine. *A book of Gwich'in Athabaskan poems*. College, Alaska: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska, 1974. 
* Yukon Native Language Centre. *Gwich'in listening exercises Teetl'it Gwich'in dialect*. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, Yukon College, 2003. ISBN 1552421678
Awabakal (çhengey)

Ta **Awabakal** ny çhengey Vun-Dooghyssagh Austrailagh va loayrit mygeayrt Logh Macquarie ayns Bretyn Yiass Noa, yn Austrail. Ta'n ennym goit magh ass *Awaba*, ennym dooghyssagh y logh. T'ee ny çhengey Pama-Nyungan mooinjerey da'n çhengey Worimi.

## Shennaghys
Va studeyrys jeant er y çhengey ec yn Arramagh Lancelot Edward Threlkeld veih'n vlein 1825 derrey laa e vaaish 'sy vlein 1859, as va Biraban, fer toshee ny cleinney, cur laue da. Va'n lioar soilshit echey 'sy vlein 1827 *Specimens of a Dialect of the Aborigines of New South Wales* n'eab s'lheah er taishbynys troggal ny çhengaghyn Austrailagh.
## Sampleyryn

:
: 
: 
: 
::Fosley dys y Hushtal rere Noo Lukys

## Lioaryn

*Threlkeld, Lancelot Edward (1827). *Specimens of a Dialect of the Aborigines of New South Wales; Being the first attempt to form their speech into a written language.*
*Threlkeld, Lancelot Edwrad (1834). *An Australian grammar: comprehending the principles and natural rules of the language, as spoken by the Aborigines in the vicinity of Hunter's River, Lake Macquarie, &c. New South Wales.*
*Threlkeld, Lancelot Edward (1836). *An Australian spelling book in the language as spoken by the Aborigines in the vicinity of Hunter's River, Lake Macquarie, New South Wales.*
*Threlkeld, Lancelot Edward (1850). *A key to the structure of the Aboriginal language; being an analysis of the particles used as affixes, to form the various modifications of the verbs; shewing the essential powers, abstract roots, and other peculiarities of the language spoken by the Aborigines in the vicinity of Hunter River, Lake Macquarie, etc., New South Wales: together with comparisons of Polynesian and other dialects.*
*Threlkeld, Lancelot Edward (1858). Language of the Australian Aborigines. *Waugh's Australian Almanac for the Year 1858.* 60-80
*Threlkeld, Lancelot Edward (1892). Fraser, John (ed.), *An Australian language as spoken by the Awabakal, the people of Awaba or Lake Macquarie (near Newcastle, New South Wales) being an account of their language, traditions and customs.*


## Imraaghyn
*

## Kianglaghyn çheumooie
*Coontys Ethnologue son Awabakal
*Fockleyr Baarle-Awabakal
*Bun-lioar soylagh Studeyrys Bun-dooghyssagh ayns Ard Hunter — Obbyr Threlkeld ry-gheddyn er-lhieen
Inuinnaqtun

Ta **Inuinnaqtun** ny çhengey ghooghyssagh ny Canadey ta mooinjerey da'n çhengey Inuktitut, as t'eh er credjal ec ram sleih nagh vel aynjee agh abbyrt. T'ee enmyssit myr çhengey oikoil ayns Nunavut as Thallooyn yn Eear Hwoaie chammah as Inuktitut.

Ta Inuinnaqtun loayrit ayns ny baljyn beggey Cambridge Bay as Kugluktuk ayns Ard Kitikmeot, Nunavut. T'ee loayrit ayns Gjoa Haven, Nunavut myrgeddin. Magh ass Nunavut, t'ee loayrit ayns Ulukhaktok, Thallooyn yn Eear Hwoaie, raad dy vel ee enmyssit myr *[[Kangiryuarmiutun]]*. T'ee screeuit lesh yn abbyrlhit Romanagh.

## Imraaghyn

## Lhaih neesht

* Harnum, Betty, Janet McGrath, and Margo Kadlun. *Inuinnaqtun Lessons Phase 1 : Copper Dialect of the Inuit Language*. Cambridge Bay, N.W.T.: Kitikmeot Inuit Association, 1982. 
* Harper, Kenn. *Current Status of Writing Systems for Inuktitut, Inuinnaqtun and Inuvialuktun*. [Yellowknife, N.W.T.]: Northwest Territories, Culture and Communications, 1992. 
* *Inuinnaqtun English Dictionary*. Cambridge Bay, Nunavut: Nunavut Arctic College, 1996. 


## Kianglaghyn çheumooie
* Fockleyr
* [ ]
Votish

Ta **Votish** (Votish: *vađđaa ceeli* ny *maa ceeli*, screeuit myr *vaďďa tšeeli, maatšeeli* chammah) ny çhengey ghooghyssagh ny Votee, clein beg t'ayns Ingria ny Roosh. T'ee ny çhengey mooinjerey da'n Estoinish as t'ee ny çhengey Finn-Baltagh.Cha nel ee loayrit agh ayns Krakolye as Luzhitsy, daa valley beggey ayns ard Kingisepp. T'ee begnagh marroo. 'Sy vlein 1989 va 62 loayreyder ayn, y fer saa ruggit 'sy vlein 1938. Er 24 Nollick 2005, screeu yn earishlioar *[[The Economist]]* nagh row agh 20 loayreyderyn faagit.

## Sheeanchoryssaghtys as sheeanaghtys
### Breeocklyn
Ta 10 breeocklyn 'sy Votish as ad taishbynit 'sy chaart shoh heese. Ansherbee, t'eh er credjal dy vel y sheean Votagh /e̮/ ny syrdjey na'n *õ* Estoinagh, agh ta ny breeocklyn elley gollrish y lhieggan Estoinagh.

Foddee er ny breeocklyn dy ve giare ny foddey, agh ayns abbyrtyn my hiar va ny breeocklyn foddey meanagh daaghooaghit dys /ie uo üö/. T'eh shen, ta *tee* (raad) focklit magh myr *tie*. Ta çhaglym mooar daaghooaghtyn ayns y Votish.

Ta coardailys breeocklagh cosoylagh liorish yn 'Innlynnish, t'eh shen, ayns y chooid smoo jeh focklyn foddee dy vel breeocklyn toshee ny breeocklyn cooyl ayns un 'ockle (ta /i e/ neuchommeeagh). Ansherbee, ta cubbyl dy lhimmaghyn ayn lesh aghtylys /o ö/. Cha nel coardailys ayns cooid meeryn yerree (myr ta taghyrt /ö/ ayns shillabyn neu-hoshee ny eiyrtys focklyn eeasaght veih Finnlynnish ny Ingrish), as er yn aght cosoylagh cha nel focklyn arrish-ockleeagh ny focklyn eeasaght currit fo smaght ny leighyn coardailys breeocklagh.

### Corocklyn

Foddee er y chooid smoo jeh corocklyn Votagh dy ve nyn gubbylee. Myrgeddin, ta corys keimaghey corocklagh ayns y Votish. Ta daa anchaslys eddyr Votish as ny çhengaghyn Finn-Baltagh elley, Finnlynnish as Estoinish - ayns Votish ta ny sheeanyn /j/ as /v/ nyn screebee, agh ayns Finnlynnish as Estoinish t'ad nyn gorocklyn faggysaght.

Foddee er ny stadyn gooagh Votagh (AFO) /b d g/ fockley magh rere jee-ghoo dys [B D G], c'raad dy vel ad cosoylagh liorish ny stadyn lenis neu-ghooagh Estoinagh.

## Grammeydys
Ta Votish ny çhengey gleiynaghit cosoylagh liorish ny çhengaghyn Finn-Baltagh elley. Rere aachassaghey er ennymocklyn, ta daa earroo (unnaneagh as ylrey), as 16 caseyn: ennymagh, gienneydagh, cassidagh (anchasley rish far-enmyn), rheynnagh, illatagh, inessagh, elativagh, allativagh, adessagh, ablatagh, translatagh, cosoylagh, exessagh, abessagh, coheshaghtagh, terminagh.

Rere breearyn, ta shey emshiryn 'sy Votish, as daa jeu dy bunneydagh: yn emshir laaragh as yn emshir neuslanjeant. Ta ny h-emshiryn elley covestit: yn emshir laaragh slanjeant, yn emshir chaie slanjeant, yn emshir ry-heet as yn emshir ry-heet slanjeant. Ta tree modyn (kianglagh, oardreilagh as cummyssagh) as daa "ghoo" (bio as fuillaghtagh).

## Imraaghyn

## Lhaih neesht

* 


## Kianglaghyn çheumooie
* Coontys Ethnologue fo'n Votish
* Virtual Votia
* The Red Book of the Peoples of the Russian Empire
Yn Çheer Vascagh (reddaghey)

Ta ny smoo ny un cheayll lesh ny focklyn **yn Çheer Vascagh**:

***[[Yn Çheer Vascagh (thalloo shendeeagh)]]**, thalloo ny Bascee as ny Bascish ta soit 'sy Rank as 'sy Spaainey
***[[Yn Çheer Vascagh (boodeeys hene-reiltagh)]]**, y boodeeys hene-reiltagh Bascagh ta soit 'sy Spaainey
***[[Yn Çheer Vascagh Hwoaie]]**, thalloo ny Bascee ta fo stiurey reiltys ny Frank
***[[Yn Çheer Vascagh Yiass]]**, thalloo ny Bascee ta fo stiurey ny Spaainey as cur Navarre stiagh 'syn earroo
Wayuu (çhengey)

Ta'n çhengey **Wayuu** (ennym dooghyssagh: *wayuunaiki*) loayrt ec 305,000 dy 'leih ayns Neear Hwoaie ny Veneswaaley as Niar Hwoaie ny Colombey er lieh-inshey Guajira. T'ee ny çhengey Vaipuragh, possan çhengaghyn ta loayrit er feie ny Mooir Caribagh.

## Sheeanyn
**Breeocklyn**

**Corocklyn**
 

## Imraaghyn

*The Rosetta Project: Y çhengey Wayuu

## Kianglaghyn çheumooie
*Coontys Ethnologue fo'n çhengey Wayuu
*Coontys giare ny çhengey wayunaiiki
*Fockleyr Spaainish-Wayuunaiki
Omurano

Ta **Omurano** ny çhengey varroo ass y Pheroo. Çhengey anerit v'aynjee, as v'ee enmyssit myr Humurana, Roamaina, Numurana, Umurano, as Mayna myrgeddin. Hooar y çhengey baase 'sy vlein 2006 marish baase Esteban Macusi.

## Kianglaghyn çheumooie
*Coontys Ethnologue fo'n çhengey Omurano
Buryatish

Ta **Buryatish** ny macro-hengey Vongoilagh ta loayrit ec ny Buryatee. Ta'n chooid smoo jeu nyn gummal ayns y Roosh er gerrey da'n joarey rish y Vongoil. She Buryatish y Roosh nyn jengey oc. Ta Buryatish ny Roosh ny çhengey oikoil ayns Buryatia.

## Kianglaghyn çheumooie
* Coontys Ethnologue jeh'n Vuryatish
Galeeshish

Ta **Galeeshish** (*Galego*) ny çhengey Romanagh Ibeiragh Sheear ta loayrit 'sy Ghaleesh, cohionnal seyr ta soit ayns sheear hwoaie ny Spaainey. Va Galeeshish as Portiugish nyn un hengey ayns ny Mean Eashyn, as t'eh Galeeshish-Portiugish yn ennym ta currit er y çhengey shoh.

## Sheeanyn

## Kianglaghyn çheumooie

Pabyryn naight:
* Luns a Venres - pabyr naight laaoil seyr
* Galicia Hoxe - pabyr naight laaoil
* A Nosa Terra - pabyr naight shiaghtinoil
* Vieiros
* Gznacion
* Arroutada Noticias
* Galiza Livre - naight er-lhieen er çheu neuchrogheydys (Ass Galeeshish aavestagh)

Kianglaghyn elley ta mooinjerey da'n Ghaleeshish:
* Real Academia Galega
* Instituto da Lingua Galega
* Associaçom Galega da Língua - Portal Galego da Língua - Aavestagh
* Biblioteca Virtual Galega
* Xarmenta - Asociacion Berciana da lingua Xarmenta
* Fala Ceibe - Asociación Cultural Fala Ceibe do Bierzo
* Sheean-choadanyn fo ny h-abbyrtyn lheamyssagh
* Coontys Ethnologue fo'n Ghaleeshish
* Fockleyr er-lhieen CLUVI Baarle-Galeeshish 
* Biblioteca Virtual Galega
* Fockleyr Galeeshish - Baarle: veih Webster's Online Dictionary - y lhieggan Rosetta.
Rolley ny rollageyn s'niessey da'n Chruinney

**Rolley ny [[rollage]]yn s'niessey da'n [[Yn Chruinney|Chruinney]]**:

* Yn Ghrian
* Proxima Centauri
* Alpha Centauri A
* Alpha Centauri B
* Rollage Barnard
* Wolf 359
* Lalande 21185
* Sirius A
* Sirius B
* Luyten 726-8
* Ross 154
* Ross 248
* Epsilon Eridani
Ossetish

Ta **Ossetish** (ennym dooghyssagh: Ирон ӕвзаг, *Iron ævzhag* ny Иронау, *Ironau*, Pershish: آسی) ny çhengey Eeraanagh ta loayrit ayns Ossetia, thalloo ta soit er lhargee Sleityn y Choagaash er y joarey eddyr y Roosh as y Çhorshey. Ta ny smoo na 700,000 loayreyderyn, lesh 60% jeu ayns Ossetia Hwoaie ny Roosh.

## Lioaryn
* Abaev, V.I. *[https://web.archive.org/web/20230307023444/https://www.azargoshnasp.net/languages/ossetian/ossetian.htm A grammatical sketch of Ossetic]*  (Russian version)
* Abaev, V.I. Ossetian Language and Folklore, USSR Academy of Sciences, Moscow-Leningrad, 1949 
* Arys-Djanaieva, Lora. Parlons Ossète. Paris: L'Harmattan, 2004, ISBN 2-7475-6235-2.
* Nasidze et al., Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians. Annals of Human Genetics 68 (6), 588-599(2004)

## Kianglaghyn çheumooie

* http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Nasidze.AnHG.2004.pdf Genetic Evidence Concerning the Origins of South and
North Ossetians (Baarle)
* Duillag ''Ossetish'' (ayns Rooshish) ec y shalee Minority languages of Russia on the Net
* Shennaghys corys screeuderys ny h-Ossetish (ayns Rooshish) as taabyl ooilley-ghoaillys cowraghyn
* Beggan oayllys ass Baarle as Frangish
* Rheynn Ossetagh y shalee Rosetta
* Omniglot - Ossetish (Ирон ӕвзаг / Дигорон ӕвзаг)
Guugu Yimithirr (çhengey)

Ta **Guugu Yimithirr** ny çhengey Vun-Dooghyssagh Austrailagh ta loayrit mygeayrt Hopevale ayns Queensland, yn Austrail.

## Sheeanyn
### Breeocklyn

Foddee er  fockley magh myr  neurontit, as  neu-hrimmidit myr .

### Corocklyn

Ta ny stadyn neughooagh dy cadjin as neuvoggit tra dy vel ad ec toshiaght fockly as ny yei breeocklyn giare, as gooagh ny yei corocklyn as breeocklyn foddey.

Cha nod ny corocklyn cooyl-chroymmit  dy ve nyn sheeanyn ynrican, agh nyn jaglym jeh . Ansherbee, ta ny smoo na un 'ockle ta focklit magh lesh corockle cooyl-chroymmit fockle-hoshiagh: ta "run" focklit magh myr  ny .

Ta'n rotagh  focklit magh myr corockle rap, agh foddee er dy ve focklit magh myr corockle rowlal ayns coraa trome.

## Imraaghyn
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Xena: Warrior Princess

She straih hellveeish fansee Americaanagh eh ***Xena: Warrior Princess***. Va'n straih er ny ghientyn 'sy Teelynn Noa as er ny scaalheaney da'n chied cheayrt eddyr 4 Mean Fouyir 1995 as 18 Mean Souree 2001.

## Imraaghyn
Rolley corpaneyn planaidagh sheinyssagh

Ta **corpane planaidagh sheinyssagh** ny phlanaid, 'o-phlannad najooragh ny chorpane elley nagh vel shickyrit, agh ta infearaghit rere feanish oaylleagh baghtal. Harrish ny bleeantyn va planaidyn sheinyssagh reiht currit roish, as va mie dy lioar jeu prowit noi. Ansherbee, ta tuarymaght oaylleeagh ayn fo jargaght planaidyn nagh vel er fys ain as ad çheu hoal jeh'n çhaghnoaylleeaght t'ain.

Cha nel corys ny greiney currit er kaart ny caslys dy slane. Cha nel mie dy lioar ard y chorys er fys ain, as er rollageyderyn reiht rere baghtal neu-yeeragh, foddee dy vel corpaneyn elley mooarey ayn.

*Chiron, fo-phlannad Harn as eh fakinit ec Hermann Goldschmidt 'sy vlein 1861 agh nagh row fakinit ec peiagh elley erbee.
*Fo-phlannad Chrean, fo-phlannad sheinyssagh currit roish dy yannoo cur sheese er scoltey goulragh jeean cronnaghit ec *[[Mariner 10]]*. V'eh prowit noi ny yei aa-ard-etlagh y vroddag spoarey. V'eh currit er fys dy vel y corpane shen ny rollage 31 Crateris.
*Neith, fo-phlannad sheinyssagh Vaytnag, cronnaghit dy foalsagh ec ram baghtallee fodreayrtanagh ayns ny 17oo as 18oo eashyn. Nish, t'eh er fys nagh vel e lhied ayn as nagh vel ayns y chorpane agh rollageyn neu-enmyssit. 
*Nemesis: planaid mooar ny crivassan dhoan ta currit roish ec y fishigagh Richard A. Muller, as eh bunnit er coorsyn anvioys ayns recortys fossylagh ny Cruinney. Rish e chruinlagh trooid y Vodjal Oort, foddee dy vel eh ceau ram mooar comaidyn gys y Chruinney.
*Phaeton, planaid ta soit eddyr cruinlee Vart as Jupiter. T'eh er credjal ec credjallee dy row y planaid scrysst as haink er dy ve ny chryss roltageagh. Jiu, t'eh er fys nagh vel dy liooar stoo ayn rere bleaystey planaid mooar.
*Planaid V, planaid va John Chambers as Jack Lissauer credjal dy vel eh soit eddyr cruinlee Vart as y chryss roltageagh bunnit er lhiggeyderyn co-earrooderagh. 
*Planaid X: planaid sheinyssagh çheu hoal Neptune.
*Theia, builleyder jeh'n vooadys Vart. T'eh er credjal dy vel y planaid shoh freggyrt son crooaght ny h-Eayst rere covuilley lesh y Chruinney mygeayrt kiare billioonyn er dy henney.
*Themis, fo-phlannad Harn feddynit magh ec y rollageyder William Pickering 'sy vlein 1905, as nagh row fakinit arragh.
*Vulcaan: Planaid sheinyssagh v'er credjal dy vel eh soit çheusthie jeh cruinlagh Chrean.
*Vulcaaneedyn: cryss roltageagh ta soit ayns ard shickyr trimmidagh çheusthie jeh cruinlagh Chrean.

## Jeeagh er neesht
*Rolley planaidyn neughrianagh neuhickyrit

## Imraaghyn
Makemake

Ta **Makemake** (focklit magh myr [ˈmakeˈmake]), shenn-ennym **(136472) Makemake** (cowrey: ), ny treeoo planaid crivassanagh smoo ayns Corys ny Greiney as nane jeh'n daa chorpane smoo ayns Cryss Kuiper (KBO).  Ta'n crantessen echey daa hrass keayrtyn ny sloo na crantessen Phluto. Ta Makemake neuchoardail rish ny KBO-yn elley er y fa nagh vel fo-phlannadyn echey. Ta'n çhiassid feer injil echey (mygeayrt 30 K) taishbyney dy vel y thalloo cloagit lesh rioghyn meetane as eetane.

V'eh feddynit magh ec Michael Brown er 31 Mart, 2005, as va'n enmys **2005 FY<sub>9</sub>** currit er. Va'n feddyn magh soilshit magh er 29 Jerrey Souree, 2005. Er 11 Mean Souree, 2008 va Makemake currit er rolley yeearreyderyn cummyssagh y stayd "plutoyd" ec yn Unnaneys Rollageydys Eddyr-Ashoonagh (IAU). She plutoyd na planaid crivassanagh ta cruinlaghey ny Greiney magh veih cruinlagh Neptune, lhied as Pluto as Eris. Va Makemake currit er rolley ny plutoydyn ayns Jerrey Souree 2008.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
Cork City F.C.

Ta **Cork City Football Club** (Yernish: ***Cumann Peile Chathair Chorcaigh***) ny chlub sockyr Yernagh ta cloie ayns Ard-rheynn FAI. Va'n club bunnit 'sy vlein 1984. Ec y traa t'ayn, she Alan Mathews y reireyder.

## Kianglaghyn magh

* 
* Forym neuoikoil Cork City
St Patrick's Athletic F.C.

Ta **St Patrick's Athletic Football Club** (Yernish: ***Cumann Peile Lúthchleas Phádraig Naofa***) ny chlub sockyr Yernagh ta cloie ayns Ard-rheynn FAI. Va'n club bunnit 'sy vlein 1929. Ec y traa t'ayn, she John McDonnell y reireyder.

## Kianglaghyn magh
*
*Shennaghys Chappan FAI lesh St. Patrick's Athletic FAI
Marcus Bent

She aa-vluckaneyr keirdey Sostynagh eh **Marcus Nathan Bent** (ruggit er 19 Boaldyn 1978). She aa-chloieder er fwirran eddyr-ashoonagh Hostyn fo-21 t'eh, as ren y bwoalleyder cloie 573 cloiaghyn son 14 clubyn raad ren eh scoaral 113 keayrtyn. Va ny faillyn livree echey 'sy clane ny smoo na £10 millioonyn.

## Kianglaghyn magh

*
Kevin Phillips (bluckaneyr)

She aa-vluckaneyr keirdey Sostynagh eh **Kevin Mark Phillips** (ruggit er 25 Jerrey Souree 1973). She reireyder t'eh lesh y chlub South Shields ec y traa t'ayn.

## Kianglaghyn magh
*
Glion Faba

Ta **Glion Faba** (Baarle: *Glenfaba*) nane jeh ny sheadinyn ayns Mannin. Ta daa skeerey ayns Glion Faba, Carmane as Perick.

## OKFyn as reihysyn
Inver Ayre

Ta **Inver Ayre** (Baarle: *Ayre*) nane jeh ny sheadinyn ayns Mannin. Ta tree skeeraghyn ayns Inver Ayre, Andreas, Breeshey as Creest ny h-Ayrey. Derrey 2016 va'n sheadin ny cho-heiyderys son y Chiare as Feed as va un oltey reiht echey.

## OKFyn as reihysyn
Maayl

Ta **Maayl** (Baarle: *Michael*) ny headin ayns Mannin. Ta tree skeeraghyn ayns y headin, Jourbee, Balley ny Loughey as Skylley Maayl. Derrey 2016, va'n sheadin ny cho-heiyderys son y Chiare as Feed as va un oltey reiht echey.

## OKFyn as reihysyn
University College Dublin A.F.C.

Ta **University College Dublin Football Club** ny **UCD** () ny chlub sockyr Yernagh ta cloie ayns Ard-rheynn FAI. Va'n club bunnit 'sy vlein 1895. 

## Kianglaghyn magh
*
Traa Chadjinit Nerin

She traa ynnydagh souree Nerin eh **Traa Chadjinit Nerin** ny **IST** (Baarle: *Irish Standard Time (IST)*, Yernish: *Am Caighdeánach na hÉireann (ACÉ)*) dy chadjin. Ren yn Aght Traa Cadjinit 1968 conaant dy vel GMT+1 (CET) ny hraa cadjinit Nerin. 'Sy vlein 1971, ansherbee, hyndaa y reiltys er-ash gys GMT rish ny Geuree, agh cha row ny h-enmyn çhyndaait. Ta Irish Standard Time currit foast er traa ynnydagh souree Nerin. Ny keayrtyn ta'n ennym meechiart Irish Summer Time currit er yn aagherrid IST.

## Jeeagh er neesht
* Traa ynnydagh yn Oarpey Heear
* Traa Mean Greenwich
* Traa Souree yn Vretyn Vooar
* Traa hashtee hollys y laa
Traa ynnydagh yn Oarpey Heear

Ta **traa ynnydagh ny h-Oarpey Heear** (**WET**, UTC+1, ny **GMT** dy cliaghtagh ayns y Reeriaght Unnaneysit as Nerin) ny chryss hraa ayns roankyn ny h-Oarpey Heear as ny h-Oarpey Heear Hwoaie, as cur ny h-ardjyn shoh 'syn earroo:

* Ny h-Ellanyn Chanaaragh, veih'n vlein 1946 (Ta mooarheer ny Spaainey soit ayns Cryss Hraa CET, .i. UTC+1)
* Ellanyn ny Geyrragh, veih'n vlein 1908
* Greenlynn Hiar Hwoaie (Danmarkshavn as yn ard mygeayrt)
* Yn Eeslynn, veih'n vlein 1968
* Yn Phortiugal, veih'n vlein 1911 lesh farkiaghtyn (faagail magh ny h-Ellanyn Asoar)
* Pobblaght Nerin veih'n vlein 1916 lesh farkiaghtyn
* Reeriaght Unnaneysit (cur Sostyn, Nerin Hwoaie, Nalbin, Bretin, Mannin as Ellanyn Vooir Eeaght 'syn earroo), veih'n vlein 1847 ayns Sostyn, Bretin as Nalbin, as veih'n vlein 1916 ayns Nerin Hwoaie, lesh farkiaghtyn

Car y gheuree ta WET ta cosoylagh liorish Traa Cadjinit (UTC+0), ry-ymmydit ayns ny çheeraghyn heose. Agh car y touree ta traa souree ny h-Oarpey Heear (UTC+1) ry-ymmydit ayns y chooid smoo jeh ny çheeraghyn shoh.
Yn Oarpey Heear

## Yn Traa t'Ayn
### Keeayllaght rere ny h-Ashoonyn Unnaneysit

Rere ny h-Ashoonyn Unnaneysit ta nuy çheeraghyn 'syn Oarpey Heear, faagail magh Possanyn Ardjynagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit (ta'n term shoh cur yn Oarpey Hwoaie as Yiass 'syn earroo):

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Keeayllaght rere Unnaneys ny h-Oarpey Heear

Y cheeayllaght noa-emshiragh, myr ta baghtal ec Unnaneys ny h-Oarpey Heear.

* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 

### Keeayllaght ymmydit ayns Lioar Oayllys CIA ny Cruinney

Y cheeayllaght rere Lioar Oayllys CIA ny Cruinney:   
Yn Oarpey Heear:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Yn Oarpey Heear Yiass:
* 
* 
* 
* 

## Jeeagh er neesht
* Unnaneys ny h-Oarpey Heear
* Yn Oarpey Noa
* Yn Çhenn Oarpey
* Plan Varshal
* Yn Oarpey Veanagh

## Imraaghyn
Carolina Yiass

She steat ayns ard Hiar Yiass ny Steatyn Unnaneysit eh **Carolina Yiass** (. T'eh çhemmal rish Carolina Hwoaie 'sy twoaie as 'sy niar hwoaie, rish y Cheayn Sheear 'sy niar yiass, as rish y Çhorshey 'sy neear as 'sy jiass tessen yn awin Savannah. Cur liorish Carolina Hwoaie, t'ad croo ard ny Caroleenaghyn er y Choose Hiar. She Carolina Yiass y 11d steat sloo rere eaghtyr as y 23oo steat smoo rere earroo yn phobble marish . Roish 2019, va'n LTS ayn corrym rish $213.45&nbsp;billoon. Ta Carolina Yiass jeant ass 46 coondaeghyn. She Columbia yn preeu-valley marish 136,632 cummaltee ayn 's vlein 2020; choud's ta Charleston coontit myr yn ard-valley smoo rere earroo yn phobble is Charleston 150,227 cummaltee ayn 'sy vlein 2020. She Co-ard Staddyssaghtoil Greenville-Spartanburg-Anderson coontit myr y co-ard moirvaljagh smoo rere earroo yn phobble 'sy steat as mysh 1,590,636 cummaltee ayns 'sy vlein 2023.

Va Carolina Yiass enmyssit ayns onnor Ree Çhalse I Hostyn, chroo y chied choloin Hostynagh, raad she  en ennym Ladjyn da "Çhalse". 'Sy vlein 1712 va Queiggey Carolina Yiass bunnit. She nane jeh ny Tree Coloinyn Jeig bunneydagh va Carolina Yiass, as va coloin reeoil jeant jeh 'sy vlein 1719. Car Caggey Bun-chaghlaaee America, shymmey immeeaght haghyr ayns Carolina Yiass, marish ny smoo na 200 cahyn as skirmishyn er ny chaggey 'sy steat. Haink Carolina Yiass dy ve ny hoghtoo steat dy hickyraghey Bunraght ny Steatyn Unnaneysit er 23 Boaldyn 1788. She steat sleabagh v'eh, as she eshyn va'n chied steat ren votal er son scarrey veih'n Unnaneys er 20 Nollick 1860. Lurg jerrey yn Chaggey Theayagh, va'n steat aa-lhiggit stiagh dys yn Unnaneys er 9 Jerrey Souree 1868.

Car y 20oo eash leah dys y 20oo eash veanagh, haghyr shareaghey tarmaynagh 'sy steat tra va ram mwyljyn feederaght as thieyn grease er ny hroggal feie'n steat. Chur gleashaght ny cairyn deiney 'sy 20oo eash veanagh rish jerrey yn chynney-scarrey as ny polaseeyn lheh-vriw leighoil çheusthie jeh'n steat. Daase yn anchasley tarmaynagh ayns Carolina Yiass ayns ny jeihaghtyn car as lurg y Nah Chaggey Dowanagh. 'Sy 21d eash leah, ta tarmaynys Carolina Yiass bunnit er çhynskylyn lheid as yn aerospoar, y dellal eirinagh, y çhynskyl gleashtanagh, as y turryssid.

Çheusthie jeh Carolina Yiass, ta'n steat rheynnit magh sheear veih'n niar ayns tree ardjyn çheer-oaylleeagh mooarey: magher slystagh yn Atlantagh, Piedmont, as Sleityn Blue Ridge 'sy cherrin heear hwoaie jeh'n steat. Ta Carolina Yiass soit 'sy chryss emshyraght fo-hropickagh hash, marish souraghyn çheh tash as geuraghyn boggey. Ta ardjyn heose 'sy steat soit 'sy chryss emshyraght sleitoil fo-hropickagh. Shymmey boglagh marrey as inver ta ry-gheddyn rish magher slystagh hiar Carolina Yiass. Ta'n Lowcountry goaill stiagh ayrnyn jeh ny Sea Islands (er ny hyndaa myr "Ellanyn ny Marrey"), driaght jeh ellanyn scarree liorish y Cheayn Sheear.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* 
* Discover South Carolina, ynnyd-eggey turryssagh
*
Yn Çhaayr

Ta'n **Çhaayr** () ny balley coontae er Cheshire, Sostyn. Soit er yn awin Dee, faggys da'n jeorey lesh Bretin, ta ny smoo na 80,000 nyn gummal 'sy valley, as t'ee ny valley smoo ayns Caayr ny Shaayr. Hooar y Çhaayr stayd caayragh 'sy vlein 1541.

Va'n balley bunnit myr doon Romanagh ny *[[castrum]]* 'sy vlein 79 ec y Romanagh Legio II Adiutrix, as v'eh Deva Victrix yn ennym va currit er y valley. Ta ny kiare ard-raadyn, Eastgate (*Giat y Niar*), Northgate (*Giat ny Twoaie*), Watergate (*Giat yn Ushtey*) as Bridge (*Droghad*) lhiann rish ny shenn-raadyn, bollee va currit sheese 2000 bleeantyn er-dy-henney.
Aberdon

Ta **Aberdon** (, , ) ny valley Albinagh ta soit er y choose hiar jeh'n çheer. T'eh ny hrass balley smoo ayns Nalbin lesh ny smoo na 200,000 cummaltee.
Creg Ealish

She ellan ayns Keyllys y Chleayee, Nalbin ee **Creg Ealish** (, ). Ayns ny shenn traaghyn va clagh hryal jeh'n torçh shleeuee gorrym er quarral er yn ellan son dy yannoo claghyn cassee. Ta'n ellan neuchummaltit ny phlug volcaanagh jeh aavolcaan.

## Çheer-oaylleeaght
Ta'n ellan ny lhie mygeayrt 10 meeilaghyn (16 km) sheear veih Inbhir Gharbhain. T'eh daa veeiley (3 km) er crantessen as girree gys 1,100 trieghyn (340 m) er yrjid. Ta'n ellan dy slane jeant seose jeh plug volcaanagh jeh aavolcaan v'ayn, s'foddee, mygeayrt 500 millioonyn dy vleeantyn er-dy-henney.

T'eh ny chooid jeh'n clyst reiragh Coontae Inver Ayre Yiass, 'sy skeerey henndeeagh Dail Mhaol Chiarain.

Ta'n thie sollysh er y choose hiar jeeaghyn magh er mooar-heer ny h-Albey, as ta shamyr lajer, gyn fys er y vun eck, soit er y chronk çheu heose jeh.
Aah ny Lhongyn

Ta **Aah ny Lhongyn** (, ) ny valley beg ayns Nerin Hwoaie. T'eh soit ec folieau na Beinna Boirche ayns Coontae yn Doon. Rere sleih-earroo ny bleeaney 2001 va 1,778 cummaltee 'sy valley.

## Kianglaghyn magh
*Ynnyd-eggey oikoil
Aah ny Mooa

Ta **Aah ny Mooa** (Baarle: *Annamoe*, Yernish: *Áth na mBó*) ny valley beg ayns Coontae Cheeill Mantan, Pobblaght Nerin mygeayrt 32 km magh as Divlyn er brooinyn ny h-Awin Mooar. T'eh soit er yn R755 eddyr an Tóchar as an Láithreach er y vollagh gys Gleann Dá Loch.
Ard ny Goair

Ta **Ard ny Goair** (Baarle: *Ardgour*, Gaelg Albinagh: *Ard Ghobhar*) ny valley beg er çheu heear ny Lhingey Dhoo, er y lieh-innys Ardjyn Vuirchol, Logh Abar, Gaeltaght ny h-Albey.
Ard ny Mwyllin

She fo-valley jeh chooid Ghoon Edin, Nalbin eh **Ard ny Mwyllin** (Baarle: *Ardmillan*, Gaelg Albinagh: *Aird a' Mhaolain*).
Ard Rushen

Ta **Ard Rushen** ny **Ard-Trossan** (Baarle: *Ardrossan*, Gaelg Albinagh: *Aird Rosain*) ny valley ayns Coontae Inver Ayre Hwoaie ayns sheear ny h-Albey.

## Imraaghyn
Eairee ny Goair

Ta **Eairee ny Goair** (, ) ny valley beg ayns Oirr ny Gaeil as Boad, Nalbin. T'ee ny preeu-valley er Ellan Colley.
Ard Maghey

Ta **Ard Maghey** (, , Baarle Albinagh Ultagh: ) ny chaayr ayns Coontae Ard Maghey, Nerin Hwoaie. Hooar y chaayr Kaart Reeoil 'sy vlein 1994. Rere sleih-earro ny bleeaney 2001, va 14,590 cummaltee 'sy valley.
Aah yn Ree

Ta **Aah yn Ree** (Baarle: *Athenry*, Yernish: *Baile Átha an Rí*) ny valley ayns Coontae ny Galliu, Pobblaght Nerin. Ta'n balley soit mygeayrt 25 km hiar magh ass Galliu, as ta enney share er er son yn arrane *[[The Fields of Athenry]]*.

## Imraaghyn
Yoal

Ta **Yoal** (Baarle: *Youghal*, Yernish: *Eochaill*) ny valley ayns Coontae Chorkee, Pobblaght Nerin.

## Imraaghyn
Keeill Mantan

Ta **Keeil Mantan** (Baarle: *Wicklow*, Yernish: *Cill Mhantáin*) ny valley ayns Coontae Cheeill Mantan, Pobblaght Nerin.

## Imraaghyn
Orcus (planaid crivassanagh)

Ta **90482 Orcus** ny **Orcus** (ASE: /ˈɔrkəs/ or'-kəs, Ladjyn: *Orcus*, shenn ennym: **2004 DW**) ny chorpane Chryss Kuiper (KBO) feddynit magh ec Michael Brown, Chad Trujillo as David L. Rabinowitz. Va jallooyn yn eddynys goit er 17 Toshiaght Arree 2004. 

## Cruinlagh

Ta Orcus ny phluteeno sampleyragh (red t'ayns aavuilley cruinlagh 2:3 lesh Neptioon). Ta'n cruinlagh 247 bleeantyn echey jeh cummey cruinlagh Pluto (ta'n perihelion oc çheu heose jeh'n ecliptagh) agh lesh ard anchaslagh. Ga dy dy vel y cruinlagh echey goaill toshiaght dy heet faggys da cruinlagh Neptioon, ta foddeeaght mooar eddyr oc rere yn aavuilley (ta ny smoo na 60 keimyn scarrey uillinagh eddyr oc).


## Troghyn fishigagh
### Mooadys as reayrtys
She 2.3 jarroo-vooadys Orcus (ta cosoylagh rish jarroo-vooadys y KBO elley 50000 Quaoar). Ayns ny kied meeghyn 2007 va pabyr soilshit magh va taishbyney dy vel Orcus cronnaghit ec fodreayrtan spoar Spitzer ayns fo-yiarg foddey, car y chied tree bleeantyn gobbraghey, as v'eh feddynit magh nagh vel Orcus agh 946.3&nbsp;km er crantessen T'eh jeeaghyn dy vel ard-albedo ~ 20 % ec Orcus.

### Daaghyn as scaanyn
Rere baghtalyn ayns fo-yiarg lesh Thie Rollageydys Yiass ny h-Oarpey ta Orcus co-yeant ass ushtey rio as co-elmintyn carboanagh. Er goll ny s'diuney, va ny scaanyn fo-yiarg goit ec yn 'odreayrtan Gemini feeraghey dy vel 15—30% ushtey rio (ny nagh row ny smoo na 50%) er y thalloo. T'eh shen, ta ny sloo ushtey rio er Orcus na t'er Charon, agh dy vel y mooad keddin er myr t'er Triton. Myrgeddin, va joaraghyn currit er y vooad rio meetane (ny sloo na 30%) er, as eh çheet er jargaght dy vel co-elmintyn elley er y phlanaid.

Ta KBOyn taishbyney caghlaays daaghyn as scaanyn, agh ta Orcus taishbyney daah neuchommeeagh ta neuchosoylagh rish jiargid y chorpane cosoylagh rish Ixion.


## Fo-phlannad
Va feddyn magh fo-phlannad Orcus soilshit magh ayns IAUC 8812 er 22 Toshiaght Arree 2007 Cha nel y cruinlagh echey er fys ain foast, ansherbee.

Va'n fo-phlannad fakinit mygeayrt 0.25 arcsec veih Orcus lesh anchasley vooadys 2.7 echey.

Credjal dy vel albedo yn 'o-phlannad unnane as albedo Orcus, ta'n mooadys coyrlaghey da vel eh feer mooar er crantessen my vel eh cosoylit rish y phlanaid hene (~220 km).

## Ennym
Rere stiurey cliaghtey enmys yn IAU, t'ad enmyn jeeghyn fo-halloo ta currit er corpaneyn lesh mooadys as cruinlagh cosoylagh rish Pluto. Lesh shen, hugg Brown, Trujillo as Rabinowitz yn ennym Orcus, jee ny marroo ayns feayn-skeealleydaght Romanagh, er oaie. Va'n ennym coontit as soilshit magh er 22 Sauin, 2004.
 
## Kianglaghyn magh

* MPEC 2004-D09 fogrey magh y feddyn magh agh cur gys lieh Raymond J. Bambery, Steven H. Pravdo, Michael D. Hicks, Kenneth J. Lawrence, Daniel MacDonald, Eleanor F. Helin as Robert Thicksten / NEAT
* MPEC 2004-D13 feeraghey MPEC 2004-D09
* Duillag Chad Trujillo fo 2004 DW
* Kied art y BBC
* Kied art yn earishlioar New Scientist
* Troghyn cruinlagh veih'n Thie rollageydys Lowell
* Troghyn cruinlagh AstDys
* Lhiggeyder cruinlagh ass JPL (Java) / Ephemeris

## Imraaghyn
Çhengaghyn Dravidagh

Ayns y chynney çhengey Dravidagh ta mysh 73 çhengaghyn, as ad goll er loayrt ayns yn Injey jiass as Sri Lanka twoaie sheear son y chooid smoo, chammah as yn Phakistaan, Nepaal, Y Vangladesh, Injey sheear as meanagh, Yn Afgaanistan, Yn Eeraan as Singapore.

## Imraaghyn
Çhengaghyn Affro-Aishanagh

Ayns y chynney çhengey Affro-Aishanagh ta mysh 375 çhengaghyn, as ny smoo na 300 millioon loayreyder harrish yn Affrick Hwoaie, Cayrn yn Affrick, yn Affrick Heear hwoaie, yn Affrick Veanagh hwoaie, as yn Aishey Yiass Hiar (goaill stiagh mysh 200 millioon Arabisheyr.

## Imraaghyn
Morf-oaylleeaght

She studeyrys çhengoaylleeagh er troggal sthie focklyn **morf-oaylleeaght** ny **jalloo-oaylleeaght**.  Ta sleih goaill rish fockle (chammah as clitic) myr unnidyn sloo cho-oardrail, agh she baghtal dy nod oo cur ry-cheilley focklyn marish focklyn elley liorish reillyn.  Myr sampleyr, ta Gaelgeyr toiggal dy vel faggys-vooinjerys eddyr *eeast*, *eeastyn* as *eeasteyr*.  Ta Gaelgeyr cur enney er y vooinjerys shoh liorish y fys tostid t’oc mychione reillyn troggal focklyn ayns y Ghaelg.  Ta foddey-oayllys oc dy vel eeast da eeastyn gollrish ta banc da bancyn; eeast da eeasteyr gollrish banc da banceyr.  Ta ny reillyn shoh taishbyney kynjidyn ‘syn aght ta focklyn goll er croo magh ass unnidyn sloo, as yn aght t’ad co-obbraghey ayns glare.  Rere shen, ta morf-oaylleeaght ny vanglane çhengoaylleeagh jannoo studeyrys er kynjidyn bentyn rish croo focklyn sthie as harrish çhengaghyn, as geabbey croo reillyn son dy yannoo tuarastyl jeh fys loayreyderyn ny çhengaghyn shen.
Co-ordrail

Ayns çhengoaylleeaght, she studeyrys er reillyn mychione troggal raa ayns çhengey dooghyssagh **co-ordrail**.  Chammah as y magher hene, t’ad jannoo ymmyd jeh’n fockle son çheet er reillyn ta stiurey troggal raa hengey er lheh ennagh, myr sampleyr, “co-ordrail Shenn Yernish”.  Ta studeyrys jeianagh geabbey soilshaghey çhengaghyn rere ny reillyn shen.  Ta ymmodee keirdey jannoo eab dy 'eddyn reillyn cadjin bentyn rish dagh ooilley çhengaghey dooghyssagh.  T’ad jannoo ymmyd jeh’n fockle *co-ordrail* neesht son çheet er reillyn ta stiurey obbraghey coryssyn maddaghtoil, myr sampleyr, resoon, çhengaghyn laue-jeant as çhengaghyn co-earrooder.
Semantaght

She studeyrys er keeayll ayns çhaghteraght ee **semantaght**.  Ta bun yn ‘ockle Greagish *σημαντικός* (*semantikos*), *cowreydagh*; bun shen *σημαίνω* (*semaino*), *cowraghey*, as bun shen *σήμα* (*sema*), *cowrey*. Ayns çhengoaylleeaght, she studeyrys er soilshaghey cowraghyn as boodeeys jannoo ymmyd jeu ayns çhymbyllaghtyn as staydyn er lheh.  Ta binn chasley rish shen ayns ymmodee magheryn elley. 

## Imraaghyn

* Zuckermann, Ghil'ad (2003), ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
Çhengoaylleeaght heiltynagh

Ta **çhengoaylleeaght heiltynagh** ny banglane jeh çhengoaylleeaght ta cur tastey da croo cummaghyn fys bentyn rish glare.  Ta’n eab shoh goaill stiagh shirrey as soilshaghey co-hroyn glare: troghyn ta ec dagh çhengey.  Ny magheryn ta sleih cliaghtit rish goaill rish myr bree çhengoaylleeaght heiltynagh, she co-ordrail, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as semantaght adsyn.  Ga dy vel sheeanaghtys cur fys da sheeanchoryssaghtys dy mennick, dy cadjin t’eh goll er faagail mooie jeh’n vagher, chammah as shicklaahengoaylleeaght as sheshengoaylleeaght.
Çhengoaylleeaght eamagh

She magher eddyr-cheirdagh **çhengoaylleeaght eamagh**, cur enney er feyshtyn bea bentyn rish glare, dyn ronsaghey, as garral feaysley orroo. Magheryn ard-scoillaragh bentyn rish çhengoaylleeaght eamagh, t’ad goaill stiagh ynsee, çhengoaylleeaght, shicklaage, antrapoaylleeaght as sheshoaylleeaght

## Kianglaghyn magh

*Center for Applied Linguistics 
*Language Academia
Scarlett Johansson

Ta **Scarlett Ingrid Johansson** ny ben-chloieder fillym Americaanagh. V'ee ruggit ayns Caayr York Noa er 22 Mee Houney 1984.  

## Kianglaghyn magh

* 
* 
* 
*
Cosney stiagh glare

**Cosney stiagh glare**, shen saase aase y yargaht glare ayns peiagh.  Ta cosney stiagh kied çhengey bentyn rish aase glare ayns paitçhyn, choud’s ta cosney stiagh nah çhengey cur tastey da aase glare ayns sleih aasit neesht.  Ta shenn scarrey ec sheiltynee mychione my vel dooghys ny troggal (jeeagh er dooghys noi troggal) y fa ny smoo scanshoil da cosney stiagh.
Roazhon

Ta **Roazhon** (; Gallo: *Resnn*; , ) ny -ard-valley as ny chommyoon 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh ny phreeu-valley er ard Bretagne, as *[[préfecture]]* y rheynn Il-ha-Gwilen.

'Sy vlein 1999 va 206,229 cummaltagh ayns Roazhon, agh ny smoo na 520,000 'syn ard moirvaljagh. Ta'n ennym Frangagh *Rennais* currit er ny cummaltee.

## Reirey
She Nathalie Appéré, oltey jeh'n Phartee Soshiallagh, meoir roie y valley. By eh Daniel Delaveau yn meoir jerrinagh as roish eshyn by eh Edmond Hervé yn meoir, fer v'ayns oik feie 30 bleeaney, veih 1977 derrey 2008. Ta Oik y Veoir soit ayns çheshvean y valley.

### Aarheynnyn ard-valjagh
Ta Roazhon goll er rheynn magh ayns 11 chantoon (earroo yn phobble 'sy vlein 1999 ayns lhoobeenyn):
* Cantoon Roazhon-Brekiniou (15,397 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Kreiz (19,017 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Kreiz-Kornôg (22,725 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Kreiz-Su (15,774 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Reter (20,323 dooinney)
* Cantoon Roazhon-ar-Blon (21,151 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Norzh (21,845 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Biz (18,224 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Gwalarn, goaill stiagh ayrnyn jeh Roazhon myrane lesh ny commyoonyn Gevrezeg, Pazieg as Parzheneg (28,130 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Gevred, goaill stiagh ayrnyn jeh Roazhon myrane lesh ny commyoonyn Kantpig as Gwern-ar-Sec'h (33,459 dooinney)
* Cantoon Roazhon-Mervent, goaill stiagh ayrnyn jeh Roazhon myrane lesh ny commyoonyn Sant-Jakez-al-Lann as Gwezin (28,707 dooinney)

## Çheer-oaylleeaght
Ta shenn-vean yn ard-valley troggit er cronk as ta'n çheu hwoaie ny s'yrjey na'n çheu yiass. T'eh soit er çheet ry-cheilley daa awin: yn Il as y Gwilun.

### Speyr
Ta speyr vog vooiragh ec Roazhon as ta frassaghey ayn feie yn vlein.

## Y Vritaanish

Ta daa hengey ardjynagh goll er loayrt 'sy Vritaan: y Vritaanish as Gallo. Mygeayrt Roazhon, by eh Gallo yn çhengey hradishoonagh va goll er loayrt, agh va'n Vritaanish loayrit chammah er coontey deiney haink gys yn ard veih'n neear son yn obbyr. Jiu, ta'n Vritaanish goll er ynsaghey ayns un Diwan, ayns scoillyn daa-hengagh pobbylagh as Catoleagh ennagh, ayns coorseyn fastyragh as 'syn ollooscoill.

Ren y valjaght cur plan er shiaulley trooid *[[Ya d'ar brezhoneg]]* er 24 Jerrey Geuree 2008.

'Sy vlein 2008 va 2.8% jeh paitçhyn bunscoillagh er rollaghyn ayns scoillyn daa-hengagh as ta earroo ny paitçhyn ayns ny bunscoillyn shen gaase.

## Mooinjerys eddyr-valjagh

### Baljyn as ard-valjyn lannoonit

Ta Roazhon goll er lannooney rish (blein hoshee y lannoonys ayns lhoobeenyn):
#### Lannoonyssyn eddyr-ashoonagh

#### Lannoonyssyn 'sy Rank
*  Sant-Jili-ar-Menez, y Vritaan (1978)
*  Rennes-les-Bains, Languedoc-Roussillon (1985)

#### Conaantyn co-obbraghey
*  Hué, y Vietnam (1992)
*  Bandiagara Cercle, Malee (1995)

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* 
* 
*
An Oriant

Ta **An Oriant** ( ny ) ny chommyoon as ny valley keayin 'sy rheynn Rangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan, ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n chaayr soit er coose yiass y Vritaan er Baie ny Biscaayn raad ta ny h-awinyn Skorf as Blavezh goll stiagh 'sy vooir. 'Sy vlein 2007 va 58,135 dooinney cummal 'sy chaayr.

Ta'n ennym Frangish *Lorientais* currit er cummaltee yn valley.

## Mooinjerys eddyr-ashoonagh
### Shuyr-valjyn

Ta'n Oriant lannoonit rish:

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil 
* Festival Interceltique de Lorient
Rosko

Ta **Rosko** () ny chommyoon as ny valley keayin ayns y *[[département]]* Penn-ar-Bed 'sy Vritaan, sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Roscovites* currit er cummaltee yn valley.
Karnag

She commyoon as balley beg keayin er coose yiass y Vritaan faggys da Lhoob Mor-Bihan 'sy rheynn Mor-Bihan eh **Karnag** (). T'eh ny lhie er lieh-innys keyl lieh-vollagh eddyr y valley mean-eashagh Gwened as y valley seyrey Kiberen. Ta'n balley goll er rheynn magh ayns daa laaragh &ndash; Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 2011 va 4,227 dooinney cummal 'sy valley.

Ta enney mooar er y valley son lhiaghtyn Karnag &ndash; fer jeh ny çhaglymyn menhir Noa-littagh smoo lheeadagh er y dowan &ndash; as ny traieyn t'ayn.

## Lhiaghtyn Karnag

Ta enney mooar er Karnag er yn oyr dy vel ny smoo na 10,000 dy lhiaghtyn Noa-littagh ta goll er enney myr menhir (veih  "clagh, leac" as  "liauyr" y Vritaanish). Va ny lhiaghtyn giarrit magh as clagh ynnydagh as currit er nyn shassoo ec lught roie-Cheltiagh yn ard. Ta beeal-arrish ynnydagh gra dy vel ny lhiaghtyn shassoo ayns linnaghyn jeeragh er yn oyr dy row ad nyn sidooryn ayns Leejoon Raueagh va çhyndaait dys lhiaghtyn ec y druiaghtagh Merlin (ta lhiegganyn ynnydagh jeh çhymshal Adha).

Va ny lhiaghtyn currit er nyn shassoo car yn eash Noa-littagh v'ayn eddyr 4500&nbsp;RC as 2000&nbsp;RC. Cha nel fys shickyr er date troggalys yn ard-hroggalys, agh ta ny h-oaylleeyn credjal, rere feanish ny h-immeeaghtyn v'ayn, dy row yn ard-hroggalys currit ry cheilley mysh y vlein 3300&nbsp;RC. Ta tushtey ayn dy row ny lhiaghtyn currit ayn fer lurg fer liorish sheelogheyn eiyrtyssagh ren keayrt er yn ynnyd son lhiaght y chur er shassoo ayns ennym nyn shennayryn oc.

## Shennaghys

'Sy vlein 1864, va'n Drinded-Karnag as e phurt scarrit magh ass y chommyoon son commyoon as skeerey noa y chur er bun. Ren ny h-eeasteyryn smooiinaghtyn dy row keeill Noo Korneli ro-oddey veih'n phurt as va fer elley troggit dauesyn ayns ynnyd ny share. Rere shen, haink er an Drinded-Karnag dy ve ny skeerey as ny chommyoon er lheh.

'Sy vlein 1903, va ynnyd seyrey keayin crooit er ny shenn-laaraghyn sailjey. Hie eh er ny lhiassaghey trooid ny 1950yn as, rere shen, haink er yn ard dy ve rheynnit magh ayns daa laaragh baljagh: Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 1974 ren y roaragh ard-ghooagh as feniaghtagh Louison Bobet gialdyn argid da ynnyd ushtey-lheihyssagh, lurg ren eh irree magh ass y roaraght chohirreydagh as eh er ny chossyn y *[[Tour de France]]* tree keayrt eddyr ny bleeantyn 1953 as 1955.

## Deyn-oaylleeaght
Ta'n ennym Frangish *Carnacois* as yn ennym Britaanish *Karnagad* currit er cummaltee yn valley.

Rere y choontey-pobble 'sy vlein 2011, va 4,227 dooinney cummal 'sy valley. Shoh heese recortyssey jeh earroo yn phobble veih'n vlein 1901:

## Y Vritaanish
Er y gherrid, ren y valjaght shiaulley plan çhengoaylleeagh as fo-screeu docamad son greinnaghey as lhiggey da çhyndaa docamadyn baljagh as stoo naight 'sy Vritaanish.

'Sy vlein 2009, va 11.03% jeh paitçhyn y valley goll er bunscoill trooid yn ynsagh daa-hengagh.

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Lhiaghtyn
* Lhiaghtyn Karnag
* Rolley commyoonyn ayns Mor-Bihan

## Kianglaghyn mooie

* Karnag er yn ynnyd-eggey Geobreizh 
*
Gwened

Ta **Gwened** () ny chommyoon as ny valley 'sy *[[département]]* Mor-Bihan 'sy Vritaan, ayns sheear hwoaie ny Frank. Va'n balley bunnit 2,000 bleeantyn er dy henney.

Ta'n ennym Frangish *Vannetais* currit er cummaltee yn valley.

## Çheer-oaylleeaght
Ta Gwened soit er coose Vooir Vihan, ec çheet ry-cheilley yn h-awin Gwened. T'eh ny valley margee as eh kianglt rish y cheayn.

## Mestit
### Ruggyryn
* Frank I (1414-1450), duic ny Britaan
* Paul César Helleu (1859-1927), ellyner
* Yves Rocard (1903-1992), fishigagh
* Alain Resnais (r. 1922), stiureyder filmyn
* Yves Coppens (r. 1934), antrapoayllee
* Bernard Poignant (r. 1945), politickeyr Frangagh
* Mathieu Berson (r. 1980), bluckaneyr

### Shuyr-valjyn
*  Mons (Yn Velg) veih'n vlein 1952
*  Cuxhaven (Yn Ghermaan) veih 1963
*  Fareham (RU) veih 1967

## Laaragh fotografyn

Image:Vannes Altstadt.jpg|Y shenn-valley
Image:Vannes Waschhaus.jpg|Thie niaghyn
Image:Cathédrale Saint-Pierre de Vannes-2253.jpg|Ard-agglish Gwened
Image:Vannes - Centre ville.jpg|Straid ayns çheshvean y valley
Image:France-golfe du morbihan-maison rose.jpg|Mooir Vihan


## Kianglaghyn mooie

* Duillag oikoil y valley 
* Fotografyn Gwened ayns 3d (Anaglyphs)
* Rolley Rheynn Cultoor ny Frank son Gwened (Frangish)

## Imraaghyn
Mons

Ta **Mons** (, Picardish: *Mont*) ny valjaght as ny chaayr Walloonagh ta soit ayns queiggey Hainaut, y Velg.

## Kianglaghyn magh

*
Kemper

Ta **Kemper** (, ) ny chommyoon 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. She preeu-valley Penn-ar-Bed t'ayn, agh she Brest y balley smoo 'sy rheynn shen rere earroo yn phobble. She preeu-valley tradishoonagh Bro-Gerne t'ayn chammah. By chommyoon beg v'ayn roish ny 1960yn, agh er 1 Jerrey Geuree 1960 va ny commyoonyn Kerfeunteun, an Erge-Vihan as Penarth currit stiagh 'sy chommyoon.

She *Quimpérois* yn ennym Frangish ta currit er ny cummaltee ayn.
Brest, y Vritaan

Ta **Brest** (focklit magh myr ] ayns Frangish as ] ayns Britaanish) ny chaayr as ny chommyoon 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. 'Sy vlein 2004 va 146,000 cummaltee 'sy chaayr, agh va ny smoo na 300,000 cummaltee 'sy chommyoon. Ga dy vel Brest ny chaayr smoo ayns Penn-ar-Bed, she Kemper y preeu-valley.

## Shuyr-valjyn
Ta Brest lannoonit rish:
*  Denver, Colorado, Ny Steatyn Unnaneysit  (1956)
*  Plymouth, Devon, Sostyn, Reeriaght Unnaneysit  (1963)
*  Kiel, Y Ghermaan  (1964)
*  Taranto, Yn Iddaal  (1964)
*  Yokosuka, Y Çhapaan  (1970)
*  Dún Laoghaire, Nerin  (1984)
*  Cádiz, Y Spaainey  (1986)
*  Saponé, Burkina Faso  (1989)
*  Constanța, Y Romaain  (1993)

### Mooinjerys caarjoil
Ta mooinjerys caarjoil (*protocole d'amitié*) eddyr Brest as:
*  Bejaïa, Yn Algear  (1995)

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil halley baljey Brest
Houston

Ta **Houston** (focklit magh myr /ˈhjuːstən/) ny chiarroo ard-valley smoo ayns ny Steatyn Unnaneysit as ny ard-valley smoo ayns Texas. Rere prioseilys coontey-pobble ny Steatyn Unnaneysit ny bleeaney 2010, va 2.1 villioon cummaltee 'sy valley. T'eh ny hoiag coontae son Harris County, as ynnyd tarmaynagh y valjaght Houston-Sugar Land-Baytown, y sheyoo baljaght smoo ayns SUA, lesh ny smoo na 5.6 millioonyn cummaltee.
Otradny, Queiggey Samara

Ta **Otradny** (, ) ny valley ayns Queiggey Samara, y Roosh. Ta'n balley soit er broogh chlee na h-awin Bolshoy Kinel, 91 km hiar veih Samara. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2002, va 50,048 cummaltee 'sy valley.

## Kianglaghyn magh
*Jallooyn veih Otradny
Grímsey

She ellan beg eh **Grímsey** ta soit 40 km magh veih coose twoaie yn Eeslynn. Ta'n ellan soit dy jeeragh er Cryss yn Arctagh, as cha nel agh 102 chummaltagh ayn.
Bearnaraigh Mòr

She ellan ayns ny h-Ellanyn Heear, Nalbin, ee **Bearnaraigh Mòr** (), ny **Bearnaraigh** (Baarle: *Bernera*). T'ee ny 34-oo ellan smoo ayns Nalbin as ish 21 km² (8.1 mi ker) er eaghtyr.

Ta Bearnaraigh Mòr ny soie ayns Loch Ròg er coose heear hwoaie Ellan Lioas as t'ee kianglt r'ee liorish droghad raaidey. She Breacleit y balley smoo er yn ellan.
Shicklaahengoaylleeaght

She studeyrys çhengoaylleeagh **shicklaahengoaylleeaght**, bentyn rish oyryn shicklaagagh as neayr-veaoaylleeagh dy nod sleih cosney stiagh, toiggal as jannoo ymmyd jeh glare.  Va obbyr lheah fallsoonagh son y chooid smoo, er y fa nagh row monnay fysseree ayn mychione obbraghey yn inçhyn deiney.  Ta oltscarrey jeianagh jannoo ymmyd jeh bea-oaylleeaght, neayr-oaylleeaght, smooinaghtoaylleeaght as sheiltynys fys son studeyrys er yn aght ta’n inçhyn gobbraghey glare.  Ta ymmodee fo-vagheryn ayn; myr sampleyr, er y fa dy vel saaseyn share ain son jannoo studeyrys er obbraghey neayr-oaylleeagh yn inçhyn gyn cur stiagh ort, ta *[[neayr-hengoaylleeaght]]* er jeet dy ve ny vagher hene.

Ta shicklaahengoaylleeaght goaill stiagh obbraghyn smooinaghtagh son croo raa as keeayll as grammeydys kiart echey, trooid fockle-hasht as troggalyn grammeydagh, chammah as obbraghyn son toiggal raaghyn, focklyn, screeuyn as reddyn elley.
Antrapoaylleeaght hengoaylleeagh

She magher antrapoaylleeaght **antrapoaylleeaght hengoaylleeagh**, jannoo ymmyd jeh saaseyn hengoaylleeaght son feyshtyn antrapoaylleeagh.  T’eh kiangley oltscarrey cummaghyn as coryssyn cowroaylleeagh, adsyn ta bentyn rish glare er lheh, lesh toiggal coryssyn sheshoil as cultooragh.

T’eh lhie harrish çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh dy trome: shen y vagher çhengoaylleeaght ta jannoo studeyrys er kianglaghyn eddyr glare as cultoor.
Çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh

She studeyrys er kianglaghyn eddyr glare as cultoor **çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh**, chammah as kianglaghyn eddyr bea-oaylleeaght gheiney, smooinaght as glare.  T’eh lhie harrish antrapoaylleeaght çhengoaylleeagh dy trome: shen y vagher antrapoaylleeaght ta jannoo studeyrys er sleih “trooid” nyn jengaghyn.