open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pohjanmaa

Ta **Österbotten**, ny **Pohjanmaa** ayns Finnlynnish, ny h-ard ayns Finnlynn. T'ee ny soie ayns queiggey Finnlynn Hiar. T'ee caglit liorish ny h-ardjyn Pohjanmaa Veanagh, Pohjanmaa Yiass, as Satakunta as t'ee nane jeh ny kiare h-ardjyn va jannoo seose y queiggey shendeeagh Pohjanmaa.

## Baljaghtyn

Ta 17 baljaghtyn ayns Österbotten. Ta ny h-ard-valjyn as ny baljyn soilshit magh ayns clou trome.

## Kianglaghyn mooie
*
*Coonseil Ardjynagh Pohjanmaa
Q

She **Q**, ny **q**, yn shiaghtoo lettyr jeig 'syn abbyrlhit Ladjynagh, ta ymmydit ayns abbyrlhit ny Gaelgey noa-emshiragh as ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney. She **quinsh** yn ennym va currit er 'sy Ghaelg ayns ny laaghyn t'er ny gholl shaghey.

## Shennaghys
T'ad gra dy daink Q jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh, as bun eh ayns jalloo-screeuyn Egyptagh, foddee. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

## Ymmyd
Ta Q çheet er  ayns çhengaghyn Romanagh, çhengaghyn Germaanagh, as çhengaghyn elley yn oarpey Heear.

Ta feeu elley,  (bleaystagh scoarnagh neuchronnaneagh, ec y lettyr ayns Quechuaish, Aleutish, Greenlynnish, Yup'ikish, çhengaghyn Inuitagh, Uzbekish, Tatarish as Aymarish.

## Cosoylaghey
Daag ny Greagee jannoo ymmyd jeh qoppa, y lettyr haink Q jeh, mysh y 5oo eash RJC, er y fa dy row eh neuymmyrçhagh; v'eh jannoo yn obbyr cheddin as kappa, agh v'ad cur qoppa roish breeocklyn cooyl. Myr shen, cha daink yn lettyr shoh stiagh ayns ny h-abbyrlhittyn Kyrillagh ny Coptagh va jeant rere'n Ghreagagh.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta Q mooar ec U+0051 as q beg ec U+0071.

Ayns ASCII, ta Q mooar ec 81 as q beg ec 113. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010001 as 01110001.

Ayns EBCDIC, ta Q mooar ec 216 as q beg ec 152.  

Ayns HTML as XML, ta Q mooar ec "&amp;#81;" as q beg ec "&amp;#113;".  

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Pohjanmaa Hwoaie

Ta **Pohjanmaa Hwoaie** (Finnlynnish: *Pohjois-Pohjanmaa*, Soolynnish: *Norra Österbotten*) ny h-ard ayns Finnlynn.

## Queiggaghyn shendeeagh
*Son shennaghys, çheer-oaylleeaght as cultoor jeeagh er: [[Pohjanmaa (queiggey shendeeagh)|Pohjanmaa]]*

## Baljaghtyn

Ta 34 baljaghtyn ayns Pohjanmaa Hwoaie.

* Alavieska
* Haapajärvi
* Haapavesi
* Hailuoto
* Ii
* Kalajoki
* Kempele
* Kuusamo
* Kärsämäki
* Liminka

* Lumijoki
* Merijärvi
* Muhos
* Nivala
* Oulainen
* Oulu
* Pudasjärvi
* Pyhäjoki
* Pyhäjärvi
* Pyhäntä
* Raahe

* Reisjärvi
* Sievi
* Siikajoki
* Siikalatva
* Taivalkoski
* Tyrnävä
* Utajärvi
* Ylivieska


## Kianglaghyn mooie

* Coonseil Ardjynagh Pohjanmaa Hwoaie
R

She **R**, ny **r**, yn hoghtoo lettyr jeig 'syn abbyrlhit Ladjynagh, ta ymmydit ayns abbyrlhit ny Gaelgey noa-emshiragh as ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney. She **renniagh** yn ennym va currit er 'sy Ghaelg ayns ny laaghyn t'er ny gholl shaghey.

## Shennaghys

T'ad gra dy daink R jeh screeu caslys jeh kione 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  S'cosoylagh dy daink eshyn jeh jalloo-screeuyn Egyptagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, dys yn Etruscagh.  S'cosoylagh eh dy hug ad stiagh y scrabage elley son dy eddyrscarrey eh veih cummaghyn anmagh jeh pobbyl.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

## Ymmyd

Ta R çheet corockle rhotagh son y chooid smoo.  Ta'n Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh jannoo ymmyd jeh cummaghyn jeh son ymmodee corocklyn rhotagh.  Ta'n bun-chummey, [r], çheet er corockle craa cooyl-eeacklagh.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta R mooar ec U+0052 as r beg ec U+0072.

Ayns ASCII, ta R mooar ec 82 as r beg ec 114.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010010 as 01110010.

Ayns EBCDIC, ta  R mooar ec 215 as r beg ec 153.  

Ayns HTML as XML, ta  R mooar ec "&amp;#82;" as r beg ec "&amp;#114;".  

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Shellagh

Ta ymmodee keealyn ec **shellagh**.  Foddee eh çheet er:

* **[[Shellagh (billey)]]**, biljyn 'sy rheynn *[[Salix]]*.
* **[[Shellagh (stoo)]]**, banglaneyn jeh biljyn shellagh as ymmyd jeant jeu son thoo as gareydys.
S

She **S**, ny **s**, yn nuyoo lettyr jeig 'syn abbyrlhit Ladjynagh, ta ymmydit ayns abbyrlhit ny Gaelgey noa-emshiragh as ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney. She **shellagh** yn ennym va currit er 'sy Ghaelg ayns ny laaghyn t'er ny gholl shaghey.

## Shennaghys

T'ad gra dy daink S jeh screeu caslys (jeh feeacklyn, foddee) 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh , Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu ren eh son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

## Ymmyd

Ta S çheet er , son y chooid smoo.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta S mooar ec U+0053 as s beg ec U+0073.

Ayns ASCII, ta S mooar ec 83 as s beg ec 115.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010011 as 01110011.

Ayns EBCDIC, ta  S mooar ec 226 as s beg ec 162.  

Ayns HTML as XML, ta  S mooar ec "&amp;#83;" as s beg ec "&amp;#115;".

## Cosoylaghey

Ga dy vel y cummey cheddin oc, cha nel S casley rish *[[dze (lettyr)|dze]]* Kyrillagh.  Ta *dze* çheet er /dz/ 'syn abbyrlhit Masseydoanagh.  Ta *[[es (lettyr)|es]]* y lettyr Kyrillagh son /s/, ga dy vel eh gollrish couyl Romanagh.

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Entropaght

Ayns çhiass-niartallaght, she towse ee **entropaght**, bentyn rish eddyr-obbraghey bree as jarroo-hiassid. Ta entropaght mastey tree cummyssyn çhiass-niartallagh: *U* (bree sthie), *S* (entropaght) as *A* (bree Helmholtz). Ta entropaght ny howse cholaikys rheynn vree.
Kanta-Häme

Ta **Kanta-Häme** ny **Tavastia Chiart** (Soolynnish: *Eglentiga Tavastland*) ny h-ard ayns Finnlynn. T'ee ny soie ayns queiggey Finnlynn Yiass. T'ee caglit liorish ny h-ardjyn Finnlynn Chiart, Satakunta, Pirkanmaa, Päijät-Häme, as Uusimaa.

She Hämeenlinna yn ard baljagh smoo 'syn ard, as ta staydys baljagh ec daa valjaght elley: Riihimäki as Forssa.

## Queiggaghyn shendeeagh
*Son shennaghys, çheer-oaylleeaght, as cultoor jeeagh er: [[Häme]]*

## Baljaghtyn

Ta 11 valjaght ayns Kanta-Häme. Ta ny h-ard-valjyn as ny baljyn soilshit magh ayns clou trome.

* **[[Forssa]]**
* Hattula
* Hausjärvi
* Humppila
* **[[Hämeenlinna]]**
* Janakkala
* Jokioinen
* Loppi
* **[[Riihimäki]]**
* Tammela
* Ypäjä

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey ardjynagh oikoil Kanta-Häme
Finnlynn Heear Yiass

Ta **Finnlynn Chiart** ny **Finnlynn Heear Yiass** (Finnlynnish: *Varsinais-Suomi*, Soolynnish: *Egentliga Finland*), ny h-ard ayns Finnlynn heear yiass. T'ee ny soie ayns queiggey Finnlynn Heear. T'ee caglit liorish ny queiggaghyn Satakunta, Kanta-Häme as Uusimaa

## Queiggaghyn shendeeagh
*Son shennaghys, çheer-oaylleeaght, as cultoor jeeagh er: [[Finnlynn Chiart (queiggey shendeeagh)]]*

## Coonseil Ardjynagh

## Baljaghtyn

Ta Finnlynn Chiart jeant seose jeh 28 baljaghtyn, as ta 11 jeu nyn ard-valjyn.

### Ard-valjyn

### Baljaghtyn elley

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*
Windows Vista

She corys-obbree jeh cooid Microsoft eh **Windows Vista**. Ta'n corys shen kiarit dy roie er co-earrooderyn persoonagh. Ta shey lhiegganyn jeh Vista ann:

* *Starter*
* *Home Basic*
* *Home Premium*
* *Business*
* *Enterprise*
* *Ultimate*

## Jeeagh er neesht
* Microsoft Windows
Captan ny Skeerey

She **Captan ny Skeerey** yn enmys ta currit er oikee ayns dagh skeerey ayns Mannin - y shenn ennym orroo v'ayn na 'Captan ny Sidooryn Çheerey Skeeragh'. Cha nel ayn nish agh onnor ayns ennym. Dy shendeeagh va kied ec y Chaptan sidooryn çheerey 'sy skeerey echey y chur nyn shassoo as va currym echey aileyn raauee y lossey as ad cur fogrey da'n skeerey mychione ruegys.

Foddee dy vel ny smoo na un Chaptanys skeeragh ec y pheiagh ec un traa. Ta'n enmys er ny helloo derrey laa'n vaaish, faagail magh dy vel eh gowit ass y shellooder rere drogh-aghtys.

Ga dy vel Kione Droghad as Maayl coontit myr Slystyn er cooishyn gurneilys ynnydagh, ta ny slystyn shen nyn skeeraghyn shendeeagh as lesh shen ta Captanyn Skeerey foast oc. 

She Captan y Valley yn enmys corrym da ny baljyn, agh cha nel yn enmys shen ymmydit ny smoo. T'ad ny h-ardjyn 'baljagh' ayns Mannin na:

* Rhumsaa
* Doolish
* Balley Cashtal
* Purt ny h-Inshey

## Jeeagh er neesht
*Oikee Steat ayns Mannin

## Kianglaghyn mooie

* Captanyn ny Skeeraghyn - Shennaghys jeh Captanyn ny Skeeraghyn as mynphoyntyn er ny Captanyn roie.
Partee Cummynagh Vannin

Va **Partee Cummynagh Vannin** ny phartee politickagh giare-heiltagh car ny 1960yn ayns Mannin.

## Imraaghyn
Rolley coadyn postagh ayns Mannin

Va coadyn postagh currit er bun ayns Mannin ayns 1993, as va IM reiht myr coad postagh jee. Ta un ny ny smoo coadyn postagh ec dagh balley ny ard, as ta ny coadyn shen livreit liorish Post Ellan Vannin. Magh as ny baljyn mooarey, ta ny coadyn postagh rheynnit magh as ta dagh rheynnag phostagh livreit da shiartanse dy valjyn beggey.

## Coodee
Coodee faggyssagh jeh ny slystyn postagh (as rheynnagyn, my vel ad er-laccal):

## Jeeagh er neesht
*Rolley coadyn postagh 'sy Reeriagh Unnaneysit

## Kianglaghyn mooie
* Post Ellan Vannin - Fowder enmyssyn
Baile an Bhiataigh

Ta **Baile an Bhiataigh** () ny valley beg ayns Coontae yn Vee, Nerin, ta gaase dy tappee. Myrane lesh ny baljyn beggey faggyssagh jeh'n Inse as Baile Uí Mhornáin, ta Baile an Bhiataigh ny chooid jeh'n valley coontey-pobble An Inse-Baile an Bhiataigh-Baile an Mhornáin.

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht
* Rolley baljyn as baljyn beggey ayns Pobblaght Nerin
* Coontae yn Vee

## Kianglaghyn mooie
*  Coontys giare er Baile an Bhiataigh 'sy vlein 1837, veih'n lioar *A Topographical Dictionary of Ireland (1837)* liorish Samuel Lewis
U

She **U**, ny **u**, yn chied lettyr as feed as y queiggoo breeockle 'syn abbyrlhit Ladjynagh, ta ymmydit ayns abbyrlhit ny Gaelgey noa-emshiragh as ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney. She **unjin** yn ennym va currit er 'sy Ghaelg ayns ny laaghyn t'er ny gholl shaghey.

## Shennaghys

T'ad gra dy daink U screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur ''vâv'' er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Faarney, Vervine, Wooishlagh as Yiarn.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta U mooar ec U+0055 as u beg ec U+0075.

Ayns ASCII, ta U mooar ec 85 as u beg ec 117.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010101 as 01110101.

Ayns EBCDIC, ta  U mooar ec 228 as u beg ec 164.  

Ayns HTML as XML, ta  U mooar ec "&amp;#85;" as u beg ec "&amp;#117;".  

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Yiarn (reddaghey)

Ta ymmodee keealyn ec **yiarn**.  Foddee eh çheet er:

* **[[Yiarn]]**, bun-stoo meainagh (cowrey **Fe**) as earroo breneenagh 26 echey.
* **[[Yiarn (greie)]]**, nhee as ymmyd jeant jeh son dy yannoo obbyr ennagh.
* **[[Foldyragh]]**, nhee as ymmyd jeant jeh son foldyrys.
* Fockle far-ghlaragh son **[[argid cadjin]]**.
Thunney

She towse thummid eh **thunney**.  She'n **thunney meadragh** eh ymmyd smoo cadjin yn 'ockle, as shen 1000 kilogram er trimmid.  

Va'n thunney liauyr 2240 punt (mysh 1016 kilogramyn) er trimmid rere'n chorys towse impiroil.
Corockle

Ayns çhengoaylleeaght, she sheean ghlare eh **corockle**, as eshyn goll er fockley magh liorish dooney cassan y ghoo s'inshley dy slane ny cooid jeh. T'ad meenaghey cassan y ghoo s'inshley myr rheynn chassan y ghoo ta lhie harrish yn aajioogh. Ta corocklyn shassoo noi breeocklyn.
X

She **X**, ny **x**, yn kiarroo lettyr as feed 'syn abbyrlhit Ladjynagh, as ta ymmydit ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney.

## Shennaghys
Va ny shenn Ghreagee cliaghtey rish screeu y dhossan corocklagh /ks/ myr *[[Chi (lettyr)|Chi]]* (Greagish heear) ny *[[Xi]]* (Greagish hiar).  Fy-yerrey, ren ad briwnys son *Chi* myr /kh/ (/x/ ayns Greagish yeianagh as *Xi* myr /ks/.  Agh va ny h-Etruscee er ngoaill X jeh shenn Ghreagish heear, myr shen, va X cowraghey /ks/ ayns Etruscish as Ladjyn.

Cha nel fys ain my va *Chi* as *Xi* nyn ynlaghtyn Greagagh, ny my va bun Semetagh oc.  Va *Chi* soit faggys da jerrey yn abbyrlhit Greagagh, as shen cowraghey dy row eh noa, foddee.  Chammah's shen, cha row lettyr Semetagh erbee as eshyn çheet er /ks/.  Ta eie cadjin ayn dy row *[[Samekh]]* Feaneeckagh (as eshyn çheet er /s/) bun *Xi*.  Foddee dy row jalloo-ocklyn Egyptagh jeh colloo Djed bun *Hamekh*, agh cha nod shin gra dy shickyr.

## Ayns Gaelg

Cha nel X mastey lettyryn abbyrlhit ny Gaelgey, agh t'eh ry-akin ny keayrtyn, ny yei shen ayns enmyn joarree, chammah's ayns maddaght as oaylleeaght.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta X mooar ec U+0058 as x beg ec U+0078.

Ayns ASCII, ta X mooar ec 88 as x beg ec 120.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01011000 as 01111000.

Ayns EBCDIC, ta  X mooar ec 231 as x beg ec 167.

Ayns HTML as XML, ta  X mooar ec "&amp;#88;" as x beg ec "&amp;#120;".  

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Z

She **Z**, ny **z**, yn sheyoo lettyr as feed, as y lettyr jerrinagh, 'syn abbyrlhit Ladjynagh, as ta ymmydit ayns abbyrlhittyn elley er feie ny cruinney.

## Shennaghys

T'ad gra dy daink Z jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

## Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta Z mooar ec U+005A as z beg ec U+007A.

Ayns ASCII, ta Z mooar ec 90 as z beg ec 122.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01011010 as 01111010.

Ayns EBCDIC, ta  Z mooar ec 233 as z beg ec 169.  

Ayns HTML as XML, ta  Z mooar ec "&amp;#90;" as z beg ec "&amp;#122;".

## Jeeagh er reesht

## Imraaghyn
Abbyrlhit Baarleagh

She abbyrlhit eh yn **abbyrlhit Baarleagh**, as eshyn rere'n abbyrlhit Romanagh bunneydagh jeianagh. Ta shey lettyryn as feed echey.
Jaapi

She edd tradishoonagh ass Assam ny h-Injey eh **jaapi** ().

## Cullee/Troggal
Ta *Jaapi* cadjin sampleyragh jeant seose jeh cuirtlagh Aishanagh as/ny cuirtlagh chadjin ta feeit dy gloo ry cheilley. Va ny *jaapi*yn ornaidagh ceaut er sleih as ard-staydys orroo er y traa t'er n'gholl shaghey. Jiu ta *jaapi*yn ornaidagh jeant seose jeh caslyssyn cramp as ad jeant seose ass eaddagh (jiarg, bane, geayney, gorrym, as doo) as eh mestit stiagh lesh fidderaght y *jaapi*. Ta çhemmal jiarg sampleyragh croghit mygeayrt ny h-oirryn.

## Ymmyd
*Ceaut er y chione myr coadey noi'n emshir
*Arrit myr cowrey arrym ayns jesh-chliaghtaghyn
*Currit stiagh ayns, as mygeayrt, thieyn myr nheeghyn ornaidagh (faggys da'n dorrys toshee myr cowrey failtagh)
*Cowrey ta shassoo er son Assam

## Jeeagh er neesht
*Feederaght as coamrey ayns Assam

## Kianglaghyn mooie
*Fysseree/Fotografyn er Jaapiyn
Lech Wałęsa

Ta **Lech Wałęsa** (ASE: [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa]; ruggit er 29 Mean Fouyir 1943) ny pholitickeyr Polynnagh as ny eear-ghasteyr sheshaght-cheirdagh as er son kiartyn deiney. Va'n ghleashaght Gloo-Pharteeaght (Solidarność) currit er bun echey, y chied heshaght-cheirdey heyr 'sy vloc Soveidjagh. Va Aundyr Nobel ayns Shee cosnit echey ayns 1983, as v'eh ny eaghtyrane er y Pholynn veih 1990 derrey 1995.
Cabbyl

Ta'n **cabbyl** ny yn **eagh** (veih'n Çhenn Yernish: *Ech*; Ladjyn as ennym oaylleeagh: *Equus ferus caballus*) ny heeintagh crubbagh. She fo-ghooie jeh shiaght dooieyn co-emshiragh y chynney Equidae t'ayn nish. Ta'n cabbyl er ny ve aafillit harrish ny 45 - 55 millioonyn dy vleeantyn ass cretoor beg yl-yngynagh dys y vaagh mooar un-yngynagh t'ayn jiu. Hoshee thieoilys ny cabbil mygeayrt ny bleeaney 4000 RC, as t'eh er credjal dy row thieoilys ny cabbil ry-akin er feie cooid vooar jeh'n Chruinney ec y vlein 3000 RC; ec 2000 RC va ymmyd ny cabbil hieoilagh sheeynt magh er feie ny h-Oaraishey. Faagail magh dy vel y chooid smoo jeh cabbil nyn gabbil hieoilagh, ta cabbil feie foast ry-akin as yn ennym Cabbyl Przewalski currit orroo. Ta ny cabbil shen nyn gabbil feie chiart yerrinagh, agh ta cabbil feie ry-gheddyn ayn 'syn 'eaynid chammah, agh cha nel ayndaue agh cabbil ta jeh sluight thieoilagh.
Bòrd na Gàidhlig

She sheshaght lesh freggyrtys er son Gaelg ny h-Albey eh **Bòrd na Gàidhlig** (fockley magh: [ˈpɔːrˠt̪ nə ˈkaːlɪkʲ]). T'ee pointit liorish Reiltys ny h-Albey. Ny jean jarrood eddyr y çheshaght shoh as Comunn na Gàidhlig ny An Comunn Gàidhealach, quoi ta ny shinney.

## Jeeagh er neesht
* Çhengaghyn 'sy Reeriaght Unnaneysit
* Aavioghey çhengey
* *[[Foras na Gaeilge]]* - Boayrd ny Yernish
* *[[Keskowethyans an Taves Kernewek]]* - Boayrd ny Cornish
* *[[Bwrdd yr Iaith Gymraeg]]* - Boayrd ny Bretnish

## Kianglaghyn mooie
*
Rolley jarroo-raaghyn yn Oarpey

Shoh **rolley jarroo-raaghyn yn Oarpey** as ny çhyndaayssyn oc dys y Ghaelg.

1 Cha nel y çheer shoh er enney agh ec çheer ny ghaa.
Sheer Aberdon

She ard coonseilagh ayns Nalbin eh **Sheer Aberdon**.

Ta ardjyn coonseilagh ny h-Albey nyn eaghtyryssyn unnidagh, agh cha nel yn enmys shen currit orroo 'sy leigh.

## Imraaghyn
Aonghas

She ard coonceil ayns Nalbin eh **[[Aonghas]]**.  Foddee eh çheet er:

## Çheer-oaylleeaght
* Aonghas (rheynn-reih Reiltys Nalbin)
* Aonghas (rheynn-reih Reiltys y Reeriaght Unnaneysit)

## Ennym
* Aonghas (ennym)
* Aonghais (ennym)
* Aengus, ny yee Yernagh
Yn Oarpey Hwoaie

She **yn Oarpey Hwoaie** cooid hwoaie yn Oarpey.  Ta ny h-Ashoonyn Unnaneysit cur baght er yn Oarpey Hwoaie myr cooid hallooin ta goaill stiagh ny çheeraghyn as ny croghaneyn shoh:

* 
** 
** 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
**  Svalbard as Jan Mayen
* 
** 
**  Ellanyn Vooir Eeaght:  as 
* 

Cha nel ny Çheeraghyn Nordagh ny yn ard Nordagh goaill stiagh agh fo-rheynn jeh ny çheeraghyn as ny croghaneyn va soilshit magh heose. Roish y 19-oo eash, va'n enmys 'Nordagh' ny 'Twoaieagh' ymmydit son Twoaie ny h-Oarpey ayns keeal va goaill stiagh ny çheeraghyn Nordagh, y Roosh Oarpagh, çheeraghyn Baltagh (yn Estaan, Livonia as Kurzeme). Ta'n Reeriaght Unnaneysit as Nerin coontit myr çheeraghyn 'syn Oarpey Heear ny keayrtyn.

## Shennaghys

Dy shendeeagh, choud's va'n Oarpey fo smaght ec yn ard Meanvooiragh (t'eh shen yn Impiraght Romanagh), va'n enmys 'Yn Oarpey Hwoaie' currit er dagh ard nagh row faggys da'n Veanvooir, goaill stiagh y Ghermaan, ny Çheeraghyn Injil, as yn Austeyr. Ta'n cheeal shen ymmydit ayns cooishyn ennagh, lheid as resoonaghtyn Aavioghey yn Twoaie. Ayns ny mean eashyn va'n enmys (Ultima) Thule ymmydit as eh çheet er boayl feayn-skeealleydagh ayns ny king hallooin smoo twoaie jeh'n vooar-rheynn.

## Çheeroaylleeaght
Ta'n Oarpey Hwoaie jeant seose jeh lieh-innys Loghlin, lieh-innys Jutland, y thalloo rea Valtagh ta ny lhie da'n shiar as ny h-ellanyn ta nyn soie er yn 'aarkey vooar magh veih mooar-heer ny h-Oarpey Hwoaie, Greenlynn as mooar-rheynn vooar ny h-Oarpey. Ta joarey yn ard meenit liorish ny h-ellanyn volcaanagh 'sy neear hwoaie, yn Eeslynn as Jan Mayen er lheh, y coorse marrey sleitoil 'sy neear, sheeyney magh veih ny sleityn ayns ny h-Ellanyn Goaldagh dys sleityn Loghlin, ny cruink as sleityn hwoaie meanagh 'sy Toolynn, as y thalloo rea 'sy niar ta goaill stiagh y Litaan, y Latvey, yn Estaan as Finnlynn.

She yn joarey smoo heear yiass na boayl ta begnagh ec 50° Twoaie as joarey smoo twoaieagh ec 81° Twoaie

Ta speyr yn ard er feie cleaynit liorish Stroo yn Eearvooir as cleayney bog echey er y speyr. Veih'n neear ta'n speyr anchasley veih speyryn mooiragh as fo-arctagh mooiragh. 'Sy twoaie as 'sy laare ta blass fo-arctagh ny Arctagh er y speyr, as da'n shiar she speyr fo-arctagh as sheeltagh/mooarheeragh.

Myr ta'n speyr anchasley veih ard dys ard, ta'n ghlasseraght cheaghlagh chammah, lesh tundrey goan 'sy twoaie as ayns ny sleityn ardey, keylljyn twoaieagh ayns ny h-ardjyn shiar hwoaie as meanagh, keylljyn bearkanagh sheeltagh (as y chooid smoo jeu ayns Gaeltaght ny h-Albey as sheear yiass Norlynn rieau) as keylljyn lhean-ghuillagagh sheeltagh 'sy jiass, 'sy neear as 'sy niar sheeltagh.

### Staydraa çheeraghyn as thallooyn ny h-Oarpey Hwoaie

## Jeeagh er neesht
* Yn Ard Baltagh
* Ny Steatyn Baltagh
* Ny h-Ellanyn Goaldagh
* Yn Oarpey Veanagh
* Yn Oarpey Hiar
* Ny Çheeraghyn Nordagh
* Loghlin
* Yn Oarpey Yiass
* Yn Oarpey Heear

## Noteyn
Yn Teelynn

Foddee dy vel **y Teelynn** çheet er:
* Yn Teelynn, y Danvarg
* Yn Teelynn, y Çheer Injil
* Yn Teelynn Noa
Yn Ollan

**Holland*****Yn Ollan***




 
She ard ayns sheear y Çheer Injil ee **yn Ollan**. Ta'n enmys "yn Ollan" currit dy mennick er y lane çheer agh cha nel cooid vie jeh mooinjer y çheer soiaghey mie jeh'n enmys shen, dy mooar-vooar ayns ayrnyn elley yn çheer.

Veih'n 10oo derrey yn 16oo eash va'n Ollan ny h-ard politickagh unnaneysit fo stiurey Eearlaghyn yn Ollan. 'Sy 17oo eash haink er yn Ollan dy ve ny pooar vooiragh as harmaynagh as ee jannoo kioneys er ny queiggaghyn elley 'sy Phobblaght Ollanagh.

Jiu, ta'n eear-choontae jeant seose jeh'n daa wheiggey, yn Ollan Hwoaie as yn Ollan Yiass. Ta ny queiggaghyn shen goaill stiagh ny tree caayryn smoo ayns y çheer: Amsterdam (preeu-valley yn çheer), yn Haag (soiag y reiltys) as Rotterdam (soiaghey yn phurt smoo 'syn Oarpey).
Sheer Rinn Friù

She ard coonceilagh ayns Nalbin eh **Sheer Rinn Friù** (, , ).

Ta ardjyn coonceil Albinagh nyn lughtyn-reill unnaneagh, agh cha nel yn enmys shen currit orroo 'sy leigh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*
Çheer ny Gaeil

Ta daa cheeall ec **Çheer ny Gaeil**.  Foddee eh çheet er:

* Çheer ny Gaeil, ard coonceil ayns Nalbin
* Gaeltaght ny h-Albey, ard çheer-oaylleeagh ayns Nalbin
Organisation internationale de la Francophonie

Ta **Organisation internationale de la Francophonie** (Frangish son *Reagheydys Eddyrashoonagh jeh La Francophonie*), ny ***La Francophonie*** dy mennick, ny reagheydys eddyrashoonagh dy reillyn stait as reiltyssyn as y Rangish myr çhengey ghooghyssagh ny çhengey chliaghtagh oc, raad dy vel reih mie jeh'n phobble nyn Vrangisheyryn ny raad dy vel ught-lhiannoo cronnal lesh y Rangish ny lesh cultoor ny Frank.
Corys lieh-eaghtyraneagh

Ta'n **corys lieh-eaghtyraneagh**, er enney myr **corys eaghtyraneagh-parlamaidagh**, ny **corys toshiagh-eaghtyraneagh** myrgeddin, ny chorys reiltys raad dy vel yn eaghtyrane as yn ard-vinishter nyn gommee vio ayns reirey laa-dys-laa jeh'n steat. T'eh neuchosoylagh rish pobblaght pharlamaidagh er yn oyr dy vel kione steat, nagh vel ny yalloo toshee jesh-chliaghtagh, reiht ayn. T'eh neuchosoylagh rish y chorys eaghtyraneagh er oyr dy vel yn airaght, ga dy vel ad enmyssit liorish yn eaghtyrane, freggyrtagh da'n whaiyl.

## Jeeagh er neesht
* Rolley çheeraghyn rere corys reiltys

## Noteyn
Steat unnaneagh

Ta **steat unnaneagh** ny steat seyr ta reirit myr unnid ynrican raad dy vel y reiltys meanagh ny chorys reirey s'yrjey as dy vel rheynnyn reiragh (unnidyn fo-ashoonagh) stiurey cummaghtyn ta rheynnit magh ec y reiltys meanagh. Ta corys unnaneagh reiltys ec cooid vie jeh steatyn y theihill.

Ta steatyn unnaneagh neuchosoylagh rish steatyn conastagh (conastaghyn).

## Rolley steatyn unnaneagh

* Yn Afghanistaan
* Yn Affrick Yiass
* Yn Albaan
* Yn Algear
* Angoley
* Yn Araab Saudi
* Ard-valley yn Phaab
* Yn Armeain
* Yn Asserbajaan
* Benin
* Brunei
* Burkina Faso
* Burundee
* Cameroon
* Y Chamboyd
* Y Çhapaan
* Y Chassaghstaan
* Y Chatar
* Y Cheeprey
* Y Çheer Injil
* Y Çheer Swassee
* Y Çheer Thai
* Y Cheinney
* Y Çhillee
* Y Çhimbabwe
* Y Chiribati
* Y Cholombey
* Y Chongo (Brazzaville)
* Y Chongo (Kinshasa)
* Y Choobey
* Y Choowait
* Y Chorea Twoaie
* Y Chorea Yiass
* Y Çhorshey
* Y Chroit
* Y Chyrgistaan
* Y Clovack
* Y Clovean
* Y Clyst Iuaagagh
* Y Coose Berçhagh
* Y Danvarg
* Deynphobblaght ny Sheen
* Djibouti
* Dominica
* Ecuador
* Yn Eeraan
* Yn Eeslynn
* Yn Egypt
* Ellan Wirrish
* Ny h-Ellanyn Heshell
* Ny h-Ellanyn Holomon
* Ny h-Ellanyn Phillippeenagh
* Ny h-Ellanyn Varshyl
* Eritrea

* Yn Estaan
* Fiji
* Finnlynn
* Gabon
* Geeaaney
* Y Ghambia
* Y Ghaney
* Y Ghreag
* Y Ghuatemaley
* Y Ghuinea
* Y Ghuinea-Bissau
* Grenada
* Guinea Chryss ny Cruinney
* Haiti
* Ny Hondooraghyn
* Yn Iddaal
* Yn Indoneesh
* Israel
* Y Jordaan
* Y Laibeer
* Y Laos
* Y Latvey
* Y Leeb
* Lesoto
* Liechtenstein
* Y Litaan
* Y Livaan
* Lucsemburg
* Madagascar
* Malawi
* Ny Maldeevaghyn
* Malee
* Moldova
* Monaco
* Montenegro
* Myanmar
* Naaroo
* Y Nameeb
* Y Neegeyr
* Nerin
* Y Nickeraag
* Noo Lucia
* Noo Winsen as ny Grenadeenyn
* Norlynn
* Yn Omaan
* Ooganda
* Yn Ookraan
* Yn Ooraguay
* Palau
* Papooey Guinea Noa
* Y Phanamaa
* Y Pharaguay
* Y Pheroo
* Y Phobblaght Çheck

* Y Phobblaght Ghominicagh
* Y Pholynn
* Y Phortiugal
* Pobblaght yn Affrick Veanagh
* Pobblaght ny Sheen (y Taiwaan)
* Y Rank
* Reeriaght Unnaneysit
* Y Rheynn Ghlass
* Y Romaan
* Rooandey
* Y Salvador
* Samoa
* San Marino
* São Tomé as Príncipe
* Y Serb
* Shad
* Sierra Leone
* Singapore
* Y Spaainey
* Sri Lanka
* Y Tajikistaan
* Y Tambia
* Tanzania
* Y Teelynn Noa
* Y Teemor Hiar
* Y Teer
* Y Tenegaal
* Y Togo
* Y Tongey
* Y Toolynn
* Y Tooneesh
* Y Toorinam
* Y Turkee
* Y Turkmenistaan
* Tuvalu
* Trinaid as Tobago
* Yn Ungaar
* Y Valta
* Y Vangladesh
* Vanuatu
* Y Varitaan
* Y Varoc
* Y Vassadoan
* Y Velaroosh
* Y Veleesh
* Y Vietnam
* Y Volivia
* Y Vongoil
* Y Vosambeeck
* Y Votswaan
* Y Vulgeyr
* Y Vutaan
* Yn Yamaicey
* Y Yeaman

## Jeeagh er neesth
* Steat conastagh
* Steat ardjynagh
Inver Chleayee

She ard coonseilagh ayns Nalbin ee **Inver Chleayee** (, ).

Ta ardjyn coonseilagh ny h-Albey nyn eaghtyryssyn unnidagh, agh cha nel yn enmys shen currit orroo 'sy leigh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey Inver Chleayee
Shey-lhiattaghan

Ayns towse-oaylleeaght, ta'n **shey-lhiattaghan** ny yl-lhiatteean lesh shey oirryn as shey mullee. She {6} y cowrey Schläfli ta currit er shey-lhiattaghan cadjin.

## Shey-lhiattaghan cadjin

Ta ny h-uillinyn sthie jeh shey-lhiattaghan cadjin (raad dy vel co-lhiurid ec dagh çheu) 120° er uillin, as ta 720 keimyn T ec y shey-lhiattaghan. Ta 6 shimmeadraghtyn kiarklagh as 6 shimmeadraghtyn aahoilshagh echey, as ad jannoo seose y possan daa-heedragh D6. Ta ny tessenaneyn s'liurey jeh shey-lhiattaghan cadjin, ta kiangley mullee chondaigagh chrantessenagh, daa cheayrt ny s'liurey na ny h-oirryn. Ayns cosoylaght rish kerrinyn as trooraneyn co-lhiatteeagh, ta shey-lhiattaghanyn kiangley rish y cheilley dys *plaaney y çheeley* gyn baarnaghyn (ta tree shey-lhiattaghanyn cruinnaghey ec dagh mullagh), as lesh shen t'ad so-ymmydagh son mosaicyn y hroggal.
Son yn oyr shen, ta killagyn shelleig jeant seose ayns cummey shey-lhiattagh as er oyr dy vel y cummey oc jannoo ymmyd fondagh jeh reamys as cooid hroggee. She mosaic kere volley jeh shey-lhiattaghanyn y diagram Voronoi jeh cleeah trooraneagh cadjin.

Ta eaghtyr jeh shey-lhiattaghan cadjin lesh liurid oirr t\,\! currit liorish
A = \frac{3 \sqrt{3}}{2}t^2 \simeq 2.598076211 t^2.

Myrane lesh shen, foddee eh y gheddyn magh lesh y formley A=ap/2, raad dy vel a yn apothem as p yn ym-linney.

Ta ym-linney y shey-lhiattaghan cadjin lesh liurid oirr t\,\! currit sheese myr 6t\,\!, y crantessen smoo 2t\,\!, as y crantessen sloo t\sqrt{3}\,\!.
 
Cha nel stooaltane platoanagh ayn ta jeant seose jeh shey-lhiattaghanyn cadjin.
Local Government etc. (Scotland) Act 1994

She Slattys Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit eh yn **Local Government etc. (Scotland) Act 1994** (1994 c. 39) (Gaelg: *Slattys Gurneilys Ynnydagh a.r.e. (Nalbin) 1994*).  Ren y slattys shoh aareaghey er corys gurneilys ynnydagh ayns Nalbin; chroo eh 25 eaghtyryssyn unnidagh noa, nyn ardjyn coonseilagh, ayns ynnyd jeh'n chorys daa cheim v'ayn hannah liorish y Slattys Gurneilys Ynnydagh (Nalbin) 1974.  Ghow eh toshiaght er 1 Averil 1996.

## Imraaghyn
Bea-chemmig

She banglane jeh bea-oaylleeaght ee **bea-kemmig**, bentyn rish stoo kemmigagh, aawoallaghyn as obbraghyn elley ta taghyrt ayns bioagyn. T'ee scrutaghey strughtoor as obbyr rheynnyn ny killag, myr sampleyr, proteenyn, carbey-hiddraidyn, lipaidyn as co-vreneenyn bea-oaylleeagh elley. Ta cooishyn vea-chemmig goaill stiagh soe, gien-oaylleeaght, ymmyrkey far-chrackanagh ayns killagyn, as co-haaghey proteenyn.
Representation of the People Act 1832

She Slattys Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit eh yn **Representation of the People Act 1832** (2 & 3 William IV) (Gaelg: *Slattys Tuarystallys y Phobble 1832*).  Ren y slattys shoh caghlaa corys reihyssagh y Reeriaght Unnaneyssit.  Hug eh ynnydyn ard-whaiylagh da ard-valjyn v'er jeet rish 'sy Çhyndaa Çhynskylagh, as ghow eh ynnydyn jeh co-chorpyn loauey - adsyn as reihderaght feer veg oc.  Chammah's shen, hug eh cairyn teiy da ny smoo sleih rish 50-80%; dod mysh nane 'syn çhey fir teiy.

Cha row niart echey agh ayns Sostyn as Bretin; ren ad slattyssyn elley ayns Nalbin as Nerin 'sy vlein cheddin.

## Imraaghyn
Co-vunstoo orgaanagh

Ta **co-vunstoo orgaanagh** çheet er co-vunstoo as carboan ayn. Ta possan mooar jeu. Er fa shennaghys, ta shiartanse dy cho-vunstooghyn ayn nagh vel ad cur 'sy phossan shoh, ga dy vel carboan oc. T'adsyn goaill stiagh carboanateyn, ocsaidyn bunneydagh charboan, as keeaneedyn, as ta oayllee cur ''neuorgaanagh'' orroo.
Proteen

She co-vunstoo orgaanagh ad **proteenyn** (ny **yl-pheptideyn**), jeant magh jeh geayryn amino er nyn oardraghey ayns driaght linnagh, as er nyn villey dys cummey bluckanagh. Ta ny geayryn amino ayns driaght polymeragh er nyn giangley lesh nastey peptidagh eddyr ny possayn fooilliagh gheayr amino carbocsyl as amino çheu ry heu. Foddee proteenyn co-obbraghey son currym er lheh, as t'ad jannoo ard-hroggalyn proteenagh jeu hene dy mennick.

Myr macro-cho-vreneenyn elley, m.s. yl-saccharideyn as geayryn çheshveanagh, she rheynntn femoil y chillag ad proteenyn, as ta laue oc ayns dagh obbyr y chillag, faggys.  Ta ymmodee proteenyn nyn ensymeyn, as adsyn jannoo catalysys ayns aawoayllaghyn bea-chemmigagh.  Ta fir elley jannoo obbyr obbrinagh: ta actin as myosin cur niart da myskylyn, as ta clowan proteenagh 'syn ushylagh killag cur cummey da'n chillag.  Ta obbraghyn elley phroteenyn goaill stiagh çhaghteraght killagagh, freggyrtyn jeenagh as y çhymshal killagagh.  

## Imraaghyn
Co-vunstoo

She stoo kemmigagh glen eh **co-vunstoo**, as eshyn jeant magh jeh daa ny ny smoo bunstooghyn.  Foddee oo eshyn y rheynn ayns stoo s’bunneydey liorish aawoalley kemmigagh.  Ta strughtoor kemmigagh er lheh oc : t’ad jeant magh jeh breneenyn rere corrillagh soit, er nyn oardaghey ayns strughtoor lesh nastaghyn kemmigagh.  Ta co-vunstooghyn goaill stiagh co-vreneenyn kianglt lesh nastaghyn co-ioosagh, sollanyn kianglt lesh nastaghyn eeaneagh, co-vunstooghyn meainagh kianglt lesh nastaghyn meainagh, ny ard-hroggalyssyn kianglt lesh nastaghyn daa-phoullagh.  Bunstoo hene, as co-vreneenyn bunstooagh jeant jeh breneenyn jeh un vunstoo, cha nel ad cur "co-vunstoo" orroo.

Ta bunstooghyn jannoo co-vunstooghyn jeu hene son dy ve ny smoo shassooagh.  T’ad shassooagh tra ta’n cheim vree sodjey magh oc lane lesh lectraneyn.  Shen daa ny hoght son y chooid smoo.  Shen y fa nagh vel gasyn oaasle aawoalley dy mennick ; ta’n cheim vree shen lane hannah, as myr shen, t’ad shassooagh dy liooar.

## Imraaghyn
Ny h-Ellanyn Goaldagh

T'ad **ny h-Ellanyn Goaldagh** ayn na ny h-ellanyn ta nyn soie magh veih coose heear hwoaie ny h-Oarpey as t'ad goaill stiagh y Vretyn Vooar, Nerin as ny smoo na 6,000 ellanyn beggey. Ta daa steat seyr ayn ayns ny h-ellanyn: Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie, as Nerin. Ta ny h-Ellanyn Goaldagh goaill stiagh ny Croghaneyn-Crooin Mannin as, rere tradishoon, Ellanyn Vooir Eeaght, ga nagh vel ad coontit mastey yn ellanragh dy çheer-oaylleeagh.
Un-chillagagh

She bioag jeh un chillag ynrican eh **un-chillagagh** ny **bioag un-chillagagh**.  T'ad goaill stiagh bacteyryn, kuse dy fungyssyn (myr sampleyr, jastee, archaea, protistyn as algaghyn glassey).

## Imraaghyn
Sydney

She **Sydney** yn ard-valley smoo 'syn Austrail as she preeu-valley yn steat Bretyn Yiass Noa t'eh. Ta sleih-earroo harrish er 4.3 millioonyn dy chummaltee as eaghtyr mygeayrt 12,000 kilomeaderyn kerrinagh echey. Dy mennick, ta'n ennym "the Harbour City" () currit er. T'eh coontit mastey ny h-ard-valjyn smoo yl-chultooragh 'sy theihll, as eh shen aahoilshey magh y paart echey myr kione jurnaa da ram arreydee stiagh dys yn Austrail.

## Kianglaghyn magh

*
Ard-çhiamble Phurt ny h-Inshey

Ta **Keeill Ard-çhiamble Noo Carmane** ny **Ard-çhiamble Phurt ny h-Inshey**, aa-enmyssit myr **Ard-çhiamble Vannin** soit ayns Purt ny h-Inshey, Mannin. Ta'n ard-çhiamble ny cheeill skeerey da Skeerey Charmane, as eh goaill stiagh balley Phurt ny h-Inshey. Hooar y cheeill staydys ard-çhiamble liorish Slattys Tinvaal 'sy vlein 1980. Va shenn cheeill Noo Charmane soit çheusthie jeh boallaghyn Chashtal Phurt ny h-Inshey, agh huitt eh stiagh ayns stroailtyssyn ayns ny 1700yn.

Ta dean as cabdil ec yn ard-çhiamble. Ta Aspick Sodor as Vannin ny ghean trooid oik, as ta'n chabdil jeant seose jeh Ard-jaghin Vannin trooid oik as kiare canoinyn, as ad nyn glere skeeragh. Cha nel Viggar Skeerey Charmane ny h-oltey jeh'n chabdil. 

## Kianglaghyn magh
* Ard-çhiamble Vannin
Thie Vanannan

Ta **Thie Vanannan** () ny hie tashtee noa-emshiragh ta ny hoie ayns Purt ny h-Inshey, Mannin. Ta'n thie tashtee nane jeh thieyn tashtee jeh chooid Eiraght Ashoonagh Vannin as v'eh troggit 'sy vlein 1997 er costys £5.5 millioonyn. Ta'n thie tashtee jeant seose jeh thie noa myrane lesh cooid jeh Stashoon Traenagh Phurt ny h-Inshey. Va'n thie tashtee bunnit son cur ynsagh da keayrtee mychione aght-bea as tradishoonyn Celtiagh, Loghlynagh as mooiragh yn ellan.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Duillag EAV mychione Thie Vananan 
* Duillag oikoil Thie Vananan
Na Speiríní

She slieaureayn ayns Nerin Hwoaie ad **na Speiríní** (). T'ad coontit mastey ny h-ardjyn ardey smoo ayns Nerin. Ta Ard na Speiríní ny hoie ayns çheshvean Nerin Hwoaie, as t'ad sheeyney magh veih brooinyn sheear Logh Nay ayns Coontae Heer Eoin, dys y chooid yiass jeh Coontae Ghoirrey. Ta 150,000 cummaltee 'syn ard, trooid as trooid, as ta enmys Area of Outstanding Natural Beauty currit er.
Glionteeyn Aontrym

Ta **Glionteeyn Aontrym** (, ) nyn ard ayns Coontae Aontrym, Nerin Hwoaie, ta jeant seose jeh nuy glionteeyn as ad goulraghey veih Ard-Chlaare Aontrym dys y choose. Ta cummaltee ny glionteeyn jeh sluight Yernagh as Albinagh ass Inshyn Goal son y chooid smoo.  T'ad ny baljyn smoo scanshoil 'syn ard na Baile an Chaistil, Cois Abhann Duinne, Bun Abhann Dalla, Gleann Aireamh, as Carnlach.

T'ad ny nuy glionteeyn ayn veih'n twoaie na:

* Gleann Taise
* Gleann Seisce
* Gleann Doinne
* Gleann Corp
* Gleann Athain
* Gleann Baile Éamainn
* Gleann Aireamh (glion)
* Gleann Cloiche
* Gleann Arma

## Kianglaghyn mooie
*Glens of Antrim Historical Society 
*Landscapes Unlocked veih'n BBC
Jeshaghteyrys cooid vog

She obbraghey dy çheet oardreilagh, smaghtit as mooadagh er lhiasaghey, obbraghey, as freayll seose cooid vog eh **jeshaghteyrys cooid vog**. Ta'n chooish shoh goaill stiagh studeyrys y çheet, t'eh shen obbraghey jeshaghteyrys er cooid vog.
Politickaght

Ta **politickaght** çheet er obbraghey raad dy vel possanyn deiney jannoo briwnyssyn. Ta'n enmys currit er ymmyrkey bea ayns reiltyssyn theayagh dy cadjin, agh ta politickaght ry akin ayns dagh eddyr-obbraghey possanagh deiney, goaill undinyssyn colughtagh, ynsee as craueeaghtagh stiagh. T'ee jeant seose jeh "mooinjeryssyn sheshoil goaill stiagh eaghtyrys ny cummaght" as t'ee çheet er reirey unnid politickagh, as er ny saaseyn as barteeaghtyn ta ymmydit dys polasee dy chur ayns focklyn ny dy chur ayns bree. 

Ta'n fockle "Politickaght" çheet magh ass y fockle Greagish πολἰς ("polis") as eh çheet er steat baljagh. Ta'n fockle Greagish πολίτἰκος "Politikos" jannoo cur sheese er dagh red ta kianglt rish cooishyn y valley ny yn steat. Ayns Ladjyn, va'n fockle er enney myr "politicus" as myr "politique" ayns Frangish. Haink er er enney myr "politics" ayns Baarle Veanagh, as myr "politickaght" ayns Gaelg ny yei.

## Imraaghyn
Shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght

She magher jeh shennaghys eh **shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght** (SOÇ) ta scrutaghey caghlaa toiggaltys deiney jeh'n theihll najooragh (oaylleeaght) as jeh'n jargaght ec deiney eh dy stiurey (çhaghnoaylleeaght) harrish ny milley-vleeantyn. Ta'n magher acadoil shen jannoo studeyrys er eiyrtyssyn cultooragh, tarmaynagh, as politickagh jeh noaidyn oaylleeagh.

Va shennaghyssyn yn oaylleeaght screeut sheese dy bunneydagh liorish oaylleeyn obbree as aa-oaylleeyn, as ny shennaghyssyn shen er nyn doshiaght ec William Whewell, myr saase dys mieyssyn yn oaylleeaght dy insh da'n phobble cadjin. Ayns ny 1930yn leah, lurg papyr ard-ghooagh v'er ny chur magh ec y screeudeyr shennaghys Soveidjagh Boris Hessen, va SOÇ cruinnit dy cho-chruinnaghey er saaseyn va cleeantaghtyn oaylleeagh cochaarjagh marish ymmyrçhee as greesaghtyn jeh'n cho-heks oc. Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, va ram saaseyn currit stiagh ayns ynsagh as ronsaghey y vagher, as v'ee yn treisht ayn na lhiggey da'n phobble toiggaltaght ny share dy chur er yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght er y fa dy row paart ard-cheimagh aasoil oc 'sy theihll. Ayns ny 1960yn, ayns eiyrtys jeh'n obbyr va jeant ec Thomas Kuhn er lheh, va currym noa ry-akin 'sy vagher. Hoshee er dy ve ymmydit myr saase dys y treealys oaylleeagh dy scrutaghey dy contoyrtagh. Ec y traa t'ayn nish t'eh çheughit dy mennick lesh magher ny studeyryssyn oaylleeagh.

Va oaylleeaght maddaghtoil as jeshaghteyrys fishigagh myr ta toiggit jiu crooit car y çhyndaa oaylleeagh, ga va'n chooid smoo jeh'n vaddaght as yn oaylleeaght bunnit er obbyr ny Greagee, ny h-Egyptee, ny Mesopotamee, ny Sheenee, ny h-Injinee as ny Moslymee. Jeeagh er ny h-ard-artyn Shennaghys yn oaylleeaght as Shennaghys y çhaghnoaylleeaght son tooilley fys er ny bun-chooishyn shen.

## Screeudeyryn shennaghys ard-ghooagh y vagher

*Garland Allen
*Wiebe Bijker
*Peter J. Bowler
*Janet Browne
*James Burke
*Edwin Arthur Burtt
*Johann Beckmann
*Jim Bennett
*Herbert Butterfield (1900–1979)
*Martin Campbell-Kelly
*Georges Canguilhem
*Allan Chapman
*I. Bernard Cohen (1914–2003)
*A. C. Crombie (1915–1996)
*Peter Dear
*E. J. Dijksterhuis
*Pierre Duhem
*A. Hunter Dupree
*George Dyson
*Jacques Ellul
*Eugene S. Ferguson
*Peter Galison
*Sigfried Giedion

*Charles Coulston Gillispie
*Robert Gunther (1869–1940)
*Paul Forman
*Donna Haraway
*Peter Harrison
*Ahmad Y Hassan
*John L. Heilbron
*Reijer Hooykaas
*Thomas P. Hughes
*Evelyn Fox Keller
*Daniel Kevles
*Robert Kohler
*Alexandre Koyré
*Melvin Kranzberg
*Thomas Kuhn
*Bruno Latour
*Simon Lavington
*David C. Lindberg
*G. E. R. Lloyd
*Anneliese Maier
*Leo Marx
*Lewis Mumford
*Otto Neugebauer (1899–1990)

*William R. Newman
*Ronald Numbers
*David Nye
*Abraham Pais (1918–2000)
*Trevor Pinch
*Theodore Porter
*Lawrence M. Principe
*Raul Rojas
*Michael Ruse
*A. I. Sabra
*Jan Sapp
*George Sarton
*Simon Schaffer
*Howard Segel
*Steven Shapin
*Wolfgang Schivelbusch
*Charles Singer
*Merritt Roe Smith
*Stephen Snobelen
*John Staudenmaier
*M. Norton Wise
*Frances A. Yates
Bóthar Seoighe

Ta **Bóthar Seoighe** ny **Bóthar Sheoighe** (, Yernish son *Raad Shoynagh*), ny *Pobal Feirste* (Baarle: , Yernish son *Pobbyl Feirshtey*) dy mennick, ny Ghaeltacht veg neu-oikoil ayns Beeal Feirshtey, Coontae Aontrym, Nerin Hwoaie.
Reachlainn

Ta **Reachlainn** ny **Reachra** () ny h-ellan ta ny soie magh veih coose Choontae Aontrym ayns Nerin Hwoaie, as t'ee ny boayl smoo twoaieagh jeh'n ard. Rere sleih-earroo ny bleeaney 2001, va 75 cummaltee er yn ellan, agh t'eh er credjal nish dy vel ny smoo na kied cummaltee urree ec y traa t'ayn. Cha nel ellan elley magh er yn 'aarkey ayns Nerin Hwoaie lesh cummaltee orroo. Ta'n ellan, lesh cummey L eck, 4&nbsp;meeilaghyn (6&nbsp;km) er lheead veih'n niar dys yn eear, as 2.5&nbsp;veeiley (4&nbsp;km) veih'n twoaie dys y jiass. Ta Reachlainn ny lhie 15.5&nbsp;meeilaghyn (25&nbsp;km) veih Meayll Chione Çheerey, y boayl smoo jiassagh jeh Kione Çheerey, Nalbin. T'ee ny cooid jeh ard Coonseil Slystagh Sruth na Maoile.
Oaylleeaght pholitickagh

She oaylleeaght theayagh **oaylleeaght pholitickagh** ta bentyn rish sheiltynys as cliaghtey ny politickaght as scrutaghey er coryssyn politickagh as ymmyrkey politickagh. She yn cur sheese eck dy mennick na obbraghey pragmatagh jeh ellyn as oaylleeaght ny politickaght. Ta shiartanse dy vagheryn eck, as ad goaill stiagh: sheiltynys politickagh, polasee theayagh, politickaght ashoonagh, mooinjerys eddyrashoonagh, as politickaght chosoylagh.
Ny h-ellynyn ooasle

Ta **ny h-ellynyn ooasle** çheet er cummey ellyn va troggit, son y chooid smoo, er son aesthetaght as/ny er son smooinaght ny smoo na er son ymmydoilid. Jiu, ta ny h-ellynyn ooasle goaill stiagh cummaghyn ellyn clistagh as reayrtagh dy mennick, lheid as peintal, jallooderys, kiaull, daunse, theater, ard-obbrinys, fotografeeaght as broo-chloudeyrys. Ayns undinyssyn ynsee ny ayns thieyn tashtee ta'n ennym unnidagh, "ellyn ooasle", currit er cummaghyn ellyn reayrtagh, ansherbee. Dy shendeeagh, va ny h-ellynyn ooasle çhiarmanit lesh peintal, jallooderys, ard-obbrinys as grainney.
Craueeaght

Ta **craueeaght** çheet er corys smooinaght gheiney ta goaill stiagh possan skeealyn, cowraghyn, credjueyn as cliaghtaghyn ta cur keeal er taghyrtyn seihill y chliaghteyr trooid çheet er cummaght ny s'yrjey, er jeeaght ny er jeeaghtyn, ny er y firrinys jerrinagh. Ta'n chraueeaght currit er enney dy mennick liorish padjeraghyn, oardee, smooinaghtyn dowin, kiaull as ellyn y chliaghteyr, mastey redyn elley, as dy mennick t'ee cochast feeit rish sheshaght as politickaght. Foddee eh cruinnaghey er aggyrtyssyn neughooghyssagh, metafissigoil, as moralagh mychione ny rieughid (y feaynid mooar as dooghys deiney) as foddee ad lhiggey lesh possan leighyn crauee, moraltaght, as aght-vea er lheh. Ta'n chraueeaght goaill stiagh tradishoonyn shendeeagh ny cultooragh, screeuyn, shennaghys, as feayn-skeealleydaght, myrane lesh credjue persoonagh as taghyrt crauee.
Classicee

Ta **classicee** çheet er banglane jeh studeyrys-sheelnaue ta goaill stiagh çhengaghyn, lettyraght, fallsoonys, shennaghys, ellyn, shenndaaleeaght as cultoor elley y Çhenn Seihll Meanvooiragh; y Çhenn Ghreag as y Çhenn Raue er lheh car ny Shenneraght Classicagh (Yn Eash Ooha mysh 3000 RC - ny h-Eashyn Doo mysh 500 BNJ). 'Sy toshiaght, va studeyrys ny Classicee (lettyraght yn eash) ny phreeu-studeyrys ayns studeyrys-sheelnaue. Dy tradishoonagh, ren ny Classicee studeyryssyn er ard-veenidyn Meanvooiragh ny Shenn Greag as ny Shenn Raue. Foddee scoillaryn noa-emshiragh ny classicee goaill stiagh scoillaryn y Niar, as y ronsaghey oc bentyn rish ard-veenidyn Meanvooiragh Shiar.
Drama

Ta **drama** çheet er mod far-skeealaght er lheh ta soilshit magh ayns cloie. Ta'n enmys çheet magh ass y fockle Greagish ta keeayllaghey "immeeaght" (Shenn Ghreagish: δρᾶμα, *dráma*), as eh çheet magh ass y fockle "dy yannoo" (Shenn Ghreagish: δράω, *dráō*). Ta cloie drama ayns theateryn, er ny chloie ec aghteyryn er ardane beealloo lught eishtaght, sheiltyn rolaue modyn co-obbragh gientyn as cummey co-hellooderagh failtaghey. Ta doo-skeeal Sostynagh *[[hamlet]]* (1601) liorish William Shakespeare as y doo-skeeal Atheenagh *[[Oedipus y Ree]]* (m. 429 RC) liorish Sophocles coontit mastey ny h-ard-obbraghyn share ayns drama.

## Imraaghyn
Kiaull

She cummey ellyn ee **kiaull** ta bunnit er saase feeam. Ta meeryn cadjin jeh'n chiaull goaill stiagh ardjey (as eh stiurey carr as cochiaull), ryddim (as ny co-smooinaghtyn kianglt bieauid, meedyr, as olt-chiangley), dynamickyn, as ny quallidyn sheeanagh y toan-daah as y co-yannoo. Ta'n fockle çheet magh as y Çhenn Yernish *ceól* (*ceol* ny Yernish noa-emshiragh as *ceòl* ny Gaelg Albinagh noa-emshiragh).

Ta crooaght, cloie, bree, as eer keeayllaght ny kiaullee anchasley rere cultoor as co-hecks theayagh. Ta'n chiaull reaynal veih cummaghyn ta reaghit dy cruinn (as yn aachur oc ayns cloiaghyn), dys kiaull chummeydeyragh, dys cummaghyn croghagh. Foddee kiaull y rheynn magh ayns *[[genre]]yn* as *fo-genreyn*, agh ta ny linnaghyn scarree as ny mooinjeryssyn eddyr genreyn kiaullee nyn linnaghyn beggey, ansherbee, as t'ad foshlit roish soilshaghey persoonagh ny keayrtyn. Çheusthie jeh "ny h-ellynyn", foddee kiaull y rang-oardraghey myr ellyn obbraghey, ellyn ooasle, as ellyn eaishteeagh.

## Imraaghyn
Gareydys

She aaght plantyn dy aase eh **gareydys**. Ta plantyn jesheenagh aasit er son nyn vlaaghyn, nyn nuillagys, nyn gaslys er fud, ny nyn naaghyn oc. Ta plantyn ymmydoil aasit er son ee (glassraghyn, messyn, lossreeyn, as glassraghyn duillag) ny er son ymmyd lheeysagh. She **gareyder** yn ennym ta currit er dooinney ta cliaghtey gareydys.

Ta'n gareydys reayney ayns scailley veih garaghyn mess, dys plantalyn boulevard liauyr lesh un horçh ny ny smoo dy rassanyn, dy viljyn as dy plantyn lussagh, dys closeyn cummaltagh goaill stiagh faaieghyn as plantalyn bunneydagh, dys cummeydaneyn mooarey ny beggey ta aasit çheu mooie ny sthie.
Tarmaynys

Ta **tarmaynys** çheet er yn oaylleeaght heshoil ta jannoo studeyrys er gientyn, rheynn, as kionnaghey cooid as shirveishyn. Daase kiaddaghyn tarmaynagh noa-emshiragh ass tarmaynys politickagh 'sy 19oo eash yeianagh.
Reiltys

Ta'n fockle **reiltys** çheet er corpane ayns boodeeys, co-phobble, corpane politickagh ny reagheydys as eaghtyrys echey reillyn, leighyn, as slattyssyn dy chroo as dy chur ayns bree. Dy cadjin, ta'n enmys "reiltys" çheet er reiltys theayagh ny steat seyr as ad nyn gorpaneyn ynnydagh, ashoonagh ny eddyrashoonagh. Ta reagheydyssyn traghtee, acadoil, crauee, ny reagheydyssyn elley stiurit liorish corpaneyn sthie, ansherbee. Foddee buird stiureyderyn, reireyderyn, ny chiannoortyn dy chur er ny corpaneyn shen, ny foddee lught-reill ny coonseilyn ny coyrlaghyn dy chur orroo. Ta mooadys ny reiltyssyn anchasley rish y cheilley rere ard ny cooish.
Jallooderys

Ta **jallooderys** çheet er obbyr ellyn tree-howshanagh ta crooit liorish crooaghey ny cur ry-cheilley cooid phlastagh, strengyn, sheean, teks, sollys, creg dy mennick (creggyn as marmyr), meain, glonney, ny aamaid. Ta jallooyn ennagh crooit as ad er ny ve feddynit magh ny grainnit; ta jallooyn elley currit ry-cheilley, troggit ry-cheilley as lostit, taahit, mullit, ny roit. Dy mennick ta jallooyn daahit.

## Imraaghyn
Kiaulldramey

Ta **kiaulldramey** ny chummey ellyn raad dy vel arraneyderyn as kiaulleyderyn cloie obbyr dramatagh ta mestey teks (as yn ennym libretto currit er) as coontey kiaullee. Ta'n kiaulldramey ny chooid jeh tradishoon kiaullee classicagh y Niar. Ta'n kiaulldramey goaill stiagh ram meeryn jeh'n theater loayrit, lheid as cloie, reayrtys as coamree as, ny keayrtyn, daunse. Ta'n cloie skeaylt magh ayns thie kiaulldramey dy cadjin, as eh co-chloie marish kiaullane ny possan kiaullee ny sloo.
Laa seyr

Ta **laa seyr** çheet dy mennick er laa as bree er lheh echey da deiney, reiltyssyn, ny possanyn crauee as ad goaill cooilleeiney er. Ta laaghyn seyrey goaill stiagh:

* **Cooilleeinaghyn** oikoil ny neu-oikoil er laaghyn as bree chrauee, ashoonagh, ny cultooragh oc, as ta co-chloie marish kellooraghyn ny feaillyssyn.
* **Feaillys** ny **laaghyn seyrey** ny **kied shaghrynys** cadjin veih keird reiltagh er son fea ny ceau emshir.
* **Jurnaa** er lheh er son ceau emshir ny turrysaght.

## Laaghyn seyrey ayns Mannin
* 1 Jerrey Geuree - Laa ny Bleeaney Noa
* Jeheiney Caisht
* Doonaght Caisht
* Jelune Caisht
* Laa Boaldyn
* Laa Seyr Bancyn yn Arree (Jelune jerrinagh ayns Mee Voaldyn)
* 5 Jerrey Souree - Laa Tinvaal
* 25 Mee ny Nollick - Laa Nollick
* 26 Mee ny Nollick - Laa'l Shelg yn Drean
Radio

Ta **radio** çheet er ym-skeaylley cowree rere moanaghey tonnyn lectro-vagnaidagh lesh menkidyn ta ny sloo na menkidyn sollysh fakinagh. Ta goulraght lectro-vagnaidagh troailtaghey liorish magheryn lectro-vagnaidagh leaystagh ta goll trooid yn aer as folmid feaynid. Ta fysseree ymmyrkit liorish ceaghley oardreilagh (moanaghey) jeh paart ennagh jeh ny tonnyn goulragh, lheid as skyoltys, menkid, ny paase. Traa ta tonnyn radio goll tessen leeideilagh lectragh, ta ny magheryn leaystagh indughtaghey streeu chirkinagh 'sy leeideilagh. Foddee eh dy ve cronnit as caghlaait dys feeam ny cowree elley ta ymmyrkey fysseree.

## Imraaghyn
Yn Arbyl

She claghan er coose heear yiass Vannin eh **yn Arbyl** (). T'eh ny hoie eddyr Purt Çhiarn as Purt ny h-Inshey er Mooir Vannin, as ta enney mooar er er son ny reayrtyn ard-hilleydagh echey ta goaill stiagh y Cholloo as, er laaghyn gial, sleityn Nerin.

Ta'n raad stiagh kianglt rish yn A27 ayns Delbee.