open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konk-Kerne

Ta **Konk-Kerne** (Frangish: *Concarneau*) ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Concarnois* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Bielefeld, Y Ghermaan, veih 1969
*  M'bour, Y Tenegaal, veih 1974
*  Pen Sans, Y Chorn, veih 1982
Local Government Act 1972

She Slattys Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit eh yn **Local Government Act 1972** (Gaelg: *Slattys Gurneilys Ynnydagh ny bleeaney 1972*).  Ren y slattys shoh aayannoo gurneilys ynnydagh ayns Sostyn as Bretyn, er 1 Averil 1974.

## Imraaghyn
Dyfed

She coontae freilt Vretin eh **Dyfed**, as eshyn ny hoie ayns Bretin Heear.  Hug ad yn ennym er rere'n çhenn Reeriaght Dyfed.
 
## Shennaghys
Eddyr 1974 as 1996, rere'n Local Government Act 1972, va Dyfed ny choontae jeh shey slystyn.  
*Ceredigion
*Caerfyrddin (Carmarthen)
*Dinefwr
*Llanelli
*Preseli
*South Pembrokeshire

Hie eh er astyrt, marish y choyrle choontae, er 1 Averil 1996 liorish y Local Government (Wales) Act 1994.  Ren shen aachroo ny shenn choonteeyn: Cardiganshire (ghow eshyn yn ennym noa Ceredigion ersyn hene cho leah as nod eh),  Sir Gaerfyrddin as Sir Benfro.  

## Jiu
Ta'n ennym *Dyfed* freilt echey son obbyr jesh-chliaghtagh ynrican, myr sampleyr, y Lord Lieutenant, as ayns ennym shiartanse dy heshaghtyn: myr sampleyr, yr Heddlu Dyfed-Powys (Meoiryn-shee ny daa ard).

## Imraaghyn
Oded

Ta'n **Oded** () ny h-awin ayns Penn-ar-Bed ayns sheear hwoaie ny Frank ta roie veih Sant-Wazeg (faggys da Leuc'han 'sy Vritaan) dys y Keayn Sheear ec Benoded. Ta'n ennym Benoded hene çheet magh ass ny focklyn Britaanish *Ben* ("inver") as *Oded*. Ta staydys ennoil er yn awin ec kayakeyryn. Ta'n awin roie faggys da, ny trooid, ny baljyn Benoded, Kombrid, Ploveilh, Kemper, An Erge Vras, Brieg, Langolen, Kore, Tregourez, Leuc'han as Sant-Wazeg.
Local Government (Wales) Act 1994

She Slattys Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit eh yn **Local Government (Wales) Act 1994** (1994 c. 19) (Gaelg: *Slattys Gurneilys Ynnydagh (Bretyn) 1994*).  Ren y slattys shoh aareaghey er corys gurneilys ynnydagh ayns Bretyn; chroo eh 22 ard noa, as dastyr eh y corys jeh daa cheim (coontae as slyst) v'ayn.  Ghow eh toshiaght er 1 Averil 1996.

## Imraaghyn
Douarnenez

Ta **Douarnenez** ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie er awin yn Oded. Ta'n balley ny lhie 25 km sheear hwoaie veih Kemper er coose y Cheayn Sheear. 'Sy vlein 1999 va 15,827 cummaltee 'sy valley - earroo ta ny sloo na ayns coontyssyn-pobble roish shen.

## Shuyr-valjyn

### Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Douarnenez goll er lannooney rish:
*  Aberfal, y Chorn, y Reeriaght Unnaneysit
*  Rashidieh, y Livaan

## Kianglaghyn mooie
*
Molenez

Ta **Molenez** (Britaanish son "meayl innys", ) ny h-ellan as ny commyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Molénais* currit er cummaltee yn valley.
Argol, y Vritaan

Ta **Argol** ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie er lieh-innys Kraozon faggys da'n awin Aon.

Ta'n ennym Frangish *Argoliens* currit er cummaltee yn valley.
Ploveilh

Ta **Ploveilh** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh soit faggys da awin yn Oded, mygeayrt 7 km sheear yiass veih Kemper.

## Shuyr-valjyn
Ta'n balley lannoonit rish y valley beg Crymych ayns twoaie Sir Benfro, Bretin.

## Sleih
Ta'n ennym Frangish *Plomelinois* currit er cummaltee yn valley.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 1999, va 3,938 cummaltee 'sy valley.

## Imraaghyn
*Sheshaght Veoiryn Phenn-ar-Bed
*INSEE
*IGN
Fouenant

Ta **Fouenant** ny **Fouen** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh ny lhie er coose jiass Phenn-ar-Bed as t'eh çhemmit rish ny commyoonyn Benoded as Pluwenn da'n sheear, Sant-Evarzeg da'n twoaie as ar Forest-Fouenant da'n shiar. Ta 15 km dy choose echey 'sy jiass lesh traie foddey ta roie eddyr ny king-çheerey Beg-Meil as Mousterlin.

Ta'n ennym Frangish *Fouesnantais* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Meerbusch, Y Ghermaan

## Jeeagh er neesht
* Inizi Glenan - ellanyn beggey ta fo reirey yn chommyoon
Pont-'n-Abad

Ta **Pont-'n-Abad** (Britaanish son "Droghad yn Abb", ) ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Pont-l'Abbistes* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Betanzos, Y Spaainey
*  Schleiden, Y Ghermaan
Pontekroaz

Ta **Pontekroaz** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie mygeayrt 5 km veih Gwaien er y raad dys Douarnenez, as t'eh kianglt rish Ploeneg rish raad beg reayrtagh.

Ta'n ennym Frangish *Pontécruciens* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Lanngostentin, y Chorn
Tregarvan

Ta **Tregarvan** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Enez Eusa

Ta **Enez Eusa** () ny chommyoon as ny h-ellan 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'ee ny lhie ayns Mooir yn Eeaght as t'ee ny boayl smoo sheearagh jeh'n Rank Oarpagh.
Çhengaghyn Celtiagh

She kynney çhengey ad ny **çhengaghyn Celtiagh**, nyn manglane jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh.  Hug Edward Lhuyd yn ennym *Celtiagh* orroo ayns 1707, rere ymmyd screeudeyryn Greagagh as Raueagh bentyn rish eggyssyn ayns Goal veanagh.  Rish yn chied villey bleeaney RJC, v'ad ry-chlashtyn er fud yn Oarpey, eddyr Baie ny Biscaayn as Mooir Hostyn, rish y Rhine as yn Danube, yn Vooir Ghoo, ny Çheeraghyn Balkanagh, as yn Aishey Veg.  Nish, ta rheam beg oc; cha nel ad ry-chlashtyn agh ayns buill scarrit 'sy Vretyn Vooar, ayns Mannin, ayns Nerin, ayns Nalbin Noa, 'sy Phatagoan as 'sy Vritaan.  Ren ny çhengaghyn skeaylley dys Nalbin Noa as y Phatagoan 'syn eash yeianagh.  Ta ny çhengaghyn Celtiagh nyn myn-hengaghyn ayns dy chooilley voayl.

## Taabyl cosoylee
Kraozon

Ta **Kraozon** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh ny lhie er lieh-innys Kraozon er coose heear Phenn-ar-Bed. T'eh çhemmit liorish ny commyoonyn Kameled da'n sheear, Roskañvel da'n sheear hwoaie, Lañveog da'n twoaie, Landevenneg da'n shiar hwoaie, as Terrug da'n shiar.

Ta'n ennym Frangish *Crozonnais* currit er cummaltee yn valley.

## Shuyr-valjyn
*  Shliggagh, Nerin
*  Pralognan-la-Vanoise, Savouè d’Avâl, y Rank
Enez-Sun

Ta **Enez-Sun** () ny chommyoon as ny h-ellan 'sy Cheayn Sheear ta ny lhie 8 km magh veih coose Phenn-ar-Bed.

Ta'n ennym Frangish *Sénans* currit er cummaltee yn valley.
Lheeys

She schlei as obbyr lheihys eh **lheeys**. T’eh goaill stiagh ymmodee aghtyn as aaseyn son beaghey slaynt as cur eh erash, trooid shaghey, lhiettal as castey çhingys.

Ta lheeys jeianagh jannoo ymmyd jeh ronsaghey bea-oaylleeagh, çhaghnoaylleeaght lheeys son dy chur faaishnys-enn er gortyn as çhingyssyn as lheeys daue y chur.
Çhengaghyn Gaelgagh

Tra dy row, va **çhengaghyn Gaelgagh**, ny **çhengaghyn Gailckagh**, ry-chlashtyn eddyr Nerin Yiass, Mannin as Nalbin Hwoaie. Va shenn Ghaelg Albinagh focklymagh as shenn Yernish focklymagh feer chasley rish y cheilley, as er lesh sleih she abbyrtyn jeh un çhengey v'ayn. Ta tree çhengaghyn Gaelgagh ayn nish: Gaelg, Gaelg ny h-Albey () as Yernish (). Ta Gaelg Chanadagh ny h-abbyrt jeh'n Ghaelg y h-Albey.

## Celtiagh P as Q
Rere'n chorys Celtiagh P as Q, t'ad cur *Celtiagh Q* er y vanglane shoh. Ren ny çhengaghyn shoh freayll * jeh'n Phroto-Cheltish; ayns ny çhengaghyn Brythonagh as Goalish, haink eh dy ve , as myr shen, t'ad cur *Celtiagh P* orroo ny keayrtyn. Va * freilt ec Celtibeirish chammah, as myr shen, t'ish fo *Celtiagh Q* chammah, ga nagh vel ee ny çhengey Ghaelgagh.

## Cairscreeu
Neayr's yn 20oo eash, v'ad cliaghtey screeu Yernish as Gaelg Albinagh lesh lettyryn Gaelgagh. Cha nel eshyn ry-akin jiu agh son jesheenys ny ymmyd shagheydagh dy jioinagh, myr sampleyr, ayns cowraghyn sheshaghtyn.

### Cairscreeu ny Gaelgey Yernish
Va Gaelgey Yernish ny çhengey focklymagh ayns Nerin derrey'n 17oo eash, as ren Gaelg Chlassicagh yn obbyr cheddin ayns Nalbin derrey'n 18oo eash. Ta caghlaaghyn cairscreeu er chur orroo scarrey veih y cheilley; myr sampleyr, ren  jannoo aashagh yn Yernish. T'ad cur ** er y chummey noa.  Rere'n chummey shoh, ren ad scryssey magh ymmodee lettyryn tostagh, as caghlaa breeocklyn rere fockley magh cadjin (she cummey cadjin t'ayn, as myr shen, cha nel eh soilshaghey magh fockley magh dagh abbyrt).

### Cairscreeu ny Gaelgey ny h-Albey
Cha ren ad Gaelg ny h-Albey aashagh 'syn aght shoh, agh ayns 1981, hug roish y Scottish Examinations Board (*Oik Scrutaghtyn Nalbin*) coyrle son cairscreeu ny çhengey.

### Cairscreeu ny Gaelgey Vanninagh
My row screeuaght Gaelgey Vanninagh er lheh ayn roish yn Aachummey, cha row eh ry-gheddyn ec y traa ghow sleih toshiaght coyrlaghey dy trome lettyraght cadjin. Er y fa shoh, tra v'ad geabbey cur lhieu cairscreeu stiagh da'n çhengey, ren ad corys noa. Dy cadjin, t'ad gra dy chroo John Philips eh eh hene. V'eh ny Aspick Sodor as Man (1605-1633) currit ayns Bretin, as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Aghterbee, t'eh jeeaghyn dy row caslyssyn echey rish coryssyn screeuee va ry-akin nish as reesht ayns Nalbin. Myr sampleyr, va Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig screeut ayns Gaelg ny h-Albey rere corys casley rish.

### Raaghyn cadjin
Celtish y Vooar-rheynn

Ta **Celtish y Vooar-rheynn** ny **çhengaghyn Celtiagh Mooarheeragh** çheet er banglane jeh ny çhengaghyn Celtiagh daase 'syn Oarpey.  T'eh soiaghey noi ry hoi ny çhengaghyn Celtiagh Ellanagh, as adsyn er n'aase 'syn Vretyn Vooar.  Cha nel çhengey Cheltiagh vooarheeragh erbee er mayrn jiu.

Ta'n sheiltynys Celtiagh Ellanagh as Mooarheeragh soiaghey noi ry hoi yn sheiltynys Celtiagh P as Q.

Cha nel monney fys ain er ny çhengaghyn shoh; cha nel monney feanish ry-gheddyn nish.  Ta beggan dy hengaghyn sheinyssagh ayn, er bun ny beggan feanish t'ain.  Ta'n feanish shoh cowraghyn grainnit as enmyn vuill son y chooid smoo, agh ta teks ny ghaa ayn, chammah's feanish ughtaryn classicagh.  Ta feanish ain er kiare çhengaghyn:
* Lepontish ayns çheu yiass ny Beinnyn Alpagh, eddyr 7oo eash - 3oo eash RJC
* Goalish ayns Goal eddyr 3oo eash RJC - 7oo eash BNJ
* Galatish mygeayrt Ankara eddyr 3oo eash RJC - 4oo eash BNJ
* Celtibeirish 'syn Ibeir heear hwoaie, roish yn chied eash RJC.

Foddee dy row daa hengey elley nyn jengaghyn Celtiagh mooarheeragh:
* Lusitanish
* Norish
agh cha nel feanish dy liooar ain shen y ghra.  Cha nel agh daa cowraghyn grainnit ayns Norish as queig ayns Lusitanish er mayrn.

Cha nel Britaanish ny çhengey Vooarheeragh; haink ee dys yn Vritaan mysh yn 4oo eash marish arragheryn magh ass yn Vretyn Vooar, as çhengey Vrythonagh oc.
Fo-ghlaare

Ayns çhengoaylleeaght, she rhenn jeh çhengey **fo-ghlaare**. Foddee eh cowraghey possan dy loayreyderyn woish ynnyd ny (ny keayrtyn) rang.

Ta sleih anchasley scarrey çhengaghyn as fo-ghlaareyn er aghtyn anchasley.  Myr sampleyr, ta Baarleyryn gra dy re *çhengaghyn* Mandarin as Cantonese, agh ta ymmodee Sheenee gra dy re *fo-ghlaareyn* t'ayn.
Celtish ny h-Ellanyn

Ta **Celtiagh Ellanagh** çheet er çhengaghyn Celtiagh ren aase ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, cosoylit rish ny çhengaghyn Celtiagh Mooarheeragh ren aase 'syn Europey vooarheeragh.  Ta dagh ooilley çhengey Cheltiagh t'er mayrn foast ny çhengey ellanagh.  Ny çhengaghyn shoh, t'ad ry-rheynn rere shoh:
* çhengaghyn Gaelgagh (Gaelg, Gaelg Albinagh as Yernish); as
* çhengaghyn Brythonagh (Bretnish, Britaanish as Cornish).

Ta'n corys rang-oardraghey shoh soiaghey noi-ry-hoi y chorys Celtiagh P as Q.  Ta'n corys Celtiagh Ellanagh as Mooarheeragh feer ny smoo cadjin nish.
Baden, Mor-Bihan

Ta **Baden** ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

Ta'n ennym Frangish *Badennois* currit er cummaltee yn valley.
Abbyrt (reddaghey)

Ta ymmodee keeallyn ec **abbyrt**.  Foddee eh çheet er:

* Ayns çhengoaylleeaght, aght dy loayrt çhengey ennagh, bentyn rish boayl er lheh, dy mennick.
* Raa (troggal grammeydagh dy focklyn).
* Raa cadjin (*cliché*).
* Abbyrtys (aght dy ghra red ennagh, as bree echey nagh vel ry-hoiggal er bun ny focklyn hene).
Nahuatl

Ta **Nahuatl** (, as trimmid er y chied hillab) ny phossan dy çhengaghyn as abbyrtyn ayns bangale Nahuan y chynney çhengey Uto-Asteckagh.  Ta mysh  loayreyderyn oc, nyn sleih Nahua.  Ta'n chooid smoo jeh cummal ayns mean Vecsico.  Ta dagh ooilley çhengey Nahuan ny çhengey dooie Vesoamerica.

Ta bun Nahuatl Chlassicagh ec y fockle, ** (fraue  + .  T'ad credjal dy row bun yn 'ockle "sheean mie as baghtal".  Ta ymmodee cummaghyn ec yn ennym, goaill stiagh Náhuatl (ayns Mecsico), Naoatl, Nauatl, Nahuatl, Nawatl, as Nahua ('syn Spaainey, myr sampleyr, ayns Fockleyr y Real Academia Española ("Colaastey Reeoil ny Spaainey"). 

V'ad loayrt Nahuatl ayns mean Vecsico neayr's y7oo eash BNJ, ec y chooid sloo. She çhengey ny h-Asteckee v'ayn, as va mean Vecsico fo nyn smaght ayns yn eash Anmagh Lurg-Chlassicagh.  Car y cheead as lieh ny roie, liorish yn Impiraght Asteckagh mooadaghey, haink yn abbyrt Tenochtitlan y ve ny  ooashley.  Tra haink stiagh yn abbyrlhit Romanagh, haink Nahuatl y ve ny çhengey focklymagh, as hie ymmodee shennaghys, lioar ghrammeydys, daan, docamad reiragh as lioar oardee er screeu ayns ny 16oo as 17oo eashyn. 

Hug ad Nahuatl Chlassicagh er y çhengey focklymagh shoh.  T'ee mastey çhengaghyn Americaanagh as ny smoo studeyrys jeant orroo.  Ta abbyrtyn Nahuatl ry-chlashtyn ayns baljyn skeaylt, ayns ardjyn çheerey son y chooid smoo.  Ta cummaght Spaanish orroo ooilley.  Cha nel fer erbee jeu y red cheddin as Nahuatl Chlassicagh, agh adsyn ta ry-chlashtyn ayns Glion Vecsico, t'ad ny s'faggys da na fir ny sodjey jeh. Hug y *Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas* ("Leigh Cadjin Cairyn Çhengagh ny Sleih Dooghyssagh") 2003, keimeeaght *lenguas nacionales* ("çhengaghyn ashoonagh") er Nahuatl, mastey çhengaghyn Mecsicagh elley, ayns ny sltystyn raad t'ad ry-chlashtyn.  Myr shen, ta'n keimeeaght cheddin as Spaainish oc ayns shen.

Ta jalloo-oaylleeaght chrampit ec Nahuatl, goaill stiagh yl-chohaahaghey as gleiynaghey; myr shen, t'ee jannoo focklyn liauyr as keeall crampit oc jeh ymmodee fraueyn as crogheydysyn.

Shimmey fockle Nahuatl t'er ny eeassaghey stiagh ayns Spaainish, as eisht ayns çhengaghyn elley.  Son y chooid smoo, ta lheid ny focklyn bentyn rish reddyn Mecsiagh, as haink ad dys geill ny Spaainee fo ennym Nahuatl.  Ta lheid ny focklyn goaill stiagh *[[avocado]]*, *[[çhillee]]*, *[[shocklaid]]* as *[[tomato]]*.

## Notyn
 

## Imraaghyn
Çhaghnoaylleeaght

Ta **çhaghnoaylleeaght** ny h-eie lheead bentyn da fys er as ymmyd greie as keird, as cummaght ny fys as ymmydyn shen er jargaght ghooie ennagh dy reaghey as cormal rish y çhymbylaght echey.  Foddee eh çheet er nheeghyn corporagh (myr sampleyr, jeshaghtyn ny greie), corysyn, as saaseyn.  Ny keayrtyn, t'eh bentyn rish magher er lheh: myr sampleyr, *[[çhaghnoaylleeaght-fysseree]]*.  

Ghow toshiaght çhaghnoaylleeaght deiney lesh ymmyd cooid najooragh: stiurey aile as ymmyd greieyn cloaie as fuyghagh.  Eisht ghow ad toshiaght ceaghley cooid najooragh dys cummaghtyn ny smoo ymmydoil (myr sampleyr, jannoo yiarn jeh mianagh yiarn), as jannoo ymmyd jeh greieyn yl-cho-oltagh.

Ta çhaghnoaylleeaght ec ymmodee dooieyn, goaill stiagh far-gheiney, fannagyn, as dooarchooyn marrey.
Insecta

Ta **beishteigyn**, **beisteigyn** ny **shey-chassee** (dy ghra myr shen, olteyryn y phossan **Insecta**) nyn bossan smoo ny h-arthropodyn.  T'ad jannoo magh possan dy vaaghyn smoo anchasley ny chruinney.  Ta ny smoo na millioon dy ghooie oc er nyn soilshaghey - ny smoo nah lieh jeh ooilley ny organeyn bioag as fys orroo ain - as t'ad credjal dy vel wheesh as 30 millioon elley ry-gheddyn foast, foddee.  Myr shen, foddee beishteigyn jannoo magh ny smoo na 90% jeh organeyn bioag ny cruinney.  Ta beishteigyn ry-akin ayns bunnys dagh çhymbyllaght ny cruinney, ga nagh vel agh beggan ry-akin ayns y varrey, ream ny crustee.

## Imraaghyn
Lokmaria-Kaer

Ta **Lokmaria-Kaer** () ny chommyoon 'sy *département* Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie 13.7 km çheu yiass veih An Alre
Béla Bartók

She cummeyder, pianneyder, as kynney-chiaull-oayllee Ungaaragh va **Béla Viktor János Bartók** (25 Mayrnt 1881 – 26 Mean Fouyir 1945). T'eh coontit mastey ny cummeyderyn smoo scanshoil jeh'n 20oo eash as, cur liorish Franz Liszt, t'eh coontit myr nane jeh ny cummeyderyn Ungaaragh share. V'eh myr nane jeh bunneyderyn y chiaull-oaylleeaght chosoylagh, haink dy ve enmyssit kynney-chiaull-oaylleeaght, trooid e haglym as studeyrys er y chiaull çheerey.

## Imraaghyn
### Symnaghyn

### Farraneyn-fys

* 

## Kianglaghyn magh

* 
* Thie Cooinaghtyn Bartók Béla, Budapest 
* 
* Taishbynys Soyllee bentyn rish Bartók
*
Phylum

Rere rang-oardraghey bea-oaylleeagh, she rank rang-oardragh eh phylum (yl-rey: **phyla**), fo reeriaght as erskyn rang.  Ayns lus-oaylleeaght ta'n fockle corrym *[[rheynn (bea-oaylleeaght)|rheynn]]* ry-lhaih.

Ta bun Greagish ec y fockle:  *phylai*, rheynn politickagh (son reih) ny clein ayns yn Çhenn Ghreag.

## Imraaghyn
Jeshaghteyrys

Ta **jeshaghteyrys** ny cheird oaylleeagh bentyn rish ymmyd feamagh dy oaylleeaght as maddaght son dy 'eaysley feyshtyn.  Ta'n magher goaill stiagh ny oaylleeaghtyn ta bentyn rish ronsaghey, gobbraghey as aafilley çhaghnoaylleeagh as jeeillaght.  Ta jeshaghteyryn nyn veaysleyderyn dy 'eyshtyn; t'ad geabbey croo ny sharaghey kiaddey as obbragh dy chooilley sorçh dy red.  T'ad jannoo ymmyd jeh maddaght as saaseyn oltscarrey son dy yannoo troaryn sauçhey as obbragh er bun oaylleeaght vunneydagh.  Chammah's kiaddey as jannoo troggalyn, jeshaghtyn ny obbraghyn, ta jeshaghteyryn gobbraghey adsyn, as roie-insh ny nee adsyn fo coryn as ayns çhymbylaghtyn er lheh.  T'ad jannoo ymmyd jeh daa chooid mooar: stoo as bree.

Rere Ollooscoill Lunnin Queen Mary:

Ta jeshaghteyrys shirrey feaysley share da feysht, cur geill da as cormal dagh tro as feme yn 'eysht.  Myr sampleyr, shegin daue geill da leighyn y chur, da femeyn sauçhys, da costys, as myr shen.  Foddee dy vel y feaysley share y fer smoo fondagh as costys ny sloo na earroo er lheh echey, ny'n saase s'tappee as kiartys ny smoo na 80% echey.  Dy mennick, ta costyn sheshoil ec yn 'eysht chammah; myr sampleyr, ayns 1965, ren ad baih Tryweryn ayns Bretin son dy chroo doour verragh ushtey da Lerphoyll.

## Imraaghyn
Sheshoaylleeaght

She magher dy oaylleeaght sheshoil ee **sheshoaylleeaght**, as t'ee jannoo ymmyd jeh saaseyn treealagh as oltscarrey cremeydagh son dy gheddyn as soilshaghey fys er sheshaght as obbyr deiney.  

## Imraaghyn
Ard-obbrinys

Ta **ard-obbrinys** çheet er kiaddey as jannoo troggalyn. Foddee eh çheet er y cheird, ny'n obbyr hene. Ny keayrtyn, ta'n fockle goaill stiagh cooishyn bentyn rish shen, veih eddyr-obbraghey troggal ennagh as y çhymyllaght, dys kiaddey mynphoyntyn y hroggal ny eer cooid hie.

Ta ard-obbrinys goaill stiagh troghyn jeshaghteyrys as ellyn. T'eh er ard-obbree feasley feyshtyn fishigagh, agh ta cooishyn aesthetagh bentyn rish yn obbyr myrgeddin.
Caslys

She cummey daa-howshanagh eh **caslys**.  Dy cadjin, t'eh jeeaghyn gollrish red ennagh, myr sampleyr, nhee corporagh ny peiagh ennagh.  Ny keayrtyn, myr sampleyr, ayns ellyn jeianagh, cha nel eh gollrish red ennagh corporagh.  

Foddee caslys çheet jeh najoor: ta'n tooill jannoo caslys liorish sooillag, 'syn aght cheddin as mynreayrtanyn as tilgeyryn.  Ta jeshaghtyn myr camerey jannoo caslys corporagh jeh ny t'ayn, liorish sollys, sooillagyn as stoo kemmigagh.  Ta lheid ny caslyssyn jeeaghyn gollrish ny t'ad jeant jeh.

Ta caslyssyn elley jeant dy laueagh, liorish daah, doo, ny bun-earrooagh liorish co-earrooder ny camerey bun-earrooagh.  Ta lheid ny caslyssyn goaill stiagh diagramyn, graafyn, jallooyn daahit, clouyn gorrym as fir elley.  Cha nel ad ooilley jeeaghyn kiart gollrish red ennagh firrinagh, eer my t'ad dy chowraghey:
* ta caslys-çheerey taishbyney troghyn boayl ennagh, agh cha nel ad gollrish fotograf jeh'n voayl.  
* foddee caslys daahit jeeaghyn cho gollrish peiagh as fotograf jeh.
* foddee lheid y caslys cowraghey reddyn nagh row ayn rieau (goaill stiagh ny nagh vel ayn foast, myr sampleyr, ayns clouyn gorrym).
* foddee ellyn taishbyney ennaghtyn, eieyn as reddyn neuloaghtagh elley, liorish daaghyn as cummaghyn.

Ta kuse dy chaslyssyn jeant jeh sollys ynrican (ayns y tooill, ayns scaaney, farhilgane as eer kellagh chiass); ta fir elley jeant er stoo corporagh (myr sampleyr, fotografyn, as caslyssyn jeant er pabyr ny eaddagh).

Ta caslyssyn inçhynagh ayn chammah; t'ad goaill stiagh ny ta shin cooinaghtyn, as reddyn ta shin sheiltyn.
Shicklaage

She studeyrys er obbraghey cadjin yn inçhyn as ymmyrkey deiney ee **shicklaage**. T'eh cur geill da phenomena lheid as tastid, enney, cadley, persoonid, irree as eddyr-obbraghey deiney. T'eh goll er cur mastey oaylleeaghtyn sheshoil ny keayrtyn, as mastey studeyrys-sheelnaue ny keayrtyn elley.

Ta ymmyd jeant jeh shicklaage ayns edjaghys, lheeys (lheeys aigney as shicklaage-lhee er lheh), kimm-oaylleeaght, dellal as fir elley. Ta'n oaylleeaght bentyn rish obbyr bea-oaylleeagh as kemmigagh, çhengoaylleeaght as sheshoaylleeaght, chammah's magheryn neu-oaylleeagh lheid as fallsoonys.
Ellyn

Ta **ellyn** çheet er obbraghyn bentyn rish fys, roortys, tastid sheiltynys as keeayll ghooghyssagh. She obbyr chultoor t'ayn, as eiyrtys obbyr gientynagh. Son y chooid smoo, she eiyrtys yn obbyr ta'n *[[obbyr ellyn]]*, agh ny keayrtyn, ayns ellyn jeianagh, she'n obbyr hene ta'n obbyr ellyn. Ta'n obbyr shoh reaghey cooid son dy yannoo eiyrtys er ennaghtyn ny h-irreeyn.

Ta aesthetaght ny studeyrys er keeayll as toiggal ellyn.
Ynsagh

Ta **ynsagh**, ny **edjaghys** keayrtyn, çheet er ynsaghey oardreilagh currit da sleih aeg dy aarlaghey ad da bea as obbyr; ny keayrtyn, t'eh goaill stiagh ynsaghey sleih aasit chammah. Ta sleih loayrt er sorçhyn d'ynsagh, bentyn rish yn scoill v'ad aynjee (myr sampleyr, "ynsagh persoonagh" ny "bun-ynsagh"), ny bentyn rish ynsaghey ayns cooish er lheh (m.s. "ynsagh classicagh"), ny da obbyr er lheh ("ynsagh lhee" da fir-lhee).

Ayns sheshaght jeianagh, ta "ynsagh" çheet er ynsaghey formoil ayns scoillyn as ollooscoillyn son y chooid smoo, agh t'eh goaill stiagh ynsagh thie, prindeysaght as ynsaghey neuformoil myrgeddin.  Ayns kuse dy heshaghtyn, t'adsyn ny chummaghyn ynsagh smoo cadjin.  Ta fir elley gynsaghey foddey jeh, er y fa dy vel ad cummal ayns buill 'adaneagh, ny nagh nod ad goll dys scoill ny h-ollooscoill er oyr ennagh (myr sampleyr, studeyrys paart-emshiragh jeant ec sleih as obbyr oc).

Cha nel ynsagh formoil y cummey smoo scanshoil ayns dy chooilley sheshaght.  Ta cultooryn gynsaghey reillyn, obbraghyn as cliaghtaghyn y chultoor ta paitçhyn tra t'ad gaase. Ta'n ynsagh shen bentyn rish çheet dy ve olteyr obbragh jeh'n çheshaght.  Ta lheid yn ynsagh bentyn rish cooishyn, feeu as fys yn çheshaght.  Foddee eh goaill stiagh craueeaght, shennaghys, fallsoonys, oardee as y lheid.

## Imraaghyn
Egineg

Ta **Egineg** (, Galloish: *Aczeinyae*) ny chommyoon beg ayns y *département* Frangagh Il-ha-Gwilen ayns y Vritaan hwoaie.

Ta'n ennym Frangish *Acignolais* currit er cummaltee yn valley.
Eirinys

Ta **eirinys** çheet er troarey bee as cooid jeh lossreeyn as baaghyn. Va eirinys bun ard-veenid: nod sleih geddyn bee ny s'assey, as va bee brash ayn. Myr shen, nod ad cummal glooid pobble ny smoo as eddyr-scarrey ayns currymyn er lheh. 

Ta ymmodee sur-cheirdyn ec eirinys, agh ta'n daa vun-cheird echey foast: eirinys lossreeyn as eirinys beiyn. T'ad eddyr-scarrey eirinys jiu ayns eirinys yn-ymmyrkey as eirinys jeean.

Ta saaseyn jeianagh er mishaghey troaraght eirinys, agh t'ad er nyannoo jeeyl vooar da'n çhymbyllaght, coryssyn bea, as ny keayrtyn, slaynt deiney.  Ta sleih boirey mychione eiyrtyssyn noid-nieughyn, lhiasaghey, ymmyd broddagyn aase as noi-vaaghyn ayns bee beiyn, as dewilys noi beiyn.

Ta ymmodee troaryn eirinys: bee, frauaigyn, conney, bun-stoo, stoo lheeys, greeseyderyn as cooid jesheenagh.  

Ayns 2006, va mysh un treeoo (36.1%) jeh obbree ny cruinney gobbraghey ayns eirinys.  Shen ny sloo na 1996 (41.9%), ta son y chied cheayrt ayns shennaghys ny cruinney, s'cosoylagh, ta ny smoo sleih jannoo shirveishyn na eirinys..

## Imraaghyn

### Lioaryn

* Alvarez, Robert A. (2007), The March of Empire: Mangos, Avocados, and the Politics of Transfer. Gastronomica, Vol. 7, No. 3, 28-33. Feddynit er2008-11-12.
* Bolens, L. (1997), 'Agriculture' ayns *Encyclopedia of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures*, Reagheyder: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, dg. 20-2
* Collinson, M. (reagheyder): *A History of Farming Systems Research*. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9
* Crosby, Alfred W.: *The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492*. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1
* Davis, Donald R., & Hugh D. Riordan (2004) "Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999". *Journal of the American College of Nutrition*, Ym-l. 23, Ea. 6, 669-682.
* Friedland, William H. & Amy Barton (1975) *Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences California Agricultural Research*.  Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15.
* Saltini A.*Storia delle scienze agrarie*, 4 ym-l., Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-X
* Watson, A.M (1974), "The Arab agricultural revolution and its diffusion", ayns *The Journal of Economic History*, 34,
* Watson, A.M (1983), *Agricultural Innovation in the Early Islamic World*, Cambridge University Press
* Wells, Spencer: *The Journey of Man : A Genetic Odyssey*. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X
* Wickens, G.M.(1976), "What the West borrowed from the Middle East", ayns *Introduction to Islamic Civilization*, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge
Feayn-skeealleydaght

Ta **feayn-skealleydaght** çheet er çhaglym dy skeeallyn tradishoonagh as credjueyn chultoor ennagh, as ny keayrtyn er studeyrys orroosyn. Ta ny skeeallyn shoh bentyn rish obbraghyn jeeghyn, spyrrydyn, baaghyn, deiney as ymmodee cretooryn yindyssagh; dy cadjin, t'ad soilshaghey magh ny jannoo leshtal er son cooish ennagh, myr sampleyr, shennaghys leah, oardee ny cliaghtaghyn crauee, ny phenomena najooragh ennagh.  Ta ny skeealyn shoh ayns cummey shennaghys, agh bentyn rish traa anchasley rish traa shennaghyssagh; dy mennick, ta'd loayrt er taghyrtyn ec toshiaght ny cruinney, ny roie-hennaghys.  Dy mennick, ta faggys-mooinjerys eddyr feayn-skeealleydaght as craueeaght as cliaghtaghyn yn chultoor.
Ga nagh mooar yn sum ny'n feeu ta sleih cliaghtey cur ayns feayn-skeealleydagh nish ayns sheshaght jeianagh, va kianglaghyn oc lesh y çhennaghys as lesh y chraueeaght dy mennick 'syn shenn seihll.

Ta'n fockle ry-akin ayns craueeaght chammah, as ymmyd jeant jeh bentyn rish tradishoonyn as skeealyn y chraueeaght t'ad loayrt er, ayns studeyrys scoillaragh er lheh.  Cha nee ymmyd faghidagh t'ayn, agh ymmyd oayllee.

## Imraaghyn
Dellal

Ta **dellal** çheet er y chliaghtey raad ta peiagh ny reagheydys cosney argid lesh troarey ny kionneeaght as creck troaryn (lheid as cooid as shirveishyn). Chammah's shen, t'eh çheet er jannooyn ny ventyr erbee ta jeerit da crooaght vondeish argidoil.

Cha lhisagh unnid dellal ve scarrit veih'n çhellooder as foddee dailleyderyn goaill y shellooder kyndagh son feeaghyn va feddynit ec y dellal, goaill magh colughtyn çhiarmaanit. Cha nel y corys keesh cosoylagh rish y chorys t'ayn da ny co-chorpyn. Cha nel strughtoor dellal lowal cormidyn keesh co-chorpagh. Lhisagh y shellooder keesh dy eeck er dagh çheet-stiagh veih'n dellal.

## Imraaghyn
Oaylleeaght lioarlann

She magher eddyr-vagheragh ee **oaylleeaght lioarlann**. T'ee jannoo ymmyd jeh saaseyn as greieyn reagheydys, çhaghnoaylleeaght-fysseree, edjaghys as fir elley, ayns obbyr lioarlann: çhaglym, reaghey, oardraghey, freayll as kiarail fysseree.

T'eh goaill stiagh eddyr-obbraghey ymmydeyryn as lioarlannyn; reaghey cooid rere femeyn y phossan-ymmydee; ynsaghey lioarlannee; anchaslyssyn eddyr possanyn-ymmydee; as cooid fysseree as y leigh.
Shenndaaleeaght

She studeyrys er jeelym cooid shenn chultooryn ee **shenndaaleeaght**. T'ee goaill stiagh red erbee jeant ec deiney, veih greieyn cloaie, siyn craie as ushylee dys jeshaghtyn, tommanyn as thieyn. Ta lheid yn obbyr bun scanshoil son fys er shenn chultooryn, cultooryn roie-hendeeagh as marroo.  Er y fa dy vel eh bentyn rish cultoor, she fo-vagher antrapoaylleeaght t'ayn.  Ta deanyn henndaaleeaght goaill stiagh: soilshaghey magh bun as aase chultoor deiney; toiggal shennaghys deiney; as studeyrys er ymmyrkey deiney ayns sheshaghtyn roie-shendeeagh as shendeeagh.

Ta obbyr shenndaaleeagh goaill stiagh towshaney ardjyn son dy gheddyn laaree scanshoil; toaghailtey son dy gheddyn fooillagh cultooragh; as oardraghey, mynscrutaghey as freayll ad.  Ta'n magher bentyn rish antrapoaylleeaght, shennaghys, studeyrys classicagh, çheer-oaylleeaght, creg-oaylleeaght, çhengoaylleeaght, fishig, kemmig, bea-oaylleeaght, studeyrys shenn lossreeyn as fir elley..

## Imraaghyn
Çhaghnoaylleeaght-fysseree

Ta **çhaghnoaylleeaght-fysseree** çheet er ymmyd corysyn son tashtey, geddyn as co-cheaghley fys, as co-earrooderyn as çhellinsh er lheh. Ny keayrtyn, t'eh çheet er studeyrys er lheid ny choryssyn, er ny h-aghtyn ta sleih jannoo ymmyd jeu as eddyr-obbraghey jeu, as er nyn aase.

Ta obbree çhaghnoaylleeaght-fysseree jannoo ymmodee obbyraghyn, goaill stiagh cur stiagh cooid vog, kiaddey stoyryn-fysseree as moggylyn co-earrooder, reaghey fysseree, as reiyrey lane coryssyn.

Ny keayrtyn, ta sleih geddyr-scarrey çhaghnoaylleeaght-fysseree veih co-earroo (ny *[[oaylleeaght co-earroo]]*). Rere'n ymmyd shen, ta oaylleeaght co-earroo bentyn rish ynlaghey as aase cooid chreoi as cooid vog noa; rish obbraghey sthie co-earrooderyn. Ta çhaghnoaylleeaght-fysseree bentyn rish teiy cooid chreoi as bog son shalee er lheh, jannoo ymmyd share jeu ayns çhymbyllaght er lheh, co-oardaghey coryssyn son lane oikyn ny sheshaghtyn, as ynsaghey obbree dy yannoo ymmyd jeu.

## Imraaghyn
Ellynyn feamagh

Ta **ny h-ellyn feamagh** çheet er ymmyd kiaddey as aesthetaght son dy chroo nheeghyn obbragh. T'eh soiaghey noi ry-hoi ny hellynyn ooasle, as adsyn currit da greinney toiggalagh ny ennaghtagh.

Ta magheryn ny h-ellynyn feamagh goaill stiagh ard-obbrinys, kiaddey çhynskylagh, kiaddey fassan as ellyn jesheenagh.
Oaylleeaght eamagh

Ta **oaylleeaghtyn feamagh** çheet er ymmyd saaseyn as fys jeh oaylleeaght najooragh as oaylleeaght formoil son dy 'eaysley feyshtyn loaghtagh. T'ad bentyn rish jeshaghteyrys as çhaghnoaylleeaght er lheh, agh ta laue echey ayns shenndaaleeaght, oaylleeaght ny slaynt, keylljyn as oaylleeaght çhymbyllagh.
Argidys

Ta **argidys** çheet er çhaglym dy eieyn as mooinjerys eddyr oc, bentyn rish ymmyd argid. Ayns y cheeayll lhean, t'eh çheet er reaghey as stiurey argid, as obbraghyn bentyn rish shen. Ny keayrtyn elley, t'eh çheet er bun-argid chooish ennagh, ny eeasaght son shalee ennagh.  Dy cadjin, t'eh bentyn da eddyr-obbraghey sleih as feme oc er argid son shaleeyn ennagh (myr sampleyr, sheshaghtyn-dellal as eer yn reiltys), as sleih as sproaig oc; ta commynyn eddyr-ghoaillagh garraghey as geeasaghey argid eddyr oc.  Myr shen, bee argid dy liooar son ny shaleeyn, as yiow ny kiarailee use er yn argid oc.  Ta lheid ny commynyn goaill stiagh thieyn-argid, colughtyn-dellal, colughtyn urryssagh as treishtyn argidagh.

## Imraaghyn
Cultoor

Ta **cultoor** çheet er eieyn, cliaghtaghyn, ymmyrkey sheshoil, cooid as aght baghee heshaght, pobble ny eash ennagh; rere'n cheeayll shoh, t'eh çheet er y çheshaght, pobble ny eash hene, myr sampleyr, "cultoor Vannin vean-eashagh". 

Ayns ynnyd cadjin, foddee *cultoor* çheet er ny h-ellynyn ooasle as studeyrys-sheelnaue. Mychione buill, foddee eh çheet er cadjinaght ellyn, chiaullee, dramey as scoillaraght 'syn ynnyd. Mychione sleih, foddee eh cowraghey dy vel fys oc er y lheid, ny s'mie lheid y lheid. Ayns antrapoaylleeaght, as oaylleeaght sheshoil ta cultoor cowraghey bun  sheshaght; ny ta shin gynsaghey, soiaghey noi ny ta coruggyragh.

## Imraaghyn
Slattys

She leigh jeant ec reiltys ennagh eh **slattys**, my ta'n reiltys sheh stiurey ashoon, steayt, ard ny balley.  Myr shen, ta'n cheeayll soaighey noi leigh chadjin as ish jeant ec briwnyn ayns cooishyn leigh, as annyn jeant ec jantyssyn ny reiltys.  Son y chooid smoo, ta slattys sarey ny neulhiggey red ennagh, ny fockley magh reill ennagh.

Ayns shiartanse dy heeraghyn (myr sampleyr, ny Steatyn Unnaneysit America), ta leigh slattyssagh fo-reir da leigh yn aght-reill

## Imraaghyn
Eaghtyr

Ta'n fockle **eaghtyr** ny chur sheese er mooad ta fockley mooadys daa-howshanagh er rheynn vaghtal jeh baare, eaghtyr ny crackan, ta caglit liorish cruill ghooint. Ta'n enmys ny chur sheese er slane eaghtyr baare, eaghtyr ny crackan anchoodit jeh stooalt tree-howshanagh, lheid as sym eaghtyryn jeh çheughyn anchoodit polyheedrane.

## Unnidyn
Ta unnidyn ry hoi towshanagh eaghtyr goaill stiagh lheid as:

::are (a) = 100 meteryn kerrinagh (m²)
::hectare (ha) = 100 areyn (a) = 10000 meteryn kerrinagh (m²)
::kilometer kerrinagh (km²) = 100 hectareyn (ha) = 10000 areyn (a) = 1000000 meteryn kerrinagh (m²)
::mooar-veter kerrinagh (Mm²) = 1012 meteryn kerrinagh
::trie cherrinagh = 144 oarlee cherrinagh = 0.09290304 meteryn kerrinagh (m²)
::stundayrt kerrinagh = 9 trieyn kerrinagh (0.84 m²) = 0.83612736 meteryn kerrinagh (m²)
::perçh kerrinagh = 30.25 stundayrtyn kerrinagh = 25.2928526 meteryn kerrinagh (m²)
::meeilley cherrinagh = 640 acyryn (2.6 km²) = 2.5899881103 kilometeryn kerrinagh (km²)

## Formley

Ta ny calghoolyssyn shoh heose taishbyney c'red eaghtyr ram cummaghyn cadjin y gheddyn.

## Imraaghyn
Edward Martyn

Va **Edward Martyn** (30 Jerrey Geuree 1859 &ndash; 5 Nollick 1923) ny pholitickeyr, ny 'er cultooragh as ny ghramadeyr Yernagh. V'eh ny 'er jerrinagh 'sy vanglane toshee jeh Clein Vartyn, nane jeh Cloan ny Galliu. V'eh ny charrey rish William Butler Yeats as y Ven Gregory. Lesh nyn gooney oc, chur ad yn Irish Literary Theatre er bun 'sy vlein 1899. V'eh ny chied eaghtyrane er Sinn Féin, partee va bunnit echey as ec Arthur Griffith.
Baen-Veur

Ta **Baen-Veur** (, Galloish: *Bóen*) ny chommyoon beg ayns y *département* Frangagh Il-ha-Gwilen ayns y Vritaan hwoaie.

Ta'n ennym Frangish *Bainais* currit er cummaltee yn valley.
Baen-Ballon

Ta **Baen-Ballon** (, Galloish: *Bein*) ny chommyoon beg 'sy *département* Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.

Ta'n ennym Frangish *Bainsois* currit er cummaltee yn valley.
Breal-Moñforzh

Ta **Breal-Moñforzh** () ny chommyoon as 'sy *département* Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.

Ta'n ennym Frangish *Bréalais* currit er cummaltee yn valley.
Cooishyn theayagh

Ta'n ennym **cooishyn theayagh** ny **cooishyn pobbylagh** currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh y phobble, t'eh shen pobble çheerey er lheh. She cooishyn preevaadjagh yn ennym ta currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh dooinney ynrican ny cooidjaght phreevaadjagh.

Ta'n smooinaght shoh er çheet magh ass y Ladjyn. Va'n raa *[[Res publica]]* ec ny Rauee er cooishyn theayagh, as *[[Res privata]]* er cooishyn preevaadjagh. She ass y raa *res publica* er haink ny focklyn *[[republic]]* ny Baarle, *[[republique]]* ny Frangish, *[[Republik]]* ny Germaanish, a.r.e.
Hopen

Ta **Hopen** ny h-ellan ayns shiar yiass yn ellanree Svalbard (Norlynn). Va Hopen feddynit magh ayns 1613, liorish Thomas Marmaduke ass Hull foddee. Va ennym yn eear-lhong anney echey, yn *Hopewell*, currit urree echey.

Ta Undin Emshyraght Norlynn (Norges Meteorologiske Institut) jannoo ymmyd jeh stashoon emshyraght fo lane skimmee er yn ellan lesh fwirran kiare persoonyn. Er son lhiass y fwirran, ta tree cabbaneyn er yn ellan er-nyn-son.

Car y Nah Chaggey Dowanagh, chur y Luftwaffe fwirran emshyraght ayn fo chlea Obbraid Sizilien.

## Eggoaylleeaght
Ta shiartanse dy vaghouinyn baney ry-gheddyn ayns Hopen car y gheuree; harrish shen, ta'n *[[ursus maritimus]]* t'er geddyn ayns shoh nyn bossan anchasley rere gien-oaylleeaght ayns cosoylaght rish maghouinyn baney ta kianglt rish Mooir Barents.

## Lioaryn
* C. Michael Hogan (2008) ''Polar Bear: Ursus maritimus'', Globaltwitcher.com, ed. Nicklas Stromberg 
* Oysten Wiig as Kjell Isaksen ''Seasonal Distribution of Harbour Seals, Bearded Seals, White Whales and Polar Bears in the Barents Sea'' 

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
*  Undin Emshyraght Norlynn: Mychione Hopen
*  Fysseree emshyragh Hopen ec met.no
Çhellveeish

She mean çhellinsh ee **çhellveeish**.  T’ee skeaylley caslyssyn bioghit, undaahagh ny yl-daahagh, chammah’s sheean.  Ta ny caslyssyn shoh ry-akin liorish **çhellveeishan**, jeshaght ta goaill as caghlaa ny cowraghyn scaalheanit dys caslyssyn as sheean.
Abbyrlhit Feaneeckagh

Yn **abbyrlhit Feaneeckagh**, shen abbyrlhit as y Feaneeckish screeuit liorish neayr’s mysh 1050 RJC.  Beggan er veggan, haink ny coryssyn screeu paitçhey echey stiagh ayns e ynnyd, mys 300-100 RJC.
Abbyrlhit Proto-Canaanagh

Yn **abbyrlhit Proto-Canaanagh**, she abbyrlhit corocklagh (*[[abjad]]*) jeh 22 chowrey eh.  V’eh ry-akin ayns screeuyn Levantagh yn Eash Ooha anmagh (mysh y 15oo eash RJC).  Rere cliaghtey, t’ad gra dy row ad ayns derrey 1050 RJC, as ny lurg shen, she yn abbyrlhit Feaneeckagh v’ayn.  Ta mysh daa-yeig screeuyn ‘syn abbyrlhit shoh er nyn veddyn ayns Israel as Yn Livaan jeianagh.
Åland

Ta ellanyn **Åland** (Soolynnish: *Åland*, Finnlynnish: *Ahvenanmaa*) nyn ellanragh 'sy Vooir Valtagh. T'ad nyn lhie ec entreilys gys Lhoob Bothnia as t'ad nyn ard reiragh, hene-reiltagh, as jee-villatit jeh Finnlynn, as she Soolynnish preeu-çhengey ny h-ellanyn. She yn ard sloo ayns Finnlynn t'ayndaue, as t'ad jannoo 0.5% jeh sleih-earroo Finnlynn as 0.49% jeh eaghtyr Finnlynn.

Ta ny h-ellanyn jeant seose jeh'n phreeu-ellan *Fasta Åland* (raad dy vel 90% jeh'n sleih nyn gummal) as ellanragh ta ny lhie da'n shiar as eh jeant seose jeh ny smoo na 6,500 skeryn as ellanyn. Ta *Fasta Åland* scarrit magh veih coose ny Soolynn lesh daeed kilometeryn jeh reamys marrey da'n sheear. 'Sy niar, ta ellanragh Åland begnagh sheeyney ry-cheilley lesh Mooir yn Ellanree. Cha nel agh un joarey thallooinit ec Åland as eh rish y Toolynn er sker neuchummaltit Märket.

## Baljaghtyn

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
*
* 
*Reiltys Åland
Abbyrlhit Aramaagh

Yn **abbyrlhit Aramaagh**, she abjad v’ayn, as ymmyd jeant jeh son dy screeu Aramaaish veih'n 9oo eash RC derrey’n 7oo eash BNJ.

## Abbyrlhit Aramaagh impiroil
Er ny aascreeu jeh *A Grammar of Biblical Aramaic*, Franz Rosenthal; cummaghyn rere ymmyd ayns yn Egypt, 5oo eash RJC. Enmyn rere Aramaaish Vibleagh.

## Imraaghyn
* Daniels, Peter T., et al. (rea.) *The World's Writing Systems* , Oxford. (1996)
* Coulmas, Florian. *The Writing Systems of the World* Blackwell Publishers Ltd, Oxford. (1989)

## Kianglaghyn mooie
* Comparison of Aramaic to related alphabets
* Fys er yn abbyrlhit ec Omniglot
* Proposal to encode Aramaic in Unicode
Olonkinbyen

Ta **Olonkinbyen** ny valley beg er yn ellan Norlynnagh Jan Mayen. Ta fwirran ta gobbraghey ayns stashoon emshir as stashoon radio yn ellan nyn gummal ayns Olonkinbyen. Ec y traa t'ayn ta 18 olteynyn nyn gummal 'sy valley as ad jannoo seose slane-earroo yn phobble jeh'n ellan. Myr shen, t'ee ny preeu-valley ''de facto'' er yn ellan faagail magh nagh vel balley oikoil ayn. Ta lectraghys y valley gientit liorish tree gienneyderyn lectraghys.

## Noteyn

## Kianglaghyn magh
* Jallooyn as Fysseree er Balley Olonkin (liorish fer jeh'n fwirran foddee)
* Faaishnys ny h-emshir ry hoi Olonkinbyen ec yr.no
Abbyrlhit Gothagh

Yn **abbyrlhit Gothagh**, she abbyrlhit v’ayn as y Gothish screeuit liorish veih'n 4oo eash derrey’n 6oo eash. Va’n bun echey yn Abbyrlhit Greagagh , agh va cummaght er ec ny h-abbyrlhittyn Greagagh as Roonagh.

Haink y chooid smoo jeu jeh’n abbyrlhit Greagagh, agh va kuse jeu er ny chroo er lheh son dy haishbyney sheeanchoryssaghtys Gothagh: 𐌾 (*j*), 𐌿 (*u*; jeh’n abbyrlhit roonagh, s’cosoylagh), 𐍈 (*ƕ*), as 𐌵 (*q*; cha daink eh jeh Qoppa – cha nel shen agh yn earroo 90 *𐍁* – she ceaghlee jeh 𐍀 *p* v’ayn).  Ta 𐌸 *þ* (gollrish Kyrillagh ef Ф) ass y Ghreagagh, agh jeh phi *Φ* ayns ynnyd jeh theta *Θ*, foddee.
Ta 𐍂 (*r*) as 𐍃 (*s*) ass Ladjyn, dy baghtal.  ‘syn aght cheddin, s’cosoylagh dy daink 𐍆 (*f*) jeh *F* Ladjyn, cha nel jeh digamma *Ϝ* Greagagh, er y fa dy vel eh ayns ynnyd phi *ϕ* ‘syn ‘traih abbyrlhittagh, cha nel ynnyd *Ϝ*.
Cha nel 𐍇 (*x*) ry-akin agh ayns enmyn ny focklyn er nyn eesaghey as chi *Χ*Greagagh oc: (*xristus* "Creest", *galiugaxristus* "ψευδόχριστος", *zaxarias* "Zacharias", *aivxaristia* "shibber yn çhiarn").

## Kianglaghyn mooie
*Gothagh ec Omniglot's
*Pater Noster ayns Gothic
*JavaScript aascreeudeyr Gothic
*Unicode son Gothic
*WAZU JAPAN's Gallery of Gothic Unicode Fonts
Abbyrlhit Kyrillagh

Yn **abbyrlhit Kyrillagh**, she abbyrlhit t’ayn as ymmodee çhengaghyn screeuit liorish ayns yn Europey Hiar, çhengaghyn Slavagh er lheh.   Ta ymmodee cummaghyn jeh’n abbyrlhit, as y cummey er lheh as ymmyd jeant jeh croghey er y çhengey hene.   Cha nel ny lettyryn cheddin ec dagh cummey (ayns yn aght cheddin nagh vel ny lettyryn cheddin ec Bretnish as Baarle, ga dy vel yn abbyrlhit Ladjyn ec y daa).

## Jeeagh er chammah
* Rolley lettyryn Kyrillagh
* Rolley çhengaghyn ta jannoo ymmyd jeh abbyrlhit Kyrillagh
Abbyrlhit Ladjynagh

Yn **abbyrlhit Ladjynagh**, yn **abbyrlhit Raueagh**, ny yn **abbyrlhit Romanagh**, she abbyrlhit t’ayn. V’eh jeant ass yn abbyrlhit Greagagh son dy screeu Ladjyn, liorish ny Shenn Rauee. She'n abbyrlhit Etruscagh v'ayn hoshiaght, agh ren eh caghlaa dys y chummey jeianagh as cheau magh ad kuse dy lettyryn jeh. Beggan er veggan, ghow sleih toshiaght jannoo ymmyd jeh son dy screeu çhengaghyn Romanagh (sluight Ladjyn), Celtiagh, Germaanagh, Baltagh as Slavagh. Fy yerrey, haink dagh ooilley çhengey Oarpagh dy ve screeuit liorish, bunnys, liorish ymmodee lettyryn noa er nyn groo son ny çhengaghyn er lheh.

Liorish coloinaghys, hie yn abbyrlhit er skeaylley harrish y teihll. Ghow ad toshiaght cur lettyryn Raueagh er çhengaghyn gyn abbyrlhit, chammah’s cur yn abbyrlhit Ladjyn ayns ynnyd jeh abbyrlhittyn dooghyssagh. Ta çhengoayllee foast cliaghtey jannoo ymmyd jeh’n abbyrlhit Ladjyn tra vees ad cummey corys screeuee noa son çhengey gyn y lheid.
Dy mennick, t’ad cur *abbyrlhit Raueagh* er coryssyn screeuee jeant assyn, eer mannagh vel ad rere’n abbyrlhit shoh dy jeeragh. Myr sampleyr, ta lettyryn ‘syn abbyrlhit Norlannagh nagh row ‘syn abbyrlhit Raueagh tradishoonagh.

## Shennaghys

Va 21 lettyr ec y shenn abbyrlhit Ladjynagh, er nyn ngoaill ass yn abbyrlhit Greagagh 'sy toshiaght.

'sy 3oo eash, s'cosoylagh, scryss ad magh shenn *Z* (gyn ymmyd ayns Ladjyn hene) as hug ad stiagh *G* 'syn ynnyd echey. Ny s'anmey, roish daue geddyn barriaght er ny Shenn Ghreagee, ghow ad stiagh *Y* as *Z* son focklyn eeassit ass y Ghreagish.

Haink cummey er lheh y ve ec dagh çhengey va screeut ayn. Rish bleeantyn as keeadyn, haink kuse dy lettyryn elley stiagh ayns dagh cummey, bentyn rish ny çhengaghyn va jannoo ymmyd jeh.

### Jeianagh

Ta cummey coardit eddyr-ashoonagh jeh'n abbyrlhit ayn: yn Abbyrlhit Ladjynagh Bunneydagh Jeianagh. Ta kuse dy abbyrlhittyn cosoylagh rish, as fir elley cosoylagh rish er lhimmey jeusyn jannoo ymmyd jeh scarreydee.

Abbyrlhittyn ta cosoylagh rish:
* Abbyrlhit Baarleagh
* Abbyrlhit Ollanagh
* Abbyrlhit Interlinguagh
* Abbyrlhit Idoagh
* Abbyrlhit Interglossagh
* Abbyrlhit Malayagh
* Abbyrlhit Interlinguagh
* Abbyrlhit Occidentalagh

Abbyrlhittyn ta cosoylagh rish as scarreydee oc:
* Abbyrlhit Frangagh
* Abbyrlhit Germaanagh
* Abbyrlhit Portiugagh

## Gaelg as yn abbyrlhit Ladjynagh

Yn abbyrlhit Raueagh as ymmyd jeant jeh son dy screeu 'sy Ghaelg, t'eh anchasley rish yn abbyrlhit tradishoonagh. Ta shiartanse dy lettyryn noa echey, as lettyryn tradishoonagh nagh vel echey.

:

Chammah’s shen, ta **X** as **Z** ry-akin ny keayrtyn, ayns enmyn jeianagh. Son y chooid smoo, t’ad caghlaa dys lettraghey Gaelgagh; myr sampleyr, *””* dys “sheabrey”.
Abbyrlhit Roonagh

Yn **abbyrlhit Roonagh**, she possan dy abbyrlhittyn t’ayn as mooinjerys eddyr oc.  Va çhengaghyn Germaanagh screeut liorish derrey ghow ad toshiaght jannoo ymmyd jeh’n abbyrlhit Romanagh, as son shalee er lheh ny lurg shen.
Ny tree abbyrlhittyn share er enney, t’adsyn y Futhark Shinney, y Futhark Saa as y Futhorc.  Ta’n Futhark Saa goll er rheynn ayns roonyn *banglane liauyr*, *slattag giare* as *Hälsinge*.  Ren eh breh ny Roonyn Marcomannagh, Roonyn Mean-Eashagh as Dalrunor.
Du Fu

Va **Du Fu** (Sheenish: 杜甫; pinyin: Dù Fǔ; Wade-Giles: **Tu Fu**, 712-770) ny vard ard-ghooagh Sheenagh jeh'n reeraghtys Tang. Myrane lesh Li Bai (Li Po), t'eh er credjal dy row eh nane jeh ny bardyn Sheenagh share.
Shisslish

She çhengey Romanagh ee **Shisslish**, as t'ee ry-chlashtyn 'sy Çhissyl as ny h-ardjyn Calabria, Puglia, Campania 'syn Iddaal.

## Imraaghyn
Naaplish

She çhengey Romanagh ee **Naaplish** (Naaplish: ; Iddaalish: ), as t'ee ry-chlashtyn ayns Nàpule, Campania, 'syn Iddaal.  Er 14 Luanistyn 2008, hie y çhengey er goaill rish rere'n leigh ayns Campania.

Dy mennick, t'ad cur yn ennym shoh er abbyrtyn Iddaalagh elley 'syn Iddaal Yiass.  T'adsyn goaill stiagh Irpino, Cilentano, Ascolano, Teramano, Abruzzese Orientale Adriatico, Abruzzese Occidentale, Molisano, Dauno-Appenninico, Garganico, Apulo-Barese, Lucano, as Cosentino, chammah's Naaplish hene.  Ta ny h-abbyrtyn shoh er straih çhengagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Naaplish currit er enney lesh UNESCO 
* Caslys-çheerey eddyr-obbragh er çhengaghyn yn Iddaal
* Stashoon radio er-linney 'sy Naaplish
* Consegnato il primo Certificato Europeo di Lingua Napoletana 
* Salvatore Argenziano. Il Dialetto Napoletano- Appunti di Grafia e Grammatica
Astoorish

She çhengey Romanagh ee **Astoorish** (Astoorish: ; as t'ee ry-chlashtyn ayns Asturias, 'sy Spaainey.  Ga nagh nee çhengey oikoil t'ayn, t'ee goll er coadey fo'n slattys Boodeeys Seyr, as t'eh ry-ynsaghey dy reihyssagh ayns scoillyn. 

## Imraaghyn
Arpitaanish

She çhengey Romanagh ee **Arpitaanish** (t'er enney myr **Franco-Provençal**, **Francoprovençal**, **Patois**, ny **Arpitan** chammah), as t'ee ry-chlashtyn 'syn Iddaal, 'sy Rank as 'syn Elveeish.  Cha nel monney loayreyderyn faagit jee jiu; ta'n chooid smoo jeu cummal ayns Valle d'Aosta (Glion Aosta), ayns Torino, as ayns daa valley nyn lomarcan Foggia 'syn Iddaal; as ayns Romandy 'syn Elveeish.  T'ee coontit mastey çhengaghyn ardjynagh y Rank, ga nagh vel monney ymmyd jeant jee ayns shen.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* ''Aliance Culturèla Arpitanna''
* Francoprovencal.org Le site du francoprovençal
* Centre d'Études Francoprovençales ass Saint-Nicolas, Glion Aosta
Burgoonish (Oïl)

She nane jeh ny çhengaghyn Oïl ee **Burgoonish** (, ta enmyssit lesh ny h-enmyn Frangish ***', ***', as **** chammah. T'ee goll er loayrt 'sy Vurgoon as 'syn ard Morvan  er lheh.

Chur ny Burgoonee troghyn Germaanagh stiagh ayns glare Ghoal-Romanagh ny cummaltee v'ayn. Ren cummaltys ny Çheeraghyn Injil lesh Diucyn y Vurgoon cur y Vurgoonish jeeragh stiagh fo cummaght yn Ollanish; m.s., ta'n fockle ** "arran jinshar" çheet ass  "berreen" y Vean Ollanish.

Ny h-abbyrtyn çheu yiass rish yn awin Saône, lheid as Brionnais-Charolais, t'ad er ny gheddyn cummaght veih'n Arpitaanish, ta loayrit ayns ard faggyssagh ta jannoo seose cree henn Reeriaght y Vurgoon.

Hoilshee Eugène de Chambure *Glossaire du Morvan* 'sy vlein 1878.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

**Paroles d'oïl*, 1994,
Champenois

She çhengey Romanagh ee **Champenois**, as t'ee ry-chlashtyn 'sy Rank.  T'ee coontit mastey çhengaghyn ardjynagh y Rank.

## Imraaghyn

## Lhaih neesht
* 
*
Emilianish–Romagnolish

She lhiantynys çhengoaylleeagh lesh ny çhengaghyn Goalagh-Iddaalagh ee **Emilianish–Romagnolish** () ta goll er loayrt 'syn ard Emilia-Romagna ayns twoaie yn Iddaal.. T'ee er ny rheynn magh ayns daa anchaslysi, Emilianish as Romagnolish. Myr ayrn jeh ny çhengaghyn Goalagh-Iddaalagh, ta'n Emilianish–Romagnolish ny s'niessey da'n Lombardish, da'n Phiemontish, as da'n Ligoorish, as dagh fer jeu goll er loayrt ayns ardjyn gerroil.

## Imraaghyn