Yernish

Ta'n **Yernish**, ny **Gaelg Yernagh**, (*An Ghaeilge*) ny çhengey Cheltiagh ta goll er loayrt ayns Nerin. Ec y traa t'ayn ta'n Yernish ec mynlagh pobble Nerin - ayns ny Gaeltaghtyn son y chooid smoo - agh ta paart mooar cowreydagh eck ayns seihll steat Nerin, as t'ee ymmydit ayns ram aghtyn ym-ysseraght, co-hecksyn persoonagh as staydyn sheshoil. Rere y vunraght, t'ee ny preeu-hengey oikoil as ny çhengey ashoonagh ayns Pobblaght Nerin as ta staydys oikoil eck 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta staydys oikoil mynlagh urree ayns Nerin Hwoaie neesht.

Ta'n Yernish myr preeu-hengey hielagh as co-phobbylagh ec 3% phobble ny Pobblaght (as eh 4,422,100 er ooley 'sy vlein 2008). Cha nel fys jarrooagh er earroo ny loayreyderyn ry gheddyn, agh t'eh er ny chredjal dy vel eddyr 20,000 as 80,000 loayreyderyn dooghyssagh ayn.   Rere Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght va 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn lajer as 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn as y Yernish ny çhengey hoogh, as va 17,000 cummaltee ayns lag-Ghaeltaghtyn; cha row yn Yernish ny çhengey lajer 'sy chooid elley jeh'n Ghaeltaght oikoil. Agh, er yn oyr dy vel y Yernish er ny ynsagh ayns ny scoillyn, ta ram sleih elley lesh y Yernish myr y nah-hengey oc, ansherbee. Harrish shen ta 1,656,790 (41.9% sleih-earroo ny Pobblaght as ad 3 bleeaney ny ny s'aa) dy leih gra dy vel y Yernish oc er aght ennagh. Mastey ny h-earrooyn shen ta'n Yernish ec 538,283 (32.5%) persoonyn myr çhengey laaoil (goaill stiagh loayreyderyn dooghyssagh as ad t'ayns y chorys ynsee), as 97,089 (5.9%) persoonyn myr çhengey hiaghtinoil.

Ta 14% sleih-earroo Phobblaght Nerin geaishtaght lesh claareyn radio ayns Yernish dagh laa, 16% geaishtaght eddyr daa as queig keayrtyn 'sy çhiaghtyn, as ta 24% geaishtaght lhieu keayrt 'sy çhiaghtyn.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 91,862 cummaltee 'sy Ghaeltaght oikoil. Mastey ny cummaltee shen, va'n Yernish loayrit ec 70.8% y phobble as va mygeayrt 60% cummaltee gra ayns Yernish dagh laa.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001 ayns Nerin Hwoaie va fys ennagh er y Yernish ec 167,487 (10.4%) cummaltee Nerin Hwoaie. Nar ta ny h-earrooyn shen currit ry-cheilley t'ad taishbyney dy vel tushtey ennagh ny Yernish ec 33% (~1.8 millioonyn) dy phobble yn ellan.

Er 13 Mean Souree 2005, ren shirveishee chooishyn joarree yn UO briwnys dys staydys çhengey oikoil y chur er y Yernish. Haink y briwnys ayns bree er 1 Jerrey Geuree 2007, as va'n Yernish ymmydit son y chied cheayrt ayns cruinnaght Choyrle Hirveishee yn UO er 22 Jerrey Geuree 2007 ec y Shirveishagh Noel Treacy, T.D.

## Enmyn y çhengey
'Sy  (bun-towshan screeudeyrys oikoil) she  (Fockley magh Yernagh: [ˈɡeːlʲɟə]) ennym ny çhengey, as yn ennym shen aahoilshaghey fockley magh Connaghtagh yiass.

Roish aachummey lettraghey ny bleeaney 1948, va'n cummey lettragh  currit urree; v'eh shen ny lhieggan gienneydagh er , y cummey va ymmydit 'sy Yernish Noa-emshyragh chlassicagh. Ta shenn-chummaghyn y lhieggan shen goaill stiagh  'sy Yernish Veanagh as  'sy Çhenn Yernish. Ta'n lettraghey noa-emshyragh çheet magh as scryssey magh y *dh* tostagh ayns laare yn 'ockle *Gaedhilge*.

Ta lhiegganyn elley yn ennym ry-gheddyn ayns abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish noa-emshyragh, ayns bishaght lesh  Chonnaghtey yiass va imraait shoh heose. T'ad goaill stiagh *Gaedhilg* () ayns Yernish Chonnaghtey,  () ny  () ayns Yernish Ullee as Yernish Chonnaghtey hwoaie, as  () ayns Yernish y Vooan.

## Staydys oikoil
### Ayns Pobblaght Nerin
Rere Bunraght Nerin ta'n Yernish currit er enney myr preeu-hengey oikoil as myr çhengey ashoonagh Phobblaght Nerin (myrane lesh y Vaarle myr y nah çhengey oikoil). Veih bunneeaght Heyr Steat Nerin ayns 1922, va Reiltys Nerin geignaghey ard-cheim aghtallys ayns Yernish ec dagh dooinney as ad geearree kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh (goaill stiagh fir phost, fir oikagh cheesh, scruteyryn eirinagh, a.r.e.)..  Va aghtallys ayns un hengey ry hoi çheet stiagh 'sy çhirveish theayagh currit lesh stiagh 'sy vlein 1974, ayns paart rere immeeaghtyn gleashaghtyn çhionnraa lheid as y Gleashaght Seyrsnys Çhengey.

Faagail magh nagh vel shirreydysny Preeu-hengey Oikoil yeearrit ry hoi kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh lhean, shegin da scollagyn, t'ayns scoillyn 'sy Phobblaght ta jannoo folaue er argid veih'n reiltys, studeyrys y yannoo er y Yernish. Shegin da fir ynsee ny bun-scoillyn çheet lesh scrutaght eginagh ayns Yernish fo ennm "Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge" (*Scrutaght Whaalid 'sy Ghaelg*). Shegin da deiney as ad geearee çheet stiagh ayns ny Gardaí (y phollys) çheet lesh Yernish ny Baarle 'syn Ard-teisht, agh ta lessoonyn currit gys shirreyderyn as ad 'sy cholleish ynsee. Rere Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 (*Slattys Çhengaghyn Oikoil 2003*), shegin da dagh docamad Reiltys Nerin ve soilshit magh ayns Yernish as Baarle, ny ayns Yernish ynrican.  Ta'n slattys shen currit ayns bree liorish "an Comisinéir Teanga", neuaashideyr ny çhengey.

Ayns 1938, va kiaddeyder Conradh na Gaeilge, Douglas Hyde, reiht myr kied Eaghtyrane Nerin. Va'n oraid echey raait ayns abbyrt marroo Ros Comain.

Rere Art 25.4 Vunraght Nerin, shegin da'n reiltys soilshaghey magh slattyssyn noa ayns Yernish as Baarle, ny dy yannoo "çhyndaa oikoil" jeh çhelleeragh dys y çhengey oikoil elley.  Nei shen, t'ad ry-gheddyn ayns Baarle ynrican dy mennick.

Shegin da Ollooscoill Nerin, Galliu reih sleih as tushtey mie ny Yernish oc choud's ta shirredyssyn elley ny kiartagh oc. Ta'n shirreydys shen currit sheese rere Slattys Ollooscoil ny Galliu, 1929 (Olt 3).  T'eh jerkit dy vod y shirreydys shen currit ass ec traa ennagh.

Studeyryn va ruggyrit ayns y Phobblaght, my t'ad son jannoo studeyrys ayns Ollooscoill Nerin, shegin da Ardteistiméireacht ny GCSE 'sy Yernish çheet lhieu.  Asdyn nagh row ruggyrit 'sy Phobblaght, ny studeyryn as neulhaihderys oc, cha nel y feme cheddin oc.

### Ayns Nerin Hwoaie

Roish bunneeaght Nerin Hwoaie ayns 1921, va Yernish currit er enney myr çhengey ny scoillyn as myr "Celtiagh" ayns undinyssyn ennagh ny treeoo keim. Eddyr ny bleeantyn 1921 as 1972, va sorçh reiltys jeeveanit ayns Nerin Hwoaie. Car ny bleeantyn shen va'n partee politickagh v'ayns y reiltys Stormont, Partee Unnaneysagh Ulley (PUU), noi'n çhengey. Ayns scaalheaney, va eebyrt currit er naighteyraght chooishyn cultooragh mynlagh, as va eebyrt currit er Yernish er radio as çhellveeish er feie begnagh jeih bleeaey as daeed. Hooar y çhengey sorçh enney formoil ayns Nerin Hwoaie veih'n Reeriaght Unnaneysit, fo Coardail Jeheiney Caisht ny bleeaney 1998, as, ayns 2001, rere shickyraghey y Reiltys, er çheu ny çhengey, jeh Kaart Oarpagh ry hoi Çhengaghyn Ardjynagh ny Mynlagh. Ren y reiltys Goaldagh gialdynys slattys y chur er bun as eh cur creeagh ayns y çhengey myr paart jeh Coardail Chill Rímhinn ny bleeaney 2006.

### 'Syn Unnaneys Oarpagh
Choud's ta'n Yernish ny çhengey oikoil jeh'n Unnaneys Oarpagh, cha nel agh reillyn co-vriwnyssagh soilshit magh ayns Yernish nish, rere leodaghey yn-aanoaghey queig-vleinoil er çhyndaaghyn, yeearrit ec Reiltys Nerin as eh barganey staydys oikoil noa ny çhengey. Ta bishaghey ayns rheam ny docamadyn as çhyndaaghyn ry-laccal orroo croghey er eiyrtyssyn y chied aareayrtys queig-vleinoil as er briwnys lhiasaghey y gheddyn lesh reiltys Nerin. Ta reiltys Nerin currit rish ynsaghey glareyderyn as çhyndaaderyn çhengey as gow lesh ny costyssyn ta bentyn rish.

Roish hooar y Yernish staydys oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh er 1 Jerrey Geuree 2007, va staydys urree myr çhengey chonaantagh as cha row agh docamadyn jeh'n cheim s'yrjey çhyndaait ayns Yernish.

## Gaeltacht

Ta ardjyn ayns Nerin raad dy vel y Yernish loayrit myr çhengey ghooghyssagh hradishonagh dagh laa. Ta'n ennym Gaeltacht (Gaeltaght) currit orroo. T'ad ny lhie ayns:
* Coontae ny Galliu (), goaill Conamara, Ellanyn Aran (), An Cheathrú Rua as y Spittal () stiagh;
* er coose heear Choontae Ghoon ny Ghoal (); 'sy chooid as yn ennym Çheer Chonnal () currit urree;
* Lieh-innys y Dein () ayns Coontae Cherree ().

Chammah as adsyn shoh heose, ta Gaeltaghtyn beggey ry-gheddyn ayns:
* May Eo ();
* Yn Vee ();
* Purt Largey ();
* as Corkee ().

She Gaoth Dobhair, Coontae Ghoon ny Ghoal, y skeerey Ghaeltaght smoo ayns Nerin.

T'ad ny Gaeltaghtyn s'troshey er bunneydys earrooagh as sheshoil na ny Gaeltaghtyn ayns Jiass Chonamara, çheu heear Lieh-innys y Dein as sheear hwoaie Ghoon ny Ghoal, raad dy vel y Yernish ymmydit myr preeu-hengey ny cummaltee. Ta'n ennym  ("Feer-Ghaeltaght") currit er ny h-ardjyn shen as ta begnagh 20,000 cummaltee ayndaue.

Ta ny thousaneyn dy yeigeyryn Yernagh goll gys colleishyn souree dagh blein. Ta ny scollagyn nyn gummal lesh lught thie Gaeltaght, goaill tastey jeh brastylyn, goaill commee ayns spoyrtyn, goll gys kayleeyn () as ta currym orroo loayrt ayns Yernish. Ta creeaght currit er dagh reayrtys y chultoor as y hradishoon Yernagh.

Rere fysserree va currit ry cheilley liorish Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght, cha nel Yernish Ghlen agh ec kiarroo lught thie ny Gaeltaght. Er lesh ughtar bun-ronsaghey cruinn y towshan, Donncha Ó hÉallaithe veih Undinys Çhaghnoaylleeaght ny Galliu-Vay Eo, ta polasee ny Yernish va doltit lesh reiltyssyn Nerin ny "hraartys ghlen as yarrooagh". Ren *[[The Irish Times]]* aaraa jeh, as y papyr-naight çheet er y vun-ronsaghey echey 'sy phabyr-naight Yernish *[[Foinse]]*, myr shoh: "T'eh ny chremeydys jarroogh jeh reiltyssyn Yernagh eiyrtyssagh dy row 250,000 Yernisheyryn glen nyn gummal ayns ardjyn lane-Yernagh ny lieh-Yernagh ec bunneeaght Steat Nerin, agh nagh vel agh eddyr 20,000 as 30,000 Yernisheyryn ayn nish."

## Abbyrtyn
Ta ram abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish ayn. Trooid as trooid, ta ardjyn ny tree preeu-abbyrtyn coadail ry-cheilley son y chooid smoo lesh queiggaghyn Mooan (), Connaghtey () as Ullee (). Va recortyssyn jeh abbyrtyn ennagh Lionagh jeant ec Commishoon Beeal-arrish Nerin mastey undinyssyn ennagh elley roish y vaaish oc. Ta myn-abbyrt ny Yernish ry-gheddyn ayns Thalloo yn Eeast, ayns shiar ny Canadey, as ee bentyn rish Yernish y Vooan va loayrit eddyr y 16-oo as y 17-oo eashyn (jeeagh er Yernish Halloo yn Eeast).

### Abbyrtyn Mooan

Son y chooid smoo, ta Yernish y Vooan loayrit ayns ardjyn Gaeltaght Cherree (), An Rinn ta faggys da Dún Garbháin ayns Coontae Phurt Largey () as Múscraí as Ellan Chléire () ayns sheear Choontae Chorkee (). T'eh yn fo-rheynn smoo scanshoil 'sy Vooan na'n anchaslys eddyr Yernish ny Déise (ta loayrit ayns Purt Largey) as Yernish y Vooan chairagh.

Ta troghyn sampleyragh Yernish y Vooan goaill stiagh lheid as:
# Ymmyd jerraghyn persoonagh ayns ynnyd ny marenmyn lesh breearyn (t'er enney myr *an fhoirm tháite*), t'eh shen, ta "shegin dou" çhyndaait 'sy Vooan myr , raad dy vel abbyrtyn elley jannoo soiagh jeh . Ta "Va mee as v'ou" çhyndaait myr  'sy Vooan agh  ayns abbyrtyn elley. Gow tastey nagh vel eh er dagh ooilley chor. Ta *bhí mé* as *bhí tú* ymmydit 'sy Jiass, choud's ta *bhíos* as *bhís* ymmydit 'syn Eear as 'sy Twoaie, dy mynchooishagh raad ta ny focklyn nyn vocklyn jerrinagh 'syn olt.
# Ymmyd cummaghyn absaloidagh/croghagh breearyn nagh vel 'sy Chaighdeán. Myr sampleyr, ta "ta mee fakin" çhyndaait 'sy Vooan myr  (y cummey absaloidagh - gow tastey dy vel cummey cosoylagh ry chlashtyn ayns Yernish Ullee, *tchím*), choud's ta "cha nel mee fakin" çhyndaait myr  (y cummey croghagh, ny yei ayrneenyn lheid as *ní*). Ta *feicim* currit ayns ynnyd *chím* 'sy Chaighdeán. Chammah as shen, ta'n cummey tradishoonagh freilt ayns  Ta mee cur. Ta  çhyndaait myr / 'sy Chaighdeán; ta  gowym/ çhyndaait myr /; as ta  Ta mee gra/ çhyndaait myr /.
# Roish stronnee as *ll* ta breeocklyn giare ennagh sheeynit magh choud's ta breeocklyn giare ennagh elley jeant myr daaghooaghtyn.
# Ta'n troggal kiangley ta goaill ymmyd jeh  ymmydit dy mennick. Myr shen foddee *Éireannach is ea mé* y ghra ayns ynnyd jeh *is Éireannach mé* 'sy Vooan.
# Ta focklyn bwoirrinagh as firrynagh currit fo smaght boggaghys 'sy toyrtagh ny yei *insan* (*sa*/*san*) *ayns y (*‘sy/‘syn*), *den* 'jeh'n' as *don* 'da'n' : *sa tsiopa*, "'sy çhapp", ayns cosoylaght rish y Chaighdeán *sa siopa* (cha nel y Caighdeán jannoo boggaghys agh rish ennym-ocklyn bwoirrinagh 'sy toyrtagh). 
# Stronnaghey f ny yei *sa*: *sa bhfeirm*, "'sy chowaltys", ayns ynnyd jeh *san fheirm*.
# Ta trimmid ymmydit er y nah hillab jeh fockle, myr  ("freeney"), ayns cosoylaght rish  ayns Connaghtey as Ullee.

=== Abbyrtyn Connaghtey ===

Ta ny h-abbyrtyn s'troshey jeh Yernish Chonnaghtey ry chlashtyn ayns [[Conamara]] as [[Ellanyn Aran]]. Er yn oyr dy hooar abbyrtyn elley Connaghtey baase 'sy 20-oo eash t'eh er credjal dy vel Yernish Chonamara unnane as Yernish Chonaghtey. Ny s'gerrey da Gaeltaght Chonnaghtey she yn abbyrt ta loayrit 'syn ard beg er joarey eddyr Galliu as () as May Eo (). Ta abbyrt Iorras Vay Eo hwoaie as abbyrt [[Aghill]] () nyn abbyrtyn Connaghtey rere grammeydys as jalloo-oaylleeaght, agh ta cosoylaghtyn eddyr ad as Yernish Ullee rere inymmyrkey sleih jee-hellooderagh ny yei [[Plandail Ulley]].

Ta troghyn ennagh ayns Yernish Chonamara çheu mooie jeh'n Chaighdeán oikoil - dy ladoosagh y tosheeaght er son ennym-ocklyn as ad creaghney lesh , m.s.  ayns ynnyd jeh , "laggagh". Ta'n fockley magh neu-vun-towshanit lesh breeocklen sheeynit as jerraghyn trome-leodit cur sheean baghtal er Yernish Chonamara. Ta troghyn yn-chronnaghey yn abbyrt shen goaill stiagh fockley magh y *bh* lhean myr , choud's t'eh focklit magh myr  'sy Vooan. Myr sampleyr ta  ("my vaatey") focklit magh myr  ayns Connaghtey as Ullee ayns cosoylaght rish  'sy jiass. Ayns bishaght ta loayreyderyn Yernish Chonnaghtey as Ullee goaill y marennym "shin" stiagh raad dy vel y cummey Caighdeánach jannoo ymmyd jeh'n cummey covestit ta ymmydit 'sy Voan m.s. ta  ymmydit er son "va shin" ayns ynnyd jeh  ayns buill elley.

Ta Yernish ny Mee noa-emshyragh (ayns Queiggey Lion) ny cooish er lheh. T'ee jeh'n abbyrt Connaghtagh. Ta lught ny Yernisheyryn 'sy Vee ny sluightagh jeh thielee quoi haink gys y Vee ayns ny 1930yn ny yei aachummey thallooin va stiurit ec [[Máirtín Ó Cadhain]].

Va Eaghtyrane Nerin [[Douglas Hyde]] nane jeh ny Yernisheyryn jerrinagh jeh'n abbyrt ayns [[Coontae Ros Comain|Ros Comain]].

=== Abbyrtyn Ulley ===

Rere çhengoaylleeaght, she abbyrt [[na Rossa]] yn abbyrt smoo scanshoil t'ayn as eh ymmydit dy lhean ayns lettyraght liorish ughtaryn lheid as ny braaryn [[Séamus Ó Grianna]] as [[Seosamh Ó Grianna]], as ad er enney dy ynnydoil myr Jimí Fheilimí as Joe Fheilimí. Ta'n abbyrt shen feer cosoylaght rish yn abbyr t'ayns [[Gaoth Dobhair]] as t'eh ymmydit ec ny h-arraneyderyn [[Enya]] () as [[Máire Brennan]] as ny braaryn as shuyryn oc ayns [[Clannad]] ( = *Cloan ass Dobhar*), [[Na Casaidigh]], as [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] as bann ynnydoil elley, [[Altan]].

Ta Yernish Ulley neu-chosoylagh rish abbyrtyn ny Yernish elley er chlashtyn as ta troghyn quaagh ayn ta cosoylagh rish [[Gaelg Albinagh]]. Ta ram focklyn neu-chowreydagh as sorçhyn keeallyn aynjee myrgeddin. Agh, lesh livrey harrish ny h-abbyrtyn Yernish va loayrit ayns Nerin Hwoaie, t'eh ny vooadaghey y ghra dy vel Yernish Ulley ny cummey eddyr-ghoaillagh eddyr Gaelg Albinagh as abbyrtyn heear as yiass ny Yernish, ansherbee. Myr trow, ta troghyn neu-Ultagh ayns Gaelg Albinagh nagh vel ayn agh ayns Yernish Vooan.

Ayns Yernish Ulley she yn tro smoo ard-ghooagh na ymmyd yn ayrneen jiooltagh  ayns ynnyd  ny Mooan as Chonnaghtey. Ayns Ullee hene ta'n  eisht y  ny s'menkey y chur magh ayns abbyrtyn smoo twoaie (m.s. er [[Toraigh|Ellan Horaigh]]).

=== Cosoylaghtyn ===
Ta ny neu-chosoylaghtyn eddyr ny h-abbyrtyn nyn neu-chosoylaghtyn geiltagh, as ta doilleeidyn ayn nish ayns meenaghey ny Yernish Bun-towshanit. She sampleyr mie na'n bannagh "Kys t'ou?":

* Ullee: *Cad é mar atá tú?*, *Goidé mar atá tú?*, *Caidé mar atá tú?*
* Connaghtey: *Cén chaoi a bhfuil tú?*
* Y Vooan: *Conas taoi?* ny *Conas tánn tú?*
* Yernish Vun-towshanit: *Conas atá tú?*

== Shennaghys ==

Va ny kied screeuyn ayns Yernish currit sheese ayns screeuyn grainnit [[Ogham]] veih'n chiarroo eash BNJ; ta'n ennym [[Yernish Vunneydagh]] currit er çhengey ny h-eash shen. Ren [[Shenn Yernish]], veih'n sheyoo eash, ymmyd jeh'n [[abbyrlhit Romanagh]] as t'ee jarrooit ayns oirryn er laue-screeuyn Ladjyn son y chooid smoo. Ta'n [[Yernish Veanagh]], veih'n jeihoo eash, ny çhengey jeh corp mooar lettyraght, goaill stiagh y [[Rúraíocht]] ard-ghooagh. Va'n Yernish Noa-emshyragh Leah, veih'n treeoo eash jeig, çhengey ny lioaryn ayns Nerin as Nalbin Gaelgagh, as v'ee currit sheese liorish screeudeyryn lheid as [[Seathrún Céitinn]].

Veih'n hoghtoo eash jeig haink laggagh er y çhengey. Va ny Yernee geearree Baarle y loayrt rere lhiettalyssyn va currit er Yernisheyryn liorish y stiurey Goaldagh - sampleyr erreayrtagh t'er fys ec çhengoaylleeghyn myr [[arraghey çhengey]]. 'Sy nuyoo eash jeig meanagh chaill y çhengey cooid vooar dy loayreyderyn da'n baase as arraghey magh ny yei'n [[Yn Gortey Mooar (Nerin)|Ghortey Vooar]] (1845-1849).

Ec jerrey yn nuyoo eash, ren olteynyn [[Aavioghey ny Yernish]] eiyrtyssyn y çhengey y chur er e toshiaght as ymmyd y yannoo assjee ayns Nerin.

== Grammeydys ==
=== Breearyn ===
==== Breearyn reiltagh ====
Ta daa rang taah breearyn ec breaaryn reiltagh.  
Ayns ny h-emshiryn chaie, pretereitagh as kianglagh, t'ad boggaghey corockle ec toshiaght yn 'ockle, as cur *'d** roish breeocklyn.  My vees **f** ec toshiaght yn 'ockle, nee ad y ghaa red.  Myr sampleyr,  ("fuirraghtyn")  ("duirree eh").  Gyn cur geill da shen, ayns yn emshir phretereitagh neuphersoonagh, cha nel ad boggaghey ny **d** goll er cur ayn.

Breearyn jeh'n **chied taah** (fraue unheeleydagh) as jerrey cleaoil oc: ''bris'' (''brishey''):

Breearyn jeh'n **nah taah*' (fraue yl-heelagh) as jerrey neu-chleaoil oc: *ceannaigh* (*kionnaghey*):


T'ad troggal obballee lesh *ní* (ny *níor* 'syn emshir phretereitagh, dy mennick), as feyshtyn lesh *an* (ny *ar*).  Ta *ní* cosoylaghey rish *cha* 'sy Ghaelg, agh cha nel [[ayrneen (grammeydys)|ayrneen]] feyshtagh gollrish *an* 'sy Ghaelg nish.

== Jeeagh er neesht ==
* [[Intergaelic.com]] <small>[<nowiki/>[[:ga:Intergaelic|ga]]]</small>
* *Foclóir Manainnis–Gaeilge* <small>[<nowiki/>[[:ga:Foclóir Manainnis–Gaeilge Uí Scanaill|ga]]]</small>
* *Lioar Raaghyn* <small>[<nowiki/>[[:ga:Frásleabhar Manainnise Uí Scanaill ⁊ Kelly|ga]]]</small>

== Noteyn ==


== Imraaghyn ==

== Kianglaghyn magh ==


=== Cadjin ===
* [https://web.archive.org/web/20070930230026/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=gle Yernish ec Ethnologue]
* [http://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/learners/ Ynsee Yernish]
* [https://web.archive.org/web/20080405054718/http://www.forasnagaeilge.ie/default1.asp?lang=en Foras na Gaeilge]
* [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/english.html Gaeilge ar an ghréasán - Yernish er yn eddyr-voggyl]
* [http://www.gael-taca.com/ Gael-Taca (Corkee)]

=== Grammeydys as fockley magh ===
* [https://web.archive.org/web/20111103180415/http://nualeargais.ie/gnag/gram.htm Gramadach na Gaeilge Braesicke]

=== Fockleyryn ===
* [https://web.archive.org/web/20110717072438/http://www.acmhainn.ie/ Acmhainn.ie - Fockleyr as Couyr termeeaght]
* [http://www.englishirishdictionary.com/ Fockleyr Baarle-Yernish er yn eddyr-voggyl]
* [http://www.focal.ie/Home.aspx *Foclóir Téarmaíochta'', Fockleyr termeeaght FIONTAR, DCU]
* Fockleyryn Yernish