open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reeriaght yn Iddaal

She steat va bunnit 'sy vlein 1861 va **Reeriaght yn Iddaal** (). V'ee currit er bun tra dy row Ree Victor Emmanuel II y Tardeen fogrit magh myr Ree yn Iddaal. Va'n steat bunnit myr eiyrtys er co-unnaneyssey yn Iddaal fo cleayney Reeriaght y Tardeen. Haink jerrey lesh y reeriaght 'sy vlein 1946 lurg y Nah Chaggey Dowanagh tra ren ny h-Iddaalee reih corys pobblaghtagh ayns refrane.
Impiraght y Çhapaan

She impiraght as ard-phooar va **Impiraght y Çhapaan** ( *Dai Nippon Teikoku*, "Impiraght Vooar y Çhapaan"). Va'n impiraght bunnit er 3 Jerrey Geuree 1868 liorish Aachroo Meiji 'sy Çhapaan as haink jerrey r'ee liorish y vunraght noa lurg y Nah Chaggey Dowanagh er 3 Boaldyn 1947.

Ren çhynskylaghey as caggoilaghey bieau yn Çhapaan Impiroil fo'n sleih-gherrym *[[Fukoku Kyōhei]]* (富国強兵, "Jean y Çheer Berçhagh, Niartee yn Armee") cur rish irree seose y Çhapaan myr ard-phooar. Lurg tammylt, haink urree dy ve ny oltey 'sy Chochaarjys Essylagh as ren ee ruegey, cummal as greimmey cooid vooar jeh'n Aishey as y Cheayn Sheealtagh. Ec mullagh e pooar 'sy vlein 1942, va'n Çhapaan stiurey eaghtyr thallooin fo 7,400,000 kilomeaderyn kerrinagh (2,857,000 mi ker). Rere ny h-earrooyn shen, t'ee coontit mastey ny h-impiraghtyn marrey smoo v'ayn rieau.
Reeriaght yn Ungaar (1920–1946)

She reeriaght er thalloo yn Ungaar va **Reeriaght yn Ungaar** (). V'ee goll er enney fo'n lhiass-ennym "**y Lhiass-Reeaght**" chammah. V'ee bunnit 'sy vlein 1920 as haink jerrey r'ee lurg y Nah Chaggey Dowanagh 'sy vlein 1946. By eh Miklós Horthy y Lhiass-Ree. Ren Horthy shassoo dy h-oikoil ayns ynnyd y ree Çhalse IV, Ree Ostyllagh ny h-Ungaar. Cha row Çhalse jargal çheet er ash dy valley fo baggyrtyssyn caggey veih ny çheeraghyn gerroil da'n Ungaar as er coontey yn laccal v'ec Horthy hene.

She Pooar yn Essyl va'n Ungaar car y chooid smoo jeh'n Nah Chaggey Dowanagh fo currym Horthy. 'Sy vlein 1944, ren y Ghermaan Natseeagh ruegey yn Ungaar as va Horthy ceaut magh ass oik. Ren toshiagh y phartee Crosh Sidey, Ferenc Szálasi cur reiltys fo pohlldey ny Natseeyn er bun as eh ceaghley yn Ungaar gys steat babbanagh fo'n Ghermaan.

Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, huitt yn Ungaar fo cleaney yn Unnaneys Soveidjagh. 'Sy vlein 1946 va Nah Phobblaght yn Ungaar currit er bun fo stiurey Soveidjagh.
Unnaneys yn Affrick Yiass

She roie-immeeaght jeh'n Affrick Yiass noa-emshyragh eh **Unnaneys yn Affrick Yiass**. V'eh currit er bun er 31 Boaldyn 1910 tra ren ny kiare coloinaghtyn Goaldagh&mdash;Coloinaght ny Rheynn, Coloinaght Natal, Coloinaght Transvaal as Coloinaght Awin Oranje&mdash;co-unnaneyssey rish nyn geilley. Lurg y Chied Chaggey Dowanagh va reiltys er yn Affrick Heear Yiass Germaanagh bronnit er yn Affrick Yiass myr anney jeh Commeeys ny h-Ashoonyn as haink er dy ve coontit, er y chooid smoo, myr queiggey elley jeh'n Unnaneys.

Va'n Unnaneys bunnit myr çhiarnaght jeh'n Impiraght Ghoaldagh. V'eh reirit fo sorçh jeh reeriaght vunraghtoil as ard-chiannoort shassoo ayns ynnyd y reeriaght Ghoaldagh. Haink jerrey lesh yn Unnaneys 'sy vlein 1961 tra va bunraght noa currit magh ayns bree. Er 31 Boaldyn 1961 haink er y çheer dy ve ny pobblaght fo'n ennym "Pobblaght ny h-Affrick Yiass".
Deynphobblaght y Vongoil

She **Deynphobblaght y Vongoil** ( *Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls*) yn enmys va currit er y Vongoil eddyr ny bleeantyn 1924 as 1992 tra va reiltys cummynagh stiurey yn çheer. Va kianglaghyn mooarey eddyr y çheer as yn Unnaneys Soveidjagh feie shennaghys y çheer.

## Noteyn
Pooaraghyn yn Essylys

She **yn Cochaarjys Essylagh** (,  *Sūjikukoku*, ), ny **ny Forsaghyn Essylagh** ny **yn Essyl**, yn ennym va currit er ny çheeraghyn ren troiddey car y Nah Chaggey Dowanagh noi ny Forsaghyn Cochaarjagh. Ren yn Essyl cur y cochaarjys er oaie myr cooid jeh obbraghey bun-chaghlaaee as y dean oc na kioneys ny pooaryn plutacraatagh capitlagh jeh'n Theihll Heear y vrishey as shassoo noi'n chummynys.

Dirree yn Essyl magh ass Conaant Noi-Comintern, conaant noi'n chummynys va fo-screeuit ec y Ghermaan as y Çhapaan 'sy vlein 1936. Ren yn Iddaal fo-screeu yn Conaant 'sy vlein 1937. Haink er "Essyl y Raue–Verleen" dy ve ny cochaarjys caggee 'sy vlein 1939 fo'n Chonaant Staillin. Ren y Conaant Tree-pharteeagh (1940) cur lesh ym-lanaghey deanyn caggee yn Ghermaan rish e cochaarjyn.

Ec e vullagh car y Chaggey, va'n Essyl reilley thallooyn lheeadagh 'syn Oarpey, 'syn Affrick as 'syn Aishey. Haink jerrey lesh y chaggey 'sy vlein 1945 as va'n cochaarjys stroiet. Gollrish ny Forsaghyn Cochaarjagh, cha row olteynys 'syn Essyl shickyr, as çheeraghyn ennagh troiddey nish as reesht.
Cappan y druight

She lus 'sy chynney Rosaceae eh **cappan y druight** (***Alchemilla mollis***).  T'eh dooghyssagh da'n Oarpey yiass, as t'eh ry-akin er feie ny cruinney myr lus jesheenagh.  

She lus lussagh t'ayn, wheesh as 45cm er yrjid.  Ta duillagyn duillageenagh echey, as oirr saue-eeacklagh oc.  T'ad foltagh.  Ta blaaghyn buighey-glassey echey ayns dhossan blaaghey.  Ta ny duillagyn foltagh çhaglym druight ny fliaghey dy mie, ta cur eiyrtys taitnyssagh gloasagh orroo, as shen bun yn ennym cadjin oc.


Coadan:Lady's Mantle.jpg|Druight er duillagyn *Alchemilla mollis*
Coadan:Alchemilla mollis Lady's Mantle MN 2007.JPG|*Alchemilla mollis* myr brat


## Imraaghyn
Spittag

Ta'n **spittag** (*Erithacus rubecula*), enmyssit **spittag yiarg**, **cleeau yiarg** ny **ushag veg ruy** neesht, ny h-ushag jeh'n chynney Muscicapidae. T'ee 14&nbsp;cm er lhiurid as 14-21&nbsp;g er trimmid. Ta cleeau as eddin yiarg as dreeym dhone eck. T'ee cummal ayns keylljyn, pairkyn as garaghyn 'syn Oarpey, yn Affrick Hwoaie as yn Aishey Heear. T'ee gee cretooryn gyn craue drommey.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie
* Internet Bird Collection: feeshanyn, jallooyn as sheeanyn
Jamys Jeheiney

She ***Jamys Jeheiney*** yn ennym jeh claare radio t'er ngholl er creeley er Radio Vannin AM dagh Jeheiney eddyr 17:00 as 18:00 neayr's 7 Mee Houney 2011. She *Jamys Jeheiney* yn ynrican claare radio 'sy theihll ta dy bollagh ayns Gaelg (er lhimmey jeh'n chiaull).

## Stiureyder
She Jamys O'Meara ren stiurey y chlaare veih 2011-2013, lesh paart dy chooney veih 2013 veih Daniel Quayle. Ayns 2013, she Jamys Kinree ren goaill harrish stiureydys y chlaare. T'eh er ny smooinaghtyn dy ren Jamys Kinree cur seose y chlaare ayns 2022, agh cha nel fys oikoil erbee ry gheddyn mychione. She Daniel Quayle ta stiurey y chlaare ec y traa t'ayn (er yn 18 Mayrnt 2022).

## Cummey
Ta paart dy ghammanyn goll er cloie harrish Twitter (neayr's 2012 - er çhaghteraghtyn SMS roish shen).

### ''Feer ny Foalsey''
'Sy ghamman *Feer ny Foalsey* ta Jamys ginsh tree skeealyn. Ta jees jeu feer - ren ad taghyrt - agh va nane jeu crooit echeysyn. Ta ny h-eaishtee tweetal nyn ansooryn ayns y chummey "Feer Foalsey Feer".

## Kianglaghyn magh
* Duillag ''Yamys Jeheiney'' er ynnyd-eggey ManxRadio.com
* ''Jamys Jeheiney'' er Twitter
* Jamys Jeheiney er ynnyd-eggey Chulture Vannin
Kanghyr

Ta'n fockle **kanghyr**, ny aase noa kanghyragh, currit er possan mooar dy ghorlaghyn ta goaill stiagh aase killagagh neu-reillt. 'Sy changhyr, ta ny killagyn rheynn as gaase gyn stiurey, as ad croo aaseyn kanghyragh as cur stiagh er ayrnyn ry laue jeh'n chorp. Foddee yn kanghyr skeaylley magh gys ayrnyn jeh'n chorp foddey magh lesh cooney yn chorys limfagh ny lesh cooney yn chorys folley. Cha nel dagh aase ny h-aase kanghyragh, ansherbee; cha nel aaseyn meiygh cur stiagh er kelleenyssyn gerroil as cha nel ad skeaylley gys ayrnyn elley jeh'n chorp. Ta ny smoo na 200 sorçh dy changhyryn t'er enney ain ta cur stiagh er kirp deinney.
Freddie Mercury

She kiaulleyder, arraneyder, screeudeyr arrane as yl-chloieder greienyn Goaldagh va **Freddie Mercury** (**Farrokh Bulsara**; Gujaratish: ફરોખ બલ્સારા‌, *Pharōkh Balsārā‌*; 5 Mean Fouyir 1946&ndash;24 Mee Houney 1991). Marish Brian May, John Deacon, as Roger Taylor, hooar eh ard-ghoo myr oltey jeh'n phossan kiaullee Queen.
Rolley ard-valjyn ayns Israel

Ta'n duillag shoh soilshghey magh **ard-valjyn Israelagh** ta soit ayns Israel myrane lesh ny buill chummaltit ta fo stiurey Israel çheusthie jeh'n Vroogh Heear. Ta'n rolley bunnit er yn ayndagh roie ta currit magh ec Ard-Oik Staydraa Israel (AOS). Rere corys gurneilys ynnydagh Israel foddee coonseil ard-valjagh ve bronnit er baljaght valjagh tra ta ny smoo na 20,000 dooinney cummal ayn.

## Rolley
Ta 14 ard-valley ayns Israel as ny smoo na 100,000 sleih cummal ayndaue, goaill stiagh Jerusalem (ny smoo na 500,000 as goaill stiagh Jerusalem Hiar) as Tel Aviv. 'Syn ym-lane, ta staydys "ard-valjagh" bronnit er 75 baljaght Israelagh ec Rheynn y Çheusthie. Va staydys ard-valjagh bronnit er Kafr Qasim 'sy vlein 2008.

Ta'n rolley shoh goaill stiagh kiare boayl 'sy Vroogh Heear, ard nagh vel soit çheusthie jeh Israel hene. Ta Coonseil Shickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Ard-Hionnal ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Quaiyl Eddyr-Ashoonagh y Vriwnys, as Bing Eddyr-Ashoonagh y Chrosh Yiarg cur yn enmys Thalloo ny Palasteen fo Cummaltys. Ta eaghtyr as earroo pobble Jerusalem goaill stiagh Jerusalem Hiar va goit stiagh ayns Israel hene *de facto* fo conaantyn Leigh Jerusalem. Ansherbee, cha nel eh shen er enney ec y phobble eddyr-ashoonagh.

Ta'n taabyl shoh heese rang-oardraghey dagh ard-valley Israelagh rere ennym, slyst, eaghtyr, as earroo yn phobble, rere coontey-pobble 2009 jeh Ard-Oik Staydraa Israel:

## Jeeagh er neesht
*Buill Arabagh ayns Israel
*Coonseil ard-valjagh (Israel)
*Boayl boodeeyssagh (Israel)
*Deyn-oaylleeaght Israel
*Balley lhiassee
*Slystyn Israel
*Çheer-oaylleeaght Israel
*Rolley kibbutzim
*Rolley moshavim shitufiim
*Rolley ard-valjyn ayns thallooyn y Phalasteen

## Noteyn
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

*Earroo yn phobble, rere Possan, Craueeaght, Eash, Keintys as Sorçh boayl ec Ard-Oik Staydraa Israel
Feeyn

She jough alcoalagh ta jeant ass berrishyn feeyney ny messyn elley braghee eh **feeyn**. Ta cormid chemmigagh najooragh ny berrishyn lhiggey da'n vraghey gyn ymmyd shugyryn, stooghyn gortey, ensymeyn, ushtey ny mynayrnyn elley. Ta'n jiastyn lheie ny shugyryn ayns ny berrishyn as çhyndaa ad myr alcoal as daa-ocseed charboan. Ta sorçhyn eigsoylagh jeh berrishyn as crouwyn jeh jiastynyn jannoo sorçhyn eigsoylagh jeh feeynyn. Ta ny caghlaaghyn ard-ghooagh çheet magh ass ny h-obbraidyn cast eddyr lhiassaghey bea-chemmigagh y vess, ny h-ymobbraghyn 'sy vraghey, *[[terroir]]* as yn ennymaghey, myrane lesh cur stiagh deiney 'syn obbraid.

Ta shennaghys yn 'eeyn goll cha foddey sheear as thousaneyn dy vleeantyn as y jeeillaght shinney t'er ve feddynit ry-gheddyn 'sy Çhorshey veih'n vlein 6000&nbsp;RC. Haink eh gys ny çheeraghyn Balkanagh roish y vlein 4500&nbsp;RC. Va paart mooar ec yn 'eeyn 'sy Çhenn Ghreag as 'sy Çhenn Raue.
Cleaysh chiyt

She lus 'sy chynney Asteraceae ish **cleaysh chiyt** (***Hypochaeris radicata*** ny *Hypochoeris radicata*), as ish gollrish lus ny minnag.  

She lus sheer-vio t'ayn, as ee dooghyssagh da'n Oarpey.  T'ee ry-akin ayns faaieyn dy mennick.  Çheumooie jeh'n Oarpey, t'ee er ny jannoo dooghyssagh ayns America, yn Çhapaan, yn Austrail as yn Teelan Noa, as ny sarkyl ny keayrtyn.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta'n duillag wheesh as 20cm er lhiurid.  T'ad babbanagh as fynnagh, as reaghit myr roseag mygeayrt bun-fraue.  Ta blaa buigh gial eck, as t'adsyn cur magh rassyn fedjagagh ta snaue er y gheay.  Ta sapp bainnagh aynjee, as t'eh drigey sheeley magh rish giarrey.

T'ee ry-scarrey voish lus ny minnagh 'sy ghass as y duillag.  Ta gass chleaysh chiyt gollagagh as fondagh, agh ta gass lus ny minnag jeeragh as follym.   Chammah's shen, ta duillag lus ny minnag feeacklagh, as duillag chleaysh chiyt babbanagh.

## Ymmyd

Ta dagh ooilley olt cleaysh chiyt yn-ee.  She duillag as fraue y bee s'cadjiney.  Ta'n duillag yn-ee aw ny coagyrit, agh ta shenn duillagyn reen as snaueaneagh.  Cha nel ad sharroo son y chooid smoo, as shen scansh elley eddyr ish as lus ny minnag.

Ta far-chaffee jeant ass fraue rostit cleaysh chiyt.

## Nieu

T'ad credjal dy vel rouyr cleaysh chiyt cur çhingys er cabbil.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* USDA Plants Database
* Low, Tim. Wild Herbs of Australia and New Zealand. Rev. ed. Angus and Robertson, 1991.  ISBN 0-207-17001-0.
Ramla

She ard-valley 'sy Clyst Veanagh ayns Israel eh **Ramla** ( *Ramlāh*,  *ar-Ramlah*; screeuit sheese myr **Ramlah**, **Ramle**, **Remle** as **Rama** chammah). She Ewnyn tromlagh y phobble (80% 'sy vlein 2001) agh ta ram Arabee cummal ayn chammah (16% Arabee Voslymagh as 4% Arabee Chreestee). Va'n ard-valley bunnit m. 705&ndash;715 BNJ ec y Chaliph Umayyadagh Suleiman ibn Abed al-Malik lurg ren ny h-Arabee goaill yn ard. T'eh ny lhie er bollagh y *[[Via Maris]]* ta kiangley Cairo rish Damascus ec crossag marish y raad ta kiangley Jerusalem rish y phurt ayns Yafo.

## Mooinjerys eddyr-ashoonagh

### Baljyn as ard-valjyn lannoonit
Ta Ramla goll er lannooney rish:

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil
Kliszów, Queiggey Święty Krzyż

She balley beg 'sy clyst reiragh Kije ayns Coontae Pińczów 'sy wheiggey Święty Krzyż ayns jiass meanagh y Pholynn eh **Kliszów** (). T'eh ny lhie mysh 4&nbsp;km çheu heear veih Kije, 10&nbsp;km çheu hwoaie veih Pińczów, as 31&nbsp;km çheu yiass veih'n phreeu-valley ardjynagh, Kielce.

Haghyr Cah Kliszów ayns ard y valley beg er 19 Jerrey Souree 1702 car Caggey Mooar y Twoaie eddyr Reihderaght Sachsen as Co-lahys ny Polynn as ny Litaan er un çheu as Impiraght ny Soolynn er y çheu elley.
Kliszów

Foddee dy vel **Kliszów** çheet er ny buill shoh heese 'sy Pholynn:

* Kliszów, Queiggey Podkarpacie (shiar yiass y Pholynn)
* Kliszów, Queiggey Święty Krzyż‎ (jiass meanagh y Pholynn)
* Kliszów, Queiggey yn Tileesh Eeghtyragh (sheear yiass y Pholynn)
Kliszów, Queiggey yn Tileesh Eeghtyragh

She balley beg 'sy clyst reiragh Rudna ayns Coontae Lubin ayns Queiggey yn Tileesh Eeghtyragh ayns sheear yiass y Pholynn eh **Klisów** (; ). T'eh ny lhie mysh 16&nbsp;km çheu hiar hwoaie veih Lubin as 63&nbsp;km çheu heear hwoaie veih'n phreeu-valley ardjynagh, Wrocław.

Roish y vlein 1945 va'n balley soit 'sy Ghermaan
Kliszów, Queiggey Podkarpacie

She balley beg 'sy clyst reiragh Gawłuszowice ayns Coontae Mielec ayns Queiggey Podkarpacie ayns shiar yiass y Pholynn eh **Klisów** (). T'eh ny lhie mysh 4&nbsp;km çheu yiass veih Gawłuszowice, 13&nbsp;km çheu hwoaie veih Mielec, as 59&nbsp;km çheu heear hwoaie veih'n phreeu-valley ardjynagh, Rzeszów.
Lieh-innys Sinai

She lieh-innys ayns cummey troorane 'syn Egypt eh **Lieh-innys Sinai** (; Arabish Egyptagh: ). Ta'n lieh-innys 60,000&nbsp;km2 (23,000 mi ker) er eaghtyr as t'eh soit eddyr y Veanvooir 'sy twoaie as y Vooir Ruy 'sy jiass. Dy çheer-oaylleeagh, ta'n lieh-innys ny hoie 'syn Aishey, ga dy vel y chooid elley jeh'n Egypt ny soie 'syn Affrick. Rere shen, t'eh gaghtey myr droghad eddyr yn daa vooar-rheynn. Ta mysh 500,000 dooinney cummal ayn.
Brattagh y Pholynn

Ta **brattagh y [[Yn Pholynn|Pholynn]]** jeant ass daa rimmeig chochruinnagh chorrym er lheead. Ta'n fer er baare bane er daah, as y fer er bun jiarg er daah. Ta cur sheese ayns bunraght y Pholynn er y daa ghaah myr daaghyn oikoil y çheer. Ta lhieggan elley jeh'n vrattagh marish armys yn çheer freillt dy leighoil son ymmyd oikoil ass y çheer as er ny faarkaghyn. Ta brattagh cosoylagh gollageagh ymmydit myr mergey faarkee yn Pholynn.

Va ny daaghyn bane as jiarg doltit myr daaghyn oikoil 'sy vlein 1831. Ta bun heraldagh ec ny daaghyn as t'ad çheet magh ass ny tinshuryn er armyssyn y daa çheer v'ayn ayns Co-unnaneys ny Polynn as ny Litaan &mdash; Urley Bane ny Polynn as Eiyreyder Ard-Diucaght ny Litaan, reejerey bane ta markiagh cabbyl bane er scape jiarg. Va'n brattagh doltit er 1 Luanistyn 1919.
Armys y Pholynn

She armys ashoonagh y Pholynn eh **armys y Pholynn** () dy h-oikoil. She sorçh d'urley bane marish gob as ingnyn airhey echey ta ceau crooin vane, as ry-haishbyney er scape jiarg.
Coontae Pińczów

She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Święty Krzyż, jiass meanagh y Pholynn, eh **Coontae Pińczów** (). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Pińczów y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 40 km çheu yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Kielce. Cha nel agh un valley elley 'sy choontae &mdash; Działoszyce, as eh ny lhie 23&nbsp;km çheu heear yiass veih Pińczów.

Ta'n coontae 612.85 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 42,127 dooinney cummal ayn. Va 11,886 dooinney cummal ayns Pińczów, 1,068 ayns Działoszyce as 29,173 dooinney cummal mooie çheu çheerey.

Ta Coontae Starogard çhemmal rish Coontae Kielce 'sy twoaie, rish Coontae Busko 'sy niar, rish Coontae Kazimierza 'sy jiass, rish Coontae Miechów 'sy neear, as rish Coontae Jędrzejów 'sy neear.

## Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns 5 slyst (gmina) (daa lyst valjagh-heerey as tree slyst çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.

## Deyn-oaylleeaght

## Imraaghyn
Taganrog

She ard-valley purtey ayns Queiggey Rostov, y Roosh, eh **Taganrog** (). T'eh ny hoie er coose hwoaie Vaie Taganrog (ayrn jeh Mooir Azov) çheu heear veih inver yn awin Don. T'eh soit mysh 70&nbsp;km veih Rostov-na-Donu.

Va Taganrog bunnit 'sy vlein 1698 ec y Tsar Peddyr I. Va'n chaayr ny chied chaayr va bunnit myr laare lhuingyssagh caggee, ny chied ard-valley dy ve troggit er mooir 'oshlit (gyn rio 'sy gheurey) as ny chied ard-valley 'sy Roosh va troggit rere aght plannit.

'Sy vlein 2013, va 254,783 dooinney cummal 'syn ard-valley as ny smoo na 325,000 'syn ard mygeayrt yn ard-valley. Ta ny smoo na keead ashoonaght cummal 'syn ard-valley chammah, goaill stiagh Greagee, Ewnyn as Armeainee.

## Kianglaghyn magh

*Tagancity.ru: Ynnyd-eggey oikoil Ard-valley Taganrog—
*Taganrogcity.com: Ynnyd-eggey oikoil Ard-valley Taganrog—
*Taganrog.su: Ynnyd-eggey neu-oikoil Taganrog—
Rostov-na-Donu

She ard-valley purtagh ayns Queiggey Rostov, y Roosh, eh **Rostov-na-Donu** (, "Rostov er yn (awin) Don"). She ard-valley reiragh Wheiggey Rostov as Lyst Chonastagh Yiass jeh'n Roosh t'ayn. T'eh ny lhie er yn awin Don, mysh 32&nbsp;km veih Mooir Azov. Ta fo-valjyn yn ard-valley sheeyney cha foddey magh ass yn ard-valley as dy vel ad çheet ry-cheilley rish deltey yn awin Don.

'Sy vlein 2014 va 1 109 800 dooinney cummal 'syn ard-valley. Rere yn earroo shen, she Rostov-na-Donu y 10oo ard-valley smoo 'sy Roosh. Ta ny smoo na 2.16 millioon dooinney cummal 'sy voir-valley çheu mooie jeh'n ard-valley hene.

## Kianglaghyn magh

*Ynnyd-eggey oikoil Rostov-na-Donu
Yn Chaladoan

She **yn Chaladoan**, ta çheet magh ass *Caledonia* y Ladjyn, yn ennym v'ec ny Rauee er y thalloo va ny lhie çheu hwoaie jeh'n wheiggey oc *[[Yn Vretyn Vooar Raueagh|Britannia]]*, ny s'odjey na joarey yn impiraght oc. Ta Gaeil noa-emshyragh ny h-Albey cur *Tír nan Cailleannach* er yn enmys shoh. Jiu, ta'n enmys ymmydit myr ennym druiaghtagh ny bardagh son Nalbin, gollrish yn enmys *[[Hibernia]]* (ta ymmydit ayns cooish Nerin) as *[[Britannia]]* (ta ymmydit ayns cooish y Vretyn Vooar).

## Kianglaghyn magh
*''Anglia Scotia et Hibernia'' – Caslys-çheerey yn ard 'sy vlein 1628 liorish Mercator as Hondius
*
Robert Bunsen

She kemmigagh Germaanagh va **Robert Wilhelm Eberhard Bunsen** (30 Mayrnt 1811 &ndash; 16 Luanistyn 1899). Ren eh ronsaghey spectrumyn brooightaghyn jeh stoo çhiowit. Myrane lesh Gustav Kirchhoff, ren eh feddyn magh ny bunstooghyn kaishum (1860) as rubiddjum (1861). Ren Bunsen lhiassaghey shiartanse d'aghtyn bun-ronsee bunnit er gas as by chioneraadagh eh 'syn 'otochemmig. Ren eh gobbraghey ayns reamys y chemmig orgaano-arsnagh. ren eh lhiassaghey losteyder Bunsen marish e chooneyder seyrlann Peter Desaga. Ta losteyderyn Bunsen foast goll er ymmyd ayns seyrlannyn er feie yn Dowan jiu.

## Kianglaghyn magh

* Robert Wilhelm Bunsen
Pinczyn

She balley beg ayns Baljaght Zblewo, çheusthie jeh Coontae Starogard ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn eh **Pinczyn** (). T'eh ny lhie mysh 4&nbsp;km çheu hwoaie veih Zblewo, 13&nbsp;km çheu heear veih Starogard Gdański, as 49&nbsp;km çheu heear yiass veih'n preeu-valley queiggagh Gdańsk. Ta 2,325 dooinney cummal 'sy valley beg.
Eilat

She **Eilat** (; ) yn ard-valley smoo yiassagh ayns Israel. She purt harroogh as ynnyd seyrey foayroil eh Eilat. T'eh ny hoie er baare y Vooir Ruy er Lhoob Aqaba.

Ta ny smoo na 47,700 dooinney cummal ayn. She ayrn jeh'n Aasagh Yiass Negev ec bun jiass Arava eddyr y valley Egyptagh Taba ec y jiass as y phurt Yordaanagh Aqaba 'sy niar. Ta'n Araab Saudi ry-akin harrish y lhoob shiar yiass veih'n valley.

## Mooinjerys eddyrashoonagh

### Baljyn as ard-valjyn lannoonit
Ta parteeas ayn eddyr Tel Aviv as Los Angeles ayns ny Steatyn Unnaneysit as, myrane lesh shen, t'eh goll er lannooney rish:

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil yn ard-valley
Chaim Herzog

She politickeyr, sidoor, leighder as ughtar va **Chaim Herzog** (). V'eh ny 6oo Eaghtyrane er Israel.

Va Herzog ruggit ayns Beeal Feirshtey myr mac ec y rabbi ard-ghooagh Yitzhak HaLevi Herzog va ny Ard-Rabbi er Nerin veih'n vlein 1919 derrey 1937 (as, ny s'anmey, er y Phalasteen as Israel). Ren e lught thie cummal ayns Portobello, Divlyn, veih'n vlein 1919.

Darree eh gys y Phalasteen 'sy vlein 1935 raad ren eh goaill shirveish 'sy Haganah car Irree Magh ny h-Arabee, 1936-1939. Lurg shen, hooar eh keim ayns Colaashtey Ollooscoil Lunnin. Hie eh stiagh ayns ny forseyn Goaldagh car y Nah Chaggey Dowanagh. Ghow eh paart ayns seyrey shiartanse dy leih-champyn. Daag eh yn armee ayns 1947.

## Kianglaghyn magh
*
*
* 
* 
*
Modi'in Illit

She balley cummaltit as ard-valley Israelagh Haredagh 'sy Vroogh Heear eh **Modi'in Illit** (; ; "Modi'in Eaghtyragh" dy lettyragh). T'eh ny hoie lieh-vollagh eddyr Tel Aviv as Jerusalem. Va staydys ard-valjagh bronnit er yn ard-valley ec reiltys Israel 'sy vlein 2008. T'eh ny hoie mysh 6&nbsp;km (3.7&nbsp;mi) çheu hiar hwoaie veih Modi'in-Maccabim-Re'ut as ta'n ennym **Kiryat Sefer** ("Balley ny Lioaryn") currit er dy mennick, ennym y chied chiarroo va troggit 'sy vlein 1994. V'eh troggit ayns ynnyd queig balley beg Palasteenagh: Ni'lin, Kharbata, Saffa, Bil'in as Dir Qadis. Ec jerrey yn vlein 2009, va 46,200 dooinney cummal 'sy valley, as 'sy vlein 2013 va 59,332 dooinney cummal ayn. Rere ny h-earrooyn shen t'eh ny valley Ewagh smoo 'syn ard.

## Kianglaghyn magh

*
Cleaysh lughagh

She lus sheer-vio ee **cleaysh lughagh** (***Cerastium fontanum***).  Ny keayrtyn t'ad cur **[[cleaysh lheeah]]** ny **[[lus y çhengey veg]]** urree, agh ta ny h-enmyn shen ec lossreeyn elley myrgeddin.  T'ee dooghyssagh da'n Oarpey.

T'ee gaase myr brat, wheesh as 4-8" er yrjid.  Ta'n ghass gientyn fraueyn raad t'ee bentyn rish y thalloo, as myr shen t'ee skeeaylley magh.  Ta duillagyn s'inshley spaddylagh as duillagyn dronuillagagh eck; t'ad geayshteenagh as ta oirr rea oc.  T'ad gaase dy #piyral|piyral er y ghass.  Ta blaaghyn beggey baney eck.

## Imraaghyn
Brest, y Velaroosh

She ard-valley 'sy Velaroosh er y joarey rish y Pholynn eh **Brest** ( *Brest* ny  *Bierascie* dy tradishoonagh;  *Brest*; ; ;  *Brisk*). 'Sy vlein 2024 va 344,470 dooinney cummal ayn.

## Kianglaghyn magh

*
*
Ny çheeraghyn Balkanagh

She ard çheer-oaylleeagh as cultooragh 'syn Oarpey Hiar Yiass ad **ny Çheeraghyn Balkanagh**. Ta ennym ny Sleityn Balkanagh, ta roie veih'n Vulgeyr Hiar gys y Terb Hiar, currit er yn ard.

Ta'n ard cummaltit ec Slavee (Bosniee, Bulgeyree, Bunjevci, Croitee, Gorani, Massadoanee, Montenegree, Serbee, Sloveanee), Ladjynee (Romaanee, Aromaanee), Greagee, Albaanee, Turkee as possanyn kynneeagh elley, lheid as Rauee, Ashkali, as possanyn elley. She yn Chreestiaght Chair-chredjuagh yn credjue smoo, roish y Chreestiaght Chatoleagh as yn Islam.

Ta'n ard 666,700&nbsp;km2 (257,400 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2002 va 59,297,000 dooinney cummal ayn. Ta'n ard çhemmit liorish y Vooir Aidreeatagh 'sy neear hwoaie, liorish y Vooir Ionagh 'sy neear yiass, liorish y Veanvooir as y Vooir Aejeeanagh 'sy jiass as 'sy niar yiass, as liorish y Vooir Ghoo 'sy niar as 'sy niar hwoaie. Ta'n joarey hwoaie, er y chooid smoo, jeant seose jeh ny h-awinyn Danube (veih'n vooir gys Belgraaid) as Sava (veih Belgraaid gys boayl 'sy Clovean, beggan sheear veih Zagreb).

Çheeraghyn ta nyn lhie 'syn ard shoh, t'ad goaill stiagh:

*  (slane 'syn ard)
*  (slane)
*  (cooid 'syn ard)
*  (cooid)
*  (slane}
*  (slane)
*  (slane)
*  (cooid)
*  (cooid)
*  (cooid)
*  (slane)
*  (slane)
Cleaysh voddee

She lus cadjin keylley 'sy chynney Araceae ee **cleaysh voddee** (***Arum maculatum***).  T'ee ry-akin er feie ny h-Oarpey.

## Jalloo-oayleeaght
Ta duillagyn breck glass as gorrym-jiarg çheet magh 'syn arragh.  Ta ny blaaghyn nyn soie er spaaidjag gorrym jiarg ny buigh, as speid bane-ghlass mygeayrt echey.  Ta ny blaaghyn ass shilley rish bun y speid; ta fainney dy vlaaghyn bwoirrin heese as fainney firryn heose.

Ta fainney dy renaigyn erskyn ny blaaghyn croo ribbey beishteig.  Ta soar as çhiassid y speid (wheesh as 15C ny s'çhoe na'n çhiassid çhemmalagh) cleayney beishteigyn, as ''Psychoda phalaenoides'' erskyn ooilley.   T'ad goit ec y ribbey renaigagh as ta pollyn ny blaaghyn firryn ceaut orroo roish my nod as scapail.  T'ad dy ymmyrkey da spaaidjagyn lossreeyn elley as pollnaghey ny blaaghyn bwoirrin lesh.  T'ee cleayney caigneyderyn myrgeddin.

'Syn 'ouyr t'ee jannoo berrishyn jiarg feer nieunagh ass ny blaaghyn bwoirrin.  Ta ocsalaaytyn saponin ayndaue ta brasnaghey crackan, aahjioogh, çhengey as gailley.  Foddee eh gientyn doilleeid ennal, loshtaght as çhingys gailley, agh ta'n blass geyre oc as gleayshaght yialgagh 'sy veeal lhiettal sleih veih ee monney son y chooid smoo.  Foddee aart erbee jee gientyn aawoalley allerjagh, myr shen, gow kiarail rish bentyn ree.

Ta fraue mooar eck, wheesh as 40cm fo hallooin.

## Ymmyd

### Bee
Ta fraue rostit cleaysh voddee yn-ee.  V'ad cliaghtey creck eh myr "Portland sago", ayns ynnyd stark Injynagh, flooyr ny salep.    Foddee eh ve nieunagh mannagh vel eh jeant dy kiart.

### Jesheenaghey
T'ee goll er troarey myr lus jesheenagh.

## Imraaghyn
* 

## Kianglaghyn magh

*Coontey USDA jeh Arum maculatum
* Nature's Secret Larder
Pobblaght Hene-reiltagh y Chrimeea

She pobblaght hene-reiltagh jeh'n Ookraan ee **Pobblaght Hene-reiltagh y Chrimeea** ( *Avtonomna Respublika Krym*,  *Avtonomnaya Respublika Krym*, ). Ta'n phobblaght hene-reiltagh goaill stiagh y chooid smoo jeh lieh-innys y Chrimeea. T'ee çhemmit 'sy jiass as 'sy neear liorish y Vooir Ghoo, 'sy niar liorish Mooir Azov as Keyllys Kerch, as 'sy twoaie liorish yn Ookraan. Cha nel agh taagher keyl kiangley yn lieh-innys rish y çheer vooar. Ta Caayr Sevastopol çhemmal rish y phobblaght hene-reiltagh 'sy neear yiass. She Simferopol preeu-valley yn phobblaght hene-reiltagh.

'Sy vlein 2007, va 1,973,185 dooinney cummal 'sy phobblaght hene-reiltagh. Lesh shen, va 2,352,385 dooinney cummal ayn 'sy vlein shen. She Rooshee 58.32% jeh pobble yn ard, Ookraanee 24.32% as Tataree Chrimeeagh 12.1%.
William Lawrence Bragg

S'ard-ghooagh **William Lawrence Bragg** (31 Mayrnt 1890 &ndash; 1 Jerrey Souree 1971), y fishigagh Goaldagh va ruggit 'syn Austrail, as e ayr William Henry Bragg (1890-1971) er yn oyr dy ren ad gymmydey scellyn-X y strughtoor jeh crystalyn y gheddyn magh. Dod ad taishbyney dy row crystalyn dy stoo goll rish cloreed hodjum jeant ass millioonyn dy h-eeaneyn cloreed as eeaneyn sodjum reaghit dy reajagh. Sy vlein 1915, chossyn ad Aundyr Nobel ayns Fishig ayns paart son yn obbyr oc ayns crystallografeeaght scell-X. She ny Braggyn yn un ayr as vac chossyn yn onnor shoh. Haink Bragg dy ve ny Olloo jeh Fishig ec Ollooscoill Cambridge. Tra dirree eh ass yn obbyr shen, va anaase mooar echey er ynsaghey sheanse da sleih aegey.
Simferopol

She ard-valley er lieh-innys y Chrimeea eh **Simferopol** (; ;  "y mosk bane"). Myr preeu-valley yn lieh-innys, she cree politickagh, tarmaynagh, as arraghey eh Simferopol. 'Sy vlein 2013 va 362,366 sleih cummal ayn. She unnid reiragh Phobblaght Hene-reiltagh y Chrimeea (yn Ookraan) ny Phobblaght ny Chrimeea (y Roosh) t'eh.

## Kianglaghyn magh

*
*
Cleaysh vuc

She lus lussagh 'sy chynney Aristolochiaceae ee **cleaysh vuc** (***Aristolochia clematitis***).  T'ee dooghyssagh da'n Oarpey.  Ta'n lus nieunagh.

## Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn cree-chrooagh eck, as blaaghyn feddanoil buigh-ghlass.  T'ee snaie cast gish lossreeyn elley dys drappal cour yn ghrian.

## Ymmyd lheeys as nieu
Va ymmyd jeant jee myr lus lheeys, as myr shen t'ee ry-akin ny keayrtys çheymooie jeh'n rheamys dooghyssagh eck, raad erbee v'ee goll er troarey.  T'ad credjal dy nee cleaysh vuc va bun thousaneyn dy chooishyn jeh gorley aaragh Balkanagh 'syn Romaain, y Vulgeyr, yn Serb, Bosnia as Herzegovina as yn Chroit, kyndagh rish flooyr sollit gyn yss lesh cleaysh vuc. Ta feanish ayn jeh kanghyr ammyr mooiney erreish da ee y lus.  Ta kiangley ayn eddyr gorley aaragh as geayrag aristolochagh, t'ayns y lus.  Hooar magh ad y kiangley erreish da lheelann reurid 'sy Velg jannoo ymmyd jeh lus elley 'sy chynney myr brasneyder moon.  Haink brishey aaragh er kuse dy hurransee.

## Jeeagh er
* Gorley aaragh Balkanagh

## Imraaghyn
Kaodan

She commyoon 'sy rheynn Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie jeh'n Rank eh **Kaodan** (). T'eh soit faggys da as çheu hwoaie jeh'n valley mooar an Oriant as ta'n balley mooar elley Henbont soit da'n shiar.

## Ennym y valley
She Kaodan yn ennym oikoil ta currit er y valley 'sy Vritaanish, agh ta pobbyl ynnydagh y valley fockley magh yn ennym myr myr . Veagh eh screeuit sheese myr  as eh cur yn breear  ("keyllaghey, jannoo keyll") gys cooinaghtyn as eh focklit magh myr  'sy Ghwenedish, yn abbyrt jeh'n Vritaanish ta goll er loayrt ayns Kaodan.

## Çheer-oaylleeaght
Ta'n commyoon çhemmit dy najooragh 'sy neear as 'sy niar liorish ny h-awinyn Skorf as Blavezh. T'eh jannoo seose paart jeh Boodeeys Baljyn an Oriant ayns sheear yiass Mor-Bihan.

## Deyn-oaylleeaght
Ta'n ennym Frangish  as yn ennym Britaanish  currit er cummaltee yn valley.

'Sy vlein 2011 va 6,865 dooinney cummal 'sy chommyoon, beggan ny smoo na'n 6,839 dooinney va recortyssit 'sy choontey-pobble 'sy vlein 2008. Shoh heese recortyssey jeh earroo yn phobble veih'n vlein 1911:

## Y Vritaanish
Ren y meoir ayns draght conaantyn lhing oikagh echey (2008-2014) kyndaghey y chaart "Ya d'ar Brezhoneg" y fo-screeu as ayns coyrlaghey marish *Tarzh an Deiz* cowraghyn 'sy Vritaanish y lhiassaghey. Va olteynys ayns kaart "Ya d'ar Brezhoneg" keim 1 doltit ec y Choonseil Valjagh er 30 Mean Fouyir 2010 as fo-screeuit er 2 Jerrey Souree 2012.

Ayns Mee Vayrnt dagh blein, veih'n vlein 2006, ta'n çheshaght *Tarzh an Deiz* stiurey y cuirrey kiaull *Kan ar Bobl* (Bro-Gwened) ayns Kaodan.

Va brastyl daa-hengagh foshlit ayns Scoill Chatoleagh Noo Joseph ayns Mean Fouyir 2013. Ta 21 phaitçhey er y rolley (3.5% jeh paitçhyn y vunscoill phobbylagh).

## Shuyr-valjyn

### Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Kaodan goll er lannooney rish:
*  Speicher, y Ghermaan (1993 rish Preist ayns baljaght Speicher, agh va'n valjaght hene coontit stiagh 'sy chonaant 'sy vlein 2004)

## Galleree

 Coadan:Anciennes Mairie et chapelle Sainte-Croix Caudan.jpg|Yn eear-halley valjey as cabbal y Chrosh Chasherick
 Coadan:Chapelle Notre-Dame-de-Trescoët 4660.JPG|Claggys cheeill y Ven Heyr Ain ayns Treskoed, Kaodan
 Coadan:Chapelle Notre-Dame-de-Vérité (Caudan) 4655.JPG|Keeill Ven Heyr Ain yn Irrinys ayns Kaodan


## Imraaghyn

## Kianglaghyn mooie

* Kaodan er yn ynnyd-eggey Geobreizh 
*
Thing

She sorçh jeh corpane as quaiyl reiree ayns sheshaghtyn Germaanagh va doltit ayns sheshaghtyn Celtiagh er lheh va **thing** ny **ting** (Shenn Loghlynish, Shenn Vaarle as Eeslynnish: ; Germaanish, Ollanish: ; çhengaghyn Loghlynagh noa-emshyragh: ). Va ny thingyn jeant seose jeh pobble seyr y voodeeys as stiurit ec loayreyderyn leigh. Haink ad ry-cheilley ec boayl thing fo'n ennym , ny "tinvaal" 'sy Ghaelg 'sy laa t'ain.

## Quaiyllyn slattyssagh as undinyssyn roie
Ta quaiyllyn slattyssagh ashoonagh 'syn Eeslynn, ayns Noylnn as 'sy Danvarg goaill stiagh y fockle *thing*:
* Alþingi - "Y Thing Cadjin" 'syn Eeslynn
* Folketing - "Thing y Phobble" 'sy Danvarg
* Storting - "Y Thing Mooar" ayns Norlynn

Ta enmyn ny quaillyn slattyssagh ayns ny h-ardjyn hene-reilltagh ayns Åland, Ellanyn ny Geyrragh, Greenlynn as Mannin goaill stiagh y fockle *thing*:

* Lagting - "Thing y Leigh" ayns Ålandic
* Løgting - "Thing y Laa" ayns Ellanyn ny Geyrragh
* Landsting - "Thing ny Thallooin" ayns Greenlynn
* Tinvaal - "Magher y Thing" (*Þingvöllr*) ayns Mannin
* Þingvöllr, ny Inbhir Pheofharain jiu as t'er enney myr *Dingwall* 'sy Vaarle - "Magher y Thing" Albinagh-Loghlynagh
* Tingwall, Shetlynn, eear-phreeu-valley Hetlynn er Law Ting Holm - "Magher y Thing" Shetlynnagh
Britaanee

She possan kynneeagh ny **Britaanee** ( ny ; ). T'ad cummal 'sy Vritaan, lieh-innys er coose heear hwoaie jeh'n Oarpey vooarheeragh. Ta'n chooid smoo jeu nyn lught sluightagh jeh possanyn jeh Brythonisheyryn ren astreeaghey as jurnaaghey gys y Vritaan veih sheear yiass y Vretyn Vooar, goaill stiagh y Chorn, cha leah as y 3oo eash BNJ as cha jeianagh as y 9oo eash BNJ (eddyr ny bleeantyn 450 as 600 er y chooid smoo).

She yn Vritaanish () y phreeu-hengey hradishoonagh oc as t'ee foast goll er loayrt ayns Breizh-Izel ("y Vritaan Eeaghtyragh"). Jiu, ta'n Vritaanish goll er loayrt ec mysh 365,000 dooinney, agh cha nel agh mysh 240,000 jeu nyn Mritaanisheyryn flaaoil. She Gallo y vyn-çhengey ghooghyssagh elley. She çhengey Cheltiagh y Vritaanish as she çhengey Romanagh y Gallo. Ta'n chooid smoo jeh ny Britaanee noa-emshyragh loayrt 'sy Rangish.
Boalley yn Accan

Ta **Boalley yn Accan**, **Boalley ny Keaynaghyn**, **y Boalley Heear**, ny **Kotel** ( ;  ) ny hoie ayns Jerusalem, Israel, ec bun y çheu heear jeh Cronk y Çhiamble. She remlad jeh'n çhenn-voalley va cruinnaghey close y Çhiamble Ewagh, as, rere tradishoon, t'eh coontit myr y boayl smoo scanshoil 'syn Ewaghys magh veih Cronk y Çhiamble hene. Ta beggan ny smoo na lieh chooid jeh'n voalley, goaill stiagh ny 17 straih fo corrym y traid, cha shenndeeagh as jerrey eash y Nah Hiamble as eh er credjal dy row eh troggit mysh 19 RC ec Herod Mooar. Ansherbee, rere toghailtyn s'noa, ta'n 'eanish taishbyney nagh row yn boalley creaghnit roish baase Herod. Va ny straihyn jerrinagh currit rish y voalley veih'n 7oo eash as ny s'anmey. Ta Boalley yn Accan cur sheese er y veer vooie ta jeeaghyn magh er plaase mooar 'sy Cherroo Ewagh, myrane lesh ny meeryn ta follit çheu chooylloo jeh strughtooryn feie lhiurid slane Chronk y Çhiamble, lheid as y Boalley Beg Heear &mdash; meer 25&nbsp;tr (8&nbsp;m) er lhiurid 'sy Cherroo Moslymagh.
Yn Kerroo Ewagh

She fer jeh ny kerrooyn tradishoonagh ayns Shenn Valley Jerusalem eh **yn Kerroo Ewagh** (  ny ;  ). Ta'n ard, ta 116,000 meader kerrinagh er eaghtyr, soit ayns rheynnag hiar yiass jeh'n chaayr voallit, as t'eh sheeyney magh veih Giat Heion 'sy jiass, rish y Cherroo Armeanagh 'sy neear, gys Straid y Driaght 'sy twoaie as t'eh sheeyney gys Boalley yn Accan as Cronk y Çhiamble 'sy niar. Ayns bleeantyn beggey yn 20oo eash va mysh 19,000 Ew cummal ayn.

Jiu, ta 2,000 cummaltagh ayn as ta ram *[[yeshiva]]* as synagog soit ayn, goaill stiagh Synagog Hurva va stroiet shiartanse dy cheayrtyn as va aachasherickit 'sy vlein 2010.

## Cowraghyn thallooin

### Synagogyn
*Boalley yn Accan - boayl Ewagh smoo casherick rish Cronk y Çhiamble
*Kiare Synagog Sephardagh
*Synagog Beit El
*Synagog Tiferet Yisrael
*Synagog Hurva - y synagog smoo 'sy Cherroo Ewagh
*Synagog Ramban - y synagog Rabbanagh shinney 'sy Cherroo Ewagh

### Yeshivot
*Yeshivat HaKotel (Yeshiva Voalley yn Accan)
*Aish HaTorah

### Moskyn
*Mosk Sidna Omar (treigit)

### Buill henndaaleeagh
*Yn Boalley Yiass 
*Cardo - margey shenndeeagh Raueagh
*Yn Toor Israeliteagh
*Keeill Nea
*Yn Boalley Lhean
*Yn Thie Lostit

### Margaghyn
*Margey Cardo
*Kerrin Hurva

### Elley
*Undinys y Çhiamble
Yn Chrimeea

She lieh-innys er coose hwoaie jeh'n Vooir Ghoo ta begnagh cruinnit slane lesh ushtey eh **Lieh-innys ny Crimeea** ( *Krymskiy poluostrov*;  *Krymskyy pivostriv*; ), ny **yn Chrimeea** (Rooshish: Крым *Krym*; Ookraanish: Крим *Krym*; Tatarish Chrimeeagh: *Qırım*) dy h-aashagh. Ta'n lieh-innys soit çheu yiass veih çheer vooar yn Ookraan as çheu heear veih'n ard Rooshagh Kuban. T'ee çhemmit liorish daa vooir: y Vooir Ghoo as Mooir Azov 'sy niar. T'ee kianglt rish çheer vooar yn Ookraan liorish Quing Hallooin Perekop as t'ee scarrit veih Kuban liorish Keyllys Kerch.

Ta reiltys yn ellan *de jure* fo reiltys yn Ookraan, agh *de facto* fo reiltys y Roosh. She Pobblaght Hene-reiltagh ny Crimeea yn unnid Ookraanagh as she Pobblaght ny Crimeea yn unnid Rooshagh. Ta Caayr Sevastopol, unnid gurneilys ynnydagh elley 'sy neear yiass, fo stiurey yn Roosh chammah, gollrish Pobblaght ny Crimeea.
Pobblaght y Chrimeea

She aarheynn chonastagh jeh'n Roosh ee **Pobblaght y Chrimeea** (, *Respublika Krym*; Tatarish Chrimeeagh: Къырым Джумхуриети, *Qırım Cumhuriyeti*; , *Respublika Krym*). T'ee soit er lieh-innys y Chrimeea. Dy h-eddyrashoonagh, t'ee coontit myr cooid *de jure* jeh'n Ookraan, agh, er 18 Mayrnt 2014, haink er yn ard, myrane lesh Caayr Sevastopol, dy ve ny chooid jeh'n Roosh *de facto*.
Yn Chrimeea (reddaghey)

Shimmey keeall lesh yn enmys **yn Chrimeea**:

## Buill
* Yn Chrimeea - lieh-innys 'sy Vooir Ghoo

## Unnidyn politickagh
* Pobblaght Hene-reiltagh y Chrimeea - aggyrtit ec yn Ookraan
* Slyst Chonastagh y Chrimeea - aggyrtit ec y Roosh
** Pobblaght y Chrimeea - aggyrtit ec y Roosh

## Unnidyn politickagh shenndeeagh
* Taurica
* Yn Chrimeea Raueagh
* Khanaght y Chrimeea (1441&ndash;1783)
* Kianoortys y Chrimeea (1802&ndash;1917) çheusthie jeh Impiraght y Roosh
* Y Chrimeea car Caggey Theayagh y Chrimeea
** Pobblaght Heayagh y Chrimeea (1917&ndash;1918)
** Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh Taurida (1918)
** Reiltys Ardjynagh y Chrimeea (1918&ndash;1919)
** Pobblaght Hoshiallagh Hoveidjagh y Chrimeea (1919)
* Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh Hene-reiltagh y Chrimeea (1921&ndash;1945) çheusthie jeh'n Unnaneys Soveidjagh
* Queiggey y Chrimeea (1945&ndash;1991) çheusthie jeh'n Unnaneys Soveidjagh
Queiggey Donetsk

She queiggey 'syn Ookraan hiar eh **Queiggey Donetsk** ( *Donets'ka Oblast*;  *Donetskaya oblast*) ny **Donechchyna** (Ookraanish: Донеччина) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Donetsk y balley reiragh. Dy shenndeeagh, ta'n ard coontit myr ayrn jeh'n ard scanshoil Donbas. Roish y vlein 1961 va'n ennym *Stalino Oblast* ("Queiggey Stalin") currit er y wheiggey.
Queiggey Cherkasy

She queiggey 'syn Ookraan veanagh eh **Queiggey Cherkasy** ( *Cherkas’ka oblast*) ny **Cherkashchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Cherkasy y balley reiragh. T'eh ny lhie er yn awin Dnieper.
Queiggey Chernihiv

She queiggey 'syn Ookraan hwoaie eh **Queiggey Chernihiv** ( *Chernihiv’ka oblast’*) ny **Chernihivshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Chernihiv y balley reiragh.
Queiggey Dnipropetrovsk

She queiggey 'syn Ookraan veanagh eh **Queiggey Dnipropetrovsk** ( *Dnipropetrovs’ka oblast’*;  *Dnepropetrovskaya oblast’*) ny **Dnipropetrovshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Dnipro y balley reiragh. T'eh ny wheiggey smoo scanshoil 'syn Ookraan er çheu yn çhynskyl.
Queiggey Kyiv

She queiggey 'syn Ookraan veanagh eh **Queiggey Kyiv** ( *Kyivs’ka oblast’*) ny **Kyivshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Kyiv, preeu-valley yn çheer, y balley reiragh, ga nagh vel Kyiv hene ny chooid jeh'n wheiggey. Ta'n queiggey ny lhie er y joarey rish y Velaroosh. Ta Cryss Lhehlysh Chornobyl goaill stiagh yn ayrn hwoaie jeh'n wheiggey, ga dy vel eh stiurit er lheh, magh veih stiurey cadjin y wheiggey.
Queiggey Odesa

She queiggey 'syn Ookraan heear yiass eh **Queiggey Odesa** ( *Odes’ka oblast’*) ny **Odeshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Odesa y balley reiragh. T'eh ny lhie er coose hwoaie y Vooir Ghoo er y joarey rish Moldova as y Romaan.
Pińczów

She balley 'sy clyst reiragh Pińczów ayns Coontae Pińczów 'sy wheiggey Święty Krzyż ayns jiass meanagh y Pholynn eh **Pińczów** (). She balley reiragh y valjaght fo'n ennym cheddin t'ayn. T'eh ny lhie ayns glion yn awin Nida ayns queiggey shenndeeagh y Pholynn Veg.
Baljaght Kije

She slyst reiragh çheerey, ny gmina, ayns Coontae Pińczów, Queiggey Święty Krzyż, ayns jiass meanagh y Pholynn eh **Baljaght Kije** (). T'eh ny lhie mysh 9&nbsp;km çheu hwoaie veih Pińczów as mysh 31&nbsp;km çheu yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Kielce. She Kije y balley reiragh.

Ta'n valjaght 99.26&nbsp;km2 er eaghtyr, as 'sy vlein 2006 va 4,624 dooinney cummal ayn.

Ta ayrnyn jeh ny h-ardjyn coadit Pairk Feieys Nida as Pairk Feieys Szaniec soit 'sy valjaght.

## Baljyn beggey
Ta'n valjaght goaill stiagh ny baljyn beggey Borczyn, Czechów, Gartatowice, Gołuchów, Górki, Hajdaszek, Janów, Kije, Kliszów, Kokot, Lipnik, Rębów, Samostrzałów, Stawiany, Umianowice, Wierzbica, Włoszczowice, Wola Żydowska, Wymysłów as Żydówek.

## Imraaghyn
UTC+02:00

She enneyder son fer jeh ny cryssyn UTC eh **UTC+02:00**.

## Traa Stundayrtit (feie'n vlein)
### Traa Ynnydagh yn Affrick Veanagh
*Yn Affrick Yiass (SAST – Traa Stundayrtit yn Affrick Yiass)
*Burundee
*Y Çheer Swassee
*Y Çhimbabwe
*Yn Egypt
*Lesoto
*Y Leeb
*Malawi
*Pobblaght Gheynlagh ny Congo (y lieh hiar)
**Kasai-Occidental, Kasai-Oriental, Katanga, Maniema, Nord-Kivu, Orientale, Sud-Kivu
*Y Nameeb
*Rooandey
*Y Tambia
*Y Vosambeeck
*Y Votswaan

## Traa Stundayrtit (y Lieh-chruinney Hwoaie car y gheurey)
### Traa Ynnydagh yn Oarpey Hiar
*Y Cheeprey
*Yn Estaan
*Finnlynn (goaill stiagh Åland)
*Y Ghreag
*Y Latvey
*Y Litaan
*Moldova
*Yn Ookraan
*Y Romaan
*Y Vulgeyr

### Y Niar Veanagh
*Israel
*Y Livaan
*Thallooyn y Phalasteen

## Traa Hashtee Hollys y Laa (y Lieh-chruinney Hwoaie)
### Traa Houree yn Oarpey Veanagh

*Yn Albaan
*Andorra
*Ard-valley yn Phaab
*Yn Austeyr
*Bosnia as Herzegovina
*Y Phobblaght Çheck
*Y Çheer Injil
*Y Chroit
*Y Clovack
*Y Clovean
*Y Danvarg
*Yn Elveeish
*Y Ghermaan
*Gibraaltar (RU)
*Yn Iddaal
*Liechtenstein
*Lucsemburg
*Monaco
*Montenegro
*Norlynn, goaill stiagh:
**Svalbard as Jan Mayen
*Y Pholynn
*Y Rank
*San Marino
*Y Serb
*Y Spaainey (faagail magh ny h-Ellanyn Canaaragh)
*Y Toolynn
*Yn Ungaar
*Y Valta
*Y Vassadoan Hwoaie
*Y Velg
Queiggey Ivano-Frankivsk

She queiggey 'syn Ookraan heear eh **Queiggey Ivano-Frankivsk** ( *Ivano-Frankivs’ka oblast’*) ny **Prykarpattia** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Ivano-Frankivsk y balley reiragh. Roish y vlein 1962, by eh **Queiggey Stanislav** (Ookraanish: ) ny ny lhiass-enmyn **Stanislavshchyna** ny **Stanislavivshchyna** (Ookraanish:  ny ) ny h-enmyn va currit er y wheiggey. Va ennym y screeudeyr as y toshiallagh Ivan Franko currit er y wheiggey er 9 Sauin 1962 ec ny Soveidjee. Roish y vlein 1939, v'eh ny chooid jeh'n Pholynn.
Baljaghtyn 'sy Pholynn

Ta **baljaghtyn y Pholynn** nyn mun-unnidyn son gurneilys ynnydagh 'sy Pholynn. She gmina (, yl-rey: *gminy*) y fockle Polynnish ta currit orroo. Keayrtyn, ta'n fockle *gmina* çhyndaait myr boodeeys. Haink y fockle veih  ("boodeeys") yn Ghermaanish. 'Sy vlein 2010 va 2,459 baljaght ayn.

Ta tree sorçh dy valjaght ayn:
* baljaghtyn baljagh (Polynnish: ) jeant ass un chaayr ny un valley
* baljaghtyn baljagh-çheerey (Polynnish: ) jeant ass un valley as y çheu çheerey mygeayrt y valley
* baljaghtyn çheerey (Polynnish: ) jeant ass baljyn beggey as y çheu çheerey
Burgoonish (Germaanagh)

She fer jeh ny çhengaghyn Germaanagh v'ayn 'sy **Vurgoonish**. By hengey Ghermaanagh Hiar v'ayn. S'liklee dy dooar ee baase car y 6-oo eash BNJ. V'ee goll er loayrt ayns shiar yiass jeh'n Rank (Goal y traa shen).

Cha nel fys shickyr er y çhengey. Cha nel myr feanish ayn agh feer-enmyn ennagh dy Vurgoonee as focklyn ennagh elley to foast goll er ymmyd 'syn ard jiu as eh er credjal dy daink ad ass y çhengey shen. Ansherbee, er-yn-oyr dy vel yn ard ny lhie faggys da ardjyn Germaanagh elley, lheid as y Ghermaan hene, s'cast ad y scarrey magh veih focklyn Germaanagh as fraue elley oc. Chammah as shen, ren ny focklyn shen ceaghley dy mooar as nish cha nel eh jargal bun jeh'n chooid smoo jeh ny focklyn shen y hoilshaghey.
Rheynnyn y Rank

She fer jeh tree keim dy ghurneilys ynnydagh ta goll er ymmyd 'sy Rank ad **rheynnyn y Rank** (, yl-rey *départements*). Ta 96 rheynn 'sy Rank Oarpagh as queig harrish mooir. Ta ny rheynnyn goll er rheynn magh ayns 342 slyst ().
## Rolley ny rheynnyn
Ta armys ec dagh rheynn agh cha nel staydys oikoil ec dagh fer as cha nel dagh fer ymmydit ec reiltys dagh rheynn. Ayns fir jeh ny rheynnyn, t'ad goaill ymmyd jeh logo ny cowrey ennagh elley.
Queiggey Kirovohrad

She queiggey 'syn Ookraan veanagh eh **Queiggey Kirovohrad** ( *Kirovohrads’ka oblast’*) ny **Kirovohradschyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Kirovohrad y balley reiragh.
Queiggey Kharkiv

She queiggey 'syn Ookraan hiar eh **Queiggey Kharkiv** ( *Kharkivs’ka oblast’*) ny **Kharkivshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Kharkiv y balley reiragh. Ta'n queiggey ny lhie er y joarey rish y Roosh, ta ny lhie da'n shiar. Myrane lesh shen, ta joarey echey rish Queiggey Luhansk 'sy niar, rish Queiggey Donetsk 'sy niar yiass, rish Queiggey Dnipropetrovsk 'sy neear yiass, rish Queiggey Poltava 'sy neear as rish Queiggey Sumy 'sy twoaie.
Queiggey Kherson

She queiggey 'syn Ookraan yiass eh **Queiggey Kherson** ( *Khersons’ka oblast’*) ny **Khersonshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Kherson y balley reiragh. T'eh ny lhie çheu hwoaie jeh lieh-innys y Chrimeea er cooseyn y Vooir Ghoo as Vooir Azov.
Cleeshag

She lus 'sy chynney Iridaceae ee **cleeshag** ny **cliogagh** (***Iris pseudacorus***).  T'ee dooghyssagh da'n Oarpey, yn Aishey heear as yn Affrick heear-hwoaie.  She "far-**acorus**" eh bun yn ennym oaylleeagh eck, er y fa dy vel ny duillagyn eck gollrish duillagyn *[[Acorus calamus]]*.

## Jalloo-oaylleeaght
She lus lussagh sheer-vio t'ayn.  T'ee gaase wheesh as 150cm er yrjid.  Ta duillagyn cliweagh wheesh as 90cm er lhiurid eck.  Ta blaaghyn buigh gial eck, 7-10 cm er lheead.  T'ad goll er pollnaghey liorish shellanyn breck as shey-chassee elley.   She kishtag eh y mess eck, as ymmodee rassyn dhoneyn aynjee. 

Share jee thalloo tash, as t'ee cadjin ayns curree.  T'ee shassoo noi ushey wheesh as 25cm er diunid, pH injil (3.6-7.7) as thalloo gyn ocsygien.  T'ee skeeaylley liorish raisoamyn chammah's rassyn; ta ny rassyn snaue er yn ushtey dys thalloo noa.  Ga dy nee lus ushtee t'ayn, ta ny raisoamyn surranse çhirmid beayn.  T'ee gaase wheesh ard as 300m erskyn yrjid ny marrey.   Ta feme eck er ram nitrageen.   

Ayns Albin heear, ta thammagyn cleeshag nyn oayllyn scanshoil da eean raip.

## Troarey
She lus jesheenagh cadjin t'ayn ayns ardjyn tempreilagh. Ta caghlaaghyn troarag ayn ta cooie da garey curree.  Chossyn daa hroarag Award of Garden Merit liorish y Royal Horticultural Society:-
*'Roy Davidson'
*'Variegata'

## Ruegyssaght
Ayns ardjyn, ta cleeshag er jeet dy ve ny lus ruegyssagh ta cur lossreeyn dooghyssagh fo smaght.  S'doillee eh geddyn rey ree, eer liorish traaue raisoamyn.  

Ta lhiettrimys er y lus ayns kuse dy vuill:   
* Connecticut: Ruegyssagh, meelowit
* Massachusetts: Meelowit
* Montana: Sarkyl nieunagh Ronney 3
* New Hampshire: Dooie ruegyssagh meelowit
* Oregon: Sarkyl ronney "B", quaranteen
* Washington: Sarkyl nieunagh ronney C
* Yn Çhapaan 
* Yn Teelan Noa

## Ymmyd
Ren ad ymmyd jeh'n raisoam myr stoo lheeys.  She jough hilgee v'ayn dy cadjin.  Ta'n soo eck geyre as farbagh da'n chrackan as scowanyn.  Foddee eh gientyn çhingys gailley rish ee.

Ren ad ymmyd jee dys glenney ushtey, er coontey'n ablid eck dy soo stiagh meainyn trome.  Ta ny fraueyn eck cochiangley drundin as lhiettal crimmey.

## Caslyssyn

Coadan:Yellow Iris Iris pseudacorus Flower 1469px.jpg  |Blaa
Coadan:Iris_pseudacorus_01.jpg  |Iris pseudacorus
Coadan:Ansfelden Hangwälder Ritzlhof Naturschutzgebiet n158 Wasser-Schwertlilie.jpg  |Iris pseudacorus
Coadan:Illustration_Iris_pseudacorus0.jpg  |Iris pseudacorus
Coadan:Iris pseudacorus fruit.JPG  |Messyn
Coadan:Iris pseudacorus MHNT.BOT.2004.0.115a.JPG|Rassyn


## Imraaaghyn

*Flora Europaea: ''Iris pseudacorus''
*Plants for a Future: ''Iris pseudacorus''
*Germplasm Resources Information Network: ''Iris pseudacorus''
Queiggey Luhansk

She queiggey 'syn Ookraan hiar eh **Queiggey Luhansk** ( *Luhans’ka oblast’*;  *Luganskaya oblast’*) ny **Luhanshchyna** (Ookraanish: ) myr t'eh enmyssit dy mennick. She Luhansk y balley reiragh. Va'n queiggey bunnit 'sy vlein 1938 tra va ennym y chahnagh as y pholitickeyr Soveidjagh Kliment Voroshilov currit er myr **Queiggey Voroshilovgrad** (derrey 1958 as reesht eddyr 1970 as 1990).