open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solomon Arase

**Solomon Ehigiator Arase** (he yin jiji to 22 Ayidosun 1956 bo kú to 31 Avivọsun 2025) yin ponọ Nigeria tọn de. E sọ yin azinponọ pipli sinsẹ̀nzọn ponọ lẹ tọn to Nigeria. E yin dide taidi azinponọ to Alunlunsun 2023 gbọn Togán he ko kú lọ Muhammadu Buhari dali. Arase sọ wazọ́n taidi ponọ-gán dodinnanutọ daho 18tọ to Nigeria to whenuena Suleiman Abba ko hẹn azọ́n lọ bu godo. Whẹpo e do lẹzun ponọ-gán dodinnanutọ daho de, Arase wẹ yin ogán azọ́nwatẹn ponọ tọn he nọ dín nudọnamẹ nuglọ tọn lẹ.

## Gbẹzan po azọ́n po
Arase yin jiji to 21 Ayidosun 1956, to gandudu  dokọ̀ tọn Whèyihọ-waji Owan tọn, to Ayimatẹn Edo tọn mẹ, to Nigeria. E yì Wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn podọ e mọ gbedewema to lẹnunnuyọnẹn tonudidọ tọn mẹ to 1980. E kọnawudopọ hẹ ponọ lẹ to 1 Awewesun 1981, yèdọ owhe dopo to wehọmẹ godo. To nukọn mẹ, e mọ gbedewema devo yí sọn Wehọmẹ Alavọ Benin tọn bo mọ gbedewema daho yí sọn Wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn. 

To whenuena e tin to to sinsẹ̀nzọn ponọ tọn mẹ, Arase wazọ́n to fisusu, he bẹ ponọ-gán daho he tin to Ayimatẹn Akwa Ibom mẹ hẹn. E sọ yin wekantọ titengbe lọ na ponọ-gán daho, yèdọ Tarfa Balogun, he yin ponọ-gán dodinnanutọ daho to ojlẹ Togán Olusegun Obasanjo tọn whenu, podọ e sọ wazọ́n to azọ́nwatẹn nuglọ tọn lọ taidi mẹhe bọdo ponọ-gán dodinnanutọ daho go. E plọnnu to wehọmẹ yiavunlọna otò Nigeria tọn bo wazọ́n to Namibia to azọ́ndenamẹ jijọho Plidopọ Akọta lẹ tọn de whenu. Arase lẹzun ponọ-gán dodinnanutọ daho to Nigeria to ojlẹ Togán Goodluck Jonathan tọn whenu. Dopo to nujijọ ayidego tọn he wá aimẹ to ojlẹ etọn mẹ taidi ponọ-gán dodinnanutọ daho mẹ wẹ mẹhùhù ylankan lẹ to Agatu, to Ayimatẹn Benue tọn mẹ, gbọn kanlin-yìntọ he nọ hẹn osò lẹ dali, podọ to Togán Goodluck Jonathan do e hlan finẹ nado pọ́n nuhe gble lọ.

Arase doalọtena azọ́nwiwa to ponọ lẹ mẹ to 21 Ayidosun 2016. To azán enẹ dopolọ gbè, Togán Muhammadu Buhari hẹn Ibrahim Kpotun Idris nado lẹzun ponọ-gán dodinnanutọ daho whenu-gli tọn yọyọ to Nigeria. To whenuena e ko tọ́nsọn sinsẹ̀nzọn ponọ tọn mẹ godo, Arase lẹzun ogán pipli de tọn nado hẹn osẹ́n yọyọ de di sọta gbẹdido lẹ na nukọnyiyi gbetatò tọn to Ayimatẹn Edo tọn mẹ.

To azọ́n etọn wiwà to sinsẹ̀nzọn ponọ tọn mẹ godo, Arase yí whenu etọn zan taidi whẹ̀yidọtọ de, alọgọtọ hihọ́-basinamẹ tọn de na pipli lẹ taidi azọ́nwatẹn hihọ́-basinamẹ akọta tọn, azọ́nwatẹn Europe tọn na godonọnamẹ mẹdide tọn, azọ́nwatẹn jlọjẹ gbẹtọvi tọn to Wehọmẹ Alavọ Oslo tọn, bo nọ na hodidọ lẹ, bo nọ basi dodinnanu, po azọ́n wehọmẹ tọn po. E yin dopo to pipli aihọn tọn de mẹ to Geneva, to Switzerland, bo to osẹ́n yọyọ lẹ zedai gando lehe ponọ lẹ dona kàn kanbiọ lẹ sè do go. To 24 Alunlunsun 2023, Togán Muhammadu Buhari yí Arase do basi ogán pipli sinsẹ̀nzọn ponọ lẹ tọn to Nigeria.

Arase kú to 31 Avivọsun 2025, to owhe 69 mẹvi mẹ.

## Ajọ̀
To Kọ́yànsun 2022, Togán Muhammadu Buhari na ẹn ajọ̀ daho Nigeria tọn de he nọ yin yiylọdọ *Commander of the Order of the Federal Republic (CFR)*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1956 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2025 lẹ
Stjepan Babić

**Stjepan Babić** (29 Abọ̀húsun  1925 – 27 Avivọsun 2021) yin ogbe plọntọ, tonudọtọ podọ wesetọ Croatia tọn. E yin jiji to Oriova, Croatia. E yin mẹplọntọ to wehọmẹ alavọ Zagreb tọn.
E wọ wẹ yin mẹbọdotogbogan Matica hrvatska tọn sọn 1989 jẹ 1992 podọ nukunmọnu kavi tẹnmẹpọntọ to Županijski D professor om (Chamber of the Counties) sọn 1993 jẹ 1997. E jo azọn do to 1991.  E yin dopo to hagbẹ wedegbẹ tonudidọ oto Croatia tọn sọn 1993 jẹ 1997.
Babić basi matintọ to Zagreb to 27 Avivọsun 2021 to whenuena e tindo owhe 95.

## Alọdlẹndonu lẹ

 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Solomon Bonu

**Solomon Saanu Bonu** (yin jiji to azán 16tọ Ayidosun owhe 1972) yin tonudọtọ Naijilia tọn de podọ Ayinamẹtọ Vonọtaun *(Special Adviser)* na ayimatẹngán Ayimatẹn Awọnlin tọn tọn, Babajide Sanwo-Olu do whẹ̀ho Ayidedai, Aṣà po Whẹ̀ntintọ́n  Na Lẹndai Ayidedai Tọn lẹ Po *(Arts, Culture and Tourism)* po ji.

## Bẹjẹeji Gbẹ̀zan tọn po Wepinplọn po
Bonu yin jiji to azán 16tọ Ayidosun owhe 1972 tọn mẹ. E yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn Methodist Primary School to Gbagli, bọ to enẹgodo, wehọmẹ daho Badagry Grammar School tọn to Gbagli dopolọ, fie e mọ gbedewema *West African School Certificate* tọn yí te to 1995. Enẹgodo, e yì wehọmẹ alavọ tọn *Lagos State University (LASU)* tọn bo fó e po gbedewema *Bachelor of Science (B.Sc)* tọn de po to Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ tọn *(Political Science)* mẹ to 2000. E sọ wa yí gbedewema Ogán Lẹnunnuyọnẹn tọn  *(Master of Science)* to Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ tọn *(Political Science)* mẹ sọn wehọmẹ Alavọ tọn *University of Lagos (UNILAG)* mẹ to Akoka to owhe 2004 tọn mẹ.

## Azọ́n
Bonu bẹ azọ́n jẹeji taidi Alọgọtọ na Mẹplọntọ 
*(Assistant Lecturer)* to wehọmẹ alavọ tọn *Lagos State University* tọn mẹ to Naijilia; e sọ wazọ́n taidi Alọgọtọ na Mẹplọntọ, Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ po Anadidenanu otò tọn po *(Public Administration)* to Wehọmẹ Alavọ tọn Wenniba to Accra, Ghana sọn 2011 jẹ 2014. Enẹgodo, E sọ wa wazọ́n to  *Citizenship and Leadership Training Centre, Federal Ministry of Youth Development*, to Naijilia taidi Anadenamẹtọ-gán de *(Senior Instructor)* sọn 2010 jẹ 2016.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1972 lẹ
Stephanie Coker

**Stephanie Omowunmi Eniafe Coker** (yin jiji to azán ko-atọn-nukunatọntọ, osun widopotọ, owhe 1988) tọn mẹ. E yin azọnwatọ to azọnwhe zomọ gbezeyiaga tọn de tọn podọ nukunpedonugotọ tito Tele tọn na MTV Base Africa po Ebony Life TV tọn po, bosọ Tindo Mahẹ to Aihun he Gbẹtọ lẹ jẹakọ hẹ ganji dé he nọ yin Tinsel.
 
## Bẹjẹeji gbẹzan po tito nupinplọn tọn etọn po
Yè ji Stephanie do ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to togbo Naijilia tọn mẹ. Ṣigba e sẹtẹn yì North London to United Kingdom to whenue e gbẹ yin owhe dopo mẹvi de. Podọ ga e sọ yì wehọmẹ *St Mary's Church Of England Primary School* to North London, e wá yì wehọmẹ alavọ tọn to Brunel to fie e plọnnu gando nuyọnen Media po Communication po tọn te to whenuena e wazọ́n etọn tintan to wehọmẹ Brunel tọn na MTV Channels Four po Media Moguls PR tọn po.

## Azọ́n etọn
To owhe 2010, e tọnta to Agbàwhinwhlẹn *MTV freederm Presenter Competition* tọn, ehe wẹ na ẹn dotẹnmẹ-hundote lọ nado tindo Mahẹ to nujijla de he yin bibasi to Tele ji. To owhe 2011 tọn mẹ, azọnwhe "London 360" yigbe nado yin Anadenanutọ de na yé.

## Naijilia
Stephanie lẹkọ do togbo Naijilia tọn mẹ to owhe 2011 mẹ, e sọ be azọ́n jẹeji taidi Anadenanutọ de na tito Street Request na MTV Base Africa. E  sọ wazọ́n hẹ *Cool FM* to tito *Oasis Show* tọn ji podọ hẹ *Africa Magic* po to tito *Tinsel* tọn ji to owhe 2013 tọn mẹ, Ewọ po Bovi podọ Pearl po wẹ yin Anadenanutọ na Tito Guinness Colourful World Of More Concert tọn. E sọawuhia to Weda tintan zinjẹgbonu Exquisite tọn to Owhe 2015 tọn mẹ, Ewọ sọ wẹ Anadenanutọ Tito Ogbè Naijilia tọn to Owhe 2016 tọn mẹ. To azán ṣidopotọ, osun wiawetọ, owhe 2013 tọn mẹ wẹ azọnwhe Bailey Naijilia tọn yi Stephanie Coker po Veronica Ebie-Odeka do basi anadenanutọ na tito Bailey Boutique tọn.

## Nunina
*Exquisite Lady Of The Year (ELOY)* sọ na ẹn nunina gbezeyiagatọ he klọ hugan tọn to owhe 2014 tọn mẹ.

## Alọwle etọn
E wá wlealọ hẹ Olumide Aderionkun to azán wiawetọ, osun ṣinatọntọ, owhe 2017 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1988 lẹ
Suleiman Abba

**Suleiman Abba** (he yin jiji to 22 Whejisun 1959) yin ponọ he ko yí gbọjẹ whenu gaa Nigeria tọn de he wazọ́n taidi ponọ-gán dodinnanutọ daho 17tọ sinsẹ̀nzọn ponọ Nigeria tọn. E yin dide taidi ponọ-gán dodinnanutọ daho na ojlẹ gli de to 1 Avivọsun 2014 gbọn Togán Goodluck Jonathan dali bo wá lẹzun ponọ-gán dodinnanutọ daho to 4 Abọ̀húsun 2014. Jẹnukọnna ehe, Abba to azọ́nwa taidi mẹhe bọdo ponọ-gán dodinnanutọ daho go to Zone 7, to Abuja. Ponọ-gán dodinnanutọ daho Abba yin didesẹ to 21 Lidosun 2015 na walọ he tin to sinsẹ̀nzọn ponọ Nigeria tọn mẹ to ojlẹ vòbibla gbangba tọn mẹ to 2015 wutu.

## Gbẹzan po azọ́n po
Abba yin jiji to 22 Whejisun 1959 to Gwaram, to Ayimatẹn Jigawa tọn mẹ, to agewaji-whèyihọ Nigeria tọn. E mọ gbedewema de yí to Whenuho mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ Jos tọn mẹ.

E yin alọkẹyi do ponọ Nigeria tọn lẹ mẹ to Awewesun 1984 bo wazọ́n vudevude to ofi voovo lẹ kakajẹ whenuena e lẹzun mẹbọdo ponọ-gán dodinnanutọ daho go (AIG) to Afínplọsun 2012.

Abba nọ wazọ́n to azọngban susu mẹ to whenuena e tin to sinsẹ̀nzọn ponọ lẹ tọn mẹ.  E sẹ̀n taidi anadenanutọ ponọ lẹ tọn to Ayimatẹn Awọnlin po Rivers tọn po bosọ yin mẹbọdo ponọ-gán dodinnanutọ daho go de to ojlẹ de mẹ he nọ penukundo Zone 7 Abuja go.

To ojlẹ de mẹ, E sọ wà sinsẹ̀nzọn taidi ponọ tlọlọ (ADC) na Maryam Abacha, yèdọ asi togán dai tọn Nigeria tọn de he nọ yin Sani Abacha.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1959 lẹ
Suleja

**Suleja** yin tòdaho de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ to   Naijilia po gbẹtọ sọha 260,240 po to agéwaji Abuja he yin tatọ́-tẹnnọ Suleja Emirate tọn. E nọ blẹ mẹlẹ to whedelẹnu bọ yé nọ lẹndọ nudopolọ wẹ e yin po tòdaho Abuja he yin tatọ́-tẹnnọ togbó  Naijilia tọn po, na yé tin to lẹdo dopolọ mẹ podọ e ko nọ yin yiylọ dọ Abuja whẹpo gandudu  Naijilia tọn do wa dó yinkọ dopolọ, he yin Abuja, na tatọ́-tẹnnọ̀ yetọn gbọn  Emir Sulayman Barau dali to 1976.
E yin didoai to bẹjẹeji owhe kanweko ko-ewhè-dopotọ (*19th century*) tọn lẹ gbọn Mohammed Makau he yin emir (enẹ wẹ, nukọ̀ntọ sinsẹ̀n Male tọn he yin gándutọ) Hausanu lẹ tọn gódotọ Zaria tọn po hodotọ etọn he to hinhọ̀n na awhàn Male tọn fùntọ Fulani tọn he pé awhàn hẹ yé to awhàngigba agéwaji  Naijilia tọn whenu. Zaria kavi Zazzau, yin dopo to tòdaho/Ayimatẹn Hausa lẹ tọn to Agéwaji Naijilia tọn he ṣíawhàn to alọ̀  awhàn Male tọn funtọ Fulaninu lẹ tọn he yin nukọ̀nnọna gbọn Ṣeiki Usman bin Fodio dali lẹ.
Finẹ wẹ Zẹ́ndótọzọ́nwatẹn Ladi Kwali tọn (*Ladi Kwali Pottery Centre*) he yin didoai gbọn Michael Cardew dali to  1950 tin te. Afọ̀zedaitọ-gán wehọ zẹ́ndidó tọn ehe wẹ Dr. Ladi Kwali, mẹhe sin azọ́n no yin didohia to otò voovo lẹ mẹ, yin.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Sunday Omobolanle

**Sunday Omobolanle** he yin yinyọnẹn taidi **Papi Luwe**,he mọ gigopanamẹnu *MON* yi (yin jiji to azan tintan Kọyànsun owhe 1954). E yin aihundatọ nukikodonamẹtọn, sinimọto kantọ, anadenanutọ po sinimọto basitọ po.

## Bẹjẹeji Gbẹzan po Azọ́n etọn po
E yin jiji to azan tintan Kọyànsun owhe 1954 to Ilora he yin otò pẹvide to Ayimatẹn Oyo Tọn he yin tin to wheyihọ oto Naijilia tọn mẹ. Iwọ wẹ otọ na Sunkanmi Omobolanle, he yin aihundatọ po anadenanutọ po.
Sunday Omobolanle ko basi kandai, deana ná bo sọ sọawuhia to sinimọto wunmẹ wunmẹ lẹ mẹ taidi *Adun Ewúro*, he yin sinimọto Naijilia tọn dé he Adebayo Salami sọawuhia to é mẹ to owhe 2011.
Nado yọn pinpẹnnutọn etọn na ada he bẹ to azọnwhe sinimọto bibasi tọn to otò Naijilia tọn mẹ, togbogan otò Naijilia tọn dayi tọn *Olusegun Obasanjo*
Sunday Adewusi

**Sunday Adedayo Adewusi** (6 Awewesun 1936 - 26 Alunlunsun 2016) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Adamu Suleiman tọn mẹ to 1981, podọ Etim Inyang sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 1983. E kú to 2016 to whenue e tindo owhe 79. E yin jiji to Ayimatẹn Nasarawa tọn to otò Naijilia tọn mẹ.

## Jọja whenu etọn
E yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn *Mada Station* tọn to 1944 po 1948 po gblamẹ, enẹgodo e yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn *Baptist Day School* to 1949 po 1950 gblamẹ. E yì wehọmẹ daho to Keffi sọn 1951 jẹ 1956.

## Ponọ-zọ́n Naijilia tọn
E kọnawudopọ hẹ Ponọ-zọ́n Naijilia tọn bo ko mọ azọ́nplọnmẹ yí to Wehọmẹ Daho Ponọ tọn sọn 1957 jẹ 1958. To 1965, E yì wehọmẹ daho *Police Staff College* tọn to Scotland. E sọ mọ plọn jẹagọdo nuyiwa huhlọn tọn to *East Ridding Constabulary, Landshire* to Yorkshire mẹ. Whenue e do owhe 30, eyin azọ́ndena nado yin Anadenanutọ Ponọ tọn, podọ whenue e do owhe 45, e mọ lẹblanu-lọkẹyi nado lẹzun ponọ-gán daho.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1936 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2016 lẹ
Sunday Igboho

**Sunday Adeniyi Adeyemo** he diyin taun bọ mẹlẹ sọ nọ ylọẹdọ **Sunday Igboho**, wẹ yé ji to Azan aotọ osun aotọ owhe 1972 mẹ to gbetato he yin Igboho mẹ, to Oke-Ogun he tin to Aimatẹn Oyo tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. E sọ yin ajọwatọ dé, Avunhona jlọjẹtọ dé po Mẹnukundeji dé po.

Dile yé yí otò he mẹ e tlọn sín yinkọ dó nọ ylọ ẹ, yé nọ ylọẹdọ Igboho. Mẹsusu wẹ dó yise dọ e do huhlọn jọwamọ tọn. Na taun tọn to whenuena lẹdomẹwhan dé wa aimẹ to Modákẹ́kẹ́-Ifẹ ṣẹnṣẹn to Owhe 1997, bọ esọ dohia sọ sunnusi glengbenu wẹ emi yin. E yin gbẹtọ adọgbotọ bo sọ yin azinponọ azọnwhe *Adeson International Business Concept Ltd* po *Akọni Oodua of Yoruba* po.

Sunday Igboho wa yin yinyọnẹn ganji to nọtẹn Intẹnet tọn lẹ ji to osun tintan owhe 2021 tọn to whenuena e wa na avase Fulani he nọ bẹ Oyin pe lẹ nadó tlọn aigba Ìbàràpá tọn ji. Ewa ehe to whenuena yé hu Dr. Aborode he yin glesi de to otò lọ mẹ, bo ka sọ mọdọ yé tlọn aigba lọ ji.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
Ye ji Sunday Igboho to gbetato he yin Igboho mẹ to Ahọluduta hoho Oyo tọn glọ to Oke Ogun he tin to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ, amọ otọ etọn bẹ agban bo wa jẹ Modákẹ́kẹ́ he to Ayimatẹn Osun tọn mẹ, finẹ wẹ e whẹn te.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Suraj Adekunbi

**Surajudeen Ishola Adekunbi** yin ajọwatọ Otò Naijilia tọn podọ dopo to Wedegbẹ́ Tonudidọ Ayimatẹn Ogun tọn, to fihe eyin hodọtọ yetọn te.

## Bẹjẹeji gbezan etọn
E yin jiji to Ayetoro, to Ayimatẹn Ogun tọn, to Otò Naijilia tọn mẹ.  Adekunbi yin dopo to ovi fọtọ̀n he Rahmon po Elizabeth Adekunbi po ji lẹ mẹ.
E yi wehọmẹ dokọ̀ tọn St. Paul African church primary school, Ayetoro, whẹpo e do yi  *Comprehensive High School*, Ayetoro, to fihe e yi gbedewema pẹvi te to owhe 1993. E yi gbedewema to zomọ bibayi mẹ sọn wehọmẹ politẹknik tọn, Ilaro to owhe 1996,  podọ gbedewema he bọdego sọn politẹknik Ibadan. E sọ yi gbedewama devo to Wehọmẹ Alavọ tọn *Federal University of Technology* Akure, podọ gbedewema daho to nubibasi po didoai po mẹ to owhe 2011, sọn wehọmẹ alavọ Ibadan tọn si.

## Azọn po tonudidọ po
Adekunbi bẹ azọnwiwa jẹeji taidi alọgọtọ to Nigerian Petroleum Development Company (NPDC) to togbo Edo tọn mẹ to whenuena e to sinsẹn Naijilia to owhe 2000. To whenena e sẹn fo godo,  e lezun mẹplọntọ to wehọmẹ alọnuzọnwatọ lẹ tọn, Idi-Aba, Abeokuta. To enẹgodo e biọ ogbẹ Ogun State Civil Service working in the Burea Transportation tọn mẹ sọn owhe 2004 jẹ 2006, whẹpo e do doalọte nado wazọn to azọnwhe otọ etọn tọn, Al-Rahman Oil & Gas Limited.
To 2007 e ze apotin nado yin wedegbẹ tonudọtọ ayimatẹn  whezẹtẹn Egbado tọn ( he wa yin yinyoẹn taidi Yewa North )  Sigba e gbọawupo. To 2011, e sọ ze apotin devo to ogbẹ Action Congress of Nigeria (ACN) bo yin alọkẹyi. E  yin dide taidi hodọtọ ogbẹ lọ tọn. E so yin dide whla awetọ taidi hodọtọ ogbẹ lọ tọn to 2015
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sylvester Umaru Onu

**Sylvester Umaru Onu** yin jiji to azan fọtọ́ntọ, osun ṣidopotọ, owhe 1938 tọn. E yin tovi otò Naijilia tọn. Bo yin ogbẹvi whẹdatọ dayi tọn lẹ tọn to whẹdatẹn daho otò Naijilia tọn mẹ, sọn osun ṣidopotọ owhe 1993 tọn jẹ owhe 2014.
Onu yin tovi Egume tọn he wa yin Ayimatẹn Kogi tọn todin. Todin e yì wehọmẹ Ahọlu tọn to Koffi Ahmadu Bello Wehọmẹ Alavo tọn po Wehọmẹ Gibson Weldon tọn osẹ́npinplọn tọn po to (*Oriental and African Studies*), apadewhe wehọmẹ alavo tọn otò London tọn wẹ e yin.
Onu yin anadenanutọ to osẹ́ngbasa lọ whẹpo do yin dide do whẹvọylọhọsa daho tọn to 1984, enẹgodo e lẹkọ sọn whẹdọhọsa daho lọ to owhe 1993 tọn mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sōichi Aikawa

**Sōichi Aikawa** (相川 宗一, Aikawa Sōichi, 13 Zósun 1942 – 25 Alunlunsun  2021) yin tonudọtọ
oto Japan tọn. Aikawa yin jiji to  Urawa, Saitama. E yin alọkẹyi taidi ayimatẹngan Urawa tọn to
1991 jẹ 2001. E yin dide taidi ayimatẹngan tintan tohomẹ Saitama tọn podọ e jo azọn do to 2009.
Aikawa basi matintọ to 25 Alunlunsun 2021 tọn gbọn azọn vẹgo tọn ehe dotena gbigbọ etọn.
Ehe owhe etọn lẹpo yin 78.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tadudu

**Tadudu** wẹ whenue ota mitọn mọ awugble. E ma yin whenue ota yi ho do nude go wẹ nọ hẹn tadudu wa gba, kakatimọ whenue e mọ awugble sọn homẹ. Tadudu nọ wa aimẹ eyin onu voovo ehelẹ jọ:
*Ova
*Nupinpọn na ojlẹ dindẹn
*Agbọpipe kavi amlọnmadọ
*Magbọjẹ
*Awugble apọnmẹ tọn

## Nukunpedomẹgo
To ninọmẹ susu mẹ, tadudu nọ gbọ na ede to jọwamoliho. Aliho susu devo lẹ tin he sọgan dekanpona tadudu taidi zọnlin zinzin pẹẹde, nukun whiwhe pludopludo pódọ̀ nado nọ nu osin susu. To Jọwamọliho onu ehelẹ nọ gbọ tadudu to whedelẹnu hugan nado zan amasinkun. Amasin susu wẹ tin to egbehe he mi nọ zan to whenue mi yi dotowhe.

## Alọdlẹndonu lẹ
T.M Ilesanmi

Weyọnẹntọ **Thomas Makanjuọla Ilesanmi** wẹ omẹ tintan he yi ogan B.A to ada ogbe pinplọn po Litireso Afilika tọn to Obafemi Awolọwọ University. E ma dẹn bọ e yi gbọjẹ to whenue e ko wazọn to ada nuhe e plọn tọn mẹ godo sọn owhe 1975 jẹ 2005. Azọn susu wẹ e yiwa to ayọnuyigbaji, pẹẹde to e mẹ wẹ yin kinkan do odo to glẹnsigbe mẹ. Weyọnẹntọ T.M Ilesanmi yi wehọmẹ azọn mẹpinplọn tọn to Wehọmẹ Alavọ Ifẹ tọn (University Obafemi Awolowo todin), Ile Ife, Naijilia, taidi alọgọtọ to ada ogbe pinplọn afilika po litireso po to Abọhusun, owhe 1975, to whenue e fo wẹhọmẹ alavọ tọn daho to Wẹhọmẹ Alavọ Pontifical, oto Lomu tọn po wẹhọmẹ alavọ Ifẹ tọn. E mọ zedaga yi to azọnmẹ to kọyansun, owhe 1997. Azọn lọ wa wẹ e te kaka jẹ whenue e yi gbọjẹ to azọnmẹ dile e jẹ do to whenue e pe owhe kandekoatọn to owhe 2005. Eyin mi pọn bẹplidopọ po kandai owe oyọnẹn tọn etọn, mi na mọdọ e tindo jidide podọ e yin nukunpedo azọn go tọ. Dodinnanu gando Ilesanmi go hunwhẹ avosinsan tọn po otan lẹ yin nudaho de, e sọ yin alọdlẹndo taidi nujọnu to nuyọnẹn dodinnanu tọn do Ayọgbe ji (Yoruba). Tọ ogbẹ etọn lẹ sẹnsẹn, Ilesanmi yin dopo to mẹho nugopọntọ na mẹsusu he plọn we bo dugan po ogan weyọnẹntọ lẹ tọn to azọ́n kọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tafa

**Tafa** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. E má dogbó hẹ Aigbadenamẹ Ahọ́nkan Aṣẹpipa  Naijilia tọn *(Federal Capital Territory)*. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Wuse tọn mẹ.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 222 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 83,544 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ 910.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Taitanik

**Taitanik** (*Glẹnsigbe: Titanic*) yin tọjihun daho yovo Glẹnsi lẹ tọn de he siọ do ohù Atlántíkì tọn mẹ to azán fọtọ̀ntọ, osun ẹnẹtọ, owhè 1912 tọn to whenue e gba do osin-agò dé go to ohù ṣẹnṣẹn to whenuena e to gbejizọnlin titan etọn ji sọn ayimatẹn Southampton tọn yí ayimatẹn New York tọn ji. To gbẹtọ sọha di 2,224 he tin to tọjihun lọ mẹ lẹ, gbẹtọ hugan 1,500 wẹ kú, ehe wẹ zọn bọ gbẹtọ sọha he kú lẹ do yin dehe sù hugan to tọjihun dopo gbigba whenu. Nujijọ ehe dọn ayidonugo gbẹtọ lẹ tọn do eji bọ yé yí nujijọ ehe do basi yẹdide susu podọ yé basi sinimọ̀tò etọn na gbẹtọ lẹ nido pọn.
Taitanik wẹ yin tọjihun he klo hugan he to otọ̀ji to whelọnu, e sọ yin tọjihun awetọ to tọjihun atọ̀n  he klo hugan to whelọnu lẹ mẹ. Taitanik yin gbigbá gbọn azọ́nwhe Harland po Wolff Shipyard he tin to Belfast po tọn.Thomas Andrews wẹ yin ogán he nọ deanana tọjihun gbigbá to azónwhe lọ to whelọnu. dawe ehe lọsu ku to nujijọ lọ whenu. Nukọntọ Edward Smith he paṣẹ na tọjihun kuntọ lẹ to azan lọ gbe lọsu siọ po tọjihun lọ po. Tọjihun Taitanik tọn lọ bẹ delẹ to adọkunnọ whenẹnu tọn lẹ hẹn podọ susu to mẹhe to tẹnsẹ sọn otò Great Britain, Ireland podọ fidevo lẹ to yovo yigba ji nado bẹ́ ogbẹ̀ yọyọ devo to otò United State tọn mẹ. Taitanik klo sọmọ bọ tẹnmẹ akuẹnọ lẹ tọn gbọnvo na wamọnọ lẹ tọn. To awà akuẹnọ lẹ tọn ji, gbẹdunú susu wẹ yin babasi do emẹ taidi; fie ye nọ lẹawu te, fie ye nọ hia owé te, fie ye nọ dunu te po onú mọmọ lẹ po. Taitanik yin tọjihun dé he tindo hihọ susu bọ osin ma sọgan gbọn fide do biọ e mẹ. Tọjihun flinflin kande-atọ́n-nukunatọ̀n (48) lẹ wẹ é nọ bẹ hẹn nado whlẹn gbẹtọ lẹ to whenuena nugbajẹmẹji ajiji tọn jọ. Sigba to azan lọ ji, tọjihun flinflin ko (20) kẹdẹ wẹ e bẹ hẹn. tojihun lọ lẹ sọgan penugo nado bẹ́ gbẹtọ sọha 1,178 he yin odá na gbẹtọ sọha 2,224 he tin to Taitanik lọ mẹ to azan lọ gbe.

## Lehe nujijọ lọ jọ gbọn
To whenue tọjihun Taitanik tọ́n sọn ayimatẹn Southampton tọn to azán aotọ, Lidosun, 1912 godo, e glin do ayimatẹn Cherbourg tọn to otò Flans tọn mẹ, enẹgodo e sọ glin do Queenstown to Otò Ireland tọn mẹ whẹpo e do bẹ gbejizọnlin etọn nado yì New York, ṣigba to azán wiẹnẹtọ, Libọsun, owhè 1912 tọn to whenuena e to gbejizọnlin ji wẹ to ajiji mẹ e gba do osin agò dé he tin to ohu ṣẹnṣẹn go,to ogàn wiawe po nukunwhiwhe ko (11:40) to ozán gbodo awè mẹ.
Osin jẹ wiwọ biọ tọjihun lọ mẹ ji to afọdopolọji. Yọpọvu lẹ po yọnnu lẹ po wẹ yé bẹ́ do tọjihun flinflin lọ lẹ mẹ jẹnukọn, na nuhe osẹ́n lọ dọ niyẹn.
To ogàn awè e lan nukunwhiwhe ko mẹ (2:20am), Taitanik wẹn do awè whenue gbẹtọ susu lẹ gbẹ tin to e mẹ, bo sọ siọ to ganhiho awè gblamẹ. Gbẹtọ sọha 710 wẹ yin whinwhlẹn to nujijọ lọ whenu to whenuena tọjihun daho devo wá bẹ́ mẹhe lùntọ́n lẹ godo.

## Alọdlẹndonu lẹ
Takuẹ

**Takuẹ** yin akuẹ he gbẹtọ nọ su na ahọluduta lẹ. Ahọluduta lẹ nọ yi akuẹ lọ zan nado penukundo nudelẹ go. Di apajlẹ, Takuẹ nọ yin yiyizan nado su ahọ mẹhe to azọnwa podo ahọluduta lẹ po, taidi Awhanfuntọ Lẹ, Ponọ lẹ,po Dotozọnwatọ lẹ po. Nudevo lẹ wẹ nado yi akuẹ lọ do gba Dotowhe lẹ, Ali lẹ, Wehọmẹ lẹ po Aga-li lẹ po. 
          
## Takuẹ voovo he tin lẹ
*Takuẹ gbekọndopọ tọn
*Takuẹ akuẹ he mẹde mọ tọn
*Takuẹ nuhe mẹde sa tọn
*Takuẹ do nutindo lẹ ji
*Takuẹ do ogu dudu lẹ ji
Tamaz V. Gamkrelidze

**Tamaz (Thomas) V. Gamkrelidze** yin jiji to azán konukúnatontọ kọ̀yàntọn owhe 1929 –Aflinplọsun azán ao-tọ, owhe 2021. Yin Georgia-nu mẹplọntọ, otan plọnmẹtọ podọ alenamẹtọ paa tọn de bẹsọn owhe 1974 podọ e lẹzun togan Georgia tọn
sọn (200-2013) doto lẹnwunnuyọnẹntọ podọ wesetọ(1964).
Gamkrelidze yín jiji to oto Kutaisi, nọvisunnu etọn we Revaz Gamkrelidze, ewọ lọsu yin mẹhe yinukọn to wehọmẹ daho lẹ mẹ, Podọ ẹyin gbetọ nukundeji de tó nulinlẹn mẹ. 
Gamkrelidze kú owhe 91 yinyin mẹ. 

## Alọdlendonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Taiwo Hassan

**Taiwo Hassan** (yin jiji to azan gban-nukun-dopotọ, Kọ́yànsun, owhe 1959 tọn), gbẹtọ lẹ sọ yọnẹn taidi **Ogogo**, e yin aihundatọ sinima tọn, sinima bayitọ, po anadenanutọ dé po. Yè ji Taiwo Hassan dó Ilaro, tòpẹvi dé mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Taiwo Hassan yin jiji to azan gban-nukun-dopotọ, Kọ́yànsun, owhe 1959 tọn mẹ to tòpẹvi Ilaro tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn to Otò Naijilia tọn mẹ.

## Wepinplọn etọn
Ogogo bẹ wepinplọn dokọ̀ tọn etọn jẹeji to Christ Church School, Ilaro. E sọ zindonukọn bosọ yì technical college fihe e plọnnu gándo gbẹduhun jijlado te.

## Azọn etọn
Ogogo bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1981 tọn mẹ to ojlẹ vude godo he e mọ azọn gbẹduhun jijlado tọn to *Water Corporation*. Ogogo wazọn to *Water Corporation* lọ na nuhe yi owhe wiatọ̀n.
To owhe 1994 mẹ, Hassan jo ahọluzọn do bo ze ayiha etọn pete do aihundida ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Taiwo Oyebola Agbona

**Taiwo Oyebola Agbona** yin viyọnnu owhe konukunẹnẹ mẹvi he du Ahọlu do Adele tẹnmẹ tọ Ayimatẹn Ondo Tọn to otò Naijilia tọn mẹ. E tindo owhẹ konukunawẹ (22)to whenue e to wẹhọmẹ alavo tọn, Achiever University to topẹvi Ọwọ tọn to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ, fihẹ ẹ plọnnu gando yovomasin tọ owhẹ 2017, whenue ofa de taidi Ahọlu  to whenue otọ etọn he yin Ahọlu, Ahọlu  Aye Otopevi Aaye tọn mẹ, Ahọlu  J.B Agbona basi matintọ to owhẹ 2017 azan 4tọ osun 5tọ. Taye Oyebọla Agbona wẹ yin mẹjẹmẹtẹnmẹ Ahọlu tọn to Topẹvi Aaye tọn tọ alọnu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tetracycline

** Tetracycline ** yin amasin sinsinyẹn de he yin dodinna to owhe 1945. E yin amasin sinsinyẹn he gbloada taun na e nọ hu owanvu lẹ taun. Tetracycline yin kinkan namẹ whla tintan to owhe 1948. To owhe 1950, to wehọmẹ alavo harvard tọn, weyọnẹntọ Robert Burns Woodward wazọn sinsinyẹn dogọ do amasin lọ ji. To owhe lọ mẹ janwẹ , e sọ yin kinkan na zinzan to vojlado lẹ godo. Amasin ehe lọ nọ saba yin zinzan na awutu taidi nusinsẹn to agbasa go, etlẹ sọ nọ wazọn na mẹhe to suslu bosọ to miyẹn to ojlẹ dopolọ mẹ. Amasin ehe yin dopo to amasin he ogbẹ aihon lọ tọn he nọ hokan na agbasalilo nọ yizan taun.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Amasin
Adà:Lẹnunnuyọnẹn
The Beat 99.9 FM

**The Beat 99.9 FM** yin azọnwhe ladiohọ tọn he nọ na linlin to yovogbe mẹ, bo yin didoai do Ayimatẹn Awọnlin Tọn mẹ. Ladiohọ lọ bẹjẹeji to azan tintan osun ṣianwetọ owhe 2003. E sọ nọ na linlin bosọ nọ basi ajọjijla to *Beat Tv* he yin dopo to *YouTube channel* ji. Ewọ wẹ yin azọnwhe ladiohọ Aflika tọn tintan  he sọawuhia to *Twitter* ji.

## Linlinnatọ Nukundeji lẹ
**Alọnu**
* Maria Okanrende
* Toolz
**Dai**
* Dami Elebe

## Alọdlẹndonu lẹ
The Remedies

**The Remedies** yin tóntlọngbọn to hajigbẹ he nọ ji ohàn hip-hop tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.

Ogbẹ lọ bẹ gbẹtọ taidi Eedris Abdulkareem,  Tony Tetuila po Eddy Remedy (he sọ yin yinyọnẹn taidi Eddy Montana) po hẹn.

## Alọdlẹndonu lẹ
The Wings Towers

**The Wings Towers** (kavi, to Gungbe mẹ, **Atọhọ Awà lẹ nọ lẹ**)  Ohọ̀ Azọnwatẹn Wings tọn yin petlezìn onù 15nọ awè topọ he yin gbigbá to aliho họ̀gbigba tọn he nọ yin alọkẹyi hugan mẹ de to Victoria Island to Awọnlin to Naijilia. Atọhọ he yi otẹn he sọ metlu 27000 lẹdope ehelẹ sọ yin yẹyidogona po gbedewema họ̀gbigba he sọgbe to adà lẹpo mẹ tọn po.
Thinkers Newspaper

Thinkers Newspaper
Linlinwema Naijilia tọn hẹ tín íntanetí jí bo sọ nọ jẹgbonu egbesọ egbesọ hẹ tín Abuja, otò Naijilia tọn.
Thinkers Communication Limited hẹ nọ bayí Hojlẹwema Thinkers tọn whẹ sọ bibayí Linlinhowema Thinkers tọn.
Thomas Babington Macaulay

Thomas Babington Macaulay (Naijilia) Yẹwhenọ Ayọnnu tọn po Nuplọntọ.
Thomas Babington Macaulay
(azan17,Alunlunsun, owhe 1826
-azan 17, Alunlunsun, owhe 1878)yín Yẹwenọ,Nupọntọ po   Nukọntọ wehọmẹ titan to wehọmẹ CMS(CMS Grammar School)tọn hẹ tín Awọnlin bo sọ yin otọ́ na  Herbert Macaulay.
Gbẹzan
T.B Macaulay yin jiji do Kissy, otò Sierria Leone to azan 17, Alunlunsun, owhe 1826, do Ayọnnu famii mẹ hẹ yin Afanumẹ to dai na yovo "British West Africa Squadron"hẹ tlọn ajọ kanlinmọ "Trans Atlantic tọn.
Macaulay sín otọ nọ yin Ojo-Oriare hẹ tlọn Ikirun to otodaho Oyo hoho tọn,onọ he tọn yin Kilangbe slọn Ile-Ogbo to Aimatẹn Osu Oyo hoho tọn.
T.B Macaulay plọnnu to CMS wehọmẹ Nuplọnmẹ (CMS Training Institute)tọn po "Kings College" hẹ tín  to London.
T.B.Macaulay yín   hagbẹ joja do Yẹwhenọ "Ajayi Crowther".
Whẹnu he jẹ 1854,T.B Macaulay da Yẹwhenọ Ajayi Crowther sin viyonnu awetọ di asì he tọn.
Okuzan
"Smallpox" hu T.B Macaulay to jijizan he tọn to azan 17, Alunlunsun ,owhe 1878 do Awọlin, he sọ di do ṣiọdo to Ajele.
He wa yí yinkọ he tọn do nọ ylọ wehọẹ hẹ tín to Ikorodu,Awọnlin, Babington Macaulay Junior Seminary, bo do blo yẹyína.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tinubu Square

**Tinubu Square** (eyin yinyọnẹn dai taidi otẹn mẹdekannujẹ tọn) yin nọtẹn he hunnukun de to *Broad street* he to Lopo Awọnlin tọn ji he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn yedọ to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Yinkọ lọ yin Nina to whenue ayọnu he nọ wajọ mẹsisado kanlinmogbenu tọn, podọ mẹyizantọ he nọ yin Madam Efunyoye Tinubu. To ojlẹ demẹ e nọ yin yiylọ dọ Kohata Tinubu whẹpo e do wa yin yinkọ dona gbọn nukọntọ mẹdekannujẹ tintan bẹplidopọ Otogbo Naijilia tọn to mẹdekannujẹ Naijilia tọn go dọ whẹpo e do wa yin yinyọnẹn taidi Tinubu Square.
Yẹdide:Ogankan wẹ yeyídọ lẹ pajan do notẹn lọ bọ nutọnsin awe wẹ tin to emẹ podọ ama yọnwhanpẹ lẹ po gọna atin he yọn pọn lẹ po e sọ gọna yẹdide bleblu Madam Tinubu tọn he yin dide to patako deji
Tiwa Savage

**Tiwa Savage** (yin jiji to azán atọ́ntọ Afínplọsun tọn owhe 1980). Eyin hansinọ, hankantọ po ahihundatọ otogbo Naijilia tọn po. Yinkọ etọn to gigọmẹ nọ yin Tiwatope Savage.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Tiwatope Savage yin jiji to azan atọ́ntọ Afínplọsun owhe 1980 to oto pevi Isale Eko tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Tiwatope tin to ovi Widopo wepo ewa yi otogbo United kingdom ton bo yí wẹhọmè daho

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Todohukanji Yinkọ Ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn Lẹ Tọn

Ehe wẹ todohukanji aṣẹpatọ po **Ayimatẹngán [[Ayimatẹn Niger Tọn]] ** lẹ po tọn. Ayimatẹn Niger Tọn yín didoai to azán atọ̀ntọ February 1976 to whenue e klan sọn Ayimatẹn Sokoto tọn go.
Todohukanji wehọmẹ nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ po tọn to Naijilia

Hosọ́ ehe bẹ **todohukanji wehọmẹ daho nuyọnẹn wintinwintin lẹ tọn he tin to [[Naijilia]] lẹ** po wehọmẹ daho glezọ́n pinplọn tọn lẹ po gọna wehọmẹ daho  he nọ wleawuna azọ́nplọnmẹ he yọn-na-yizan  na nuwiwa egbesọegbẹsọ tọn lẹ po tọn. E ma bẹ wehọmẹ alavọ tọn lẹ kavi nuplọntẹn mẹplọntọ wehọmẹ tọn lẹ tọn hẹn gba.

Wehọmẹ daho nuyọnẹn wintinwintin tọn po wehọmẹ daho daho lẹ *(college)* po nọ yin anadena gbọn  "Federal Ministry of Education" Naijilia tọn dali. Gandudu togbó tọn po Gandudu Ayimatẹn tọn po wẹ nọ saba do wehọ mọnkọtọn lẹ. Wehọmẹ daho daho *(college)* delẹ ko jẹ gbedewema lẹ namẹ ji. Glẹ́nsi-gbe mẹ wẹ nuplọnmẹ lẹ nọ yin nina te. Owhe nupinplọn tọn etọn nọ bẹsọn Kọ́yànsun mẹ jẹ Zósun owhe he bọdego tọn mẹ.
Tony Ezenna

**Tony Ifeanyichukwu Ezenna** (yin jiji to azán Konukundopotọ, osun ẹnẹtọ owhe 1957). Bo yin Ajọ́watọ po Alọ́tlutọ dé po to otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ yin dowatọ *Orange Drugs Nigeria Limited* tọn, Azọ́whé he yọnazọ́n to Amasin po Nuzinzan he nọ hẹn mẹ yọnwhanpẹ̀ sọ́n Otò Indonesia, Germany, Italy, po United States tọn po mẹ wá Naijilia.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn

Ezenna yin jiji to Port Harcourt, to Ayimatẹn River tọn to Naijilia, finẹ wẹ e whẹ́n te whẹpo dó sẹtẹn yí Onisha. E yì wehọmẹ dokọtọn St. David tọn to Owerre Akokwa, enẹgodo e yi Wehọmẹ Daho *Christ The King* Onitsha tọn. E doalọtena wehọmẹ yiyi na akuẹ́ ma tin wutu bo kọnawudopo hẹ́ otọ́ etọn to ajọ́ otọ́ etọn tọn wiwa mẹ.[3]

## Gbẹzan Medetiti tọn
E dà Elizabeth Ezenna podọ eyin klistiani Akonka de.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tony Umez

**Tony Umez** yin tovi Naijilia tọn de he yin aihundatọ televiziọn ji tọn. E sọawuhia to aihun Naijilia tọn he yin yinyọnẹn taidi Nollywood tọn Ayọgbe podọ  Glẹnsigbe voovo he hugan fọde (200)  mẹ sọn whenue e dà aihun  etọn tintan to 1994 he hosọ etọn yin *Died Wretched: Buried in N2.3m Casket.*

## Vúwhenu po wehọmẹ yiyi etọn po

Tony Umez yin jiji to Ogidi, yèdọ topẹvi de to Ayimatẹn Anambra tọn. Onọ̀ etọn wá sọn Ayimatẹn Cross River tọn podọ otọ́ etọn wá sọn Ogidi, fie ewọ lọsu yin jiji te. Dile etlẹ yindọ e yin Igbonu de, e ma sè ogbè Igbo tọn, ṣigba e sọgan do ogbè Efik tọn ganji, yèdọ ogbè onọ̀ etọn tọn. Umez whẹn to ayimatẹn Awọnlin tọn fie e yì wehọmẹ dokọ tọn podọ wehọmẹ daho etọn po te.
E sọ yí gbedenamẹ *Bachelor's degree* tọn etọn to wepinplọn gando osẹ́n go mẹ, podọ gando Glẹnsigbe pinplọn po mẹ, to *[[University of Lagos]].*

## Numimọ etọn to aihundida mẹ
E bẹ aihundida jẹeji to whenue e pò to wehọmẹ daho, fie e nọ daihun oplo ji tọn po wadohia po tọn te. To 1993, e jẹ aihun dà ji to Nollywood. E ma mọ akuẹ depope yí sọn aihun voovo awe he e dà lẹ mẹ, ehe zọn bọ e tọ́n sọn ogbẹ́ Nollywood tọn mẹ na owhe vude.

E lẹkọ do ogbẹ́ aihundida tọn lọ mẹ to 1997 bo sọawuhia to aihun de he hosọ etọn yin *The Princess* mẹ, ṣigba aihun he hosọ etọn yin *Died Wretched: Buried in N2.3m Casket.* wẹ hẹn ẹn diyin.

## Aihun Tony tọn lẹ

**The Princess* 1997
**Died Wretched* 1998
**Pains* 1999
**Demon in law* 2003

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tonye Ibiama

**Tamunotonye Soipiriala Adonye Ibiama** (yin jiji to azan 29, Zosun, owhe 1974) he  mẹ susu yọnẹn taidi **Toyen Ibiama**, e sọ nọ yin yiylọdọ **"Big T"** ga.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Topo

**Topo** yin gbètato de to gandudu dokọtọn Gbagli tọn to Aimatẹn Awọnlin tọn glọ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Gbètato Topo tọn yin gbetato de he tindo adọkun aigba tọn lẹ na e sepọ otọ̀ podọ e ma sọ dẹ̀n do ohù paali, enẹwutu wẹ whevi huhu do yin dopo to alọnuzọ́n he tovi he tin to gbètato Topo tọn mẹ lẹ nọ wà, ṣigba alọnuzọ́n titengbe he yin yinyọnẹn gando otò Topo tọn go wẹ ozẹ́n bibasi. Ajọ̀ ozẹ́n bibasi tọn hẹn tovi lẹ jẹ adọkun susu  to owhe susu lẹ wayi. Mọdopolọ, adọkunnu devo delẹ taidi Ofẹ́n po Agọnkẹ po tin to gbètato Topo tọn mẹ, ehe gọalọ na tovi lẹ nado mọ ajọliho voovo taidi Ozàn linlọn, Agọnkẹjọ po nu mọmọ lẹ po basi to e mẹ.
Topo yin gbètato de he yin nukundeji to otò he sẹpọ ẹ lẹ mẹ na e yin didohia kavi yin alọdlẹndo to aigba denamẹ otogbo Naijilia tọn mẹ. Baalẹ he to gandu do otò lọ ji wẹ Mẹplọntọ Oluwadami Avoseh
Tom Acker

**Thomas James Acker** (yin jiji to azan ṣianwetọ, whejisun, owhe 1930 jẹ azan ẹnẹtọ, alunlunsun, owhe 2021) tọn mẹ. E yin balọnhotọ po opo po otò Amẹlika tọn. E yin jiji dó oto Parterson, New Jersey tọn mẹ. E ho balọn na *Cincinnati Reds* sọn owhe 1956 jẹ 1958 tọn mẹ. Acker basi matintọ to azan ẹnẹtọ alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ to otò Caernarvon, Pennsylvania tọn to whenuena e tindo owhe kan-awe-aotọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn Devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tom Gannon

**Thomas P. Gannon** (mẹhe yin jiji to azán atọ́ntọ, Lidosun  owhe 1943 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán aotọ, Alunlunsun owhe 2021 tọn) yin tonudọtọ Amẹlika-nu de. E yin dopo to tonudọgbẹ *Republican* tọn lẹ mẹ na  hagbẹ *Pennsylvania House of Representatives* tọn sọn  1979 jẹ 2006. E yin jiji to Philadelphia to Pennsylvania.
Gannon kú to azán aotọ, Alunlunsun owhe 2021 tọn to Upland, Pennsylvania to whenue e yin owhe 77 mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Toshirō Daigo

**Toshirō Daigo** (醍醐敏郎, sọn azán awetọ Alunlunsun owhe 1926 tọn jẹ azán aotọ Kọ́yànsun owhe 2021 tọn) yin azọnwatọ to azọnwhe Judoka tọn to otò Japanese tọn mẹ. E sọ yin mẹplọntọ daho to wehọmẹ Kodokan tọn mẹ po nukunpedonugotọ po na bọluhihogbẹ otò Japan tọn mẹ. Whẹpo Daigo dó ku, eyin dopo to mẹ atọn he yin Kodokan po mẹ aotọ he dan po to otò yetọn mẹ podọ ga dopo to mẹ fọtọn he ko je otẹn ehe mẹ lẹ mẹ. Hunwhẹ owhe dudu tọn Kagami biraki tọn to azan ṣiatọntọ Alunlunsun owhe 2006 tọn tẹnmẹ wẹ ewọ po Ichiro Abe po Yoshimi Osawa po yin zize d'aga to azọnmẹ te. 

## Otàn gbẹzan etọn tọn

Daigo yin jiji to Alunlunsun owhe 1926 bo hiawe to Wehọmẹ Alavọ tọn *Tokyo University of Education.* Ewọ wẹ sọ yin mẹhe tọ́nta hugan to mẹ he nọ ho avun Judo tọn lẹ mẹ to Oto Japan tọn mẹ sọn 1951 yi jẹ 1954. Etomọṣo ewọ dopolọ wẹ sọ yin dowatọ nukinkan Kodokan Judo tọn to: Alọpa he mẹ yé nọ yinnu te lẹ mẹ, nukinkan dé he basi zẹẹmẹ gigọ dó nu yinyin Judo tọn ji. Daigo basi matintọ to azan aotọ Koyansun owhe 2021 tọn, to whenuena eko do owhe 95.

## Yinkọ owe he ekan lẹ
Delẹ to wema he ekan gando Judo go lẹ mẹ wẹ:
*(2005) Kodokan Judo: Alọpa he mẹ yé nọ yinnu te *(Throwing Techniques)*,
*Kodansha, 
*Tokyo, 
*Japan.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1926 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Tosin Jegede

**Tosin Jegede** yin ohansinọ to Naijilia sọn ojle dindẹn mẹ wẹ e ko nọ ji ohàn gando yọpọvu lẹ  go. Ojlẹ he me ede ohan tintan etọn tọ́n to 1985 he yin *Children Anse at Age Five* godo e so de ohan awe devo lẹ tọ́n he e ylọdọ *Leaders of Africa and Children* to owhe 1989 podọ 1992.
Ese ada sọn togbo etọn me nadọ yi hia owe dogọ bo tindo nuyonen zindonukọn to nudide ajọwiwa tọn me podo nudide devo le to owehome daho Bristol to London eyi ojle dedo wazọn Kleun to Uk taidi ayiname to.Ele kọ yìì Nigelia to 2008. Tosin sin iya yin matintọ to 2012 bo ewọ lọ su wajẹ ohan kleun kandai ji enẹwe *One Book, One Child* be nukọn pọn do hia sọgodo ovivu letọn to Nigelian kandai ohan tọn
ovi le koyin fifon (1985) nukọn tọ  Africa         (1989).  Ovi Africa tọn(1992).

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Towhan

**Towhan** yin awhan de he bẹ to akọ awe kavi akọ susu ṣẹnṣẹn to oto dopolọ mẹ. Whẹwhinwẹn  susu wẹ nọ hẹn towhan de wa aimẹ, ṣigba awe wẹ nọ yawu fọn dote.
Tintan wẹ yindọ, eyin akọ voovo lẹ ma kọngbedopọ dọ mẹde ni deanana ye kavi eyin ye ma kọngbedopọ gando lehe oto lọ na yin anadena gbọn, eyin tonudọgbẹ awe ma kọngbedopọ gando mẹhe na nọ deanana oto lọ go kavi na kọdetọn ovo bibla tọn go, ehe  sọgan dekọtọn dó awhan mẹ eyin ada awe lẹ ma sọgan kọngbedopọ. 
Whẹwhinwhẹn awetọ wẹ yindọ, eyin ogbẹ gbẹtọ lẹ tọn de ma jlo na yin hagbẹ togbo lọ tọn ba, ehe yin yinyọnẹn di awhan klandovo tọn. Mẹdelẹ he nọ nọ ada togan devo tọn ji sọgan jlo mẹdekannujẹ nado deanana yede di togbó de. Togbogan sọn oto pẹvi devo mẹ he ma hunhomẹ dọ ada de ni klan sọn  oto lọ go, ehe sọgan dekọntọn dó awhan mẹ, whedelẹnu mẹhe jlo na jẹvo lẹ ma jlo nado ze oto yọyọ blebu do ai ṣigba bo jlo nado mọ mẹdekannujẹ yi nado tindo oto he ye na deanana na yedetiti lẹ, ehe nọ jọ whedelẹnu eyin akọ voovo lẹ wẹ tin to otò dopolọ mẹ. Towhan sọgan zindonukọn na owhe susu na eyindọ nuhẹngbletọ mẹhutọ de yin aganwhan, bọ e ma jlo na johodo. E nọ zọn bọ towhan nọ yin hinhẹn vantan to plaun mẹ. Towhan sọgan bẹ to akọ awe ṣẹnṣẹn ṣigba bọ ada voovo lẹ na klan bọ ada yọyọ ehe lẹ na bẹ awhan po yede po. Ada he ma tindo mima to awhan mẹ to bẹjẹeji sọgan wa yin yiylọ  do awhan mẹ po awubibọ po bọ yé na to avun ho nado basi hihọna yede sọn ada he to awhanfun lẹ si. Towhan po akọ voovo lẹ po he to awhanfun hẹ yede lẹ po ko jọ pọn bọ to whedelẹnu oto aganu tọn lẹ ko gọalọ na ada voovo he to awhanfun lẹ kavi jonọto voovo lẹ ni nọgodo na otò voovo lẹ, ehe nọ dekọtọn do towhan susu lẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Toyin Abraham

**Toyin Abraham** kavi **Olutoyin Aimaku** yin jiji to azán atọ́ntọ osun sinẹnẹtọ owhe 1984 (5 Zósun 1984). Eyin  vijiji Naijilia tọn bosọ yin Aihundatọ  sinimọto tọn, Anadenanutọ po mẹhe nọ ze Aihundida sinimọto tọn de.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Eyin jiji to topẹvi Auchi he tin to otodaho Ẹdo tọn to Naijilia. Ṣigba e bẹ gbẹzan etọn jẹeji to Ibadan tomẹ. E yi gbedewema HND(Higher National Diploma) to wehọmẹ Ibadan tọn (Ibadan Polytechnic) to Whenue e yin gbẹdohẹmẹtọ Dibie, C.B.N aka×7 tọn. Toyin Aimakhu kò yin didohia to sinimọto susu lẹ mẹ, podọ to yọyọ mẹ din e Basi sinimọto de he hosọ etọn yin Black Val.

## Azọn etọn lẹ
Toyin jẹ Aihunda to sinimọto lẹ mẹ to Whenue Aihundatọ nukundeji dé he yinkọ Etọn nọ yin Bukky Wright, wa Ibadan tomẹ nado dé yedide Aihundida de tọn. E ko deanana, gọalọ, dé sinimọto lẹ tọn na ede, delẹ to e mẹ̀ wẹ Àlání bàba Làbáké po Èmi Ni. Eyin dìde taidi Aihundatọ mẹ̀gobọtọ yọnnu he yọn hugan(Best Supporting Actress) to Aihundida sinimọto he hosọ etọn yin"Ẹ̀bi mi ni" boka sọ yin pipa taun to owhe 2013 Best of Nollywood Awards, mọdopolọ Jọkẹ́ Muyiwa yin dìde na best lead actress to sinimọto he hosọ lọ yin Ayítakẹ. Susu tonudọtọ lẹ wẹ ko ylọẹ nado wa la tito vobibla tọn na ogàn togbo Naijilia dai tọn he nọ yin Goodluck Ebele Jonathan to owhe 2015. Toyin losu tlẹ dọ Emi sọgan kú dó ota na tonudọgbẹ People's Democratic Party (PDP) tọn mẹ. Ṣigba e wa diọ linlẹ̀n bo vẹ mẹyinwanna etọn lẹ dọ mẹdepope ni ma sọn ohùn mẹdepope tọn dai to ovobibla whenu.

## Sinimọto etọn lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Kanṣadopọ lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1984 lẹ
Tsoede

**Tsoede** , he sọ yin yinyọnẹn taidi **Tsudi**, **Tsade** kavi **Edegi** kavi **Ichado** to Igalagbe mẹ, yin nukọntọ aflikan-nu de. Ewọ wẹ yin omẹ tintan he kọ̀n Nupenu lẹ dopọ bosọ nọ yin pinpọnhlan di **Etsu Nupe** tintan, he yin ahọlu ahọluduta Nupe tọn, he yin otò de he tin to ṣẹnṣẹn na tọ̀sisa Niger po Kaduna po tọn, he wá yin yinyọnẹn taidi ṣẹnṣẹn otò Naijilia egbezangbe tọn.  

Otọ́ etọn wẹ ahọvi otò Igala tọn, podọ onọ̀ etọn yin awhli Nupenu de. E yin pinplọ́n whẹ́n to omẹ̀ Nupe tọn lẹ ṣẹnsẹn. Omẹ Igala tọn lẹ nọ biọ to omẹ Nupe tọn lẹ nado na yé kanlinmọ lẹ whẹwhẹ̀, podọ Tsoede yin sisẹdo tatọ́-tẹnnọ̀ Igala tọn he yin Idah taidi kanlinmọ. To finẹ, e wá yin ayidego gbọn otọ́ etọn dali, mẹhe ko lẹzun Ahọlu (Attah) to whenẹnu, podọ otọ́ etọn kẹalọyii nado wá nọ họnmẹ Ahọlu tọn. 

E wá sawhé do Nupeko, fie e hù ogán he tin to finẹ te, mẹhe yin tavẹ etọn, enẹgodo e lẹ́ ede zun ogán.
E dọn Nupenu lẹ po dopọ bo dè yé ṣe sọn alọ Igalanu lẹ tọn mẹ, podọ na ewọ wẹ yin ahọlu (Etsu Nupe tọn), e do ahọluduta Nupe tọn ai.

Tsoede yin pipa na azọ́n yinyọnẹn etọn to anazọ́n gànvẹẹ kinkọ̀n tọn mẹ podọ na tọjihun bibasi na Nupenu lẹ. 

E kú to awhàngbenu to 1591 to lẹdo he ma yin yinyọnẹn de mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Tíátà

**Tiata** yin hogbe dé sọn ogbè Glẹki tọn mẹ he zẹẹmẹdo nupọntẹn, e sọ zẹẹmẹdo dọ mẹdopo kavi humọ ni bẹmẹpli nado hẹn lanmẹyamẹ lẹ. 

Na zẹẹmẹ he gbloada, sọn whenue gbẹtọ ko wá gbẹmẹ wẹ tiata ko tin, sọmọ bọ e basi apajlẹ gbẹzan gbẹtọ tọn. Owanyi na otàn sọn bẹjẹẹji wẹ zọn bọ tiata do gbloada, bo gbọnmọ dali do ma do adà voovo lẹ mẹ he bẹ nuzinzan lẹ di otàn-we lẹ, ohàn-we lẹ po yẹdide lẹ po he nọ yin adà tiata tọn hẹn. 

Tiata egbezangbe tọn lẹ gọna nugbo dile e ma do adà voovo ji. Tiata tintan yin bibasi to owhe fọtọn awe die jẹnukọnna oku oklunọ tọn, enẹgodo wẹ yin aihun zohunhun tọn gando aigba Egipti hohowhenu tọn go.

Otàn dogbọn yẹwhe awusọhia tọn wẹ yé dó nọ basi tiata to whemẹwhemẹ nado sẹn yẹwhe awusọhianọ ehe kakajẹ ojlẹ nukunhunhun tọn ehe, he do kanṣiṣa he tin to tiata po sinsẹn po ṣẹnṣẹn hia. Omẹ Glẹkinu hoho whenu tọn lẹ wẹ yin omẹ tintan he yí tiata taidi azọn. 

Yé basi zẹẹmẹ tiata tọn to aliho voovo lẹ mẹ, tintan wẹ aihun he wá vivi to vivọnu kavi aihun he homẹgble dotana po aihun he basi apajlẹ gbẹtọ lẹ tọn po.

Ṣigba to egbehe, tiata todin nọ yin bibasi do okanji na pinpọn to whegbe na gbẹtọ nido duvivi etọn. Tiata ko wá yin agbasazọn mẹdelẹ tọn to egbehe, tiata po aṣa po nuyiwa he aihundatọ lẹ nọ yizan nado do aṣa he ko busẹ to mẹwigbeji lẹ hia. Gbọn tiata dali wẹ mí wá yọn aṣa po nuyiwa lẹ po tintengbe to ayọnugbeji he ko busẹ lẹ te. Na aṣa yovo lẹ tọn ko ho aṣa mítọn yi sọn mí sí wutu. 

Adà tiata tọn devo wẹ tiata dogbọn gbẹtọ lẹ po tonudọtọ lẹ po go. Tiata gando gbẹtọ lẹ go wẹ aihundatọ lẹ nọ basi, bo nọ do diọdo susu po awugbopo he tin to lẹdo mítọn mẹ lẹ hia, gbọn tiata dali vlavo gbọn aihun oploji tọn dali kavi gbọn dehe yè nọ pọn to whegbe dali wẹ hẹn vọjlado pla aihun susu he to aliklan winyan tọn ji he ma yọn nuhe yé na wa lẹ. 
Tonudọtọ susu wẹ na ko hẹn aihun zun yetọn kẹdẹ eyin aihundatọ ehelẹ ma ko yi aihun dó dè dona walọ ylankan yetọn lẹ.  Tiata he ko tin sọn ojlẹ dindẹn die wẹ vọjlado ko pla todin. Tiata vlavo gbọn aihun ploji tọn dali kavi gbọn aihun he yè nọ pọn to whegbe dali tin na oplọn vọjlado tọn to egbehe.
 
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Whenuho
Tòdaho Davidi tọn

**Tòdaho Davidi tọn** oyín he yin didona tòdaho Jẹbusi tọn to whenue Davidi gbawhàn etọn bo gbá owhé ahọlu tọn etọn do finẹ godo. E sọ nọ yin yiylọdọ **Ziọni**. Hùwaji-whèzẹtẹn Jelusalẹm tọn wẹ e bẹhẹn podọ finẹ wẹ yin awà tòdaho lọ tọn he ko tin na ojlẹ dindẹn hugan.
Tẹmpli Akọta tọn

**Tẹmpli Akọta tọn** (to glẹnsigbe mẹ: The **National Temple**) wẹ sinsẹn ṣẹnṣẹn he to plidopọ-họsa sinsẹn aposteli Otò Naijilia tọn he tin to Olorunda-Ketu, to Ayimatẹn Awọnlin Tọn mẹ. E tindo ojan he sọgan hẹn gbẹtọ he yi 100,000 lẹ.

## Bẹjẹeji etọn
To owhe 1969 tọn mẹ, plidopọ whemẹwhemẹ tọn Lagos, Western and Northern Areas (LAWNA) he nọ saba yin bibasi to Ebute Metta yin gigọdo Orishigun, tòpẹvi dé to Ketu na diọdọ susu he wa aimẹ lẹ wutu.
To owhe 1970 tọn mẹ, yé gọ̀ plidopọ dó nọten etọn dai tọn to Olorunda-Ketu bọ plidopọ whemẹwhemẹ owhe 1976 tọn jẹ wiwa aimẹ ji he e wa yin yinyọnẹn taidi Plidopọ Họsa hoho lọ tọn.
To owhe 1979 tọn mẹ, sinsẹn -gan dai tọn S.J. Adegboyega he yin Azinponọ tintan na LAWNA ze dodonu nuhe Tẹmpli Akọta tọn lọ dona yin dai.
To owhe 1994 tọn mẹ, sinsẹn-gan dai tọn Samuel Jemigbon basi diọdo he ya taun to họgbigba he tin to aṣẹ etọn glọ lè taidi LAWNA atọ̀ntọ he yin Azinponọ Lẹdo etọn tọn. 
Tẹmpli Akọta tọn yin fifo to Azan koewhedopotọ Abohusun owhe 2011 tọn to whenuena sinsẹn-gan Gabriel Olutola he basi apajlẹ etọn taidi "Ohọ de he yin gbígba po odẹ" po "Ohia dé he do Pọninọ hia de po" gbẹ to nukunpedego. Tẹmpli lọ klo sọ mọ bo nọ hẹn gbẹtọ he yi 100,000.

## Sọ pọn
Todohukanji sinsẹn he klo hugan lẹ tọn
## Alọdlẹndonu lẹ
Tọpo Grammar School, Badagry

**Tọpo Grammar School, Badagry** (yín didoai to azán tintan Alunlunsun owhe 1970 tọn) yin dopo to wehọmẹ daho he mẹ wehọmẹvi lẹ nọ plọn nuyọnẹn he na plan ye sọ yi wehọmẹ Alavọ tọn mẹ te. Wehọmẹ lọ tin to Gandudu Dókọtọn  Gbagli tọn glọ to Gbetato Tọpo tọn mẹ, e tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ.

## Otàn he gando wehọmẹ lọ go lẹ
Wehọmẹ ehe bẹjẹeji po nupinplọn ohọ atọ́n (5) tọn po. Enẹgodo, to 2003 wẹ e wa yin lilẹ dó wehọmẹ ohọ Ṣidopo tọn, bọ yé nọ ylọ atọ̀n (3) to e mẹ dọ pẹvi (Junior Secondary School) bọ atọ̀n (3) depo nọ yin daho (Senior Secondary School).

Towhelọnu, Mr Sottin wẹ yin wehọmẹgan Wehọ lọ mẹ tọn bọ Mr. Osideko yin mẹhe bodego. Wehọmẹvi lẹ sìn sọha ma sọ hugan 277 to whelọnu. Todin, wehọmẹvi na yí 315 wẹ tin to Wehọ lọ mẹ.

## Mẹplọntọ he ko wazọn to wehọ lọ mẹ pọn lẹ
*Gandonu, J.W.K,
*Mrs.T.O. Awhanggansi,
*Mrs. M.U Osaigbovo,
*Mr. Oladipo J.R., 
*Miss. F.O. Samuel

## Gbẹtọ nukundeji he yi wehọ lọ mẹ lẹ
*Afam Victor (Medals in national schools sports fiesta 2008) 
*Ekokeme Ebismor Joy (Best student in the district) 
*Imahia Jeremaih (2nd best student in the district) 
*Idowu Sunday Best student 2011 merit award senior category in the District

## Azọn he nọ yin pinplọnmẹ to Wehọmẹ lọ mẹ lẹ
*English Language, 
*Mathematics, 
*Biology, 
*Yoruba, 
*Economics, 
*Physics, 
*Chemistry, 
*Agric Science, 
*Financial A/C Commerce, 
*Government, 
*CRS/IRS, 
*Physical & Health Edu. 
*Lit-in-English.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Wehọmẹ lẹ
Tọsisa Yẹlo Tọn

**Tọsisa Yẹlo Tọn** (glẹnsigbe: **The yellow River**) (Huang He) otọ ehe yin awetọ to Nọwhe he dite hugan to otò China tọn lẹ mẹ. To enẹgodo (Yangtze tọn) sọ yin dopo to Nọwhe ṣidopo he dite hugan lẹ mẹ lẹdo aihọn pe. Nowhe lọ tindo tedidi nujlẹpo aliho tọn 5464 tọn podọ enọ hujẹage to Bohai sin ohuto. Etindo agbado daho de he yin lilẹdo gbọn ageklo ohu amifuno tọn, Nowhe  ehe lọ nọ saba yin yiylọdọ Onọ Nọwhe China tọn podọ gbẹdutẹn he yin ginglọndo to Oto China tọn mẹ. To oto China tọn mẹ Eyin Nowhe otan hoho whenu tọn bosọ yin otovoduntọ Oto lọ tọn he nọ yin yiylọdọ **Hebo**.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ukraine

**Ukraine** (to Ukraine-gbe mẹ: Україна) yin otò de to whèzẹtẹnwaji Europe tọn. Otò Russia tọn to whèzẹtẹn agewaji tọn na Ukraine, Belarus to whèyihọ agewaji tọn podọ Poland po Slovakia po to wheyihọwaji, Hungary, Romania, Moldova po Transnistria po sọ to huwaji whezẹtẹn tọn podọ Ohù yuu tin to huwaji.

Ukraine yin otò de he nọ yin gandudeji gbọn togán he yin dide gbọn tovi lẹ dali de. Tatọ́-tẹnnọ Ukraine tọn wẹ Kyiv (to Ukraine-gbe mẹ: Київ). E yin apadewhe Soviet Union tọn to ojlẹ de mẹ wayi sọn 1922 jẹ 1991. To Afínplọsun [owhe] 2022 tọn, otò [Russia tọn tọ́nawhàn Ukraine.

## Ogbè he yin ajọwa-gbe
Ukrainian wẹ yin ajọwa-gbe otò lọ tọn. To mẹhihia he wá aimẹ to 2001 whenu, diblayi gbẹtọ 29% wẹ dọdọ Russian wẹ yin ogbè tangan emitọn.
Ogbè awe ehelẹ di yedelẹ to aliho de mẹ ṣigba bo gbọnvo to aliho devo lẹ mẹ.

## Adà he mẹ Ukraine má do lẹ
Ukraine yin mimá do adà 24 ji, taidi ayimatẹn lẹ, adà dopodopo nọ yin yiylọdọ *oblast*, Ukraine sọ tindo otò he tindo gandutọ etọn titi de he nọ yin yiylọ dọ *Republic of Crimea*

## Tòdaho he klo hugan to Ukraine lẹ
Tòdaho he klo hugan to Ukraine lẹ wẹ:
*Kyiv (tatọ́-tẹnnọ Kyivan Rus tọn sọn vivọnu owhe kanweko ṣinẹnẹtọ tọn; e sọ lẹzun tatọ́-tẹnnọ Ukraine tọn sọn whenue e jẹ mẹdekannu to 1919)
*Kharkiv (tatọ́-tẹnnọ Ukraine tọn sọn 1919 jẹ 1934)
*Dnipro 
*Odesa
*Zaporizhia
*Lviv

## Lehe yinkọ otò lọ tọn wá aimẹ gbọn
Yinkọ lọ "Ukraine" (u-krayina) ko yin zẹẹmẹ basina whlà susu nado zẹemẹdo "tónu" kavi "dogbo otò tọn", ṣigba mẹdevo lẹ lẹn dọ "aigba denamẹ" wẹ yin zẹẹmẹ he na ko sọgbe hugan. Dodinnanu ogbè tọn basitọ lẹ gbẹ to dodonu podọ otàn fie yinkọ lọ wá sọn tọn din.

Whlà tintan he e yin yiyizan wẹ to owhe kanweko wiawetọ, podọ e yin yiyizan nado dlẹnalọdo apawhe tangan aigba Kyivan Rus tọn de. 
To glẹnsigbe mẹ, lẹdo lọ yin yinyọnẹn taidi "the Ukraine". Sọn mẹdekannujẹ yetọn to 1991 godo, "the" ma sọ nọ yin yiyidogọ na yinkọ lọ to glẹnsigbe mẹ ba na e nọ yin pinpọnhlan di aliho he ma sọgbe.  

## Otàn

Adà:Otò
Ulysses S. Grant

**Ulysses Simpson Grant** (azán koatọnnukunawetọ Lidosun, owhe 1822 jẹ azán Koatọ́ntọ́, Liyasun owhe 1885 tọn), he ajiyinkọ etọn nọ yin Hiram Ulysses Grant, wẹ nukọntọ na awhanfungbẹ he nọ yin *UNION ARMY* to towhàn Amẹlika tọn whenu, podọ togbogan fọtọnnukunatọ̀ntọ Amẹlika tọn wẹ e yin.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn

## Whẹpo e do du togbogan

## Wehihia po yindidi etọn po

## Whenue e lẹzun togbogan

## Gbẹzan godo tọn po oku etọn po

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1822 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1885 lẹ
Usman Alkali Baba

**Usman Alkali Baba** (jijizan: 1 Whejisun 1963) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho yọyọ. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Mohammed Adamu tọn mẹ to 2021.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ