open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hyacinth Alia

**Hyacinth Iormem Alia** (he yin jiji to 15 Nuwhàsun 1966) yin sinsẹ̀ngán Katoliki Nigeria tọn de po tonudọtọ de po he ko yin ayimatẹn-gán Benue tọn sọn 29 Nuwhàsun 2023 gbọ́n.

## Vuwhenu po wepinplọn po
Hyacinth Alia yin jiji to 15 Nuwhàsun 1966, to Mbangur, to Mbadede, to lẹdo gandudu dokọ̀ Vandeikya tọn mẹ, to Ayimatẹn Benue tọn mẹ. E mọ gbedewema wehọmẹ dokọ̀ tọn he diyin etọn yí sọn wehọmẹ St. Francis Primary School tọn, to Agidi, to Mbatiav, to lẹdo gandudu Gboko tọn mẹ, to ayimatẹn lọ mẹ podọ to 1983, e ze yinkọ dai to wehọmẹ St. James Minor Seminary tọn to Makurdi. E yin alọkẹyi nado plọnnu to wehọmẹ St. Augustine's Major Seminary tọn to Jos. E plọnnu na gbedewema sinsẹ̀n tọn de to 1987 podọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn de to sinsẹ̀n-nuplọnmẹ wiwe tọn mẹ to 1990. To 1999, e mọ gbedewema titengbe de yí to nuplọnmẹ sinsẹ̀n tọn mẹ (jijọ gbẹtọvi tọn po ayinamẹ po) to wehọmẹ alavọ Fordham tọn, to Bronx, to New York City. To 2004, e mọ gbedewema titengbe devo yí, to nunọwhinnusẹ́n amasinzọnwiwa tọn lẹ mẹ, sọn Wehọmẹ alavọ Duquesne tọn, to Pennsylvania. E mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn daho hugan de yí to nuplọnmẹ dopolọ mẹ to Duquesne to 2005, ṣigba wema dodinnanu tọn etọn ma tin to wesẹdotẹn lọ mẹ gba.

## Mẹdide
Hyacinth Alia yin dide taidi yẹwhenọ Katoliki tọn de to 7 Liyasun 1990, gbọn Biṣọpu Athanasius Atule Usuh he yin nukọntọ sinsẹ̀n Katoliki Makurdi tọn dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1966 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Jibril Aminu

**Jibril Muhammad Aminu** (he yin jiji to Avivọsun 1939), he sọ yin yinyọnẹn taidi **Aminu Song**, yin mẹplọntọ amasinzọnwiwa tọn po tonudọtọ Nigeria tọn de po. E yin afọzedaitọ Nigeria tọn to Amelika sọn 1999 jẹ 2003. Sọn 2003 jẹ 2011, ewọ yin Osẹn-Namẹtọ de na Ṣẹnṣẹn Adamawa tọn. Ewọ yin dopo to hagbẹ tònudọgbẹ́ *Peoples Democratic Party (PDP)* tọn lẹ mẹ.

## Jiji po wepinplọn po
Aminu yin jiji to Avivọsun 1939. E plọn amasinzọ́nwiwa bo mọ gbedewema M.B.B.S. tọn yí sọn Wehọmẹ alavọ Ibadan tọn to 1965. To nukọn mẹ, e mọ gbedewema PhD tọn de yí to amasinzọ́nwiwa mẹ sọn Wehọmẹ *Royal Post-Graduate Medical School tọn, to London, to 1972.

E lẹzun Hagbẹ *Nigerian Academy of Science* tọn to 1972, heyin Hagbẹ *Royal College of Physicians* tọn, to London, to 1980, podọ Hagbẹ *West African College of Physicians* tọn de to 1980. To 2004, e yin yiylọdọ Hagbẹ Nukundeji Nigerian Postgraduate Medical College* tọn de.

Aminu wazọ́n taidi azọ́nyọnẹntọ dotowhé tọn, mẹplọntọ-gán, mẹhe bọdo ogán oplọn dotozọnwiwa tọn go to *University of Ibadan Medical School* sọn 1973 jẹ 1975. Sọn 1975 jẹ 1979, E wazọ́n taidi anadenanutọ-gán *National Universities Commission* tọn.

Ewọ yin mẹplọntọ amasinzọnwiwa tọn jonọ de to Wehọmẹ Alavọ Howard tọn to Washington DC sọn 1979 jẹ 1980. Ewọ yin anadenanutọ-gán to Wehọmẹ Alavọ Maiduguri tọn sọn 1980 jẹ 1985, bosọ wazọ́n to finẹ taidi mẹplọntọ amasinzọnwiwa tọn sọn 1979 jẹ 1995.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Aminu sẹ̀n taidi Agbagogán whẹho wepinplọn tọn, podọ to godo mẹ taidi Agbagogán he nọ penukundo Amì Odòglọ tọn po Adọkunnu Jọwamọ tọn lẹ po go to 1989 po 1992 po ṣẹnṣẹn.

To ojlẹ etọn taidi Agbagogán he nọ penukundo Amì Odòglọ tọn go mẹ, ewọ yin ogán daho *African Petroleum Producers' Organization* tọn to 1991 podọ ogán daho *OPEC Conference* tọn  sọn 1991 jẹ 1992.

E yin dide taidi afọzedaitọ de yì opli *National Constitutional Conference* tọn sọn 1994 jẹ 1995.

Sọn 1999 jẹ 2003, ewọ yin afọzedaitọ Nigeria tọn to Amelika.

To 2023, e yin dide do otẹn Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn mẹ na Ṣẹnṣẹn Adamawa tọn, bosọ yin dide whladopo dogọ to 2007. Taidi Osẹn-Namẹtọ de, ewọ sẹ̀n to wedegbẹ́ lẹ mẹ na whẹho tògodo tọn lẹ, wepinplọn, awhànfuntọ agahomẹ tọn, po agbasalilo po.

To 2009, linlin de dọ dọ e ma hẹn linlẹn osẹ́n tọn yọyọ lẹ depope wá, ṣigba e tindo mahẹ to hodọdopọ lẹ mẹ bo wazọ́n taun to wedegbẹ́ whẹho tògodo tọn lẹ po wepinplọn tọn po mẹ. To 2 Alunlunsun 2010, e mọ oylọ aṣa “Bobaselu of The Source” tọn yí sọn Ahọlu Sijuwade, yèdọ Ooni Ife tọn.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Jibril Aminu ko wlealọ whlaawe. Asi he e tindo to alọnu etọn yin Fatima Bukar Mulima, podọ yé tindo ovi atọ̀n. Asi etọn dai tọn yin Ladi Ahmed he e tindo ovi ṣidopo hẹ.

Visunnu etọn lẹ Bashiru Aminu po Murtala Muhammad Aminu po yin nuyọnẹntọ whẹho akuẹzinzan tọn lẹ po ajọwatọ lẹ po. Dopo to viyọnnu etọn lẹ mẹ, he nọ yin Nana Aminu, yin whẹ̀yidọtọ, podọ devo he nọ yin Aminu Bello yin doto adú-zọ́nwatọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn

Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1939 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Aliyu Abubakar

**Aliyu Mai Sango Abubakar III** yin dide taidi Osẹn-Namẹtọ agbegbe Agewaji Sokoto tọn to Ayimatẹn Sokoto tọn mẹ, to Nigeria, to bẹjẹeji adà ẹnẹtọ gandudu Nigeria tọn. E yin vòbibla-yitọ tònudọgbẹ́ *All People's Party (APP)* tọn de. E bẹ azọ́n etọn jẹeji to 29 Nuwhàsun 1999.

To whenuena e ko lẹzun Osẹn-Namẹtọ de to Ayidosun 1999 godo, e yin dide nado wazọ́n to wedegbẹ́ he nọ deanana nunọwhinnusẹ́n lẹ, hihọ́ po nuyọnẹn po mẹ, (taidi mẹbọdo-azinponọ go), whẹho ponọ lẹ tọn, amasin adínọ lẹ, po amasin adínọ he ma sọgbe hẹ osẹ́n lẹ po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Magaji Da'u Aliyu

**Magaji Da'u Aliyu** (he yin jiji to 1963) yin tonudọtọ Nigeria tọn de he sẹ̀n taidi dopo to Hagbẹ Pipli Sẹ̀nbasitọ tọn lẹ to Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn 8tọ po 9tọ po fihe ze afọ agbegbe Birnin Kudu/Buji tọn to Ayimatẹn Jigawa tọn dai te.

## Vuwhenu po agbasazọ́n tonudidọ tọn po
E yin jiji to 1963 bo wá sọn ayimatẹn Jigawa tọn. E yin dide jẹnukọn taidi dopo to hagbẹ Pipli Sẹ̀nbasitọ tọn lẹ to 1915 bo yin dide whladopo dogọ to 2019.

To 2023, e mọ tike *All Progressives Congress (APC)* tọn yí na vòbibla whladopo dogọ ṣigba Yakubu Adamu he yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ́ *Peoples Democratic Party (PDP)* tọn lẹ duto ewọ ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1963 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Joseph Olatunji Ajayi

**Joseph Olatunji Ajayi** yin dide taidi Osẹn-Namẹtọ he nọtena agbegbe Agewaji Ekiti tọn to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, to Nigeria, to bẹjẹeji adà ẹnẹtọ gandudu Nigeria tọn.
E yin vòbibla-yitọ tònudọgbẹ́ Alliance for Democracy (AD) tọn de. E bẹ azọ́n etọn jẹeji to 29 Nuwhàsun 1999.
To whenuena e lẹzun Osẹn-Namẹtọ godo, e yin dide taidi nukọntọ wedegbẹ́ lọ tọn to anadidena gbejizọnlin sadidi tọn po aṣa lẹ po mẹ. E sọ yin dopo to hagbẹ wedegbẹ́ lọ tọn lẹ mẹ he nọ penukundo nunọwhinnusẹ́n lẹ, whẹho homẹ tọn lẹ, po nudọnamẹ lẹ po go.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Chavela Aaron

**Chavela Aaron** yin dopo to hagbẹ mẹhe ko penukundo dodinnanu lẹ go to otò voovo lẹ mẹ to taekwondo podọ karate mẹ. E penukundo dodinnanu lẹ go to dodinnanu US Olympic tọn to 1992 podọ dodinnanu devo lẹ. E mọ ajọ̀ silver tọn to dodinnanu World Taekwondo Championships tọn to 1991 to pipli mẹhe nọ wazọ́n sọgodo lẹ tọn. E wa sọn Boston bọ e sọ nọ Jacksonville, Florida.
## Alọdlẹndonu lẹ
Abdulyekeen Alajagusi Sadiq

**Abdulyekeen Alajagusi Sadiq** yin tonudọtọ Nigeria tọn de. E ze afọ agbegbe Asa/Ilorin tọn dali to Pipli Sẹ̀nbasitọ lẹ tọn mẹ. E yin jiji to 3 Lidosun 1962 podọ e wá sọn Ayimatẹn Kwara tọn. E yin dide do Pipli Sẹ̀nbasitọ lẹ tọn mẹ to vòbibla 2019 tọn gbọn All Progressive Congress (APC) gblamẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1962 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Suleiman Adokwe

**Suleiman Asonya Adokwe** (he yin jiji to 15 Afínplọsun 1954) yin dide taidi Osẹ́n-Namẹtọ na agbegbe hùwaji Nasarawa tọn to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ to Naijilia. Ewọ bẹ azọ́n etọn jẹeji taidi Osẹ́n-Namẹtọ to 29 Nuwhàsun 2007. Ewọ wẹ dopo to hagbẹ tonudọgbẹ People's Democratic Party (PDP) tọn mẹ. Ewọ yin Alago-nu, yèdọ akọ̀ de he yin apadewhe pipli Idomoid-gbè tọn.

## Gbẹzan etọn
Adokwe mọ̀ gbedewema tintan wehọmẹ alavọ tọn yi to oplọn gbẹtọ lẹ tọn taidi pipli de mẹ, gbedewema titengbe yi to oplọn azọ́n lẹ tọn mẹ, podọ gbedewema tintan wehọmẹ alavọ tọn devo yi to oplọn osẹ́n lẹ tọn mẹ. Ewọ yin whẹ̀yidọtọ he plọn osẹ́n to wehọmẹ. Ewọ wazọ́n to ahọluzọ́n Ayimatẹn Nasarawa tọn sọn 1979 jẹ 1999 bo lẹzun wekantọ tẹgbẹ̀. Sọn 2003 jẹ 2006, ewọ wẹ Afọzedaitọ Ayimatẹn Nasarawa tọn na Nudọnamẹ po Whẹho Ayimatẹn lọ tọn po.

## Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn
Ewọ lẹzun dopo to hagbẹ́ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lẹ mẹ to Nuwhàsun 2007. To enẹgodo, ewọ yin nina azọ́ntẹn lẹ to hagbẹ́ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lẹ mẹ na azọ́ntẹn Sinsẹ̀nzọn Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn, Hihọ́ po Nuyọnẹn po, Awhànfuntọ Tọji tọn, Tito Akọta tọn, Ajọ́ Amì tọn, po Ahì Akuẹ tọn lẹ po tọn lẹ. To Nuwhàsun 2009, linlinwe he yin yiylọdọ ThisDay dọ dọ ewọ ma ko hẹn osẹ́n yọyọ depope wa, amọ́ ewọ dọho ganji to opli Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lẹ whenu. Adokwe nọgodona pipli azọ́nwatọ lẹ tọn. Ewọ dọ dọ pipli azọ́nwatọ lẹ tọn sọgan na ayinamẹ dagbe na gandudu lọ na nukọntọ yetọn lẹ ma nọ gblezọn bosọ nọgodona gandudu démocratie tọn.

Adokwe bayi do lẹzun Osẹ́n-Namẹtọ Ayimatẹn Nasarawa South tọn to vòbibla whenu to lidosun 2011 tọn. Ewọ gọalọna tonudọgbẹ́ People's Democratic Party (PDP) tọn to vòbibla lọ mẹ. Ewọ dù vòbibla lọ mẹ podo vòbibla 108,844. Omẹ awetọ etọn he yin Tanko Wambai sọn Congress for Progressive Change (CPC), mọyi vòbibla 103,320. Wambai dọ dọ emi na tindo ayihaawe gando vòbibla lọ sin kọdetọn go.

Adokwe tẹnpọn nado lẹzun Osẹ́n-Namẹtọ Ayimatẹn Nasarawa South tọn whla atọ̀n to vòbibla 2015 tọn mẹ taidi vòbibla-yitọ tonudọgbẹ́ People's Democratic Party (PDP) tọn. Ewọ ma dù vòbibla lọ mẹ. Arc Salihu H. Egyebola sọn tonudọgbẹ́ All Progressives Congress (APC) tọn dù vòbibla lọ mẹ. Egyebola mọyi vòbibla 95,781, bọ Adokwe mọyi vòbibla 91,760.

To kọdetọn vòbibla tọn yin lilá godo, Adokwe yi whẹdatẹn vòbibla tọn to Lafia, Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ nado gboadopọna duduto Arc Egyebola tọn. To 12 Kọ́yànsun 2015, whẹdatẹn lọ gbẹwanna whẹdida etọn na dodinnanu ma tin.

Adokwe ma tindo pekọ to whẹdida lọ mẹ gba, enẹwutu e yì Whẹdatẹn Whẹvọylọ tọn to Makurdi, Ayimatẹn Benue tọn mẹ. To nukọn mẹ, Whẹdatẹn Whẹvọylọ tọn lọ zinnudeji dọ Adokwe ko duto vòbibla lọ. Whẹdatẹn lọ dọna INEC nado lá Adokwe taidi Osẹ́n-Namẹtọ dagbe de na agbegbe Hùwaji Nasarawa tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1954 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Tomide Akinribido

**Leonard Tomide Akinribido** (he yin jiji to 1987) yin tonudọtọ po ahọluzọnwatọ Nigeria tọn de po.
To alọnu din, e to sinsẹ̀nzọnwà taidi alọgọtọ daho hugan na ayimatẹn-gán Ondo tọn, to nudọnamẹ lẹ po azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ po mẹ, bosọ nọ deanana azọ́nwhé he nọ deanana nudọnamẹ azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ. Ewọ yin dopo to hagbẹ sẹ́nbasitọ ayimatẹn Ondo tọn lẹ tọn mẹ dai,
he nọtena agbegbe Ondo West Constituency 1 tọn, sọn 2019 jẹ 2023.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Akinribido yin dide taidi dopo to hagbẹ sẹ́nbasitọ ayimatẹn Ondo tọn lẹ tọn lẹ mẹ to 2019 nado nọtena agbegbe Ondo West Constituency 1 tọn. Ewọ yin dopo to hagbẹ tònudọgbẹ́ Zenith Labour Party (ZLP) tọn lẹ mẹ, ṣigba to godo mẹ e sẹtẹn yì tònudọgbẹ́ Peoples Democratic Party (PDP) tọn mẹ dile e to sinsẹ̀n to pipli sẹ́nhẹngbatọ lẹ tọn mẹ.  

To Avivọsun 2024, Akinribido yin dide taidi alọgọtọ daho hugan na ayimatẹn-gán Ondo tọn do whẹho azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ ji. 

## Vuwhenu
Akinribido yin pipà taidi hoyidọtọ owhe lọ tọn, to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ, to 2021, gbọn linlinnamẹwe Hero tọn dali. 

Leonard Tomide Akinribido wá sọn tòpẹvi Ondo tọn mẹ, to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ, to Nigeria.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Leonard Tomide Akinribido ko wlealọ bo tindo ovi lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1987 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Olubunmi Ayodeji Adetunmbi

**Olubunmi Ayodeji Adetumbi** (he yin jiji to 22 Avivọsun 1955) yin tonudọtọ Nigeria tọn de po sẹ́nhẹngbatọ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn 9tọ tọn de po to fie e ze afọ agbegbe Ekiti Agewaji tọn dai te, taidi hagbẹ tònudọgbẹ́ *All Progressive Congress* tọn de.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Adetunmbi yin dide taidi sẹ́nhẹngbatọ agbegbe Ekiti Agewaji tọn to 23 Afínplọsun 2019. To ojlẹ enẹ mẹ, e gbawhàn sẹ́nhẹngbatọ lọ Duro Faseyi tọn. Adetunmbi mọ vòbibla 60,689 yí, bọ Faseyi mọ vòbibla 49,209 yí.

Ewọ sọ yin hagbẹ sẹ́nhẹngbatọ dai tọn de to sẹ́nhẹngbatọ 7tọ he wá sọn 2011 jẹ 2015, fie e mọ sẹ́nhẹngbatọ dagbe hugan 7tọ yí te to owhe lọ mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Adetumbi yin jiji to 22 Avivọsun 1955. E yì Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn. E tindo gbedewema wehọmẹ alavọ tọn de to glètoho akuẹzinzan tọn lẹ mẹ podọ e sọ tindo gbedewema wehọmẹ alavọ tọn awetọ to glètoho akuẹzinzan tọn lẹ mẹ.

## Ajọ̀ lẹ po yindidi lẹ po
*Senate Media Corps Awards for Legislative Intellectualism (2014)

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1955 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Efe Afe

**Efe Afe** yin tonudọtọ Nigeria tọn de. E yin hagbẹ Pipli Sẹ̀nbasitọ lẹ tọn he ze afọ agbegbe Okpe/Sapele/Uvwie tọn dai.

## Vuwhenu
Efe Afe yin jiji to 1967 bo wá sọn ayimatẹn Delta tọn.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
E sẹ̀n taidi hagbẹ Pipli Sẹ̀nbasitọ Ayimatẹn Delta tọn sọn 1999 jẹ 2011. To 2019, e yin dide gbọn tònudọgbẹ́ Peoples Democratic Party (PDP) tọn gblamẹ taidi hagbẹ ze afọ agbegbe Okpe/Sapele/Uvwie tọn dai.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1967 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Sola Akinyede

**Sola Steven Akinyede** (he yin jiji to 24 Afínplọsun 1954) yin dide taidi Osẹn-Namẹtọ he ze afọ agbegbe Hùwaji Ekiti tọn to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, to Nigeria, tọn dai. E bẹ azọ́n etọn jẹeji to 29 Nuwhàsun 2007 bo sẹ̀n kakajẹ Nuwhàsun 20111. Ewọ yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ́ People's Democratic Party (PDP) tọn lẹ mẹ.

Akinyede plọnnu to King's College, to Awọnlin. E mọ gbedewema tintan yí to osẹ́n mẹ, bo pegan taidi whẹ̀yidọtọ de, bosọ mọ gbedewema titengbe de yí to osẹ́n mẹ. E wazọ́n taidi whẹ̀yidọtọ de. To nukọn mẹ, e yin dide taidi azinponọ hagbẹ anademẹtọ wehọmẹ alavọ tọn na *Michael Okpara University of Agriculture* to Umudike. Ewọ yin dopo to hagbẹ *Constituent Assembly* lẹ tọn mẹ to 1998 podọ *National Political Reform Conference*to 2005. To whenuena e lẹzun Osẹn-Namẹtọ de godo, e yin dide nado wadevizọn to wedegbẹ́ he tindo kanṣiṣa hẹ osẹ́n-zọ́n lẹ, jlọjẹ gbẹtọ tọn lẹ po whẹho osẹ́n tọn lẹ po,tatọ́-tònọ otò lọ tọn, amasin adínọ lẹ, amasin-adínọ he jẹagọdo osẹ́n lẹ, gọna ajojijẹ gandudu tọn.

To Nuwhàsun 2009, to dogbigbapọnna afọzedaitọ lẹ whenu, linlinwe ThisDay na linlin dọ Akinyede ko ze diọdo lẹ donukọnna osẹ́n *Economic and Financial Crimes Commission*, *Independent Corrupt Practices and Other Related Offences Commission*, po *National Drug Law Enforcement Agency* po tọn lẹ. E ko sọ nọgodona nuzedonukọnnamẹ devo lẹ bosọ tindo mahẹ to hodọdopọ lẹ mẹ to wedegbẹ́ lọ mẹ. To Abọ̀húsun 2009, Akinyede dọ dọ gandudu Nigeria tọn dona ze afọdide vonọtaun de nado didẹ nuhahun mẹhodu tọn to otò lọ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1954 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Mana Abdi

**Mana Hared Abdi** nyí tonudọtọ Amẹ́rikatògbo Somali tọn de he yin dopo to hagbẹ́ tonudidọgbẹ́ Maine tọn mẹ, bo sọ nọ dohia Lẹdogán 95 tọn to Lewiston, whenuena hagbẹ́ tonudidọgbẹ́ Republican tọn he nọ yin Fred Sanborn-Sanders basi matintọ to vòbibla whenu.
E ji to Kenya bo yin vivẹnu pẹvide to hagbẹ́ whẹndo Somali tọn mẹ.
E wá Amẹ́rika taidi mẹhe gbò gbẹtọ lẹ tọn to whenue e yin owhe 11 mẹvi, bo nọ Kansas whẹpo do wá Lewiston to whenue e yin owhe 13 mẹ to 2009.
Abdi mọ gbedewema daho yi to Lewiston High School to 2014 whẹpo do yi gbedewema Bachelor's tọn to tito tonudidọ tọn po tito aihọn tọn po mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ tọn Maine tọn to Farmington to 2018. E ko wazọ́n to azọ́npipawe Intercultural Education tọn to Bates College."

## Alọdlẹndonu lẹ
Ishaya Mark Aku

**Ishaya Mark Aku** (he kú to 4 Nuwhàsun 2002) yin agbagogán aihundida lanmẹyiya tọn lẹ tọn Nigeria tọn to Wedegbẹ́ Agbagogán lẹ tọn tintan he yin tito dopọ gbọn Togán Olusegun Obasanjo dali. E kú to agahun he gbà de he jọ to Agewaji Nigeria tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan tọn
Aku yin jiji to Lẹdo Gandudu dokọ̀ Bassa tọn to Ayimatẹn Plateau tọn bo yin ovi ahọlu Rukuba tọn dai tọn bosọ pegan taidi zomọ-zọ́nwatọ osin tọn. E biọ ahọluzọ́n ayimatẹn Plateau tọn mẹ fie e tin to otẹn voovo lẹ mẹ te, bo yin wekantọ tẹgbẹ tọn de to whenue e yin dide taidi agbagogán aihundida lanmẹyiya tọn lẹ tọn. Mẹhe jẹnukọnna ẹn taidi agbagogán aihundida lanmẹyiya tọn lẹ tọn, Damishi Sango, yin hẹnnumẹ etọn.

## Taidi agbagogán aihundida lanmẹyiya tọn lẹ tọn
Aku yin dide taidi agbagogán aihundida lanmẹyiya tọn lẹ tọn to Afínplọsun 2001. E vọ́ basi tito Nigeria Football Association (NFA) tọn nado lẹzun pipli de he ma nọ ganjẹ akuẹ gandudu tọn lẹ go gbau. To whenue Super Eagles, yèdọ bọlu-hògbẹ́ otò tọn, ma wazọ́n ganji to agbàwhinwhlẹn 2002 African Cup of Nations tọn mẹ to Mali godo, yé yin didesẹ sọn aimẹ gbọn Aku dali. E yin dide taidi Azinponọ Supreme Council of Sports tọn to Aflika. To azọ́nwiwa hẹ Chief Patrick Ekeji to azọ́nwatẹn he nọ penukundo aihundida lanmẹyiya tọn go mẹ, Aku jẹ nùzindonuji lọ ji do bọlu hihò ji nado na tuli aihundida lanmẹyiya tọn devo lẹ.

## Lehe e kú
To 4 Nuwhàsun 2002, Aku tin to agahun daho de mẹ hẹ agahun-dotọ 68 devo lẹ. To nukunwhiwhe kleun de godo he agahun lọ tọ́n sọn Kano, e juwayi po awuyiya po bo yì gbà do owhé lẹ. Mẹsusu sọ kú to aigba ji. Omẹ hugan 148 wẹ kú to bladopọ mẹ. Aku to yìyì sọn Jos jei Awọnlin nado pọ́n bọlu hihò de to Nigeria po Kenya po ṣẹnṣẹn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2002 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Omar Abdi

**Omar Abdi** yín azọ́nwatọ Somali tọn de he nọ Canada bo wazọ́n taidi Anadenanutọ́ ṣọ́ṣi tọn na azọ́nwhe United Nations Children's Fund (UNICEF) tọn.

## Wehọmẹ
Abdi mọ gbedewema Bachelor's tọn yi to tito Civil Engineering tọn mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ Somali National University tọn to Mogadishu. E sọ mọ gbedewema Doctoral tọn yi to tito Development Economics tọn mẹ po gbedewema Master's tọn yi to tito Regional Development Planning tọn mẹ, e mọ yé sọn Wehọmẹ Alavọ Cornell tọn.

## Azọ́n etọn
Abdi wazọ́n to azọ́nwanu UNICEF tọn mẹ taidi Anadenanutọ́ to otò Pakistan tọn mẹ, Ghana tọn po Liberia tọn po mẹ, Anadenanutọ́ na tògodo Middle East po North Africa tọn po, Anadenanutọ́ akuẹ tọn po azọ́n tọn po, po Anadenanutọ́ ṣọ́ṣi tọn na azọ́n po jọja po tọn. 
Sọn 2016, whenue Ban Ki-moon, Anadenanutọ́ ṣọ́ṣi tọn na United Nations, de ede, Abdi ko wazọ́n taidi Anadenanutọ́ ṣọ́ṣi tọn na azọ́n UNICEF tọn; e sọawuhia Geeta Rao Gupta. To azọ́n ehe mẹ, e nọ penukundo azọ́n UNICEF tọn lẹ go to aihọn lọ mẹ. To 2020, e yin dopo to hagbẹ́ he nọ de nuyiwadomẹji na azọ́n GAVI tọn lẹ mẹ he de José Manuel Barroso taidi Anadenanutọ́.

## Azọ́n devo lẹ
*Global Partnership for Education (GPE), dopo to hagbẹ́ Anadenanutọ́ lẹ tọn mẹ
*Partnership for Maternal, Newborn & Child Health (PMNCH), dopo to hagbẹ́ Anadenanutọ́ lẹ tọn mẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Mohamoud Hashi Abdi

**Mohamoud Hashi Abdi** (Somali: *Maxamuud Xaashi Cabdi*), he mẹsusu lẹ yọnẹn taidi **Ina Xaashi**, yín tonudọtọ Somaliland tọn de, he wazọ́n taidi devizọnwatọ na azọ́n gbejizọ̀nlin zinzin gbọn jehọnmẹ tọn yedọ Minister of Civil Aviation and Air Transport otò Somali tọn sọn Liyasun 2010 jẹ Kọ́yànsun 2015.

To Kọ́yànsun 2015, whenue Minista dé lẹ basi matintọ, e yin dide taidi Minista na Azọ́n tọn Presidency tọn gbọn tonudọtọ Ahmed Mohamed Mohamoud (Siilaanyo) dali.E sọ wazọ́n taidi Ayimatẹngan na Burao sọn 1991 jẹ 2002.

## Alọdlẹndonu lẹ
Bethel Nnaemeka Amadi

**Bethel Nnaemeka Amadi** (he yin jiji to 25 Lidosun 1964 bo kú to 10 Afínplọsun 2019) yin tonudọtọ Nigeria tọn. E sẹ̀n taidi Azinponọ Pan-African Parliament tọn to 2012 po 2015 po ṣẹnṣẹn.

## Agbasazọ́n
Amadi yin jiji to 25 Lidosun 1964 gbọn mẹjitọ he wá sọn ayimatẹn Imo tọn dali. E yì Wehọmẹ Alavọ Jos tọn fihe mọ gbedewema titan to osẹ́n mẹ yì. E lẹzun whẹ̀yidọtọ de to 1986. To bẹjẹeji owhe 1930 lẹ tọn, Amadi wazọ́n to ajọwiwa amì odòglọ tọn to Nigeria podọ, to pọmẹ hẹ mẹdevo, e jẹ azọ́nwatẹn whẹdidọ tọn ji.

To 2012 po 2915 po ṣẹnṣẹn, e sẹ̀n taidi Azinponọ Pan-African Parliament tọn. To 27 Nuwhàsun 2015, mẹjẹmẹtẹnmẹ etọn, Roger Nkodo Dang, yin dide. Amadi kú to 10 Afínplọsun 2019.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1964 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2019 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Dona Jean-Claude Houssou

**Dona Jean-Claude Houssou** yin tonudọtọ podọ mẹplọntọ de sọn Bénin. Ewọ wẹ yin agbagogán huhlọn tọn to Bénin, to whenuena e ko yin dide na azọ́n lọ to bẹjẹeji 2021 tọn gbọn Togán Bénin tọn todin dali, mẹhe yinkọ etọn yin Patrice Talon. E bẹ azọ́n etọn jẹeji to 25 Nuwhàsun 2021.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Augustus Aikhomu

**Augustus Akhabue Aikhomu** (he yin jiji to 20 Kọ́yànsun 1939 bo kú to 17 Avivọsun 2011) yin awhàngán daho de to Awhànfuntọ Tọji tọn Nigeria tọn lẹ mẹ. E wadevizọn taidi mẹbọdo-awhàngán-go to Nigeria to gandudu awhàngán Ibrahim Babangida tọn glọ sọn 1986 jẹ 1993.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E wá sọn Idumebo-Irrua to Ayimatẹn Edo tọn mẹ, to hùwaji Nigeria tọn.  To whenuena Aikhomu to whinwhẹ́n, e yì wehọmẹ to Irrua Government Schoo, Yaba College of Technology, po Royal Naval School, to Dartmouth, to England po. E sọ plọnnu to India podọ to National School of Policy and Planning, to Kuru, to Nigeria.

## Agbasazọ́n awhànfunfun tọji tọn
Aikhomu kọnawudopọ hẹ Awhànfuntọ Tọji tọn Nigeria tọn lẹ to 1 Awewesun 1958. To Alunlunsun 1959, e kọnawudopọ hẹ Awhànfuntọ Tọji tọn Britain tọn lẹ nado plọnazọ́n taidi azọ́nwatọ azọ́nyọnẹntọ de. E wà azọ́nplọnmẹ etọn tintan to *HMS Fisgard*, sẹpọ Torpoint, to England, bo fó azọ́nplọnmẹ etọn to avril 1960. Aikhomu to anadena tọjihun lẹ nado basi hihọ́na ohù. To nukọn mẹ, e plan bato *NNS Dorina*, wazọ́n hẹ azọ́nwatọ lẹ to azọ́nwatẹn awhànfunfun tọji tọn lẹ tọn, bo yin nukọntọ na nuyiwa awhànfunfun tọji tọn lẹ tọn sọn 1983 jẹ 1984, bosọ wadevizọn taidi awhàngán awhànfuntọ tọji tọn sọn 1984 jẹ 1986.

## Mẹbọdo-togán-go po Alọgọtọ Togán tọn po
Awhàngán Augustus wazọ́n taidi mẹbọdo-awhàngán-go Nigeria tọn to gandudu Awhàngán Ibrahim Babangida tọn glọ sọn 1986 jẹ 1993.

## Azọ́n he e wà gbọngodo
To gbèdopo, e deanana pipli daho *All Nigeria Peoples Party* tọn, yèdọ pipli de he ma kọngbedopọ hẹ tònudọgbẹ́ gandudu lọ tọn. Aikhomu sọ nọgodona dotowhé de to Irrua he nọ penukundo mẹhe to azọ̀n ovà *lassa* tọn lẹ go. E kú to 17 Avivọsun 2011 to whenue e tindo owhe 71. Asi etọn Rebecca, po ovi atọ́n po (he yin Mark, Ehime, Eheje, Vinitha, Suzanne, po Ebi po) gbẹ́ pò to ogbẹ̀.

## Ajọ̀ lẹ
To 1992, e mọ ajọ̀ otò tọn de yí he nọ yin yiylọdọ *Grand Commander of the Order of the Niger*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1939 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2011 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Dennis Nnamdi Agbo

**Dennis Nnamdi Agbo** (he yin jiji to 15 Whejisun 1964) yin tonudọtọ Nigeria tọn de. Ewọ ko lẹzun hagbẹ pipli sẹ́nbasitọ Nigeria tọn de todin, he ze afọ agbegbe Igbo-Eze North/Udenu tọn to Ayimatẹn Enugu tọn dai to pipli sẹ́nhẹngbatọ 10tọ lẹ tọn mẹ.

## Agbasazọ́n
To 2024, Dennis Nnamdi Agb, he wá sọn Labour Party (LP) mẹ, yin dide taidi afọzedaitọ Igbo-Eze North/Udenu tọn to Pipli Sẹ́nbasitọ lẹ tọn mẹ to whenuena whẹdatẹn lọ ko zẹhudo awhàngbigba Simon Atigwe tọn ji godo. Atigwe, he wá sọn PDP mẹ, ko duto adà awetọ vòbibla tọn ji to Afínplọsun 2024, ṣigba Agbo dọ dọ kọdetọn lọ ma sọgbe gba.  To 14 Avivọsun, whẹdatẹn lọ kọngbedopọ hẹ Agbo, bo de vòbibla 2,000 sẹ̀ sọn hukan vòbibla Atigwe tọn blebu ji, bosọ dọ dọ Agbo wẹ yin awhàngbatọ nujọnu tọn lọ he sinai do vòbibla 2023 tọn ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1964 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Lamidi Adedibu

Akọ̀-gán **Lamidi Ariyibi Akanji Adedibu** (he yin jiji to 24 Kọ́yànsun 1927 bo kú to 11 Ayidosun 2008) yin nukọntọ tonudidọ tọn nukundeji de to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ, to Nigeria. Togán dai tọn Olusegun Obasanjo ylọ ẹ dọ "otọ́ PDP tọn". 

## Otàn gbẹzan tọn
Adedibu yin jiji to 24 Kọ́yànsun 1927 to Oja-Oba, to Ibadan. E wá sọn kúnkan ahọlu Olupoyi tọn mẹ. E biọ tonudidọ mẹ to owhe 1950 lẹ mẹ gbọn awukinkọndopọ hẹ Ibadan People’s Party dali. To nukọn mẹ, e sẹtẹn yì Action Group he yin anadena gbọn Akọ̀-gán Obafemi Awolowo dali. To enẹgodo, e lẹzun hagbẹ National Party of Nigeria (NPN) tọn, bo wazọ́n hẹ Akọ̀-gán Adisa Akinloye po Akọ̀-gán Richard Akinjide po. To gandudu Awhàngán Ibrahim Babangida tọn whenu, e lẹzun huhlọnnọ dogọ to tonudidọ-liho. E nọgodona Awhàngán Shehu Musa Yar’adua to Social Democratic Party mẹ to pọmẹ hẹ nukọntọ lẹ taidi Babagana Kingibe, Atiku Abubakar, po Abdullahi Aliyu Sumaila po. Gbẹtọ lẹ dọ dọ e yí alọgọ po huhlọn po zan to tonudidọ-liho etọn mẹ, enẹwutu mẹdelẹ nọgodona ẹn sinsinyẹn, to whenuena mẹdevo lẹ diọnukunsọ ẹ sinsinyẹn.

Mẹdelẹ dọ dọ mẹdepope ma sọgan mọ otẹn tonudidọ tọn de to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ matin alọkẹyi etọn. Enẹ wẹ zọ́n bọ gbẹtọ lẹ ylọ ẹ dọ "omẹ huhlọnnọ tonudidọ Ibadan tọn lọ". Visunnu etọn, Kamorudeen Adekunle Adedibu, lẹzun Osẹn-Namẹtọ de na Hùwaji Oyo tọn to Lidosun 2007.

Osẹn-Namẹtọ Teslim Folarin, he ze afọ Ṣẹnṣẹn Oyo tọn dai, yin dopo to mẹhe e plọnazọ́n lẹ mẹ. Omẹ devo wẹ Rasheed Ladoja, he lẹzun ayimatẹn-gán Oyo tọn to Nuwhàsun 2003. Ṣigba to Avivọsun 2004, Adedibu po Adedibu po to avùnho do mẹhe dona de gbẹtọ lẹ na azọ́n gandudu tọn lẹ ji.

Adedibu kú to 11 Ayidosun 2008 to University College Hospital, to Ibadan. To okú etọn godo, dopo to hagbẹ whẹndo etọn tọn he tin to hukan gandudu tọn ji lẹ mẹ yí tẹnmẹ-yinkọ etọn, yèdọ *Ekarun Ibadan tọn*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1927 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2008 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Yinusa Yahaya Ahmed

**Yinusa Yahaya Ahmed** yin tonudọtọ, ajọwatọ, po whẹdatọ po Nigeria tọn he wá sọn ayimatẹn Kwara tọn, to Nigeria.

## Vuwhenu
Yinusa Yahaya Ahmed yin jiji to 6 Ayidosun 1957 to Tsaragi, to Lẹdo Gandudu dokọ̀ Edu tọn, to Ayimatẹn Kwara tọn.

## Wepinplọn
Yinusa Yahaya Ahmed mọ gbedewema yí to *Federal Science and Technical College, Yaba* podọ sọn *The Polytechnic, Ibadan*. E sọ tindo gbedewema susu sọn wehọmẹ voovo lẹ.

## Agbasazọ́n
Osẹ́ndoaitọ Yinusa Yahaya Ahmed yin tonudọtọ de po ajọwatọ de po. Sọn 1999 jẹ 2007, e sẹ̀n ojlẹ awe taidi dopo to hagbẹ Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Kwara tọn lẹ, nado ze afọ agbegbe Edu/Moro/Patigi tọn dai.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1957 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Lumumba Dah Adeh

**Lumumba Dah Adeh** yin tonudọtọ Nigeria tọn de, ajọwatọ, azọ́nyọnẹntọ nuyọnẹn wintinwintin tọn, anadenanutọ bọlu-hògbẹ́ tọn, po alọtlútọ po he wá sọn Lẹdo Gandudu dokọ̀ tọn Bassa tọn, to Ayimatẹn Plateau tọn, to Nigeria.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Adeh Lumumba Dah wadevizọn to Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Plateau tọn mẹ taidi hagbẹ Pipli Sẹ́nbasitọ tọn de, he ze afọ agbegbe Jos North/Bassa tọn dai sọn 1999 jẹ 2003. E sọ duto vòbibla lẹdo Bassa tọn ji heyin titobasina gbọn tònudọgbẹ́ etọn dali. E wadevizọn taidi alọgọtọ vonọtaun de na Togán lọ do whẹho he gando Pipli Sẹ́nbasitọ tọn go lẹ ji.

To 28 Nuwhàsun 2022, Adeh Lumumba Dah tọ́nsọn vòbibla tònudọgbẹ́ lọ tọn tẹnmẹ. E do wekanhlanmẹ de hlan nukọntọ APC tọn to Ayimatẹn Plateau tọn mẹ nado dọ dọ emi masọ nọ whlẹnagbà ba.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Chris Ngoro Agibe

**Christopher Ngoro Agibe** yin tonudọtọ po azọ́nyọnẹntọ nuyọnẹn wintinwintin tọn Nigeria tọn de po. Ewọ yin dopo to hagbẹ pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn mẹ na agbegbe Boki/Ikom tọn.

## Vuwhenu, wepinplọn po agbasazọ́n tonudidọ tọn po
Chris Ngoro Agibe yin jiji to 1961 bo wá sọn Ayimatẹn Cross River tọn mẹ. E fó wehọmẹ daho to Comprehensive Secondary School to Ikom, Ayimatẹn Cross River tọn, to 1978. E mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn yí to lẹnunnuyọnẹn sọn Wehọmẹ alavọ Ife tọn, to Ile-Ife, to Ayimatẹn Osun tọn mẹ, to 1984. To 2019, e yin dide do pipli sẹ́nhẹngbatọ lẹ tọn mẹ bo sẹ̀n kakajẹ 2023. Bisong Victor Abang jẹ otẹn etọn mẹ. Sọn 1986 jẹ 1990, e wazọ́n taidi awhàngán azọ́nyọnẹntọ de to azọ́nwatẹn he nọ penukundo lẹnunnuyọnẹn awhànpa tọn go de. Sọn 2007 jẹ 2012, ewọ wẹ yin ogán azọ́n huhlọn he wé tọn to United Cement Company.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1961 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Azɔ̀nylankan COVID-19/guw-bj

**Azɔ̀nylankan COVID-19** ko xù gbɛtɔ́ livi awe ɖaa linlán to ogbɛ̀ lɔ mɛ to oxwe ɖokpó gblamɛ. Oxwe 2019 wɛ azɔ̀nylakan COVID-19 tɔnta to otogbo china tɔn mɛ, bó sɔ dlɛnkan byɔ́ togodo lɛ mɛ gbɔn yigɔyigɔ gbɛtɔ́ lɛ tɔn sɔ́n otò dè jɛ ɖévo mɛ dali. Ná wɛxo lɔ wutu, lɛnunnunywɛtɔ kpó dotoxwe ɖaxoɖaxo lɛ jɛ ɖoɖinanu basí ji nadó mɔ amasin kavǐ nyɛvi xe sɔgan basí kpɔngbɔ ná awutu ylankan lɔ. To To oxwe 2020 mɛ, yě basí nyɛvi ɖélɛ xe sɔgan nyí yiyizan nadó kpéxɛ awutu lɔ, sigba ɖoɖinanu dóxya ɖɔ nyɛvi lɔ  ma nyí nadó hɛn azɔ̀n lɔ gbɔ̀ gba cigbǎ nadó dè hunhlɔn etɔn kpó to mɛxe bɛ awutu lɔ ji wɛ. ɖélɛ to nyɛvi xe yé basí lɔ lɛ mɛ wɛ;
#Astra zeneca
#johnson johnson

Adà:Lɛnunnunywɛ
José Manuel Caballero/guw-bj

**José Manuel Caballero** nyí jiji to azán woɖokpótɔ Abòxúsun oxwe 1926 tɔn.

É nyí tovi Spain tɔn ɖé. Bo nyí otanwe kantɔ kpóɖɔ oxomilomilo kantɔ ɖé.
Enyí jiji to tòkpɛvi Jerez tɔn mɛ to oto Skpain tɔn mɛ. To gbagbla oxwe 1944 Kpó 1948 tɔn kpó mɛ.
To nuɖi oxwe 1954 tɔn mɛ é lɛzun wekantɔ bɔ to nukɔnmɛ é wa lɛzun deputy editor linlinamɛwe kpakpéles ɖé son mrmadans tɔn.
To 1971 é bɛ azɔ wiwa ná *Lexicography Seminar of the Royal Spanish Academy* jɛeji bo no finɛ kakajɛ 1975.

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn

Adà:Ovi xe yě ji to oxwe 1926 lɛ
Thomas Aguiyi-Ironsi

**Thomas Aguiyi-Ironsi** (he yin jiji to nudi 1953) yin ahọluzọnwatọ azọ́nyọnẹntọ de he yin dide gbọn Togán Obasanjo dali nado wazọ́n taidi agbagogán vonọtaun de. E wazọ́n taidi agbagogán ayimatẹn tọn na avùnlọ-yíyí sọn Alunlunsun jẹ Nuwhàsun 2007, enẹgodo e lẹzun agbagogán avùnlọ-yíyí tọn tangan lọ. Ewọ wẹ yin Igbo-nu tintan to owhe 40 linlán gblamẹ he mọ azọ́n ehe yí. Otọ́ etọn wẹ Awhàngán Johnson Aguiyi-Ironsi, yèdọ togán awhànfuntọ dai tọn de. Whẹpo Obasanjo do na ẹn azọ́n lọ, e ko wazọ́n taidi afọzedaitọ Nigeria tọn to Togo.

To whenuena Aguiyi-Ironsi gbẹ́ pò to azọ́nwa to Togo, gbẹtọ lẹ dọ dọ ewọ po Joy Ogwu po wẹ yin yinkọ awe tintan he yin pinpọnhlan nado diọtẹnna Ngozi Okonjo-Iweala taidi agbagogán whẹho tògodo tọn. Ṣigba to whenuena Togán Obasanjo de Roland Oritsejafor sẹ godo, e na azọ́n avùnlọ-yíyí tọn lọ Aguiyi-Ironsi bo deazọ́nna Ogwu taidi agbagogán whẹho tògodo tọn de. Yé omẹ awe lẹ bẹ azọ́n jẹeji to 30 Avivọsun 2006. 

To 24 Alunlunsun 2007, Aguiyi-Ironsi dọ dọ Nigeria na do pipli awhànfuntọ lẹ tọn de hlan nado gọalọ to jijọho dindin mẹ to Somalia.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1953 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Benson Sunday Agadaga

**Benson Sunday Agadaga** (he yin jiji to 12 Ayidosun 1956) yin tonudọtọ Nigerianu de podọ Osẹn-Namẹtọ de na agbegbe Whèzẹtẹn-waji Bayelsa tọn.

## Vuwhenu
Benson Sunday Agadaga yin jiji to 12 Ayidosun 1956 to Ayimatẹn Bayelsa tọn mẹ. Otọ́ etọn wẹ Akọ̀-gán Sunday Ebenezer Agadage, podọ onọ̀ etọn wẹ Whési Virginia Erenimugha Agadage. E wlealọ hẹ Whési Regina Apuega Agadage.

## Wepinplọn
Benson bẹ wehọmẹ to ST. Luke School to Ologoghe, fie e dotana wehọmẹ dòkọ tọn te sọn 1960 jẹ 1967.
E yì ST. Michael High School to Oloibiri na wehọmẹ daho to 1969 po 1970 po ṣẹnṣẹn.

Sọn 1976 jẹ 1979, e plọnnu to Rivers State College of Education to Port Harcourt. To nukọn mẹ, e plọnnu to Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn, to Zaria, sọn 1981 jẹ 1983. To 1998 po 2000 po gblamẹ, e plọnnu dogọ to Wehọmẹ Alavọ Calabar tọn, enẹgodo yì Federal University of Technology, Owerri, sọn 2000 jẹ 2004. E mọ gbedewema daho de yí to ajọwiwa mẹ podọ gbedewema de to adọkun gbẹtọ tọn lẹ to 2006.

## Agbasazọ́n
Benson wazọ́n taidi ogán wehọmẹ tọn to C.S.S Kolo sọn 1988 jẹ 1993. E sọ wazọ́n taidi ogán wehọmẹ tọn to G.G.S Ukubie sọn 1995 jẹ 1996, to whenẹnu to C.S.S Zarama sọn 1996 jẹ 1998.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Ewọ yin ayinamẹtọ vonọtaun de na Ayimatẹn-gán Seriake Dickson he yin ayimatẹn-gán Bayelsa tọn.
To 2019, e dọ dọ emi jlo na lẹzun ayimatẹn-gán Bayelsa tọn ṣigba bo wá doalọte to godo mẹ. To 20 Afínplọsun 2020, Ayimatẹn-gán Douye Diri de e taidi ogán azọ́nwatọ lẹ tọn. E jo azọ́n ehe do to 2022 nado whlẹnagbà na otẹn Osẹn-Namẹtọ tọn na agbegbe Whèzẹtẹn-waji Bayelsa tọn. E duto vòbibla tintan *People's Democratic Party (PDP)* tọn ji hẹ vòbibla 67. Omẹ awetọ etọn lẹ, Rex Jude Ogbuku po Nyenami Odual po, mọ vòbibla 41 po vòbibla 2 po yí.

To vòbibla Osẹn-Namẹtọ heyin bibasi to 25 Afínplọsun 2023 tọn mẹ, Agadaga mọ vòbibla 22,517 yí bo gbawhàn Osẹn-Namẹtọ alọnu tọn, yèdọ Fremieyo Degi *All Progressives Congress (APC)* tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1956 lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Alɔ/guw-bj

**Alɔ** nyí ɖokpó to awutugonu agbasa tɔn lɛ mɛ. Ɖibla nyí gbɛtɔ́vi lɛkpó wɛ tindó alɔ awe (2). Alɔ ɖokpó nɔ tindó ofɛnvi ɛnɛ kpó ofɛnsu ɖokpó kpó. Kpókpólɛkpó to kpɔmɛ nɔ nyí alɔvi atɔ́n. Oxu atɔ́n xe tin to alɔ mɛ nɔ nyí yiylɔɖɔ *metacarpal* to yovogbe mɛ. Sɔ́n alɔkɔ yi ofɛnnu, oxu koatɔ́nnukúnawe (27) wɛ é bɛhɛn.
Enyí alɔvi lɛkpó xa, é nɔ lezun Akotokun. Alɔ nɔ saba nyɔ́ná yizan nadó hɛnugo, etlɛ nyí Kanlin tɔn lɔsu, cigbǎ alɔ gbɛtɔ́ tɔn sɔ nɔ wazɔn susu.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Lɛnunnunywɛ
Babatunde Olatunji/guw-bj

**Michael Babatunde Olatunji** (nyí jiji to Liɖosun 7, 1927, é kú to Liɖosun 6, 2003). Nigeria-vi jìjì ɖé xe nyí húnxotɔ, nukplɔ́nmɛtɔ, avùnlɔyitɔ ná jlɔjɛ gbɛtɔ́vi lɛ tɔn kpó hànsinɔ ɖé kpó wɛ.

## Kpɛvi etɔn
Olatunji nyí jiji dó gbetato Ajido tɔn sɛkpɔ Gbagli to Ayimatɛn Awɔnlin tɔn to Xweyixɔ-waji Nigeria tɔn mɛ. Hagbɛ́ kpikpli Ogunu lɛ tɔn ɖé wɛ é nyí bɔ sɔ́n kpɛvi etɔn gbɔn wɛ é ko nɔ ɖotó ohàn Aflika-gbéji tɔn lɛ. Zɛɛmɛ nyǐkɔ etɔn Bàbátúndé tɔn wɛ, 'Baba ko lɛkɔwa', ná é nyí jìjì osun awe to oku baba etɔn Zannu, mɛxe nyí Ogunu ɖé tɔn godo wutu, yè yise ɖɔ baba Olatunji> tɔn ɖokpólɔ wɛ vɔ́jɔ. Hwèxutɔ xe ko ɖibla lɛzun kɔ́mɛgán ɖé wɛ baba etɔn nyí, kpóɖɔ onɔ etɔn nɔ bayi okò-zɛ́n lɛ bosɔ nyí Ogunu ɖé. Sɔ́n kpɛvi gbɔn wɛ Olatunji ko nɔ dó Ogugbé kpó Ayɔgbé kpó. Voɖunsi ɖé wɛ onɔ etɔn sin iya (onɔ̀-ɖaxo) kpó iya onɔ̀-ɖaxo etɔn tɔn kpó nyí. Yé nɔ sɛ̀n Voɖun tayiɖi Koli kpó yɛxwe-nyɔnu vijiji tɔn lɛ kpó.Ná otɔ etɔn yawu kú wutu, sɔ́n kpɛvi etɔn wɛ yè ko kplɔ́n ɛn ɖɔ ewɔ wɛ ná jɛ otɛn otɔ etɔn tɔn mɛ tayiɖi kɔ́mɛgán.

To hwenue é tindó oxwe 12, nadó lɛzun kɔ́mɛg̣án masɔ jlo é ba. É xya gandó tito wɛxɔmɛ-didómɛ-hlan vɔnu *[[Rotary International]] Foundation* tɔn go to alɔnuwe *[[Reader's Digest]]* mɛ, bosɔ ɖoalɔwemɛ ná tito lɔ. Yé kɛalɔyi alɔɖowěmɛ etɔn bɔ to 1950, é yí United State of America.

## Wékpinkplɔ́n
Olatunji mɔ̀ tito wexɔmɛ-didómɛ-vɔnu tɔn (Rotary Scholarship) yí to 1950 bosɔ kplɔ́nwé to Morehouse College xe to Alanta, Georgia, yèɖɔ fixe jlo é. Amɔ́, é ma jihàn ɖékpókpé to Morehouse College Glee Club. Hɔ́ntɔn vivɛ ɖé wɛ Olatunji nyí ná ogán Glee Club tɔn lɔ Dr. Wendell P. Whalum kpóɖɔ é xokpóɖóná ogán Dr. Wendell to Ohàn kpɔmɛ tɔn xe nɔ nyí "Betelehemu", yèɖɔ nuwiwa hunhwɛ jijizan Jesu tɔn Nigeria tɔn ɖé. Hwenue é fó wexɔmɛ to Morehouse godo, é yì wexɔmɛ alavɔ tɔn to New York (New York University) nadó kplɔ́n *Public Administration.* To finɛ, é ze ogbɛ́ húnxixo tɔn kleun ɖé ɖayǐ bo nɔ yí dó din kwɛ, bɔ to ojlɛ ɖokpólɔ mɛ, é zindónùkɔn to wékpinkplɔ́n etɔn mɛ.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Ovi xe yě ji to oxwe 1927 lɛ
Adà:Mɛxe kú to oxwe 2003 lɛ
Adà:Nigeria-nu lɛ
Mushin

**Mushin** yin lẹdo gandudu dòkọ tọn de to Awọnlin, to Nigeria. E tin to nudi kilomẹtlu 10 do agewaji tòdaho lọ tọn, enẹgodo aliho he planmẹ yì Ikeja lọ ji. Nọtẹn he nọ gọ́ na gbẹtọ lẹ fihe mẹ mẹsusu nọ nọ̀ wẹ e yin, po adàdo he ma yọ́n sọmọ lẹ po gọna owhé he ma lodo sọmọ lẹ. To Mẹhihia 2006 tọn mẹ, gbẹtọ 633,009 wẹ tin to finẹ. Susu hànjitọ he diyin lẹ tọn, taidi Wande Coal, sọ wá sọn Mushin ga.

## Ohọ̀ lẹ, ali lẹ, po gbẹtọ lẹ po
To whenue Nigeria jẹ mẹdekannu sọn Britain to 1960 godo, mẹsusu sẹtẹn yì lẹdo he ma dẹn do ṣẹnṣẹn tòdaho lọ tọn lẹ mẹ. Ehe zọ́n bọ mẹsusu nọ nọ̀ lẹdo lọ mẹ. Na ehe tọn wutu, adàdo ylankan lẹ po owhé he ma ko pé lẹ po nọ hẹn gbẹninọ vẹawu. Ṣigba to whenue Nigeria jẹ susudeji ji to azọ́nwhé lẹ mẹ, Mushin mọ ale susu yí sọn jideji lọ mẹ. Azọ́nwhé lẹdo lọ mẹ tọn susu wẹ tin taidi sékanfun linlọn, afọpa bibasi, zòkẹkẹ po kẹkẹ-afọ tọn po bibẹpli, po afínfín anọ́sin tọn bibasi po. Azọ́n glelilẹ tọn gbẹ́ nọ yin wiwà, podọ ahi núdùdù tọn daho de gbẹ́ tin to lẹdo lọ mẹ.

Tòpẹvi lọ tindo dotowhé lẹ po wehọmẹ lẹ po, kakajẹ wehọmẹ daho. Mushin tin to aliho de ji he kọ̀n Awọnlin, Shomolu, po Ikeja po dopọ te. Suhugan mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn wẹ yin Ayọnu, enẹwutu Ayọgbe wẹ yin ogbè tangan he nọ yin dido lọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn Awọnlin tọn
Tom Acker/guw-bj

**Thomas James Acker** (nyí jiji to azán cianwetɔ, xwejisun, oxwe 1930 jɛ azan ɛnɛtɔ, alunlunsun, oxwe 2021) tɔn mɛ.  É nyí balɔnxotɔ kpó okpó kpó otò Amɛlika tɔn. É nyí jiji dó oto Parterson, New Jersey tɔn mɛ.
É xo balɔn ná *Cincinnati Reds* sɔ́n oxwe 1956 jɛ 1958 tɔn mɛ. Acker basí matintɔ to azan ɛnɛtɔ alunlunsun, oxwe 2021 tɔn mɛ to otò Caernarvon, Pennsylvania tɔn to hwenuena é tindó oxwe kan-awe-aotɔ.

## Alɔdlɛndónù lɛ

## Nɔtɛn ɖévo lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Xabier Agirre/guw-bj

**Xabier Agirre López** (xe nɔgbɛ sɔ́n azan ciatɔntɔ Liɖosun oxwe 1951 jɛ azán wiatɔntɔ Afínkplɔsun oxwe 2021 tɔn) nyí Anaɖenanutɔ kpó Toxoɖɔtɔ Spanish tɔn ɖé kpó. Enyí jiji to Vitoria-Gasteiz, to Spain. Enyí gbɛvi *Basque Nationalist Party*. 
Agirre sɔ gbɛ nyí gbɛvi ná *Basque Parliament* sɔ́n 2004 kakajɛ 2007 kpóɖɔ hwlaɖokpó dógɔ́ sɔ́n 2012 kakajɛ 2016. Agirre basí matintɔ to otò Pamplona tɔn mɛ, to Spain to azan wiatɔntɔ Afínkplɔsun oxwe 2021, to hwenuena é dó oxwe 69.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Ajeromi-Ifelodun

**Ajeromi-Ifelodun** yin lẹdo gandudu dòkọ tọn de to agbegbe Badagry tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E tindo nudi gbẹtọ 80,000 he nọ nọ̀ gbigblo dopodopo mẹ, ehe nọ hẹn ẹn yin dopo to nọtẹn he ko gọfla lọ hugan to aihọn mẹ lẹ mẹ.

Pipli hẹnnu susu tọn wẹ nọ nọ̀ Ajeromi-Ifelodun, ṣigba suhugan gbẹtọ lẹ tọn wá sọn hẹnnu Ayọnu tọnu mẹ. Sinsẹ̀n tangan lọ lẹ wẹ sinsẹ̀n Klistiani tọn po Malenu lẹ po, podọ ogbè he nọ yin didó hugan wẹ Ayọgbe po Glẹsigbe po.

## Whenuho
Ajeromi-Ifelodun yin didá to 1 Kóyànsun 1976. Yinkọ lọ wá sọn tòpẹvi awe he yin yinyọnẹn ganji to lẹdo lọ mẹ lẹ mẹ: Ajeromi po Ifelodun po. Lẹdo gandudu dòkọ tọn lọ gblo sọ kilomẹtlu 12.4 lẹdo pé. E tindo gbẹtọ 800,000 linlán to mẹhihia 2006 tọn mẹ.

## Ninọmẹ aimẹ tọn po lẹdo aigba tọn po
Ajeromi-Ifelodun nọ saba tindo ninọmẹ aimẹ tọn he hùnmiyọ́n hugan 27 ° C.
E sọ tindo ninọmẹ fifá aimẹ tọn he yiaga taun, yèdọ nudi 88 to kanweko ji. Ojlẹ titengbe awe wẹ tin: Ojlẹ alunlun po jikun po tọn, he nọ hẹn jikun sinsinyẹn wá to whedelẹnu.
Ajegunle nọ mọ jikun susugege to ojlẹ jikun tọn whenu, podọ owhè fọ́n to ojlẹ alunlun tọn whenu.

Ninọmẹ aimẹ tọn hùnmiyọ́n bo sinyẹn taun to owhe lọ mẹ. Ninọmẹ aimẹ tọn nọ saba tin to 75 °F po 91 °F po ṣẹnṣẹn. E nọ vẹawu taun nado mọ ẹn to odọ̀ 70 °F kavi hugan 94 °F.

Ojlẹ yozò tọn tin na nudi osun 4.7, sọn 6 Awewesun jẹ 29 Lidosun.
To ojlẹ ehe mẹ, ninọmẹ aimẹ tọn he sinyẹn taun lọ nọ saba hugan 89 °F. Whejisun wẹ yin osun he mẹ yozò sinsinyẹn fọ́n te, bọ aimẹ hùnmiyọ́n na 91 °F bọ yozò hùnmiyọ́n jẹ 79 °F. Ojlẹ avivọ whenu tọn lẹ tin na nudi osun 3 to 26 Ayidosun jẹ 28 Zósun.

To ojlẹ ehe mẹ, yozò sinsinyẹn egbesọegbesọ tọn ma nọ saba hugan 84 ° C. Avivọsun wẹ yin osun fifá hugan lọ, he ninọmẹ aimẹ tọn hùnmiyọ́n jẹ 75 °F bosọ sinyẹn taun na 82 °F.

## Tòpẹvi lẹ po lẹdo lẹ po
Tòpẹvi po lẹdo he tin to lẹdo Ajeromi-Ifelodun tọn mẹ lẹ po bẹ:
* Ashafa
* Awodi
* Ajegunle
* Aiyetoro Ajeromi
* Araromi Ajeromi
* Cardoso
* Orodu
* Temidire
* Onibaba
* Layeni
* Tolu

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn Awọnlin tọn
Angola

**Angola**, he tindo yinkọ gigọ **Republic of Angola** tọn, yin otò de to hùwaji Aflika tọn. E tindo dogbó hẹ Namibia to hùwaji, Democratic Republic of the Congo to agewaji, podọ Zambia to whèzẹtẹn-waji. Dogbó etọn to whèyihọ-waji wẹ bọdo Ohù Atlantic tọn go. Huto etọn dite na kilomẹtlu 1600. Tòdaho tatọ́-tònọ Angola tọn wẹ Luanda. Onú jọwamọ tọn susu wẹ otò lọ tindo. Angola wẹ yin otò ṣinawetọ he klo hugan to Aflika. Tòdaho tatọ́-tònọ lọ po tòdaho he ján hugan po to Angola wẹ Luanda. Angola yin dopo to hagbẹ Gbekọndopọ Aflika tọn lẹ mẹ, titobasinanu otò he nọ dó Portugal-gbè lẹ tọn, Gbekọndopọ Latin tọn, titobasinanu lọ na jijọho po gbekọndopọ po to Hùwaji Atlantic tọn, podọ titobasinanu lọ na nukọnyiyi to hùwaji Aflika tọn.

## Whenuho otò lọ tọn
Portugal deanana Angola sọn vivọnu owhe kanweko 15tọ tọn jẹ ṣẹnṣẹn owhe kanweko 20tọ tọn. To whenuena otò lọ jẹ mẹdekannu godo, tòwhan de fọ́n sọn 1975 jẹ 2002. Cuba po pipli akọta lẹ tọn he Soviet Union yin nukọntọ na po gọalọna tonudọgbẹ́ he to gandu, he nọ yin yiylọdọ People’s Movement for the Liberation of Angola (MPLA). South Africa gọalọna pipli gufọntọ lọ, he nọ yin yiylọdọ National Union for the Total Independence of Angola (UNITA), kakajẹ vivọnu kinklan sinmẹ agbasa tọn. Awhàn lọ doalọte to whenuena nukọntọ gufọntọ lọ, he nọ yin Jonas Savimbi, yin hùhù godo.

## Aigba po lẹdo po otò lọ tọn
Angola wẹ yin otò ko-nukunatọ̀ntọ he klo hugan to aihọn mẹ. Angola tindo dogbó hẹ Namibia to hùwaji, Zambia to whèzẹtẹn, Democratic Republic of the Congo to agewaji whèzẹtẹn tọn, Republic of the Congo gbọn aigba he yin kinklandovo Cabinda tọn ji, podọ hùwaji Ohù Atlantique tọn to whèyihọ-waji.

## Ninọmẹ aimẹ tọn
Madozẹnzẹn ninọmẹ yozò tọn Angola tọn to huto yin 61 °F to avivọ-whenu podọ 70 °F to alunlun mẹ. E tindo osaa awe, ehe yin ojlẹ alunlun tọn sọn Nuwhàsun jẹ Kóyànsun podọ ojlẹ jikun tọn he yozò sọn Abọ̀húsun jẹ Lidosun.

## Nugbo lẹ gando mẹhe nọ nọ̀ otò lọ mẹ lẹ go

Angola tindo tòmẹnu 25,789,0245 to 2014.

## Ayimatẹn lẹ

Angola bẹ ayimatẹn fọtọ̀n-nukun-atọ̀n hẹn.

## Alodlẹndonu lẹ


Adà:Aflika
Adà:Otò
Rama Brew/guw-bj

**Rama Brew** nyí aihundatɔ Ghanavǐ nyɔnu kpóɖɔ hanjitɔ ɖé.

## Bɛjɛeji gbɛzǎn etɔn tɔn
Rama Brew dó ojlǒ nadó lɛzun wedutɔ ɖé amɔ otɔ etɔn jɛagɔɖo. Nɔvinyɔnu etɔn ɖé wa dǐn azɔ̌n ná ɛn ɖɔ televizion xɔsa *Ghana Broadcasting Corporation (GBC)* xe ewɔ lɔsu nɔ wazɔ́n te mɛ.

## Azɔ̌n etɔn
Rama Brew byɔ́ Aihundidazɔ̌n mɛ to oxwe 1972. É sɔawuxya to TV soaps mɛ, exe nyí "Avenue A" kpó "Villa Kakalika" kpó. Sinima tintan xe é ɖétɔ́n wɛ " Farewell To Dope", Rama lɛzun nukɔntɔ́  tito televizion ji tɔn xe nɔ nyí "Ultimate Paradise" to 1993 to hwenue é lɛkɔ dó Ghana. É mɔ ajɔ̀ Aihundatɔ nyɔnu xe nyɔ́́ húgǎn to oxwe 1994. Rama lɔsu nyí hanjitɔ́ ɖé kpóɖɔ é tin to omɛ xe dó ohàn (jazz) tɔn ai to gblagbla oxwe 90 tɔn lɛ mɛ. Ewɔ wɛ nuzedónùkɔ́nnamɛtɔ́ ná tito Aihundida televizion ji tɔn ('Groove FM') ná yɔkpɔvu lɛ. Enɛgodo é lɛzun hwɛɖatɔ́ ná tito nunina hanjiji tɔn xe nɔ nyí 'Mentor'.

## Gbɛzǎn etɔn
É tindó vinyɔnu xe nɔ nyí Michelle Attoh xe nyí Aihundatɔ ga.

## Sɔ kpɔ́n

## Alɔdlɛndónù lɛ
Botswana

**Botswana** (he sọ nọ yin yiylọdọ **Republic of Botswana**) yin otò de to hùwaji Aflika tọn. Tatọ́-tònọ Botswana tọn wẹ Gaborone.

## Whenuho otò lọ tọn
Omẹ tintan he nọgbẹ̀ to aigba Botswana tọn ji lẹ wẹ Khoe-vi lẹ po San-vi lẹ po. Botswana yin didoai jẹnukọn taidi Hihọ́-basinamẹtọ Bechuanaland tọn gbọn Ahọluigba Britain tọn dali to 1885.

## Aigba po lẹdo po otò lọ tọn
Otò he tindo dogbó hẹ Botswana lẹ wẹ Zimbabwe, South Africa, po Namibia po. E sọ yọnbasi nado zingbejizọnlin sọn Botswana yì Zambia tlọlọ gbọn Tọ̀sisa Zambezi tọn didasa po tọjihun de po dali.

Botswana ma tindo huto ohù ji tọn. Nutindo he Botswana họ̀ bo sà lẹpo dona wá gbọn ali kavi agahun dali.

Aigba jọwamọ tọn awe he yin titengbe hugan to Botswana lẹ wẹ lẹdo Tọ̀sisa Okavango tọn fie tọ̀sisa lọ má do tọ̀sisa susu mẹ te po Danfafa Kalahari tọn po.

## Alodlẹndonu lẹ


Adà:Aflika
Adà:Otò
Bola Tinubu/guw-bj

**Bola Ahmed Adekunle Tinubu** (xe nyí jiji to 29 Xwejisun 1952) nyí tònuɖɔtɔ́ Nigeria tɔn ɖé xe nyí Togán 16tɔ kpó Togán Nigeria tɔn todin kpó. É nyí ayimatɛn-gán Awɔnlin tɔn ɖayǐ tɔn ɖé. É wadevizɔn tayiɖi osɛ́n-ɖoaitɔ ɖé ná Hwèyixɔ-waji Awɔnlin tɔn to ojlɛ xe nɔ nyí yiylɔɖɔ "Ganɖuɖu togán ɖokpó tɔn Atɔ̀ntɔ" mɛ.

## Otàn gbɛzǎn tɔn
Tinubu nyí jiji to 29 Xwejisun 1952 to Ayimatɛn Osun tɔn mɛ, to Nigeria. É bɛ wexɔmɛ tintan etɔn jɛeji to *St. John’s Primary School*, to Aroloya to Awɔnlin, kpóɖɔ to godo mɛ to *Children’s Home School* to Ibadan. É kplɔ́nnǔ to *Richard J. Daley College* to Chicago to Illinois, kpóɖɔ é sɔ kplɔ́nnǔ to Wexɔmɛ Alavɔ Chicago tɔn  *(Chicago State University)* to 1975 fie é mɔ gbeɖewema tintan wexɔmɛ alavɔ tɔn yí to Kanɖayǐ akwɛ́zinzan tɔn bibasí  mɛ te to 1979.

To 8 Ayiɖosun 2022, Tinubu ɖuto vòbibla tintan xe tin to ogbɛ́ tonuɖiɖɔ tɔn xe to ganɖu xe nɔ nyí yiylɔɖɔ *All Progressives Congress (APC)* mɛ ji nadó ɖé agbàhwlɛntɔ yětɔn ná otɛn togán tɔn, gbɔn vòbibla 1,271 mimɔyi dali, kpóɖɔ é gbahwàn Mɛbɔɖo-togán-go Yemi Osinbajo tɔn xe mɔ vòbibla 235 yí bo gbahwàn Rotimi Amaechi tɔn xe mɔ vòbibla 316 yí.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Mɛxe nyí jiji to 1952 lɛ
Adà:Nigeria-nu lɛ
Mathieu Kérékou/guw-bj

**Mathieu Kérékou** (xe nyí jiji to 2 Zósun 1933, bo kú to 14 Kónyàsun 2015) nyí tònuɖɔtɔ́ Bénin tɔn ɖé. Ewɔ wɛ nyí Togán Bénin tɔn sɔ́n 1972 jɛ 1991 kpóɖɔ sɔ́n 1996 kakajɛ 2006.

To xuhlɔn dó xò ganɖuɖu yí yiyizan nadó ɖé togán lɔ sɛ̀ godo, é ɖugán dó otò lɔ ji ná oxwe 17. É ma kpénugo nadó lɛzun togán to vòbibla 1991 tɔn mɛ, cigbǎ é lɛkɔwa tayiɖi Togán to vòbibla 1996 tɔn mɛ bo nyí ɖiɖe hwlaɖokpó dógɔ́ to 2001 to vòbibla xe mɛsusu ɖɔ ɖɔ é ma nɔ nyí wiwà kpó nǔgbónɔ-nyinyi kpó mɛ.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Mɛxe nyí jiji to 1933 lɛ
Adà:Mɛxe kú to 2015 lɛ
Botswana/guw-bj

**Botswana** (xe sɔ nɔ nyí yiylɔɖɔ ** République du Botswana **) nyí otò ɖé to xùwaji Aflika tɔn. Tatɔ́-tònɔ Botswana tɔn wɛ Gaborone.

## Hwenuxó otò lɔ tɔn
Omɛ tintan xe nɔgbɛ̀ to ayigba Botswana tɔn ji lɛ wɛ  Khoe-vi lɛ kpó San-vi lɛ kpó. Botswana nyí didóai jɛnukɔn tayiɖi Xixɔ́-basínamɛtɔ  Bechuanaland  tɔn gbɔn Axɔluigba Britain tɔn dali to 1885.

## Ayigba kpó lɛdó kpó otò lɔ tɔn
Otò xe tindó dógbó xɛ Botswana lɛ wɛ Zimbabwe,  Afrique du Sud, kpó Namibia kpó. É sɔ nyɔ́basí nadó zingbejizɔnlin sɔ́n Botswana yì Zambia tlɔlɔ gbɔn Tɔ̀sisa Zambezi tɔn didása kpó tɔjihun ɖé kpó dali.

Botswana ma tindó xuto oxù ji tɔn. Nutindó xe Botswana xɔ̀ bo sà lɛkpó ɖóná wá gbɔn ali kavǐ agahun dali.

Ayigba jɔwamɔ tɔn awe xe nyí titewungbe húgǎn to Botswana lɛ wɛ lɛdó Tɔ̀sisa Okavango tɔn fie tɔ̀sisa lɔ má dó tɔ̀sisa susu mɛ te kpó Danfafa  Kalahari  tɔn kpó.

## Alodlɛndónù lɛ


Adà:Aflika
Adà:Otò