open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apa

**Apa** yin dopo to otò hoho he tin to Lẹdo Gbagli tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ lẹ mẹ. Apa yin oto de he tindo Ahọlu po mẹtogan tẹmẹ lẹ po. Ovíví Odudua tọn lẹ he nọ yin Awolinu wẹ Sawhe do tòpẹvi Apa tọn. To Whezẹtẹn waji e ma dogbo po Gbagli po, to wheyihọ waji e ma dogbo po Inọginu lẹ po, to ohuwaji é má dogbo po Sẹmẹ po,to agewaji e ma dogbó po tọsisa he yì Aimatẹn Ogun tọn po.

## Otan tòpẹvi Apa tọn
Odudua sinvi he nọ yin Aṣeeṣe wẹ sawhe to owhe kanweko whiawe jẹnukọn (12 AD) ewọ po hagbẹ etọn lẹpo ko nọ òtò de lẹ taidi Ọtọ Awoli yakka Iddo tọn, Oko-ọba to Ayimatẹn Awọnlin tọn, Ibeshe po Ọjọ po. Susu to ye mẹ gbẹ po to otò ehelẹ mẹ kaka jẹ egbehe. Ye zindonukọn kaka bo jẹ̀ Atinsa de,de e nọ yín Apa, Offa wa dọna ye dọ ye ni sawhe to atinsa lọ Aṣeeṣe po hagbẹ yetọn lẹ se nuhe offa dọna ye, enẹwutu ye na otò lọ yinkọ Apa kaka jẹ̀ égbe.
Aṣeeṣe wẹ yin ahọlu titan to Apa tomẹ bosọ dẹn taun to azinpoji, sọn whenẹnu whẹndo awe wẹ nọ du ahọlu, dehe whẹndo ṣinatọn nọ du mẹtogan tẹnmẹn lẹ. Whẹndo awe lọ wẹ̀ Whẹndo Ojogun tọn po Idi ọta tọn po. To whenue Apa tomẹ ko sinai jẹ oba de mẹ delẹ to yemẹ lẹkọ do Port-Novo to Dahomẹ sin ahọlu tomẹ he ko wa lẹdo Benẹ egbe. De mẹhe lẹkọ enẹ  lẹ do jẹ̀ dọn, ye sinai bo wa ylọ fihe ye sinai do lọ dọ "Apahọluwhe" to klake, Akọklọ po Ija ọsan tomẹ lẹ pó,enẹ wẹ zon bọ ye donọ ylọ Apa dọ Egun-Awoli, na ye ko yin kinkọndopọ wutu.

## Kọmẹ he tin tò Apa
# Ojogun
# Ìdi-ọta
# Idosuba
# Idoluwo
# Ilemba
# Saba
# Idomosu
# Idi-ọṣun
# Idoloṣa
# Idoluwo-adanpoji

## Ahọlu e ko du sọn bẹjẹẹji
Sọn Ahọlu Aṣeeṣe hohowhenu tọn kaka jẹ dehe to azinpoji to alọnu din yedọ, Ahọlu Oyeekan, Ilufemiloyé, Ajoseh, Pọssi III. Ahọlu gban-ewhe-awe wẹ ko du to Apá tomẹ, yinkọ yetọn lẹ wẹ:
# Àhọ́lú Aṣeeṣe
# Àhọ́lú agboju gboye
# Atẹwọgboye
# Afẹlẹlẹ joyè
# Ogigisogi
# Ọgẹgẹ
# Gbesẹ Ajoforija
# Akaraba ti kii jẹ ẹjakẹja
# Agbojulonde
# Wase Otuyẹyè
# Arogẹgẹ
# Aihọnvọn
# Whese
# Agunloye bi Oyinbo
# Ayegúnlẹ
# Sepọn
# Òkunkun
# Oṣupa
# Sagaranija
# Otuntunbiotun
# Potọn
# Erese potọn
# Arọdẹ
# Pọssi I
# Ropọn
# Abraham Toyọn Pọssi II
# Adeniran Adewọga II
# Ahọlu Oyekan Ilufẹmiloye Ajọsẹh Pọssi III

## Otò he Apá do aṣẹpipa deji lẹ
# Agọrin
# Inọgi
# Lopoji
# Agbọjẹdo
# Ahanvẹ
# Gboogble
# Gafla
# Sẹjẹ
# Kẹsẹ
# Weṣere
# Dado
# Iroṣu
# Gẹdu
# Akọkọ
# Yekemeh
# Ṣoko
# Paṣi
# Whlasimẹ
# Ganmẹ
# Asheri
# Afowo
# Ganyingbo
# Jofloo
# Agọnvi
# Gbaji
# Aivoji ohuwaji
# Fanuvi ohuwaji
# Agbọjẹtho ohuwaji
# Bapo ohuwaji
# Akorọ ohuwaji
# Gbedromẹ ohuwaji
# Apatọ
# Aṣhipa
# Falọla
# Kwẹmẹ
pó mọmọ lẹ po. De lẹ to òtò ehe lẹ mẹ ko yí Ahọluigba yetọn titi, taidi Kwemeh e ko do Ahọlu etọn lọsu.

## Alọdlẹdonu lẹ
Aplan

**Aplan** yin nududu tangan dé he nọ yin dudu ganji to Gunnugbeji. Dibla yindọ suhugan Gunnu lẹ wẹ yiwanna aplan bosọ nọ du. Aplan nọ yin mimọ to Fẹnyẹn mẹ, mí na din fẹnyẹn sọn glemẹ bo pà oflo sọn ego. Bo kisa diho sẹ sọn ego bo ze yi mọmẹ na lili, yé na li bọ e na mẹ ganji bọ e na yin bíbẹ dó apo dé mẹ bọ e na yin bibla ganji bosọ yin finfinọn ganji na  ojlẹ dé na osin nido tọn sọn emẹ. Enẹgodo mí na tlu apó lọ bo ba ojlẹ he mí jlo na da sọn emẹ.
## Lehe E Nọ Yin Dídá Dó
Mí na ba fẹyẹn lili lọ dó lọba dé mẹ bo ba Lifin pẹvi dé dó emẹ ga bo yan ẹn dopọ ganji. Nuhe wutu e dó yinmọ wẹ yindọ, eyin Lifin ma yi emẹ, e na ko dẹ hugan na dudu.  Mí sọgan yí ojẹ pẹẹde dó emẹ eyin mí jlo ṣigba e ma yin dandan gba. To enẹgodo, mí na ba osin dó adoji bọ eyin e ko hùn miawu ganji mí na ba ẹ po dó lọba dé mẹ doai bo kọn fẹnyẹn lili he mí ko yí Lifin gọna lọ po dó osin he tin to adoji lọ bo ze wọdatin kavi atinpẹ bo jẹ huhlu i ji. E na jẹ bibi vudevude bo jẹ sinsinyẹn ji bọ osin miawu he mí ko bapo doai lọ na jẹ yiyi emẹ pẹdepẹde bọ mí na jẹ lililẹ ji na osin lọ nido biọ emẹ ganji. Mọwẹ mí na to bibasi kaka e na dó diọ wunmẹ bo bi ganji.
Mí na zlọn ẹn sọn adoji bo ba dó agban mẹ bo du po nusọnu depope he mi jlo po.
Apọsteli Paulu

**Apọsteli Paulu** (kavi **Pọọlù**) lọ yin yinyọnẹn di Saul Tasu tọn podọ todin di mẹwiwe St Paul. (2BC-67) E yin Juu Lomu mẹsiah wekantọ po Rabbi po. E yin mẹhe diọzun Klistiani he yise bo sọ kan wiatọn to owe Biblu tọn lẹ mẹ he ye ylọdọ Apọsteli Pọọlu tọn. Ye yin wekanhlanmẹ  hlan agun lẹ po Klistiani lẹ po. E kan owe ehelẹ nado na tuli ye, podọ nado gọalọna yé nado mọnukunjẹ nuplọnmẹ Klisti tọn lẹ podọ nado gọalọna yé nado zan ogbẹzan Klistiani tọn. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Pọọlù sìn yinkọ to dowhenu wẹ Sọọlu, e ma yin dopo lọ hẹ Ahọlu Sọọlu sọn owe Samuẹli tọn to alẹnu hoho mẹ tọn gba. E whẹn taidi mẹhe plọn osẹn Júù tọn aliho he mẹ Glẹkinu lẹ nọ yihodohogò  dó. Ye dọho gando Sọọlu go tintan to Biblu mẹ sẹpọ vivọnu owalọ weta ṣianwetọ mẹ. Afọdide Klistiani lẹ tọn zindonukọn to fọnsọnku po Olọnmẹ  yiyi Jésù tọn po godo. Pọọlù jẹagọdo dó aliho ehe go sinsiẹn. Ejaya nado to pinpọn lehe mẹwiwe Stephen yin zannu dlan do di hodotọ Jesu tọn tintan he yin huhu di kunudetọ etọn to whenuena hodidọ de he doadi na whẹdọtẹn Júù lẹ tọn he to azọ́n wa na Ahọluduta Lomu tọn gọalọ nado wle bo hu Klistiani susu lẹ to Islẹli po otò he sọ sẹpọ ẹ lẹ po mẹ. To godo mẹ Sọọlu yin didohlan otò Damasku tọn mẹ nado wle Klistiani he to finẹ lẹ nado saya na yé. To aliho ji Jiwheyẹwhe gbọn angẹli ji jẹte sọn Olọnmẹ bo dọho hlan Sọọlu, Biblu dọ nuhe jọ na mí dọmọ: to Gbejizọnlin etọn whenu sọọlu sẹpọ Damasku to ajijimẹ miòn sọn olọnmẹ bo ta lẹdo e, e họ jayi. Enẹgodo e se ogbe he dọho hlan ẹn sọ: sọọlu sọọlu wẹ ogbè lọ dọ, Etẹwutu wẹ a to homẹkẹndo mi? Hiẹ mẹnu wẹ klunọ? wẹ Sọọlu kanse, yẹn Jésù wẹ e gblọn mẹhe a to homẹkẹndo. fọn todin bo yí todaho lọ mẹ finẹ wẹ ye nadọ nuhe a na wa nawe. Mẹhe to Gbejizọnlin hẹẹ lẹ bọ abọẹ na ye ma sọgan dọho, ye se ogbe ṣigba ye ma mọ mẹdepope Sọọlu fọn sọn kọmẹ, e hun nukun etọn ṣigba e ma mọnnu enẹwutu ye hẹn alọ naẹn bo plẹn yi Damasku.E ma du kavi nu nudepope.

## Sọọlu lẹzun Pọọlù
Whenue Sọọlu jẹ Damasku ye planẹ yi ananiasi he yin dopo to Devi Jesu tọn lẹ mẹ finẹ wẹ e mọ nukunnu te bo sọ yin bibatizi di Klistiani. Pọọlù zan owhe atọn he bọdego do to owewiwe Júù lẹ tọn plọn dogọ nado din zẹẹmẹ na oplọn Klisti tọn lẹ. numimọ etọn diọ pọndohlan etọn gando Klistiani lẹ go mlẹnmlẹn, to Owalọ lẹ 13:9 ye jẹ yiylọ dọ Pọọlù ji ehe yin lẹdogbedevomẹ Heleni tọn na Sọọlu. E yi oyọnẹn bẹjẹji tọn etọn  dó Basi zẹẹmẹ yise etọn yọyọ tọn na mẹdevo lẹ podọ nado dọho po gbẹtọ he tindo yise devo lẹ po. e zin gbejizọnlin lẹdo Lomu pe bo to nu plọn mẹlẹ gando Klisti go bo kan lẹta hlan agun he e doai lẹ. Wekanhlanmẹ lọ lẹ bẹ ada nujọnu nuplọnmẹ Klistiani tọn hẹn bo ko lẹzun apa de alẹnu yọyọ tọn to Biblu mẹ he tin to ṣenṣẹn na Owalọ po wẹndagbe lẹ po, mẹde ma yònẹn vlavo Pọọlù lọsu wẹ kàn owe lọ kavi mẹde wẹ kàn ẹn na ẹn. Ada wekanhlanmẹ tọn etọn lẹ nọ yin hihia to Mass di awetọ to nuhihia awe he jẹnukọn na wẹndagbe. Dile Biblu ma tlẹ dọ le he Pọọlù ku gbọn eyin didọ dọ Pọọlù yin huhu gbọn Ahọlu Nero dali to Lomu to 67AD jẹnukọnna whemitọnnu. E dó jlọjẹ tovi yinyin tọn he zẹẹmẹdó dọ e sọgan yin huhu gbọn ta sánná po ohi po dali kakati nado yin whiwhe donugo.

## Wekanhlan mẹhe bọdego lẹ

## Adà ordinatẹ tọn lẹ

Adà:Whenuho
Asumoh Ete Ekukinam

**Asumoh Ete Ekukinam**(mẹhe yin jiji to 1926) yin tonudọtọ otò Naijilia tọn he sẹ̀n taidi minisita na akuẹ́zinzan otò Naijilia tọn to  Mẹ̀dekannujẹ Awetọ́ whenu to 1976 po 1977 po.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn

Ekukinam yin jiji to 1929 to Ikot Epene to Ayimatẹn Akwa Ibom tọn.

## Wehihia etọn
Ekukinam yì wehọmẹ daho Methodist Uzoakali tọn. E yí gbedewema sọn wehọmẹ *Atlanta Georgia* po *Wharton School of finance* po, to US.

## Azọ̀n etọn lẹ
Ekukinam yin anadenanutọ to CBN sọn 1966 jẹ̀ 1972, enẹgodo e yin mẹbọdómẹ̀gòtọ́ azinponọ̀ na *Social Economic Council* na Ayimatẹngán South-eastern tọn. Ekukinam yin dide taidi ogán he nọ mọnukunjẹ̀ Akuẹ́zínzán go bo diọtẹ̀nna James Oluleye (1976-1977).

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1926 lẹ
Aryeh Gamliel

**Aryeh Gamliel** (yin jiji to azan wídopotọ Whejísun, owhe 1951 jẹ azan sidopótọ, Avivọsun, owhe 2021) yin tonudọtọ́ po labi de po to Islaeli. Eyin dopo to hagbẹ knesset tọn na Shas to gblagbla 1988 po 2003 po sẹnsẹn. Gamliel yin jiji to Beersheba to Islaeli. Bẹsọn 1996 kakajẹ 1999, Gamliel yin Alọgọtọ na Nukọntọ he nọ penukundo whẹho sinsẹn tọn lẹ go. Gamliel kú to azan sidopótọ, Avivọsun, owhe kandegbannukundopo mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1951 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Asu-gbe

**Asu-gbe** (he sọ yin yinyọnẹn di **Abewa** kavi **Ebe-gbe**) yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido to ayimatẹn Niger tọn mẹ to whèyihọ-waji Naijilia tọn.

Asu-nu lẹ nọ nọ̀ diblayi glètoho ao mẹ to hùwaji-whèzẹtẹn Kontagora tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Aurelio Galfetti

**Aurelio Galfetti** (yin jiji to azán awetọ, Lidosun, owhe 1936 jẹ azan atọ̀n, Awewesun, owhe 2021) yin yẹ́denanutọ họ́gbigba tọn Switzerland-nù de. Galfetti yín jiji to Biasca to Ticino. Dopo to azọ́n he yín nujọnu hugan etọn lẹ mẹ wẹ vọjlado Castelgrande tọn to Bellinzona. Galfetti kú to azán atọ́ntọ, Awewesun, owhe 2021. Owhe kanweatọ́n wẹ e tindo.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1936 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Avọ

**Avọ** yin onu Jọwamọ tọn dé. sekanfun dé mẹ wẹ Avọ nọ tọn sọn, bọ yé nọ wa tọẹ dopọ dó dehe jlo didotọ lọ dó. Avọ dido nọ ṣiọn agbasa. Gbẹtọ lẹ nọ dó Avọ he jlo yé lẹ, Avọ wunmẹwunmẹ lẹ wẹ tin, Amọ kanlin lẹ ma nọ dó Avọ gba.
Awu lẹ wẹ nọ ṣiọn agbasa, bọ awuwa lẹ nọ ṣiọn alọ lẹ mọjanwẹ ṣokoto lẹ po yẹli lẹ po nọ ṣion afọ lẹ, gbakun sọ nọ ṣiọn ota. To whenuena fifa tin to aimẹ, Avọ daho he pẹn lẹ nọ yin dido, enẹ wẹ Avivọwu dé.
Avọ nọ Basi hihọ na agbasa gbẹtọ tọn sọn òwu taidi owhẹ, po ninọmẹ aihọn tọn he hunmiyọn to apadewhe aihọn lọ tọn mẹ. Avọ he tli lẹ sọ nọ Basi hihọna agbasa sọn avivọ sí  kavi ninọmẹ fifa aihọn tọn he tin to otò delẹ mẹ po Si. Na mí ni dọ poun dọ Avọ nọ Basi hihọna agbasa sọn owunu lẹ si.
Avọ sọ nọ  yin dido nado ba aṣọ. Gbẹtọ lẹ sọn otò voovo lẹ mẹ kavi aṣa voovo lẹ wẹ dó Avọ wunmẹwunmẹ po alọpa voovo he yé do nọ tọ Avọ yetọn lẹ dó. Mọjanwẹ Avọ sọ nọ saba dó gbẹtọ yinyin mẹde tọn hia kavi azọn he mẹde nọ wa po Sinsẹn he mẹde nọ yi po hia. Avọ sọ nọ dó vogbigbọn sunnu po yọnnu po tọn hia. Mọdopolọ Avọ sọ nọ dó vogbigbọn hia to mẹhe ko whẹn po mẹhe ma whẹn po ṣẹnṣẹn to. Jọja lẹ dó ninọmẹ avọtitọ tọn he nọ zọnbọ yé nọ gbọnvo dó mẹho lẹ. Enẹwutu Avọ ma tin na hihọ poun gba to Gbẹzan gbẹtọ tọn mẹ. Ninọmẹ kavi alọpa he to zoji lẹ wẹ mẹlẹ nọ jlona tọavọ yetọn lẹ te nido sọgan yọnpọn bo yin alọkeyi gbọn aihọn lọ dali.

## Fihe avọdido bẹsọn
Mẹde ma sọgan dọ fihe Avodido Bẹsọn, na Avọ ma dó Whenuho tangan dé gba podọ Avọ sọ nọ gble bọ okọ nọ dù i gudu. Amọ dodinnanu dohia dọ yé mọ Avọ dé he ko hugan owhe 107,000, e dohia dọ Avọ ko tin sọn whenu dindẹn die.

## Nuhe ma yin avọ lẹ
Gbẹtọ lẹ nọ saba yi amisisa owangblingblinnọ lẹ po nusisa aminọ lẹ po pudlu lẹ po dó doaṣọna yede lẹ. Mẹdelẹ no kannu dó agbasa go mọwẹ mẹdevo lẹ nọ tọn otò, awọnti kavi fidevo lẹ to agbasa yetọn lẹ go nado doaṣọna yede lẹ. Alọgan lẹ, Kọnu lẹ, Saki pevi lẹ, Gannukun lẹ, po Afọpa lẹ po yin aṣọdonu lẹ ṣigba yé ma yin Avọ.

## Nuhe yé nọ yí dó basi avọ lẹ wẹ
Nuhe nọ bayi Avọ lẹ wẹ
# Atinlẹ 
# Sekanfu lẹ
# Galua 
# Osẹn lẹ
# Sinklọn lẹ po
Enẹgodo mi nọ zan Avọ, Yẹnvi, Avọ sannu po Avọtọnu lẹ po

## Weda he di ehe lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Aṣa
Adà:Whenuho
Awulẹpamẹ

**Awulẹpamẹ** yin fihe gbẹtọ lẹ nọ yi nado basi klọwe mẹdetiti tọn. Ehe bẹ afọdaitẹn, awulilẹ, alọkiklọ po numẹkiklọ po hẹn. Ohọ lọ mẹ sọgan bẹ sinhẹnnu hẹn. To Amẹlika, awulẹpamẹ nọ saba zẹẹmẹdo ohọ he do afọdaitẹn. To oto susu mẹ, afọdaitẹn wẹ e nọ yin yiylọdọ.

## Otàn
To owhe 3000 die jẹnukọnna wiwa klisti tọn, Otò de nọ saba do ohọ vonọtaun de na gbẹtọ lẹ nido lawu to finẹ. To whedelẹnu, e nọ yin ada nuwiwa sinsẹn tọn de. Bẹsọn owhe 1600, awulilẹ to gbangba ma sọ yin alọkẹyi ba. To ojlẹ ehe mẹ, gbẹtọ lẹ nọ basi awulẹpa do ohọ yetọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Awà

**Awà** yin dopo to awutugonu kanlín kavi agahún tọn mẹ he nọ dike e nọ zlọn. 

## Awà kanlin tọn
Awà yin nutitengbe he nọ gọalọna kanlin taidi óhẹ lẹ na ye nido zlọn. To whenuena yé ho awà yetọn lẹ, yé nọ zlọn sọn kọmẹ. Kanlin he tindo awà lẹ wẹ óhẹ, toké po owán delẹ po. Awà óhẹ lẹ tọn gọna ofún lẹ. Awà toké tọn yin awuwlena po ayu po. E ma yin ohẹ lẹpo po kanlin he tindo awà lẹpo po wẹ sọgan zlọn. 

Image:Flight.gull.arp.600pix.jpg|ohẹ.
Image:Maybug.jpg|Awà owánvu tọn.
Image:Swan.spreads.wings.arp.jpg|Awà tọmẹpápá tọn. 
Image:Pteropus vampyrus1.jpg|Awà toké tọn.


## Awà he yin bibasi po alọ po

Agahún lọsu tindo awà lẹ. Awà agahún tọn ma nọ whan, otẹn dopo mẹ wẹ e nọte do, ṣigba awà lọ lẹ nọ gọalọna agahún na e nido zlọn eyin e họnwezun ganji.
Awọntin

**Awọntin** yin awutugonu he nọ dike na gbẹtọvi po kanlin lẹ ni sewan. Awọntin sọ nọ gọalọ na kanlin nadọ gbọ. E do ada dẹlẹ he nọ hẹn nado wazọn bo sẹ owẹn do apọnmẹ. To gbẹtọ go, awọntin tin nukọn to ota nukunmẹ. Huhlọn awọntin tọn dopodopo sọgbe hẹ kanlin dopodopo. Di apajlẹ, Avun sin awọntin tindo huhlọn nuwhẹnwan tọn hugan gbẹtọ. Awọntin tindo huhlọn nado flin owan donu voovo 50,000. Awọntin yin nujọnu na agbasalilo. Awọntin tindo nugopipe lọ nado de diho sọn jẹhọn he nọ yin gbingbọn mẹ. Awọntin tindo nugopipe delẹ he zọn bọ e sọgan whlẹn owan pọn. Eyin awọntin tindo nuhahun de, Agbasa blebu wẹ nọ yin bibẹpla. Di apajlẹ, eyin awọntin tindo nuhahun alinpọn tọn, e nọ hẹn vẹawu nado gbọ, damlọn kavi vo sọn lanmẹ. Ninọmẹ devo lẹ sọgan yinuwa do awọntin ji taidi hundidi sọn awọntin mẹ.
 
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà: Awutugonu lẹ
Awọntinmẹfun asé tọn

**Awọntinmẹfun Asé Tọn** nọ dike bọ asé nọ yọn nuhe tin to yakẹ etọn, na alọ e tọn nisọ do pla nu he ṣọ e te vlavo etlẹ wa yin to zanmẹ.
Awọntinmẹfun asé tọn nọ tlẹ do olan he tin to agbasa e tọn go, e tindo okan lanmẹ́ tọn susugege. Okan lanmẹ ehe lẹ nọ dike bọ e nọ yawu yọn ẹ nidọ nujẹ agbasa go na  ẹn ni e tlẹ yin dọ jẹhọn yẹẹ wẹ yìn e na ko do numọtọnnamẹ hia. E nẹ wẹ zọn bọ asé nọ yọn nuhe tin to yakẹ podọ to zinvlumẹ. Awọntinmẹfun ehe nọ gọalọna asé nado nọ yawu do numọtọnlanmẹ hia, enẹwẹzọn bọ e nọ yọn fide nuhe e na hu tin te, mọdopolọ ni eyindọ e to zọnlinzin jei fide, awọntinmẹfun lọ sọ nọ dike bọ asé nọ yọn lẹ he fi he e na gbọn juwayi gblo kavi whla sọ̀ whẹpo e na do juwayi. Owe *[[Encyclopadia Britanica]]* tlẹ dọ, onu pẹde wẹ yin nuhe mi yọnẹn gando azọn he awọntinmẹfun asé tọn sọgan basi, ṣigba nuhe miyọn ẹ wẹ yin dọ eyin ye san oda lọ sẹ sọn Awọntin e tọn e ma a sọ do numọtọnlanmẹ depope ba kaka jẹ whenue oda lọ na sọ tọ́n. Lẹnnuyọnẹntọ lẹ pọn awọntinmẹfun asé tọn kaka bo wa basi lọbọti de, he nọ yin *e-whiskers* e nọ wazọn di awọntinmẹfun asé tọn, etẹwutu? e do nude di awọntinmẹfun asé tọn, e nẹ nọ gọalọna lọbọti lọ nado nọ gbọn fide hla juwayi. Lẹnuyọnẹntọ de he yinkọ etọn nọ yin *Ali Janvey* he nọ wazọn to wehọmẹ alavọ tọn to Califonia to otogbo Balkalee tọn dọmọ azọnwanu de he ye nọ ylọ dọ *e-whiskers* jẹ dọ ni tindo azọn wiwa odinatẹ tọn, tito ọdinatẹ ehe na yin dehe sọgan wazon po azọnwanu lọbọti he do huhlọn taun,e nẹ o lọbọti he gbẹtọ sọgan dọho na bọ e nado to nuyiwa taidi nuhe do gbigbọ de.

Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Asé

**Asé** (he medelẹ sọ nọ ylọ dọ **Zanpẹ**) yin dopo to whekanlin lẹ mẹ, e ma nọ klo sọ mọ. E sọgan nọ whegbe kavi zunkanmẹ. Eyin kanlin de he nọ gọalọna mi to whegbe nado hu ajaka lẹ, alọtlọ lẹ, họmẹsi lẹ po mọmọ lẹ po. Asé wunmẹ voovo lẹ wẹ tin, sọha wunmẹ he tin lẹ tọn yi kandeko (60). Mahopọnna sọha wunmẹ he tin lẹ tọn, ye nọ di yede sọmọ bọ nado yọn vogbingbọn yetọn ma nọ bọawu. Agbasa bibọ wẹ ye nọ tindo, ye sọ nọ yawu mọnu etlẹ yin to Zanmẹ, ye nọ yawu se wan, ye sọ tindo adu he dá taun de. Kọnu-gbe yetọn sọ wẹ *Yanwun* kavi *Miawun*, nududu he ye yinwanna wẹ whevi kavi olan, enẹ wẹ zọn bọ eyin a tindo Asé to whegbe, a dona nọ nọ aṣeji.

## Ofẹn etọn
Ofẹn ko(20) wẹ asé nọ tindó na afọ ẹnẹ wẹ e nọ do wutu, awe to nukọn podọ awe to godo. Afọ awe he tin to nukọn bẹ ofẹn ṣínatọn (8) hẹn, afọ dopo ofẹn ẹnẹ, afọ awetọ ofẹn ẹnẹ. Afọ awe he tin to godo lẹ bẹ ofẹn wiawe hẹn bọ afọ dopodopo tindo ofẹn ṣidopo, to lẹndopọmẹ ofẹn etọn lẹpo yin ofẹn ko(20), ṣigba ofẹn asé tọn gbọnvo na kanlin devo lẹ tọn, gbọn na?
Ofẹn etọn ma nọ yi mọ do diga, e whete ṣigba e dá taun, dodinnanutọ lẹ tlẹ dọdọ bẹbẹnu asé sin ofẹn tọn dá hugan yẹnvi. Nidọ asé jlo na wle ajaka kavi alọtlọ, e nọ họnbẹ do fihe whla de bo nọ to ṣiṣọ nuhe na wle e te, e na wa ha ofẹn nukọn tọn, enẹwẹ afọ awe nukọn tọn etọn lẹ, bọ nidọ e ko jlẹ zinzlọn etọn po fihe ajaka lọ te po, e na wa yí huhlọn etọn do zlọn  jẹ ajaka lọ ji, to whenẹnu e na ko dlẹn ofẹn etọn bo na zọn mọ do jẹ ajaka lọ ji, Nidọ e ko wa jẹ e ji, e na yi ofẹn etọn do ha Ajaka lọ dogo bo na wa yi afọ awe godo tọn do gọalọna nukọn tọn bọ Ajaka lọ kavi Alọtlọ lọ ma na sọgan flẹ sọn e si.

Adà:Kanlin lẹ
Atta Bafarawa

**Attahiru Dalhatu Bafarawa** (yin jiji to azán ẹnẹto Abọ̀húnsun 1954) Ewọ yin dopo to tohodọtọ Naijilia tọn mẹ bo yin Ayimatẹngan  Ayimatẹn Sokoto Tọn to otògbo Naijilia tọn mẹ sọn azán 29tọ Nuwhàsun 1999 jẹ azán 29tọ Nuwhàsun 2007. E yin dopo to ogbẹta ayinamẹtọ otògbo lọ tọn to osẹnliho to owhe 1994 tọn mẹ jẹ owhe 1995 to ojlẹ gandudu awhanfuntọ Sanni Abacha tọn mẹ. Ewọ wẹ yin dowatọ ogbẹta *United Nigeria Congress Party* ton (UNCP)to owhe `1998 tọn mẹ bo lẹzun Ayimatẹngan Ayimatẹn Sokoto tọn to owhe 1999 tọn mẹ. Todin, E biọ ogbẹta *All Nigeria People's Party(ANPP)* tọn mẹ bo wa yin dide to ogbẹta ANPP tọn mẹ to owhe 2003, To osun atọntọ owhe 2002 tọn wẹ ewọ yin dide to owhehọsa sharia tọn to Sokoto bọ e na medekannujẹ omẹ owhe gbanatọnmẹvi de he yenọ ylọ dọ Safiya Hussaini he koto ganpamẹ bọ ye da oku whẹnaẹn gbọn agandindlandohu dali to whenuena ye ko da okuwhenaẹn na e ma kealọyi osen Sharia tọn lọ. To Owhẹdọhọsa Bafarawa tọn mẹ Ayimatẹn lọ tindo agayiyi debọdodego tọn delẹ taidi Aliho dagbe lẹ, Wehọmẹ lẹ jijlado bosọ hẹn wepinplọn zun  nujọnu po wepinplọn mẹhomẹ lẹ tọn po wa ayimẹ to aliho jọwamọ tọn po sinsẹn Malenu lẹ tọn po liho. Tohọluduta lọ gba Maleho kandegban, bo wleawuna asisa osinnunun tọn lẹ na tovi lẹ gbọn osindo lẹ kunkun dali.

## Azọngban godo tọn lẹ
Attahiru Bafarawa yin dowatọ ogbẹta lọ,(DPP) Democratic People's Party tọn bo yin azinponọ na ogbẹ lọ to owhe 2007 bo yin voblana taidi togan otògbo Naijilia tọn, E wa lẹzun afozedaitọ mẹdehlan Ayimatẹn mima Washington  DC tọn he dopagbe dọ emi sunsun ogbẹta Niger Delta tọn sẹ sọn aimẹ (NDDC), ewọ dodo eyin emi sọgan yin dide taidi otogan emi na sunsun ogbẹ gblezọn walọ ylankan tọn enẹlẹ sẹ sọn aimẹ, na awugblemẹnu wẹ eyin na tovi lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Awọ̀yinu

**Awọ̀yinu** yin nuhe nọ yin yiyízan nado glọn nude.

## Otàn
Awọ̀yinu hohowhenu tọn yin yinyọnẹn taidi azọnwanu de he nọ yin yiyizan nado glọn ogá po owhán de po. Awọ̀yinu wunmẹwunmẹ wẹ tin podọ kiklo po tedidi etọn nọ gbọnvo na yede.
 
## Owhe kleun delẹ wayi
To owhe delẹ wayi, awọ̀yinu he nọ yin yiyizan yin awọ̀yinu pinpẹn de he nọ taidi kátìkátì. Na pinpẹn etọn wutu, e yin tẹndiọna po devo po he taidi onú loboto de. Ehe lọ wẹ nọ saba yin yiyizan kakati nido yin dehe taidi kátìkátì lọ.

## Egbezangbe tọn
Awọ̀yinu nọ yin yiyizan to egbehe lọsu titengbe gbọn ponọ po awhànfuntọ lẹ po dali. Awọ̀yinu egbezangbe tọn ko yin awuwlena to aliho de mẹ bọ e yọn pọn taun. Ponọ otò Naijilia tọn lẹ kavi otò devo lẹ tọn lẹ nọ zan Awọ̀yinu lẹ to egbezangbe.

## Sọgodo

## Alọdlẹndonu lẹ
Ayajẹ

**Ayajẹ** yin numọtolanmẹ awuvivi po pọndohlan dagbe tintindo po tọn. To whenue mẹde tindo numọtolanmẹ homẹhunhun, kọgbọ, to jejeji na nude kavi pekọ gando nude go tọn, yè nọ dọ dọ̀ melọ tindo "ayajẹ". Numọtolanmẹ ayajẹ tọn tintindo gan gọalọna mẹde nado vò bosọ konú-yẹ́sẹ́. 

Ayajẹ nọ saba yin pinpọnhlan di adà awetọ awúbla tọn. Etomọṣo, e yọnbasi taun dọ mẹde ni tindo numọtolanmẹ awe lẹ to ojlẹ dopolọ mẹ, ehe nọ saba yin gando onú voovo lẹ go, amọ e sọ nọ yin gando nudopolọ go to whedelẹnu. A sọ́ sọgan do numọtolanmẹ jejejininọ tọn to whenue a to ayajẹ. Ayajijẹ sọ sọgan yin gbigbọdo kavi yin whinwhàn gbọn mẹde dali.

Tamẹnuplọnmẹtọ susu lẹ wẹ ko dọ dọ̀ mẹlẹ to aihọn lọ mẹ nọ to godo-nukọ̀n yì mapote to ojlẹ ayajẹ tọn po awúbla tọn lẹ pò sẹnsẹn, sigba mẹdepope ma tin he nọ to ayajẹ mẹ to whelẹponu kavi awúbla mẹ to whelẹponu. To whedelẹnu, ayajẹ nọ zọn bọ mẹdelẹ nọ kùn dàsin to whenue yé konú na yé ma penugo nado deanana numọtolanmẹ yetọn wutu, e sọgbe dọ mẹlẹ ni plọn lehe yè gán do ayajẹ to gbẹmẹ do. To hohowhenu Ayaje nọ yin pinpọnhlan di aṣli owanyi tọn, di apajlẹ, Nukunhunhun  Inkanu lẹ po Mayanu lẹ tọn po yí ehe se. 

Adà:Numọtolanmẹ
Ayimatẹn Akwa Ibom Tọn

**Ayimatẹn Akwa Ibom Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Uyo. Eyin didoai to owhe 1987 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Cross River tọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Bayelsa Tọn

**Ayimatẹn Bayelsa Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Yenagoa. Eyin didoai to azan titan Kọ́yànsun owhe 1996 tọn mẹ. Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Rivers tọn me.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Delta tọn to Whèyiho.Ayimatẹn Bayelsa tọn ma dogbo hẹ Ayimatẹn Rivers tọn to Whèzẹtẹn.
## Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Bayelsa tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn ṣinàtọ̀n(8) ehelẹ hẹn:
# *Brass*
# *Ekeremor*
# *Kolokuma/Opokuma*
# *Nembe*
# *Ogbia*
# *Sagbama*
# *Southern Ijaw*
# *Yenagoa*

## Gbẹtọ Nukundeji Lẹ sọn Ayimatẹn Bayelsa tọn
*Gabriel Okara - Ohó milomilo-kantọ
*Ernest Ikoko - Linlinwekantọ, Avunlọyina-Jlọjetọ
*Isaac Adakọ Bori - Awhànfunto numiimọnọ
*Alfred Diete-Spiff - Tonudọtọ
*Edmund Daukoru
*Melford Obiene Okilo - Tonudọtọ pọ Ayimatẹngán hoho Ayimatẹn Rivers tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Gombe Tọn

**Ayimatẹn Gombe Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́nnukundopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Gombe.Eyin didoai to azan tintan Kọ́yànsun owhe 1996. Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Bauchi tọn. Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Adamawa tọn to Hùwaji-Whèzẹten. E  do dogbo hẹ Ayimatẹn Borno tọn to Agewaji.Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Yobe tọn to Agewaji-Whèzẹten, mọdopolọ Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn to Whèyiho.
Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Gombe tọn yin Ayimatẹn gbàn-nukunatọ̀ntọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Gombe tọn wẹ yin Ayimatẹn ko-nukudopotọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.

## Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Gombe tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn Widopo wẹ tin to Ayimatẹn Gombe tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn Widopo hẹn, ehelẹ wẹ:
#Akko
#Balanga
#Billiri
#Dukku
#Funakaye
#Gombe
#Kaltungo
#Kwami
#Nafada
#Shongom
#Yamaltu/Deba
## Wepinplọn Daho
* Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Gombe tọn, Gomb
*

## Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Gombe tọn
* Amina Mohammed
* Sheikh Dahiru Bauchi- Yewhehodotọ po Mẹplọntọ
* Sheikh Kabir Muhammad Haruna Gombe- Yewhehodotọ
* Isa Ali Pantami- Hodọdopo Lizọnyizọnwatọ tọn
* Danladi Mohammed- Tonudọtọ
* Joshua M. Lisabi- Tonudọtọ
* Eli Jidere Bala- Azọn Wintinwintin-watọ
* Usman  Bayero Nafada- Tonudọtọ
* Samkon Gado- Agbàwhlẹntọ
* Zainab Adamu Bulkachuwa- Whèyidọto
* Jaaruwa- Ajọwatọ
* Aliyu Modibbo Umar
* Mohammed Danjuma Goje- Tonudọtọ 
* Helon Habila- Kinkantọ
* Dahiru Mohammed- Tonudọtọ
* Abubakar Buba Atare
* Buba Yero- Ahọlu dopotọ Tula
* Abubakar Shehu- Abubakar- Ahọlu widopotọ Ayimatẹn Gombe tọn

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Jigawa Tọn

**Ayimatẹn Jigawa Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́n-nukundopo he tin to otògbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Dutse.
E yin didoai to azàn ko-atọ́n-nukunawe, Avivọsun owhe 1991 mẹ, e sọ yin dide sọn Ayimatẹn Kano tọn mẹ.. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn to Whèzẹtẹn. Ayimatẹn Jigawa tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Kano tọn podọ Ayimatẹn Katsina tọn to Whèyihọ, Mọdopolọ, e tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Yobe tọn to Agewaji-Whèyihọ. Ayimatẹn Jigawa tọn tindo dogbo hẹ  Otogbo Niger tọn  to Agewaji.Mẹhihia he wá aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Jigawa tọn yin Ayimatẹn ṣinatọ̀n he mẹ gbẹtọ su te hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Jigawa tọn wẹ yin Ayimatẹn fọtọ̀nnukunaweto he klo hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ.

## Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Jigawa tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn Ko-atọ́n-nukun-awe (27) ehelẹ hẹn:
#Auyo
#Babura
#Biriniwa
#Birnin Kudu
#Buji
#Dutse
#Gagarawa
#Garki
#Gumei
#Guru
#Gwaram
#Gwiwa
#Hadejia
#Jahun
#Kafin Hausa
#Kaugama
#Kazaure
#Kiri Kasama
#Kiyama
#Maigatari
#Mallam Madori
#Miga
#Ringim
#Roni
#Sule Tankarkar
#Taura
#Yankwashi
## Ayimatẹn-gán
To azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ Nuwhàsun owhe 2015 tọn, Badaru Abubakar wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán do e ji to alọnu din podọ ogbẹ́ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Jigawa tọn go wẹ yin Umar Namadi
## Akọ̀ jọun Ayimatẹn Jigawa tọn lẹ
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Jigawa tọn lẹ wẹ Hausa, Fulani, Kanuri po Badawa.

## Akọ̀ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Jigawa tọn lẹ
Sinsẹ̀n Malenu lẹ tọn wẹ su hugan to ayimatẹn Kano tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Klistiani tọn amọ yé ma su.

## Wepinplọn Daho
* Wehọmẹ Alavọ Sule Lamido, Kafin Hausa, Ayimatẹn Jigawa tọn
* Wehọmẹ Alavọ Khadija Maji, Ayimatẹn Jigawa tọn
* Wehọmẹ Politẹknik Ayimatẹn Jigawa, Dutse.
* Jigawa State Institute of Information Technology, Kazaure.
* Binyaminu Usman College of Agriculture, Hadejia, Ayimatẹn Jigawa tọn
* Government Science Technical College, Binin Kudu
* Kazaure Innovation Institute, Ayimatẹn Jigawa tọn

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Kogi Tọn

**Ayimatẹn Kogi Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Lokoja. Eyin didoai to azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ Avivọsun tọn to 1991. E yin dìde sọn Ayimatẹn Niger tọn, Ayimatẹn Kwara tọn po Ayimatẹn Benue tọn po glọ. Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Enugu  tọn to Hùwaji-Whèzẹten.  E do dogbo hẹ Anambra tọn to Hùwaji. Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Niger tọn podọ FCT Abuja to Agewaji.Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Nasarawa tọn to Agewaji-Whèzẹten, Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Ekiti tọn podọ Ayimatẹn Ondo tọn to  Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Edo tọn to Hùwaji-Whèyiho.E do dogbo hẹ Ayimatẹn Kwara tọn to Whèyihọ, Mọdopolo e do dogbo hẹ Ayimatẹn Benue tọn to Whèzẹten.
## Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Kogi tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn ko-nukundopo wẹ tin to Ayimatẹn Kogi tọn.
Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gndudu Dokọtọn wiatọn hẹn, ehelẹ wẹ:Gandudu Dokọtọn ko-nukundopo wẹ tin to Ayimatẹn Kogi tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn ko-nukundopo hẹn, ehelẹ wẹ:
# Adavi
# Ajaokuta
# Ankpa
# Bassa
# Ibaji
# Fejina
# Idah
# Igalamela-Odulu
# Ijumu
# Kabba/Bunu
# Koton Karfe
# Lokoja
# Mopa-MuroL
# Odu
# Ogiri/Magongo
# Okehi
# Okene
# Olamaboro
# Omala
# Whèzẹtẹn Yagba 
# Whèyihọ Yagba

## Ayimatẹn-gán
Bẹsọn azan fọtọnnukun-dopo Abọ̀húsun tọn to 2019, Yahaya Bello wẹ to Gandu dó e ji, podọ to alọnu dín, ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Kogi tọn go wẹ yin Edward David Onoja.
## Adọ̀kunnu he tin to Ayimatẹn Kogi tọn mẹ lẹ
* Gànyuu
* Àmì
* Panu
* Akán
* Osẹ̀n wewe

## Ayidedaitẹn saditọ lẹ tọn to Ayimatẹn Kogi tọn
* Ohọ̀ Lord Lugard
* Osó Patti
*

## Wehọmẹ Alavọ tọn to Ayimatẹn Kogi tọn
* Wehọmẹ Alavọ Salem
* Federal University, Lokoja
* College of Education, Okene
* College of Education, Ankpa
* Kogi State College of Education Technical, Kabba
* College of Agriculture, Ankpa
* College of Nursing and Midwifery, Anyigba
* College of Nursing and Midwifery, Obangede
* School of Health Tech, Idah.
*ECWA School of Nursing, Egbe

## Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Kogi tọn
* Halima Abubakar- Hànjitọ
* Segun Adaju- Ajọwatọ
* Folashade Yemi-Esan
* Smart Adeyemi- Tonudọtọ
* S.A Ajayi-
* Tolulope Arotile- Awhànfunto numiimọnọ
* Abubakar Audu- Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Kogi
* Yahaya Bello- Ayimatẹn-gán
* Joseph Benjamin- Aihundatọ
* Darey- Hànjitọ
* Ibrahim Idris- Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Kogi tọn
* Joseph Makoju- 
* Jaywon- Hànjitọ
* Mercy Johnson- Aihundatọ
* Dino Melaye- Tonudọtọ
* Bayo Ojo- Whèyidọto
* Edward Joseph Onoja- Awhànfunto numiimọnọ
* Praiz- Hànjitọ
* Idris Wada-Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Kogi tọn

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Ekiti Tọn

**Ayimatẹn Ekiti Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Ado-Ekiti. Eyin didoai to owhe 1996 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Ondo tọn. Ayimatẹn Ekiti tindo dogbo he Ayimatẹn Kwara tọn podọ Ayimatẹn Kogi tọn to Agewaji. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Osun tọn to Whèyihọ. Mọdopolọ e tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Ondo tọn to Hùwaji po Whèzẹtẹn-waji po. 
Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Ekiti tọn yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-dopotọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Ekiti tọn wẹ yin Ayimatẹn gbà-nukun-dopotọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.

## Ayimatẹn-gán
To azan fotọ̀nnukundopo Kọ̀yànsun owhe 2018 tọn, Kayode fayemi wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din podọ ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Ekiti tọn go wẹ yin Bisi Egbeyemi.

## Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn fọtọ́nnukundopo(16) hẹn, ehelẹ:
# Ado-Ekiti
# Ikere
# Oye
# Aiyekire (Gbonyin)
# Efon
# Ekiti East
# Ekiti South-west
# Ekiti  West
# Emure
# Ido-Osi
# Ijero
# Ikole
# Ilejemeje
# Irepodo/Ifelodun
# Ise/Orun
# Moba

## Àkọ́ po Sinsẹ́n jọun he tin to Ayimatẹn Ekiti tọn lẹ po
Sinsẹ́n Klistiani lẹ tọn  wẹ su hugan to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Malenu  lẹ tọn po sinsẹ̀n Devo amọ yé ma su.

## Wehọmẹ Alavọ tọn to Ayimatẹn Ekiti tọn
*Wehọmẹ Alavọ Afe Babalola, Ado-Ekiti
*Wehọmẹ Alavọ Federal University, Oye-Ekiti
*Wehọmẹ Alavọ Bamidele olumilua University of Education, Science and Technology, Ikere-Ekiti
*Wehọmẹ Federal Polytechnic Ado-Ekiti
*Wehọmẹ Crown Polytechnic Ado-Ekiti
*Wehọmẹ College of Health Technology, Ijero-Ekiti
## Adọ̀kunnu he tin to Ayimatẹn Osun tọn mẹ lẹ
* Gànyuu
* Amẹtisti
*Sika
*Ose
*Kaolinite
*Columbite
*charnockite
*Baryte
*Phosphate
*Aquamarine

## Gbẹtọ Nukundeji Lẹ sọn Ayimatẹn Ogun tọn
*Niyi Adebayo - Ayimatẹngán hoho Ayimatẹn Ekiti tọn
*Robert Adeyinka Adebayo- Ayimatẹngán hoho Ayimatẹn Ekiti tọn
*Odunlade Adekola - Aihundatọ
*Abdul Azeez Kolawole Adeyemo - Tonudọto
*Sade Adu - Hànjitọ
*Bolaji Aluko - Weyọnẹntọ
*Gbenga Aluko - Tonudọtọ
*Sam Aluko - Adọkuntọ
*Niniola Apata - Hànjitọ
*Afe Babalola - Whèyidọtọ
*Yinka Ayefele - Hànjito
*Rasak Ojo Bakare - Weyọnẹntọ
*Richard Bamidele - Tunudọtọ
*Babalola Borishade - Tonudọtọ
*Adekunle Fajuyi
*Femi Falana - Whèyidọto
*Falz- Hànjitọ
*Olusoji Fasuba - Aihundatọ
*Ayo Fayose - Ayimatẹngán hoho Ayimatẹn Ekiti tọn
*Zlatan Ibile - Hànjitọ
*Segun Oni - Ayimatẹngán hoho Ayimatẹn Ekiti tọn
*Sola Sobowale - Aihundatọ
*Tope Tedela - Aihundatọ
*Puffy Tee - Nu bayitọ
*S. Banji Akintoye - Kinkantọ

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Nasarawa Tọn

**Ayimatẹn Nasarawa Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Lafia. Eyin didoai to azan tintan Kọ́yànsun owhe 1996. Bo yin dìde sọn  Ayimatẹn Plateau tọn. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Kaduna tọn to Agewaji. Ayimatẹn Nasarawa tọn do dogbo hẹ FCT Abuja to Whèyihọ-waji, Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Kogi tọn podọ Ayimatẹn Benue tọn to Hùwaji. Mọdopolọ e do  dogbo hẹ Ayimatẹn Taraba tọn po Ayimatẹn Plateau tọn po to Whèzẹtẹn-waji. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Nasarawa tọn yin Ayimatẹn gbà-nukunatọ́ntọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ. Ayimatẹn Nasarawa tọn wẹ yin Ayimatẹn fọtọ́ntọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.

## Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn wiatọ̀n wẹ tin to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn wiatọ̀n hẹn, ehelẹ wẹ:
# Akwanga
# Awe
# Doma
# Karu
# Keana
# Keffi
# Kokona
# Lafia
# Nasarawa
# Nasarawa-Eggon
# Obi
# Toto
# Wamba
## Akò jọun Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ
Akò jọun Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ wẹ Aguta, Gbagyi, Alago, Basa, Ebira, Egbon, po Gwandara po. Ogbe voovo ko-atọ́nnukunẹnẹ wẹ tin to Ayimatẹn lọ mẹ, delẹ to ye mẹ wẹ: Migili(Koro), Alago, Gwandara, Kunari, Hausa Fulani, Mada, Gwari, Rindre, Afo, Eggon po Ebira.

## Akọ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ po

Sinsẹ̀n Klistiani lẹ tọn po Malenu tọn po wẹ su hugan to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ, ṣigba mẹdelẹ gbẹ nọ basi sinsẹn Devo lẹ amọ yé ma su.
## Ayimatẹn-gán
To azan koatọ́n-nukunẹnẹ Nuwhàsun owhe 2019 tọn, Abdullahi Sule wẹ yee Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.

## Ayidedaitẹn saditọ lẹ tọn to Ayimatẹn Nasarawa tọn
**Farin Ruwa Fall*, *Wanda* lẹdo Gandudu Dokọtọn.
**Salt Village*, *Keana* lẹdo Gandudu Dokọtọn
**Eggon hills*,  Nasarawa Eggon
**Maloney Hill*

## Adọ̀kunnu he tin to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ lẹ
* Ojẹ̀
* Safili
* Gànyuu
* Okò
* Mabli
* Osẹ̀n wewe
* Akàn
**baryte*
**bauxite*
* Cassirite
* Chalcopyrite
* Columbite
* Dolomite

## Wehọmẹ Alavọ tọn to Ayimatẹn Nasarawa tọn
*College of Education, Akwanga
*College of Agriculture, Lafia
*Isa Mustapha Agwai I Polytechnic, Lafia
*Federal University of Lafia
* Mewar International University, Masakaaa
*Bingham University, Kari
*Hill College of Education, Gwanje Akwanga
*NACAP Polytechnic Akwanga
## Gbẹtọ Nukundeji Lẹ sọn Ayimatẹn Nasarawa tọn
*Imaan Sulaiman-Ibrahim

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Niger Tọn

**Niger** yin ayimatẹn de to agbegbe he to ṣẹnṣẹn pẹpẹ otò Naijilia tọn  bo ka sọ yin ayimatẹn he sin aigba kló hugan to togbó lọ mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ ayimatẹn lọ tọn wẹ Minna. 

Tòdaho ayidego tọn etọn devo lẹ wẹ Bida, Kontagora po Suleja po. E yin didoai to 1967 to whenue Ayimatẹn Agewaji-Wheyihọ tọn *(North-Western State)* whenẹnu tọn yin mima do awè, enẹ wẹ Ayimatẹn Niger Tọn po Sokoto tọn po. Finẹ wẹ gándutọ awhànzọnwatọ hoho Ibrahim Babangida po Abdulsalami Abubakar po wá sọn. Nupenu lẹ, Gbagyi-nu lẹ Kamukunu lẹ, Kambalinu lẹ, Gungawanu lẹ, Hun-Saalenu, Hausanu lẹ Kolonu lẹ po wẹ yin akọ̀ jọun he su hugan to Ayimatẹn Niger tọn lẹ.

Tọsisa Niger tọn wutu wẹ yé do dó yinkọ enẹ na ayimatẹn lọ. Awè to  zòmọ daho he nọ wleawuna miyọ́n lẹtliki tọn he  kló hugan to Naijilia mẹ lẹ - Kainji Dam po Shiroro Dam po - wẹ to Ayimatẹn Niger tọn, gọna Zungeru Dam he ṣẹṣẹ yin gbigbá to agọe. Jebba Dam sọ to ṣẹnṣẹn na dogbó ayimatẹn Niger tọn po ayimatẹn Kwara tọn po.
Ayimatẹn Niger tọn wẹ tọsisa Gurara Falls tọn he diyin taun lọ lọsu tẹ, bọ gandudu dokọ̀ tọn he to lẹdo etọn mẹ  yin yinkọdona dọ Gurara sọgbe he tọsisa lọ na lẹdo etọn mẹ wẹ e te wutu. Finẹ wẹ nupọntẹn daho he kló hugan to Naijilia, *Kainji National Park* tin te, fie a nasọ mọ nọ̀whe Kainji tọn *(Kainji Lake) * po zungbó Borgu tọn *(Borgu Game Reserve)* gọna zungbó Zugurma tọn *(Zugurma Game Reserve)* po te.

## Gandudu
Taidi suhugan ayimatẹn Naijilia tọn lẹ, e to yinyin anadena gbọn Ayimatẹngán po House of Assembly ayimatẹn tọn de po dali. To aṣẹpipa Abubakar Sani Bello tọn glọ to alọnu.

## Sọ pọ́n
**[[Todohukanji Yinkọ Ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn Lẹ Tọn|Todohukanji Yinkọ Ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn lẹ Tọn]]*
**[[Lẹdo Gandudu dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ tọn|Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ tọn]]*

### Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Lẹ

Ayimatẹn Niger tọn bẹ gandudu dokọ̀ tọn 25 hẹn. Ehelẹ wẹ:

*Agaie
*Agwara
*Bida
*Borgu
*Bosso
*Chanchaga
*Edati
*Gbako
*Gurara
*Katcha
*Kontagora
*Lapai
*Lavun
*Magama
*Mariga
*Mashegu
*Mokwa
*Munya
*Paikoro
*Rafi
*Rijau
*Shiroro
*Suleja
*Tafa
*Wushishi

## Wepinplọn
Todohukanji wepinplọn alavọ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ tọn die:

* Federal Polytechnic, Bida
* Federal University of Technology Minna
* Niger State Polytechnic, Zungeru

## Ogbè lẹ

Ogbè Ayimatẹn Niger tọn lẹ yin sislẹ sọgbe hẹ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn (LGD):

Ogbè Sorko tọn po Zarma tọn po sọ nọ yin dido ga.

## Yẹdide-sẹdótẹn

File:State secretariat Minna DJI 0957.jpg|Wekantẹn Ayimatẹn Niger tọn 
File:Mobil Roundabout Minna.jpg|Mobil Junction
File:Drone shot of Bahago roundabout Minna.jpg|Bahago Roundabout
File:St. Michaels Catholic Church Minna.jpg|Sọṣì St. Michael katoliki Minna tọn tọn
File:City gate 6 Minna DJI 0944.jpg| kuavọ wá Minna! 


## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Yobe Tọn

**Ayimatẹn Yobe Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Damaturu. Eyin didoai to azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ, Avivọsun tọn to 1991. Ayimatẹn Yobe tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Gombe tọn to Hùwaji. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn po Ayimatẹn Jigawa tọn to Whèzẹtẹn. Modopolọ, e do dogbo hẹ otò Niger to Agewaji.
Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Yobe tọn yin Ayimatẹn ṣidopotọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ. Ayimatẹn Yobe tọn wẹ yin Ayimatẹn gbà-nukunawetọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.

## Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Yobe tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn fọtọ́nnukunawe(17) hẹn, ehelẹ:
#Bade
#Bursari
#Damaturu
#Geidam
#Gujba
#Gulani
#Fika
#Fune
#Jakusko
#Karasuwa
#Machina
#Nangere
#Nguru
#Potiskum
#Tarmuwa
#Yunusari
#Yusufari

## Ayimatẹn-gán
Bẹsọn azan ko-atọ́nnukunẹnẹtọ Nuwhàsun tọn to 2019, Mai Mala Binu wẹ to Gandu dó e ji, podọ to alọnu dín, ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te. Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Yobe tọn go wẹ yin Idi Barde Gubana.
## Akọ̀ jọun Ayimatẹn Yobe Tọn lẹ
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Yobe tọn lẹ wẹ Kanuri po Karai-Karai. Akọ̀ pẹvi pẹvi devo lẹ wẹ: Bolewa, Ngizim, Bade, Hausa, Ngamo, Shuwa, Bura, Marghi, Fulani po Nanga.
Ogbe voovo Widopo wẹ tin to Ayimatẹn lọ mẹ, delẹ to ye mẹ wẹ: Bade, Duwai, Kanuri, Yerwa, Karai-Karai, Bolewa, Ngamo, Ngizim, Bura-Pabir, Maaka, Shuwa Arab.

## Akọ̀ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Yobe tọn lẹ po
Sinsẹ́n Malenu lẹ tọn wẹ su hugan to Ayimatẹn Yobe tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Klisteni lẹ tọn po  amọ yé ma su.
## Ayidedaitẹn saditọ lẹ tọn to Ayimatẹn Yobe tọn
* Soda Ash
* Tintomite

## Wepinplọn Daho
* Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Yobe tọn
* Federal Politẹknik, Damaturu
* Federal University, Gashua
* Politẹknik Mai-Idris Aloma
* Umar Suleiman College of Education

## Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Yobe tọn
* Adamu Ciroma- Adọkuntọ
* Adamu Garba Talba- Tonudọtọ
* Adamu Waziri-(yin jiji owhe 1952) 
* Ahmed Lawan- Tonudọtọ
* Alwali Kazir- Awhànfunto numiimọnọ
* Bomai Ibrahim Mohammed-(yin jiji owhe 1960) Tonudọtọ
* Buba Galadima- Tonudọtọ
* Audu Bulama Bukarti-
* Bukar Ibrahim- Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Yobe tọn
* Goni Modu Bura- Tonudọtọ pọ Afọzẹdaitọ
* Ibrahim Gaidam-Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Yobe tọn po Tonudọtọ
* Ibrahim Talba- Wekantọ hope Naijilia tọn
* Idris Alkali- 
* Khadija Bukar Abba Ibrahim- Lizọnyizọnwatọ
* Mai Mala Binu- Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Yobe tọn
* Mamman Bello Ali-Ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Yobe tọn
* Usman Albishir- Tonudọtọ
* Usman Alkali Baba
* Uwani Musa Abba Aji- Whèyidọtọ
* Waziri Ibrahim- Tonudọtọ po Lizọnyizọnwatọ
* Zakariya Maimalari- Awhànfunto numiimọnọ
* Adamu Fika- Wekantọ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ayo Fasanmi

**Ayorinde Fasanmi** (sọn 1925 jẹ 2020) yin nuyọnẹntọ dogbọn amasin zọ́n wiwa dali podọ e sọ yin tonudọtọ Naijilia vijiji tọn.

## Bejẹeji gbẹzan etọn tọn
Ayorinde Fasanmi yin jiji to owhe 1925 to tòpẹvi Ekiti tọn mẹ to Ayimatẹn Ekiti tọn to wheyihọ Naijilia tọn. E yi wehọmẹ bẹjẹeji tọn to Saint Paul tọn he tin to Ebute-Mẹta tọn mẹ podọ e sọ yi wehọmẹ ahọlu tọn he tin to Ibadan. E sọ zindonukọn to wehọmẹ Amasinzọ̀nwiwa tọn he tin to Yaba finẹ wẹ e yi gbedewema Diploma etọn te na oyọnẹn Amasin tọn. E wazon taidi Azọnyọnẹntọ Amasin tọn to Oshogbo na whenu pẹẹde whẹpo e do wa kọnawudopọ hẹ Tonudidọ Naijilia tọn.

## Azọn tonudidọ tọn
Fasanmi kọnawudopọ hẹ tonudọgbẹ Alọkọndopọ Naijilia (Unity Party of Nigeria) to owhe 1978 tọn mẹ. E yin dopo to mẹhe to vivẹnudo to vodidi nuglọ tọn na otẹn ayimatẹngan Ondo tọn, ṣigba otẹn lọ yin hihoyi sọn e si gbọn Michael Adekunle Ajasin dali. Mẹhe yin Ayimatẹngan dai tọn na Ayimatẹn Ondo tọn. To owhe 1983 tọn mẹ, yé blavo bo dé Fasannmi taidi ogbẹvi wedegbẹ nukunmọnu tọn na Naijilia blebu (Federal House of Representatives) nado nọ yi pọntẹnna Ayimatẹn Ondo tọn. Enẹgodo E wazọn taidi Hagbẹ Anadenamẹtọ tọn na whezẹtẹn hohowhenu Naijilia tọn na ohọgbigbadopọ tọn lẹ. To gandudu ẹnẹtọ tọn whenu to Naijilia Fasanmi sọ wazọn taidi mebọdomẹgotọ Azinponọ tọn na Tonudọgbẹ Alliance for Democracy tọn to wheyihọ-waji Oto Naijilia tọn

## Gbẹzan etọn
Fasanmi wlealọ po asi etọn Ajokẹ po bọ eyin matintọ to whenue e do owhe kanwe-elan-ẹnẹtọ to Kọ́yànsun, owhe 2014 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1925 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2020 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Ayọnu lẹ

**Ayọnu lẹ** kavi **Yoruba-nu lẹ**  yin dopo to akọ̀ he tin to mẹyuu-gbeji lẹ mẹ, yé sù to whezẹtẹn aflika tọn podọ suhugan yetọn wẹ tin to otò Naijilia tọn, Benẹ tọn podọ Togo tọn po mẹ he yè sọgan ylọ dọ Ayọnu-gbeji.
To Aflika, diblayi gbẹtọ livi kande-awe wẹ yin ayọnu podọ sọha kanweko vude sọ tin to lẹdo devo lẹ he ma yin Aflika mẹ. Otò he mẹ ayọnu lẹ ka sù te hugan wẹ Naijilia, to otò ehe mẹ diblayi gbẹtọ fotọ̀n-to-kanweko ji wẹ yín ayọnu, he dohia dọ Ayọnu lẹ yin dopo to akọ̀ he klohugan to Aflika lẹ mẹ. Suhugan ayọnu lẹ tọn wẹ nọ do Ayọ-gbe (kavi Yorùbá).
Ayọnu lẹ sọ yin yinyọnẹn na kọnu-gbe voovo he yé tindo lẹ. Delẹ to kọnu-gbe ehelẹ mẹ wẹ "Èkìtì"; "Èkó" ; "Ìjẹ̀bú" ; "Ìjẹ̀ṣà" ; "Ìkálẹ̀" ; "Ọ̀yọ́" ; "Ẹ̀gbá" po mọ-mọ po. Ayọnu lẹ yin akọ̀ de he sọ nọ hẹjomẹ̀ titengbe omẹ̀ he wá sọn akọ̀ devo mẹ lẹ, yé sọ nọ yiwanna yenọzo.
Azán

**Azán** yin whenue aihọn lọ yin lilẹdo whla dopo. Okle nọ yin pinpọnhlan taidi whenue ada aihọn lọ tọn panukọn owhe. Ozán nọ yin pinpọnhlan taidi whenue adà aihọn lọ tọn dogodo owhe. E nọ yi ganhiho ko-nukunẹnẹ to aihọn lọ si nado lẹdo, enẹ wẹ azán dopo, 
enẹ we okle po ozán po. Ehe nọ yin zẹẹmẹ basina taidi ogan owhe tọn.

## Yinkọ azán lẹ tọn to Gungbe mẹ
Ayimatẹn Rivers Tọn

**Aimatẹn Rivers Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Port Harcourt. Eyin didoai to owhe 1967 tọn mẹ, bo yin dìde sọn Whèzẹtẹn-waji hoho Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Rivers tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Bayelsa tọn podọ Ayimatẹn Delta tọn to Whèyihọ. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Akwa Ibom tọn to Whèzẹten. Ayimatẹn Rivers tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Imo tọn podọ hẹ Ayimatẹn Abia tọn to Agewaji. Mẹhihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn *Rivers* tọn yin dopo to Ayimatẹn ṣìdòpó he gbẹtọ su te hugan to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Ayimatẹn *Rivers* tọn wẹ yin Ayimatẹn ko-atọ̀nnukundopotọ he klo hugan to otò Naijilia tọn mẹ. 

## Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Rivers tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu Lẹdo tọn ko-nukunatọ̀n(23) hẹn, ehelẹ wẹ:
#*Abua-Odual*
#*Ahoada East*
#*Ahoada West*
#*Akuku Toru*
#*Andoni*
#*Asari-Toru*
#*Bonny*
#*Degema*
#*Eleme*
#*Etche*
#*Emohua*
#*Gokana*
#*Ikwerre*
#*Khana*
#*Obio/Akpor*
#*Ogba/Egbema/Adoni*
#*Ogu/Bolo*
#*Okrika*
#*Omuma*
#*Opobo/Nekoro*
#*Oyigbo*
#*Port-Harcourt*
#*Tai*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Azọnwiwa to Gbagli

**Whevi hihu** Mẹsusu lẹ wẹ ko yọnẹndọ Gunnu lẹ to Gbagli nọ yinwanna wheví híhu taun. Nuhe wutu e do yinmọ wẹ yindọ, otò Gbagli tọn lẹ sẹpọ tọto.
Azọ̀nylankan COVID-19

**Azọ̀nylankan COVID-19** ko hù gbẹtọ livi awe daa linlán to ogbẹ̀ lọ mẹ to owhe dopo gblamẹ. Owhe 2019 wẹ azọ̀nylakan COVID-19 tọnta to otogbo china tọn mẹ, bó sọ dlẹnkan biọ togodo lẹ mẹ gbọn yigọyigọ gbẹtọ lẹ tọn sọn otò dè jẹ devo mẹ dali. Na wẹho lọ wutu, lẹnunnuyọnẹntọ po dotowhe dahodaho lẹ jẹ dodinanu basi ji nado mọ amasin kavi yẹnvi he sọgan basi pọngbọ na awutu ylankan lọ. To To owhe 2020 mẹ, ye basi yẹnvi delẹ he sọgan yin yiyizan nado pehẹ awutu lọ, sigba dodinanu dohia dọ yẹnvi lọ ma yin nado hẹn azọ̀n lọ gbọ̀ gba ṣigba nado dè hunhlọn etọn po to mẹhe bẹ awutu lọ ji wẹ. Delẹ to yẹnvi he yé basi lọ lẹ mẹ wẹ;
#Astra zeneca
#johnson johnson

Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Baangi-gbe

**Baangi-gbe** yin ogbè Kainji tọn de he nọ yin dido to Naijilia gbọn omẹ Kambari tọn lẹ dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Babatunde Ogunnaike

**Babatunde Ogunnaike** (yin jiji to azán koatọ́n-nukun-dopotọ, Whẹjisun owhe 1956 tọn). E yin *Chemical Engineer* otògbo Amẹlika tọn de he wá sọn otogbo Naijilia tọn mẹ. B.A Ogunnaike kú to azán kotọ, Afínplọsun owhe 2022 tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Babatunde yin tovi Ijebu-Igbo tọn, to Ayimatẹn Ogun Tọn, bo yin jiji to azán koatọ́n-nukundopotọ to Whẹjisun owhe 1956 tọn mẹ.

## Otàn wepinplọn etọn tọn
Tunde Ogunnaike yì Wehọmẹ Alavọ tọn *University of Lagos (UNILAG)* he tin to ayimatẹn Awọnlin tọn to otò Naijilia tọn mẹ. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1956 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2022 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Babajide Sanwo-Olu

**Babajide Sanwo-Olu**(yin jiji to azan koatọntọ, Ayidosun, owhe 1965) tọn. E yin tohodọtọ de po Togan alọnu tọn Ayimatẹn Awọnlin tọn. Ọgbẹ akizanọ (*All Progressive Congress*) tọn glọ wẹ e tọn te, Akinwunmi Ambode wẹ yin Togan to whenue e whlẹngan hẹ to ovo De mẹ bosọ du to eji to ogbẹ tonudidọ tọn (*All Progressive Congress*) tọn lọ glọ.

## Wepinplọn etọn
Sanwo-Olu yi wehọmẹ alavọ tọn *University of Lagos* bo yi gbedewema whẹpo dó yi wehọmẹ *London Business School* po *Lagos Business School* po. Enẹgodo e sọ yi *John F. Kennedy School of Government*. E sọ wa wazọn to *Chartered Institute Of Personel Management (CIPM)*, Enẹgodo e sọ wazọn to finẹ ga podọ ga to ogbẹ *Nigeria Institute Of Training And Development (NITAD)*. Whẹpo bọ e dó tọn nado du Togan de Ewọ wẹ yin ògán po anadenanutọ azọnwhe *Lagos Property Development Corporation (LSPDC)* tọn po.

## Azọn etọn

### Taidi azọnwatọ akuẹsẹdotẹn tọn dé
Babajide Olusola Sanwo-Olu yin akuẹhẹntọ na akuẹsẹdotẹn *Lead Merchant Bank* dai tọn to owhe 1994 jẹ 1997, enẹgodo wẹ elẹzun ogan ajọwiwa po akuẹpo hẹ oto devo lẹ tọn to azọnwhe akuẹsẹdotẹn *UBA* tọn. Enẹgodo ẹṣọ wayi wazọn *to First Inland Bank Plc* he ko lẹzun (*First City Monument Bank*) todin bọ esọ yin mẹ he bọdo ogan daho akuẹsẹdotẹn lọ tọn go. Ewọ dopolọ wẹ sọ yin Azinponọ na azọnwhe *Baywatch Group Limited* po *First Class Group Limited* po.

### Azọn etọn daidi tonudọtọ de
Babajide Sanwo-Olu jẹ alọdo tonudidọ mẹ ji to owhe 2003 mẹ, to whelọnu wẹ yé yí dó du Ayinamẹtọ na tẹnmẹpọntọ na togan ton he yin Femi Pedro to whelọnu. Ye yi dó du tẹnmẹpọnna kọmiṣọna na *Economic Planning and Budget* kaka jẹ owhe 2007 to Whenue ye de taidi kọmiṣọna ajọwiwa tọn po azọnwhe lẹ tọn po to whenue Bola Tinubu to Togan yin to whelọnu. To whenuena vobibla togbo lọ tọn wa aimẹ to 2007, ye de Babajide Sanwo-Olu taidi kọmiṣọna na tito wepiplọn tọn po tito mẹhe jo azọ́n lẹ tọn po to whenue osẹnyọnẹntọ Babatunde Fashola yin Ayimatẹngan Awọnlin tọn. Babajide  Olusola Sanwo-Olu sọ lẹzun ògán na azọnwhe *Lagos State Development and Property Corporation (LSDPC)* to whenuena Togan Akinwunmi Ambode to gandu to owhe 2016.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1965 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Badagry Division

**Kando Gbagli tọn** yin owhe na wedegbẹ na tito Aimatẹn Awọnlin tọn, Naijilia tọn lẹ.

## Whenuho he gando ego lẹ
Kando Gbagli tọn sọawuhia to whenuho kọndopọ he wa aimẹ to otò Naijilia tọn po Europe po ṣẹnṣẹn, e sọ yin ahi de he mẹ ye no sa gbẹtọ lẹ taidi kanlinmọ te to whenue Britich lẹ to mẹyu lẹ bẹ yi kanlinmọgbenu. E sọ yin fihe yisenọ klistiani lẹ la wẹndagbe tintan te to owhe 1842 to otò Naijilia  tọn mẹ. Ehe yin kinkandonugo nado flinnu to Agia Cenotaph.

## Gandudu fókọtọn lẹ
Etindo Gandudu Dókọtọn Ẹnẹ:
#  Ọjọ
# Amuwo-Ọdọfin
# Ajerọmi-Ifẹlodun 
# Gbagli

## Fihe gbẹtọ lẹ nọnọ
Fihe gbẹtọ lẹ nọ nọ to Gandudu Dokọ tọn Gbagli tọn glọ lẹ mado awe. Tintan wẹ Awori lẹ he nọ do Ayọgbe, Awetọ wẹ Gunnnu lẹ he nọ do Gungbe. Mọjanwẹ Aṣa yetọn lẹ sọ gbọnvo taun. Etomọṣo Akọ awe lọ lẹ wẹ yin apajlẹ dagbenọ na yẹmẹpo wẹ tin to pọ to Jijọho mẹ matin tukla. Pọninọ lọ wẹ zọnbọ Oto awe ehele Iworo he yin Awori po Ajido he yin Gunnu lẹ po do nọ yin yiylọdopọ taidi dopo. Ehe wẹ Iworo-Ajido.

## Fihe Gunnu lẹ nọnọ
* Gbagli
* Ibẹrẹko
* Oke oko
* Ajara 
* Iworo
* Ajido
* Akarakumọ 
* Gbaji
* Aseli
* Egan
* Egonlin 
* Ahanvẹ
* Epẹ
* Posi 
* Mowo 
* Itọga 
* Ebiri 
* Ekunpa
* Aradagun 
* Velekete 
* Mosafejo
* Ganyingbo Tọpa
* Kankon Moba
* Lopoji
* Oranyan
* Tofin/Awori 
* Yẹkẹtomẹ
* Pota 
* Seme Border 
* Yafin 
* Farasinmẹ
* Mushin
 
## Fihe Awọnlinu Lẹ Nọnọ
* Awodi-Ora 
* Ishasi
* Oto-Awori
* Ijanikin
* Ilogbo
* Oko-Afo
* Sibiri
* Apa 
* Idoluwo-Ile
* Ado-Soba 
* Ibeshe 
* Irede
* Irese
* Mebamu
* Itewe 
* Igede 
* Ajangbadi 
* Iyagbe 
* Ajegunle 
* Ayetolo
* Festac Town 
* Satellite Town 
* Iba 
* Kirikiri 
* Agboju-Amuwo
* Okokomaiko
* Ọjọ
* Amukoko
* Alaba-Ore 
* Ijoyin
* Igbanko
* Imore
* Ijegun
* Mushin 
* Isolo 
* Ota 
* Itire 
* Ipaja 
* Agege 
* Ibereko