Naijilia

**Nigeria** (he nọ yin yiylọdọ **Federal Republic of Nigeria**; to Gungbe mẹ: **Naijilia**) yin otò de to Whèyihọ-waji Aflika tọn. Na gbẹtọ livi 216.7 wẹ nọ nọ̀ otò lọ mẹ wutu, gbẹtọ he tin to Aflika lẹ wẹ nọ nọ̀ otò lọ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Abuja. Naijilia yin otò he klo hugan to Aflika, podọ e nọ yin pinpọnhlan taidi otò he tindo huhlọn hugan to ageklo lọ ji.

## Whenuho otò lọ tọn
To owhe 1 500 jẹ 1800 lẹ gblamẹ, Europe-nu lẹ plan mẹsusu sọn nuhe nọ yin yiylọdọ Naijilia todin po adà Whèyihọ-waji Aflika tọn devo lẹ po mẹ taidi afanumẹ lẹ. Enẹgodo, afanumẹ ehelẹ yin didohlan nado wazọ́n to Amelika. Afanumẹ ehelẹ yin hihọ̀ bo yin sisà to Amelikanu lẹ mẹ gbọn Europe-nu he nọ nọ̀ finẹ lẹ dali. To egbehe, mẹsusu wẹ gbẹsọ tindo kanṣiṣa hẹ afanumẹ enẹlẹ to Amelika, dile etlẹ yindọ yé masọ yin afanumẹ ba. Yé nọ yin yiylọdọ omẹ Amelika Aflika tọn lẹ.

Sọn 1901 jẹ 1960, United Kingdom dugán do Naijilia ji. Ṣigba, to 1960 gbẹtọ lẹ jlo mẹdekannujẹ, podọ to godo mẹ, Great Britain dike yé ni tindo mẹdekannujẹ. To enẹgodo, Naijilia jugbọn ojlẹ aṣẹglanglan-panamẹ tọn de mẹ fie nukọntọ lọ lẹ ma tlẹ tin te eyin suhugan gbẹtọ lẹ tọn ma tlẹ hodo yé. To ojlẹ ehe mẹ, awhàn de tin he nọ yin yiylọdọ Tòwhan Naijilia tọn, ehe bẹ Klistiani he yin Igbovi lẹ hẹn to lẹdo Hùwaji-whèzẹtẹn tọn he to avùnho sọta gandudu Naijilia tọn. Yé jlo na klan yede dovo sọn Naijilia, he yin anadena gbọn nukọntọ Malenu lẹ tọn he wá sọn agewaji bosọ yin nukọntọ he ko flusọ́ sọn whèyihọ lẹ dali. Awhàn lọ wá vivọnu to godo mẹ, bọ Naijilia yin gigọyí whladopo dogọ taidi otò dopo.

To 1999, Naijilia lẹzun omẹ nukundeji de, fie gbẹtọ lẹ nọ de nukọntọ yetọn lẹ te. To enẹgodo, Olusegun Obasanjo, heyin Klistiani he yin Ayọnuvi de sọn hùwaji, lẹzun Togán. To 2007, Umaru Yar'Adua, heyin Malenu he yin Hausavi de yin dide taidi Togán he bọdego. Yar'Adua kú to mai 2009. To godo mẹ, Jonathan he yin mẹbọdomẹgo togán tọn lọ wá lẹzun togán.

Jonathan he yin mẹhodutọ dagbe lọ yin gbigbẹdai to whenuena e gbawhàn vòbibla paa 2011 tọn to tonudidọ-liho godo, yèdọ PDP.

E wadevizọn taidi togán otò lọ tọn kakajẹ 2015.

To bẹjẹeji owhe kanweko 21tọ tọn, nudindọn sinsinyẹn susu wẹ tin. Ehelẹ bẹ lẹdo jọwamọ tọn pipli nukunbianamẹtọ tọn he nọ yin yiylọdọ Boko Haram wleawuna hẹn.

Suhugan azọ̀n lọ tọn wẹ nọ wá aimẹ to agewaji whèzẹtẹn tọn. Pipli ehe jlo dọ osẹ́n Sharia tọn ni yin nina otò lọ. Devo wẹ awhànfunfun Naijilianu lẹ tọn, he mẹ jaguda-gbẹ́ lẹ nọ bẹ mẹgbeyinyan lẹ hẹn te, titengbe to agewaji. Gufọntọ he nọ hẹn kinklan wá lẹ tin to hùwaji-whèzẹtẹn tọn.

## Aigba po lẹdo po otò lọ tọn

Naijilia tindo lẹdo kilomẹtlu 923,768 tọn de. Otò he yin atọ́ntọ to otò he klohugan to aihọn lọ mẹ lẹ lọ wẹ.  E má dogbó de hẹ Benẹ (kilomẹtlu 773), Niger (kilomẹtlu 1497), Chad (kilomẹtlu 87) podọ Cameroun (kilomẹtlu 1690). E whè gbau, e tindo agayiyi kilomẹtlu 853 tọn.

Fihe yiaga hugan to Naijilia wẹ Chappal Waddi to nudi kilomẹtlu 7 936. Tọ̀sisa Niger po Tọ̀sisa Benue po wẹ yin tọ̀sisa tangan lọ lẹ. Yé nọ pli dopọ bo nọ sà biọ otọ̀ Naijilia tọn mẹ, ehe yin dopo to otọ̀ he klo hugan to aihọn mẹ lẹ mẹ. Niger Delta yin whégbè na atin susu he yin yinyọnẹn taidi "mangroves" to Ṣẹnṣẹn Aflika tọn.

## Tòdaho lẹ
Tòdaho ehelẹ wẹ tin to Naijilia po gbẹtọ hugan livi 1 to 2012 po.

## Tohàn

To Naijilia, tohàn awe wẹ tin. Tintan yin yiylọdọ "Mì pà Naijilia". To tohàn awetọ po dehe mẹ e wá sọn po mẹ, mí nọ yin yiylọdọ "Fọ́n, tòvi hatọ". Omẹ tintan yin kinkàn gbọn Lilian Jean William dali bosọ yin kinkàn gbọn Frances Berda dali. Omẹ 5 wẹ kàn awetọ bo yin kinkàn gbọn ogbẹ́ húnhotọ lẹ tọn he bẹ ponọ lẹ hẹn dali. "Fọ́n, tòvi hatọ" yin sisè to titan whenu to mẹdekannujẹ Naijilia tọn whenu.

## Sinsẹ̀n
To Naijilia, diblayi sọha Malenu lẹ po Klistiani lẹ po tọn dopolọ wẹ tin. Suhugan Klistiani lẹ tọn nọ nọ̀ hùwaji, podọ suhugan Malenu lẹ tọn nọ nọ̀ agewaji. To vogbingbọn mẹ na nuhe mẹdelẹ lẹn, tòwhan Naijilia tọn mayin hinhẹnwa gbọn vogbingbọn sinsẹ̀n tọn lẹ kẹdẹ dali gba. Awhàn lọ jọ sọn azán 6tọ Liyasun 1967 jẹ azán 1tọ Alunlunsun 1970, podọ nudindọn tonudidọ tọn de yin finfọndote gbọn ayimatẹn hùwaji-whèzẹtẹn Naijilia tọn lẹ dali he to tintẹnpọn nado gbà otò yetọn bosọ wleawuna otò yetọn titi he nọ yin yiylọdọ République du Biafra. Nudindọn lọ fọ́n na nuhahun akuẹzinzan, akọ̀, aṣa, po sinsẹ̀n tọn lẹ po to pipli voovo Naijilia tọn lẹ ṣẹnṣẹn wutu.

## Adọkunnu jọwamọ tọn lẹ
Naijilia nọ de amì susu tọ́n, podọ avùnhiho delẹ ko to yìyì na mẹsusu nọ jlo nado má amì lọ lẹ hẹ mẹdevo lẹ wutu. Awhàn ehe ko to jijọ to lẹdo he nọ yin yiylọdọ Niger Delta mẹ, fie Tọ̀sisa Niger tọn nọ sà biọ Ohù Atlantique tọn mẹ te.

Tòdaho he klo hugan to Naijilia wẹ Awọnlin (*Lagos*). Naijilia tindo ogbé po zungbo lẹ po, podọ e sọgan yọ̀n taun, na e sẹpọ ohù he má aihọn lọ wutu. Amì odòglọ tọn po glelilẹ po wleawuna ninọmẹ akuẹzinzan Naijilia tọn.

## Núdùdù
Núdùdù Naijilia tọn, taidi núdùdù he nọ yin dùdù to Whèyihọ Aflika tọn to paa mẹ, yin yinyọnẹn taidi mẹhe nọ do vogbingbọn hia bosọ yin hẹngogonọ. E bẹ nuwhẹ́nkun po amà flinflin po hẹn, he nọ saba yin amì vẹẹ po amì vivi po. Núdùdù Naijilia tọn lẹ nọ vivi bosọ nọ sù taun. Hiẹ sọgan mọ núdùdù wunmẹ voovo lẹ to ahi lẹ mẹ podọ nusatẹn lẹ mẹ, vlavo to amì mẹ.

## Aihundida lanmẹyiya tọn
Bọlu afọ tọn to otò Naijilia tọn mẹ wẹ yin aihundida lanmẹyiya tọn to otò lọ mẹ. Otò lọ tindo ogbẹ́ bọlu afọ-tọn etọn titi. Pipli he mẹ Naijilia wá sọn to otò lọ mẹ, he nọ yin yiylọdọ Super Eagles, ko hẹn Kọfo Aihọn tọn whla atọ́n. Yé tin to 1994, 1998, 2002, 2014, 2014, 2018 podọ suhugan yetọn to 2002. Yé gbawhàn Kọfo Akọta Aflika tọn lẹ tọn to 1980, 1994 podọ to 2013.
 
Yé sọ yí Kọfo Aihọn tọn pẹvi tọn. Yé nọ yí sika-sinsẹ̀n zan nado bẹ bọlu he yè nọ yìn do afọ mẹ to agbàwhinwhlẹn Olympique tọn whenu to alunlun 1996 tọn mẹ.

Naijilia sọ nọ tindo mahẹ to aihundida lanmẹyiya tọn devo lẹ mẹ taidi bọlu he yè nọ yìn do odọ̀ mẹ, bọlu he yè nọ yí opò do hò, po wezundido po. Aihundida lanmẹyiya tọn titengbe de wẹ e sọ yin to Naijilia; Dick Tiger po Samuel Peter po ko yin tovi Aihọn tọn hoho lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otò
Adà:Aflika
*