open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernard Agré

**Bernard Agré** (he yin jiji to 2 Whejisun 1926 bo kú to 9 Ayidosun 2014) yin nukọntọ mẹhomẹ Côte d'Ivoire tọn de heyin Ṣọṣi Katoliki tọn de he wadevizọn taidi Yẹwhenọgan Abidjan tọn sọn 1994 jẹ 2006, podọ e yin dide taidi yẹwhenọ de to 2001.

## Otàn gbẹzan tọn
E yin jiji to Monga, Côte d'Ivoire. E plọnnu to Wehọmẹ Sinsẹ̀n-Nuplọnmẹ Bingerville tọn to fie e plọn tamẹnuplọnmẹ te, enẹgodo to Wehọmẹ Sinsẹ̀n-Nuplọnmẹ Quidah tọn, heyin yinyọnẹn todin taidi Bénin, fie e plọn sinsẹ̀n - nuplọnmẹ te, podọ to godo mẹ sọn 1957 yì Dahomey to Lomu fie e mọ gbedewema daho hugan de yí to sinsẹ̀n-nuplọnmẹ Luther tọn mẹ po kọdetọn dagbe lẹ po te.

E lẹzun yẹwhenọ to 20 Liyasun 1953, gbọn Wehọmẹ Alavọ Pontifical Urbaniana tọn gblamẹ, podọ to enẹgodo Biṣọpu Jean Baptiste Boivin, S.M.A. wazọ́n taidi yẹwhenọ alọgọtọ de to Fr Agré, taidi mẹplọntọ po ogán wehọmẹ tọn po sọn 1953 jẹ 1956, taidi ogán wehọmẹ pẹvi lẹ tọn to Dabou sọn 1956 jẹ 1957, podọ ytaidi sinsẹ̀ngán Bingerville tọn sọn 1960 jẹ 1962. Tẹnmẹ-yinkọ vonọtaun ṣọṣi tọn de yin nina ẹn to 8 Awewesun, podọ e sọ wazọ́n taidi alọgọtọ titengbe na nukọntọ ṣọṣi tọn he tin to Notre Dame, to anademẹ wehọmẹ mẹdetiti tọn lẹ po wehọmẹ lẹ po tọn glọ, sọn 1963 jẹ 1968.

E yin dide taidi biṣọpu Man tọn to 8 juin 1968 gbọn Papa Paul VI dali.  E sẹ̀n taidi togán Regional Episcopal Conference of Western Africa tọn sọn 1985 jẹ 1991. E yin whinwhàn nado deanana lẹdo ṣọṣi Yamoussoukro tọn to 6 Whejisun 1992, podọ to enẹgodo e yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to ṣọṣi tangan Abidjan tọn mẹ to 19 Awewesun 1994. E yin dide taidi sinsẹ̀ngán de he nọ penukundo San Giovanni Crisostomo a Monte Sacro Alto go to 21 Afínplọsun 2001 gbọn Papa John Paul II dali.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1926 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2014 lẹ
Erkki Aadli

Erkki Aadli (yin jiji to azan koatọ́nnukundopotọ Whejisun owhe 1974) yin aihundatọ lanmẹyiya tọn he wa sọn Estonia bo ko yí ajọ̀ sika tọn ṣinatọ̀n lẹ, ajọ̀ fataka ṣinẹnẹ lẹ, ajọ̀ ganvẹẹ ṣinatọ̀n lẹ to aihundida lanmẹyiya tọn he wa aimẹ to owhe 1996 jẹ 2014 to Estonia.

## Wehọmẹyiyi etọn
Aadli yi gbedewema sọn wehọmẹ Saue Gymnasium tọn to owhe 1992 tọn mẹ.
E yi gbedewema sọn Wehọmẹ Alavọ Tallinn azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn to 1997 po gbedewema de po to azọ́n họgbigbá tọn mẹ.[1]

## Azọ́n
Aadli wazọ́n taidi Anadenanutọ́ azọ́nwhe họgbigbá tọn Parmeron AS tọn.[2]

## Azọ́n aihundida lanmẹyiya tọn
Sọn owhe 1996 jẹ 2014 tọn mẹ, Aadli mọ ajọ̀ sika tọn ṣinatọ̀n yi, fataka tọn ṣinẹnẹ po ganvẹẹ ṣinatọ̀n po yi to aihundida lanmẹyiya tọn he wa aimẹ to Estonia.
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Ansuyah Ratipul Singh

**Ansuyah Ratipul Singh** (he yin jiji to 12 Ayidosun 1917, bo kú to 22 Abọ̀húsun 1978) yin dotozọ́nwatọ South Africa tọn podọ wekantọ de po.
## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Ansuyah Ratipul Singh yin jiji do Durban, viyọnnu Chatrapul Ratipul Singh tọn, akuẹlẹntọ de, po Latchmee Singh po. E yi wehọmẹ Durban Indian Girls' tọn.
Na wehọmẹ dotozọ‌n tọn, e yi wehọmẹ Alavọ Edinburgh tọn to owhe 1936 ton. E fo to whe 1944, bo lẹkọ do South Africa to owhe awe godo. To nukọn mẹ, to owhe 1962 tọn mẹ, e sọ yi gbedewema to dotozọ‌n etọn mẹ to wehọmẹ Alavọ Natal tọn.
## Agbasazọ‌n etọn
Singh hùn dotowhé edetiti tọn to Durban. To ojlẹ de mẹ e wazọ‌n to wehọmẹ Alavọ dotozọ‌n Natal tọn, fihe e to azọ‌n wa te taidi nukunpedomẹgotọ whẹndo tọn, nukunpedomẹgotọ adọmẹ tọn, podo nukunpedomẹgotọ gando nuhe gando vijiji go po.
E sọ wazọ́n to dotowhé King Edward VIII tọn to 1959. E hùn dotowhé susu lẹ nado sọgan penukundo agbatọnọ lẹ.
To owhe 1956 tọn mẹ, Ewọ wẹ yọnnu India-nu tintan he yin yiyi do azọ́nwhé  Natal tọn mẹ.
## Azọ‌n etọn
Otànwe etọn he yin Behold the Earth Mourns wẹ yin zinjẹgbonu tintan he India-nu de kan to South Africa.
*Behold the Earth Mourns. Cape Times. 1961.
*Cobwebs in the Garden
*A Tomb for thy Kingdom
*Summer Moonbeams on the Lake. 1970.
## Gbẹzan etọn titi
Singh wlealọ wha awe. E wlealọ plaplaji tọn hẹ Bronislav Sedzimer to Great Britain, to whenue e to wehọmẹ nuplinplọn dotozọ‌n tọn etọn basi. Ye ji viyọnnu dopo, Urvashi. E sọ wlealọ wha dopo dogọ hẹ whẹyidọtọ Ashwin Choudree, to 1948.
Singh lẹzun asuṣiosi to whenue Choudree basi matintọ to owhe 1969 tọn mẹ.
## Oflin
Ye flin po boṣiọ gànvẹẹ tọn he do e hia taidi Natir Puja, viyọnnu wedutọ de to ahundida de gbọn Tagore dali, podọ boṣiọ lọ tin to  jipa Amanzinyama tọn mẹ to Thongathi.
## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1917 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1978 lẹ
Daphne Marie Rooke

**Daphne Marie Rooke** yin wekantọ Afrique du Sud tọn dé, he ko kan owe delẹ taidi "Mittee", "Ratoon" po "wizards' country" po. E no kan owe he ye do nọ yitomena lẹ po owe yọpọvu lẹ tọn po to India, Australia, New Zealand po Africa po.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Daphne Rooke yin jiji to Boksburg, Transvaal;ewọ wẹ ovi godo to ovi ṣidopo he yin jiji gbọn yọnnu Afrikaaner de dali. Daphne sin grandpapa no yin Dietlof Siegfried Maré, mẹhe yin dowatọ Pietersburg tọn, e da asi awe bo ji ovi 23. Dopo to Daphne sin tavẹ wẹ Leon Maré.
Onọ Daphne tọn wẹ Maria Magdalena Maré, eyin jiji to owhe 1878 mẹ, e yin yinyọnẹn taidi "Mittee", e dà Glẹnsinnu dé he nọ yin Edward kneviter kavi knevitt to 1899. To awhàn Anglo-Boer tọn whenu, dẹsọdẹmẹ he tin to ṣẹnṣẹn na Africa nu lẹ po anglair nu lẹ po sinen sọ mọ bọ whẹndo lọ po ovi yetọn ẹnẹ lẹ po (Daphne po nọvisunnu daa etọn atọ̀n po nọviyọnnu daa dopo po)  yin hinhẹn gánnugánnu nado tlọ̀n Petersburg. Ehe zọ́n bọ Maré po knevitts po ma sọ yi mọ dé do mọ yede ba.

To oku Edward knevitt tọn godo, onọ Daphne tọn da asu glensinu devo he nọ yin Robert Pizzey, to 1911, bo vi ovi yọnnu awe na ẹn. Rosemary ji vi to 1912 bọ Daphne ji vi to 1914.  Robert Pizzey fun awhàn bo kú to wẹkẹwhàn tintan whenu. Taidi yọpọvu dé, Daphne nọ jẹ ahunmẹ zọ́n wheẹwhẹ ehe zọ́n bọ whẹndo lọ sẹtẹn sọ Highveld yi fihe sẹpo Durban Natal. Onọ Daphne tọn yin weplọnmetọ,linlẹn-we kantọ po otàn-we kantọ dé po. E de otàn-we he nọ yin "The children of the veld" tọn, to pseudonym "Maré knenitt" glọ.
Ehe sọ apapa na Daphne nado ze alọ onọ etọn tọn nado nọ kan otàn-we lẹ. E lẹzun Linlin-we kantọ po otàn-we kantọ de po. To 1946, e sọawuhia taidi dopo to mẹhe du ajọ̀ Africaans Pers Literally lẹ mẹ, na otàn-we  etọn he e dètọ́n,he yinkọ otàn-we lọ tọn nọ yin "A Groove of Fiver Trees". To whenenu e ko da Irvin ("Bertie" ) Rooke he yin Australian nu dé, mẹhe  e dukosọ hẹ to whenuena e to azọn anadenanutọ tọn wa, to ogbẹ́ hunkuntọ lẹ tọn mẹ. Nado kọnawudopọ hẹ whẹndo Birtie tọn, yé yí Australia to 1946. Ye lẹkọyi Natal to 1953, ṣigba ye pehẹ avùnnukudiọsọmẹ son ponọ Afrique du Sud tọn lẹ ṣi, ehe zọ́n bọ ye lẹkọ do Australia to 1965.

To 1980,otanwe etọn yin ayidego whla dopo dogọ to wehọmẹ alavọ tọn, Natal tọn mẹ, ehe wehọmẹ lọ na ẹn ajọ̀ to 1997. E gbọṣi Australia kakajẹ whenue asu etọn Bertie kú to 1989, bọ to ẹnẹ godo e sẹtẹn yi Cambridge, England, fihe e zan pipotọ gbẹzan etọn te.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Ayôdélé

‎**Ayôdélé** yin hànsinọ de he wá sọn Bénin. Yinkọ etọn jọun wẹ Gloria Jemima Lawson. E yin jiji to 25 Avivọsun, 1997.

## Otàn gbẹzan tọn
### Vuwhenu po wepinplọn po
Ayôdélé yin jiji to 25 Avivọsun, 1997 to Bénin. Onọ̀ etọn wá sọn Bénin bọ otọ́ etọn wá sọn Togo. Otọ́ etọn nọ hò jinta bosọ nọ jihàn, sọn vuhwenu e húnhiho ko lẹdo e pe, to whenue e do owhe atọ́n e nọ jihàn hẹ hànjigbẹ otọ etọn tọn to ṣọṣi. To whenue e do owhe ṣinatọn, e kàn ohàn ewọ lọsu tọn lẹ gando yọpọvu lẹ, họntọnjiji, po owanyi na mẹdevo lẹ po go. To whenue e do owhe wiatọ̀n, e bayi ohàn de nado flin onọ̀ etọn he kú sọn whenue e gbẹ to pẹvi. Onọ̀ etọn kú to whenue e jlo na ji nọviyọnnu etọn pẹvi.

To whenue e fó wehọmẹ alavọ tọn godo, e zán owhe dopo to wehọmẹ alavọ Abomey Calavi tọn nado plọn ogbè, enẹgodo e sọ plọn ajọjijla to wehọmẹ alavọ tọn devo.

### Azọ́n
Ayôdélé po anadenamẹtọ etọn, Edison Konfo, po bẹ ogbẹ́ de jẹeji he ma do kanṣiṣa po ahọlu po, nado nọgodona aṣa po anazọ́n po, podọ nado gọalọna mẹhe tin to nuhudo mẹ lẹ. E ylọ ẹ dọ Ayôdélé (he zẹẹmẹdo "ayajẹ... wá whégbè ") bo wá yí ì zan taidi yinkọ oplò tọn etọn. Ayôdélé  nọ zán nuhònu he yè nọ yí alọ kavi opò do hò lẹ, taidi Ogbon, he nọ saba yin hihò gbọn sunnu lẹ dali, bo nọ yin yiyizan to hùnwhẹ vodun tọn lẹ whenu.

‎E jì ohàn de he e ylọ dọ Kpakpato, he zọn bọ e wá mọ nunina de yí to 2017, podọ sọn whelọnu wẹ e jẹ nukọn yì ji to azọ́n etọn mẹ. E dè ohàn susu tọ́n. Delẹ to ohàn devo he e sọ detọ́n lẹ tọn wẹ Fimilè, Partager, Chéco, po Ifèmi po. Ogbè voovo lẹ mẹ wẹ e nọ jihàn do, delẹ to ye mẹ wẹ Fongbe, Mahi, Dasa, Ayọ-gbe, Flansegbe, po Glẹnsigbe po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Hauwa Ali

**Hauwa Ali** (basi matintọ to 1995) yin wekantọ Nigeria tọn dé, he yin yinyọnẹn gbọn wékinkan etọn titengbe gando sinsẹ̀n malenu lẹ tọn go, podọ kanbiọ kinkan biọ do nujinọtedo sinsẹ̀n malenu tọn go po mẹdekannujijẹ yọnnu lẹ tọn po go. Owe etọn he yin yinyọnẹn di ***Destiny*** zọn bọ e du ajọ̀ Delta tọn, na ayimelinlẹnpọ etọn wutu.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to Gusua, to Agewaji Nigeria tọn. E plọnnu mẹ to wehọmẹ alavọ tọn Maiduguri tọn, bọ owe etọn lẹ yín didetọn to nudi owhé 1980 mẹ. To 1995, e bayi matintọ́ gbọn azọ̀n (Cancer) Nutitẹ-anọmẹtọn tọn gblamẹ.

## Azọ́n etọn lẹ
Otangblo Alli tọn sinai do yọnnu jọja tlẹnnọ de ji, e sọ tẹnpọn na mẹlẹ ni yọnẹn dọ wepinplọn wẹ yin adọ̀ tintẹnpọn nado geze tọn podọ nado do wadotana dagbe to gbẹmẹ.

Mẹhe ji owe etọn tintan Destiny (Enugu, 1988) sinai do ovi fọtọnnukundopo mẹvi de he oyin etọn nọ yin Farida ji. Owe lọ sinai do, to alọ̀ tintan mẹ, wepinplọn, azọnmẹ yiyimẹdo, mẹdekannujijẹ po asu he Farida lọsu desọn jlomẹ nado dá po ji, podọ to alọ̀ awetọ mẹ, asu he gbidikọna mejitọ etọn lẹ bo dopa nado penukundego, ṣigba to godo mẹ hẹn gánnugánnu nado setonu na gbedide etọn lẹ ji.

Owe awetọ Victory (Enugu 1989) zindonukọn to whẹho lọ ji bo vọ kan kanbiọ biọ gando alọwle to Akọta devo lẹ ṣẹnṣẹn ji.

Nujijọ de kọn nuhahun Farida po Malenu lẹ po dopọ, ehe de linlẹn lọ "E yigbe dọ kandai gbẹzan emi tọn naẹn". Devo jeagọ do e bo zinnudo "tenọgligo hinhẹn etọn ma nado yin hinhẹn gbọjọ" po ahun lẹpo yíyi do hodẹ, na e nọ mọ yise etọn taidi huhlọn nujikudo nado wanu tọn. Destiny, dohia dọ sinsẹ́n malenu lẹ tọn de mẹ wẹ e na nọ" bọ e nọ yí sọwhiwhe do dindona kọdetọn yọn-na-yizan sinsẹ́n Malenu tọn lẹ . Ali yin jijlẹ taidi dopo to yọnnu wekantọ lẹ mẹ to owhe 1990 mẹ to Agewaji Nigeria, ehe yin yinyọnẹn na "e to tintẹnpọn na mẹlẹ ni sè ogbẹ́ etọn " mahopọnna "alọhẹndotena sinsẹ́n po Aṣa po tọn ".

Destiny du ajọ̀ Delta tọn na Otangblo lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1995 lẹ
Ayra Starr

‎**Ayra Starr**, he yinkọ etọn tlọlọ wẹ **Sarah Aderibigbe**, yin hànsinọ Bénin tọn de he mẹjitọ etọn lẹ wá sọn Nigeria. E yin jiji to 14 Ayidosun 2002, to Cotonou, Bénin. To whenue e do owhe 16, aṣọ́dido wẹ yin azọ̀n he e dè jẹnukọn. To enẹgodo, e wá jẹ ohàn mẹdevo lẹ tọn ji ji bo nọ ze e do Instagram, bọ bẹsọn 2019, e jẹ ohàn edetiti tọn lẹ kàn ji. E ma dẹ̀n bọ Don Jazzy wá doayiego bo yìí do azọnwhé hànjiji tọn etọn, Mavin Records.

## Otàn gbẹzan tọn
### Bẹjẹeji gbẹzan tọn
‎Ayra Starr yin jiji to 14 Ayidosun 2002, to Cotonou, Benin. E wá sẹtẹn yì Awọnlin bo whẹ́n to whẹndo de he yiwanna hànjiji de mẹ. E jẹ hànji ji to hànjigbẹ́ wehọmẹ daho tọn etọn mẹ to whenue do owhe 10 bo nọ kàn ohàn lẹ hẹ nọvisunnu etọn. Ayra Starr plọnnu to Wehọmẹ Alavọ *Les Cours Sonou* tọn. Klasigbẹ́ etọn lẹ nọ ṣàn ẹn kò to wehọmẹ na awusọhia etọn po owhe etọn po wutu. Nado dù to mẹṣanko lọ ji, e nọ lẹhlan hànjiji.
### Hànjiji-zọ̀n
‎To Avivọsun 2018, Ayra Starr jẹ azọ́n wà ji hẹ *Quove Models* he yin azọnwhé aṣọ́dido tọn de to Awọnlin. Enẹgodo e sọ wazọ́n hẹ azọnwhé mọnkọ devo lẹ taidi *Mazelle Studio, Complete Fashion Magazine*, po *Esperanza Woman*. To 2019, e jẹ ohàn hànjitọ devo lẹ taidi Andra Day po 2Face Idibia po tọn vọ́ji, ji bo nọ ze e do Instagram. E wá de yinkọ lọ 'Ayra Starr' taidi yinkọ hànjiji tọn etọn. To Awewesun 2019, e ji ohàn ewọ lọsu tọn de he e ylọ dọ "Damage", bo ze e do Instagram ji. Mẹsusu wẹ se ohàn lọ, ogán *Mavin Records* tọn, Don Jazzy, lọsu se ga.

To 2020, e jẹ hànji ji to *Mavin Studios* to Awọnlin. Agbán etọn de yin dide tọ́n to 22 Alunlunsun, 2021 gbọn *Mavin Records* dali. E kàn dopo to ohàn lọ lẹ mẹ na ede, bo kàn ẹnẹ he po lẹ dopọ hẹ nọvisunnu etọn Dami. To Whejisun 2021, e ohàn etọn lẹ wẹ yin hiho hugan to *Apple Music* ji to otò voovo ẹnẹ mẹ, bo yin hiho whlà livi 15 to Spotify, YouTube , po Audio Mack po ji. E ji ohàn nukundeji de he ylọ dọ "Away". Ohàn lọ gbayipe taun bo sọawuhia to ofi voovo lẹ. Vidio ohàn lọ tọn yin didohia to *MTV Base* ji. To Ayidosun 2021, e bayi vidio ohàn devo he e ylọ dọ "Sare" tọn. Vidio lọ yin anadena gbọn Afolabi Olalekan dali.

‎To 11 Liyasun, 2021, Ayra Starr do mahẹ to adà godo tọn *Nigerian Idol* tọn mẹ. To August 2021, e dè agbán devo de tọ́n he e ylọ dọ *19 & Dangerous*. Mẹsusu wẹ yiwanna agbán lọ. E wá mọ nunina voovo lẹ yí na ohàn etọn lẹ wutu.

## Ohàn etọn lẹ
### Agbán
*2021 : *19 & Dangerous*
*2022 : *19 & Dangerous Deluxe*
*2024 : *The Year I Turned 21*
### EP
*2021 : *Ayra Starr EP*
### Ohàn he ewọ kẹdẹ ji
*2022: *Rush*
### Ohàn he e ji po mẹdevo lẹ po
*2022: *Come Close*
*2022 : *2 Sugar*
*2022 : *Need You*
*2023 : *Big Fu*
*2023 : *No Love*
*2023 : *My Baby*
*2023 : *Unbelievable'
*2023  : *My Baby Remix*
*2023 : *My Love*
*2023 : *People*
*2023 : *Girl Next Door* 
*2023 : *Ngozi* 
*2024  : *Hypé*
*2024 : *PINACOLADA*
*2024: *SANTA*
*2024 : *Good Feelings*
*2024 : *Bora Bora*
*2024 : *Make It Up To You:'
‎*2026: *MY BABY*

## Alọdlẹndonu

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 2002 lẹ
Eileen Haddon

**Eileen Haddon** (he yin jiji to 1921, bo kú to 2003) yin linlin-kàntọ South Africa tọn de he sọ yin avunlọ yi na jlọjẹ gbẹtọ lẹ tọn tọ de.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Eileen Haddon yin jiji to azan 9tọ Whejisun owhe 1921 tọn to Boksburg, yèdọ tòpẹvi de he do adọkunnu dòglọ to South Africa tọn. E jẹ amasin plọn ji to South African, ṣigba e ma penugo nado dotana wehọmẹ lọ gba to Wehọmẹ Alavọ tọn Witwatersrand tọn. e wlealọ hẹ Michael Haddon to Kọ́yànsun owhe 1942 tọn bo nọ nọ̀  United Kingdom, to whenuena e to sinsẹ̀n to Royal Marines.

To whenuena awhàn lọ wá vivọnu, asu po asi po lọ lẹkọyi South Africa, fie e yin zohunhunnọ te to Azọ́nwatẹn Nouvelle - Bretagne tọn he nọ penukundo sika go to Hùwaji Aflika tọn bo mọ sika pipà yí. Yé sẹtẹn yì Southern Rhodesia to whenuena azọ̀n bẹplamẹ de gbayipe to South Africa to 1948 godo. To bẹjẹeji 1950 lẹ tọn, yé gọalọ nado mọ Ogbẹ́ Ahọlu tọn, podọ e lẹzun ogán. Na sinsẹ̀n Guy po Molly Clutton-Brock po tọn yinuwado yé ji wutu, yé sọ yin zohunhunnọ to adà Garfield Todd's United Rhodesia tọn mẹ. To whenuena Titobasinanu He Ma Nọ Penukundo Osẹ́n Go lọ ko yinuwa godo, asu po asi po lọ gọalọ nado ze alọgọ sọgbe hẹ osẹ́n po akuẹdida sọgbe hẹ osẹ́n po tọn dai nado gọalọna mẹhe yin wiwle do gànmẹ na nuwiwa tonudidọ tọn lẹ. Yé sọ na akuẹ vude he yé tindo to gbɔn to owhe 1959 tọn, na gbekọndopọ akọ̀ tọn de he nọ yin anadena gbọn Salisbury, Col Comfort Farm po mẹdevo lẹ po dali wutu.

To 1960 Haddon kọnawudopọ hẹ linlinwe Aflika tọn de he to nukọnzindo to Salisbury. E lẹzun wekantọ to 1962. To Awewesun 1965 gandudu lọ hẹn linlinwe lọ po huhlọn po nado wa vivọnu, bọ asu Haddon tọn Michael yin wiwle na owhe atọ̀n. Na asu po asi po lọ yin hinhẹn gánnugánnu nado sà nutindo yetọn wutu, yé sẹtẹn yì Britain to 1969 podọ to enẹgodo Zambia. Ewazọ́n taidi Ogán na Wehọmẹ Alavọ Haddon tọn Zambia tọn to 1971 yí jẹ 1977. To whenuena Zimbabwe  jẹ mẹdekannu godo, ewọ po Michael po lẹkọyi Zimbabwe. E zindonukọn nado to azọ́nwa to finẹ taidi linlin - kàntọ alọtlútọ de, bo yin họntọn Linlin kàntọ Willie Musururwa tọn.
Haddon jẹdo asu etọn Michael tọ́n, he kú to 1996. Ewọ lọsu kú to azán 6tọ liyasun owhe 2003 tọn. Owe etọn 1 100 wẹ yin zinzinjẹgbonu bo yin zizewhla do wehọmẹ Borthwick Institute for Archives tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1921 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2003 lẹ
Elise Muller

**Elizabeth (Elise) Muller** (he yin jiji to 11 Whejisun 1919 bo kú to 5 Abọ̀húsun 1985) yin wekantọ South Africa tọn de bosọ nọ basi nujijla do akọ̀ Afrikaans tọn ji. E yin jiji to Ceres, Western Cape bo yi Wehọmẹ Alavọ Stellenbosch tọn mẹ, ṣigba e yawu jo wehọmẹ do na azọn pẹ́nwe tọn he e nọ jẹ wutu. Ojlẹ gbọjẹ gaa tọn he pò lọ diọ ẹ hlan wekinkan kọ̀n. Kọdetọn dagbe tintindo wá aimẹ vudevude, podọ e yí akuẹ he nọ yin mimọ to Hertzog zan na bẹplidopọ otàn etọn kleun kleun lẹ tọn he nọ yin yiylọdọ Die vrou op die skuit to 1957.

Agbasalilo etọn pọnte dogọ to whenuena e ko de dopo to adọ̀vikan he to azọn bẹplamẹ tọn lọ jẹ sẹ̀ to 1950 godo. E yí owhe susu zan taidi wekantọ to otò Dutch tọn mẹ, bo kanwe to Dutch Reformed Church publishers NG Kerkuitgewers. E yí gbọjẹ whenu gaa tọn to 1978 bo basi matintọ́ to Cape Town.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1919 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1985 lẹ
Dot Serfontein

**Susanna Jacoba "Dot" Serfontein** (he yin jiji 30 Lidosun 1925 bo kú to 4 Abọ̀húsun 2016) yin wekantọ de he wá sọn Kroonstad to Ayimatẹn Union Soviétique tọn mẹ he diyin taun, podọ e nọ kan otan flinflin lẹ po homilomilo he whè lẹpo, he nọ yin zinzinjẹgbonu to linlinwe yọnnu lẹ tọn mẹ he ye nọ ylọdọ Magazine Sarie. Esọ yin linlin-kàntọ de to gbagbla owhe 1960 tọn lẹ gblamẹ to Die Volksblad. E sọ nọ yi  zinzinjẹgbonu susu lẹ zan bo nọ basi vọkan ye  tọn lẹ na, Keurskrif vir po Kroonstad (1990) po.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Serfontein wlealọ hẹ Willem Krog, linlin - kàntọ de, he eji ovi atọ́n na. Dopo to ovi etọn lẹ mẹ wẹ Antjie Krog he tin wekantọ de.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1925 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2016 lẹ
Ekei Essien Oku

**Ekei Essien Oku** (he yin jiji to 22 Alunlunsun 1924, bo basi matintọ to 16 Kọ́yànsun 2004) nọ wazọ́n to wesẹdotẹn, bo sọ yin otanwekantọ́ de po wekantọ de po. Ewọ wẹ yin yọnnu tintan he wazọ́n taidi ogan wesẹdotẹn tọn dé to Nigeria. E kò zìn dodinnanu etọn jẹgbonu do whenuho Nigeria tọn mẹ he sinai do kandai mẹdehlan lẹ tọn ji he basi kandai azán lẹ tọn do tito tòpẹvi lẹ tọn ji to owhe kanweko 17tọ mẹ.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Oku yin jiji to Calabar, to Alunlunsun owhe 1924. E yi wehọmẹ to Nigeria to Queen's College, to Awọnlin. E wazọ́n taidi weplọnmẹtọ de whẹpo do wa azọn wesẹdotọ tọn, bọ to ẹnẹ godo eyin didohlan London nado yin plọnwe dogọ to North Western Polytechnic ( he ko lẹzun wehọmẹ alavọ tọn dé todin to North London). E lẹkọwa Nigeria, fihe e lẹzun yọnnu tintan sọn Nigeria he wazọ́n wesẹdotọ tọn to 1953. Ehe jọ to owhe awe godo he sunnu tintan, Kalu Chima Okorie wamọ to 1951. E nọ otẹ̀n mọnkọtọn mẹ to Calabar, podọ to Awọnlin lọsu ga.

Oku yin yiylọ wà tito television BBC tọn ji to tito he ye nọ ylọ dọ "African Perspective" whenu nado basi dodinnanu gando gbẹzan etọn po azọ́n etọn po go. E ku to azán fọntọ̀nukundopo tọ, Kọ́yànsun 2004, to whenue e do owhé kande-gban.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1924 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2004 lẹ
Diana Mitchell

**Diana Mary Mitchell** yin jiji to 16 Abọ̀húsun 1932, bo basi matintọ to 8 Alunlunsun 2016. E yin avùnlọyinajlọjẹ Tonudọtọ lẹ tọn tọ de to Zimbabwe, po Otànwe kàntọ de po. Mẹhe nọ mọhodọdo gandudu Lan Smith po Robert Mugabe po tọn go to aliho agọ̀ mẹ. 

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Mitchell yin jiji to Salisbury, he yin tatọ-tẹnnọ Southern Rhodesia tọn. Otọ etọn he nọ Elliott Coates bo yin ponọ tọji tọn de bọ onọ etọn Mary Peck he wa sọn Australia, bo yin aihundatọ de. Mejitọ etọn lẹ gbẹ yede to 1932, bọ enọ mẹjitọ mẹgopọntọ etọn tọn lẹ dè to wẹkẹ whan awetọ whenu, to whenẹnu onọ etọn to azọn wa to Azọ́nwhé he nọ dé azọ́nwanu awhàn tọn lẹ tọ́n te. E yi wehọmẹ to Eveline Girls high school, bo wa yi wehọmẹ alavọ tọn to University of Cape Town to South Africa fihe e plọn Otàn lẹ po ogbé shona tọn po te. To 1956, e da Brian Mitchell he yin anazọnwatọ zomọ̀mi tọn de, bọ ye ji vi atọ̀n.

Mitchell sin avùnọyiyi na jlọjẹ tonudọtọ lẹ tọn etọn bẹjẹeji to 1966, to whenuena e yi avùnlọ na wehọmẹ bẹjẹeji tọn he yin alọhẹndotena gbọn Ahọluduta lọ dali. E zindonukọn to avunlọ yiyi etọn mẹ bo hẹn diun dọ mẹyun lẹ lọsu dona yi wehọmẹ. E nọ tindo mahẹ to adà pipli tonudọgbẹ tọn lẹ mẹ dile etlẹ yindọ e tọ́ndovo to vobibla 1974 tọn whenu podọ na National Unifying Force (NUF) to vobibla 1977 tọn whenu.

To whenuena Smith's 1970 yin Lila taidi todaho dé Rhosetia tọn godo, Mitchell yin mimọ taidi anadenanutọ po Hoyidọtọ de po to Smith Rhosetia nukọn po ogbẹ́ mẹhe nọ hoávùn na jlọjẹ mẹdekannujẹ tọn de po ṣẹnṣẹn. To azọn wiwa etọn hẹ linlin kàntọ Robert Cary po Willies Musarurwa po whenu, e penugo nado dé Otàn he yin nujijọ joun de tọn, ehe e ylọ dọ *African Nationalists Leaders in Rhosetia;*. Dile etlẹ yindọ e vivi naẹn to whenuena Zimbabwe mọ mẹdekannujẹ yi to godo mẹ nado jẹ mẹdekannu to Hogbe he yin alọkẹyi na lẹdo akọjọpli tọn he tin to otò lọ mẹ to 1980 lẹ mẹ, gbẹtọ lẹ mọ̀hodọdo aliho he mẹ gandudu Mitchell tọn dó linlinnamẹnu lẹ po nukundiọsọmẹ tonudidọ tọn po hia te go. Ewọ po asu etọn po sẹtẹn yi Britain to 2003. Brian basi matintọ́ to 2010.

To 2011, azọn sinsinyẹn Mitchell tọn yin aidego bọ Otàn we he e ko kan gando tonudidọ go lẹ yín nina wehọmẹ alavọ tọn Hoover Institution, bọ ehe hun dotẹnmẹ gbangba tọn dé na ẹn bọ owe etọn lẹ yín yinyọnẹn, na wehọmẹ alavọ tọn he tin to Cape sin tòhomẹ lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1932 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2016 lẹ
Ena Murray

**Ena Murray** (he yin jiji to 22  Nuwhàsun 1936 bo basi matintọ to 20 Awewesun 2015) yin wekantọ Afrikaans tọn dé. Na owhe gbànukúatọ̀n he e do kanwe na whenu gigọ, weda hosọ tọn 131 wẹ e kan. Na taun tọn, e kannu gando haṣinṣan owanyi tọn go hugan, ṣigba e sọ kannu gando otangblo lẹ, he bẹ nudọnamẹ mẹhẹnjọsi tọn lẹ po ajọ́jijla lẹ po hẹn, ehe gblamẹ e nọ jẹ gbẹtọgun susu de dè te bo gbọnmọ dali diyin. Na yi dogọ, e kan Otànwe lẹ, bosọ de homilomilo lẹ tọn.

E yin zẹemẹ basi na taidi mẹhe kan bo sọ hia owe hugan to Afrikaans. To whenuena ye kanhose mẹsusu gbọn Radio Sonder Grense po Tafelberg-Uitgewers po, kunnu yin didè dọ ewọ wẹ wekantọ he diyin hugan to Africaans.
Delẹ to owe etọn lẹ mẹ yin kinkan po wekun daho po, ehe nọ hẹn bọawu na mẹhe ma nọ mọnu ganji lẹ. Delẹ yin yiyidokanji gbọn Pionier School, he wehọmẹ hudo tọn dé to Worcester, bọ devo lẹ yin yíyí do kanji gbọn Bandhulp vir Blindes in braille en band (Ogbẹ́ dé he nọ gọalọna nukuntọ́nnọ lẹ).

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Ena Murray yin jiji to otò pẹvi Karoo tọn mẹ to Loxton. Eyin ovi yọnnu awetọ to yọnnu atọ̀n he dotozọ́nwatọ  Dr. Mans. E yin wehọmẹ to Loxton po tòpẹvi he sẹpọ ye Victoria West. To whenue e fo e wazọ́n taidi doto yọnnu dé.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1936 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2015 lẹ
Osama Daoud Abdellatif

**Osama Daoud Abdellatif** yin adọkunnọ, ajọ̀watọ huhlọnnọ de to Sudanese podọ Azinponọ ogbẹ́  DAL Group tọn, ehe yin bẹplidopọ azọ́nwhé susu tọn he tin to Khartoum, Sudan.[1]

## Ajọ etọn lẹ
**Osama Daoud** yin dowatọ podọ azinponọ ogbẹ́ DAL Group tọn, yedọ gbẹplidopọ azọ́nwhé susu de tọn ehe sinai do Khartoum, Sudan. DAL Group ma do azọ́n susu ji, taidi nulẹ didetọn, anazónwiwa, po nulẹ vivọsa po dali gbọn azọnwhe voovo lẹ he nọ yin DAL Motors, DAL Engineering, DAL Food (which includes Sayga flour, the Blue Nile Dairy, Nobo Pasta, ), Sutrac and Sudanese Liquid Air, po azọ́nwhé devo lẹ po.[2]

DAL Group wẹ sọ basi dowatọ wehọmẹ he ye nọ ylọdọ *Khartoum International Community School (KICS) tọn, podọ na mẹdezejo mlẹnmlẹn yetọn na *Corporate Social Responsibility*, e nọ tin to gbesisọmẹ na onù jọwamọ tọn lẹ, taidi *Sudan Traditional Food Festival* kavi *Festivals Celebrating Sudanese Musical Traditions*.[3]

To whenuena e ko dugù anazónwiwa po azọ́nwhé he nọ dé machinu glesi lẹ tọn te sọn otò etọn si godo to 1960, Daoud yawu gbloada niẹn sọgbe hẹ gbẹplidopọ azọ́nwhé susu tọn ehe klo hugan to Sudan. Mahoponna alọhẹndotena mẹ US tọn na ajọ̀wiwa po Sudan po, *DAL Food Industries* yin mẹhe basi ogo lẹ po onùvọsatọ de na azọ́nwhé *Coca-Cola Company'' tọn to Sudan.[6]

## Alọdlẹndonu lẹ
Freedom Nyamubaya

**Freedom Nyamubaya** (he yin jiji to 1958, bo basi matintọ to 3 Liyasun 2015) yin homilomilo-kantọ, wedutọ, glesi, avunhonajlọjẹ yọnnu lẹ tọn tọ de po gufọntọ de po to Zimbabwe. E yin yinyọnẹn taidi homilomilo-kantọ guerilla tọn na homilomilo we etọn awè he yin didetọn. To awhàn Rhodesia tọn whenu, e sẹ̀n taidi azọ́ngan yọnnu de. To 1979, e yin didè taidi wekantọ wepinplọn tọn na pipli Zimbabwe African National Union (ZANU) tọn he yin yọnnu lẹ tọn.

## Bẹjẹeji gbẹ̀zán etọn tọn po Azọ́n etọn po
Eyin jiji to Uzumba to Mashonaland East. To whenuena Nyamubaya do owhe fọtọ́n, e jo wehọmẹ do bo kọnawudopọ hẹ ogbẹ́ Zimbabwe African National Liberation Army (ZANLA) to gufinfọn sọta Rhodesia, titengbe gandudu yovo lẹ tọn. E sẹtẹn yi opá azọ́nplọnmẹ ZANLA tọn mẹ, ehe tin to Mozambique, po yise lọ po dọ "emi gan diọ nude". To awhàn Rhodesia tọn whenu, e yin dopo to omẹ ṣinṣian he sẹ̀n taidi azọ́ngan yọnnu lẹ mẹ, e tindo numọtolanmẹ flumẹjijẹ tọn to aliho he mẹ omẹ guerrilla tọn lẹ yinuwa hẹ te. E zindonukọn bo lẹzun wekantọ wepinplọn tọn na pipli Zimbabwe African National Union (ZANU ) tọn he yin yọnnu lẹ tọn.

## Whẹpo Mẹdekannujẹ wa
To mẹdekannujijẹ Zimbabwe tọn godo to 1980, Nyamubaya gbọṣi azọ́n kọ nado to azọn po jlọjẹ Zimbabwe nu lẹ tọn po plọn ye. To nudi 1980,e dé tito gandudu tọn tọ́n he nọ yin Management Outreach Training Service of Rural and Urban Development (MOSTSRUD) to Marondera,he tin to Zimbabwe. Linlẹn etọn taun wẹ nado gọalọna fibẹtadodintọ lẹ po mẹhe awhàn mẹdekannujijẹ tọn lọ ko yi owhe sọn yesi lẹ po,nado wleawuna vọjlado lẹ,nuyiwadomẹji dagbe lẹ , bo sọ plọn ye lehe ye gan lẹglé do po lehe yé gan nọ wlebona kanlin lẹ dọ. E zindonukọn nado to anadena azọnwhe lọ kakajẹ whenue e basi matintọ, e zin ayiha etọn do fihe ma ko hú nukun lẹ ji, alọgọ na glelilẹ po hihọ bibasi yọnnu lẹ to jọja yọnnu lẹ po.

## Nukinkan etọn po azọ́n wiwa etọn po
Freedom Nyamubaya de owe homilomilo tọn awe tọ̀n, tintan On the Road Again: homilomilo he e kan gan mẹdekannujẹ Zimbabwe tọn go (Zimbabwe Publishing House, 1985), awetọ Dusk of Dawn (College Press, 1995). E kan Ndangariro hẹ Irene Ropa Rinopfuka Mahamba(Zimbabwe Foundation of Education with Production, 1987). Otàn kleun etọn "Special Place " yin didetọn to Anthology Writing Still:New story from Zimbabwe (Weaver Press, 2003).

To hodidọ bẹjẹeji tọn etọn he tin to On The Road Again mẹ, Nyamubaya dọho gándo medezejo mlẹnmlẹn etọn nado zindonukọn bo to avùn hò sọta whẹdida mawadodo to awhàn lọ godo.

Nyamubaya yin ohó homilomilo-kantọ de he kannu gando hùnwhẹ po nujijọ lẹ po go to Aflika podọ nuhe jọ to tògodo, he bẹ homilomilo kinkan Aflika tọn lẹ hẹn, to Zósun owhe 2010 tọn mẹ to Harare, Zimbabwe, po hùnwhẹ akọjọpli homilomilo kinkan tọn 18tọ tọn mẹ to Medellin podọga to Colombia to 2008.

Nyamubaya yinwanna ohàn Mbira taun, ehe zọ́n bọ e duwe hẹ hànsinọ Thomas Mapfumo, he yin hànsinọ he mẹsusu yọnẹn to fi susu.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1958 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2015 lẹ