open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Damilola Adegbite

**Damilola Adegbite** (mẹhe yinkọ etọn to gigọ́ mẹ wẹ **Oluwadamilola Adegbite** yin jiji to azan fọtọn-nukun-atọ̀ntọ́, Nuwhàsun, owhe 1985 tọn), e yin aihundatọ otò Naijilia tọn, e sọ yin ajọjlatọ dé, podọ tito Television ji tọn bayitọ dé.
E sọawuhia taidi Thelma Duke to adà he e yiwa to sinima soap opera Tinsel mẹ, bosọ sọawuhia taidi Kemi Williams to sinima Flower Girl tọn mẹ.
E yin dide taidi aihundatọ dagbe-hugan to tito Televizion ji tọn lẹ mẹ to *Nigeria Entertainment Awards* he wá aimẹ to owhe 2021 mẹ.

## Otàn gándo gbẹzan etọn go
E yin jiji dó Surulere, to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ.
E yi wehọmẹ Queen's College tọn to Yaba, to Awọnlin bosọ yì plọnnu gando *Business administration* go to wehọmẹ alavọ Bowen tọn to otò Iwo tọn mẹ to ayimatẹn Osun tọn mẹ.
Tinsel wẹ yin sinima tintan he mẹ e sọawuhia te. E ko sọ sọawuhia to ajọjijla tito Televizion ji tọn lẹ mẹ bosọ nọ basi tito Televizion tọn devo lẹ ga.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
To Avivọsun, owhe 2014 tọn mẹ, Adegbite yigbe nado da Chris Attoh, he yin aihundatọ-gbẹ́ de he e dukosọ hẹ to whenue e to sinima soap opera Tinsel tọn basi.
To Zósun, owhe 2014 tọn mẹ, alọwlemẹ ehelẹ ji visunnu de he yinkọ etọn nọ yin Brian.
Adegbite po Attoh po basi alọwle abọẹnọ yetọn to Accra, itò de mẹ to Ghana to azàn wiẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 2015 tọn mẹ.
To Zósun, owhe 2017 tọn mẹ, linlin de dohia dọ alọwle Adegbite po Chris Attoh po tọn ko gbakija.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1985 lẹ
Dario Barluzzi

**Dario Giuliano Mario Barluzzi** (Azán ṣidopotọ Zósun Owhe 1935 yi jẹ Azan wiatọ̀ntọ
Kóyànsun Owhe 2021) yin balọnhotọ oto Italy tọn podọ nukunpedonugotọ. E nọ wle balọn podọ whla 85 wẹ e wle balọn na ogbẹ balọnhiho tọn Milan tọn sọn 1962 jẹ 1967.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Dauda Abasama I

**Dauda Abasama I** yin Sultan Kano tọn he dugan to owhe 1565.

## Otàn gbẹzan tọn to Kano sin otàn nugbo lẹ mẹ
Otàn gbẹzan Dauda Abasama I tọn sọn  Palmer 1908 Ledogbedevomẹ glẹnsigbe Kano sin otannugbo mẹ.
Dauda Abasama yin Sarki Konukunẹnẹtọ. Yinkọ onọ̀ etọn tọn wẹ Zuhara.
E Dugan na osun dopo azan ko whẹpo dó yin didesẹ̀. Nọvisunnu etọn lẹ wẹ, Kazura, Majia, po nọviyọnnu Etọn he nọ yin yiylọdọ, Buduru, na e ma wlealọ wutu, Gilima, Taura and Gwunka, Novi lọ, kọnawudopọ hẹ ẹ nado diọada yi Karmashe. Dauda nọte to finẹ bọ ohọ̀ yin gbigba na ẹn. Dopodopo nọvisunnu etọn lẹ wẹ dé fihe yé na gbaho do.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
David Bailie

**David Bailie** (4 Awewesun 1937 – 5 Whejisun 2021) yin South Aflikanu podọ aihundatọ, sinima, oploji tọn, po fotodetọ yovogbe tọn po, bo yin yinyọnẹn ganji na ada etọn taidi *Cotton in Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl, Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest, po to Pirates of the Caribbean: At World's End*.
Bailie yin jiji to 1937 to Springs, Gauteng, South Africa. E wlealọ hẹ Egidija Bailie to 2002. 
Bailie basi matintọ to 5 Whejisun 2021, podo owhe 83 po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Daniella Okeke

**Daniella Okeke** yin yọnnu aihundatọ Otò Naijilia tọn dé. To owhe 2013 mẹ, e sọawuhia taidi "Joke" to sinima *Lagos Cougars* he yin adà tangan dé he hẹn ẹn yin aihundatọ dagbe-hugan dé bo yi ajọ to *10th Africa Movie Academy Awards* po *Nigeria Entertainment Awards* po mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Okeke yin jiji to azan ko-atọ́n-nukun-dopotọ́ Whejisun, owhe 1977 tọn mẹ. E yin vijiji Ayimatẹn Imo tọn. Okeke yinwanna ohún bọpẹnbọpẹn lẹ.
## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ
**Sleek Ladies (2007)*
**Stronger than Pain (2007)*
**Lagos Cougars*

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Dapo Abiodun

**Dapo Abiodun** (he yin jiji to azan koatọ́n-nukunẹnẹtọ, Whejisun, owhe 1960) yin ajọwatọ po tonudọtọ de po to Ayonu lẹ tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn he tin to otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ sọ yin Togàn to Ayimatẹn Ogun tọn to alọnu na e du to ovo he yin dido to owhe 2019 tọn ji, Ogbẹ tonudidọ tọn he nọ yin *All Progressive Congress (APC)* wẹ zee tọn. Dapo Abiodun wẹ sọ yin Tatọ to wedegbẹ *Corporate Affairs Commision* tọn mẹ e sọ yin Anadetọna *Heyden Petroleum*, ewọ wẹ sọ dó *First Power Limited* ai. To Azan aotọ osun atọntọ owhe 2019 (10 Whejisun 2019) tọn mẹ, wedegbẹ he nọ penukundo do ovo go to Naijilia mẹ (*Independent National Electoral Commission*) la dọ Dapo Abiodun wẹ yin dide po ovo po taidi Togàn Ayimatẹn Ogun tọn.

## Jọja whenu etọn
Dapo Abiodun wa sọn Ipẹru Rẹmo he tin to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. Ahọvi de wẹ uwọ. Whẹndo Doto Emmanuel po Nọviyọnnu Victoria Abiodun tọn he wasọn Iperu Remo to whezẹ̀tẹn Ayimatẹn Ogun tọn wẹ yé ji dó, to azan koatọnnukunẹnẹtọ osun atọntọ owhe 1960 (29 Nuwhàsun 1960).

## Wepinplọn etọn
Dapo Abiodun plọnwe gando zomọ go to wehọmẹ alavọ tọn Obafemi Awolowo he tin to Ile-Ife to Ayimatẹn Osun tọn. E sọ plọnnu gando akuẹlinlẹn go to wehọmẹ alavọ tọn to Ayimatẹn Ekiti tọn ehe tin to Ado-Ekiti. E sọ yi ogan devo to gandudu ajọ sọn wehọmẹ alavọ tọn Adeleke he tin to Ede to Ayimatẹn Osun tọn to, E sọ yi gbedewema he ma hunnukun kavi he ma họnwun yiyi to whenuena e to awuwlena ovodido owhe 2019 tọn, to whenuena e yindọ e ko dọdai sọ emi yi wehọmẹ alavọ tọn to whenue e to ovo 2015 tọn wleawuna bọ todin e sọ wa kan  dowe mẹ dọ emi ma yí wehọmẹ alavọ tọn gba dọ wehọmẹ ohọ ao tọn kẹ́dẹ́ wẹ emi hia.

## Azọn etọn
Dapo Abiodun wẹ yin nukunpedonugotọ *Heyden Petroleum Limited (HPL)* tọn po azọnwhe zomọmi po amijẹhọnnọ po tọn he tin to Naijilia mẹ, Ewọ wẹ sọ dó azọnwhe First Power Limited ai.

## Tonudidọ
Dapo Abiodun yin dopo to mẹhe dó ogbẹ tonudidọ tọn whehẹnọ(*People's Democratic Party*) ai to Ayimatẹn Ogun
tọn mẹ. Dile etlẹ yindọ ogbẹ akizanọ(*All Progressive Congress*) wẹ e to bibasi to alọnu din to whenuena e jo Ogbẹ he mẹ e te dai dó  whenue yẹ dó ovo 2015 tọn godo.E tẹnpọn nado du to ovo 2015 tọn ji nado yí nukọn na  whezẹ̀tẹnwaji Ayimatẹn Ogun tọn to Naijilia tọn mẹ to ogbẹ whehẹnọ (*People's Democratic Party*) tọn glọ amọ e ma pa ẹ. Ye de Dapo taidi dopo to osẹndoaitọ daho togbo daho Naijilia tọn mẹ, to ogbẹ *United Nigeria Congress Party (UNCP)* he  ma sọ tin todin ba glọ.
E sọ wazọn dogọ to wedegbẹ Togan lẹ tọn po azọn tonudidọ tọn tangan tangan devo lẹ po ga.
To owhe 2019 tọn mẹ, e tẹnpọn nado du Togan Ogun tọn to ovo dido de mẹ to ogbẹ akizanọ (*All Progressive Congress*) glọ, e sọ du to eji. Eyin hodotọ Klisti tọn nugbo bosọ nọ Basi sinsẹn hẹ Mountain Of Fire and Miracle Ministry.E wa jogbe  dọ dile na mẹsusu ma tlẹ jlo dọ emi ni du Togan Ayimatẹn Ogun tọn, Jiwheyewhe wẹ hẹn emi jẹ finẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
David H. Gambrell

**David Henry Gambrell** (yín jiji to azán kotọ, Awewesun owhe 1929 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán ṣidopotọ Nuwhàsun owhe 2021 tọn). E yin tonudọtọ́ Amẹlika-nu de. Gambrell sẹ̀n taidi afọzedaitọ otò tọn na Georgia to otò Amẹlika (*United States*) tọn me sọn owhe 1971 kakajẹ owhe 1972. E yin dide do aṣẹpatọ lẹ sẹnsẹn gbọn president Jimmy Carter gblame.
Gambrell kú to azán sidopotọ, Nuwhàsun owhe 2021 tọn to Atlanta, Georgia to whenue tindo owhe 91.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
David Lanre Messan

**David Lanre Messan** (Ajọwatọ Otò Naijilia tọn) (yin jiji to azan ẹnẹtọ, Whejisun owhe 1983), yin Ajọwatọ otòvi Naijilia tọn. Ewọ wẹ sọ yín "*Chief Executive Officer*" didodainọ títan po hunsingan owhe 2015 na aihọnmẹ titolẹtọ, Awọnlin (*First Founder and 2015 curator of Lagos global Sharper of the World Economic  Forum*) tọn  dogo na Ajọwiwa Awukandopọ pli Gbezan Messan yin jiji do Isolo, Ayimatẹn Awọnlin tọn to azan ẹnẹtọ, whẹjisun, owhe 1983 na Addi Anthony Messan(otọ́), po Janet Glohun(onọ). Otọ etọn yín otoví Naijilia tọn, Onọ etọn yín otoví Togo tọn. He blẹ owe  pinplọn to  wehọmẹ  "Mushin High School" bo yi "Secondary School Certificate
(SSCE)" bo sọ zindonukọn do wehọmẹ Azọnpinplọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn (*Lagos State Polytechnic*)bo
do plọn azọ́n Hodopodo tọn
(Mass Communication).Hẹ yii diploma
to wehọmẹ alavọ "Nexford(Nexford University)tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1983 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
David Mbah

**David Mbah** yin weyọnẹntọ daho to azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn mẹ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn (*University of Lagos*).
 

 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
David Nnaji

**David Nnaji** yin jiji to  Liyasun, owhe 1985, e yin sinima bayitọ Otò Naijilia tọn, aihundatọ podọ wekantọ. E yin yinyoẹn na ada etọn taidi Ifeanyi to aihun tele tọn de mẹ he yin yiylọdọ *Dear Mother*.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Nnaji yin jiji to liyasun, owhe 1985 to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Bo yi wehọmẹ etọn lẹ po to Otò lọ mẹ. E zindonukọn nado yi gbedewema degree tọn to nupinplọn  *History and Strategic* tọn mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Nnaji yin ovi ẹnẹtọ to ovi atọ́n (5) mẹjitọ etọn lẹ mẹ bọ ewọ lọsu tindo ovi awe (2), Chinualumogu Naetochukwu Nnaji podo Adaezeh Munachimso Nnaji.

## Azọn tọn
Gbọnvona dọ e fo wehọmẹ Alavọ tọn, Nnaji sọ do ogbẹ hanjiji de doai ehe yin yiylọdọ *DUN Entertainment Limited*. E basi lẹdogbedevomẹ ada etọn taidi Ifeanyi to aihun *Dear Mother* tọn mẹ ehe wa yin didohia to tele ji na owhe susu lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1985 lẹ
Davunṣo

**Davúnṣo** yin azọnwanu he nọ yin yiyizan nado vún oda. E nọ do onu flinflin lẹ, he nọ yin yiylọdọ adu etọn. Davúnṣo nọ saba tin to plaba. Gbẹtọvi lẹ ko to zinzan davúnṣo sọn whenu dindẹn die gbọn, ewhe gbau, e na ko yi owhe 5000 die gbọn. Davúnṣo nọ yin yiyizan gbọn gbẹtọ lẹ dali nado vún oda he mlin lẹ. E sọ nọ yin yiyizan nado wleyẹyi na oda kavi do bla oda. 
## Otan
Whla tintan he davúnṣo yin yiyizan wẹ owhe 5000 die. Davúnṣo wunmẹwunmẹ wẹ ko yin mimọ sọn ojlẹ dindẹn die. ṣainanu lẹ nọ yi davúnṣo do oda yetọn mẹ do nọ wleyẹyi na oda lọ. Dile ojlẹ to yiyi, Davúnṣo ko wa yin azọnwanu titengbe de nado basi oda. To egbehe, Davúnṣo wunmẹwunmẹ donu kanweko susu wẹ tin.
## Yẹdide lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Dele Odule

**Dele Odule** yin jiji to 23 Abọhúsun 1961. E yin aihundatọ podọ sinima-bayitọ 
Naijilia tọn. E yin alọdlẹndo taidi aihundatọ alọgọtọ titengbe de to apadewhe Yoruba tọn to 2014 *Best of Nollywood Awards* na aihun he e da to sinima kori koto mẹ. Eto sinsẹn taidi tatọ ogbẹ nudide po sinamabayitọ lẹ tọn to Naijilia.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn
Odule yin jiji to tòpẹvi Oru-Ijebu tọn, to Ijebu whezẹtẹn gandudu ponla tọn to Ayimatẹn Ogun Tọn to 1961, to fihe e yi wehọmẹ pevi po daho po te. Eyi gbedewema daho II sọn wehọmẹ meplọntọ lẹ tọn whẹpọ e do zindonukọn yi Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn, Ayimatẹn Oyo tọn to fihe e plọn nudide te.

## Azọn etọn
Dele bẹ aihundida nupinplọn-do-plọnnu tọn jẹeji hẹ ogbẹ de he no yin yiylọdọ Oloko Theatre Group to nudọnamẹ ayinamẹtọ Mukaila Adebisi tọn glọ. E da aihundida oploji tintan etọn tọn to 1986 whẹpo e do yin omẹnukundeji to whenuena e yin didohia to sinima he yin yiylọdọ Ti Oluwa Ni Ile. Sọn whenẹnu gbọn we e ko yin nukọntọ to sinima he sọ fọde (200) mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1961 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Democracy

**Democracy**  zẹmẹdo osẹndai gbẹtọ lẹ tọn, yinkọ lọ yin yiyizan to aliho voovo mẹ to tonudọgbẹ to fihe gbẹto lẹ sọgan tindo mahẹ, to tito de sọgan bẹpla dehe ye nọ deanana agbegbe yetọn do ji. To egbezangbe aliho susu mẹ ehe sọgan yin bibasi te.
# Gbẹtọ lẹ nọ basi dide gando osẹn yọyọ lẹ go, bo nọ diọ dehe ko dẹn to aimẹ lẹ, ehe nọ saba yin yiylọ dọ  democracy tlọlọ tọn (*Direct Democracy*).
# Mẹlẹ nọ de nukọntọ, nukọntọ ehe lẹ nọ basi  gbemima yetọn gando osẹn go. Ehe nọ saba yin  yiylọ dọ *Representative Democracy*. Aliho he mẹ ye nọ yin dide te nọ yin yiylọ dọ Vobibla. Vobibla nọ wa aimẹ to titoji kavi yin mẹhe to ọtẹn aṣẹpipa tọn mẹ yin matintọ
# To whedelẹnu, gbẹtọ lẹ nọ bayi osẹn yọyọ lẹ kavi diọ dehe ko to ayimẹ lẹ. Ehe nọ saba nọ yin yiyizan taidi *Referendum*, ehe nọ tindo sọha godonọnamẹtọ lẹ tọn.
# Gbẹtọ he nọ saba su kavi whe, ehe nọ saba sọawuhia, di apajlẹ, yin ye to *Jury by Trial*, ehe nọ yin yinyọnẹn do *Sortition* kavi *Allotment*. To whẹho delẹ mẹ, jury lọ wẹ nọ basi dide kanbiọ vlavo gbẹtọ lọ wa nuylakan  kavi lala. To Europe trial po jury po nọ saba yin yiyizan na ninọmẹ he yin walọgblezọn ylankan lẹ, dehe taidi akọhiho, alẹnu bibasi.
Nado lẹzun stable democracy, ayimatẹn nọ saba yi ninọmẹ he nọ yin democratic consolidation. Democratic yin ada awetọ dictatorship tọn, ninọmẹ tonudidọ de he mẹ huhlọn nọ yin zize do mẹdopo ji nado dugan do togbo dopo ji. Awugbopo political pluralism, gbẹtọ lẹ nọ mahẹ to tonudọgbẹ pẹvipẹvi lẹ mẹ po tito mẹde didohia tọn vude.
Ninọmẹ tonudidọ tọn yin gbẹtọ lẹ ko blavo po, mẹhe yin dide bo biọ họmẹ. Aliho he mẹ ehe nọ yin bibasi nọ bọawu. Mẹhe yin dide po ovo po lọ nọ yin dide. vlavo, tonudọgbẹ he yin dide lọ to tonudọgbẹ dopo mẹ, kakati nado de mẹde Gbẹtọ lẹ nọ blavo na tonudọgbẹ de mẹhe  na yin nukọntọ.
Susu to mẹhe nọ yin dide lẹ mẹ dona jẹ yanwle delẹ kọn. Ye do nuhudo nado jẹ owhe delẹ kọn kavi tonudọgbẹ lẹ wẹ na bayi gbemima vlavo eyin ye penugo nado wa gbeta lọ kọn kavi hẹn azọn denamẹ yetọn di.
Desmond Majekodunmi

**Desmond Olumuyiwa Majekodunmi** yin Naijilia sin avùnlọyinajọjlẹ gbẹtọ tọn tọ to otò Naijilia tọn mẹ. E sọ yin nukọntọ na  *Lekki State Urban Forest and Animal Shelter Initiative (LUFASI)*.
E sọ yin Hunsinga na tito "Green Hour" tọn to Nigeria Info 99.3FM he tín to Ladio ji.
Glezọnwatọ wẹ, he sọ yin wekantọ, hanjitọ, hankantọ, po sinimabayitọ po.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Desmond Tutu

Archbishop **Desmond Mpilo Tutu** (azán ṣianwetọ Kọyànsun owhe 1931 jẹ azán koatọ́n-nukundopotọ Awèwèsun owhe 2021) yin nukọntọ sinsen Anglican tọn to Hùwaji Aflika tọn (*South Africa*) nu he nọ hoavùn na jlọjẹ gbẹtọvi tọn. E mọ gigopanamẹnu daho *Nobel Peace Prize* yi to owhe 1983 na he e ho sọta awhan *Apatheid* tọn to otò South Africa tọn mẹ. Desmond Tutu wẹ yin yẹwhegan  tintan ṣọṣi Anglican tọn to Cape Town tọn mẹ. Tutu wẹ yin azinponọ na opli whẹgbigbọ tọn he ye ylọ dọ̀ *Truth and Reconciliation Commission* nado gọalọna mẹhe hẹn nutindo yetọn bu kavi gbleawu to awhan whenu.
## Otàn vuwhenu etọn tọn
Tutu yin jiji to *Klerksdorp* to *Transvaal*. To whenuena é dó owhe wiawe, ewọ po whẹndo etọn po bẹ jẹ oto Johannesburg tọn. Tutu jlo nado lẹzun doto, ṣigba mẹjitọ etọn lẹ ma penugo nado sẹ́dó wehọmẹ dotozọn tọn. Enẹwutu wẹ é dó yi plọnnu to wehọmẹ daho *Pretoria Bantu Normal College* tọn nado lẹzun mẹplọntọ.
E yin mẹplọntọ to wehọmẹ daho *Johannesburg Bantu High School* podo *Munsienville High School* po to *Mogale City*.

## Otàn Gbẹzan etọn tọn
Tutu wlealọ po Nomalizo Lea Shanxane po to azán awetọ Liyasun owhe 1955. To owhe 1975, e gọ̀ jẹ̀ ohọ etọn he ye nọ ylọ dọ *Tutu House* to gbètato Soweto tọn mẹ. Tutu ku to dotowhé daho Cape Town tọn to azán koatọn-nukundopotọ Awewesun owhe 2021. E do owhe 90. Azọn ylankan *Prostate Cancer* tọn wẹ é jẹ̀ kaka e dó ku.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Dibo-gbe

**Dibo-gbe**, (he sọ nọ yin yiylọ dọ ***Ganagana''', '''Ganagawa''','' kavi, ***Zhitako**'), yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido to Naijilia. E nọ yin dido to gbétato diblayi 20 mẹ to hùwaji Lapai tọn. Kandekoàtọn-nunkúndopo to kanweko ji (66%) poun, sọn  hogbe 200 Nupe-gbè tọn mẹ wẹ yin nudopolọ po Dibo-gbè po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Diclofenac

**Diclofenac** nọ yin yiyizan taidi amasin na agbasa vivẹ po agbasa hunmiyọn po. E nọ saba yin yiyizan na mẹhe gbleawu bo do apa. Dodinnanu he yin bibasi to owhe 2013, dohia dọ Diclofenac ma  yọn na mẹhe do awutu taidi Ahunzọn po asaku awaku po

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Amasin
Dee Doris

**Dee Doris** yin Hànjitọ wẹndagbe tọn Otò Naijilia tọn, po hànkantọ dé po. E wa sọn Ayimatẹn Delta tọn to Otò Naijilia tọn mẹ podọ e sọ yin yọnnu lizọnyizọnwatọ dé to Christ Embassy mẹ.
## Gbẹzan po azọn etọn po
Dee Doris he mẹlẹ sọ yọnẹn taidi Doris Nnadi yin yinyọnẹn ganji na ohàn etọn lẹ; "Omemma", "No be counterfeit" podọ ga "In This Place".
Ohàn tintan he Dee Doris basi wẹ *I look to you*, he yin didetọn gbọn Loveworld Music and Arts Ministry (LMAM) dali to owhe 2016.
To owhe 2018 ton mẹ, E zingbejizọnlin ladio tọn susu lẹ, bo yi tito sinsẹn tọn susu lẹ.
Dopo to ohàn etọn lẹ mẹ "Omemma" yin didetọn to owhe 2020 tọn mẹ bọ gbẹtọ hugan 73000 wẹ pọn ẹn to YouTube ji.
## Todohukanji ohan tọn

### Bladopọ lẹ
* *I Look To You (2016)*
* *Supernatural (2018)*

### Dopodopo lẹ

* "Faithful God" (2016)
* "In His Presence" (2016)
* "Supernatural" (2017)
* "In This Place" (2018)
* "No Bi Counterfeit" (2019)
* "Omemma" (2020)
* "Chimonye Obioma" (2020)
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Didier Drogba

**Didier Yves Drogba Tébily** yin jiji to azán widopotọ osun atọntọ owhe 1978 to Abidjan yin mẹhe ko yi gbọjẹ to azọn bọlu hiho tọn mẹ to otò Cote d'Ivoire tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E nọ tòdaho Abidjan tọn mẹ kakajẹ whenue e pe owhe atọ́n mẹvi, whenẹnu wẹ e sẹtẹn sọyi oto france tọn mẹ nado yi nọ po Tafẹ etọn Michael Goba po. Tafẹ etọn yin bọluhotọ dai to oto cote di'voire tọn mẹ.

## Yanwle etọn
To owhe 2006/2007 ṣẹnṣẹn, ewọ wẹ yin nukọntọ na mẹhe do ago to bọlu hiho mẹ na *English Premier League* podo ago ko(20) po. Didier drogba gba bọlu na bọluhogbẹ *Le mans* to ligue 2 to owhe 1998. Enẹgodo e sẹtẹn yi Olympique Marseille to owhe 2003 bo do ago gbanewhedopo(29) to ojlẹ he bọdego mẹ. To osun ṣianwetọ owhe 2004, Drogba sọ sẹtẹn yi Chelsea. E nọ Chelsea na owhe ao(10). Drogba yin dopo to bọlu hogbẹ cote divoire he yin oto etọn bosọ yin tọntlọngbọn na agodido po ago kandekoatọ́n to awusọhia kanwekoatọ́n mẹ.

## Nunina he e mọyi lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1978 lẹ
it:Didier Drogba
Dayo Amusa

**Dayo Amusa** yin yọnnu aihundatọ podọ hànjitọ otò Naijilia tọn de po.

## Bẹjẹeji gbẹzan po azọn etọn po
Dayo jiji dó Awọnlin. Ewọ wẹ ovi tintan to whẹndo ovi atọ́n tọn mẹ. Onò etọn wasọn 
Ayimatẹn Ogun tọn mẹ to whenuena otọ́ etọn wasọn Awọnlin. E yi Wehọmẹ  Mayflower tọn to otò Ikenne tọn mẹ. Dayo yi plọnnu gándo *Food Science and Technology* to Moshood Abiola Polytechnic whẹpo e do bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 2002 mẹ.
Dayo basi aihundida etọn tintan to owhe 2006 tọn mẹ. Dile etlẹ yindọ aihundida Ayọgbe tọn Nollywood mẹ wẹ e nọ basi sinima etọn lẹ Te hugan, e sọ nọ da aihun sinima Glẹnsigbe tọn lẹ ga. Dayo wẹ yin Wehọmẹgan yọnnu na Wehọmẹ PayDab tọn he tin to Ibadan po Awọnlin po.

## Ajọ̀ lẹ
## Ohàn he e ji lẹ
**Aye Mii*
**Ayemi Remix ft Oritsefemi*
**Alejo*
**Blow My Mind*
**Mama's Love*
**Omodaddy*
**Ife Foju*

## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn Intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dino Melaye

**Dino Melaye** (yin jiji to a zán tintan Alunlunsun owhe 1974) Yin Sẹnnamẹtọ Naijilia vijiji dé. Eyin Sẹnnamẹtọ he nọ penukundo Vodidi Ayimatẹn Kogi tọn go to wheyihọ-waji,Todin to tonudọgbẹ *People's Democratic party (PDP)* Whẹpo whẹdatẹn vivọylọ dó ho Otẹn lọ yi sọn e si, E pàṣẹ dọ ovo vivọdi dona tin to Uwọ po Sẹnnamẹtọ Smart Adéyẹmí to Tonudọgbẹ *All Progressive Congress (APC)* po ṣẹnṣẹn to owhe 2019.

## Wehọmẹ po ovu whenu etọn po
Daniel Dino Melaye yin jiji to Ayimatẹn Kano tọn mẹ to Togbo Naijilia tọn mẹ. É yi wehọmẹ daho *Command and Air-Force* tọn to Kaduna. É zindonukọn to wehihia Etọn mẹ to wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn to Zaria to fihe e hiawe dogbọn Oyọnẹn lẹdo tọn (*Geography*) to owhe 2000. To whenuena é to wehọmẹ Alavọ tọn mẹ, E yin Anadenanutọ na wehọmẹvigbẹ etọn lẹ tọn. Enẹgodo e yin dide taidi wekantọ daho na Ogbẹ *African Youth Council* tọn, Mọdopolọ e sọ yin wekantọ Ọgbẹ *Common Wealth Youth Council* tọn. Togbogan Oluṣẹgun Ọbásanjọ́ de e do Hagbẹ Ayinamẹtọ  *Presidential Advisory Council on Youths* to gandudu etọn whenu.

## Gbẹzan tonudidọ etọn
Dino Melaye yin Ogbẹvi Hoyidọtọ sẹnnamẹtọ (*House of Representatives*) de he to tẹnpọnna Vodidi Kanna/Ijunu to Ayimatẹn Kogi tọn. To Owhe 2015, ye dé e taidi Sẹnnamẹtọ Daho (*Senate)* to wheyihọ-waji Ayimatẹn Kogi tọn to Tonudọgbẹ *All Progressive Congress* tọn glọ. Dino Melaye Yin Dopo to mẹhe nọgodona Bukọla Saraki he yin Ogan na Hagbẹ Sẹnnamẹtọ Daho dile Etlẹ yindọ Tonudọgbẹ All Progressive Congress ma nọgodona ẹn. To Owhe 2019, Dino Melaye po Bukọla Saraki po dagbẹ devo lẹ po tọ́n sọn Tonudọgbẹ *All Progressive Congress* tọn mẹ, bọ kọnawudopọ hẹ Tonudọgbẹ *People's Democratic party* tọn.
Ewọ po Saraki po whlẹnagba to Tonudọgbẹ (PDP) tọn glọ, Saraki ma yin dide ṣigba Dino Melaye yin dide Whẹpo whẹdatẹn vivọylọ do ho e yi sọn e si, E paṣẹ na Ovo vivọdi po Smart Adéyẹmí he tin to tonudọgbẹ *All Progressive Congress* tọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1974 lẹ
Dipo Doherty

**Dipo Doherty** yin sẹnsatọ Naijilia-nu de.

## Wehihia po azọ́n etọn po
Dipo yin jiji to 1991, e yí gbedewema to *Mechanical Engineering* mẹ sọn wehọmẹ alavọtọn Virginia tọn mẹ. E yí gbedewema titengbe tọn etọn to *Integrated Design and Management* mẹ sọn *Massachusetts Institute of Technology*. Azọnwatẹn etọn tin to lẹdo *Spatial Geometry* tọn.

## Ajọ po gigopanamẹnu he e mọyi lẹ po
E yin dide taidi dopo to *Exhibitors to ART X Lagos 2017*' tọn lẹ mẹ. Azọ́n etọn yin apadewhe alọnuzọ́n he yin jijọ to *Arthouse's Affordable* mẹ. *Art Auction for charity in Lagos*. E yin alọdlẹndo na *Visual art category* to Ajọ̀ nukọnmẹ tọn Aflika tọn to 2019.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dotowhe Reddington tọn

**Dotowhé Reddington tọn**, (Reddington Hospital) yin Dotowhé akuẹnọ lẹ tọn dé he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ
## Whenue eyin didoai
Reddington bẹ azọn jẹeji taidi mẹgopọntọ mẹ he to azọ̀njẹ lẹ tọn to 2001, to whenẹnu wẹ e do *Cardiac Centre* ai he yin fi he ye nọ pọn ahunzọ̀n te to Victoria Island he tindo kọndopọ hẹ Dotowhé *Cromwell Hospital* to London. Dotowhé ehe yin didoai to 2006 bo do kando to Ikẹja.

## Zannu ohia tọn
Nuhe tin to Zannu ehe ji wẹ: *Reddington pioneered Nigeria's first Digital Cardiac Catherization and Angiography suite*, finẹ wẹ yin Dotowhé vonọtaun ahunzọ̀n tọn.

## Nuhe ye nọ wa to Dotowhe lọ lẹ
Dotowhe ehe nọ penukundo azọ̀n ehelẹ go:
:Renal dialysis
:Obstetrics po gynaecology po
:Paediatrics
:Surgery (endoscopy po day-care po)
:Ophthalmology
:ENT (Ear, Nose po Throat) surgery po
:Radiology
:Gastroenterology (digestive diseases)
:Psychiatry
Dotowhé

**Dotowhé** yin fihe gbẹtọ lẹ nọ yi nado mọ nukunpedomẹgo kavi azọnhẹngbọ to whenue mẹde to azọnjẹ kavi gbleawu. vogbingbọn he tin to dotowhe po nọtẹn nukunpedomẹgo tọn devo lẹ po ṣẹnṣẹn wẹ yindọ, Dotowhe nọ do adọzan he yọn fihe mẹhe to azọnjẹ sọgan damlọn do. To dotowhe, doto he to azọnwa lẹ nọ zan azọnwanu egbezangbe tọn lẹ do nọ penukundo mẹhe to azọnjẹ lẹ go. Mẹhe yi dotowhe nọ mọ nukunpedomẹgo yi gbọn doto sunnu po doto yonnu po dali.
Dotọ

**Dotọ** nọ yin odo he yin kunkun sọ yi aigbaglọ nado mọ osin. Whẹwhiwhẹn he wutu dotọ susu do nọ yin kunkun wẹ nado mọ osin sigba dotọ delẹ tin he nọ yin kunkun nado mọ yovomi po nudevo lẹ po. Dotọ nọ yin kunkun to aliho he bọawu mẹ he nọ dike bọ tọka kavi lọba he yin sinsin do okan go sọgan yin yiyizan nado dọn osin tọn sọn e mẹ. Oto susu he mẹ osin nọ han te lẹ mẹ taidi fihe nowhe kavi tọsisa depopenma tin te lẹ, Dotọ wẹ nọ yin kunkun nado mọ osin to ofi mọnkọ lẹ. Enẹwutu onu titengbe de wẹ eyin nado tin to aseji gando nuhe nọ yin wiwa do fihe waji dotọ yin kunkun do lẹ. Osin nuhahun dopo to afilikagbeji taun, enẹwutu, Dotọ ko yin kunkun po alọgọ po to topẹvi susu lẹ mẹ ehe zọn bọ e ma vẹawu sọmọ nado mọ osin ba. Dotọ nọ yọnbasi taun eyin aigba lọ nọ vi osin tọn.
## Alọdlẹndonu lẹ
Douglas Bravo

**Douglas Ignacio Bravo Mora** (azán widopotọ Whejisun owhe 1932 tọn yi jẹ azán gbàn-nukundopotọ Alunlunsun owhe 31 2021 tọn) yin tohodọtọ to otò Venezuelan tọn mẹ po avunhotọ *guerrilla* tọn po. E yin jiji do  Falcón, to Venezuela.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1932 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Dosu Joseph

**Joseph Dosu** (mẹhe yin jiji to azán fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, osun ṣidopotọ, owhe 1973 tọn mẹ to Abuja) yin bọọlu wletọ de to Naijilia dai.

## Azọ́n etọn hẹ ogbẹ́ bọọlu hiho tọn lẹ
Dosu gọalọ na Julius Berger nado dù to Agbawhinwhlẹn Bọọlu tọn he yin Naijilia *FA Cup* tọn ji to Abowhusun 1996 tọn, to whenuena e tẹnpọn bo wle bọọlu ganji sọta Kastina United. Azọ́n etọn wa tadonakọn to whenuena nugbajẹmẹji aji Jim tọn gbẹduhun tọn de jọ doe to Awọnlin to 1997, e dibla kú to whenẹnu.

To whenuena e dù to Agbawhinwhlẹn 1996 tọn lọ ji godo, e doalowemẹ nado wle bọọlu na bọọluhogbẹ Serie A Club Reggiana tọn. E ma ko tindo kọdetọn tangan de to finẹ whẹpo bọ nujijọ ajiji tọn lọ do zọn bọ e jo bọọlu hiho do to owhe konukunatọn mẹvi yinyin mẹ.

## Azọ́n etọn to togodo
Ewọ kẹdẹ wẹ yin bọọlu wletọ he nọte do otò etọn mẹ to bọọlu hogbẹ etọn lẹ mẹ, enẹ wẹ zọn bọ e do yin yiyizan to bọọlu hiho togodo tọn he Naijilia yì lẹ mẹ, sọ le e ma tlẹ do numimọ sọ bọọluwletọ awe he po lẹ do. To whenuena e yí yẹyidogonamẹnu Sika tọn de to whenue e dù to Agbawhinwhlẹn 1996 tọn ji godo wẹ e sọ vọ wá yì na Agbawhinwhlẹn atọ́n devo lẹ to Togodo na Naijilia. Enẹlẹ wẹ dehe wá aimẹ to Abowhusun 1996 tọn, he mẹ Super Eagles lẹ ho Burkina Faso lẹ te po kọdetọn 2 - 0 po to Awọnlin. Bọọlu hiho hẹ họntọn *(Friendly Match)* de wá aimẹ hẹ Morrocco to Awewesun 1996 tọn, e wazọn ganji to finẹ bo hẹn Naijilia yì Kenya to Osun tintan Owhe 1997 tọn mẹ. Bọọlu hiho hẹ Kenya ehe wẹ yin azọ́n godo tọn he e wà na Naijilia.

## Azọ́n bọọlu plọnmẹ tọn etọn
E bẹ azọ́n bọọlu pinplọnmẹ tọn etọn jẹeji to 2009. E yin ogán na nuplọnmẹtọ bọọlu tọn lẹ to *Lagos Based Westerlo Football Academy*.

## Nudọnamẹ dogọ lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1973 lẹ
ECOWAS

**Economic Community of West African States (ECOWAS)** he yé sọ nọ ylọ dọ **CEDEAO** to Flansegbe mẹ nọte na plipli Otogbo di fọtọn he tin to wheyihọ-waji Aflika tọn mẹ lẹ. To kọndopọmẹ Otò ehelẹ sinai do aigba he kilomẹtlu etọn yin 5,114,162km². To owhe 2015, gbẹtọ sọha he to Otò ehelẹ mẹ hugan livi 349. Yanwle ECOWAS tọn wẹ nadó kọngbedopọ nado mọ dọ tovi yetọn lẹ dó pekọ to àjọ liho, enẹwẹ zọn bọ yedo dó ogbẹ he yé nọ ylọ dọ (*Trade Union*) dote to azan gban ewhè Awetọ, Nuwhàsun, owhe 1975 to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Yé vọ́ ọgbẹ lọ sìn vọjlado delẹ bayi to azan konukunẹnẹtọ Liyasun, owhe 1993 to Cotonou. ECOWAS sọ nọtena ogbẹ he nọ dó afọ na jijọho to otogbo he tin to wheyihọ Aflika tọn lẹ mẹ. To whedelẹnu yé nọ sẹ́ awhanfuntọ lẹ dó otogbo he to avun ho lẹ mẹ nado hẹn jijọho wa otogbo enẹlẹ mẹ.

## Otogbo he tin to ECOWAS mẹ lẹ
To osun awetọ owhe 2017 tọn, ECOWAS dó otogbo fọtọn, ṣinatọn yin Otò he nọ do Flansegbe, atọ́n nọ do Glẹnsigbe bọ awe nọ do Portugal sin ogbe. Otogbo ehelẹ po wẹ kọnawudopọ to whenue ye ze ogbẹ lọ dóte to owhe 1975 mẹ, adavo otogbo Cape Verde tọn he kọnawudopọ po ogbẹ lọ po to owhe 1977. 
To azan gban, osun atọntọ owhe 2021 tọn, Otogbo Málì yin didesẹ sọn ọgbẹ lọ mẹ na whẹho huhlọn dó yi gan awhanfuntọ lẹ tọn he jọ whlawe to osun ṣinẹnẹ ṣẹnṣẹn wutu. Mọdopolọ yé dè Otogbo Guinea tọn sọn ogbẹ lọ mẹ na whẹho dopolọ to azan ṣinatọntọ, Zósun, owhe 2021 tọn mẹ.
Dorcas Shola-Fapson

**Dorcas Shola-Fapson** yin Aihundatọ de po Ladiohọ zọnwatọ de po he yin yinyọnẹn na adà he e nọ ze to aihun Tele ji tọn he e nọ basi yèdọ *MTV's Shuga* bọ e yin yinyọnẹn to aihun lọ mẹ taidi *Sophie*. To 2020, e lẹkọ do aihun MTV Shuga tọn na azọnylankan gbayipe coronavirus tọn ma na dotẹnmẹ Aihundatọ lẹ nado wazọ́n wutu, ehe jọ lẹdo aihọn pé. 

## Gbẹzan etọn
Fapson yin jiji do otò London tọn mẹ to owhe 1990 lẹ gblamẹ. Onọ etọn basi matintọ to whenue e yin owhe wiawe mẹvi bọ e yí gbedewema etọn tintan to azọ́n sẹnmẹjẹtọ lẹ wiwle tọn mẹ *(Criminology)* to otò England tọn mẹ. Enẹgodo e yì New York nado yì plọn azọ́n Aihundida tọn. Todin, e ko tọ́n to tito Aihundida tọn atọntọ MTV Shuga tọn mẹ, bo sọ yin yinyọnẹn taidi 'Sophie' to emẹ. E sọ yin hozedokanjitọ na "The Juice" he yin tito hokansemẹ tọn Tele ji tọn NdaniTV tọn. E tin to tito Aihundida tọn atọntọ MTV Shuga tọn mẹ, bo sọ yin yinyọnẹn taidi dotozọnwatọ de he yin 'Sophie' to aihun lọ mẹ. To tito ehe lọ dopolọ mẹ wẹ e basi nulila he yin *Alone Together* aihun ehe mẹ wẹ e dọho gando azọnylankan he gbaipe lọ yedọ COVID-19 go to 2020. Aihun tito ehe yín kinkan gbọn Tunde Aladese dali bo yin zizedo kanji to zanmẹ whla susu bọ Ogbẹ́ Pọninọ Akọta lẹ tọn (*United Nations*) sọ nọ godona ẹn. Aihun tito ehe bẹ Aihundatọ otò Naijilia tọn lẹ, Huwaji Aflika tọn lẹ, Kenya po Côte d'Ivoire po hẹn bọ ye sọ nọ zan hodọdopọ jẹhọnmẹ tọn lẹ do to nukọnzindo to aihun nuplọnmẹtọn ehe mẹ. Aihun lọ lẹpo yin dídá gbọn Aihundatọ he delẹ to ye mẹ nọ yin Mohau Cele, Lerato Walaza, Sthandiwe Kgoroge, Uzoamaka Aniunoh, Mamarumo Marokane and Jemima Osunde.

## Aihun he mẹ e tọ́n te lẹ
### Sinimọto
*Banana Island Ghost (2017)
*My Wife & I (2017)
*The Essence (2019)

### Television

*Shuga (season 3): Shuga Naija (2013-2014, 2020)
*‘‘Castle & Castle ‘‘(2019-2021)

## Pọn fi dogọ

List of Yoruba people

## Alọdlẹndonu lẹ

[Adà:Otàn Gbẹzan tọn]
[Adà:Ovi he ye ji to owhe 1990 lẹ
Ebute Ero

**Ebute Ero** yin tòpẹvi de he tin Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. E yin tòpẹvi de to aṣẹpipa lẹdo gandudu dokọtọn Lopo Awọnlin tọn glọ. Ebute Ero yin apadewhe tòdaho Awọnlin tọn. Tòpẹvi ehe yin adà tangan de he nọ do haṣinṣan he tin to tòvi hoho Awọnlin tọn lẹ po yọyọ lẹ po ṣẹnsẹn, podọ ahi de he nọ yin yiylọdọ Ahi Ebute Ero tọn tin to lẹdo ehe mẹ, ahi ehe yin dopo to ahi hoho lẹ mẹ podọ e sọ yin dopo to ahi he klohugan to Naijilia lẹ mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Edati

**Edati** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to   Naijilia. 

Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Enagi tọn mẹ to whèyihọ-waji to lẹdo alihogbó A124 tọn to alihiamẹnu 9°08′00″N 5°33′00″E ji.

LGD lọ bẹ lẹdo voovo awe he yin kinklán gbọn tọsisa Kaduna tọn  *(Kaduna River)* dali de lẹ hẹn. E tindo aigba he gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,752 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha  160,321 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. 

Sọha pósu tọn *(Postal  code) * lẹdo lọ tọn wẹ  913.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Efritin.com

**Efritin.com** he nọ yin yiylọ to pàá mẹ dọ **Efritin** yin azọnwhe ajọjijla intẹnẹt ji tọn he to azọnwa to Naijilia de. E yin didoai gbọn azọnwhé *Saltside Technologies* tọn dali, he wá sọn otò Sweden tọn mẹ. E sọ yin didoai to Avivọsún owhe 2015 tọn.

Efritin wá yin alọhẹndotena to Naijilia na e ma yin nukunpedego ganji gbọn azọnwatọ lẹ dali podọ akuẹ intẹnẹt tọn sọ vẹ́ taun to Naijilia hugan fidevo lẹ wutu wẹ ogán daho azọnwhe lọ Nils Hammar dọ. Nudọnamẹ he gando ego ehe yin lila gbọn linlinnamẹwe lẹ, ladiohọ lẹ po nọtẹn intẹnẹt tọn lẹ ji po to azán fọtọ̀ntọ, Alunlunsun owhe 2017 tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ebun Oloyede Ola-Iya

**Alhaji Lukuman Ebun Oloyede Ola-Iya** he mẹlẹpo yọnẹn taidi *Igwe* yin Ovi jiji Togbo Naijilia tọn, bosọ yin Aihundatọ nupinpọn dó plọnnu tọn dé. Ebun Oloyede yin  jiji to otò Kenta tọn mẹ, to Oke-Ejigbo Abeokuta.

## Tito wehihia etọn tọn
Olaiya yi wehọmẹ dókọtọn St. Jude tọn to Abeokuta to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. E sọ zindonukọn to Wehọmẹ daho Premier tọn to Abẹokuta. To enẹgodo e yi plọnnu gándo hodọdopọ go to Wehọmẹ Moshood Abiola tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ.

## Azọn etọn taidi Aihundatọ nupinpọn-do plọnnu tọn dé
E kọnawudopọ hẹ ogbẹ Aihundida tọn Musibau Shodimu tọn he tin to tòpẹvi Abeokuta tọn mẹ to whelọnu to gblagbla owhe 1970 tọn lẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ejembi Eko

**Ejembi Ekpo** yin jiji to Azan konukunatọ̀ntọ́ Osun Atọ̀ntọ́ Owhè 1952 to Ayimatẹn Benue Tọn mẹ to otògbo Naijilia tọn mẹ. E sọ yin Whẹ̀yidọ̀tọ́ to Whẹdatẹn Daho hugan tògbo Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Eko FM

**Eko FM** yin didoai to owhe 1997 tọn mẹ taidi apadewhé Ladio Họsá Awọnlin tọn *(Radio Lagos)* tọn.

EkoFM yin didoai nado nọ wleawuna nudọnamẹ lẹ na Ayọnu lẹ.

Awọnlinnu susu wẹ nọ ganjẹ asisa ehe go nado nọ sè nudọnamẹ he to zojí lẹ, na e nọ na linlin lẹ tọn Glẹnsigbe po ogbè lẹdo lọ tọn po mẹ wutu.

Nudọnamẹ lẹ sọn gandudu lọ de po wẹndomẹ titengbe lẹ po nọ yawu jẹ mẹlẹ de sọn finẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Eletu Kekere

Ahọlu **Eletu Kekere**, mẹhe yin visunnu Ahọlu Gabaro tọn, duahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn na whenu pẹẹde to okú Ahọlu Akinsemoyin tọn godo to Owhe 1775. Nususu ma yin didọ gando gandudu  Eletu Kekere tọn go hugan dọ̀ e ma tindo ovi depope.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Elisabeth Ekoué Pognon

**Elisabeth  Ekoué  Pognon** (yin jiji to owhe 1937) yin Whẹdatọ tintan he yin yọnnu to Otogbo Benẹ tọn mẹ. Ewọ wẹ sọ yin yọnnu tintan he biọ ogbẹ whẹdatọ daho Benẹ tọn lẹ mẹ podọ ga e sọ yin yọnnu tintan he yin dide gbọn ovo bibla dali nado yin dide taidi Ogán pete whẹdówhe daho hugan Benẹ tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Yinkọ he enọ yin whẹpo dó yi asuwhe wẹ Elisabeth Kayissan Ekoué. Asu etọn wẹ nọ yin *Pognon*. Yé ji to 1937. Eyi wehọmẹ daho to Lomé, Togo po Dakar po to Senegal. Eyi Gbedewema B.Sc etọn to Wehọmẹ Alavọ Poitiers tọn to France do whẹdidọ ji. Enẹgodo eyi Gbedewema Dàho Masters tọn to Whẹdidamẹ to Wehọmẹ Alavọ Panthéon-Assas to Paris to 1962.

## Azọn etọn
To 1965, Pognon kọnawudopọ hẹ whẹdọhọsa daho Benẹ, ehe wẹ zọn bọ e do yin yọnnu tintan he yin Whẹdatọ dé to Benẹ. To whenuena e ko wazọn to whẹdọhọsa pẹvi pẹvi lẹ godo, esọ wa lẹzun Ogandaho whẹdọhọsa he tin to Kutọnu tọn, enẹgodo sọ wazọn to whẹdọhọsa mayigbe-na-whẹ-he midà nami tọn. Podọ ga to whẹdọhọsa he klo hugan to Benẹ mẹ tọn, ehe wẹ naẹ lẹblanu-lọkẹyi lọ nado yin yọnnu tintan he tin to yé mẹ. To 1993, yé dé taidi yọnnu tintan he na yin whẹdatọ to whẹdọhọsa daho yọyọ he yé gba do Benẹ mẹ. Enẹgodo eyin dide gbọn ogbẹ etọn lẹ dali nado yin Ogan pete na yé, ewọ sọ wẹ nọ otẹn enẹ lọ mẹ kaka jẹ 1998 whẹpo dó joe na Conceptia  Denis  Ouinsou. Todin, e ko jo azọn whẹdida tọn dó.

## Pọn fi dogọ
Yọnnu Tintan he yin Whẹyidotọ to aihọn lọ blebu mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Elizabeth I

**Elizabeth I** (azan 7tọ osun 9tọ owhe 1533- azan 24tọ osun 3tọ owhe 1603) wẹ yin ahọsi na oto England tọn po Ireland tọn po. Ewọ wẹ ahọsi sọn azan 17tọ osun 11tọ owhe 1558 kaka e do ku to osun 3tọ owhe 1603. E sọ nọ yin yiylọdọ Good Queen Bess kavi The Virgin Queen kavi Gloriana. Ewọ wẹ viyọnnu Ahọlu Henry VIII tọ England tọn po Anne Boleyn, asi etọn awetọ po. Whenue Boleyn mọ winyan to owhẹnukọn, Elizabeth sin ogbẹ blawu taun podọ e sọ yin susu doganmẹ to Tower of London oganhọ hoho lọ mẹ. Mahopọnna enẹ, Elizabeth dugan po bibi po azọn sinsinyẹn wiwa po. Gandudu etọn tindo kọdetọn dagbe titengbe to ajọwiwa mẹ. E sọ whlẹn oto etọn sọn alọ spanish Armada tọn mẹ. E ma wlealọ gbede bo dọmọ emi wlealọ po oto England tọn po. To oku etọn tẹnmẹ to 1603 Ahọlu James Vioto Scotland tọn sọawuhia taidi kọdetọn etọn. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Elizabeth yin jiji to owhe 1533 to Greenwich, England. Ewọ wẹ ovi Ahọlu Henry VIII tọ England tọn po asi awetọ etọn, Anne Boleyn. E do nọviyọnnuda enẹgodo nọvisunnuda Edward. Elizabeth mọ wepinplọn dagbe yi. E sọgan do bo kan ogbe voovo sidopo(6): English, French, Italian, Spanish, Greek po Latin po. Whenuena e tindo owhe wiatọnda(13 1/2) otọ etọn basi matintọ bọ nọvisunnuda etọn lẹzun ahọlu Edward VI England tọn. Nọvi sunnudaho etọn lọsu basi matintọ to whenue e tindo owhe fọtọn(15). Enẹgodo Mary jẹ otẹn etọn mẹ to 1553 ewọ lọsu basi matintọ to 1558 enẹgodo Elizabeth lẹzun Ahọsi.

## Kọdetọn etọn taidi Ahọsi
E hẹn sinsẹn Roman Catholic gọwa England. Owhe he Elizabeth yizan hundotẹnmẹ dote na hanjitọ susu nado tindo kọdetọn dagbe. William Shakespeare, Christopher Marlowe, Edmund Spenser po wekantọ William Byrd wazọn to awanu Elizabeth tọn. To ojlẹ gandudu etọn mẹ, e haya tọjihun dahọ John Hawkins tọn bosọ na ẹn azọnwanu lẹ nido penugo bo wajọ gbẹtọ hihọ po sisa po tọn. Mẹdevo lẹ taidi Sir Walker Raleigh, Humphrey Gilbert sọ wa nudopolọ ga. To 1580, drake lẹzun omẹ tintan (Englishman) he zọn ohu ji lẹdo aihọn pe. to owhe 1600, Elizabeth lọsu do azọnwhe de te, East India Company he wa lezun azonwanu na British Empire.

## Spanish Armada
England po Spanish po to wiwọ sinsinyẹn mẹ. enẹwutu Elizabeth dotuhomẹna Protestant he tin to Spanish Held Netherland nado tọnawhan Spain. E sọ dotuhomẹna awhanfuntọ huji tọn etọn lẹ  nado yangbe bato Spanish tọn. to 1588, Ahọlu Phillip ii tọ Spain tọn sẹ Armada nado va England sudo. Bato England tọn pe Spanish Armada to ohu jí to azan 29tọ osun 7tọ owhe 1588 bo sọ duto ye ji.

## Gbẹtọ nukundeji Ahọsi tọn
Elizabeth ma wlealọ gbede, e ma sọ tindo ovi. Nalete, gbẹtọ nukundeji lẹ wẹ nọ yin mimọ to awanu etọn. Delẹ to ye me wẹ Robert Dudley 1st Earl of Leicester. Enẹgodo, e lẹhlan Robert Derereuk 2nd Earl of Essex. Omẹ ehe lẹ jlo na ho gandudu Ahọsi Elizabeth tọn yi ṣigba e ma pa ye bọ ye sọ yin huhu.

## Elizabeth yin matintọ
Elizabeth yin matintọ to Richmond Palace to azan 24tọ osun 3tọ owhe 1603. Ahọlu Protestant tọn James vi tọ lẹzun Ahọlu England tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Eléphant Mouillé

**Pierre Zinko** (yín jiji to owhe 1969), e yin mẹhe gbẹtọ lẹ yọnẹ́n ganji po tẹnmẹyinkọ lọ **Eléphant Mouillé** po, e yin hànjitọ otò Benẹ tọn de, bosọ yin aihundatọ nukikodonamẹtọ tele ji tọn de. E yin dopo to ogbẹ́ he do azọnwhé aihundida nupinpọn-do-plọnnu tọn he nọ yin Sèmako Wobaho tọn ai.

## Gbẹzan etọn
Zinko yin jiji to owhe 1969 mẹ to otò he nọ yin Bohicon to togbo Benẹ tọn mẹ.

## Azọn etọn
To whenuena e yin owhe wiawemẹvi, Zinko jẹ azọ́n zòkẹ̀kẹ́ jijlado tọn plọn ji. Whenẹnu wẹ e sọ nọ yì daihun to agọ́tẹn lẹ. To owhe 1986 tọn mẹ, e fó azọ́n pinplọn etọn bo yí gbedewema to azọ́n zòkẹ̀ké jijlado tọn mẹ. Enẹgodo, Eléphant Mouillé lẹkọ do Cotonou nado yì do azọ́nwatẹn zòkẹ̀ké jijlado tọn etọn ai.
Ṣigba to whenue e jẹ dọ́n, e mọ Pipi Wobaho bọ yé sọ vọ azọ́n aihundida nuplọn-do-plọnnu tọn jẹeji.
To Owhe 1996 tọn mẹ, Eléphant Mouillé po họntọn vivẹ etọn  Simplice Behanzin he ye nọ ylọdọ Pipi Wobaho po do aihundagbẹ́ yetọn ai bo nọ ylọẹ dọ "Sèmako Wobaho Theater and cinema company" ehe hẹn nukun hunhun po yindidi po wá na azọ́n Aihundida nuplọn-do-plọnnu to otò Benẹ tọn mẹ. Pọ́jijẹ yetọn zọn bọ aihun sinimọto tọn yeton gbayipe to otò Benẹ tọn mẹ podọ to otò he sẹpọ ẹ lẹ lọsu mẹ. Na pọ́ninọ yetọn wutu, To Owhe 2010 tọn mẹ, yé yí gigopanamẹnu susu lẹ to azọnwhé tele tọn lẹ po hùnwhẹ he yin dudu to Owhe lọ mẹ po  si yedọ "Hùnwhẹ Azán Mẹyugbeji Tọn" (Africa Day). Aihundida yetọn to hùnwhẹ lọ mẹ hẹn gigopanamẹnu susu lẹ wá na yé podọ na Benẹ ga. To owhe 2008 tọn mẹ, yé basi aihun he diyin de yèdọ *If it was you*. To Owhe 2012 tọn mẹ, ogbẹ́ lọ basi aihun de he yin *Capricious Apprentice*. To Owhe 2013 tọn mẹ, ogbẹ́ lọ gbà bọ yé jẹ voovo.
Aihun he hugan 500 mẹ wẹ Eléphant Mouillé ko tọ́n te to Benẹ. Sọn Owhe 1986 jẹ owhe 2019 tọn mẹ, aihundida etọn ko zọn bọ e ko mọ gigopanamẹnu he hugan kanweko yí bo tọ́n to video ohàn tọn 200 mẹ. E sọ tọ́n to aihundida tele ji tọn he sọ Kande-nukundopo (41) mẹ, ewọ wẹ sọ kàn bosọ deanana ko (20) to emẹ. To owhe 2019 tọn mẹ wẹ e basi hùnwhẹ owhe koatọ́ntọ he e ko to azọ́n aihundida nuplọn-do-plọnnu tọn wà.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1969 lẹ
Adà: Benẹ-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Benẹ
Emeka Ani

**Emeka Ani** yin aihundatọ Naijilia tọn po anadenanutọ bo bẹ azọ́n jẹeji to owhe 1989.

## Azọ́n
E bẹ́ azọ́n aihundida etọn jẹeji to owhe 1989, to whenue anadenanutọ sinimọto de dọho hẹ ẹ. E zindonukọ̀n to aihundida etọn mẹ to owhe 1990.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
E jẹ azọ̀n bo basi obiọ podo ovẹ̀ po na alọgọ akuẹ tọn nado penukundo azọ̀n etọn go.

## Sinimọto etọn lẹ
*Issakaba (2000)
*The Last Burial (2000)
*Abuja Connection (2003)
*Desperate Billionaire (2005)
*Kissing the Wind (2006)
*My American Nurse (2006)
*666 (Beware the End Is at Hand) 1 & 2 (2007)
*Church on Fire 1 & 2 (2008)
*Okoto the Messenger (2011)
*Sometime in July (2018)

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Emeka Anyaoku

**Emeka Anyaoku**, GCVO, CFR, CON, eyin jiji to azan Fọtọn-nukun-awetọ Alunlunsun, Owhe 1933 ton mẹ, Tohodọtọ Togbo Naijilia ton wẹ Ewọ yin. E sọ yin dopo to omẹ atọntọ ogbeta commonweath tọn bo yin owegbokantọ ogbe lọ tọn. Ewọ wẹ sọ yin mẹhe bọdo azinponọ go na Ahọvi ogbeta Commonwealth ton.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1933 lẹ
Elegushi Beach

**Elegushi Beach** yin otò dé he tin to tọ̀to to Lekki, to Ayimatẹn Awọnlin tọn to huwaji wheyíhọ-waji otò Naijilia tọn.
Whẹndo Elegushi tọn he tín to Lekki to Ayimatẹn Awọnlin tọn wẹ do otọtó lọ.
Otọtó Elegushi tọn yin dopo to otọtó de yọn hugan lẹ he tin to Awọnlin podọ ga to otò Naijilia tọn blebu mẹ.
Jonọ he nọ wá otọ lọ tó lẹ nọ su sọ 40,000 to osẹ dopodopo mẹ, ṣigba Sẹgbe wẹ jonọ lẹ nọ su hugan.
## Alọdlẹndonu lẹ
Eleko Beach

**Eleko sín otọtó** hẹ tín Lekki Pennisula, whezẹntẹn na lopo Awọnlin to otò Naijilia tọn ma yín gandudu lẹ tọn. Eleko Beach yin didodai to owhe 1989
Emeka Ossai

**Emeke Ossai** yin aihundatọ Otò Naijilia tọn dé.
E yi ajọ̀ Aihundatọ dagbe hugan tọn to ajọ̀ Africa Movie Academy tọn ẹnẹtọ mẹ na ada he e yiwa to sinima "Checkpoint" tọn mẹ.
## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Ossai yin vijiji Ndokwa tọn sọn Kwale, Utagba-Uno to Gandudu Pọnla Ndokwa tọn to Ayimatẹn Delta tọn mẹ.

E plọnnu gándo Food Technology go to Wehọmẹ Alavọ Agriculture tọn to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ.

## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ
**Checkpoint*
**One Life*
**Women at Large*
**Greatest Weapon*
**Occultic Wedding*
**Greatest Weapon*
**Executive Mess*
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Emmanuel Ndubisi Maduagwu

**Emmanuel Ndubisi Maduagwu** (yín jiji to owhe 1947) ye doyeyina nido yin Nuyọnẹntọ hẹ ahunzọn 
(*Biochemistry*) to weohọmẹ alavọ Ibadan (*University of Ibadan*) tọn to owhe 1989, he sọ gọalọ na weohọmẹ alavo lọ kaka jẹ Awewesun owhe 2013. He yin Nuyọnentọ do ahunzọn to wehọmẹ alavọ Convenant (Convenant University)tọn.  He fellow do Lenunnuyọnẹn wehọmẹ daho Naijilia (Nigerain Academy of Science)tọn, he do yindidegbonovòdali sin Awukọndopọ wehọmẹ daho tọn to pli hẹ bayi to Alunlunsun owhe 2015. To din, Nuyọnẹntọ Maduagwu yín Nuyọnẹntọ po Gandutọ-azọnwatẹmẹ ahunzọn to
wehọmẹ alavọ Chrisland (*Chrisland University*) tọn he tin to otodaho Abeokuta tọn mẹ, to otò Naijilia tọn mẹ.

## Owe hihia etọn
Nuyọnẹntọ Emmanuel N.Maduagwu yì wehọmẹ "Denis Memorial Grammar School" hẹ tín otodahó Onitsha, Ayimatẹn Anambra Tọn, otó Naijilia bo wa  yì *Cambridge West African School* to owhe 1962 po *The Cambridge Higher School Certificate* to owhe 1964. To  owhe 1972  po 1976, he yí gbedewema po gbedewema daho dogọ na ahunzọn to wehọmẹ alavọ Azọnwatẹn to wehọmẹ Amasin-zọnwiwa he tín wehọmẹ alavọ Ibadan (University of Ibadan) tọn,bo sọ wiwazọn di mẹplọntọ pevi to owhe 1978, wẹpo he dopẹna do  di  mẹplọntọ daho to owhe 1981. Whenu he jẹ 1989, he wa yi  do dayi Nuyọnẹntọ ahunzọn wiwa to wehọmẹ alavọ lọ. Hẹ jo azan to owhe 2012 tolí he jẹ  owhe 65 aihọnmẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Emmanuel Oshoffa

**Emmanuel Mobiyina Oshoffa** ( Emmanuel Mobiyina Friday Adebowale Abiodun Vihan Oshoffa, yin jiji to azán koatọ́n Awewesun 1948) we yin yewhenọ podọ agungan sinsen Celestial Church of Christ(CCC) tọn. Dile etlẹ yindọ Emmanuel Oshoffa we nọ deanana nuhe nọ yin wiwa tọ Amisa lọ mẹ. Oso wiwe lọ yin didoai do Imeko fihe dowatọlọ, yedọ otọ etọn yin didi do. Awuwhan sin nuwiwa de pọn Beni Ọmọge hlan taidi mẹjẹmẹtẹnmẹ na Maforikan Surulere nado yin nukọntọ yetọn. Oshoffa we yin dide taidi agungan CCC tọn to osun 12tọ owhe 2002 taidi mẹjẹmẹtẹnmẹ na yẹwhenọ Phillip Hunsu Ajose he yin matintọ to osun 3tọ owhe 2001. Mobiyina Oshoffa wẹ yin ovi tintan na yẹwhenọ dowatọ Samuel Bileowu Joseph Oshoffa podọ ewọ wẹ yin yẹwhenọ daho na sinsẹn Celestial Church of Christ lẹdo aihon pe.
Ọshoffa yin jiji to kpave(Benẹ)to owhe 1948 bosọ yin dopo tọ hanjitọ lẹ mẹ to Amisa Porto Novo tọn mẹ whẹpo e do sẹtẹn yi France. Dile e ko yin gbedena do gbọn otọ etọn dali. Ewọ kẹdẹ po anadenanutọ First Shedrack Hospital tọn wẹ mọdona fihe otọ he yin dowatọ CCC tọn te na nudi ganhiho 24 mẹ to whenue nujijo asidan tọn de jọ to osun 9tọ owhe 1985 tọn. E wọ wẹ tin to otẹn dagbe mẹ nado na linlin de nulẹ yi do tọn. Ọshoffa yi wehome alavo tọn to Paris, fihe e yi gbedewema etọn *Bachelor's Degree in Animal Biological Science* to owhe 1976 Pocter Overseas Department yin didoai gbọn Ivory Coast Celestial Christians po susu west Indian lẹ po dali. Sọn  owhe 1986 gbọn wẹ Emmanuel Oshoffa ko yin nukọntọ na ye. Eyin dide taidi agungan CCC agun France tọn gbọn yẹwhenọ Abiodun Bada to owhe 1997. To 1989, Emmanuel Oshoffa baptizi doto Congo tọn, Malela, mẹhe wa Paris  na nukunpedomẹgo  dotowhe tọn, finẹ wẹ e bẹ amisa etọn te to Brazaville to osun 12tọ 2002, to whenue e to awuwle nado tọnwhẹn yi Porto Novo sọn France, e yin yiylọ do Imẹkọ nado wa yin agungan to finẹ.

## Dodinanu dogọ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Encomium Magazine

**Encomium Magazine** yin hojlawema Otò Naijilia tọn he *Encomium Ventures Limited* nọ wa wezinjẹgbonu na.
Eniola Ajao

**Eniola  Ajao** yin yọnnu aihundatọ Naijilia tọn sọn gbetato Epe tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E ko sọawuhia to aihun sinimọto tọn he hugan 75 mẹ. 
## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Ajao po ahoovi awetọ etọn yọnnu po wẹ yin jivọ to ovi ṣidopo mẹjitọ etọn tọn lẹ mẹ. Ajao yi wehọmẹ dokọ tọn *Saint Michael's Anglican Primary School* po *Army Secondary School* po to Ẹpẹ. Sọgbẹ hẹ nuhe Ajao dọ, ojlo etọn wẹ yindọ, e jlo na hẹn homẹ mẹjitọ etọn tọn lẹ hun, enẹwutu e lẹn nado lẹzun aihundatọ sọn whenue e to ovu. Ajao zindonukọn to wehọmẹ yiyi etọn mẹ to *Yaba College of Technology* po wehọmẹ alavọ tọn *University of Lagos* fihe e na mọ gbedewema alavọ tọn yi te. Podo whẹsadokọnamẹ susu po, E ma tin to họntọn mẹ po Ọdunlade Adekọla po dile etlẹ yindọ yé ko wazọn dopọ na ojlẹ susu.
## Yanwle etọn
Aihundida tintan he mẹ Ajao sọawuhia te, hosọ etọn wẹ Igbà Aìmọ̀ to owhe 2004. Aihun devo lẹ he mẹ e sọawuhia te wẹ Ẹniọla, Ẹrin Orin po Daramọla po. E sọawuhia to aihundida de he hosọ etọn yin *The Vendor* to owhe 2018. Ajao yin nukọntọ to ada aihundida tọn delẹ mẹ taidi *Yẹle Ara*, he yin didetọn to osun wiawetọ owhe 2018.
## Sọ pọn
Todohukanji Ayọnuvi lẹ tọn
## Alọdlẹndonu lẹ
Etim Inyang

**Etim Okon Inyang** (25 Awewesun 1931 – 26 Zósun 2016) yin ponọ sunnu Naijilia vijiji de he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Sunday Adewusi tọn mẹ to 1983, podọ Muhammadu Gambo Jimeta sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 1986. E kú to 2016 to whenue e tindo owhe 84 to Awọnlin to Naijilia mẹ.
Inyang yin jiji to Enwang Mbo, Akwa Ibom.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2016 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
F. Lee Bailey

**F. Lee Bailey Jr.,** he nọ yin yiylọdọ F. Lee Bailey, (mẹhe yin jiji to azán aotọ, Ayidosun owhe 1933 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán atọ̀ntọ́, Ayidosun owhe 2021 tọn) yin whẹ̀yidọtọ na agọjẹdosẹntọ otò Amẹlika tọn de. 
Yè ji Bailey do Waltham, Massachusetts. E wazọn to Massachusetts po Florida po.
Bailey yiavunlọna Doto Sam Sheppard to whenuena e yin whẹ̀sadokọna dọ e hù asi etọn.
Bailey gọalọna Sheppard nado vọwhẹ̀ylọ, ehe Bailey tindo kọdetọn dagbe bo gọalọna Sheppard nado duto whẹ̀sadokọnamẹ lọ ji.
Bailey wẹ yin whẹ̀yidọtọ nukọntọ he tindo kọdetọn dagbe to avunlọyiyina Captain Ernest Medina mẹ to whẹ̀dọtẹn martial for the My Lai Massacre.
Bailey, po mẹdevo lẹ po, tindo kọdetọn dagbe to avunlọyiyina O.J. Simpson mẹ to whẹ̀vọylọ etọn whenu fie e ko yin whẹ̀sadokọna dai te dọ e hù asi etọn dai tọn he nọ yin Nicole Brown. 

To 2014, *Maine State Bar Association* po *Maine Supreme Judicial Court* po gbẹ́ obiọ Bailey tọn dai nado vọ whẹ́dọwema etọn zùn yọyọ kavi gọwagbẹ̀.
Bailey yin matintọ to Atlanta, Georgia to azán atọ̀ntọ́, Ayidosun owhe 2021 tọn, osẹ dopo jẹnukọnna jijiwhe kanwe-ṣiatọ̀ntọ etọn whenu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1933 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Fagbule Olanike

**Fagbule Olanike** (mẹhe sọ yin yinyọnẹn taidi **Nike Fagbule**) yin ajọwatọ de, podọ e sọ nọ wazọ́n taidi mẹhe nọ penukundo haṣinṣan gbẹtọ lẹ tọn go (public relations practitioner). Ewọ wẹ yin dowatọ azọ́nwhe Zebra Stripes Networks tọn.

## Vuwhenu po azọ́n etọn po
Olanike yin jiji to Awọnlin bo whẹn to Satellite Town. E bẹ azọ́n jẹeji taidi dodinnanutọ-gan na *linlinnamẹwe Deez tọn*. Họntọn etọn de dọho etọn na Ayeni Adekunle,
mẹhe yin dowatọ *Black House Media* tọn podọ e yin dide taidi  nukunpedonugotọ na haṣinṣan gbẹtọ lẹ tọn *(public relations officer)* to 2007.
To 2012, e jo azọ́n do to *Black House Media* bo do azọ́nwhe etọn titi ai he yinkọ etọn yin *Zebra Stripes Networks*. To 2015, azọ́nwhe etọn wazọn dopọ hẹ azọ́nwhe otò Dubai tọn de he yinkọ etọn yin *Alive Now*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn