open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyril Stober/guw-bj

**Cyril Stober** nyí linlinxɔɖɔtɔ́ kpó linlin-kantɔ otò náijilia tɔn ɖé. é nyí jiji to Ayimatɛn Niger Tɔn mɛ. é yi wexɔmɛ ɖaxo Fatima Secondary xe nyí nyínywɛ todin tayiɖi Father O'Connell Science College, to Minna.
## Otań Azɔn étɔn Tɔn
Stober basí húgǎn oxwe gban (30) tayiɖi linlinxɔɖɔtɔ kpó linlin-kantɔ ɖé kpó.  ada xe mɛ é ɖinyì te wɛ linlin ogán ciɛnɛ zanmɛ tɔn xe é nɔ xya to nukpinkpɔn NTA tɔn ji. Nusisɔ vonɔtawun étɔn wɛ avɔ̀,gbakun kpó gannukún étɔn kpó. To oxwe 2015, oxó dè gbayikpé ɖɔ Stober ko jó azɔ̌n, sigba é kpaca nukpɔntɔ́ lɛ nádó mɔ ɛn to linlin xya. To azan konǔkundókpótɔ Lidósun oxwe 2019, Stober joazɔ́n to azɔnxwe Nigerian Broaɖcasting Authority. ɖilě tlɛn nyíɖɔ Cyril Stober ko jó azɔ̌n, é gbɛ bɔ wazɔn to nɔtɛn NTA tɔn ji ná é kò lɛzun nukúnmɔ̀nu dókpó to otò náijilia tɔn mɛ.
## Otàn gbɛzǎn étɔn tɔn
Stober wlealɔ xɛ efun Merriman-Johnson, linlin-kantɔ ɖayi tɔn xe wazɔn to azɔnxwe Nigerian Broaɖcasting Authority kakajɛ hwenue yě tún alɔwle lɔ́.
To azan Wiatɔntɔ Alunlunsun oxwe 2019, Stober wlealɔ ɖevo xɛ elizabeth Banu asi lɔ́ tomɛ xe nyí Garkiɖa, to Ayimatɛn adamawa Tɔn,to otò náijilia tɔn mɛ.  E dó ovi atɔ̀n (nyɔnuvi awe kpó sunnuvi dókpó kpó) sɔ́n alɔwle étɔn kpó éfun Merriman-Johnson kpó tɔn mɛ. Asi étɔn yɔ́yɔ́ lɔsu nyí linlinxoɖɔtɔ kpó azɔnxwé NTA Abuja tɔn kpó.

## alɔdlɛndónù lɛ
Cyrus Chothia/guw-bj

**Cyrus Homi Chothia** (nyi jiji to azán fɔtɔ̀n-nukúnɛnɛtɔ, Afínkplɔsun, oxwe 1942 bo nɔgbɛ̀ jɛ azan ko-atɔ́n-nukúndókpótɔ, Abɔ̀xúsun, oxwe 2019) tɔn mɛ. FRS nyí Wenywɛtɔ Great-Britain-nu. é sɔ nyí wenywɛtɔ ɖé to lɛnunnunywɛ mɛ to Meɖical Research Council(MRC) kpóɖɔ ga Laboratory of Molecular Biology(LMB) to Wexɔmɛ Alavɔ Cambriɖge tɔn kpóɖɔ ga é sɔ nyí gbɛtɔ́ wenywɛtɔ ɖé to Wolfson College, Cambriɖge tɔn. Chothia basí matintɔ to azan ko-atɔ́n-nukúndókpótɔ, Abɔ̀xúsun, oxwe 2019 tɔn mɛ to hwenuena é tindó oxwe kanɖé-gbàn-atɔ́n-nukúnawetɔ.

## alɔdlɛndónù lɛ
Yinka Durosinmi

**Omoba Yinka Mursiq Durosinmi** (yín jiji to 25 June 1961) yin Tonudọtọ Naijilia-nu de he sọ yin Azìnponọ na lẹdo gandudu dokọ tọn Ojo tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. 
## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn po wehihia etọn po
**Yinka Durosinmi** yín jiji do whẹndo Ahọlu Osolu tọn mẹ to lẹdo Irewe tọn mẹ to tópẹvi Ojo tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. 

E yi wehọmẹ dokọ tọn Apapa Baptist ton to Apapa
Henriette Goussikindey

**Henriette Goussikindey**, he nọ yin yiylọdọ **Mẹmẹyọnnu Marie Henriette Goussikindey**, yin jiji to 18 mai 1968 to Cameroon, yin yẹwhenọ-yọnnu pamẹnọtọ po anazọ́nwatọ de po.

## Otàn gbẹzan etọn
### Bẹjẹeji po azọ́nplọnmẹ po
Marie Henriette Goussikindey yin jiji to 18 mai 1968 to Cameroun.
To 1993, e mọ gbedewema etọn yí to Azọ́nwatẹn Azọ́nplọnmẹ Devizọnwiwa tọn to Mbalmayo, Cameroon. To godo mẹ, e wleawuna yẹdide vonọtaun lẹ gbọn wunmẹ voovo lẹ dali to Canada. To 1998, e dotana azọ́nplọnmẹ etọn to alahọ whanpẹnọ de mẹ to Cameroun na owhe ẹnẹ.

### Azọn etọn
To 2005, ogán anazọ́nwatọ nukundeji Ousmane Aledji tọn mọ ẹn bo ze dotẹnmẹ hundote lọ donukọnna ẹn nado ze nuzedonukọnnamẹ de donukọnnamẹ, ehe e dotana po kọdetọn dagbe po gbọn yẹdide ao sisà lẹdo vivọnu owhe 2007 tọn dali.

## Azọ́n Sinsinyẹn Wiwà
*2015: To 2015, Yọnnu de sọn tòpẹvi Art tọn mẹ to Bénin. 
Dile ojlẹ to yìyì, n'nọ mọ awuvivi to jijọho dindin mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Nadine Akogbéto

**Nadine Akogbéto** yin ajọwatọ Benẹnu de podo tonudọtọ po. E wọ wẹ yin omẹ tintan he mọ gbedewema daho hugan yí to gbejizọnlin sadidi tọn to Benẹ. E wọ wẹ yin azinponọ ogbé‌ Benẹnu lẹ tọn na agbàwhinwlẹn whanpẹ tọn *(Fédération béninoise des concours de beauté)* podọ e sọ yin jlatọ “*Miss Indépendance Bénin*” tọn. To 2021, e pọntẹnmẹ na Benẹ to gblagbla azó‌nwatọ gbejizọnlin sadidi tọn he yin Aflikanu lẹ tọn.
Abdou Ouro-Akpo

**Abdou Nassirou Ouro-Akpo** (yin jiji to azan atọ́ntọ Osun Ayidosun owhe 1982 tọn) yin Bọlu-hòtọ Togo-nu de he nọ ho tẹnmẹ nukọn na bọlu-hògbẹ́ otò lọ tọn dai.

## Azọ́n etọn
Ouro-Akpo kò hò bọlu na otò Togo tọn po Germany po na bọlu-hògbẹ́ lẹ taidi Maranatha, Rot-Weiß Oberhausen, Germania Gladbeck, Schwarz-Weiß Essen, SC Westfalia Herne, SC Fortuna Köln, SV Schermbeck, TSV Marl-Hüls, DSC Wanne-Eickel po BW Oberhausen-Lirich po.

E sọ mọ ajọ̀ wunmẹwunmẹ atọ́n yi na Togo to bọlu hiho whenu to owhe 2003 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ronald Reagan/guw-bj

**Ronald Wilson Reagan** (xe nɔgbɛ̀ sɔ́n 6 afínkplɔsun 1911 jɛ 5 ayidósun 2004) nyí aihundatɔ kpóɖɔ tònuɖɔtɔ́ ɖé kpó to Amɛlika, é wa lɛzun ayimatɛngán 33tɔ ayimatɛn California tɔn tɔn kpóɖɔ tògan 40tɔ Amɛlika tɔn. éwɔ sɔ wɛ asu Jane Wyman tɔn (1940 jɛ 1948) kpóɖɔ to énɛgodo, náncy Reagan (yě wlealɔ to 1952).

## Alɔdlɛndónù lɛ
Ibrahim Ahmed Bako

**Ibrahim Ahmed Bako** (5 Whejisun1943 jẹ 31 Awewesun 1983) yín ogan daho de tó awhànpa Nigeria tọn mẹ he gọalọ taun to diọdo daho hinhẹn wa  gandudu Nigeria tọn mẹ.

Tó gandudu Liyasun 1966 tọn po Awewesun 1983 po tọn mẹ. Gandudu 1983 tọn de Shehu Shagari sẹ sọn ganzinpo jí bọ1966.
Gandudu 1983 tọn de Shehu Shagari sẹ sọn ganzinpo jí bọ1966 tọn wá de ogan daho Ironsi tọn sẹ. Bako basi matintọ to avunhiho na otẹn to Nigeria to Awewesun mẹ.

## Azọn etọn
Ibrahim Ahmed Bako (N/548) FSS MSS psc yín jiji to 5 Whejisun 1943 to Kaduna,
Ayimatẹn Kaduna tọn mẹ. E yí Wehọmẹ Dokọ tọn etọn to Wehọmẹ Kaduna tọn sọn 1951 jẹ 1954, enẹgodo e zindonukọn bo yí Wehọmẹ Giwa tọn nado fò Wehọmẹ daho to 1956.
Jenɛsisi

**Jenɛsisi** nyí owě tintan owě wiwe xeblu tɔn. É bɛjɛeji kpó ɖidá wɛkɛ lɔ tɔn kpó. É wa vivɔnu kpó okú Josɛfu tɔn kpó. Nyíkɔ xeblugbe owě lɔ tɔn zɛɛmɛdó 'to bɛjɛeji'.

## Bladókpɔ́
Jixweyɛxwe dá wɛkɛ lɔ kpó nǔxe tin to é mɛ lɛ kpó to azán ciɖokpó gblamɛ. Jixweyɛxwe gbɔjɛ to azán cianwetɔgbe bosɔ lá ɛ ɖi azán wiwe ɖé to kpókpólɛkpó mɛ. Jixweyɛxwe wleawu jikpa edɛni mɛ tɔn ná sunnu tintan lɔ Adam kpóɖɔ nyɔnu tintan lɔ Evi. Onǔ dókpó gee wɛ Jixweyɛxwe ma ná dótɛnmɛ yě nadó wa. Jixweyɛxwe ɖégbe ná yě ma nadó ɖu to sinsɛn atin onywɛ ɖagbe kpó oylan kpó tɔn mɛ. 
Odan ɖé klɔ evi bɔ é sɔ ɖu to sinsɛn atin onywɛ tɔn xe jixweyɛxwe ɖégbe etɔn ná yě ma nadó ɖu to é mɛ lɔ mɛ. É sɔ ná Adam to sinsɛn atin lɔ tɔn mɛ bɔ é sɔ ɖu. Ná yě ma setonu ná jixweyɛxwe wutu, é ɖé yě sɔ́n jikpa lɔ mɛ, enɛwutu mɛlɛkpó dóná wazɔn hwɛkpó dó ɖu.
Agbagli Kossi

**Agbagli Kossi** (1935 - 1991)  yin yedenanutọ togonu de he azọn etọn lẹ ze àṣà Aflika tọn do àga. Eyin jiji tó lẹdo Lomé tọn de mẹ he ye ylọdọ Bè, tó togbo Togo tọn mẹ bo ka sọ yin tọ́ntlọ́ngbọ̀n to vodun  sẹntọ Lomé tọn lẹ mẹ, bo ka sọ yin yinyọnẹn ganji di vodun sẹntọ to Togo. Mẹlẹ sọ yi atinpipa he enọ sa nu wewe do kavi sinmẹ vẹẹ́-flusọ do sa. E sọ pá atin ahoo lẹ tọn po onọ po ovi etọn lẹ tọn po he e nọ ylọdọ venavi.

Kossi sọ yi na agbàwhinwhlẹn nujletọ lẹ tọn he yin *Magiciens de la terre* to agbàwhinwhlẹn tẹn *Centre Georges Pompidou*
tọn to Paris to owhe 1989 po owhe 1991 po, enẹgodo e sọ yi na agbàwhinwhlẹn to agbàwhinwhlẹntẹn *Centro Atlántico de Arte Moderno*, to *Las Palmas de Gran Canaria*, he to Spain.

## Otàn gbẹzan etọn tọn

## Alọdlẹdonu lẹ
Penicillin/guw-bj

**Penicillin** nyí amasin xuhlɔnnɔ ɖé, xe nɔ nyí yiyizan nadó gbɔ azɔ̀n sinsinnyɛ lɛ tayiɖi azɔ̀n bɛkplamɛ lɛ. Amasin exe wɛ nyí tintan xe nyí dóɖinna nadó gbɔ azɔ̀n sinsinnyɛ lɛ. É nyí dóɖinna gbɔn dodinnanutɔ sir Alehander Fleming dali to oxwe 1928 mɛ, cigbǎ é ma nyíbibayi tɔn kakajɛ oxwe 1940. To egbexe, amasin sinsinnyɛ ɖévo lɛ ko nyí bibayi gbɔn kpénicillin dali. Amasin tayiɖi Penicillin G, Procaine Penicillin, Benthazine Penicillin kpó Penicillin V kpó. Amasin Penicillin to hweɖelɛnu, é nɔ nyí yiyizan nadó gbɔ azɔ̀n tayiɖi asamɛzɔn kpó okpɛn gbɔxlixɛ tɔn kpó. é sɔ nyí yiyizan tawun to wɛkɛ hwan awetɔ hwenu. Mɛɖelɛ tin xe amasin lɔ nyíuwaɖo to alixo agɔ mɛ dó yě ji. Mɛɖelɛ nɔ slu, nu nɔ sɛn dó agbasa ná mɛɖelɛ, é nɔ bɛ avivɔ kpla mɛɖelɛ, mɛɖelɛ nɔ yi afɔɖayǐ hwɛxwɛ. mɔɖokpólɔ, mɛɖelɛ tin xe agbasa nɔ xli yě tawun enyí  amasin lɔ ma yi ye. Ná azɔnwiwa amasin lɔ tɔn wutu, é ko to nyi nyíyiyizan to dótoxwe lɛ lɔsu.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Lɛnunnunywɛ
Sahara/guw-bj

**Danfafa Sahara tɔn**, xe tin to agewaji Aflika tɔn, wɛ nyí danfafa xe klohúgǎn to ayigba blebu ji kpóɖɔ ewɔ sɔ wɛ danfafa xe hunmiɔn húgǎn. Gbiblo danfafa Sahara tɔn dlɛnkan gbɔn otò susu mɛ kpóɖɔ exe bɛ otò lɛ tayiɖi Morocco, Algeria, Tunisia, Libya, Egipti, Mauritania, Mali, Niger, Chad, kpó Sudan kpó hɛn. Susu fie é dlɛnkan gbɔn lɛ tɔn wɛ gbɛtɔ‌ ma nɔ nɔ‌, cigbǎ mɛɖelɛ kpénugo nadó nɔ adà xe mɛ osin tin te lɛ. Danfafa Sahara tɔn gblo sɔ kilomɛtlu livi cinɛnɛ to adà etɔn ɛnɛ lɛ dókpóɖokpó mɛ. To ojlɛ ɖé mɛ wayi, danfafa exe wá fa sɔ mɔ bɔ jinukún lɛ sɔgan wú to lɛdó etɔn ɖélɛ mɛ cigbǎ to nukɔnmɛ, é sɔ vɔ xú hwlaɖokpódógɔ‌. danfafa Sahara tɔn wɛ nyí fie hunmiɔn húgǎn to ayigba blebu ji cigbǎ é ma nyí ewɔ wɛ fie xú húgǎn. Danfafa xe xú húgǎn wɛ danfafa "*Atacama*" tɔn xe tin to xuwaji Amɛlika tɔn. 

## Ninɔmɛ aimɛ tɔn danfafa lɔ tɔn
Ninɔmɛ aimɛ tɔn saxara tɔn nyí dókpó to ɖéxe sin-ɛn húgǎn to ayigba ji lɛ mɛ. Jikun vuɖe wɛ nɔ ja to lɛdó danfafa saxara tɔn, jɛxon axizi sɔ nɔ sɔawuxya sɔ‌n ojlɛ ɖé jɛ ɖévo mɛ. To lɛdó danfafa lɔ tɔn ɖélɛ ji, jikun sɔgan nɔ ma ja ná nuɖi oxwe dókpó blebu. To alunlun hwenu, xixla nɔ sù tawun to okle. To avivɔ-hwɛnu, fifa nɔ tin tawun to agewaji danfafa lɔ tɔn, kpóɖɔ to xuwaji, ninɔmɛ lɔ nɔ kpɔnte kpɛɛɖe. Osin-ago nɔ ja to lɛdó osó  tɔn etɔn lɛ ji to hweɖelɛnu.

## Lɛdó
Osó xe yiaga húgǎn to danfafa saxara tɔn wɛ 'Emi Koussi'  xe yiaga sɔ mɛtlu 3415. osin-ago nɔ ja to lɛdó osó tɔn xe yiaga tawun lɛ, é tlɛ nyí to alunlun hwenu. Osó tangan xe tin to lɛdó lɔ mɛ wɛ osó 'Atlas' tɔn xe tin to Algeria. Fixe yiɖo húgǎn to lɛdó saxara tɔn mɛ wɛ "The Qattara Depression" xe tin to Egipti. Otɔ‌ susu wɛ jugbɔn danfafa Sahara tɔn ji. Etomɔco, susu nɔ sɔawuxya bo sɔ nɔ busɛ to ojlɛ voovo lɛ mɛ, cigbǎ otɔ‌ 'Nile' tɔn kpó otɔ‌ "*Niger*" tɔn kpó ma nɔ xú.

## Alɔdlɛndónù lɛ
Larbi Zekkal/guw-bj

**Larbi Zekkal** (xe nyí jiji to azán 19tɔ nuxwasun 1934 – azán 17tɔ zosun 2010) nyí aihunɖatɔ kpóɖɔ nukikoɖónámɛtɔ otò Algeria tɔn.

## Gbɛzǎn mɛɖetiti tɔn
Larbi Zekkal nyí jiji to azán 19tɔ nuxwasun 1934 Algeria. É kú to azán 17tɔ zosun 2010 to Algeria to hwenue é tindó oxwe (76), ná aijijɛ sɔ‌n hɔntonu oxwe etɔn tɔn, bo nyí ɖiɖi dó cyɔ‌ɖitɛn Sidi M’hamed tɔn.

## Azɔ‌n aihundida
Zekal bɛ azɔ‌n aihundida tɔn jɛeji to oxwe 1950 lɛ gblamɛ, bo ko tindó maxɛ to aihundida voovo lɛ mɛ. é nyí nnyíywɛ tawun ná adà xe é yiwa to aihundida (*The Battle of Algiers*) tɔn mɛ. É sɔ tindó maxɛ to aihundida flansegbe tɔn xe nyí bâton rouge, xe nyí anaɖena gbɔn Rachid Bouchareb dali. é sɔ tindó maxɛ to aihundida Si Mohand U Mhand, l’insoumis tɔn mɛ. Aihundida xe Zekal tindó maxɛ to é mɛ gbɔgodo wɛ aihundida flansegbe tɔn xe xosɔ etɔn nyí (*Outside the Law*) (*Hors-La-Loi*), nyí ɖiɖetɔ‌n to 2010.

## Alɔdlɛndónù lɛ

## Nɔtɛn ɖévo lɛ
Makoko/guw-bj

**Makoko** nyí lɛdó ɖé xe tin tɔ‌tó, sɛkpɔ ageklo Awɔnlin tɔn, to adà awetɔ anà 3rd Mainland Bridge tɔn ji. Ɖiblayi madó-atɔ‌n oxɔ‌ xe to lɛdó lɔ mɛ lɛ tɔn wɛ nyí gbigbá dó ɖòtin ji to tɔ‌tó kpóɖɔ dó lɛdó ayigba lɔ tɔn xe kpò ji. Gunnu lɛ wɛ nyí suhúgǎn mɛxe nɔ nɔ‌ tɔ‌tó-waji lɛdó lɔ tɔn lɛ, yé wá sɔ‌n Gbagli kpóɖɔ sɔ‌n Benɛ kpóɖɔ azɔ‌n tangan xe yé nɔ wà wɛ hwèxuxu.

Makoko to hweɖelɛnu nɔ nyí alɔdlɛndó ɖi "Venice xe to Aflika" ná osin susu xe lɛdó é kpé lɛ wutu. É nyí sɔxayina ɖɔ gbɛtɔ‌ sɔxa xe to lɛdó lɔ mɛ wɛ 85,840; cigbǎ gbɛtɔ‌ xe to lɛdó lɔ mɛ lɛ ma nyí xixya tlɔlɔ to mɛxixya xe wá aimɛ to 2007 hwenu, kpóɖɔ sɔxa mɛxe to finɛ lɛ tɔn ko nyí kpinkpɔnhlan ɖi ɖéxe su húgǎn mɔ. To Liyasun, oxwe 2012 tɔn, toxɔluɖuta Awɔnlin tɔn matin avase xe jɛ ɖé, ɖégbe ɖɔ akpaɖexwe oxɔ‌ xe nyí gbigbá dó ɖòtin ji to lɛdó lɔ mɛ lɛ tɔn ni nyí xixɔliai. Exe ɖékɔtɔn dó oxɔ‌ susu xe to tɔ‌tó lɛdó Iwaya/Makoko tɔn lɛ xixɔliai kpóɖɔ exe zɔn bɔ xwédó susu ma sɔ tindó fibɛtadó ba.

## Otàn

Makoko nyí didóai to oxwe kanweko fɔtɔnnukúnɛnɛtɔ, suhúgǎn oxɔ‌ xe nyí gigbá to lɛdó lɔ mɛ tɔn wɛ nyí nyí gbigbá dó ɖòtin lɛ ji to tɔ‌tó. Makoko nyí lɛdó ɖé xe sɛkpɔ Iwaya kpó Oko Baba kpó.

Nyǐkɔ lɔ Makoko nyí xogbe Ayɔgbe tɔn ɖé xe enyí é nyí lilɛdógbeɖevomɛ, é zɛɛmɛdó nadó "ze Akoko". To aca Anyɔ‌u lɛ tɔn mɛ, amà "Akoko" tɔn lɛ nɔ nyí yiyizan nadó gɔalɔ ná vijiji kpóɖɔ é sɔ nɔ nyí yiyizan to hwenue ogán ɖé jlo ná nyí zizedó gántɛnmɛ, Makoko egbezangbe tɔn tindó amà exe susu xe wú lɛdó kpé. 

To Liyasun 2012 tɔn, toxɔluɖuta Awɔnlin tɔn, to ganɖuɖu Babatunde Fashola tɔn glɔ, ɖégbe ɖɔ oxɔ‌ xe nyí gigbá dó ɖòtin ji lɛ to tɔ‌tó Iwaya/Makoko tɔn lɛ ni nyí xixɔliai kpóɖɔ to ganxixo 72 kpoun gblamɛ xe avase lɔ nyí nina godo, oxɔ‌ xe nyí gigbá dó ɖòtin ji lɛ susu wɛ nyí xixɔliai. Ɖiblayi gbɛtɔ‌ sɔxa 3000 wɛ hɛn fibɛtadó yětɔn bu ná nuyiwa exe wutu. To osun awe xe nuyiwa exe wá aimɛ godo, ogbɛ‌ xɔ‌gbigbá tɔn ɖé xe nyí nyinywɛ ɖi *Urban Spaces Innovation* basí tito ɖé nadó gɔalɔ to lɛdó Makoko tɔn hinhɛn lodó mɛ kpó wekpinkplɔ‌n kpó. Tito exe nyí zizedónùkɔnna ogbɛ́ *Lagos State Ministry of Urban and Physical Planning* tɔn to Alunlunsun 2014 tɔn.

## Yɛɖiɖe-sɛɖótɛn


Image:1962 Makoko map detail Lagos Nigeria txu-oclc-441966035-lagos-1962.jpg|Yɛɖiɖe lɛdó ayigba tɔn Awɔnlin tɔn to 1962, xe dó Makoko kpó Lagos Mainland kpó xya. 
Image:Makoko auf dem Wasser (5209071738).jpg
Image:Makoko auf dem Wasser (5208471435).jpg
Image:2010 Lagos Nigeria by Rainer Wozny 5342608955.jpg|Makoko, 2010
Image:Okoh collins photography landscape shots all over Nigeria.jpg|Yɛɖiɖe Makoko tɔn ɖé, 2017.
About to roast makoko.jpg|Hwèvi xe nyí xùxù to Makoko lɛ 
After roasting makoko 3.jpg|Hwèvi xixi to Makoko 
After roasting makoko 4.jpg|Hwenue hwèvi lɛ nyí xixi godo to Makoko
Fish for sale at makoko Lagos.jpg
Fishers boat after work at makoko Lagos.jpg
Standby canoe.jpg
Women at work at makoko Lagos.jpg
Women at work at Makoko.jpg
Women at work at makoko Lagos 2.jpg
Abdoulaye Bio Tchané

**Abdoulaye Bio Tchané** (he yin jiji to Abọ̀húsun 1952) yin akuẹzinzan plọntọ po tonudọtọ de po sọn Bénin.

## Vuwhenu po wepinplọn po
Abdoulaye Bio Tchané yin jiji to Djougou, Bénin. E plọn akuẹzinzan to Wehọmẹ Alavọ Dijon tọn whenu, fie e mọ gbedewema yí te. E sọ plọn akuẹsẹdotẹn to *Centre Ouest-Africain de Formation et d'Etudes Bancaires* mẹ to Dakar, Sénégal.

## Azọ́n
Bio Tchané jẹ azọ́nwa ji to Akuẹsẹdotẹn Daho Otò He Tin To Whèyihọ-Waji Aflika Tọn Lẹ Mẹ Tọn. E lẹzun anadenanutọ Azọ́nwatẹn he nọ penukundo dodinnanu akuẹzinzan po Whẹho akuẹ tọn lẹ po tọn go tọn. Sọn 1998 jẹ 2002, ewọ wẹ yin agbagogán whẹho akuẹzinzan tọn to Bénin to gandudu Togán Mathieu Kérékou glọ. Sọn 2002 jẹ 2007, Bio Tchané wazọ́n taidi anadenanutọ Azọ́nwatẹn Aflika tọn to *International Monetary Fund (IMF)* tọn. To nukọn mẹ, sọn 2008 jẹ 2010, ewọ wẹ yin azinponọ Akuẹsẹdotẹn Heyin Zizedo Nukọnyiyi To Whèyihọ-Waji Aflika Tọn Mẹ Ji tọn.

To 2011, Bio Tchané do ede hia nado yin togán to Bénin. Ewọ yin dopo to mẹhe go yè sọgan dejido lẹ mẹ, ṣigba e dotana to otẹn atọ̀ntọ mẹ. To vòbibla mẹ to 2016, e yí 8.9% to vòbibla lọ lẹ mẹ.

To agayiyi tintan lọ godo, e nọgodona Patrice Talon. To whenuena Talon duto vòbibla lọ ji, Bio Tchané yin dide taidi Agbagogán he nọ penukundo Nudọnamẹ po Nukọnyiyi po go to 6 Lidosun 2016.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Satọ Drum

**Satọ drum** is a single-faced drum among the Ogu people of West Africa. The drum is very popular among the Ogu of Badagry in Lagos State. Sato is a tall twin drum with a height of 7 feet or more. In traditional Ogu culture, the drum is believed to ward off evil spirits. In contemporary times, Sato drum performance is a common feature in many traditionnal festivals and cultural celebrations in Nigeria. The Sato is acclaimed to be the largest and tallest drum in the world.

## Tradition

In Ogu tradition, the Sato is believed to be a reverred twin drum, comprising male and female single-faced drums made from the Iroko tree and an animal-skin membrane. The Sato drum is played at major festivals and ceremonies. Each of the two drums is commonly beaten by a four-member group of drummers, who dance energetically around the tall drums. The drummers are usually dressed in a special attire, and they chant esoteric songs. Sato drum performances consists of an ensemble in which the main Sato drummers are supported by a troupe of other drummers and percussionists playing other smaller drums and brass instruments.

## References

Adà:Traditions
Henriette Hangnanmey

**Henriette Hangnanmey**, he yin jiji to 12 octobre 1992 to Cotonou, yin linlin-kàntọ Togo tọn de podọ anadenanutọ de po .
## Otàn gbẹzan etọn tọn
To nupinplọn to Azọ́nwatẹn Daho Azọ́nwatẹn He Nọ Penukundo Bénin Go tọn godo, Henriette Hangnanmey bẹ yanwle etọn jẹeji to 2015 to televiziọn Eden tọn ji. Enẹgodo, e jlo na dọhodo whẹho he siso aigba Aflika tọn lẹ ji gbọn kalti video tọn lọ gblamẹ.To 2016, e basi sinima tintan kleun de, he yin jiji to ganpa mẹ, ehe dọhodo hosọ ovi he yin jiji to gànpamẹ de dali.
E tindo mahẹ to hùnwhẹ video tọn voovo lẹ mẹ to 2017, gọna Akọjọpli Burundi tọn,  Lausanne po Toulouse po. To hunwhẹ aflika tọn gbe.
To agbasazọ́n etọn whenu, e ze afọ Togo po Bénin po tọn dai, to sinima yọnnu aflikanu lẹ (Burkina Faso to 2019) podọ to akọjọpli po hunwhẹ ohó tọn (New Brunswick to 2019). 
E zindonukọn to oplọn etọn mẹ to Canada. To ojlẹ etọn mẹ to Miss Dadjo Foundation, e lẹhlan tọṣiọvi lẹ po NGOs po he dọhodo lehe azọ̀n apọ̀nmẹ tọn nọ glọnalina gbẹtọ lẹ nado jẹazọ̀n to Africa do ji.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1992 lẹ
Antioku Silia Tɔn/guw-bj

**Antioku Silia tɔn** tin to tɔ‌sisa Orontes ji, yèɖɔ nuɖi kilomɛtlu 30 sɔ‌n xuto Meditelane tɔn xe to Seleukia kpóɖɔ nuɖi kilomɛtlu 550 dó agewaji Jelusalɛm tɔn. Séleucus i Nicator, xe nyí togán tintan axɔluigba Séleucide tɔn wɛ dó Antioku ai to oxwe 300 B.C.E. Antioku yawu ɖi nnyíá é nyí tatɔ‌-tònɔ axɔluigba enɛ tɔn wutu. To oxwe 64 B.C.E., ahwàngán lomu tɔn Pompée yí Silia dó basí ayimatɛn Lomu tɔn ɖé, bɔ Antioku lɛzun tatɔ‌-tònɔ etɔn. To oxwe kanweko tintan C.E., gbɔnvona lomu kpó alɛkzanɖli kpó, antioku wɛ nyí tòɖaxó atɔ‌ntɔ xe klo bosɔ jɛ adɔkun húgǎn to tòɖaxó xe tin to axɔluigba lomu tɔn glɔ lɛkpó mɛ. Antioku nyí ahɔnkan ajɔwiwa tɔn kpó tonuɖiɖɔ kpó tɔn. Agbàn ajɔwatɔ xe to silia lɛkpó tɔn wɛ nɔ gbɔn finɛ hwɛkpó dó nɔ nyí didóhlan lɛdó oxù Meditelane tɔn xe kpò lɛ mɛ. Ju lɛ sù to Antioku.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Hwenuxó
Tetracycline/guw-bj

**Tetracycline ** nyí amasin sinsinnyɛ ɖé xe nyí dóɖinna to oxwe 1945. É nyí amasin sinsinnyɛ xe gbloada tawun ná é nɔ xu owanvu lɛ tawun. Tetracycline nyí kinkan namɛ hwla tintan to oxwe 1948. to oxwe 1950, to wexɔmɛ alavo Harvard tɔn, wenywɛtɔ Robert Burns Woodward wazɔn sinsinnyɛ dógɔ dó amasin lɔ ji.

To oxwe lɔ mɛ janwɛ , é sɔ nyí kinkan ná zinzan to vojlaɖo lɛ godo. Amasin exe lɔ nɔ saba nyí zinzan ná awutu tayiɖi nusinsɛn to agbasa go, etlɛ sɔ nɔ wazɔn ná mɛxe to suslu bosɔ to minyɛ to ojlɛ dókpólɔ mɛ.  amasin exe nyí dókpó to amasin xe ogbɛ aixon lɔ tɔn xe nɔ xokan ná agbasalilo nɔ yizan tawun.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Amasin
Adà:Lɛnunnunywɛ
Harmonie Dodé Byll Catarya

**Harmonie Dodé Byll Catarya** yin ohó milomilo-kàntọ Bénin tọn de he yin jiji to 1991.

## Otàn gbẹzan etọn
### Nuhe e plọn lẹ
E do gbedewena daho to nulinlẹn, anadidenanu po vọvjado bibasi po mẹ, Harmonie Dodé Byll Catarya sọ yin zohunhunnọ gando owe go. Azọ́nplọnmẹ po ohó milomilo-kàntọ azọ́nyọnẹntọ de po he owanyi zogbe nọ whàn ẹn nado plọnnu ẹn nọ hẹn awuji i taun.

### Azọn etọn
Gbọnvona ehe, Harmonie Byll nọ plọnmẹ to wehọmẹ alavọ mẹdetiti tọn lẹ mẹ to Bénin. E sọ nọ plọnmẹ aliho dodinnanu bibasi tọn, akuẹzinzan azọ́nwhé lẹ tọn po takuẹ súsú po.
To whenuena e ko zẹ̀ agbàwhinwhlẹn  po godo, e jẹ agbasazọ́n etọn wà ji to mars 2013 bo lẹzun tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn de mẹ to Bénin.  
To 2014, e ze afọ Bénin tọn dai to Mali to Hùnwhẹ Gòhọtúntún po Ohó Akọjọpli tọn po whenu (FISM).  
E sọ ze afọ Bénin tọn dai to zinjẹgbonu 19tọ Printemps des poètes tọn mẹ to Paris he yin bibasi sọn 5 mars jẹ 19, 2017.  
E tindo mahẹ to aliho nuyiwa aṣa yọnnu lẹ tọn tintan to Bénin mẹ bosọ nọ saba yin bibiọ na hùnwhẹ kosi tọn lẹ to otò po akọjọpli tọn po mẹ.  
Ewọ wẹ yin dowatọ Hùnwhẹ Akọjọpli tọn heyin The Eny of the (FIST) tọn.  
E sọ ze okàn he nọ yọ́nsè de dai he nọ yin yiylọdọ ojlẹ nudindọn ohó milomilo-kàntọ lẹ tọn.  
Ehe zọ́n bọ yé nọ yí talẹnti lẹ do kọ̀n yede dopọ po zohunhun po na hodidọ gbangba tọn po zomọ gbèzeyiaga tọn po.  
E tindo mahẹ to zinjẹgbonu 2tọ "ogbé ylankan " he mẹ e yin tọ́ntlọ́ngbọ́n te to mẹsusu devo lẹ ṣẹnṣẹn.  
Owanyi he e tindo na wekinkan bẹjẹeji to ohọ̀ ṣidopotọ mẹ to whenuena e mọ ohó milomilo de gbọn Senghor.  
Harmonie wẹ yin wekantọ azọ́n awe delẹ tọn he bẹ wọ̀bliba sinsẹ̀n - nuplọnmẹ tọn he nọ deanana nukinkan lẹnunnuyọnẹn tọn lẹ po bẹplidopọ owe lẹnunnuyọnẹn tọn lẹ po hẹn, enẹ wẹ Azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn he nọ yin zinzinjẹgbonu to 2016.  

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1991 lẹ
Cella Stella

**Cella Stella**, he yin jiji to Côte d'Ivoire, yin hànjitọ podọ hànkantọ Makossa tọn Bénin-nu de. 

## Otàn gbẹzan tọn
Cella Stella yin jiji to Côte d'Ivoire gbọn mẹjitọ Bénin-nu lẹ dali. E jẹ nuhiho hò ji to owhe-17-mẹvi mẹ, to fie e jẹ kọdetọn dagbe tintan etọn kọ̀n te to hùnwhẹ wehọmẹ tọn kleun de whenu he yin tito basina gbọn *Centre Culturel Français*. To 1973, e biọ hànjigbẹ de he nọ yin *Black Santiago* mẹ, e plọn *highlife*, soukouss po R&B po to finẹ, yèdọ nuhiho alọpa devo lẹ. E jẹ hànji ji edeṣo to owhe he bọdego mẹ. E wleawuna agbán de he e ylọdọ "Jale". Ohó milomilo - kàntọ de sọn Cameroun he nọ yin Eboa Lotin wẹ kàn ohàn lọ lẹ. E dukosọ hẹ hànjitọ de he nọ yin Myriam Makeba to nuhiho de tẹnmẹ to Cotonou. Yé lẹzun họntọn. Yé zingbejizọnlin lẹ dopọ to Libéria po Togo po. E lẹkọwa-whé to 1979 podọ e dukosọ hẹ dawe de he nọ yin Ekambi Brillant. Yé yiwanna yede bo wá tindo viyẹyẹ de dopọ. Yé wleawuna agbán susu dopọ. Dẹpẹ lọ wẹ kàn ohàn etọn lẹpo to Douala. Dopo to agbán etọn he diyin taun to 1986 lẹ mẹ wẹ "Mumi We Njo". E wá jihàn to hùnwhẹ daho de tẹnmẹ to Louisiana. E jihàn dopọ hẹ hànjitọ he diyin awe devo lẹ: Sylviane Cédia po Francis Cabrel po. To 2000, wleawuna agbán devo de he e ylọdọ "Tradi Emotion". E wá jẹ ohàn Benin tọn lẹ ji ji. E jihàn gando owanyi go, podọ gando numimọ he e ko tindo wayi lẹ go. E jihàn dopọ hẹ hànjitọ voovo devo lẹ, delẹ to yé mẹ wẹ Guy Nsangué, Étienne Mbappé , Noël Assolo , Willy N'for, Charles Ewandje po Barbara Akabla. E wá sẹtẹn yì France. E zindonukọn to hànjiji mẹ bo jihàn to nuwiwa voovo lẹ tẹnmẹ to Europe podọ to Afrique.

## Ohàn etọn lẹ

* 1974: Jale
* 1986: Mumi We Njo
* 2000: Tradi Emotion

### Ohàn he e ji edeṣo lẹ
Cella Stella ji ohàn diblayi kande-ao edeṣo:
* 2000: Nyoue
* 2000: Chéri Gbomayi
* 2000: Monjuba
* 2000: Makambo ya nostalgie
* 2000: Mbo’a Ngo
* 2013 : Latane oa na mba
* 2013 : Mambo na mambo
* 2013 : Mari officiel
* 2013 : Sokem
* 2013 : Ebola ndutu
* 2013 : Wellissane

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Honorine Attikpa

**Honorine Attikpa**, yinkọ jọun etọn wẹ **Honorine Z. Hounnonkpe Attikpa**, e yin tonudọtọ Bénin tọn de. Ewọ yin Agbagogán de to gandudu Tohodọtọ Boni Yayi Ayidosun18, 2015 tọn mẹ to Whejisun 2016 tọn mẹ, podọ anadenanutọ to akọ̀ vivasudo Benin tọn mẹ kakajẹ 2015.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Honorine Attikpa kọnawudọdọ hẹ gandudu Boni Yayi tọn bọdo vọjlado lizọnyizọnwiwa tọn he wá aimẹ to jeudi 18tọ 2015 go.

E ze ede jo taidi tatọ́ Lizọnyizọn Whẹndo tọn, Pipli Gbẹtọvi lẹ tọn, Tovi Otò lọ tọn, Hihọ́tọ Otò lọ Tọn lẹ, 
E yin tẹndiọna to Whejisun 2016 to ojlẹ awe gandudu togán lọ tọn lẹ ṣẹnṣẹn.
Jẹnukọnna teninọ ehe, Honorine Attikpa yin nukọntọ na Pipli Akọta Loteli tọn he nọ penukundo Bénin go to 8 avivọsun 2011 
Ewọ wẹ yin ogán azọ́nwatẹn Dignité Féminine tọn po ogán azọ́nwhé he nọ deanana azọ́nwhé lẹ tọn po he nọ basi tito na mahẹ tintindo yọnnu lẹ tọn to azọ́nhọ dahodaho gbigbá mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Chantal Vidognonlonhoué

**Chantal Vidognonlonhoué**  yin jiji to 12 Kọ́yànsun 1995. E yin kẹkẹ-afọ tọn kùntọ de he wá sọn Bénin. 

## Otàn gbẹzan tọn
Chantal Vidognonlonhoué yin osọ́-kùntọ dagbe de. E ko to duduto agbàwhinwhlẹn kẹkẹ-kùnkùn tọn susu ji to Benin sọn 2017 gbọ́n. E kùn kẹkẹ to agbàwhinwhlẹn susu lẹ whenu to otò Aflika tọn lẹ mẹ to 2019 po 2022 po.  
E tin to ogbẹ́ kẹkẹ-kùntọ lẹ tọn de mẹ he nọ yin yiylọdọ *Zoum-Zoum Vélo Club*.  

### Whẹndo
Chantal Vidognonlonhoué wá sọn whẹndo daho de mẹ. Nọvisunnu po nọviyọnnu 13 wẹ e tindo. Dopo to nọviyọnnu etọn lẹ mẹ, he nọ yin Yvette, lọsu nọ kùn kẹkẹ.  

## Ajọ̀ lẹ
* **2017**
**  Tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn kẹkẹ-kùnkùn tọn mẹ to Bénin.
* **2018**
**  Tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn kẹkẹ-kùnkùn tọn mẹ to Bénin.
* **2019**
**  Tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn kẹkẹ-kùnkùn tọn mẹ to Bénin.
* **2022**
**  Tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn kẹkẹ-kùnkùn tọn mẹ to Bénin.
**Mẹhe yọ́n wezunhọ̀n ganji lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1995 lẹ
Dandi Gnamou

Sọn 1 Whejisun 2024 gbọ́n, **Dandi Gnamou** ko yin Whẹdatọ Daho Hugan to Whẹdatẹn Whẹdida tọn to Benin, yèdọ otẹn de he e kọ̀n dopọ hẹ Ainamẹ nina Whẹdatẹn Daho Hugan lọ tọn.  

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Taidi weyọnẹntọ daho wehọmẹ alavọ tọn de he to azọnwa to gigọ́ mẹ de, Dandi Gnamou nọ tindo mahẹ to hosọ po dodinnanu susu po mẹ.  
Azọ́n he Mẹplọntọ wehọmẹ daho tọn N'wazọ́n yin azọ́n he nọ yin wiwà to otò susu mẹ.  
Azọ́nyinyọnẹn sẹhundaga wepinplọn tọn etọn ko yin hinhẹn lodo gbọn numimọ sinsinyẹn lẹ dali, to Bénin po akọjọpli po. Na nugbo tọn, to Bénin, to tito-to-whinnu televiziọn tọn lẹ mẹ to (ECOWAS, AfDB6) podọ etlẹ yin to France, avùnhiho sinsinyẹn de wẹ e yin na osẹ́n po whẹho he nọ fọ́n ojlo zanhẹmẹ tọn dote lẹ po.  
To paa mẹ, Professor Dandi Gnamou ko bẹ gbedewema susu pli jẹnukọnna kọdetọn dagbe sẹhundaga etọn to dodinnanu agbàwhinwhlẹn tọn mẹ to 2013. Ewọ wẹ yin kinkantọ owe susu he nọ yin zinzinjẹgbonu to ojlẹ lọ mẹ tọn to ojlẹ: 2021-2023, 2021 po 2005 jẹ 2009.  

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Françoise Assogba

**Françoise Assogba** yin agbagogán Bénin tọn po tonudọtọ de po.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
Françoise Assogba kọnawudapọ hẹ gandudu Boni Yayi tọn bọdo vọjlado agbagogán tọn go to 11 Avivọsun 2013. To gandudu ehe mẹ, e ze ogán lizọnyizọn lọ tọn do alọmẹ nado nọ penukundo whẹho akuẹ tọn lẹ go podọ nado hoávùn na jọja lẹ nado mọ azọn po yọnnu lẹ.
E gbọṣi otẹn ehe mẹ kakajẹ 25 Avivọsun 2014, yèdọ azán he gbè e kẹalọyi azọngban yọyọ etọn lẹ taidi Devizọnwiwa na azọ́nwatẹn lẹ po devizọnwatọ na zomọ wezinzin tọn lẹ po zomọ wezinzin tọn he whè taun lẹ po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Daagbo

**Vicentia Tadagbé Tchranvoukinni**, he nọ yin yiylọdọ **Daagbo** kavi **Parfaite de Banamè**, yin jiji to 1990. E do pipli sinsẹ̀n tọn he ye nọ ylọdọ Banamè ai to otò Bénin tọn mẹ.

## Lehe sinsẹ́n Banamè tọn bẹjẹeji gbọn
To 13 Alunlunsun 2009, to sinsẹ́nhọ Banamè tọn mẹ to Bénin, ovi owhe fọtọnnukunẹnẹ mẹvi de he yin pinpan gbọn nafẹ etọn dali yi yẹwhenọ lẹdo lọ tọn po sinsẹ̀ngán lẹ po nukọn, yèdọ Papa Mathias Vigan, nado yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to sinsẹ̀n-nu plọnmẹ ṣọṣi tọn lẹ mẹ. To osẹ susu godo, Vicentia Tadagbé Tchranvoukinni (Daagbo) na tukla whẹndo etọn po yẹwhenọ lọ po. To whenue e to dẹ̀ho, e lẹndọ Malia, po gbigbọ wiwe po, podọ Jiwheyẹwhe Otọ́ lọ wẹ emi yin, podọ e jlo na yin yiylọ to aliho he ma sọgbe mẹ taidi mẹpipe yedọ “Perfect.”

Nulẹ ma yi do lehe ye basi tito etọn do gba. Yọnnu jọja lọ diọlinlẹnna yẹwhenọ lọ dọ nuhe e plọn lẹ sọgbe. To osẹ he bọdego lẹ mẹ, Papa ylọ yọnnu jọja lọ hlan sọn owhé etọn gbè bo hẹn ẹn yì owhé etọn gbè. To godo mẹ, pipli sinsẹ̀n tọn de wá yin jiji to Avivọsun 2011, to glọ Ṣọṣi Katoliki tọn bo ɖɔ yinkọ naẹn dọ. 

E bẹ nuplọnmẹ voovo lẹ hẹn he jẹagọdo nuplọnmẹ Ṣọṣi Katoliki tọn lẹ bo do ede hia gbọn tẹnmẹ-yinkọ po wekantẹn sinsẹ̀ngán tọn lẹ po yiyizan dali. Nugbonọ kanweko susu, he to azọ́njiawu din lẹ wẹ kọnawudopọ hẹ ẹ, gọna yẹwhenọ lẹ po yẹwhenọ-yọnnu lẹ po. To Abọ̀húsun 2012, Papa Vigan la dọ emi ko lẹzun “Pope Christopher XVIII.” 

## Nuyiwadomẹji po nuyiwa Ṣọṣi Katoliki tọn lẹ po
Osun awe to whenuena Ṣọsí ehe ko yin didá godo, Biṣọpu-gán lọ yedọ Papa Mathias Vigan po mẹ he yin dowatọ sinsẹ̀n Banamè tọn po yin yinyan sọn ṣọṣi lọ mẹ. Biṣọpu Bénin tọn lẹ ylọ whẹho lọ dọ nujọnu. Biṣọpu Houndékon basi oylọna Katoliki lẹ "nado lẹkọ matin winyan bo ma dibu blo." 

Sọn 2013 gbọ́n, sinsẹ̀n-nuplọnmẹtọ lọ ko basi oylọna Klistiani lẹ nado nọ pọ́n Ṣọṣi ehe hlan taidi pipli he ma tindo kanṣiṣa hẹ osẹ́n de bo dosẹ́n na Katoliki yi tọ depope ma nado nọ yì e dè, do sọ dosẹn dọ mẹdepope he yi Ṣọṣi lọ na yi dìde sẹ sọn Katoliki mẹ. 

## Hagbẹ klandovo

Gbọnvona Ṣọṣi Katoliki tọn, mẹsusu ko yin finfọn dote nado gblewhẹdo sinsẹ̀n. Banamè tọn titengbe to oku sinsẹ̀n-basitọ de tọn godo to nuwiwa sinsẹ́n tọn de whenu to 2017. 

Togán Thomas Boni Yayi lọsu mọhodọdo "hogbe awugblenamẹ po mẹhẹngble tọn lẹ po go he jẹagọ do ninọmẹ he na hẹn jijọho wa tọn he Parfaite de Banamè to zinzan" sọta Ṣọṣi Katoliki tọn " to whepopo nu. 

To Lidosun 2016, Parfaite de Banamè dọna hodotọ etọn lẹ dọ ye ni nọ godona Patrice Talon to ovò bibla etọn whenu, na e ylọdọ visunnu etọn títí. .  

To Alunlunsun 2018 mẹ, to whenuena togán lọ ko yì gan godo, yẹwhegán-yọnnu lọ do hodidọ de hia he gbayipe taun do linlinnamẹnu paa lẹ ji dọ po alọgọ titengbe èmi tọn po wẹ togán lọ do jẹ ganji.  E sọ dọmọ: 
Fie wẹ sinsẹ̀ngán Katoliki tọn lẹ tin te to ojlẹ ehe mẹ? 

Haṣinṣan pẹkipẹki he tin to Parfaite de Banamè po Patrice Talon po ṣẹnṣẹn ko fọ́n kanbiọ susu dote. Ehe sọgan basi zẹẹmẹ abọẹninọ aṣẹpatọ Bénin tọn lẹ tọn to whenuena Ṣọṣi Banamè tọn yin hinhẹnflu. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1990 lẹ
Flore Gangbo

**Flore Gangbo**, he yin jiji to 24 Abọ̀húsun 1957, yin tonudọtọ Bénin tọn de.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Flore Gangbo yin jiji to 24 Abọ̀húsun 1957 to Porto-Novo. Mẹplọntọ amasinzọ́nwiwa tọn de wẹ ewọ yin podọ doto he nọ penukundo amasin lẹ go to CAMES.

Sọn 2006 jẹ 2007, to gandudu tintan Togán Bénin tọn Boni Yayi tọn whenu, e mọ otẹn devizọnwatọ Azọ́nwhé Agbasalilo tọn yi.

## Nunina he e mọ yi lẹ
To mercredi 8 octobre 2014, e yin dide taidi afọzedaitọ Wedegbẹ́ Otò Bénin tọn.

E mọ vogbingbọn ehe yí to kọndopọmẹ hẹ osẹ́n sọha 2010-159 he yin osẹ́n 7 Nuwhàsun 2010, na mẹdide vonọtaun po ogántẹn tọn lẹ po wutu bosọ yin hinhẹn diyin to gandudu Otò Bénin tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1957 lẹ
Fanny Sènan

**Fanny Sènan**, yinkọ jọun etọn **Amphanie Hounguia**, yin jiji to 6 Whejisun 1988 to Cotonou, e sọ yin Hànjitọ Benẹnu de. To 2012, èyí ajọ mẹhe wazọ́n vidio ji tọn hugan to owhe lọ mẹ to *Benin Golden Awards*.  

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
### Bẹjẹeji
Amphanie Hounguia yin jiji to 6 Whejisun 1988, he dẹpẹ yinkọ etọn nọ yin Fanny Sènan wá sọn otò Sahouè tọn to Houéyogbé to azọ́nwatẹn Bénin.  

### Agbasazọ́n he nọ hẹn ale wá kẹ
Fanny Sènan wá yin yinyọnẹn na omẹ Bénin tọn lẹ gbọn agbán etọn "Ali tché" gblamẹ bo mọ ajọ mẹhe wazọ́n vidio ji tọn hugan to owhe lọ mẹ to *Benin Golden Awards* to 2012.  

Sọn whenẹnu gbọ́n, e ko de ohàn debọdo - dego po ohàn susu po tọ́n bosọ kọnawudopọ hẹ hanjitọ nukundeji susu devo lẹ taidi Omar B to 2013 podọ Don Metok to 2022.  

### Azọ́n pligidi lẹ
**Vanity*.  
**Syntax*.  
**Nan Danwe* feat. Don Metok.  

## Azọ́n sinsinyẹn wiwà
E mọ ale video tọn dagbe hugan lọ yí to Plidopọ Akọta lẹ tọn he yin bibasi to Bénin to 2012, yedọ to *Benin Golden Awards* bo mọ jẹgbakun yí taidi ahọsi rumba tọn lẹdo aihọnpe to 2024. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1988 lẹ
Eniola Awaou Bissiriou

**Eniola Awaou Bissiriou** yin tonudọtọ de to togbo Bénin tọn mẹ.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Eniola Awaou Bissiriou yin tonudọtọ Bénin tọn de.  

To 2016, taidi afọzedaitọ yọnnu Sakété tọn lẹ tọn, e nọgodona Patrice Talon to nujijla togán lẹ tọn whenu to dlapọn etọn yì tòdaho mẹ whenu. 

To gandudu Bénin tọn he yin bibasi to avril 20tọ whenu, e yin dopo to yọnnu ṣidopo he yin dide taidi hoyidọtọ lẹ mẹ na agbegbe he mẹ pipli tonudidọ tọn lẹ yin dide do to Bloc Républicain. 

Ewọ yin dopo to mẹhe yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to Plidopọ Akọta lẹ tọn mẹ lẹ mẹ sọgbe hẹ linlin de gbọn azinponọ sinsẹ̀n - nuplọnmẹ Bénin tọn, Louis Vlavonou.

To septembre 2022 mẹ, e tọ́nsọn oplò gbangba tọn ji bo sinai to plidọpọ lọ ji taidi hagbẹ pipli he ma nọ basi hihọ́namẹ tọn de. 

E yin yinyọnẹn taidi mẹhe sẹpọ Azọ́nwatọgbẹ́ Jean-Michel Abimbola.  

Ewọ lọsu jo azọ́nwhé lọ do bo sẹtẹn sẹpọ Ogbẹ́ yọyọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Fatima Bakary

**Fatima Bakary**, heyin yinyọnẹn taidi **Fat B**, yin jiji to 6 Avivọsun 1998 (owhe 26 mẹvi) to Cotonou, Bénin. E nọ do Flansegbe ganji, bo nọ jihàn, bosọ nọ kan ohàn po ohomilomilo lẹ po. To *Dope Music label*, e tindo ohàn po wadohia susu po he hẹn ẹn yin dopo to hànjitọ he yọ́n hugan lẹ mẹ. Fat B sọ yin fọto-detọ azọ́nyọnẹntọ de bosọ nọ vọ́ azọ́n mọnkọtọn he ma fo lẹ jlado.

## Otàn gbẹzan etọn tọn

### Whẹndo po ovu whenu etọn po
Na taun tọn Porto-Novo wẹ atọ̀n sọn, Fatima Bakary yín jiji to azan 6tọ Avivọsun owhe 1998 tọn, to Cotonou, otọ etọn Bakary Yessirou yín azọ́n yọnẹntọ po Onọ etọn he nọ yin Colette Agbon po, he nọ bla oda. Na e yiwanna Lefa, wutu, e wleawuna ojlo to húnhiho mẹ sọn 2012 hẹ họntọn etọn lẹ to whenuena e tin to ohọ̀ atọ́ntọ mẹ. E jihàn gbọn anazọ́nwatọ Amelika tọn lẹ dali hẹ pipli etọn *Sexion Gang*. Yinkọ - yinkọ lọ ' yin zizedo alọmẹ na ẹn. Podọ ehe yinmọ na ojlo he e tindo na ohàn yọnnu lọ tọn lẹ na nuwiwa etọn lẹ to aliho he sọgbe mẹ wutu bọ ye sọ nọ ylọdọ *Madame Blaaz*.

### Azọ́n pinplọ́n
E bẹ wehọmẹ etọn jẹeji to Gbegamey, to tòdaho tangan Bénin tọn mẹ, to Cotonou. To whenuena e ko yì gbedewema tintan godo, e ze yinkọ dai to Ecole Normale Supérieure de Porto-Novo (ENS) to tamẹnuplọnmẹ podọ to Wehọmẹ Alavọ Abomey-Calavi (UAC) tọn mẹ.

Fatima Bakary lọsu sọ mọ azọ́nplọnmẹ yí nado nọ de fọto. To juin 2024, e mọ gbedewema etọn yí to aliho họgbigbá tọn po tito họgbigbá tọn lẹ po mẹ to École Supérieure de Technologie et de Gestion de Cotonou.

### Azọ́n hànjiji tọn
Fat B basi nuyidokanji ohàn etọn tintan tọn he hosọ etọn yin “Bijou du quartier” to 4 Kọ́yànsun 2018 mẹ whẹpo do kọnawudọpọ hẹ azọ́nwhé ohàn didetọ́n tọn lọ yedọ *Dope music* to 2020.

To azọ́nwhé ehe glọ, e ko tindo ali susu lẹ bo ko sọ daihun to adà voovo lẹ ji sọn 20 juin. To avril azan 20tọ, Bénin-nu lọ de agbán etọn tintan lẹ tọ́n he yin *Petite Fleur*. He bẹ ali ṣinatọ̀n hẹn. E yin dide na *Bénin Showbiz Awards 2023* po Le Phare de Sion's ' po mẹ wẹ e yin azọ́ndena do to ṣẹnṣẹn *Best female rap artist* tọn to pọmẹ hẹ Rine-K, Nash, po Oprah po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1998 lẹ
Eugénie Chantal Ahyi Dedevi

**Chantal Ahyi Dedevi**, he yinkọ etọn yin **Eugénie Chantal Ahyi Dedevi**, yin tonudọtọ Bénin tọn podọ hagbẹ Plidopọ Akọta lẹ tọn de.

## Otàn gbẹzan tọn
Eugénie Chantal Ahyi Dedevi dotana wepinplọn etọn  tintan to whenuena e to Abomey po Djougou po. E dotana wepinplọn etọn awetọ to Cotonou to wehọmẹ daho Notre-Dame des Apôtres tọn mẹ, fie e mọ azọ́nplọnmẹ wehọmẹ daho tọn de yí te. E yin azọnwatọ to agahùn-dotẹn *Air Afrique* Côte d'Ivoire tọn de. E tindo gbedewema lẹnunnuyọnẹn tọn he e yi sọn Wehọmẹ Alavọ tọn Félix-Houphouët-Boigny tọn mẹ.

To vòbibla 20 Whejisun 2019 whenu, e yin dide do todohukanji République dominicaine tọn 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Félicienne Sophie Guinikoukou

**Félicienne Sophie Guinikoukou**, he yinkọ etọn to ajidonu nọ yin **Félicienne Sophie Houévo Padonou**, yin tonudọtọ Bénin tọn de.

## Otàn gbẹzan tọn
### Azọ́n etọn taidi tonudọtọ de
E yin ogán daho na nukunpipe do akuẹ go bosọ Azọ́nwatọgbẹ́ Azọ́nyọnẹntọ lẹ po dali sọn juin 1995 jẹ avril 1996, to gblagbla owhe.  
To gandudu ehe mẹ, e hẹn otẹn lọ taidi ogán he nọ penukundo nuwiwa àṣà tọn lẹ go po Hodọdọdọpọ lẹ po go. Zun yinyọnẹn na gbẹtọ..  
E sọ yin dopo to hagbẹ pipli tonudidọ tọn lọ lẹ mẹ yedọ *Renaissance du Bénin*, eyí zohunhun do deanana nujijla mẹdide tọn atọ̀n to pọmẹ hẹ Tatọ́ Otò lọ tọn..  

### Gbẹzan etọn to kọ́ etọn mẹ
To gbonu agbasazọ́n etọn tọn, e ko hẹn otẹn voovo lẹ go taidi otẹn nukundeji de.  
E tin to pipli anadenanutọ lẹ tọn mẹ to *National Union of Treasury Agents*, heyin dopo to hagbẹ pipli azọ́ngan lẹ tọn mẹ, he tin to pipli anadenanutọ lẹ tọn mẹ to *Association of Beninese Women for Development*, ogán anadenanutọ Ogbẹ́ tọn lẹ tọn to Bénin, po azọ́ngán azọ́nwhé he nọ penukundo azọ́nwhé yọnnu Aflika tọn lẹ po go to Bénin.  

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Madeleine Atchade

**Madeleine Atchade** kavi **Atchadé** yin tonudọtọ de he wá sọn Bénin.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
E yin hagbẹ Azọ́nwatọ Bénin tọn 4tọ, ewọ yin dopo to hagbẹ Ogbẹ́ tonudidọ tọn lẹ na Bénin to sọgodo.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Carole Lokossou

**Carole Lokossou**, he yinkọ etọn jọun wẹ **Akpé Carole Lokossou**, yin aihundatọ Bénin tọn de, e sọ yin hànjitọ de, wedutọ de, podọ e nọ deanana aihundatọ lẹ, e sọ nọ hòavùn na jlọjẹ yọnnu lẹ tọn.

## Otàn gbẹzan tọn
### To bẹjẹeji
Carole Lokokosu yì Wehọmẹ Alavọ Abomey-Calavi tọn. To wehọmẹ alavọ tọn lọ, e kọnawudopọ hẹ wehọmẹvi delẹ he yiwanna aihundida po aṣa po. To finẹ, e plọnnu gando aihundida oplo ji tọn, wedudu, po hànjiji po go. E jẹ onú ehelẹ plọn ji to 1995.

### Azọ́n
E tindo gbedewema wehọmẹ alavọ tọn na adà voovo nupinplọn tọn atọ̀n; nupinplọn gando walọyizan gbẹtọ tọn po lẹdo po go, Glẹnsigbe, po Anadidenanu po. E jlo na hẹn nugopipe etọn lẹ pọnte dogọ. Enẹwutu, e yì wehọmẹ aihundida tọn de to Tunisie. To nupinplọn gando aihundida oplo ji tọn go fó godo, e jẹ ede plọn ji gando sinima lẹ go. Gando whẹho ehe go, e dọmọ:
"(...) N'plọn nususu sọn Intẹnẹt ji. N'mọ azọ́nplọnmẹ yí he gọalọna mi nado yọ́n vogbingbọn he tin to aihundida oplo ji tọn po sinima po ṣẹnṣẹn. (...)"
Carole Lokosu do ogbẹ́ de ai bo nọ gọalọna gbẹtọ lẹ gbọn nupinplọn yé dali. E plọnnu yọnnu lẹ  po jọja lẹ po gando aihundida go.

## Ajọ̀ lẹ
Carole Lokossou yin whẹdatọ de to hùnwhẹ 27tọ *FESPACO* tọn whenu. E sọ mọ nunina de yí to hùnwhẹ *Festival international des films de femmes de Cotonou* tọn whenu na azọ́n sinsinyẹn etọn lẹpo. Yọnnu ẹnẹ devo lẹ mọ nunina lẹ yí ga: Tella Kpomahou, Laure Agbo, Jemima Catraye po Christiane Chabi-Kao po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Aude Gbédjissi

**Aude Gbédjissi** (he yin jiji to 8 Awewesun 1998) yin bọlu-afọtọn gbatọ Bénin tọn de he nọ yí otẹn he tin to nukọn na Seconde Ligue club RC Lens po bọlu-hògbẹ́ otò Bénin tọn po zan.

## Vuwhenu
Gbédjissi jẹ bọlu hò ji to whenue e gbẹ́ pò to ovu, podọ mẹdaho etọn sunnu lẹ wẹ na ẹn tuli. Talẹnti etọn yin mimọ whla tintan to whenuena e to aihunda to gbétatò lẹdo lọ tọn lẹ mẹ, bo whàn ẹn nado tọ́nsọn gbétatò lọ mẹ bo wleawuna azọ́nyinyọnẹn etọn dogọ. To ojlẹ ehe mẹ, e yinuwado mẹhe nọ dín aihundatọ lanmẹyiya tọn lẹ ji to agbàwhinwhlẹn de whenu to Bénin, ehe zọ́n bọ e kọnawudopọ hẹ bọlu-hògbẹ́ jọja *Rosa Espérance* tọn lẹ tọn to 2013.

## Azọ́n etọn taidi bọlu-afọtọn gbatọ na bọlu-hògbẹ́ lẹ
To gbedewema wehọmẹ daho tọn etọn he nọ yin yiylọdọ Baccalauréat to 2018 godo, e tọ́nsọn Bénin nado doafọna agbasazọ́n etọn to tògodo, bo hodo ayinamẹ mẹplọntọ etọn he nọ yin Malick Lawogni tọn. E sẹtẹn yì Bénin bo kọnawudopọ hẹ bọlu-hògbẹ́ pẹvi de he nọ yin yiylọdọ *Abdul Ivoire Service Football Club*. To owhe atọ̀n he bọdego lẹ gblamẹ, e hò ganji bo wazọ́n sinsinyẹn. E yin bọlu-hòtọ he yiaga hugan to Adà Awetọ po Adà Tintan po to otò etọn mẹ. Ehe zọ́n bọ e sẹtẹn yì France.

To 2021, e kọnawudopọ hẹ bọlu-hògbẹ́ de he nọ yin yiylọdọ Racing Club Saint-Denis. E daihun to finẹ na osun ṣidopo whẹpo do sẹtẹn yì Yzeure to Division 2 Féminine na agbàwhinwhlẹn bọlu-hihò tọn to 2022–2023. To Yzeure, e yí ojlẹ de zan nado jẹ agó 15 kọ̀n to aihundida 22 mẹ.

To Avivọsun 2023, e doalọwemẹ hẹ RC Lens. To owhe tintan etọn mẹ, e nọ daihun 21 bo nọ yí  bọlu-hòtọ awetọ to Lens to owhe enẹ mẹ. Agó susu wẹ e zedai to Division 2, po agó 14 po gọna alọgọ agó tọn atọ́n.

## Azọ́n tògodo tọn
Gbédjissi nọ yí bọlu-hògbẹ́ akọta Bénin tọn zan. E ko to bọlu-gba to bọlu-hògbẹ́ lọ mẹ sọn 2018 gbọ́n. To Liyasun 2023, to aihundida lanmẹyiya tọn he jẹnukọnna agbàwhinwhlẹn Olympique tọn lẹ whenu, e do agó tintan etọn na Bénin sọta Guinée-Bissau bo vọ́ sọawuhia whladopo dogọ to aihundida he bọdego lẹ mẹ nado gọalọna Bénin nado sẹtẹn yì adà he bọdego ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1998 lẹ
Elisabeth Balley

**Elisabeth Adjovi Agbessi**, asi **Balley** tọn, he yin jiji to 1941 bo kú to 17 Zósun 2008 tọn, yin mẹplọntọ po linlin-kàntọ Bénin tọn de po. 

## Otàn gbẹzan tọn
### Azọ́nwiwa po tonudọtọ lẹ po
To 1975, to Mathieu Kérékou glọ, e basi nujijla de to lẹdo etọn mẹ to Amelika gbọn yọnnu lẹ bibẹpli na wiwejininọ po nujijla ma na ɖi nọ diho mẹ tọn lẹ po dali. To ojlẹ gufinfọn tọn lọ whenu, e lẹzun nugopọntọ agbegbe tọn bo nọ penukundo Yọnnu lẹ go to Plidopọ agbegbe Cotonou tọn ji.
Mẹplọntọ de wẹ e yin, he sọ yin linlin-kàntọ po wekantọ Azọ́nwhé hoyidokanji tọn po, yèdọ otẹn de he e nọ jẹnukọnna okú etọn to Zósun 2008. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1941 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2008 lẹ
Carmen Toudonou

**Carmen Fifamè Toudonou** yin jiji to 22 Liyasun 1981. E wá sọn Bénin. Wekantọ, linlin-kàntọ, po azọ́nyọnẹntọ hodọdopọ tọn de po wẹ e yin. E sọ bẹ agbàwhinwhlẹn de jẹeji he nọ yin yiylọdọ "Miss Literature".

## Otàn gbẹzan tọn
### Wepinplọn
Carmen Fifamè Toudonou yin wekantọ de he wá sọn Bénin. E yin jiji to 22 Liyasun 1981. E dotana wehọmẹ daho to 1999. Enẹgodo e plọn nado yin linlin - kàntọ de bo fó to 2007. To enẹgodo, e tindo gbedewema vonọtaun de nado dọhodopọ hẹ ẹ to 2012.

To 8 Whejisun 2023, Carmen dotana wehọmẹ alavọ tọn etọn to Wehọmẹ Alavọ Abomey Calavi tọn. E kàn wema daho de he dọho susu gando owhì he to avọ̀ he awhànfuntọ Bénin tọn lẹ nọ do.

### Azọ́n
Kakajẹ 2019, ewọ wẹ yin ogán azọ́nwatẹn he nọ penukundo azọ́nwhé Hodọdopọ Bénin tọn lẹ go tọn. Sọn whenẹnu, e ko wazọ́n di ogán de to  *Institut parlementaire du Bénin (IPAB).*)

### Wekinkan
Carmen Toudonou kàn owe de he nọ yin *Presqu'une vie* to 2014. Weyọnẹntọ susu to Bénin yiwanna owe lọ! Omẹ titengbe awe, Eustache Florent Hessou, linlin - kàntọ po wekantọ de po, gọna Gaston Zossou, he yin heyin Lizọnyizọnwatọ dai tọn de, pà owe lọ. Owe lọ sọ dozolanmẹ na gbẹtọ lẹ nado plọn walọyizan yọnnu lẹ tọn po gbẹzan yọnnu lẹ tọn po to Aflika.

E dọ dọ Guy de Maupassant po Edgar Allan Poe po wẹ yinuwado emi ji nado kàn otàn kleun delẹ dai, podọ wekantọ Hilaire Dovonon wẹ yinuwado aliho he mẹ e nọ kàn ohó milomilo lẹ te do ji, wekantọ Ken Bugul po wekantọ Bénin tọn Olympe Quenum po lẹ lọsu gọalọ.
Ewọ wẹ yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to agbàwhinwhlẹn *Miss Literature* tọn mẹ, yèdọ nujijọ de heyin awuwlena nado plọnazọ́n yọnnu Aflika tọn lẹ gbọn tulinina viyọnnu jọja owhe 18 jẹ 24 mẹvi lẹ nado tindo ojlo to wehihia po wekinkan po mẹ dali, yèdọ to otò Aflika tọn 8.

## Zinjẹgbonu tangan lẹ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ajọ̀ lẹ
E yin dide to 2019 na ale *Kourouma* tọn na ''Carmen Fifonsi Aboki (CFA)'. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1981 lẹ
Françoise Dossa

**Adjouavi Martine Françoise Dossa** yin afọzedaitọ Bénin-nu po tonudọtọ de po. Afọzedaitọ po lizọnyizọnwatọ de po wẹ e yin to gandudu Boni Yayi tọn mẹ.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
### Azọ́n etọn
Françoise Dossa kọnawudọpọ hẹ gandudu Boni Yayi tọn to vọjlado devo bibasi godo heyin bibasi gbọn omẹ godo tọn lẹ dali. To gandudu ehe mẹ, e hẹn otẹn *ministre de l'Économie maritime et des Infrastructures portuaires* tọn sọn 2013 yì 2014. 
E yin dide to godo mẹ gbọn gbedide dali sọgbe hẹ osẹ́n 2017-164 he yin azan 10tọ Whejisun owhe 2017 tọn. E sọ yin Afọzedaitọ Benin tọn de to République démocratique du Ghana. 
Patrice Talon wẹ dee do otẹ̀n lọ mẹ. Nuyiwa etọn sọ gbloada dogọ to whenuena e yindọ e sọ nọ penukundo nudohia Bénin tọn lẹ go to Côte d'Ivoire, po Ghana po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Arlette Dagnon Vignikin

**Arlette Claudine Kpèdétin Dagnon Vignikin** (he yin jiji to 17 Abọ̀húsun 1951 bo kú to 6 Whejisun 2017) yin afọzedaitọ Bénin tọn de. E ko ze afọ otò etọn tọn dai to Suède, Norvège, Finlande, po fidevo he to yakẹ lẹ po.

## Otàn gbẹzan tọn
Vignikin yin jiji to Bénin to tòdaho Ouidah tọn mẹ to 1951. E yin pinplọn to osẹ́n akọjọpli tọn mẹ to ESCAE-University to Bénin. E tindo gbedewema wehọmẹ alavọ tọn vonọtaun de he nọ yin yiylọdọ "Diplôme d'Etudes Supérieures Spécialisées (DESS)" to osẹ́n akọjọpli tọn mẹ. To nukọn mẹ, e plọn lehe yè sọgan basi lẹdogbedevomẹ to Flansegbe po Russie-gbè po ṣẹnṣẹn do to Kyiv.

Afọzedaitọ azọ́nyọnẹntọ de wẹ ewọ yin. Ewọ wẹ yọnnu tintan he yin afọzedaitọ Bénin tọn bosọ nọ wazọ́n to otò devo mẹ. Agbagogán na whẹho tògodo tọn lẹ wẹ ewọ yin he tindo huhlọn mlẹnmlẹn. Whẹpo Vignikin do lẹzun afọzedaitọ, e tindo azọ́n titengbe lẹ to Azọ́nwatẹn Tògodo tọn bosọ wazọ́n to lẹdo Bénin tọn devo lẹ mẹ to otò devo lẹ mẹ. Ewọ wẹ yin ogán azọ́nwatẹn Amelika tọn, Agbagogán daho de, podọ to azọ́nwatẹn Bénin tọn to Chine podọ to azọ́nwatẹn Bénin tọn to France.

To Avivọsun 2008, e lẹzun Afọzedaitọ Vonọtaun Bénin tọn de na Danemark. E sọ penukundo otò devo lẹ go taidi Suède, Norvège, po otò Baltic tọn lẹ po. To 12 Afínplọsun 2009, gandudu Norvège tọn kẹalọyi i to Oslo. To 30 Lidosun 2009, gandudu Estonie tọn kẹalọyi i to Tallinn. E yin alọkẹyi to Lettonie to 19 Lidosun 2011. Bénin tindo haṣinṣan dagbe hẹ Lettonie sọn 1997 gbọ́n, ṣigba ewọ wẹ yin afọzedaitọ tintan lọ lẹ. To nukọn mẹ, e yin alọkẹyi to Suède po alọgọ Sven Hirdman tọn po.

## Okú etọn
Arlette Dagnon Vignikin kú to 6 Whejisun 2017 to Rueil-Malmaison.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1964 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2024 lẹ
Annick Balley

**Annick Balley**, heyin jiji to 20 Lidosun 1964 to Cotonou (Bénin) bo kú to 14 Afínplọsun 2024 to Fontainebleau (France), yin linlin-kàntọ Bénin tọn de podọ mẹhe nọ ze donukọnnamẹ to *Office de radiodiffusion et télévision du Bénin (ORTB)* ji.

## Otàn gbẹzan tọn
### Vuwhenu
Annick Balley yì wehọmẹ to Cotonou, podọ e plọnnu to wehọmẹ Katoliki tọn lẹ mẹ na wepinplọn etọn lẹpo. To whenuena e fó wehọmẹ daho, e basi dide nado lẹzun linlin-kàntọ de. E yì *Institut facultaire des sciences de la communication et de l’information à Kinshasa, RDC* nado plọnnu.

To vivọnu azọ́nplọnmẹ etọn tọn, e bẹjẹeji taidi linlin-hiatọ de to OZRT, heyin televiziọn he tin to gandudu Mobutu tọn glọ.

To whenuena e lẹkọ jei Cotonou, Annick wazọ́n taidi azọ́nplọntọ de to televiziọn ji sọn 1989 jẹ 1990. Ojlẹ enẹ mẹ wẹ gandudu Kérékou tọn wá vivọnu.

To Alunlunsun 1991, to owhe dopo godo to Pipli Otò tọn godo, e yin yiylọ gbọn ORTB dali. .

### Azọ́n
Annick Balley wẹ yin ogán linlin-kàntọ lẹ tọn to *Office de radiodiffusion et télévision du Bénin (ORTB)*, fie e tọ́nsọn to 2010. E lẹkọwa to godo mẹ, to 2016, taidi ogán tito-to-whinnu lọ tọn.

Sọn 2012 jẹ 2015, ewọ wẹ yin anadenanutọ televiziọn Maïsha tọn, yèdọ pipli televiziọn ji tọn de he nọ do tito-to-whinnu lẹ hia na Aflika lẹpo. E to nukunpedo azọ́n Dg/ORTB tọn go kakajẹ whenue e kú.

## Okú etọn
Annick Balley kú to 14 Afínplọsun 2024 to Fontainebleau, to azọ̀n de godo, to owhe 59 mẹvi yinyin mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1964 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2024 lẹ