open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Victoire Agbanrin-Elisha

**Victoire Désirée Adétoro Agbanrin-Elisha** (mẹhe yin jiji to 1944) wẹ yin whẹylọmẹtọ tintan Bénin tọn.

## Gbẹzan etọn
Victoire Agbanrin-Elisha lẹzun whẹdatọ de to Whẹdatẹn Cotonou tọn heyin Tovi Tintan to 1970.
To owhe 1970 lẹ po 1980 po gblamẹ, e tindo nulila voovo lẹ taidi ayinamẹ do Whẹdatẹn Daho Hugan lọ ji. Sọn 1981 jẹ 1986 e sẹ̀n taidi whẹylọmẹtọ.
To 1988 e yin dide taidi Whẹdatọ Daho Hugan de, ṣigba e yí gbọjẹ whenu gaa tọn to owhe enẹ dopolọ mẹ.
To 1989, Agbanrin-Elisha bẹ A azọn jẹeji taidi whẹdatọ daho hugan to Whẹdatẹn Cotonou tọn.
To 2003 e yin  zizedo otẹn whẹylọmẹtọ daho na ojlẹ gli de to Whẹdatẹn sé‌nhẹngbatọ lẹ tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1944 lẹ
Noélie Yarigo

**Noélie Ditchakou Yarigo** (yin jiji to 26 Awewesun 1985) yin dopo to wezundotọ he nọ họ̀nwezun sọn Bénin bo nọ whlẹnagbà hugan lẹ mẹ to owhe 800 he yé dukosọ hẹ lẹ mẹ. E ze afọ otò etọn tọn dai to lẹdo 2016 Rio, 2020 Tokyo Olympics po 2024 Paris po mẹ.
Yarigo mọ kandai otò Bénin tọn atọ́n he tin to wezun mẹtlu 800 tọn mẹ yi.

## Azọ́n etọn lẹ
Noélie Yarigo ze kandai Bénin 800 800 tọn dai to 2003 to whenuena e tindo owhe 17, bo diọ ẹ zun 2 000. 61 to whenue e gbẹ́ yin jọja aflanmẹ de to owhe awe godo. Ṣigba, e jo aihundida lanmẹyiya tọn lọ do na ojlẹ dindẹn bo lẹkọyi 2012 to whenue e tindo owhe 26.
E to sinsẹ̀nzọnwà po huhlọn-yido-wazọ́n Bénin tọn po. E yin azọ́ndena nado nọ wleawudai na Azọ́nwatẹn Rio 2016 tọn bo nọ yí i do plọnazọ́n to France to bọlugbatẹn lọ gbọn asi mẹplọntọ etọn tọn dali. To Aihundida lanmẹyiya tọn lọ lẹ whenu, Ygigo wẹ́n whla tintan na aliglọnnamẹnu awe he nọ hẹn yozò sinsinyẹn wá to ojlẹ 1:59.12 tọn mẹ.
To whenuena agbàwhinwhlẹn 2020 Tokyo tọn lẹ he yin sisẹ̀do nukọn e sẹ ohu afọ etọn tọn to yozò awuwiwle tọn mẹ na agbàwhinwhlẹn lọ.
To 8 février dogọ, to owhe 37 mẹvi yinyin mẹ, podọ to tintan whenu, e ze ayidonugo do agbàwhinwhlẹn akọjọpli tọn he na wá aimẹ to lẹdo akọjọpli tọn lọ mẹ ji jẹnukọnna nujijọ enẹ, Yarigo ze yanwle titengbe de dai to wezun mẹtlu 800 hinhọ́n mẹ.
E hùnmiyọ́n na 1:58.48 na azán awetọ to Copernicus Cup in Toruń, Pologne, bo hẹn ẹn pọnte 1:59.12 nọ yin bibasi to gbonu Aihundida Rio 2016 tọn lẹ tọn.

## Sọha Agbàwhinwhlẹn etọn lẹ tọn
### Vivẹnu dido etọn
* Mẹtlu 400  – 53.20 (Ouagadougou 2017)
* Mẹtlu 400 – 55.11 (Bordeaux 2014) 
* Mẹtlu 800 – 1:59.12 (Rio de Janeiro 2016) 
* Mẹtlu 800 họmẹ tọn – 1:58.48 (Toruń 2023) 
* Mẹtlu 1000 – 2:36.30 (Heusden-Zolder 2021) 
* Mẹtlu 1500 – 4:20.09 (Blois 2018) 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1985 lẹ
Françoise Ellong

**Françoise Ellong** yin jiji to 8 Afínplọsun 1988. Cameroun wẹ e wá sọn. E nọ basi sinima lẹ bo nọ kàn otàn lẹ.

## Otàn gbẹzan tọn
Ellong yin jiji to Douala, Cameroun to 1988. To whenue e tindo owhe 11, e sẹtẹn yì Brunoy nado nọpọ́ hẹ tavẹ de, podọ e wlan otàn etọn tintan. Ellong tindo mahẹ to agbàwhinwhlẹn de mẹ na jọja Flansegbe dotọ lẹ to 2002. Na agbàwhinwhlẹn lọ wutu, e wleawuna ojlo lọ nado nọ kànwe.

To 2006, video kleun etọn tintan, *Les Colocs*, yin didetọ́n. Ellong wẹ deanana video tangan etọn tintan, W.A.K.A, to 2013. E yin kinkàn gbọn Séraphin Kakouang dali, he sinai do otàn jọun de ji gbọn Ellong dali. Video lọ mọ nunina daho awe yí. E yin didohia to hùnwhẹ titengbe sinima tọn lẹ whenu. Video daho etọn awetọ, *Enterrés*, tọ́n to 2020. E dọho gando họntọn he dukosọ hẹ yedelẹ whlà dopo dogọ bo dọ aṣli yetọn lẹ na yede. Linlẹn aihun lọ tọn wà sọn otàn de mẹ to televiziọn ji. Sinima lọ yin awuwlena to gbétatò de mẹ he nọ yin yiylọdọ Nkassomo.

Françoise Ellong nọ wà nususu. E nọ kàn sinima lẹ bo nọ deanana yé. E sọ wlan owe de he nọ yin "Journal Intime d'Un Meurtrier" to 2008. To 2016, e do nọtẹn intẹnẹt tọn de ai gando sinima Cameroun - nu lẹ tọn go. Nọtẹn ehe dekọtọn do nunina lẹ mimọyi mẹ. To 2020, Françoise gblehomẹ do dawe de he nọ yin Thierry Ntamack go. Dawe lọ dọ dọ suhugan aihundatọ he wá sọn Cameroun lẹ tọn ma yọ́n gba. Françoise dọna gbẹtọ lẹ ma nado yì klasi he mẹ e nọ plọnnumẹ te lẹ.

## Sinima etọn lẹ
* 2006 : *Les Colocs*
* 2007 : *Dade*
* 2008 : *Miseria*,
* 2009 : *Big woman don't cry*
* 2010 : *Nek*
* 2011 : *When Soukhina disappeared*
* 2011 : *Now and them*
* 2011 : *At Close Range*
* 2012 : *Joue avec moi*
* 2014 : *W.A.K.A*
*2018: *Kuntak*
*2020 : *Enterrés*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1988 lẹ
Christine Ouinsavi

**Christine Ouinsavi** yin lẹnunnuyọnẹntọ de he wá sọn Bénin. E plọnnu gando atin lẹ po zungbo lẹ po go. E sọ wazọ́n taidi tonudọtọ de nado gọalọ na otò etọn. To 2007, e mọ nunina vonọtaun de yí na e yin pinpọnhlan di yọnnu he wazọ́n ganji to lẹnunnuyọnẹn mẹ. Nunina lọ yin yiylọdọ *Bourse internationale Unesco-L'Oréal pour les femmes et la science.*
Christine wẹ nọ deanana nupinplọn yọpọvu flinflin lẹ to Bénin dai. Ehe bẹ nupinpọn yé nado yọnwehia bosọ yọnkàn, podọ pinplọn ogbè otò yetọn 

## Otàn gbẹzan tọn
To yọnnu lẹnunnuyọnẹntọ fọtọ̀n he plọnnu gando atin lẹ po zungbo lẹ po go mẹ, Christine wẹ mọ nunina vonọtaun de yí na e yin pinpọnhlan di yọnnu he wazọ́n ganji to lẹnunnuyọnẹn mẹ. 
Christine yin dopo to yọnnu atọ̀n he wá sọn Aflika bo mọ nunina vonọtaun de yí lẹ mẹ. E yiwanna nado plọnnu gando zungbo po atin lẹ po go. E yì Canada nado plọn nususu dogọ. E jlo na yọ́n lehe mẹhe tin to Bénin lẹ sọgan yí atin zungbo mẹ tọn lẹ zan to aliho he ma na gbleawuna zungbo lẹ mẹ do. Susu mẹhe tin to Benin lẹ tọn nọ ganjẹ atin zungbo mẹ tọn ehelẹ go nado mọ akuẹ..

Christine Ouinsavi yin apadewhe gandudu togán Dr. Boni Yayi tọn. E penukundo adà nupinplọn yọpọvu flinflin lẹ tọn, he bẹ nupinplọn yé nado yọnwehia bosọ yọnkàn, podọ pinplọn yé ogbè otò lọ tọn 

To 2017, Christine fó adà wepinplọn tangan de tọn. E sọ lẹzun mẹplọntọ de to wehọmẹ alavọ Parakou tọn. Ewọ wẹ yin yọnnu tintan he lẹzun mẹplọntọ to wehọmẹ alavọ tọn lọ. Jẹnukọnna ojlẹ ehe, to 2009, e ko yin dide nado wazọ́n to wehọmẹ alavọ tọn lọ taidi alọgọtọ de na mẹplọntọ 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Béatrice Lalinon Gbado

**Béatrice Lalinon Gbado** wá sọn Bénin. E nọ kàn owe lẹ na yọpọvu lẹ. E ko kàn owe 31 na yọpọvu lẹ. Yé yin zinzin jẹgbonu gbọn *EDICEF* dali podọ gbọn *Ruisseaux d'Afrique* dali, yèdọ wezintẹn ewọ lọsu tọn de he to Cotonou. E ko wlealọ bosọ tindo ovi ẹnẹ.

## Zinjẹgbonu etọn lẹ
* *Les fruits*
* *Les animaux domestiques*
* *Les légumes et condiments*
* *Les formes et les couleurs*
* *Nos instruments de musique*
* *Fleurs et papillons*
* *Les maisons de chez nous*
* *La cuisine de grand-mère*
* *La mère et l'enfant*
* *Ganvié*
* *Danse mon petit, danse*
* *Bovi, le petit cabri*
* *Bovi et le miroir*
* *Bovi sait compter*
* *Toutou et le sachet*
* *Kouaba, le village en sursis*
* *Le rêve de Siba*
* *Kaïvi, l’enfant placée*
* *La petite carpe dorée*
* *Le planteur et la bague*
* *Course à pirogue*
* *Kouaba, le village en sursis*
* *Le rêve de Siba*
* *Kaïvi, l’enfant placée*
* *La petite carpe dorée*
* *Le planteur et la bague*
* *Course à pirogue*
* *Le rat et le serpent*
* *Chevaux fabuleux*
* *La gifle*
* *Le nénuphar de Bola*
* *Mémé*
* *Hêdomey*
* *En marche vers la liberté  Tomes1 et 2*
* *La belle Dêbo*
* *Les aventures de Biki*

### Lẹdogbedevomẹ Glẹnsigbe tọn lẹ
* *Beautiful Debo: a story from Benin* Lẹdogbedevomẹ basitọ: Ponce E. Kokou Zannou, Africa Christian Press, 2001, ISBN: 978-1-919876-13-9

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Isabelle Yacoubou

**Isabelle Yacoubou** yin jiji to 21 Lidosun 1986. E wá sọn Bénin, ṣigba e nọ daihun lanmẹyiya tọn na France. E tin to pipli Flansenu lẹ tọn mẹ to *Olympiques* 2012 tọn whenu. Yé mọ nunina fataka tọn de yí to agbàwhinwhlẹn lọ whenu. To 2022, Isabelle lẹkọyi bọlu-hògbẹ́ hoho etọn mẹ, to Tarbes. E gbleawu to aihundida lanmẹyiya tọn de whenu to Alunlunsun 2024. To 28 Afínplọsun 2024, Tarbes GB dọ dọ Isabelle ma nasọ nọ daihun lanmẹyiya tọn tọn lẹ ba. Todin, e nọ wazọ́n po bọlu - hògbẹ́ lọ po nado gọalọ to nudide lẹ bibasi mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1986 lẹ
Vivi l'internationale

**Vivi l'internationale**, tẹnmẹ-yinkọ etọn **Victorine Agbato** (1946 – 15 Afínplọsun 2022) yin hanjitọ Benẹ tọn.

## Otàn gbẹzan etọn
Agbato yin yinyọnẹn taidi mẹhe nọ jihàn etọn lẹ na jijọho po owanyi po to diọdo he wá aimẹ to otò Bénin tọn mẹ lẹ whenu.
To ojlẹ he mẹ pipli daho de wa aimẹ te to février 1990, e jihàn nado dín jijọho, ohàn he hosọ etọn wẹ N’dokolidji.
E basi zẹẹmẹ etọn taidi nunina etọn na jijọho to Bénin.
Po zohunhun po to titobasinanu sinsẹ̀n - nuplọnmẹ yọnnu lẹ tọn mẹ, e jihàn to kọndopọmẹ hẹ ganpa he tin to Savalou to 2018 lẹ.
To 2008, e mọ nunina de yí sọn Wedegbẹ́ Otò Bénin tọn dè.
Vivi l'internationale kú to Porto-Novo to 15 Afínplọsun 2022 .

## Otàn etọn lẹ
**Chantent les 20 ans de la loterie nationale du Bénin* (1982)
**Oluwa Dakun*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1946 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2022 lẹ
Rafiatou Karimou

**Rafiatou Karimou** (2 Nuwhàsun 1946 – 4 Alunlunsun 2018) yin tonudọtọ Bénin tọn de bosọ yin mẹplọntọ gbọn azọ́n dali. Karimou wẹ yọnnu tintan he yin dide do otẹn lizọnyizọnwatọ de tọn mẹ to otò etọn mẹ. 
## Otàn gbẹzan etọn tọn
Rafiatou Karimou yin jiji to 1946 to Sakété, to hùwaji Bénin egbezangbe tọn, to ojlẹ enẹ mẹ. E jẹ nujijla basi ji to jọja whenu etọn to Pipli Awhàngán Porto-Novo tọn po Biblu Plọntọ Dahomey tọn lẹ po mẹ whẹpo do tindo mahẹ to tonudidọ mẹ. To 1975, ewọ wẹ yin yọnnu tintan he yin dide taidi nugopọntọ agbegbe tọn to Bénin podọ to 1989, e lẹzun yọnnu tintan to otò etọn mẹ to whenuena e ko yin dide taidi Azọ́nwatọgbẹ́ Agbasalilo tọn gbọn Togán Mathieu Kérékou. dali godo. 
E hẹn teninọ ehe go kakajẹ 1990. E sọ yin dide whladopo dogọ sọn 2003 jẹ 2006, yèdọ to ojlẹ ehe mẹ nado yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to Azọ́nwatẹn Daho Azọ́n Lẹdo Aihọn Pé tọn po Wepinplọn Awetọ tọn po mẹ.
Jẹnukọn whẹ́, e yin dide do Plidopọ Akọta Bénin tọn ji to 1999, bo lẹkọyi sẹ́nhẹngbatọ lẹ dè to 2003 nado ze afọ pipli tonudidọ po nukọnyiyi otò Aflika tọn po tọn dai. To godo mẹ, e tọ́nsọn azọ́nwatọgbẹ́ lọ dè to whenuena e ko lẹzun lizọnyizọnwatọ de godo na whẹwhinwhẹ́n lẹ ma nado tindo mahẹ to agbàwhinwhlẹn otò etọn tọn mẹ. 
Karimou yin dopo to omẹ awe he gbleawu to asidan de mẹ to alihogbó Bassila tọn ji to 14 décembre 2008, to whenuena mọto he mẹ yé to mọto kùn jei lọ ko depò te godo. Omẹ atọ́n yin hùhù to asidan lọ mẹ, to yé mẹ wẹ afọzedaitọ dai tọn lẹ wá Canada po ahọlu tọn lẹ po dè to Véronique Ahoyo.
To azọ́n tonudidọ tọn etọn lẹpo whenu, Rafiatou Karimou ko yin avùnhotọ de na yọnnu he to mahẹ tindo to tonudidọ mẹ lẹ.To hokansemẹ de whenu to mars 2017, e biọ to yọnnu lẹ si nado yì zẹ̀ nukunpipedo azọngban lẹ go go. E kú to 4 janvier 2018 to Paris, owhe 71 mẹvi. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1946 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2018 lẹ
Irène Assiba d'Almeida

**Irène Assiba d'Almeida** wá sọn Bénin. E nọ kàn ohó milomilo lẹ bo nọ basi lẹdogbedevomẹ owe lẹ tọn. Mẹplọntọ de wẹ e yin ga. E nọ plọnmẹ Flansegbe to wehọmẹ daho de he nọ yin yiylọdọ Wehọmẹ Alavọ Arizona tọn.

## Otàn Gbẹzan tọn
Irène Assiba d'Almeida yin jiji to Dakar, Senegal. Mẹjitọ etọn lẹ wá sọn Dahomey. Irène yì wehọmẹ to Bénin. Enẹgodo e yì wehọmẹ to France bo mọ gbedewema yí. E sọ yì wehọmẹ to Nigeria. To godo mẹ, e yì wehọmẹ to États-Unis bo mọ gbedewema daho de yí. Irène gọalọ nado basi lẹdogbedevomẹ owe he diyin de tọn he nọ yin yiylọdọ "Arrow of God" do Flansegbe mẹ. E wazọ́n hẹ họntọn de he nọ yin Olga Mahougbe nado bayi lẹdogbedevomẹ lo.

Irène kàn owe etọn tintan gando yọnnu Aflikanu he nọ do Flansegbe lẹ go. Gbẹtọ lẹ mọ dọ owe titengbe de wẹ. To 2010, Irène gọalọ nado wleawuna opli daho de gando owe Aflika tọn lẹ go to wehọmẹ etọn. To godo mẹ, hodidọ opli lọ tọn lẹ yin kinkan do owe devo he nọ yin yiylọdọ *Eco-imagination : Littératures africaines et diasporiques et durabilité (2013)* mẹ.
Professor Irène Assiba d'Almeida

## Azọ́n etọn lẹ
* *Francophone African Women Writers: destroying the emptiness of silence*. Gainesville: University Press of Florida, 1994.
* (ed.) *A Rain of Words: a bilingual anthology of women's poetry in Francophone Africa*. Charlottesville: University of Virginia Press, 2009. Yin lilẹdogbedevomẹ gbọn Janis A. Mayes dali. 
* (ed. po John Conteh-Morgan po) *"The original explosion that created worlds": essays on Werewere Liking's art and writings*. Amsterdam; New York: Rodopi, 2010.
* (ed. po Lucie Viakinnou-Brinson po Thelma Pinto po) *Eco-imagination: African and diasporan literatures and sustainability*. Trenton, New Jersey: Africa World Press, 2013.
* (ed. Po Sonia Lee po) *Essais et documentaires des Africaines francophones: un autre regard sur l'Afrique*. Paris: L'Harmattan, 2015.
* (po Elsie Augustave vẹ̀ po) *Autour de "L'enfant noir" de Camara Laye: un monde à découvrir*. Paris: l'Harmattan, 2018.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Véronique Tognifodé Mewanou

**Véronique Tognifodé Mewanou** yin tonudọtọ Bénin tọn po mẹplọntọ de po. Ewọ wẹ yin agbagogán *Social Affairs and Micro-Finance* egbezangbe tọn to Bénin, to whenuena e ko yin dide do otẹn azọngban tọn mẹ to bẹjẹeji 2021 tọn gbọn azinponọ Bénin tọn he tin to alọnu din dali. Hogbe etọn bẹjẹeji to 25 mai mọ hẹndi to 2021.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Eugénie Chantal Ahyi Dedevi/guw-bj

**Chantal Ahyi Dedevi**, xe nyǐkɔ etɔn nyí **Eugénie Chantal Ahyi Dedevi**, nyí tònuɖɔtɔ́ Bénin tɔn kpóɖɔ hagbɛ́ Kplidókpɔ́ Akɔta lɛ tɔn ɖé.

## Otàn gbɛzǎn tɔn
Eugénie Chantal Ahyi Dedevi ɖotana wekpinkplɔ́n etɔn  tintan to hwenuena é to Abomey kpó Djougou kpó. É ɖotana wekpinkplɔ́n etɔn awetɔ to Cotonou to wexɔmɛ ɖaxo Notre-Dame des Apôtres tɔn mɛ, fie é mɔ azɔ́nkplɔ́nmɛ wexɔmɛ ɖaxo tɔn ɖé yí te. É nyí azɔnwatɔ to agaxùn-ɖotɛn *Air Afrique* Côte d'Ivoire tɔn ɖé. É tindó gbeɖewema lɛnunnunywɛ tɔn xe é yi sɔ́n Wexɔmɛ Alavɔ tɔn Félix-Houphouët-Boigny tɔn mɛ.

To vòbibla 20 Xwejisun 2019 hwenu, é nyí ɖiɖe dó toɖoxukanji République dominicaine tɔn.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Nyɔnu Benɛnu lɛ
Edwige Bancole

**Edwige Bancole** yin wezun-họ̀ntọ de he wá sọn Bénin. E whlẹnagbà to agbàwhinwhlẹn Olympics tọn whenu to 1980. Ewọ wẹ yin yọnnu tintan he wá sọn Bénin he whlẹnagbà to Olympics.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
Hélène Aholou Keke

**Hélène Aholou Keke** yin whẹ̀yidọtọ de he wá sọn Bénin. E sọ yin tonudọtọ de ga. 

## Otàn Gbẹzan tọn
E yin whẹ̀yidọtọ whẹndo tọn de. To tintan whenu, e lẹzun whẹ̀yidọtọ de to Paris, France. To nukọn mẹ, e wá lẹzun yọnnu tintan he nọ deanana whẹ̀yidọtọ lẹ to Bénin.  To 2008, e lẹzun whẹ̀yidọtọ to Cotonou. Na nuhe hugan owhe 20, e wazọ́n taidi whẹ̀yidọtọ de na gandudu Bénin tọn.

Keke yin dopo to hagbẹ tonudidọ tọn Bénin tọn lẹ mẹ na owhe susu lẹ. E wazọ́n to finẹ sọn 2007 jẹ 2011 podọ sọn 2011 jẹ 2015. To 2012, Keke wẹ yin nukọntọ pipli de tọn he nọ basi osẹ́n lẹ bosọ nọ basi hihọ́na jlọjẹ gbẹtọvi tọn lẹ. To owhe enẹ mẹ, yé doalọtena yasanamẹ okú tọn. To 2015, Keke jo ogbẹ́ tonudidọ tọn etọn, *Forces Cauris pour un Bénin émergent, FCBE*, do.

E dọna linlin - kàntọ lọ lẹ po aṣẹpatọ lẹ po gando nuhahun he vòbibla février 2016 tọn na hẹnwa lẹ go. Ehe jọ whẹpo togán lọ do yin dide to Bénin to owhe enẹ mẹ. E dọ dọ nọtẹn vòbibla tọn 51 he osẹ́n ma kẹalọyi lẹ wẹ ko yin didoai. To mai 2016, togán yọyọ de he nọ yin Patrice Talon de e nado yin dopo to hagbẹ titengbe 30 pipli vonọtaun de tọn lẹ mẹ. Azọ́n pipli lọ tọn wẹ nado gọalọ nado basi diọdo ayidego tọn lẹ to otò lọ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu Benẹnu lẹ
A Hoàng

**A Hoàng** (he yin jiji to 31 Liyasun 1995) yin dopo tó  bọluhogbẹ Vietnamese tọn lẹ mẹ, he  ho bọlu taidi centre_back na * V.League 1 Club Hoàng Anh Gia lia* tọn. 

**A Hoàng** wà sọn ogbẹ  jọja Hoàng Anh Gia lia tọn me whẹpo do wà yinukon jẹ ogbẹ tintan 2026 tọn mẹ. Hoàng ho bọlu ojle gli ton to Phu Yen po SHB  Da Nang po dai. 

**A Hoàng** dọ hodidọ etọn tintan to Vietnam to Whejisun 2017.

## Azọ́n hé e wà to otó voovo mẹ lẹ

**A Hoàng** yin yiylọ jẹnukọn wà Vietnam taidi afọzedoayitọ to Whejisun azan 10tọ owhe 2017 na *2019 AFC Asian Cup qualification* tọn sọta Afghanistan to azán 28tọ Whejisun tọn.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn

**A Hoàng** wà sọn aṣá Gie Trieng tọn mẹ sọn Kon Tum.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1995 lẹ
Bako Kassim Alfa

**Bako Kassim Alfa** (he yin jiji to 1960) yin dopo to hagbẹ Plidopọ ayimatẹn Niger tọn lẹ mẹ sọn 8tọ he nọtena Bida I gbọ́n, podọ ewọ wẹ yin hodọtọ titengbe hugan to owhé Plidopọ tọn lọ gbè. Ewọ ko yin azinponọ wedegbẹ́ wepinplọn tọn sọn plidopọ 8tọ whenu gbọ́n whẹpo e do yin dide taidi hodọtọ dide to plidopọ 9tọ ji to pọmẹ hẹ Abdullahi Wuse, yèdọ hodọtọ tintan he yin dide gbọn vòbibla dali.

## Azọ́n gbigbẹdai etọn
Bako Kasim jo otẹn etọn do taidi hodọtọ Plidopọ ayimatẹn Niger tọn to 23 Liyasun 2020 bo ma vọ́ whẹwhinwhẹ́n depope jlado bosọ tindo kọdetọn dagbe gbọn Jibrin Ndagi Baba he wá sọn agbegbe Lavun tọn dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1960 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Nassir Ali Ahmed

**Nassir Ali Ahmed**, he yin tonudọtọ de sọn Ayimatẹn Kano tọn, Naijilia, yinuwa taidi afọzedaitọ gandudu Nassarawa tọn to Plidopọ Otò lọ tọn ji. E yin dide taidi hagbẹ Pipli Nigeria tọn de to pipli tonudidọ All Progressives Congress (APC) tọn glọ bo yin dide sọn 2011 jẹ 2015, 2015 jẹ 2019, podọ 2019 yì 2023. 

## Agbasazọ́n etọn
Nassir Ali Ahmed yin jiji to 2 Ayidosun 1968,  to gandudu dokọ Nasarawa tọn mẹ, to Ayimatẹn Kano tọn, to Nigeria. E bẹ wepinplọn etọn jẹeji to 1973 to Wehọmẹ Kano Capital tọn bo dotana ẹn to 1980, bosọ mọ gbedewema wehọmẹ tọn tintan *(FSLC)* yí.
E mọ gbedewema wehọmẹ daho tọn etọn yí to 1986 sọn Wehọmẹ Federal Government College Kano tọn.
Enẹgodo, Ahmed mọ gbedewema de yí sọn Wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn, Zaria, bọ gbedewema wehọmẹ alavo tọn de bọdego to akuẹzinzan-liho sọn Wehọmẹ alavọ Jos tọn to 1992.
To 1993, e mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn daho (MBA) yí sọn Wehọmẹ alavọ Bayero tọn, Kano.
E wadevizọn taidi azinponọ azinponọ wedegbẹ́ he nọ hẹn pekọ wá lẹdo lọ mẹ tọn.
E wadevizọn taidi mẹbọdo-azinponọ go wedegbẹ́ he nọ hẹn pekọ wá lẹdo lọ mẹ tọn.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Nassir Ali Ahmed, he yin tonudọtọ de sọn Ayimatẹn Kano tọn, Nigeria, sẹ̀n taidi afọzedaitọ gandudu Nassarawa tọn de to Plidopọ Akọta lẹ tọn ji na hogbe debọdo - dego atọ̀n: sọn 2011 jẹ 2015, 2015, to 2019, podọ 2019 jẹ 2023. E yin dide taidi dopo to hagbẹ Pipli Hihọ́-basinamẹtọ he tin to pipli tonudidọ   *All Progressives Congress (APC)* tọn glọ lẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1968 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Oluyemi Adeniji

Afọzedaitọ **Oluyemi Adeniji** (he yin jiji to 22 Liyasun 1934 bo kú to 27 Abọ̀húsun 2017 to London) tọn lẹ yin tonudọtọ po tonudọtọ nukundeji Nigeria tọn de po he yin afọzedaitọ vonọtaun wekantọ paa lọ tọn po azọ́ndenamẹ Plidopọ Akọta lẹ tọn po to Sierra Leone (UNAMSIL) sọn 19 Abọ̀húsun 1999 jẹ 16 Liyasun 2003. To godo mẹ, e yin agbagogán whẹho tògodo tọn Nigeria tọn de sọn Liyasun 2003 jẹ Ayidosun 2006, podọ to enẹgodo e nọ penukundo whẹho homẹ tọn lẹ go sọn 21 Ayidosun 2006 jẹ Nuwhàsun 2007.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Adeniji tindo gbedewema wehọmẹ alavọ tọn de to Whenuho mẹ. E kọnawudopọ hẹ sinsẹ̀nzọn tògodo tọn na Nigeria to Liyasun 1960.  E wà sinsẹ̀nzọn to otò devo lẹ mẹ podọ to sinsẹ̀nhọ Nigeria tọn lẹ mẹ to Washington, D.C., Freetown, Sierra Leone, po Accra, Ghana po.

E yí gbọjẹ whenu gaa tọn sọn sinsẹ̀nzọnwiwa mẹ to 1991 to whenuena e ko wà sinsẹ̀nzọn taidi mẹhe nọ penukundo whẹho tògodo tọn lẹ go godo. Na owhe atọ́n, ewọ wẹ afọzedaitọ Nigeria tọn lẹ yì France. Adeniji wẹ yin wekantọ Plidopọ Akọta lẹ tọn he nọ penukundo azọ́ndenamẹ Plidopọ Akọta lẹ tọn go to Central African Republic (MINURCA). Azọ́ndenamẹ lọ wẹ nado wleawuna hihọ́ to Bangui podọ nado hẹnalọdotena vòbibla po vòbibla togán lẹ tọn po he yin bibasi to 1998 podọ to 1999. Enẹgodo, e yin dide taidi afọzedaitọ vonọtaun wekantọ Plidopọ Akọta lẹ tọn na Sierra Leone podọ nukọntọ azọ́ndenamẹ Plidopọ Akọta lẹ tọn to Sierra Leone (UNAMSIL).

## Agbasazọ́n sọgodo tọn
Adeniji yin dide taidi agbagogán whẹho tògodo tọn lẹ tọn to Liyasun 2003.

Bẹsọn bẹjẹeji Whejisun 2008 tọn, Adeniji dedo Kenya po hunyanhunyan tonudidọ otò enẹ tọn po, to yìyì taidi nukọntọ azọ́nwhé he jẹnukọnna ojlẹ lọ tọn, yèdọ Kofi Annan godo. Humọ, e wadevizọn to azọ́ndenamẹ omẹ nukundeji lẹ tọn mẹ to azọ́n IAEA tọn mẹ jẹ 2020 podọ to godo mẹ, Ernesto Zedillo, mẹhe linlin etọn gando *Reinforcing the Global Nuclear Order for Peace and Prosperity* go yin didetọn to Ayidosun 2008.

Adeniji kú to 27 Abọ̀húsun 2017 to London, he tindo owhe 83.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1934 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2017 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Samuel Adebayo Abe

**Samuel Adebayo Abe** yin biṣọpu Anglica tọn to Ekiti to 2007, to ledo Ondo tọn mẹ to Nigeria.
Abe yí gboje to 2012 taidi biṣọpu Ekiti tọn dé tó agbegbe Ondo tọn dé; e tindo kọndetọn dagbe taidi biṣọpu Ekiti tọn  de gbọn alọgọ christ Omotunde podọ  po alọgọ George Olátúnjí lasebikan po, e lẹzun Archbishop Ondo tọn dé.
Eyin mẹhe ze ede jo na azọn biṣọpu Ekiti tọn to  1998, dile etle yin dọ samuel Akinbola yí gboje do Archbishop to Ondo to 2007.
## Alọdledonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
John Abe

**John Abe** yin bọlu he yé nọ ylọ dọ Soccer hotọ 
de, ṣigba e ko jo azọ́n, e ho bọlu po azọ́nyinyọnen po to American Professional Soccer League po National Professional Soccer League po.

## Bejeeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to Germany na awhànfuntọgan American tọn po onọ Germannu de po.
Abe sẹten yi Baltimore Maryland whenue e gbẹ yin joja de. E fo wehọmẹ dokọ̀ tọn to Northern High school, bo wà yi wehọmẹ alavọ tọn to Essex Community College, fihe  Ameẹika-nu he tin to     finẹ lẹ to nukọnna en whla awe to wehọmẹ lọ te. 
To 1981, ogbẹ Baltimore Blast tọn dé Abe to agbawhinwhlẹn awetọ MISL tọn whenu.

## Azọ́n
To 1986, Abe doalọ wemẹ hẹ Maryland Bays he American Soccer League ṣẹṣẹ zedoai. E gbọṣi Bays na ojlẹ agbawhinwhlẹn 1991 tọn, bọ do dudeji sin agọ́ to 1990 APSL Championship sọta ogbẹ San Francisco Blackhawk tọn. To aijijẹ 1988 tọn whenu, e gọ yi họme hẹ Hershey Impact, American Indoor Soccer Association tọn. To 1991, ogbẹ lọ sẹten yi Harrisburg, Pennsylvania bo wà lẹzun Harrisburg Heat. Abe yin yinkọ dona taidi  nukọntọ tintan Heat lọ tọn, ṣigba to ojlẹ awe pound godo to Harrisburg,ogbẹ lọ jo Abe na yé     ma kọngbedopọ hẹ alọ̀dowemẹ ogbẹ lọ tọn wutu. To 23 Abọ̀húsun, 1993,e ho bọlu azọ́nyinyọnen tọn etọn godo tọ̀ tọn hẹ Albany Alleycats, USISL tọn.
To 2001, Abe yin yinkọ na yijlẹdo Harrisburg Heat All Decade Team. (1991-2001)
## Gbẹzan etọn to whenue e jo Soccer hiho do
To whenue Abe jo azọ́n taidi azọ́nyonentọ̀ Soccer tọn do godo, e to azọ́n wà hẹ̀ Pennsylvania State Education Association bo to azọ́n plọn jọja he nọ  National "B" License bo ka sọ fo azọ́nplonmẹ osẹ́ atọ̀n tọn he nọ yin yiylọdọ "B" level International, German Football Association (DFB) (2013).
## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Abe to ninọ Enola, Pennsylvania to alọnu din. E yin 
didé do Maryland Soccer Association Hall of frame mẹ to 2000. 
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ango Sadiq Abdullahi

**Ango Sadiq Abdullahi** (he yin jiji to 7 Liyasun 1983) yin tonudọtọ Nigeria tọn de. Todin, e to sinsẹ̀n taidi dopo to hagbẹ Pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn he mẹ e ze afọ Sabon Gari tọn dai te lẹ mẹ. 

## Vuwhenu
Ango Sadiq Abdullahi, heyin tòvi-jiji Ayimatẹn Kaduna tọn tọn, yin jiji to 7 Liyasun 1983.Visunnu Mẹplọntọ Ango Abdullahi tọn wẹ e yin, yèdọ tonudọtọ po wesetọ de po.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
To 2023, Sadiq zẹhudo vòbibla lọ ji bo yin dide taidi afọzedaitọ lẹ to ogbẹ́ tonudidọ Peoples Democratic Party (PDP) tọn glọ, bo gbawhàn avùnhotọ etọn, Mohammed Garba Datti, he yin dopo to ogbẹ́ tonudidọ All Progressives Congress (APC) tọn mẹ tọn.

## Wiwle etọn
E yin wiwle gbọn jaguda lẹ dali to 28 mars 2022 to pọmẹ hẹ gbẹtọ 61 devo lẹ to pinpán de mẹ yì Kaduna-Abuja. E dotana awhàngbigba etọn to vòbibla bẹjẹeji PDP tọn whenu to whenuena e gbẹ́ pò to kanlinmọgbenu, ṣigba to godo mẹ e yin didetọ́n to godo mẹ to pipli delẹ godo nado kọnawudopọ hẹ whẹndo etọn bo mọ nukunpedomẹgo apọ̀nmẹ tọn yí to dotowhé de to Kaduna.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1983 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Vitalij Aab

**Vitalij Aab** (he yin jiji to 14 Abọ̀hùnsun 1979) yin aihundatọ lanmẹyiya tọn de he nọ ho ice hockey,   e to aihunda na Hochstadter EC to alọnu din to Oberliga.

## Gbẹzan aihundida tọn etọn
Vitalij Aab dọ họdidọ azọ́nyinyọnẹn tọn etọn to whenue e do owhé 17 to EC Wilhelmshaven. To ojlẹ awetọ etọn me, e do agó 28. To 1999, eyin zizedoaga do otẹn awetọ mẹ hẹ Wilhelmshaven.
To owhe awe godo, yé zé e sọyi Nurnberg Ice Tigers,fihe e daihun te na owhe atọ̀n. To ojle enẹlẹ  mẹ, e daihun ganji ehe whan ogan azọ́nplonmetọ German tọn bọ e ylọ e nado sọgan daihun na ogbẹ German national ice hockey tọn. Aab pehẹ ojlẹ awunsinyẹnamẹ tọn to azọn etọn mẹ to 2004-05 hẹ 
Adler Mannheim,E do agó 24 poun to aihundida 48 me.
Bosọ mọ ojle vudé yi to vivọnu ojlẹ aihundida lọ tọn. E tlọn Mannheim to aihundida dopo poun godo, 
bo diọtẹn jẹ Iserlohn Roosters. To kanvinván Aab tọn tintan whenue, e yinukọn po awubibọ po. To vivọnu ojlẹ lọ tọn, ewọ wẹ yin agó dòtọ daho to Germany. Whẹpo ojle aihundida tọn 2006-07 tọn, e doalọ wéme hẹ Hamburg Freezers. 

Aab lẹkọyi Ice Tigers, to whenẹnu eyin yinyonen taidi Thomas Sabo Ice Tigers, to 2010.

## Nudọnamẹ he gando azọ́n etọn go lẹ
### Fihe e daihun lanmẹyiya tọn te lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1979 lẹ
Abdullahi Halidu Danbaba

**Abdullahi Halidu Danbaba** yin tonudọtọ Nigeria tọn de. E nọtena lẹdo Kaiama/Kemanji/Wajibe tọn
to Pipli Sẹ́nbasitọ ayimatẹn Kwara tọn ji. E ko yin dopo to hagbẹ Pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn 9tọ po 10tọ po tọn lẹ mẹ.
## Vuwhenu po wepinplọn po
Danbaba yin jiji to 13 Afínplọsun 1978 to BabadabeYaralea, to lẹdo gandudu dokọ Kaiama tọn he tin to ayimatẹn Kwara tọn mẹ, to Nigeria. E yì wehọmẹ daho ayimatẹn Kwara tọn na gbedewema IJMB ‘A’ tọn etọn to 1995 podọ to enẹgodo e yì wehọmẹ alavọ tọn Usman Danfodio tọn na gbedewema wehọmẹ alavọ tọn etọn to lẹnunnuyọnẹn tonudidọ tọn mẹ to 2000.

## Agbasazọ́n
To ojlẹ de mẹ wayi, Danbaba yinuwa taidi alọgọtọ titengbe de to whẹho vọjlado bibasi tọn lẹ mẹ hlan azinponọ dai tọn gandudu dokọ Kaiama tọn, yèdọ otẹn de he e ze sọn 2004 jẹ 2007. To 2007, e yin dide taidi alọgọtọ titengbe de na ayimatẹn-gán ayimatẹn Kwara tọnhe nọ yin Bukola Saraki. E sọ yin dide 
whladopo dogọ do otẹn dopolọ mẹ to 2018, bo to sinsẹ̀nzọnwa to ayimatẹn-gán Abdulfatah Ahmed tọn glọ. To 2919, e zẹhudo vòbibla de ji bo mọ vòbibla de yí taidi hagbẹ Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Kwara tọn 9tọ glọ to ogbẹ́ tonudidọ    *All Progressive Congress* tọn glọ bo gọ̀ mẹdide etọn yí whladopo dogọ to vòbibla paa mẹ to 2023 nado nọtena lẹdo Kaiama/Kemanji/Wajibe tọn to Pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn 10tọ ji.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1978 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Dauda Soroye Adegbenro

**Dauda Soroye Adegbenro** (sọn 1909 jẹ 1975) yin tonudọtọ Nigeria tọn de, he yin nukọntọ ogbẹ́ tonudidọ Action Group (AG) tọn podọ agbagogán aigba po azọ́n po tọn de. Omẹ etọn he tin to Abeokuta lẹ na ẹn sisi taun bosọ na ẹn tẹnmẹ-yinkọ Balogun Owu Egba po Ekerin Egbaland tọn po tọn.

## Vuwhenu
E yin jiji to 1909 to Ago-Owu, to Abeokuta, to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. Dauda Soroye Adegbenro yì African School, to Owowo na wepinplọn etọn tintan whẹpo do yì Baptist Boys High School, to Abeokuta podọ yì Abeokuta Grammar School na wehọmẹ daho wepinplọn etọn tọn.

## Agbasazọ́n
E bẹ agbasazọ́n etọn jẹeji po azọ́nwhé Nigerian Railway Corporation tọn po taidi wekantọ de sọn 1930 jẹ 1937. Enẹgodo, e wazọ́n taidi nusàtọ azọ́nwhé United African Company tọn de.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Adegbenro ma kọnawudopọ hẹ tonudọtọ zohunhunnọ lẹ kakajẹ 1940 lẹ gba. To ojlẹ enẹ mẹ, e kọnawudopọ hẹ Awolowo, Akintola, po mẹdevo lẹ po nado bẹ ogbẹ́ tonudidọ Action Group tọn jẹeji to Lidosun 1951. Ogbẹ́ tonudidọ tọn lọ kọnawudopọ hẹ vòbibla lọ to 1951 na sẹ́nbasitọ whèyihọ-waji tọn lẹ ṣigba bo hẹn otẹn daho hugan yetọn bu to ogbẹ́ tonudidọ National Council of Nigeria and the Cameroons (NCNC) tọn mẹ, ehe Adegoke Adelabu deanana to lẹdo lọ mẹ. Dile etlẹ yindọ NCNC wẹ gbawhàn vòbibla lọ tọn, hagbẹ delẹ tọ́nsọn vòbibla lọ godo bo kọnawudopọ hẹ AG, bosọ hẹn suhugan hagbẹ etọn lẹ tọn yì AG.

Etomọṣo, Adegbenro gbawhàn po awubibọ po na mẹsusu yiwanna ẹn to tonudidọ Egba tọn mẹ wutu. To madẹnmẹ, pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn lẹdo lọ tọn de e nado yin dopo to hagbẹ etọn lẹ mẹ to Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn to Awọnlin mẹ. E lẹkọyi pipli sẹ́nbasitọ whèyihọ-waji 1954 tọn lẹ dè nado wadevizọn taidi wekantọ sẹ́nhẹngbatọ lẹ tọn na agbagogán whẹdida dodo tọn podọ to godo mẹ taidi agbagogán aigba po azọ́n po tọn podọ to enẹgodo agbagogán gandudu lẹdo lọ tọn. Ewọ yin nukọntọ nuyọnẹntọ, he go yè sọgan dejido, podọ mẹhe nọ dọho to aliho he họnwun mẹ de. E wleawuna kọndopọ pẹkipẹki de hẹ ogbẹ́ tonudidọ tọn po nukọntọ gandudu tọn etọn lẹ po, titengbe Awolowo heyin Ogán daho hugan he jẹnukọnna lẹdo lọ to whenẹnu. E hẹn alọgọtọ nugbonọ de go na Ogán Daho lọ, etlẹ yin to whenuena Ogán Daho lọ lẹzun Nukọntọ nukundiọsọmẹtọ de to Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn.

To whenuena hunyanhunyan Action Group tọn fọ́n nuhahun sinsinyẹn dote to Whèyihọ-waji Nigeria tọn podọ to godo mẹ to otò lọ blebu mẹ godo, Adegbenro hẹn azọ́n etọn bu to whenuena awhànfuntọ lọ lẹ bẹ azọ́n jẹeji to 1966. E deanana Action Group to whenuena Awolowo po nukọntọ tonudogbẹ́ lọ tọn devo lẹ po yin zizedo ganpamẹ.

To tòwhan Nigeria tọn whenu, e yin agbagogán na ajọwiwa po azọ́nwhé lẹ po. E tọ́nsọn tonudidọ mẹ to 1971. E kú to 1975.

## Kúnkan etọn
Odunsi the Engine, heyin hànjitọ nukundeji Nigeria tọn de, wẹ ovivi etọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1909 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 1975 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Godiya Akwashiki

**Godiya Akwashiki** (he yin jiji to 3 Avivọsun 1973) to Angba Iggah to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ, Nigeria yin tonudọtọ Nigeria tọn de. Ewọ wẹ yin dopo to aṣẹpatọ otò lọ tọn lẹ mẹ he nọtena agbegbe Agewaji Nasarawa tọn to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ. E yin dide taidi hagbẹ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ tọn to vòbibla paa Nigeria tọn whenu to 2019. Akwashiki sọ yin dide whladopo dogọ taidi hagbẹ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ tọn to vòbibla paa lọ whenu to 2023. Whẹpo e do yin dide taidi dopo to hagbẹ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ tọn lẹ mẹ, e yin mẹbọdo-hodọtọ go Wedegbẹ́ Tonudidọ Nasarawa tọn tọn.

## Vuwhenu po wepinplọn po
Akwashiki yin jiji to 1973 hlan Mẹdaho Akwashiki Walaro po Whési Ramatu Akwashiki po to Angba Iggah, to gandudu dokọ tọn Nasarawa Eggon tọn to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ. E yì wehọmẹ dokọ Gandudu tọn, to Angba Iggah, fie e dotana gbedewema wehọmẹ tọn etọn tintan te to 1987. To 1988 e ze yinkọ dai to wehọmẹ alọnuzọ́n pinplọn tọn mẹ, to Assakio bo mọ gbedewema wehọmẹ daho tọn (WASSCE) yí to 1993.

Akwashiki ze yinkọ dai to Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Nasarawa tọn, to Keffi bo mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn yí to 2010. E ko wlealọ po ovi lẹ po.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Sọn 2011 jẹ 2019, Akwashiki, to oplò pipli tonudidọ People's Democratic Party tọn glọ, yin dopo to Hagbẹ Wedegbẹ́ Tonudidọ Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ mẹ. To ojlẹ tintan etọn mẹ to 2011 jẹ 2015), ewọ wẹ yin nukọntọ hugan to Wedegbẹ́ Tonudidọ Ayimatẹn tọn lọ mẹ. To ojlẹ awetọ etọn mẹ (sọn 2015 jẹ 2019), e yin dide taidi mẹbọdo-hodọtọ go Wedegbẹ́ Tonudidọ Ayimatẹn tọn lọ tọn, yèdọ otẹn de he e hẹn kakajẹ 2019 to whenuena e tin to pipli tonudidọ All Progressives Congress (APC) tọn glọ, bo gbawhàn bosọ gbawhàn to Ayimatẹn Agewaji Nasarawa tọn.

To alọnu din, ewọ wẹ yin azinponọ na Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ he nọ penukundo whẹho ajọwiwa tọn lẹ go, gọna mẹbọdo-azinponọ go na linlinnamẹnu lẹ po wedegbẹ́ gbangba tọn lẹ po.

E yin yiylọdọ azinponọ Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ tọn to awhànfuntọ agahomẹ tọn he tin to Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn lọ 10tọ to 8 Avivọsun 2023.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1973 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Mamman Bello Ali

**Mamman Bello Ali** (sọn 1958 jẹ 26 Alunlunsun 2009) yin tonudọtọ Nigeria tọn de he wadevizọn taidi ayimatẹn-gán Ayimatẹn Yobe tọn sọn 2007 kakajẹ okú etọn whenu to 2009. E ko sẹ̀n dai taidi afọzedaitọ agbegbe Hùwaji Yobe tọn sọn 1999 jẹ 2007. Ewọ wẹ yin azinponọ Wedegbẹ́ Họgbigbá Tòpọnla tọn to akuẹzinzan-liho sọn 1999 jẹ 2007. Ewọ yin dopo to hagbẹ pipli tonudidọ *All Nigeria Peoples Party (ANPP)* tọn lẹ mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Mamman Bello Ali yin jiji to 1958 to tòpẹvi Jimeta tọn heyin Ayimatẹn Adamawa tọn mẹ, to Nigeria. Kankan nọ nọ̀ owhé otọ́ etọn tọn gbè to Jimeta bo nọ yí suhugan whenu etọn tọn zan to finẹ, podọ to whedelẹnu e nọ yí whenu etọn zan hẹ họntọn etọn Alhaji Mouktar Garba Ibrahim he yin họntọn whẹndo Attah tọn. Nọtẹn awe lọ lẹ wẹ yin nọtẹn diyin hugan he mẹ e yin mimọ te to gbẹzan etọn mẹ. Mamman kú to 26 Alunlunsun 2009, to whenuena e mọ nukunpedomẹgo dotowhé tọn yí na asamẹzọ̀n wutu to dotowhé Florida tọn.

## Wepinplọn liho
Mamman Bello Ali wà wehọmẹ dokọ̀ tọn po wehọmẹ daho po to Jimeta, podọ e yì Wehọmẹ Numan Craft tọn to ayimatẹn Gongola tọn mẹ. Mamman lọsu yì wehọmẹ azọ́npinplọn Kaduna tọn na gbedewema wehọmẹ daho tọn (HND) etọn. To 1982 e zindonukọn na sinsẹ̀nzọn akọta tọn (NYSC) etọn to Kaduna bosọ jẹ azọ́nwa ji to Abuja, Nigeria to godo mẹ.

## Agbasazọ́n
To nukọn mẹ, Mamman bẹ azọ́n gbangba tọn etọn jẹeji to lẹdo Borno tọn mẹ, fie e wazọ́n te taidi azọ́nyọnẹntọ mẹhomẹ de na owhe 15. E mọ gbedewema wehọmẹ tọn (HND) etọn yí to azọ́nwhé họgbigbá tọn etọn mẹ sọn wehọmẹ daho Kaduna tọn podọ owe awe to họgbigbá sọn Wehọmẹ Tuskegee Institute tọn mẹ to Amelika. To 1989 Mamman lẹzun ahọ́nkan SGC tọn taidi nọtẹn pọmẹ tọn de kakajẹ 1991 podọ nukunpipedo MAL Nigeria Limited go sọn 1991 jẹ 1999. E wadevizọn taidi azinponọ wedegbẹ́ FCT tọn na osun ṣidopo podọ to osun ṣidopo enẹlẹ mẹ ewọ lọsu wẹ yin mẹbọdo-azinponọ go, Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn do whẹho homẹ tọn lẹ ji. Mamman wẹ yin azinponọ wedegbẹ́ tonudidọ tọn he nọ penukundo whẹho tonudidọ tọn lẹ go sọn 1999 jẹ 2007 podọ azinponọ pipli sẹ́nhẹngbatọ ECOWAS tọn lẹ tọn. E sọ lẹzun ayimatẹn-gán ayimatẹn Yobe tọn to 2007 kakajẹ okú etọn whenu to 2009.

## Nuyiwadomẹji etọn
To họ̀nkọnsi-zọ́n etọn whenu, gandudu etọn hùn dotẹnmẹ susu dote na mẹhe nọ nọ̀ Ayimatẹn Yobe tọn mẹ lẹ. E basi ali susu to ayimatẹn lọ mẹ bo gbọnmọ dali hùn ayimatẹn lọ do nùvo na azọ́nwhé azọ́nwhé lẹ tọn po lẹndai ajọwiwa tọn lẹ po. Mamaan sọ wleawuna azọ́nwanu wehọmẹ tọn lẹ po wehọmẹ daho Yobe tọn lẹ po do wehọmẹ daho, podọ e sọ vọ́ akuẹ he mẹplọntọ lẹ nọ dù jlado. Mamman vọ́ azọ̀n susu he to sinsinyẹn deji to ayimatẹn lọ mẹ lẹ jlado.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1958 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2009 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Bola Afonja

**Prince Ajibola Afonja** nọgbẹ (sọn 21 Afínplọsun 1943 jẹ 19 Nuwhàsun 2024) E yin yinyọnẹn taidi Bola Afonja, bosọ yin tonudọtọ Naijilianu de podo alọtlutọ de po. E yin agbagogán na azọ́n to "Ernest Shonekan"Shonekan,  glọ, podọ e yin dopo to hagbẹ anademẹtọ tònudọgbẹ́ "All Nigeria Peoples Party" (ANPP) dai tọn.

Afonja wẹ yin Agbagogán  na  hagbẹ anadenanutọ akuẹsedotẹn "First Bank plc", tọn to dai ehe yin akuẹsedotẹn he klo hugan to Naijilia. E tọn sọn hagbẹ lọ mẹ to hunwhẹ jijizán owhe 70tọ etọn godo to 21 Afínplọnsun 2013.

Afonja basi matintọ sọn awugble asidan tọn he e tindo mẹ to dotowhe daho "University College Hospital  Ibadan tọn" to azán 19tọ Nuwhàsun 2024 to whenuena e tindo owhe 81.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1943 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2024 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Clinton Amadi

**Clinton Christopher Nkemjika Amadi** yin tonudọtọ Nigeria tọn de bosọ yin sẹ́nhẹngbatọ de. To alọnu din, e to sinsẹ̀nzọnwa taidi hagbẹ Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Imo tọn he nọtena Owerri Municipal na ogbẹ́ tonudidọ Labour Party tọn.

## Vuwhenu
Clinton yin tòvi-jiji Owerri Nshise tọn de. E yin jiji to 1971 to whẹndo Benard Clinton Amadi tọn mẹ. E bẹ wehọmẹ dokọ̀ tọn etọn jẹeji to Wehọmẹ Township Primary School tọn whẹpo do sẹtẹn yì Wehọmẹ Zumuratul Islamia Primary School tọn to Amelika. To nukọn mẹ, e yì Wehọmẹ Niger tọn na ajọwiwa po Wehọmẹ Azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn po.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
Amadi yin dide taidi hagbẹ Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Imo tọn de sọn 2007 jẹ 2011. To 1923, Amadi zẹhudo vòbibla Pipli Sẹ́nbasitọ Ayimatẹn Imo tọn tọn ji ṣigba e ma yin lilá taidi mẹhe dudeji gba. To nukọn mẹ, e yì whẹdatẹn lọ, bọ e yin lilá taidi mẹhe dudeji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1971 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Abedo

Abedo yín oga awhafuntọ De tọn hẹ to azọn wá to agbegbe Helmand Afghanistan tọn me. Ebẹ avunhiho jejeji gbọn alogọ asun etọn Mujahidee tọn mẹ to 1979 to whenue Soviet Union wán afghanistan. To oku asu etọn tọn godo to 1987, e zindonukọn to avunhiho gbedide Mujahideen 200 tọn me. 

To Soviet forces godo to 1989, abedo jẹ  gbẹzan Jijọho tọn zanji. Amo to whenuena dodinnanu lẹ do miyon Na shop etọn e do Pipli pevi awhafuntọ De tọn ai, gbọmọ Dali Jijoho nado tin to agbegbe Helmand tọn me.
## Ayidonugo
Susan Jolly Abeja

**Susan Jolly Abeja** yin dopo tó tonudọtọ Ugandan tọn lẹ mẹ,
bosọ yin dopo tó ogbẹ sẹndoaitọ tọn lẹ mẹ. Eyin dide nado sọgan zeafọ dai taidi afọzedaitọ Yọnnu de to lẹdo Otuke tọn mẹ whenuena ye to vòbibla  2021 tọn Uganda tọn basi.
Eyin dopo tó ogbẹ sẹndoaitọ lẹ tọn mẹ he ma nọtena tònudọgbẹ tonudidọ tọn depope.

Susan yin dopo tó omẹ 132 MPs lẹ mẹ he yé gbọn whiwhlé dali de taidi owhe atọn-gbẹ he zeafọ dai to tonudọgbẹ voovo lẹ mẹ lẹdo otó lọ, to  sẹndoai widopotọ to Nowhàsun azán 17tọ, owhe 2021 tọn mẹ .

## Sọ pọn
*Julius Bua Acon

## Alọdlẹndonu lẹ
Fajura Charles Adedayo

**Adedayo Fajura Charles** yin tonudọtọ po ayinamẹtọ Nigeria tọn de po. E yin jiji to 18 Whejisun 1960 to gandudu dokọ̀ Ado tọn mẹ, to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, to Nigeria. E ko wlealọ po ovi lẹ po.

## Wepinplọn po agbasazọ́n po
Adedayo Fajura Charles tindo gbedewema awetọ wehọmẹ alavọ tọn (M.Sc) po gbedewema tintan wehọmẹ alavọ tọn (B.Sc) po sọn Wehọmẹ alavọ Ibadan tọn. To 1999, e sẹ̀n to Pipli Osẹ́n tọn 4tọ Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, fie e ze afọ agbegbe Ekiti Central 1 tọn dai te to Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn mẹ. E sọ yin ajọwatọ de bo ko wadevizọn taidi nukunpedonugotọ-azinponọ de to gandudu dokọ̀ Ado tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1960 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Gay Abel-Bey

**Gay Abel-Bey** yin anadena aihuntọ,  aihun basitọ, kikantọ, vọglado basitọ, podọ weyọnẹntọ de. To alọnu din e to nuplọn mẹ to wehọmẹ alavọ New York tọn.

## Bẹjẹeji gbẹsan etọn tọn po we yinyọnẹn etọn po
Abel-Bey yi B.A. etọn sọn Mount Holyoke College, mọdopolọ  M.F.A. etọn to aihundidamẹ sọn UCLA. To 1991, e basi thesis film Fragrance etọn, he zọn bọ e du ajọ Dorothy Arzner Award for "high  recognition of dramatic piece by a woman'' tọn.
To whenuena e to wehọmẹ gbedewema tọn to UCLA's School of Theater, Film, and Television, nulẹnpo Abel-Bey tọn zọn bọ e jẹ aihun kan ji podọ e sọ jẹ aihun basi ji. To whenue e to UCLA, Abel-Bey wazọn hẹ azọnwatẹn ABC's Televiziọn taidi anadenanutọ hinhọn tọn Leslie Zak tọn nado basi bosọ deanana aihun tẹnmẹ tẹnmẹ lẹ.

## Azọn etọn
Abel-Bey kọnawudopẹ hẹ Filmex, a Los Angeles film festival, po wehọmẹ co-hosted  a retrospective for the National Film London tọn po. E sọ gọalọ nado vọ azọnwatẹn community-based documentary tọn de jlado na jọja he to wumẹ to azọnwatẹn Los Angeles via Cal State LA's media tọn lẹ wutu. To yidogọ mẹ, Abel-Bey ko de aihun susu devo lẹ tọn, delẹ to yé mẹ wẹ:
Father & Son, Running 4 My Life, When It's Your Turn for WPVI-TV, Stone Cold Hustler, and Kiss Grandmother Goodbye.
To 1995 Abel-Bey jẹ azọn wa ji taidi mẹplọntọ to  wehọmẹ alavọ tọn New York tọn, podọ to nu taidi owhe 2023 enẹlẹ e zindonukọn nado wazọn taidi   ayinamẹtọ na nuplọntọ he ma ko jẹ oba gbedewema tọn kọn to Division of Film & Television lẹ taidi mẹplọntọ alọgọnamẹtọ de,  Abel-Bey plọn the Remote Television Workshop and Sports Broadcasting & Intermediate Television Production. aihun he e da lẹ.

## Azọn he e wa dogọ lẹ bẹ:
*Father & Son
*Running 4 My Life
*When It's Your Turn
*Stone Cold Hustler
*Kiss Grandmother Goodbye
## Ajọ he e yi lẹ
Dorothy Arzner Award

Sonny Innovators Award

Local Emmy Award
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Almajir Geidam

**Almajir Geidam** yin alọtlútọ po tonudọtọ Nigeria tọn de po sọn Ayimatẹn Yobe tọn mẹ, to Nigeria. Ewọ yin dopo to pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn mẹ to fie e ze afọ agbegbe Bursari/Geidam/Yunusari tọn dai na ojlẹ awe te, ehe yin 1999-2003 po 2003–2007 po.

## Wepinplọn po agbasazọ́n po
Almajir mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn etọn yí to whẹho nukunpedomẹgo dotowhé kanlin tọn sọn Wehọmẹ alavọ Maiduguri tọn to 1989. E lẹzun ogán daho doto kanlin tọn Damaturu tọn, heyin tatọ́-tònọ Ayimatẹn Yobe tọn, to 1997. Ewọ wẹ yin mẹbọdo-azinponọ go gandudu dokọ̀ Geidam tọn sọn 1996 jẹ 1997.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Tejumade Alakija

**Tejumade Alakija** (sọn 17 Nuwhàsun 1925 jẹ Avivọsun 2013) yin ahọluzọnwatọ Nigeria tọn de he yin ogán yọnnu tọn tintan to azọ́nwatẹn gandudu tọn Oyo tọn mẹ.

## Otàn gbẹzan tọn
Ahọvi-yọnnu Alakija Tejumade yin jiji to 17 Nuwhàsun 1925 na otọ́ etọn, yèdọ Mẹdaho Adesoji Aderemi (Ooni Ife tọn), to Ile-Ife, to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ to whèyihọ-waji Nigeria tọn. E yì Aiyetoro Primary and Central Schools to Ile-Ife, enẹgodo Kudeti Girls School to Ibadan, to Molete, na wepinplọn etọn awetọ. Humọ, Alakija mọ gbedewema wehọmẹ alavọ tọn yí to whenuho mẹ to Westfield College to Wehọmẹ alavọ London tọn, to England. E plọnazọ́n nado yin mẹplọntọ de, bo basi PGCE etọn to Wehọmẹ alavọ Oxford tọn to 1950 po 1951 po ṣẹnṣẹn, enẹgodo e kọnawudopọ hẹ sinsẹ̀nzọn gbangba Nigeria tọn to fihe e yin gbedena nado plọnmẹ te.

E bẹ azọ́n mẹpinplọn tọn etọn jẹeji to Queen's School, to Ede, to Ayimatẹn Osun tọn mẹ, podọ to godo mẹ e sẹtẹn yì wehọmẹ yọyọ lọ Government Girls’ Secondary Grammar School fihe e wazọ́n te sọn 1951 jẹ 1953. To azọ́n etọn taidi mẹplọntọ de whenu, e do wehọmẹ de ai he nọ yin yiylọdọ Girls' Secondary Grammar School to 1953. E sọ nọ wazọ́n to Azọ́nwatẹn azọ́n lẹ tọn po Azọ́nwatẹn ajọwiwa po azọ́nwhé lẹ po tọn po taidi wekantọ alọgọtọ lọ bo nọ yin dide taidi azọ́nplọn gbọn azọ́nplọnmẹ lẹdo lọ tọn mẹho he nọ penukundo tito-to-whinnu azọ́nplọnmẹ lẹdo lọ tọn go po wekantọ azọ́n titengbe delẹ tọn po dali. Sọn 1960 jẹ 1964, podọ to godo mẹ, e wazọ́n taidi ogán azọ́nwatẹn ajọwiwa tọn po azọ́nwhé lẹ tọn po, fihe e basi azọ́nwhé wezinzin tọn lẹ sọn 1969 jẹ 1972 te.
Alakija Tejumade sọ wà sinsẹ̀nzọn to azọ́nwatẹn titengbe delẹ, taidi azọ́nwatẹn he nọ penukundo agbasalilo go taidi wekantọ na ojlẹ dindẹn to 1978, podọ to azọ́nwatẹn wepinplọn tọn mẹ taidi wekantọ na ojlẹ dindẹn to 1979, whẹpo e do lẹzun nukọntọ na sinsẹ̀nzọn gbangba tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ.
E lẹzun yọnnu tintan he deanana sinsẹ̀nzọn gbangba tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ. Sọn 1993 jẹ 1997, e yin dide taidi mẹhe nọ penukundo Wehọmẹ Alavọ Abuja tọn go. Ahọvi-yọnnu Alakija kú to Dotowhé Wehọmẹ Alavọ tọn, to Ibadan to 2013.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1925 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2013 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Arnold Aberman

**Arnord Aberman** yin doto de he wá sọn Canada. Ewọ yin nukọntọ to nukunpedomẹgo dotowhé tọn sinsinyẹn de mẹ bo ko gọalọ nado penukundo dotowhé lẹ go.

## Otàn Gbẹzan tọn
Arnold Aberman yin jiji to Montreal, Quebec. E yì Wehọmẹ Alavọ McGill tọn bo mọ gbedewema lẹnunnuyọnẹn tọn yí to 1965. E yin ju de.
Arnold Aberman mọ azọ́nplọnmẹ yí sọn Wehọmẹ alavọ McGill tọn. Adà dotozọn tọn he mẹ e nọ tindo mahẹ vonọtaun te wẹ dehe gando agbasagonu lanmẹ tọn lẹ go.

## Azọ́n
Aberman fó azọ́nplọnmẹ dotozọn tọn etọn to:

*Dotowhé Royal Victoria tọn to Montreal.
*Wehọmẹ daho Albert Einstein tọn to New York.

To California, e sọ mọ azọ́nplọnmẹ yí to:etọn
*Wehọmẹ alavọ California tọn, to San Francisco.
*Wehọmẹ alavọ tọn Southern California tọn.
Mbazulike Amaechi

Ogán **Mbazulike Amaechi** (sọn 16 Ayidosun 1929 jẹ 1 Abọ̀húsun 2022) lọsu he yin yinyọnẹn taidi **The Boy Is Good** yin tonudọtọ Nigeria tọn de.

E sẹ̀n taidi agbagogán tintan whẹdida dodo tọn to gandudu tintan Nigeria tọn whenu. Ewọ wẹ yin nukọntọ he diyin hugan to ogbẹ́ Zikist tọn mẹ de. To alọhẹndotenamẹ pipli lọ tọn godo, e lẹzun wekantọ jọja NCNC tọn, he yin apadewhe jọja tònudọgbẹ́ NCNC tọn de. Amaechi yin jiji bo kú to tòpẹvi Ukpor tọn etọn mẹ, to 1 Abọ̀húsun 2022, to owhe 93 mẹvi yinyin mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1929 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2022 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Dennis Oguerinwa Amadi

**Dennis Oguerinwa Amadi** yin tonudọtọ Nigeria tọn de. Ewọ yin dopo to hagbẹ agbegbe Ezeagu/Udi tọn lẹ mẹ to pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn mẹ.

## Vuwhenu po wepinplọn po
Dennis Oguerinwa Amadi yin jiji to 1968 bo wá sọn Ayimatẹn Enugu tọn mẹ. E bẹ wepinplọn dokọ̀ tọn etọn jẹeji to wehọmẹ Christ High School tọn, to Abor bo dotana ẹn to 1986 to wehọmẹ Boy's High School tọn, to Uzalla. To 1991, e mọ gbedewema yí sọn Wehọmẹ Alavọ Benin tọn mẹ po gbedewema tintan wehọmẹ alavọ tọn po to Nudọnamẹ Lẹnunnuyọnẹn tọn mẹ, podọ to godo mẹ, e mọ gbedewema titengbe yí sọn wehọmẹ alavọ tọn dopolọ.

## Agbasazọ́n tonudidọ tọn
To 2015, e jẹ otẹn Ogbuefi Ora Ozomgbachi tọn mẹ nado yin dide do tònudọgbẹ́ Peoples Democratic Party (PDP) tọn glọ. E sọ yin dide whladopo dogọ to 2019 na ojlẹ awetọ. Jẹnukọnna agbasazọ́n tonudidọ tọn etọn, e wazọ́n to akuẹsẹdotẹn lọ na nuhe hugan owhe 20.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1968 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Joseph E.K. Abekah

**Joseph E.K Abekah** yin tonudọtọ Ghana tọn de, he ko yin dopo tó ogbẹ sẹndoaitọ Effia-Kwesimintsim, Agbegbe he to wedegbẹ Ghana awetọ mẹ to gandudu ẹnẹtọ Ghana tọn whenue.
## Tonudidọ
Abekah yin dide nado sọgan zeafọ Effia-Kwesimintsim tọn dai to 1996, to vodide daho Ghana tọn whenue.
E bẹeji sọn fihe Mike Abban, National Convention Party nọte do. Mahatma hen otẹn bu, bọ eyin zize na Joe Baidoo Ansah, New Patriotic Party tọn to vodide he yé nọ de gbon godo to 2000.
## Vodide lẹ
Abekah yin dide po otẹn 34,958 sọn otẹn 56,701 mẹ,sọgbe hẹ vodide he notena 61.65% sọn vodide lọ blebu mẹ. E du to Ebenezer Kofi Quansah he yin ogbẹvi New Patriotic Party tọn, Abdulai Mohammed seidu he yin ogbẹvi National Democratic Congress tọn po S. A.B Ackah he yin ogbẹvi People's National Convention tọn Ji. Ehe yin 0%,30.25% po 8.1% sọgbehẹ madozẹ̀nzẹ̀n vodide he yin jijla lọ tọn.
## Alọdlẹndonu lẹ
Saifullah Abro

**Saifullah Abro** yin tonudọtọ Larkana tọn de he to gigopana mẹhe to sinsẹ̀nzọnwa to alọnu din taidi hagbẹ Pipli Pakistan tọn de sọn ayimatẹn Sindh tọn lọ mẹ sọn Whejisun 2021 tọn.
E sọ yin nutindo Pakistan Tehreek-e-Insaf tọn.