open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abba Musa Rimi

**Abba Musa Rimi CON** (jiji to azán koatọ́n-nukunatọ̀ntọ Afínplọsun 1940 to otò Naijilia tọn mẹ) yin dide taidi Ayimatẹngan nukunpedonugotọ Kaduna tọn to otò Naijilia tọn mẹ to osun aotọ 1979 tọn to Ablọde awetọ whenu, e lẹzun tẹnmẹpọnnamẹtọ Ayimatẹngan Abdulkadir Balarabe Musa tọn he yin kansanna to azán ko-nukunatọ̀ntọ Ayidosun 1981 tọn. Eyin dide do oplo People's Redemption sin ogbẹtamẹ. To Afínplosun 1982, Pope John Paul II yi bajonọ tòdaho Kaduna tọn. To whelọnu Agọjẹdonutọ ogan Malenu lẹ tọn lẹ gbọawupo nado do yede hia ẹ, to whenue etin to Agahun-glintẹn. Pope hia Alọdlẹndonu kọmẹ wema Rimi tọn po ogan Ponla tọn devo lẹ tọn po he do nuyiwadopọ kọndopọ tọn hia to klistiani lẹ po Malenu lẹpo ṣẹnṣẹn. Whẹpo do lẹkọdo Awọnlin. To Avivọsun 1982 Rimi yin hinhẹn po huhlọn po nado vẹ Jama Atul Nasril Malenu (JNI) nado din ali alọhẹndotena whinyanwhinyan he tin to ṣẹnṣẹn Izala po Darika Malenu lẹ sin Ogbẹta tọn. Rimi bia dawhe nujonu tọn dopo to aganu Naijilia tọn to azán koatọ́n-nukunawe Whejisun 1982. Enẹgodo, Awhangan Muhammadu Buhari hẹn huhlọn etọn bu to gufinfọn he wa aimẹ to azán gbàn-nukundopotọ Awewesun  1983 tọn mẹ, E wle susu to Ayimatẹngan titengbe whẹdahọsa tọn lẹ, bo sọ wle Rimi do oganme na owhe ko-nukun-dopotọ na sẹnmẹjẹ 96 whẹyidotọ Ayimatẹn dẹmẹnu lẹ tọn lẹ tọn na NGN 500,000,00. Rimi dọdọ Emi ko yi Akuẹ lọ na whẹyidotọ lẹ na nukunpipedo osẹn po gbedide lẹ po go to osun wema yetọn mẹ. Rimi wazon ajowhe po ajọjlawhe vovo ajọwhele tọn po taidi VAC, NTC po G.B Ollivant tọn. To godo mẹ ewa lẹzun Ogan anadenanutọ lẹdo mẹyugbeji tọn na jẹhọn hinhẹngble tọn; esọ wa lẹzun ogan gbedetọ tọn to gbedide otò Niger tọn (CON Emọ yọnnu bo jivi ṣinawetọ. To Kóyànsun 1998 Rimi lẹzun omẹ  titengbe Ayinamẹtọ tohodọtọ lẹ tọn na tatọ awhangan toholuduta tọn Abdulsalam Abubakar to-kodiona gandudu ablode tọn mẹ to otò Naijilia tọn Ẹnẹtọ tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1940 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Abel Gabuza

**Abel Gabuza** (yin jiji to azán ko-nukunatọ̀ntọ Whejisun 1955 bo nọgbẹ̀ jẹ azán fọtọ̀n-nukunawetọ Alunlunsun 2021) yin ogán sinsẹn Katoliki tọn dé to South Africa Duban tọn sọn azán ṣinẹnẹtọ, Abòhúsun tọn to owhe 2018 kakajẹ okú etọn to owhe 2021 tọn mẹ. Ewọ wẹ Biṣọpu kindberley tọn sọn 2010 jẹ 2018. E yin jiji to Alexandra to South Africa.
Gabuza bẹ azọn bẹplamẹ COVID-19 tọn bo kú to azán fotọ̀n-nukunawetọ Alunlunsun 2021 to owhe 65 mẹho yínyin mẹ to dotowhé Hillerest tọn to Duban.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1955 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Abibatu Mogaji

**Abibatu Mogaji, MFR, OON** (azán 16tọ Kóyànsun 1916 jẹ azán 15tọ Ayidosun 2013) yín ajọwatọ daho dé he yin otovi Naijilia  tọn, bo sọ yin Ahigan yọnnu to Awọnlin.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Abibatu Mogaji yín jiji to azán 16tọ Kóyànsun 1916, to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to huwaji oto Naijilia tọn.

## Nuhe gándo whẹndo etọn go
Chief Mogaji wẹ yín onọ na Chief Bola Tinubu he yin nukọntọ-otonọ na *All Progressive Congress*, he sọ yín Ayimatẹngan Awọnlin tọn to dai.
Chief Tinubu sin oviyọnnu, Folashade wẹ wa lẹzun Ahigan daho yọnnu to otò Naijilia tọn mẹ to whenuena onọdaho etọn jo otẹn lọ do godo.

## Azọn etọn
Whẹpo ye do dee taidi Ahinọ na otò Naijilia sin Ajọwatọ lẹ, Chief Mogaji yin nukọntọ na Ajọwatọ lẹ hẹ tín to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Uwhẹ di Ahitọ dogodo na Alomotu Peliewura.
Nususu dagbedagbe lẹ de Chief Mogaji ko wa na Ajọwiwa podo Ajọwatọ lẹ to otò Naijilia wa dike Gandutọ Otò Naijilia tọn lẹ wa yi ajọ̀ bodo doyẹyigona.
E ko sọ yi gigopanamẹnu susu lẹ sọn wehọmẹ-alavọ lẹ di, alavọ Ahmadu Bello tọn po alavọ Awọnlin tọn si.

## Oku etọn
Chief Mogaji ku to Sibigbe, azan fọtọ̀ntọ, Ayidosun, Owhe 2013 tọn mẹ.
To whenuena e tindo owhe kanwe-fọtọ̀n-nukundopo (96) e basi matintọ to owhe etọn gbe to Ikeja he yin tatọ-tonọ na Ayimatẹn Awọnlin tọn, ye sọ di oṣiọ etọn do Awọnlin.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1916 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2013 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Abibi

**Abibi** yin yinkọ didona osun tintan sunzanhiawe wiwe Ju lẹ tọn podọ osun ṣinawetọ sunzanhiawe paa tọn. E zẹẹmẹdo *Ohín (Jinukun Tọn) He Ma Ko Hú*, podọ e nọ bẹsọn ṣẹnṣẹn Whejisun tọn bo nọ fó do ṣẹnṣẹn Lidosun tọn. Whenue Ju lẹ lẹkọ sọn Babilọni, e wá yin yiylọdọ Nisan.

## Alọdlẹndonu lẹ
Abiodun Olaku

**Abiodun Olaku** yin jiji to azán 29tọ Awewesun 1958. E yi wehọmẹ *Yaba College of Technology* tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Anazọnwatọ dé wẹ Abiodun yin, tòvi Naijilia tọn sọ wẹ uwọ. E yọn Anazọnwiwa lọ taun, e sọ to azọn dagbedagbe lẹ wa, enẹwutu wẹ gbetọ susu yinwanna ẹn bo sọ yinwanna alọnuzọn etọn lẹ. Dopo to alọnuzọn etọn lẹ mẹ wẹ: Azán he gbe Jikun Já to tòdaho Ibadan tọn mẹ (*A Rainy Day in Ibadan*). Ogàn he plọn Abiodun Olaku azọn lẹ wẹ: Weyọnentọ Yusuf Grillo, Kolade Oshinowo, Doto Isiaka Osunde. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Abiola Ajimobi

**Isiaka Abiola  Ajimobi** (yin jiji to azán fọtọ̀n-nukundopotọ Awewesun 1949 jẹ azán koatọ́ntọ Ayidosun  2020 tọn mẹ). Eyin yinyọnẹn taidi otò Naijilia tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ, Ewọ yin dide taidi Osẹn basitọ to owhe 2003 tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ, bo gbọnmọ dali do yin afọzedaitọ osẹnbasitọgan Ayimatẹn Oyo tọn.
Todin esọ wa yin osẹnnamẹtọ Agbegbe tọn to oplo kavi to agba jonọyiyi tọn mijẹmidesi tọn (AD) tọn mẹ. To ojlẹdemẹ, to osẹngbaji ewhlẹnagba na e nido lẹzun Ayimatẹngan Ayimatẹn Oyo tọn to Asia Ogbẹ All Nigeria People's Party tọn mẹ to owhe 2007 tọn mẹ. Ṣigba ejayi.
Ewọ sọ yin dopo to Amijọwatọ lẹ mẹ. Todin, eyin matintọ gbọn azọ̀n covid-19 tọn dali to azán koatọ́ntọ Ayidosun 2020 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1949 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2020 lẹ
9ice

**Abolore Akande** (yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawetọ Alunlunsun 1980). E diyin bo sọ yin yinyọnẹn taidi **9ice** to Otogbo Naijilia tọn mẹ. E sọ yin nuhotọ *HipHop* tọn, bo sọ yin tohodọtọ. 9ice wa lẹzun yinyọnẹn to hunwhẹ wiwa lẹ whenu, e de agban bladopọ Kongo-Aso tọn tọ́n to owhe 2008 tọn mẹ, to owhe dopolọ mẹ e du to Agbawhinwhlẹn MTV Africa Music tọn ji, bo tọnta to mẹhe e whlẹn agba hẹ lẹ mẹ to àṣà po nuhiho dodonu mẹyu gbeji tọn (MOBO) tọn mẹ. Eyi kunnudenu tangan mẹyu tọn po Walọ tangan voovo lẹ tọn po to 2015. Todin e wa yin dide taidi Ayinamẹtọ tangan de na Abiọla Ajumobi he yin Aimatẹngan Aimatẹn Oyo tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1980 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Abayomi Barber

**Abayomi Barber** yín jiji to tòpẹvi Ifẹ tọn. Weyọnẹntọ Ben Enwowu wẹ do awusọhia de lẹ hia ẹ to Amazọnwiwa mẹ. Apajlẹ oyọnentọ lọ tọn wẹ dike Abayọmi ní do nukunnumọjẹnumẹ amazọnwiwa tọn, eńẹgodo e plọnnu to wehọme alavọ *Yaba College of Technology* to Ayimatẹn Awọnlin tọn to otò Naijilia tọn mẹ. Abayọmi wẹ basi tito dagbe na onu he ye ko basi bo sọ ze sẹdo do Dodinnanu Ayọnu lẹ tọn (*Yoruba Research Scheme*). Abayọmi wazọn hẹ gbẹtọ nukundeji lẹ taidi Frank Willet, Doto Bradbury podo Rev. Father Carrol to Dodinnanu de he ye basi to otò Naijilia tọn to owhe 1957 kaka jẹ owhe 1958.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Ablaham

**Ablaham** wẹ do Akọta juu lẹ tọn ai, ye ji to Uli, Otovi Tẹla tọn wẹ Ablaham. E yi Halani to Gbeji-waji Mesopotamia tọn po otọ etọn po. Asi etọn wẹ Sala, Lọti wẹ ylọn-ẹn ylọvi etọn. To whenue yi Kenani e se oylọ Jehovah tọn dọ aigba pagbe tọn wẹ finẹ na yin na ovi etọn lẹ. E yi pagbe jiwheyewhe tọn ehe se, to whenue nọ Ejibiti to huvẹ whenu godo bọ ewọ po Lọti po klan to Bethon, e yi sawhe dó Heblọni to whenue Jehovah Diọ yinkọ etọn  zun  Ablaham he zẹmẹdo 'Otọ Akọta susu tọn' godo, Jehovah dopolọ dọ na-ẹn dọ èmí na na ovi he na dugu etọn ẹn, Jehovah whlee pọn dọ ni hu Isaaki ovi etọn dó sanvọ, dile e jlo na huii Jehovah yí lẹngbọn do diọ ovi lọ, asi  etọn awetọ he yin Ketula ji visunnu ṣidopo. To whenuena e ku, ye dii do oslo de mẹ to Makipela.

## Alọdlẹndonu lẹ
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** (azán wiawetọ Afínplọsun 1809 jẹ azán wiawetọ Lidosun 1865) yin tonudọtọ otò Amẹlika tọn de, e wọ wẹ sọ yin togbogan fọtọnnukundopotọ otò Amẹlika tọn bọ sọ nọ nukọn to towhan Amẹlika tọn whenu. E du togbogan sọn 1861 kakajẹ 1865, to whenue towhan to yiyi to alọnu to Amẹlika. Azán atọ́n poun godo na whenue towhan lọ doalọte wẹ e yin huhu gbọn mẹyihutọ John Wilkes Booth dali. Lincoln wẹ yin togbogan tintan he yin huhu gbọn mẹyihutọ dé dali to otò Pipli Akọta lẹ tọn mẹ (*United States*).
Lincoln nọ yin finflin na azọ́n daho he e wà taidi avùnlọyinajọjlẹtọ de nado doalọtena gbẹtọ lẹ hihọ dó basi Kanlinmọ to otò Pipli Akọta lẹ tọn mẹ (*United States*).

## Otàn gbẹzan etọn tọn

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1809 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1865 lẹ
Abubakar Malami

**Abubakar Malami** (SAN) (yin jiji azán 17tọ Lidosun 1967), yin tovi Naijilia tọn. E yin owhẹyidọtọ podọ e sọ yin tohodọtọ de, todin e to azọnwa taidi azọnwahẹmẹtọgbẹ whẹdatọ lẹ tọn po whẹyitọgan daho po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ
Abuja

**Abuja** yin tatọ́-tònọ otò Naijilia tọn. Abuja lẹzun tatọ́-tònọ otò Naijilia tọn to Azan wiawètọ, Awewesun owhe 1991 tọn mẹ. Gbẹtọ he hugan livi dopo wẹ nọ nọ̀ tòdaho ehe mẹ.
Adali

**Adali** yin yinkọ didona osun wiawe tọ sunzanhiawe wiwe Ju lẹ tọn podọ osun ṣidopo tọ sunzanhiawe paa tọn mẹ to kanlinmọgbenu Babilọni tọn godo. E nọ bẹsọn ṣẹnṣẹn Afínplọsun tọn bo nọ fó do ṣẹnṣẹn Whejisun tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adamu Adamu

**Adamu Adamu** (yin jiji to azán koatọ́ntọ Nuwhàsun 1954). Akuẹbẹhẹntọ otò Naijilia tọn wẹ ewọ yin bosọ yin linlinkantọ de, podọ esọ yin azọnwatọ to mẹplọntọ lẹ mẹ to otò Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adamu Suleiman

**Adamu Suleiman** (yin jiji to azán wiẹnẹtọ Nuwhàsun 1929) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho.  E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Muhammadu Dikko Yusufu tọn mẹ to owhe 1979 tọn mẹ, podọ Sunday Adewusi sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to owhe 1981.
E yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn *Jimeta Elementary School* tọn to 1940 po 1944 po gblamẹ, enẹgodo e yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn *Yola Middle School* kakajẹ 1947. E yì wehọmẹ daho *Barewa College* sọn 1947 jẹ 1950, podọ Wehọmẹ Daho *College of Technology* to Zaria to 1954 jẹ 1956. Enẹgodo e yì Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn, fie e tindo gbedewema daho Otàn Egbezangbe tọn to wehọmẹ alavọ tọn to 1960. E lẹzun anadenanu nukunpedonugotọ Ponọ-zọ́n tọn to azán 1tọ Nuwhàsun 1966. E yin azọ́ndena nado nọ ponọ-gán daho sọn Kọ́yànsun 1979 jẹ Lidosun 1981.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Ade Ipaye

**Adeola Rahman Ipaye** (yin jiji to owhe 1963) yin whẹ̀yidọtọ Otò Naijilia tọn he sọ yin "Deputy Chief of Staff" alọnu din tọn na Tògan Naijilia tọn Muhammadu Buhari.
Ewọ wẹ sọ yin whẹ̀yidọtọ-gan na Ayimatẹn Awọnlin tọn podo otẹn devo devo lẹ he e sọ tindo to tonudidọ mẹ.

## Azọ́n etọn
Ipaye yi Wehọmẹ daho Igbobi tọn to Awọnlin bo yi gbedewema bachelor's po master's po to osẹn mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn to Akoka, to Awọnlin mẹ.
E bẹ osẹ́nzọn etọn jẹeji to Oditah Adebiyi & Co. to Awọnlin fihe e yin anadenanutọ dodinnanu tọn te whẹpo e do lẹzun alọ̀gọnamẹtọ na mẹplọntọ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn. E lẹzun mẹplọntọ daho to kóyànsun owhe 1999 bọ to godo mẹ e lẹzun mẹbọdomẹgotọ́ mẹplọntọ daho to ada nuplọnmẹ osẹn tọn mẹ to Kóyànsun 2000 mẹ.
To Nuwhàsun 2001 e yin dide taidi alọ̀gọnamẹtọ vonọtaun na Bola Tinubu to nuhe gándo osẹn go lẹ podọ to owhe 2003 e lẹzun alọ̀gọnamẹtọ vonọtaun daho de na Ayimatẹn-gan na nuhe du osẹn lẹ dali.

E sẹ̀n to adà ehe mẹ na owhe ẹnẹ̀ kakajẹ whenue e yin dide nado yin Ayinamẹtọ Vonọtaun na Tito Tokuẹ-yiyi tọn na Babatunde Fashola mẹhe jẹ otẹ̀n Bola Tinubu tọn mẹ to owhe 2007.

To Nuwhàsun 2007 tọn mẹ, e yin azọ́ndena nado yin Ogán Whẹyidọtọ he nọ penukundo whẹho Otò tọn lẹ go tọn. To azán atọ̀ntọ Zósun 2015, Togán Muhammadu Buhari deazọ́nna Ade Ipaye nado lẹzun Alọgọtọ na Ogán he nọ penukundo whẹho Hihọ tọn na tòwedegbẹ́ etọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adebayo Adedeji

**Adebayo Adedeji** yin jiji to azán ko-nukundopotọ, Awewesun 1930 tọn mẹ to Jebu-Ode jẹ azán koatọ́n-nukunatọntọ Lidosun 2018 tọn. E wa lẹkọdo Awọnlin bo yin dopo to jlẹkajinọtọ Naijilia nu lẹ tọn, e sọ yin dopo to ogan gọnu Wekantọ lẹ tọn to kọndopọgbẹ ogbẹ otògbo lọ tọn mẹ.
E na mẹ azọn jlẹkajininọ tọn to mẹyugbeji sọn owhe 1975 jẹ 1978 tọn podọ e sọ yin dopo to kọndopọgbẹ wekantọgan togbo lọ tọn sọn owhe 1992 jẹ Adedeji wẹ yin ogan Azinponọ nuplọnmẹtọ nugbajẹmẹji tọn (ACDESS) tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1930 lẹ
Adebayo Salami

**Adebayo Salami** hé ye yọnẹn taidi ***Oga Bello*** yin aihundatọ, aihunbasitọ podọ anadena aihuntọ numimọnọ to oto Naijilia tọn mẹ.

## Gbẹzan aihundida etọn tọn
Salami sìn kúnkan tlọn *[[Ayimatẹn Kwara Tọn|Kwara]]* tọn, Ṣigba e yin jiji to azan ṣinẹnẹtọ Nuwhàsun 1953 to Ayimatẹn Awọnlin tọn fihe e yi wehọmẹ dokọ tọn po wehọmẹ daho po te.
E bẹ azọn aihundida etọn tọn to owhe 1964 podo ogbẹ́ he yé nọ ylọ dọ *Young concert Party* po, bọ nukọntọ ogbẹ́ lọ tọn nọ yin *Ojo Ladipo* he gbẹtọ lẹ yọnẹn taidi *Baba Mero*. To owhè pẹde godo, ogbẹ lọ́ diọ yinkọ lọ dó *Ojo Ladipo Theatre Group*. Enẹgodo ye sọ diọ ẹ dó *Awada Kerikeri Theatre Group*.
To whenue Ojo Ladipo ku godo to owhe 1978, Salami lẹzun nukọntọ na ogbẹ lọ, ehe hẹn diyìn. Salami sọawuhia to sinimọto ayọgbe tọn etọn tintan he yin *Ajani Ogun* mẹ. Matintọ́ *Adeyemi Afolayan (Ade Love)* he yin otọ́ na Kunle Afolayan po Gabriel Afolayan po lọsu sọawuhia to sinimọto lọ mẹ. E sọ daihun to sinimọto *Kadara* he Adéyemí Afolayan (Ade Love) bayi mẹ. Gbọnvo na enẹ, Salami sọ sọawuhia to aihun nukiko donamẹ tọn he nọ yin *Comedy Half Hour* fie e zan yinkọ *Oga Bello* te.
Salami bayi sinimọto etọn tintan *Ogun Ajaye* to owhe 1985 to whenue e to ogbẹ́ *Awada Kerikeri* tọn mẹ.
Sọn owhe 1985 dó jẹ egbehe, E kò bayi bọ ko sọ deanana sinimọto susu lẹ to Ayọgbe mẹ.
Salami tin to mẹhe dó ogbẹ́ plipli aihundatọ sinimọto tọn ai lẹ mẹ.

## Alọdlẹndounu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adebisi Akande

**Abdulkareem Adebisi Bamidele Akande** yin jiji to azán fọtọ̀n-nukundopotọ to Alunlunsun 1939 tọn mẹ. E sọ yin dopo to tohodọtọ togbo Naijilia tọn lẹ mẹ, to whẹndo ayọnu lẹ tọn mẹ. E sọ yin Aimatẹngan to Ayimatẹn Osun tọn mẹ sọn owhe 1999 jẹ 2003 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Adam Smith

**Adam Smith** (azán 16tọ Ayidosun 1723 - azán 17tọ Liyasun 1790) yin Scotland tọ he tindo zinzin ajọwiwa tọn he yin yiylọ dọ oto ajọtọ whenu mitọn. Owe etọn(*An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*) yin zinzin jẹgbonu to owhe 1776 yin titengbe, gbẹtọ lẹ ylọ owe lọ dọ *The Wealth of Nations*. E dọ pẹde to ayilinlẹn he ji ajọwiwa sinai do, titengbe ahi ajọwiwa tọn. Adam Smith kanbiọ dọ etewẹ gbẹtọ sọgan wa he yọn hugan na oto etọn? E wa gbeta lọ́ kọn dọ  eyin  gbẹtọ lẹpo wa nuhe yọn na yede lẹ po mẹhe yin hagbẹ whẹndo etọn tọn po họntọn lẹ po, whelọnu oto lọ na wa dagbe. Ehe yinmọ, na mẹlẹpo yọn nususu gando ninọmẹ yetọn go (nuhe ye jlo po nuhudo yetọn po, nuhe wazọn po nuhe ma wazọn po) hugan nuhe Ahọlu yọnẹn. Nulẹnpọn ehe yin yiylọdọ *Liberal Theory*. E yin ada tintengbe mẹdekanujẹ na ajọ̀ wiwa he ye nọ ylọ dọ *liberalism*to Glẹnsigbe mẹ . E yin oweyọnẹntọ de jlọ na yọn gbẹtọ lẹ sin linlẹn (numọtolanmẹ) do nuhe yọn po nuhe ma yọn po. E kanwe bẹjẹji tọn to 1759, he yin yiylọ dọ *The Theory of Moral Sentiments*. E lẹn dọ numọtolanmẹ na mẹdevo tọn ni yinnujọnu to walọmẹ. Numọtolanmẹ mẹdevo tọn ni yinuwà do mìwlẹ́ lọsu ji. Na Smith, numọtolanmẹ na mẹdevo zẹmẹdo dọ a ze nujlẹdo dewe go. Na apajlẹ, numọtolanmẹ na zọn bọ homẹ na hun we ni a mọ mẹdevo to ayajẹ kavi sadi hẹ mehe to homẹgble, numọtolanmẹ na mẹdevo sọgan zọn bọ mi na yin magbọjẹnọ̀, ni mi mọ mẹdevo to tukla mẹ(Taidi dọ nulọ gando mi go). Smith po họntọn etọn David Hume he yin weyọnẹntọ Scotish tọn devo kannu tintengbe numọtolanmẹ to walọ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1723 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1790 lẹ
Adam po Evi po

**Adam po Evi po** wẹ yin mẹjitọ na gbẹtọ lẹpo na mẹhe yise to Ablahamu sìn sinsẹn mẹ. To owe Jẹnẹsisi, *Qu'ran* podo owe  *Aqdas* tọn po mẹ, yé omẹ awelẹ wẹ yin gbẹtọ tintan he Mawu dá. Biblu dohia dọ lẹgba biọ jipa Edẹni tọn mẹ taidi odan dè bo klọ Evi.
Mẹklọtọ lọ diọ linlẹn na Evi nado jẹagọ dó àṣẹ Jiwheyẹwhe tọn go. Satani dọna yọnnu lọ dọ Mawu ko yọnẹn dọ Evi na yọnnuin taidi Mawu ni é du sọn atinsìnsẹ́n lọ mẹ. Whenue Adam po Evi po ko waylando godo, yé yin didesẹ sọn jipa Edẹni tọn lọ mẹ bosọ yin dẹ hodo gbọn awufiẹsa, awutu podo oku po dali.
Mẹklọtọ he yin satani lọsu yin dide sẹ. Yé yan ẹn dó aigba podọ nado to linlin gbọn aigba taidi odan he e yizan lọ.

## Adam
Weta awetọ Jẹnẹsisi tọn dọ Jiwheyẹwhe da Adam sọn kọgudu aigba tọn mẹ. Enẹgodo, é gbọ gbọfufu ogbẹ tọn dó awọntinslo etọn lẹ mẹ, ewọ sọ lẹzun gbẹtọ gbẹtẹ. Jiwheyẹwhe sọ basi jipa dè he nọ yin *Jipa Edẹni tọn* na Adam nido nọ emẹ podọ nado penukundo é go. Adam na yinkọ kanlin lẹ. Jiwheyẹwhe ma basi avọ na Adam po Evi adavo to whenue ye vẹtoli godo. E basi avọ na yé sọn ayu kanlin tọn mẹ to whenuena é kò yan yé sọn jipa lọ mẹ godo. Adam wẹ yin *mẹdide lọ*.

## Evi
Jiwheyẹwhe yọnẹn dọ kanlin lẹ ma sọgan na pekọ he Adam do hudo etọn lẹ po adavo eni dó gbẹtọ di ewọ nkọ. Enẹwutu wẹ Mawu dó dè adajahú etọn dopo dó basi Evi (he zẹẹmẹ dó onọ mẹhe to ogbẹ lẹ po tón). Adam ma ko dó yinkọ na Evi kakajẹ whenuena Jiwheyẹwhe Yàn yé sọn jipa Edẹni tọn mẹ bo yí ayú kanlin tọn dó ṣiọn omẹ̀ yetọn to whenue ye ko vẹtoli godo.

## Ayijijẹ po whẹdida po
Weta atọ̀ntọ́ Jẹnẹsisi tọn dohia dọ Adam po Evi po ma tindo nuhudo nudepope to jipa lọ mẹ. Onu dopo wẹ Jiwheyẹwhe gbẹ dọ yé ma ha bo basi, enẹ wẹ ma nado du sọn atin oyọnẹn tọn lọ mẹ. Sigba odan dè sọ dọna yé dọ Mawu ma jlo dọ yé ni yọnńuin di ewọ,ehe sisẹ́ Evi nado vẹtoli na gbedide Jiwheyẹwhe tọn. Enẹwutu é to dandan mẹ dọ yé ni tọn sọn jipa Edẹni tọn mẹ. Jiwheyẹwhe sọ yi dogọ dọ yọnnu lọ́ na mọ awufiẹsa to ovi jiji 
Whenu. Mọdopolọ, sunnu lọ́ na mọ awufiẹsa whẹpodo mọ nududu sọn aigba mẹ, podọ to vivọnu é na lèkọ dó kọgudu mẹ na finẹ wẹ é tọn sọn.
Adedeji Adeleke

**Adedeji Adeleke** (yin jiji to azan ṣidopotọ, whejisun, owhe 1957) tọn mẹ. E yin adọkunnọ, ajọwatọ nukundejitọ dé, ewọ wẹ sọ yin ogán podọ mẹhe do Wehọmẹ Alavọ Adeleke tọn ai. Ewọ wẹ sọ yin ogán na azọnwhe *Pacific Holdings Limited*. Ewọ wẹ ji Adewale Adeleke he yin (Azinponọ HKN dai tọn), Davido he yin Hànjitọ otò Naijilia tọn po Sharon Adeleke po. E wlealọ hẹ Doto Vero Adeleke he yin matintọ to azan ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2003 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Adegoke Adelabu

**Gbadamosi Adegoke Adelabu** he yin jiji to azán atọ̀ntọ Zósun 1915 tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. Eyin tohodọtọ de podọ Mínísítà dai tọn De na adọkunnu po nuhe nọ hẹngbẹdudu wa na otò Naijilia tọn sọn Alunlunsun 1955 tọn jẹ Alunlunsun 1956 tọn, enẹgodo wẹ e lẹzun ògán agọjẹdomẹtọ lẹ tọn to azọnwhe ahọlu tọn fie ye sọ nọ sọ tonudidọ te to wheyihọwaji tòdaho lọ tọn to gbẹwhenu etọn. Eyin yinyọnẹn to Togbo lọ blebu mẹ na vivẹnudido etọn po nuwiwa he mẹde ma sọgan wọn he e basi to otò Naijilia tọn mẹ.
Adelabu yi wehọmẹ *Government College Ibadan* tọn. E sọ lẹzun ajọwatọ to whenue eyi wehọmẹ po godo. E wa hẹn ọgbẹ etọn bú to nujijọ ylankan madonukun gbẹduhun tọn de mẹ to owhe pede godo to whenuena Naijilia yi mẹdekannujẹ sọn Togan mẹhẹngannugannu tọn Bliteni tọn si.

## Bejẹeji gbẹsan etọn tọn
Adelabu he yin vijiji dó whẹndo Sanusi Asiyanbi po Awujọla Adelabu po tọn mẹ to owhe 1915. Onọ Adelabu tọn wẹ yin asi awetọ́ na Sanusi, ṣigba eku to ojlẹ pevide godo he e ji Adegoke godo, ehe wẹ zọn bọ nafẹ etọn yìí hẹn. E yi wehọmẹ nupinplọn dokọnu tọn CMS tọn he tin to Kudeti to tohomẹ Aimatẹn Ibadan tọn sọn 1925 jẹ 1929, bọ e plọnnu bo fo ohọ ẹnẹtọ po àtóntọ́ po (*Standard IV and V*) to *CMS Central* mẹ. Nugbo wẹ dọ malenu wẹ ewọ po whẹndo etọn po, ṣigba nafẹ etọn he dè enọ sẹẹ do wehọmẹ sinsẹn basitọ Klistiani lẹ tọn to tòdaho Ibadan tọn mẹ, bọ e yi gbedewema de he zọn bọ e sọgan yí wehọmẹ CMS tọn.
Èyí wehọmẹ Government College tọn to tòdaho Ibadan tọn to 1931 jẹ 1936 taidi wehọmẹvi anadenawehọmẹvigbẹ yatọ etọn lẹ. To owhe 1936 tọn mẹ Adelabu biọ Wehọmẹ  *Yaba Higher College* tọn mẹ, enẹgodo, e mọ gbedewema wehọmẹ yiyi mazankuẹ tọn de yi sọn azọnwhe AUC nado plọnnua gando weyinyọnẹn ajọwiwa tọn go. E ma dẹn bọ e ton sọn wehọmẹ to osun ṣidopotọ godo na whenue ye na ẹn wehọmẹ yiyi mazankuẹ tọn lọ. Dopo to azọnyọnẹntọ he ko yọnẹn dai to azọnwhe koko tọn he sọ yin ogàn daho to azọnwhe AUC tọn na ẹn azọn nado yin mẹhe bọdo azọntọgan azọnwhe he tin to Ibadan tọn go. To whenue e jẹ finẹ godo, eze afọdide he na zọn bọ azọnwhe koko tọn lọ nado nọ to koko to aliho vonọtaun de tọn mẹ, afọdide ehe wẹ zọn bọ yé vọ zee daga dogọ bọ e lẹzun alọgọna anadenanutọ nusisa tọn. Adelabu tọn sọn azọnwhe AUC tọn to owhe 1937 nado ze azọnwhe koko tọn edetiti tọn doia. To madẹnmẹ e tọnta ganji to àjọ koko tọn etọn mẹ. To whenuena e wa lẹzun yinyọnẹn ganji to azọn etọn kọn godo wẹ e wa jẹ Ahọlu zọn din ju. E wa lẹzun ògán na nukunpedo glezọn go tọlẹ tọ to owhe 1939. Evọ lẹkọyi azọnwhe AUC tọn bo wazọn hẹ ye kaka jẹ owhe 1945, Adelabu wa gbẹazọndai to whenuena mẹplọntọ etọn to azọn lọ kọn je bọ yin Richardson Adelabu gbẹazọndai.

Enẹgodo e bẹ akuẹ he e ko mọ lẹpo plidopọ bo bẹ ajọ Sekanfun tọn dé jẹeji po Levantine po to tòdaho Ibadan tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1915 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1958 lẹ
Adeniji Adele

Ahọlu **Musendiku Buraimoh Adeniji Adele II** *KBE* (azán wiatọ̀ntọ Abọ̀húsun owhe 1893 tọn jẹ azán wiawetọ owhe 1964 tọn) yin  Ahọlu Awọnlin tọn (Ọba of Lagos) sọn azán tintan Kọyànsun owhe 1949 tọn jẹ azán wiawetọ Liyasun owhe 1964 tọn.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Adele yin jiji to owhe 1893 gbọn otọ́ etọn Buraimoh Adele po Onọ̀ etọn Moriamo Lalugbi po dali. Otọ́gbo etọn wẹ Ahọlu Adele Ajodun 
E plọnnu to wehọmẹ dokọtọn *Holy Trinity Primary School* he tin to Ebutte-Ero, enẹgodo wẹ e yì wehọmẹ daho *CMS Grammar School* to Awọnlin. To whenu e fó wehọmẹ godo, E yì plọn azọ́n aigba jijlẹ tọn. To azọ́n lọ fifo godo, e yin didohlan Ayimatẹn Kano tọn nado yì wazọn taidi aigba-jlẹtọ de. E wazọn po aigba-jlẹtọ he tọ́n sọn otò Cameroon tọn mẹ lẹ po to wẹkẹwhan tintan whenu. 
To 1920, Ahọvi Adeniji Adele hodo kọmẹ-gán Amodu Tijani Oluwa yì otò London tọn mẹ nado yì dọho gándo whẹho aigba Oluwa tọn ji to ogbẹ́ he nọ yin *Privy Council* nukọn. Kọmẹ-gan Amodu Tijani du to whẹho lọ ji. Whenu pẹde godo, Adele wazọn to akuẹsẹdotẹn bo sọ lẹzun ogán to finẹ to 1937. E mọ gigopanamẹnu daho *Commander of the order of the British Empire* yí to 1956 po *Knight of the Order of the British Empire* po to 1962 gbọn ahọsi glẹnsi tọn dali.

## Tonudidọ po Nuhahun etọn lẹ po
Ahọlu Adele II nọ̀ godo na tonudọgbẹ jọja lẹ tọn he nọ yin *Nigerian Youth Movement*, E sọ yin dopo to ogbẹ́ ovì Oduduwa tọn lẹ mẹ he nukọntọ etọn yin Obafemi Awolowo. Tonudọgbẹ  he e kọnawudopọ hẹ ehe jẹagọ do tonudọgbẹ he to aṣẹpa to whelọnu *NCNC/NNDP* he yin didoayi to owhé *Docemo* tọn gbe gbọn Herbert Macaulay dali. Tonudọgbẹ NNDP jeagọ  do Ahọlu Adele nado jẹ Ahọluzinpo ji na e ma tọ́n sọn kúnkan Dosunmu tọn mẹ wutu, ehe hẹn yé ze oho lọ yi whẹdọhọsa nado glọnalina hunwhẹ jẹgbakun zize dó ota na ẹn tọn. Jlọjẹ he Ahọlu Adele dó nado jẹ gánzinpo ji yin godonọna gbọn ogbẹ́ *Judicial Committee of the Privy Council* dali to Glẹnsi tomẹ to owhe 1957.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1893 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1964 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Adeniran Ogunsanya College of Education

**Adeniran Ogunsanya College of Education**  he yin sinsan do pẹvi nọyin (**AOCOED**), eyin wehọmẹ alavọ tọn De(*Higher Education*) he tin to otò ọtọ-awori tọn he tin to oglọ na gandudu dokọtọn Ọjọ, to Aimatẹn Awọnlin tọn. Wehọmẹ Adeniran Ogunsanya tọn nọ plọnme nado lẹzun mẹplọntọ bosọ no namẹ gbedewema he ye nọ ylọdo *Nigeria Certificate in Education(NCE)* podo nuplọnme mehọme lẹ tọn tintan po (*Undergraduate first degree*) po awukọndopọ hẹ wehọmẹ mẹho lẹ tọn (*Ekiti State University*) wehọmẹ alavọ tọn Ekiti tọn po.

## Otàn wehọmẹ lọ tọn
Wehọmẹ lọ wẹ yin  yinyọnẹn di wehọmẹ alavọ tọn kavi Wehọmẹ Daho Ayimaten Awọnlin tọn (*Lagos State College Of Education*)ye sọ zee dai to owhe 1958 taidi wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn, bọ yé sọ yi wehọmẹvi kanweao(90) jenukọn. To owhe 1982 mẹ, ye ze wehọmẹ lọ sọn Surulere sọyi ọtọ-awori na nuhe nọ hẹn wepiplọn bọawu ma tin to finẹ wutu bọ wehọmẹvi lẹ sọ to susu dogọ to whemẹwhemẹ.

## Gbẹtọ dahodaho he ko ton sọn wehọ lọ mẹ lẹ
*Kunle Àjàyí
*Sarah Adebisi Sosan
*Oladipo Simeon Adebayo

## Wehọmẹ he tin to wehọ daho Adeniran Ogunsanya tọn mẹ lẹ
*Wehọmẹ Lẹnwunnuyọnẹn tọn
*Wehọmẹ Mẹplọntọ lẹ tọn
*Wehọmẹ *Art and Social Science*
*Wehọmẹ Azọnpinplọn tọn
*Wehọmẹ nupinplọn yọpọvu lẹ tọn po nuplọnme dowhenu tọn po
*Wehọmẹ Ogbe tọn.

## Delẹ to mẹplọntọ he yin yinyọnẹn ganji lẹ mẹ wẹ
*Afeez Oyetoro

## Pọn ehelẹ lọsu
*Kandai wehọmẹ he tin to Awọnlin lẹ tọn
*Kandai wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn he tin to Naijilia mẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn he tin to gbangba lẹ
Adina Nanu

**Adina Nanu** (yin jiji to azan ẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 1927 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azan ko-nukun-atọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2021 tọn mẹ). E wa sọn Otò Romanian tọn mẹ bo yin tanpintọ, po wekantọ dé po. 
E yi gigopanamẹnu *National order of Faith Service*, podọ *Order of Labor, second class*.             
Adina Nanu jẹ otàn gándo anazọn-wiwa plọnmẹ ji to *Academy of Art to Bucharest*.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1927 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Ado (Ahọlu Awọnlin tọn)

Ahọlu **Ado** (yinkọ etọn jọun wẹ **Edo**) he dugan to 1630 bo nọ̀ gánji jẹ 1669 wẹ yin Ahọlu awetọ he dugan to Ayimatẹn Awọnlin tọn. E yin tovi Ashipa tọn, he Ahọlu Benin tọn dè taidi Anadenanutọ tintan Ayimatẹn Awọnlin tọn, visunnu Ado tọn he nọ yin Gabaro wẹ yin Ahọlu atọ̀ntọ Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Ahọlu Awetọ Ayimatẹn Awọnlin Tọn
Ado mọ takúẹ́ whemẹwhemẹ tọn yí sọ́n mẹjidugando etọn lẹ si, he nọ wá yin susu na Ahọlu Benin tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adowa

**Adowa** yin òwè dè to akọta he yé nọ ylọ dọ *Akan* to otò Ghana tọn mẹ. Owè ehe yin àṣà hohowhenu tọn dè he nọ̀ yin yiyan to nuwiwa susu whenue taidi: Hunwhẹ ṣiọ didi tọn lẹ, Alọwle tẹnmẹ lẹ podọ to Ayajẹnu devo lẹ whenu. Òwè Adowa tọn ehe yin òwè dè he wèdutọ́ lọ lẹ nọ zan nado do numọtolanmẹ yetọn hia gbọn alọ po afọ yiyizan po. Alọ yiyizan nọ̀ diọ to whedelẹnu sọgbe hẹ hunwẹ he ye to owe lọ̀ du te. Gbẹtọ lẹ nọ yi òwè lọ̀ dó dó ayajẹ yetọn hia  ni eyin dọ̀ hunwẹ alọwle tọ̀n tẹnmẹ wẹ yé to dudu òwè lọ̀ tẹ. Mọdopolọ,yé nọ̀ yi òwè lọ do do awubla yetọn hia to hunwẹ siọ didi tọn whenu.
Adrienne Corri

**Adrienne Corri** yin jiji to (azan wiatọ̀ntọ́, Abọ̀húsun, owhe 1930 bo sọ nọgbẹ̀ jẹ azan wiatọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2016) tọn mẹ. Eyin yọnnu aihundatọ Brítánì tọn de. Eyin yinyọnẹn taidi Mẹmẹyọnnu Alexander to adà he e yiwa to aihundida *Stanley Kubrick's A Clockwork Orange* tọn mẹ.
Corri basi matintọ to owhe etọn gbe to otò London tọn mẹ gbọn ahunzọ̀n dali to azan wiatọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2016 tọn mẹ bọ owhe etọn basi kanwe e lan ṣidopo (86).

## Alọdlẹndonu Lẹ

## Nọtẹn Devo Lẹ
Adọ́

**Adọ́** yin osin he tin to agbasa mẹ. Adọ́ nọ nọ adọ́pó mẹ to sẹ́lin bo nọ tọ́n sọn gbẹtọ go gbọn sunnuwhé kavi yọnnuwhé, na nuvo de tin he tọ́n sọn adọ̀pó mẹ yi sunnuwhé kavi yọnnuwhé. Adọ́huhu yin aliho de nado de osin he ma yọnnayizan lẹ sọn ohùn kavi agbasa mẹ. To whenue ohun ko sa gbọn agbasa lọ mẹ, ninọmẹ etọn nọ diọ, na nudelẹ tin to ohùn mẹ he agbasa ko yí, podọ na agbasa lọsu ko jo nudelẹ do ohùn lọ mẹ wutu. Mọdopolọ, ohùn lọsu ko yi nudelẹ sọn nududu mẹ. Homẹnú he nọ yin *liver* nọ de nuhe nọ hẹn awugble lẹ sẹ bo nọ yi nuhe ohùn tindo hudo etọn delẹ dogọ taidi *amino acids*, *protein*, *coagulation factors*, *hormones* po mọmọ po. Enẹgodo, homẹnú he nọ yin *kidney* nọ de nuhe su hugan lẹ po taidi osin po ojẹ̀ po. Adọ́ nọ saba yin osin kẹdẹ he nọ hẹn awugble wa na agbasa. Sinmẹ adọ́ tọnnọ diọ sọnojlẹ de mẹ jẹ devo mẹ, eyin ninọmẹ agbasa lọ tọn ma to ganji, sinmẹ adọ́ lọ tọn sọgan yin koklojonọ. Eyin gbẹtọ nu osin susu, e na hu adọ́ susu, mọdopolọ, eyin e nu osin pẹẹde e na hú adọ́ pẹẹde.

## Alọdlẹndonu lẹ
Afeez Oyetoro

**Afeez Oyetoro** (yín jiji to azán kotọ Avivọsun 1963) yín aihundatọ Otò Naijilia tọn. Mẹsusu sọ nọ ylọ ẹ dọ **Saka**.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Afeez yín jiji to azán koto
Avivọsun 1963 to Iseyin sin awaji to Aimatẹn Oyo tọn he tin to huwaji Otò Naijilia tọn.
Afeez yi wehọmẹ bo yí gbedewema sinimazọnwiwa
tọn to wehọmẹ alavọ Obafemi Awolowo University (OAU) tọn. E sọ yi gbedewema daho sinimazọnwiwa tọn to wehọmẹ alavọ Univesity of Ibadan (UI). Todin, e to owe hia na do yi gbedewema daho-gbo sinimazọnwiwa tọn to wehọmẹ alavọ University of Ibadan.

## Sinimazọnwiwa
Mẹsusu ko yọn Afeez di aihundatọ de  he yọnnui to sinimabayitọ otò
Naijilia tọn lẹ mẹ. E sọ ko wa sinimazọn susu to otò Naijilia sin sinima lẹ. Todin, e yín sinimawiwa nuplọntọ to wehomẹ nuplọntọ lẹ tọn Adeniran Ogunsanya College of Education Ayimatẹn Awọnlin tọn to otò Awọnlin tọn. Whenu e jẹ owhe 2013, Afeez wa hojla nusísa tọn na MTN, bo wa nulila *"I don pot o"* hẹ hojla daho lọ. To owhe 2016, Afeez Oyetoro daihun to sinima he ylọ "*The Wedding Party*" po sinima-nukiko tọn "Ojukokoro"

## Gbẹzan Mẹdetiti tọn tọn
Afeez ko dasi, asi etọn nọ
yin Olaide Oyetoro, he  ko jivi
atọ̀n, sunnu awe, Abdullai Oyetoro, Munim Oyetoro podo viyọnnu dopo Rodiat Oyetoro po.
  
 
   

 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Aflika

**Aflika** wẹ yin Akọta awetọ he klo hugan to aihọn lọ blebu mẹ bo sọ yin Akọta awetọ he do gbẹtọ hugan. Aflika na bẹ atọ́n (5) to aigba he tin to aihọn mẹ lẹ po hẹn.
Afẹnifẹre

Ogbẹ́ **Afẹnifẹre** yin ogbẹ́ de he do Nunina, Aṣa po Nuyiwa kọmẹ tọn de po he mẹtogantẹnmẹ Abraham Adesanya yin nukọntọ na. Mẹtogantẹnmẹ  Bola Ige to gbẹwhenu etọn du nukọntọ na ogbẹ́ lọ whlà awe. Mẹhe po e po yin dowatọ ogbẹ́ lọ tọn lẹ wẹ Mẹtogantẹnmẹ Ọnasanya, Mẹtogantẹnmẹ Ruben Faṣaranti, Adegbonmire Okurounmu, Fẹmi Ganiyu, Dawodu ọlanihin, Àjàyí Olu, Falae Adebayọ Adefarati, Alhaji Adeyemọ po Ayọ Adebanjọ po. Whenue yé do ogbẹ́ tonudidọ tọn *Alliance for Democracy* ai to owhe 1998, yé zan nukundido yetọn enẹ ogbẹ Afẹnifẹre di nukundido ovo jijla tọn. To whenue ogbẹ́ ehe jai to vobibla whenu to osun atọntọ owhe 2003, agọjẹdomẹtọ lẹ gbado bo sọ do ogbẹ AD tọn ai bo yí Mẹtogantẹnmẹ Bisi Akande do basi nukọntọ na ogbẹ́ AD tọn. To osun tintan, owhe 2006 tọn, gbẹ́vi tonudọgbẹ tọn pehẹ mẹhe nọ dogbẹ́ hẹ nukọntọ lẹ to Oshogbo he yin tatọ tonọ Ayimatẹn Osun Tọn. To owhe 2008  yé dó *Afẹnifẹre Renewal  Group* (ARG) ai po linlẹn lọ po nado kọn fẹnifẹre dopọ na kinklan ni matin to ṣenṣẹn na yé blo, ehe nasọ na dotẹnmẹ nukọntọ lẹ nado zindonukọn to azọ́n yetọn mẹ. To osun widopotọ owhe 2008, Adà de to Afẹnifẹre mẹ he to Ìjẹ̀bú Igbo to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ, he Mẹtogantẹnmẹ Ayọbanjọ to anadena yí Mẹtogantẹnmẹ Reuben Fasonrati di nukọntọ ogbẹ́ yetọn tọn. Ogbẹ́gán ARG wẹ senator Ọlabiyi Durojaye, Mẹtogantẹmẹ Biyi Akande, Wale Ọṣun po Yinka Odumakin po detọn dọ emi ma kẹalọyi lehe yè de yé gbọn. To osun awotọ owhe 2009 hoyidọtọ ARG tọn dọho dogbọn tito nado de Alọgọnamẹ na Amì-kuẹ sẹ to họglọ Naijilia tọn. Ogbẹ́ lọ zẹ pipa na mẹtogantẹnmẹ Chief Bọde George po omẹ atọ́n devo lẹ po na vivẹnu yetọn nado hẹn akuẹ-bẹdu wá vivọnu to Naijilia.

Mẹdelẹ to ayọnuvi lẹ mẹ he mọ zedai ogbẹ́ Agọjẹdomẹtọ di nuhe dobu bo dó owu glanglan. Sheik Doctor Abu-Abdulahi Adelabu he yin nuyọnẹntọ malenu basi ogbẹ́ Afẹnifẹre tọn di bẹpli Akọ mayọn akọ tọn he nọ zan ṣejanabi agọjẹdomẹtọ he mayọn nude hugan nado hẹn akọ devo gble. E wá ehe to plidopọ de to *London Awqaf Africa college* Sheik Adelabu wẹ yin dowatọ na *the Awqaf Africa Society to London*.

## Alọdlẹndinu lẹ

Adà:Ogbẹ́
Afọ

**Afọ** yin nuhe nọ yin yiyizan nado hẹnnu dote. Ohẹ̀ lẹ po gbẹtọvi lẹ po nọ tindo afọ awe. Onu devo lẹ taidi tavo, ojan lẹ lọsu tindo afọ lẹ nado hẹn yé dote. Kanlin lẹ nọ saba tindo afọ awe kavi ẹnẹ, kanlin he nọ tindo ohu to nẹgbe lẹ taidi ovẹ́ kavi oló nọ tindo afọ ẹnẹ, ṣigba nutogbẹ̀ flinflin devo lẹ taidi ayẹyẹ kavi aklekle lẹ nọ tindo afọ ṣidopo, ṣiatọn kavi wiawe podọ Kanlin kavi owanvu flinflin delẹ tin  he nọ tindo afọ susu. 

Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Afọpatitọ

**Afọpatitọ** e ko dẹn he gbẹtọ susu lẹ ko lẹndọ azọn de lẹ tín he yọnnu lẹ ma sọgan wa. Ṣigba to egbehe, yọnnu lẹ ko to vivẹnudo nado wa azọn he ye ko lẹndọ sunnu janwẹ sọgan wa lẹ.
Afọpatitọ yin azọn de he yọnnu susu lẹ yinwanna bosọ kẹalọyi to whemitọnnu. Yọnnu delẹ he ko diọ alọ devo do Afọpatitọ go lẹ die:
#Olamide Ogunsanya (BeautyMatics)
#Chidinma Emodi (TheFootwearAcademy)
#Gbemisola Alake (Ruby&Desy)
#Adeyemi Oluwabukola (Betwick)
#Olubunmi Giwa (G-Tuoyo)
#Nkiru Emodi (HotFootwear)
Agaie

**Agaie** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Agaie tọn mẹ to alihogbó A124 tọn ji. Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,903 lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 132,907 to whenue yè bayi mẹhihia to owhe 2006.  
Sọha Posu tọn (*Postal Code*) lẹdo lọ tọn wẹ of 911.

## Whenuho
**Agaie** yin ayimatẹn owhe kanweko koewhèdopotọ *(19th-century)* tọn de to Naijilia egbezangbe tọn mẹ bo bẹ diblayin agbegbe gandudu dokọ̀ tọn egbezangbe tọn dopolọ pẹpẹ hẹn. Nupenu lẹ wẹ ko nọ nọ̀ finẹ jẹnukọn dai, amọ e wa lẹzun *Emirate* - enẹ wẹ gandudu de he nọ yin aṣẹpana gbọn nukọntọ Malẹnu lẹ tọn de dali- de bo yin apadewhé Ahọluduta Fulani lẹ tọn to owhe 1822 to whenue awhanfuntọ  Fulaninu lẹ tọn he yè háyà lẹ gọalọna ye to akọ̀-whàn Nupe tọn lẹ *(Nupe Civil Wars)* whenu. 
To bẹjẹeji owhe kanweko kò-tọ *(20th Century)* tọn mẹ, aigba lọ lẹzun apadewhé Ahọluduta Britain tọn de.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Agbasalan

**Agbasalan** yin awutugonu bibọ he tin to Ohú po Agbasa po ṣẹnṣẹn. To ojlẹ susu mẹ, e nọ saba yin yijlẹdo ohú go enẹ wẹ zọn bọ mẹlẹ nọ dọmọ ohú po agbasalan po. Na agbasalan lọ wẹ mẹlẹ nọ du wutu wẹ yé do nọ ylọ ẹ dọ olan.
## Alọdlẹndonu lẹ
Agbezin Bamidele George

**Agbezin Bamidele George** yin jiji do Awọnlin, otò Naijilia tọn to  azán 27tọ Ayidiosun 1973. Otọ́ yín otovi Togo tọn, Onọ́ yín otovi Naijilia tọn. E yín Anazọnwatọ hẹ yọnnuin taun. E ko yí gbedewema (Higher National Diploma) do Anazọnwiwa ji to wehọmẹ Azọnpínplọn tọn (Institute of Management and Technology) tọn mẹ to owhe 2020.
Hẹ ko to anazọnwíwa kọn na owhe ko(20years),he ko sọ wa azọnsusu na gbẹtọ dahodaho lẹ, podo he ko wa na do bayi Hdọpodo po nudọnamẹ na  alọzọn he tọ lẹ na mẹhẹsusu podo wunmẹ lẹpo.
Agbezin sin Anazọnwiwa sin alọpa gbọnvo na Anazọnwatọ susu lẹ, azọn he tọn nọ wa zẹẹmẹ na nujijọ egbesọegbesọ lẹ.He to wiwa dodinnanu do
Anazọnwiwa  alọpa devo hẹ nọ yín "Quilt Art", de yin awuwiwle na do zindonukọn na Anazọnwiwa he tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1973 lẹ
Agbà

**Agbà**  yin nude he yiaga kavi oplò de he yè yí okọ́, osé, zannu daho, kavi atin do basi, bo và gànkinkọ̀n na bọ avọ́sinsan po nuyọnwan lẹ po nọ yin nina to e ji na sinsẹ̀n-bibasi. *Agbà he yè yí sika do basi* pẹvi de tin to abò tintan gòhọtúntún lọ tọn po tẹmpli lọ tọn po mẹ na nuyọnwan mimẹ̀. Atin wẹ yè yí do basi i bọ sika yin viva na ẹn. *Agbà he yè yí gànvẹẹ do basi* daho de tin na avọ́sinsan mimẹ̀ lẹ bo to gbonu to awánu lọ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Agustín Balbuena

**Agustín Balbuena**  (azán 1tọ Zósun 1945 – azán 9tọ Whejisun 2021) yin bọluhotọ otẹn nukọntọn oto Argentine tọn. E yí Libertadores ẹnẹ podo *Copa Intercontinental* hẹ *Club Atlético Independient* tọn. E ho bọlu hẹ ogbẹ bọluhotọ togbo lọ tọn to 1970s. Agustín Balbuena yin matintọ to azán 9tọ Whejisun 2021, podo owhe 75 po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1945 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Agwara

**Agwara** (kavi, **Agwarra**) yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ Tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn lẹ tin to topẹvi Agwara tọn mẹ. 
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,538 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha  57,413 wẹ yin hihia to mẹhihia 2006 tọn whenu to finẹ.
Sọha Pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ yin 923

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Agànma

**Agànma** yin gbekanlin pẹvi dé he tindo aṣà lọ nado nọ diọ wunmẹ sọgbe hẹ lẹdo etọn, kiklo etọn ma nọ hugan alọtlọ asu, e nọ tindo osí gli dé he e nọ há dopọ, gadidi osí lọ tọn ma nọ hugan wekannu dé, e nọ tindo nukun awè he dopodopo nọ klo sọ agbothokun, e nọ tindo alọ awè to nukọn podọ afọ awè to godo, afọ dopodopo nọ tindo ofẹn ẹnẹ, ofẹn etọn lẹpo yin fọtọ̀n-nukundopo. E ma nọ nọ jejeji paali, dẹẹdẹẹ wẹ e nọ zinzọnlin. E sọ tin to ogbẹ Kanlin lẹ tọn mẹ.
Adrien Houngbédji

**Adrien Houngbédji** hé yin jiji to azán atọ́ntọ Whejisun 1942 tọn yín tonudọtọ Benẹ tọn dé podọ nukọntọ́ tonudọgbẹ *Parti du renouveau démocratique, PRD* tọn hé yin tonudọgbẹ tangan to tonudọgbẹ he tin to otò Bene tọn mẹ lẹ. E yin ogán na wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn sọn owhe 1991 jẹ owhe 1995, mọdopolọ e sọ yin lizọnyizọnwatọ tangan otò Benẹ tọn sọn owhe 1996 jẹ 1998. E sọ vọ ogán wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn dù sọn owhe 1999 jẹ 2003.
Sọn bẹjẹeji owhe 1991 tọn wẹ Houngbédji ko jẹ agbawhlẹnji nado lẹzun togán otò Benẹ tọn. E jai jẹ ọtẹn awetọ mẹ to whenuena yé blavo to owhe 2006, ṣigba e yin zizejai taun gbọn Yayi Boni dali. Enẹgodo e sẹ̀n whla atọ̀ntọ taidi ogan na wedegbẹ tonudidọ tọn Bene tọn sọn owhe 2015 jẹ 2019.

## Azọ́n tonudidọ etọn tọn
Adrien Houngbédji yin jiji to Aplahoué (Benẹ) to  1942. E mọ gbedewema daho hugan yí to whẹ̀didọ mẹ to wehọmẹ alavọ Paris tọn to 1967. To owhe dopolọ mẹ, e ze otẹn tintan to wehọmẹ *French National School of Magistrate* tọn mẹ. To Avivọsun 1968, Adrien kọnawudopọ po ogbẹ whẹdatọ lẹ tọn po to Cotonou. Whenuena e yigbe nado lẹzun agọjẹdomẹtọ to whenue Mathieu Kérékou to gandu, e yin wiwlesú dó ganmẹ to Afínplọsun 1975. Azan kleun dé godo to azán atọ́ntọ Whejisun 1975, Houngbédji họn sọn ganpamẹ dó gbè;  ehewutu yé dawhẹ oku tọn na ẹn. Adrien yì Paris, enẹgodo e yì Dakar to Sénégal fie e yin mẹplọntọ to whẹdida mẹ te. To whenue e tọ́n sọn finẹ, Adrien yì Libreville to otò Gabon tọn mẹ fie e  sọ wazọn whèdida tọn tẹ.
To otò Gabon tọn mẹ, Houngbédji jẹakọ hẹ togbogan Omar Bongo. Bongo na ayinamẹ Houngbédji nado lẹkọ dó Benẹ to Awewesun 1989, whenuena gandudu Kérékou tọn sẹ́ wema jona ylando tọn dó Houngbédji. Omar Bongo wleawuna agahun po nukọntọ ayimatẹn lẹ tọn to Gabon po nado plan Houngbédji lẹkọ dó Benẹ.
To Whejisun 1990, Houngbédji dó ogbẹ́ *Democratic Renewal Party* te, bọ to bíbẹ owhe 1991 tọ, E yin dìde taidi dopo to wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn. E whlẹn ogan tẹn otogbo Benẹ tọn to Whejisun 1991, ṣigba otẹn atọ̀ntọ wẹ é gba to whenuena ye hia ovo godo. Enẹgodo E wa yin dide di ògán wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn sọn owhe 1991 jẹ owhe 1995.
Houngbédji kọnawudopọ to opli otò tọn *National Conference* mẹ ehe hundotẹnmẹ dote na Benẹ nado dó tonudọgbẹ avọtatanọ (democracy) susu to Afinplọsun 1990.
Kérékou nọ godo na Houngbédji nado yin ògán to opli lọ godo ṣigba Nicéphore Soglo mọ nukundagbe mẹhe to opli lọ tẹnmẹ tọn lẹ yi hugan Houngbédji, ehe zọn bọ Soglo dó yin dide.
To Whejisuu 1995, to ovo didi na aisintẹn wedegbẹ tonudidọ tọn whenu, ogbẹ *PRD* tọn po tonudọgbẹ devo lẹ po jẹagọ dó togbogan Nicéphore Soglo, ehe hẹn ọgbẹ PRD tọn mọ aisintẹn susu yi bọ Houngbédji sọ vọ yin dide di ògán wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn na awetọ to azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ Lidosun, whenue é du to mẹhe Kérékou dèdai Bruno Amoussou ji. To azán ṣiantọ̀ntọ Nuwhàsun 1998, Houngbédji kanwe azọndote tọn po hagbẹ PRD tọn atọn po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Agbasa

**Agbasa** yin Nuṣinyọnnudo gbangba tọn na kanlin lẹ. Agbasa kanlin  voovo lẹ tọn nọ gbọnvo. Kanlin susu lẹ nọ tindo oda kavi ofun to agbasa yetọn go. ohẹ nọ do ofun to agbasa. Whevi po kanlin he nọ lin lẹ po taidi odan po alọtlọ po nọ tindo oflo to agbasa yetọn. Agbasa gbẹtọ tọn nọ tindo oda pẹẹde he ma nọ yawu yin mimọ. Gbẹtọ delẹ nọ tindo oda susu to agbasa kavi oda he sọgan yin mimọ. Gbẹtọ lẹ nọ tindo oda gaa bo sọgan yin mimọ lẹ to fidelẹ to agbasa yetọn taidi oda ota tọn po ogbi po. Agbasa wẹ yin awutugonu he klo hugan to gbẹtọ go. matin agbasa, gbẹtọvi na nọ yawu jẹazọn. Nado nọ wlebona ẹn whepoponu yin nujonu na agbasalilo. Agbasa oyin tọn sọgan yin lilẹdo Ayu. Ayu sọgan yin do basi afọpa, bọọlu po nudevo lẹ po tin he tindo agbasa. Mẹlẹ nọ dọ dọ atin sinsẹn taidi agọn, Akokoe, Yovozẹn po oma po.

## Alọdlẹndonu lẹ
Agànmàdẹn

**Agànmàdẹn** yin gbetàtò dopo to lẹdo Tòpẹvi he yin **Ajara** tọn mẹ to Gandudu Dókọtọn Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otògbo Naijilia tọn. Yé sọ nọ ylọ dọ Ajara Aganmadẹn. Ahọlu yetọn nọ yin Ahọlu Aganọ Toniyọn tintan.
Ahi

**Ahi** yin fihe gbẹtọ lẹ nọ yi nado họ bo sa nulẹ. Eyin gbẹtọ lẹ tindo nude nado sa, ye nọ do ahi de ai. Ohọ vonọtaun de sọgan yin gbigba na ahi kavi ahi de sọgan yin gbangba fide poun, fihe gbẹtọ lẹ sọgan tẹ ava do, do sanu. 
Hogbe lọ **Ahi** sọgan tindo zẹẹmẹ he gbloada taun. E sọgan yin zẹẹmẹ basina taidi aliho de he mẹ nulẹ nọ yin hihọ bo sọ nọ yin sisa te. Ahi daho lẹ tin na nuhe ma nọ saba yọnmọ kavi nuhe vẹahi taun lẹ. To whenuena nulẹ yin sisa bosọ yin hihọ, e nọ zọn bọ gbẹtọ lẹ nọ tindo akuẹ to alọmẹ. Nuhe nọ yin sisa to ahimẹ lẹ sọgan diọ akuẹ to ajiji mẹ.

## Agbawhinwhlẹn
Eyin nusatọ de ma sọgan mọ agban he ahisinọ de to dindin kavi do akuẹ ahi kavi nusisa etọn ji gbau, Nusatọ devo nọ yi dotẹnmẹ lọ zan, bo nọ yawu sa nulọ na ahisinọ lọ.
Ahi Balogun tọn

**Ahi Balogun Ajeniya tọn ** yin ahi dé he tin to Lopo Awọnlin tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otò Naijilia tọn mẹ.
Ahi lọ ma tindó adlẹsi tangan dé na e má do fivoovo lẹ to Lopo lọ ji.
Ahi Balogun tọn yin yinyọnẹn lẹdo taidi ahi de he yọn hugan to avọ̀ hihọ, afọpa hihọ, po onu wunmẹwunmẹ devo lẹ hihọ po mẹ.
## Nujijọ ajiji miyọn tọn
Nujijọ ajiji miyọn tọn wunmẹwunmẹ lẹ wẹ ko wa aimẹ to ahi ehe mẹ, nujijọ miyọn tọn ehelẹ nọ jọ to azan voovo lẹ gbè ṣigba dehe ylan hugan lẹ wẹ dehe jọ to Abòhúsun owhe 2019 tọn po Alunlunsun, owhe 2020 tọn po mẹ, suhugan nujijọ ajiji miyọn tọn ehe nọ yawu jọ to akú whenu.

## Pọnfi dogọ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Ahi Ebute Ero tọn

**Ahi Ebute Ero tọn**  tin to Ebute Ero, tòpẹvi de he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn to otò Naijilia tọn mẹ. Ahi Ebute Ero tọn tin to huwaji na tòpẹvi Makoko tọn he sẹpọ Brown Square.

Ahi lọ yin dopo to ahi hoho lẹ mẹ, podọ e sọ yin dopo to ahi he klohugan lẹ mẹ to otò Naijilia tọn mẹ.

To alunlunsun owhe 2013 tọn, osé dablà de yin mimọ to ahi lọ ṣẹnsẹn he nukinkan ogbè larubawa tọn de yin wiwlán do e go. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Ahi Idumota tọn

**Ahi Idumota tọn** yin ahi de he tin to Lopo Awọnlin tọn. E yin dopo to ahi hoho po ahi he klo hugan to wheyihọ Aflika tọn lẹ mẹ. Nusatẹn fọtọ́n susu lẹ wẹ tin to ahi Idumota tọn mẹ.
Idumota po ahi Alaba tọn po wẹ yin ahi tangan he mẹ sinimọto po ohàn he ko yin bibasi lẹ nọ yin sisa te to Awọnlin.

## Ninọmẹ Idumota tọn
Idumota sin ahi yin nukundeji sọmọ bọ ajọ́ susu wẹ ko nọ yin wiwà whẹpo ogàn ṣinawe-da afọnnu tọn dó nọ ho. Agahọ susu wẹ tin to ahi lọ mẹ.
To owhè 2010, gandudu ayimatẹn awọ̀nlin tọn họ́ nusatẹn delẹ na tẹnmẹ nido tin na òhún po afọzọ̀ntọ po sìn yigọyigọ nido bọawu to ahi lọ mẹ.

## Lẹdo Etọn
To azọ́zán lẹ, lẹdo Idumota tọn nọ gọ́na ajọwatọ po hundotọ susu lẹ po.
Idumota yin nọtẹn de he ye nọ bayi oflin awhanfuntọ hoho lẹ tọn te,hé yé nọ ylọ dọ *Soja Idumota*. Boṣiọ vodun *Eyọ* tọn po ganhiho daho dé po yin oflinnu dè to Idumota.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ahí Dantọpa tọn

**Ahí Dantọpa tọn** kavi Tọpa wẹ ahi he klo hugan to wheyihọwaji Aflika tọn. E yin
didoai do Ayimatẹn Kutọnu tọn to Togbo Benẹ tọn mẹ. E yin ajọ́watẹn tangan de he mẹ gbẹtọ lẹ nọ yì nado họ̀ bo vọsà to fininọ Benẹ tọn lẹpo. Nọtẹn lọ gblo taun bo nọ hẹn mẹsusu.

Adà:Ahimẹ lẹ
Ahọlu AbdulRasheed Adewale Akanbi

**AbdulRasheed Adewale Akanbi** Oluwo tòpẹvi Iwo tọn hé yin jiji to azán ko-nukundopotọ Ayidosun 1967, to agọe e lẹzun Ahọlu tòpẹvi Iwo tọn tò Ayimatẹn Osun tọn tò Otò Naijilia tọn mẹ.

## Léhe é dù Ahọlu gbọ̀n
Ahọvi susu wẹ whlẹn ogantẹn ehe to tòpẹvi Iwo tọn mẹ, whẹpo e tindo kọdetọn dagbe bọ Ahọlu Adewale do jẹ ganzinpo tọgbo etọn lẹ tọn ji to azan ṣinẹnẹtọ osun widopo to owhe 2015 tọn mẹ, whẹndo Molaasan he yin whẹndo Ahọlu Abaasa tọn mẹ wẹ e wa sọn, Otò Canada tọn mẹ wẹ e te bọ yé do de e dọ ewọ wẹ na du Ahọlu iwo tọn.

## Ovúwhènù etọn po wepinplọn etọn po
Ahọlu Adewale bẹ wehihia dokọ tọn to wehọmẹ *Ọmọlẹwa Nursery and Primary School, Oritamẹfa* to tòpẹvi Ibadan tọn mẹ sọn owhe 1972 jẹ 1978, ezindonukọn yijẹ Iwo Grammar School, Ararọmi wẹ yinkọ Iwo tọn sọn owhe 1978 jẹ 1982, e zindonukọn dogọ bo yi whehọmẹ daho devo to wehọmẹ ahọlu Akinyẹle Memorial High School Idi-apẹ  to Ibadan, e hiawe bo yi gbedewema *National Diploma* tọn to azọn linlin tọn mẹ tò Polytechnic Ibàdàn sọn owhe 1985 jẹ 1987. Ahọvi Adewale hiawe bo yi gbedewema *BSc* tọn to oyọnẹn Ajọ wiwa tọn mẹ (*Business Administration*) to wehọmẹ daho George Brown College tọn to tòdaho Ontario toronto ton mẹ to otò Canada tọn mẹ sọn owhe 2009 jẹ 2015. Azọnwhe susu wẹ Ahọlu Adewale wazọn tè to otò Canada tọn mẹ whẹpo ewọ po whẹndo etọn po dó lẹkọ wa whe nado wa du Ahọlu, otò Canada tọn ehe mẹ wẹ e te bọ yé do de e do mẹhe otò etọn de nado du Ahọlu to owhe 2015 tọn mẹ.

## Kandai yínkọ mẹhe ko dù Ahọlu tò tòpẹvi Iwo tọn mẹ lẹ whẹ́pó Ahọlu Adewale Akanbi do dùgán

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ
Ahọlu Aganọ Toniyọn I

**Ahọlu Aganọ Toniyọn I** otò Ajara Agamathen tọn yin jiji dó họnmẹ Ahọlu ahọluduta Gbethe Gbetheko Ajara Agamathen tọn mẹ hugan owhe kande-fọtọ̀n die.

## Wehọmẹ yiyi etọn
To whenue e tin to owhe wehọmẹ yiyi tọn mẹ, e yì *Local Authority Primary School* to Ajido to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn lọ mẹ bosọ tọ́n to owhe 1977 tọn mẹ to whenue e yí gbedewema wehọmẹ fifo tọn.

Na owanyi he e tindo na wepinplọn wutu, e zindonukọn bo yì *Government Teacher's College*, to Ajara to tòdaho Gbagli tọn mẹ to owhe 1981 mẹ.
Ṣigba e ma penugo nado zindonukọn to wepinplọn etọn mẹ na otọ́ etọn he nọ yin Tosagbede Avosegamu lẹzun matintọ wutu.

Etomọṣo, e tindo mahẹ to wepinplọn whejai tọn mẹ to *Maun Community High School*, Maun Ipokia to Ayimatẹn Ogun Tọn mẹ na ojlo he e tindo na wepinplọn wutu bosọ yí gbedewema wehọmẹ daho tọn to finẹ to owhe 2002 tọn mẹ.
E sọ zindonukọn bo yì Wehọmẹ Alavọ Adeniran Ogunsanya College of Education nado plọnnu gando ajọ́ go sọn owhe 2005 jẹ 2009 tọn mẹ.
Ṣigba e ko fo azọ́n fọga *(Vulcanizer)* tọn pinplọn whẹpo do jẹ yanwle wehọmẹ yiyi tọn yan ji bo to azọ́n lọ wà bosọ to Wehọmẹ yi na e tindo yanwle wutu.
Ewọ wẹ ogán Ogbẹ́ Fọga tọn sọn owhe 1992 jẹ 1995 mẹ. Ewọ sọ wẹ azìnponọ na Ogbẹ́ lọ sọn Ayidosun 1995 jẹ Zósun 1999 mẹ.

E dù togán otò Ajara Agamathen tọn to azan ẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 2000 to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Gbagli tọn mẹ.
E sọ dovivẹnu bo yi jẹgbakun he tọ́gbo etọn lẹ ko hẹnbu nado yin Ahọlu otò Ajara tọn bọ Jiwheyẹwhe sọ dona vivẹnudido etọn to azán ko-nukunẹnẹtọ Alunlunsun 2018 mẹ, bọ e mọ gbedide yí sọn Ayimatẹn-gán si bo lẹzun Ahọlu Aganọ Toniyọn I otò Ajara Agamathen tọn to azán widopotọ Afínplọsun 2018 mẹ.

## Delẹ to ajọ̀ he e mọyi lẹ mẹ
*Certificate of exceptional Leadership by Chaplaincy Training Command College of CMF_SAO Theology International School, South Hills, Pennsylvania, U.S.A.
*Badagry Legend Award_ De Royal Magazine.
*Certificate of Excellence_International Federation of Yoruba Council of Youths.
*Certificate of Honour_Lagos State Polytechnic, Ikorodu.
*Honorary Award on Educational Development by Lagos State University (LASU).

## Gbẹzan alọwlemẹninọ etọn po nuhe e yiwanna lẹ po
Ahọlu Aganọ Toniyọn I wlealọ bọ Jiwheyẹwhe sọ dona ẹn po ovi lẹ po. Klistiani de wẹ e yin.

Ahọlu Aganọ Toniyọn I yiwanna onu susu lẹ, taidi: wehihia, gbejizọnlin zinzin yi otò devo mẹ, po mọmọ po sọyi.

## Alọdlẹndounu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà: Awọnlin-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Adà:Mẹ he yin Gbagli-nu lẹ
Ahọlu Claudius Dosa Akran

**Ahọlu Claudius Dosa Akran** yin tohodọtọ de to otò Naijilia tọn mẹ podọ e sọ yin nukọntọ kavi Ahọlu tòpẹvi Gbagli tọn. E sọ nọ yin yiylọdọ Ahọlu Jiwa awetọ Jẹgba tọn. E sọ yin dopo to mẹhe do ogbẹ *Action Group* tọn ai to whenue ye jlo na jẹ mẹdekannu sọn yovo lẹ si. To whenue ye jẹ mẹdekannu sọn Yovo lẹ si godo, e yin dide taidi Lizọnyizọnwatọ na *Local Government* po *Economic Planning*  po to 1953.  E yin mẹhe diyin taun de, e sọ wa yin dide taidi Lizọnyizọnwatọ Akuẹzizan Tọn to 1962 bo nọ otẹn ehe mẹ kaka  jẹ owhe 1966 tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn