open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Usman Zamnagawa

** Usman Zamnagawa Dan  Shekarau, ** sọ yin yinyọnẹ̀n do Usman Zamnagawa (e sọ nọ yin kinkan dole **Osumanu  Zamnagawa**) yin ahọlu Kano tọn sọ́n owhe 1343 jẹ 1349.

## Agayiyi po gandudu po
Usman lẹzun ahọ́lú, é yí gánzinpo sọ́n nọvisunnu-daa etọn sí, bo hui. enẹwẹzọ́n bọ gbẹtọ lẹ na ẹn tẹnmẹyinkọ́ lọ "Zamnagawa". Gandudu etọn hẹn jijọho wa aigba lọ ji. To aṣẹpipa Rumawa  tọn he sọha gbẹtọ lẹ tọn su te tọn glọ, é hẹn Ovi etọn zun ahọ́lú Rumawa tọn. É duahọ́lú na owhe ṣinawe, enẹgodo oylọnẹ ylọvi etọn he nọ yin Ali  Yaji  Dan Tsamiya yi gánzinpo lọ.

## Otàn gbẹzan tọn to Otànnugbo kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Usman Zamnagawa tọn sọ́n òwé Palmer's 1908  English  translation of the kano Chronicle tọn tin to Odo.

Zamnagawa(é sọ nọ yin yiylọdọ Osumanu) wẹ yin ahọ́lú Aotọ́ he dù. Yinkọ onọ etọn tọn wẹ
Kumyerku. É nọ yin yiylọdọ Zamna-gawa na é hù Tsamia wutu. É sú ohọ̀n ahọ́lúgbají tọn lẹ bo nọ ohọglọ na azan ṣinawe. Enẹgodo é tọ́n jẹ gbangba. mẹdepope ma yọ́n fihe oṣiọ Tsamia tọn tin te, boya Zamnagawa du i wẹo kavi di i. To gandudu Zamnagawa tọn whenu, Awhan depope ma jọ to otò lọ mẹ Wheyihọ̀waji, Whezẹ̀tẹ̀nwaji,huwaji, po agewaji po, jijọho tin to filẹpo.

Maguzawa tọ́n sọ́n otò lọ mẹ bo yi otò Fongui tọn mẹ. Rumawa po omẹ etọn lẹ po wá ahọ́lú de. Ye dọ na ẹn dọ "Hiẹ wẹ ahọ́lú mitọn, a ko hẹn Gazarzawa zun ahọ́lú podọ a ko de agbago Kurmawa tọn, hẹn milọsu zun agbago.
Ahọ́lú lọ gblọn dọ "N ko se".
Enẹwutu ye lẹkọ yi owhé etọn gbè. Ahọ́lú lọ má nujlomẹ etọn hẹ sunnu etọn lẹ. É dọ "n jlo na hẹn Ovi ṣie zun agbagogán otò Rumawa tọn." Omẹ lọ lẹ po dọ; "mi kọngbedopọ́". É sọ ná otẹn agbagogán otò Rumawa tọn Ovi etọn podọ sọha gbẹtọ he nọ nọ̀ otò lọ mẹ lẹ su bosọ́ yin huhlọnnọ. 

Zamnagawa duahọ́lú na owhe ṣinnawe.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adele

**Adele Laurie Blue Adkins** MBE (yin jiji to azan atọ́ntọ, Nuwhàsun, Owhe 1988) yin hànsinọ Glẹnsigbe tọn po ohàn kantọ. Eyin hànsinọ nukundeji de, he nọ sá hoyidokanji he hugan livi kantọ̀n (120).

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1988 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Mohammed Abacha

**Mohammed Abacha** wẹ yin ovi mẹho awhàngan dai tọn Otò Naijilia tọn he gbẹ tin togbẹ̀, enẹ wẹ awhàngan he ko kú Sani Abacha, po asi etọn Maryam Abacha po.
## Akuẹ fin bẹpli
To whenue Otọ́ etọn gbẹ yin awhàngan dé, Mohammed Abacha yin mẹhoduto de he du tokuẹ.
Linlin he yin zinzinjẹgbonu gándo diọdo aṣẹpipa tọn he wa aimẹ to Abọ̀húsun Owhe 1998 gbọn Abdulsalam Abubakar dali wẹ basi zẹẹmẹ etọn.
Sani Abacha dọna Ayinamẹtọ Hihọ Otò tọn etọn he yin Ismaila Gwarzo dọ ni wleawuna obiọ godonọnamẹ akuẹ tọn mẹkiklọ tọn de, ehe  Abacha mẹ doalọ.
Akuẹ lọ no saba yin sisẹdo Gwarzo Kuncnoni taidi akuẹ jọun de kavi wema he ye nọ yizan nado yi akuẹ to akuẹsẹdotẹn mẹ gbọn Akuẹsẹdotẹn Otò lọ tọn (Central Bank of Nigeria), bọ e nọ ze ye yi Abacha sin whegbe.
Mohammed Abacha basi tito nado bẹ akuẹ lọ yí akuẹsẹdotẹn togodo tọn.
Akuẹ jọun he e yi do alọmẹ to aliho ehemẹ yin linlẹndopọ bọ e yi $1.4 billion.
## Nuhe e jodo
Taidi Otọ́ etọn po Onọ̀ etọn po, Alọdlẹndonu lẹ ko tin dọ Mohammed Abacha yin mẹhodutọ
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Glele

**Glẹlẹ** kavi **Badohou** ( he kú to azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ Awèwèsun owhe 1889) yin Ahọlu aotọ Dahomey tọn he dù sọn owhe 1858 dó jẹ whenue e hù ede to owhe 1889.

## Otàn Gbẹzan Etọn Tọn

Badouhou, he yi gánzinpo-yinkọ **Glele**, yin yinyọnẹn (eyin yè ma hia Adandozan dogọ) taidi ahọlu aotọ́ ahọluduta Aja tọn Dahomey tọn (he yin apadewhé otò Benẹ tọn to egbehe). E jẹ otẹn otọ́ etọn Gezo tọn mẹ sọn owhe 1858 jẹ 1889. Glele zindonukọn to otọ́ etọn sín awhànfunfun lẹ liho, na apadewhé nado yí ahọ́su na okú otọ́ etọn tọn, podọ nado bẹ kanlinmọ lẹ. To gandudu etọn whenu e hẹn amivẹẹ-jọ́ po kanlinmọ-jọ́ po to Dahomey lódò dogọ. Glele sọ kọngbedopọ hẹ Flansenu lẹ, mẹhe yé ko nagbe to Porto-Novo sọn ahọlu etọn si. Omẹ Flans tọn lẹ tindó kọdeton dagbe to hodọdopọ yetọn po Glele po mẹ nado sọgan tindo dotẹnmẹ nado wàjọ to Cotonou to whenuena e to gánzinpo ji.
Glele sin ohia lẹ wẹ kinikini po ohí yẹsudide he yin nuyọnzan Gunnu lẹ tọn (vodun miyọ́n tọn, ogàn tọn po awhàn tọn po). Asi yinwanna etọn wẹ Visesegan.
Dile etlẹ yindọ yovo Europe tọn po hunhlọnnọ aihọn mẹ tọn yọyọ lẹ po dọalọtena kanlinmọ sìn ajọ̀ wiwa do, Glele zindonukọn nado to kanlinmọ lẹ bẹpli.
Ogle etọn lẹ sọ yin nukunpedego gbọn kanlinmọ lẹ dali, podọ kanlinmọ lẹ wá lẹzun
wẹnsagun he nọ yin sisẹdo tọ́gbo lẹ dè (taidi avọ́sannu tọn de) to hunwhẹ lẹ whenu.
To owhe 1860, E pé po William Foster he yin nukọntọ *Clotilda* tọn po, he yin tọjihun daho godo tọn nado bẹ kanlinmọ lẹ yí otò Amẹlika tọn mẹ, po linlẹn lọ po nado mọgbeyi do sà yé.
Sẹpọ vivọnu gandudu Glele tọn, kanṣiṣa po
otò Flans tọn po lẹkọ do godo na ajọ́wiwa to Cotonou to adà gblo dogọ podọ nukunnumamọjẹnumẹ ogbè tọn to Dahomey po Flans po ṣẹnṣẹn gbọn ajọ́liho wutu.
Glele kú to ajijimẹ whẹpo Flansinu lẹ do
Kondo wẹ Basi hodọdopọ lọ po omẹ̀ Flans tọn lẹ po.
Glele yin matintọ to azan koatọ́nnukunẹnẹtọ Awèwèsun owhe 1889, bọ visunnu etọn Kondo he yin yinyọnẹn taidi *[[Béhanzin]]* sọ jẹ otẹn etọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà: Ahọlu lẹ to Benẹ
Mildred Okwo

**Mildred Okwo** yin anadenanutọ podọ basitọ aihundida lamẹyiya tọn Naijilia tọn dé.
E yin dide na ajọ anadenanutọ he sọgbe tọn to  Africa Movie Academy Awards ẹnẹtọ mẹ.
To 2012 e deana na aihundida nukikodonamẹ tọn romance tọn.
Opli he du ajọ susu kakajẹ *Nigeria Entertainment Awards*, *Africa Movie Academy Awards po Nollywood Movies Awards* po ji.

## Gbẹzan medetiti tọn etọn
Okwo yin jiji to azan gbanewhedopotọ lidosun owhe 1966 to Awọnlin, Ayimatẹn Awọnlin tọn, to Naijilia. E plọn Theater Arts to wehọmẹ alavọ tọn Benin tọn. E sọ plọn whẹdidọ to Whittier Law School, Orange County, California, USA.
Okwo yin anadenanutọ podọ basitọ aihundida lamẹyiya tọn Naijilia tọn he sin aihun ko yin dide boko sọ du ajọ̀ po sisi susu po to Aflika kakajẹ  AMVCA, AMAA, NMA podọ "Publix du Prix" to Nollywood Paris mẹ. Aihundatọ he diyin Naijilia tọn lẹ mẹ wẹ kọawudopọ to aihun lọ mẹ kakajẹ Joke Silver, Najite Dede, GenevieveNnaji, Segun Arinze, Rita Dominic, Kate Henshaw podo Norbert Young po ji.
30 days yin didetọn to US to azan gbantọ lidosun owhe, 2006. E mọ pipa susu yi to 2008 Africa Movie Academy Awards kakajẹ Best Art Direction, Best Screen Play, Best Cinematography and Best Picturepo ji.[7] to 2016, Okwo yin yiylọ taidi podo to yọnu kande-ao he doyeyigo na Aflika" gbọn *Elle Magazine* podo *100 Most influential people in Nigeria* po dali *Academy Awards Committee*.

## Aihun he e da lẹ
*30 Days (2006)
*The Meeting (2012)
*Suru L'ere (2016)
*La Femme Anjola (2019)[11][12]

## Alọdlẹndonilẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1966 lẹ
Lukman Alade Fakeye

**Lukman Alade Fakeye** yin Jiji to Ayidosun 25, 1983, to Ibadan e yin anazọnwatọ ayọnu oto Naijilia tọn  podo atinpatọ po. E wọ wẹ whe hugan to whendo Fakeye tọn mẹ he yin atinpatọ, e yin tavẹylọvi na Lamidi Olonade Fakeye he pa ohọ̀n abọ̀ homẹ aflika tọn to Kennedy Center in Washington, D. C. Lukman bẹ azọn jẹeji podo otọ́ etọn Akin Fakeye to whenuena e tin to owhe ṣiẹnẹ (9).
Lukman fakeye plọn nudide podo ohia po to wehọmẹ politẹkiniki Ibadan tọn to fihe e yin dide whla awe di wẹhọmẹvi he yọn hugan to anazọn mẹ. Azọn Fakeye tọn sọgan yin mimọ to gbangba podo nubẹpli nuglọ tọn to Naijilia, État Unis, podo United Kingdom po.

Hosọ lẹ [whla]
1	Bẹpli etọn lẹ
2	Owe 
3	Nọtẹn gbonu tọn lẹ 
4	Alọdlẹndonu lẹ

## Bẹpli anazọn etọn lẹ
*The student art gallery at Ibadan Polytechnic
*Osun Oshogbo Annual Festival with Wale Adelakun, 2000, and with Akindele Olufemi Olunloyo, 2006
*Aafak Art Gallery, Lagos, Nigeria, with Awotunde Adeniyi, 2002
*Megamurth Impression Art Gallery with Seun Adeyemo
*Africraft Art Gallery with Rotimi Aderogba, 2005
*Dutch Embassy in Abuja, 2001
*Mansah Gallery, Banjul, The Gambia, 2007

## Owe
*^ "Lukman Alade Fakeye". duckduckgo.com. Retrieved 2009-06-11.

## Nọtẹn gbonu tọn lẹ
*Grains of Africa: Fakeye & Yoruba Art
*FolkCuba: Fakeye Family Yoruba Traditional Arts
*Lamidi Fakeye

## Alọdlẹndonu lẹ
Abubakar Shehu-Abubakar

**Abubakar Shehu-Abubakar** (yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawetọ Awewesun  1977 Gombe, Naijilia) yin kọmẹgán otò Naijilia tọn bo yin dide taidi Malenugán widopotọ́ otò Gombe tọn to owhe 2014.
E lẹzun Malenugán to oku otọ́ etọn tọn godo, otọ́ etọn nọ yin Shehu Abubakar, bo yin Malenugán Aotọ́́ he kú to azan koatọ́nnukunawetọ, osun atọ́ntọ, owhe 2014. Abubakar Shehu-Abubakar wẹ yin visunnu Shehu Abubakar awetọ́.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn po wehihia etọn po
Abubakar Shehu-Abubakar yin jiji to Gombe, Naijilia. É yi wehọmẹ dokọ (Gombe  Children  Primary  School) tọn sọ́n owhe 1982 jẹ 1988. E yi wehọmẹ daho Government Science Secondary School tọn, Gombe sọ́n owhe 1989 kakajẹ owhe 1995. Shehu-Abubakar mọ gbedewema oyọnẹn dogbọ̀n tonudidọ dali yí sọ́n wehọmẹ alavọ Maiduguri, bo yin wehọmẹvi sọ́n owhe 2001 bo fó wehọmẹ to owhe 2005.

## Azọ́n
Abubakar sẹ̀n taidi Anadenanutọ to gandudu dokọ ayimatẹn Gombe tọn sọ́n owhe 2006 jẹ 2007. E yin alọgọ́tọ na Anadenanutọ́ dé to ogbẹ́ hihọ́basi námẹ̀ tọn to Abuja to Togbo Naijilia tọn. To enẹgodo e wa lẹzun Azinponọ̀ to otò Kliptown Lagoon Naijilia tọn. E sọ yin Anadenanutọ (Horizon Interlinks Global Resources) tọn. Otọ́ Shehu-Abubakar tọn wẹ yin Malenugán Aotọ́ he dù to ayimatẹn Gombe tọn. Shehu Abubakar jẹ ahúnzọ̀n kú to London to azán koatọ́nnukunawetọ, osun atọ́ntọ́ owhe 2014. E yin dide taidi mẹjẹmẹtẹnmẹ Shehu Abubakar tọn mẹ to bẹjẹeji osun ṣidopotọ owhe 2014 tọn. Wekantọ́ na gandudu Ayimatẹn Gombe tọn (SSG) Abubakar Bage, dó Shehu-Abubakar po wekanhlanmẹ etọn hia to Gombe  Central Mosque to azan ṣidopotọ́, osun ṣidopotọ́, owhe 2014 tọn. Hunwhẹ̀ ahọ́lúdudu tọn na wá aimẹ.

## Sọ pọ́n

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1977 lẹ
Pat Benatar

**Pat Benatar** (jijiyinkọ **Patricia Mae Andrzejewski** azán aotọ, Alunlunsun, Owhe 1953), yin hansinọ Amẹlikanu dé he yi gigopanamẹnu daho (grammy) tọn whla ẹnẹ po miyọn he nọ yin *seven platinum* po, e sọ tindó bẹplidopọ ohàn tọn sika-nọ atọ̀n, podọ fọtọnnukunẹnẹ to ohàn kande he tọnta hugan lẹ mẹ. 
Pat Benatar sin yinkọ jẹ̀ nado yin zize dó otàn-wé he nọ yin *Hall of Fame* mẹ na adà he ohàn etọn *Rock* tọn yiwa to owhe 2004, yinkọ etọn yin yiylọ nado biọ otàn-wé lọ mẹ to owhe 2020 ṣigba e ma yin dide. E na sọ yin vivọylọ to owhe 2022.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ooni Ekun

**Ooni Ekun** wẹ yin omẹ̀ wiatọntọ *Ooni of Ife* tọn, e yin mẹhe peve to aṣà otò tọn mẹ bo gbọnmọ dali yin anadenanutọ otò sìn aṣà tọn to Ile-Ife, yèdọ owhe tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn. E tindo kodetọn dagbe  to Odidimode Rogbesin bo ka sọ mọ kodetọn dagbe dogbọn Oonni Ajimuda.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kofoworola Oladoyinbo Ojomo

**Kofoworola Oladoyinbo Ojomo** yin Ahọlu he peve nukundeji de he du Ahọlu to Ijebu Owo, enẹwẹ to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ. To wheyihọwaji Naijilia tọn, e yin ovivi Ojugbelu Arere tọn, yèdọ gbehosọnalijitọ *[[ỌLỌWỌ OF ỌWỌ]]*. E hẹ Ahọluzinpoji to osun sidopotọ, azán wiatọntọ, owhe 2004 tọn, whenue Agboola Ojomo Agunloye yin matintọ to osun atọ̀ntọ 
owhe 2003 tọn. E hẹ ganzinpoji to whenue e yí gbọjẹ whenu gaa tọn sọn awhànzọ́n mẹ godo, e yin awhanfuntọ Naijilia tọn ogán daho dopo.

## Tuklajijẹ Gandudu tọn
Nuhahun delẹ wá aimẹ to gandudu lọ whenu to Azán wiatọntọ, Ayidosun, Owhe 2004 tọn mẹ. To hihodo mẹdide ahọlu he jẹ na ofin lọ tọn gbọn ahọluyidotẹnmẹtọ dali, Amaka he ewọ lọsu yin dopo to mẹdide lẹ mẹ biọ to whẹ̀dọhọsa daho si nado de e sẹ. Nubiọtomẹsi etọn ma yin alọkẹyi gba bọ Kofoworola wá yin dide taidi Ojomo
Oluda tọn. whẹ̀dida lọ ma jẹ Amaka tọn ji
bọ e vọ owhẹ̀ ylọ gandego. E yin zizedo Azinponọ gbọn Ahọlu Ọlateru ọlagbegi. 
 

  
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nukunmẹ

**Nukunmẹ** yin awutugonu agbasa tọn he tin to ota nukọn. Eyin awutugonu he gbẹtọ lẹ nọ yawu mọ. To nukunmẹ wẹ awutugonu devo lẹ taidi awutugonu numimọ tọn, awutugonu nusise tọn po awutugonu nuwhlẹ́npọn tọn tin te. Titengbe na kanlin afọ ẹnẹ nọ lẹ, nukunmẹ yetọn wẹ yin onu tintan he nọ sọawuhia na aihọn lọ, enẹwutu wẹ awutugonu nulẹnpọn tọn po awọnnu tọn po do tin to finẹ.
To gbẹtọ go, Nukunmẹ nọ bẹ oda ahọ̀nnukọn, nukunda, nukun, awọntin, otó, awọnnu, awọnnutó, adú po alaká po hẹn.
## Alọdlẹndonu lẹ
Ayimatẹn Anambra Tọn

**Ayimatẹn Anambra Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gban-atọ́n-nukundopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Ayimatẹn Anambra tọn yin Ayimatẹn dé he to Hùwaji Otò Naijilia tọn. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Akwa tọn. Eyin didoai to azan ko-atọ́nnukunawetọ Avivọsun owhe 1991.Bo yin dìde sọn *East Central State*. Ayimatẹn Anambra tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Enugu tọn to Whèzẹtẹn, dohlán Agewaji Kogi tọn.Ayimatẹn Anambra tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Imo tọn podọ Ayimatẹn Rivers tọn to Hùwaji. Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Rivers tọn po Ayimatẹn Edo tọn po to Whèyinhọ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Moscow

**Moscow** (To Russia-gbe mẹ: Москва) wẹ yin tatọ́-tẹnnọ otò Russia tọn podọ ewọ wẹ sọ yin tòdaho he klo hugan to Russia.
Fọnnu lẹ

**Omẹ Fọn tọn lẹ**, he sọ nọ yin yiylọdọ **Fọnnu**, **Agadja** kavi **[[Dahomey]]**, wẹ yin akọ̀ he klo hugan to Benẹ bo su to huwaji otò lọ tọn; yé sọ tin to hùwaji-whèyihọ tọn Naijilia tọn po Togo po. Bladopọ gbẹtọ sọha he akọ̀ ehe behẹn tọn wẹ nudi gbẹtọ sọha 3,500,000, podọ yé nọ dó Fọngbe. 

Otàn Fọnnu lẹ tọn tindo kanṣiṣa po ahọluduta Dahomey tọn po, ahọluduta de he yin anadena ganji de to owhe kanweko fọtọnnukun-awetọ ṣigba bo tindo dodonu dowhenu tọn dopolọ po omẹ Aja tọn lẹ po. To aṣa-liho, Fọnnu lẹ yin akọ̀ de he mẹ aṣà, oyọnẹn, aliho nuyiwa tọn, linlẹn lẹ, anazọ́n po mọmọ po nọ yin pinplọnmẹ sọn whẹndo de jẹ devo mẹ gbọn otàn lehe nulẹ nọ yin wiwa do tọn didọ namẹ gblamẹ matin kandai jọun de, yé sọ tindo aliho sinsẹ̀n-bibasi tọn yetọn he nọ yin anadena ganji de. Yé yin yinyọnẹn gbọn yovo ajọ́ kanlinmọ tọn wàtọ owhe kanweko fọtọnnukun-ẹnẹtọ tọn lẹ na àṣà N'Nonmiton kavi Dahomey Amazons tọn yetọn – he nọ dozolanmẹna yọnnu yetọn lẹ nado sẹ̀n taidi awhànfuntọ lẹ, he to owhe susu lẹ godo wá funawhàn sọta yovo France tọn lẹ to 1890. Susu Fọnnu lẹ tọn wẹ nọ nọ̀ gbétatò lẹ po tòpẹvi lẹ po mẹ bo nọ nọ̀ ohọ̀ okọ́ vẹẹ tọn lẹ mẹ.
Oha

**Oha** yin alọnu zọn de bọ ye nọ gbọn ada vovo do zan oba gbamẹ tọn wẹ ye nọ yizan na do lun oha nidọ ye san oba ye na gbo e do gli gli bo zẹẹ enẹgodo ye na whlẹẹ yé na wa to e ẹnẹ ẹnẹ do donu ẹnẹ bo yi oba whiwhlẹ devo he diga nado luin nidọ yé to lunluin ye na wa ha ẹ bọ e nọ gbọn mọ dalì do gblo ada to homẹ nidọ ye ko luin po e vi yiyi zan nado nọ bẹ agban sọn fide jẹ fide taidi oma àgbán thekun atinsinsẹn lẹ po nudevo lẹ po ye sọ nọ yi do futhe do hothe ṣigba e ma yọn yizanna do dasin na e tẹ wutu e do nuvo
Owa Owaluse

**Owa Owaluse** yin Ahọlu Ijẹsha tọn he dugan do aigbadenamẹ Ijẹsha tọn ji sọn owhe 1522 do jẹ 1526 bo yi tẹnmẹ-yinkọ lọ *HRM Owa Obokun Adimula*. E din Ilesa he yin bẹjẹeji dowhenu aigbadename Ijesha tọn mọ, bo jo dotẹnmẹ dai na awhanfunfun plọnmetọ he tin to anadẹme lemodu podo Lakoja tọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ahọvi Adeoye Ogunlejika, To owhe 1996, omẹ nukundeji aigbadenamẹ whenẹnu tọn: Otàn gbẹzan ọmẹ nukundeji daho dopo yedọ Alayeluwa Ahọlu pita Adeniran Ọlatunji Agunlejika awetọ: Owa obokun Adimula he dugan do Ayimatẹn Ijésha tọn ji sọn 1912- 1981 weda ṣianwetọ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Idakwo Ameh Oboni II

**Idakwo Michael Ameh Oboni II** (1948 jẹ azán ko-nukunawetọ, Avivọsun, owhe 2020) wẹ yin Attah Igala koatọ́n-nukunawetọ he du to ahọ́lúduta Igala tọn to tògbo Naijilia tọn.

## Gbẹ̀zan po wehihia etọn po
Oboni II yin jiji to owhe 1948 tọn mẹ. To owhe 1960, e fó wehọmẹ dokọ̀ Saint Boniface tọn to Idah. Enẹgodo e yì wehọmẹ daho Saint Augustine tọn, Kabba, bo tọ́nwe to owhe 1967. E zindonukọ̀n bo yì wehọmẹ Kaduna (Kaduna Polytechnic) tọn bo yí gbedewema to oyọnẹn dogbọ̀n nukunpipedo aigba po azọ́nwhé lẹ po go mẹ to 1980.

## Azọnwiwa
E biọ Azọ́n *Nigerian Air Force* tọn mẹ to 1968. E dè sọn ojlo mẹ bo tọ́n sọn emẹ to 1974. E wazọ́n taidi aigba dlapọ́ntọ to Ayimatẹn Kwara tọn bo tọn sọn emẹ to owhe 1975 nado zindonukọ̀n to wehihia etọn mẹ. enẹgodo e biọ azọ́n *Federal Capital Development Authority (FCDA)* tọn mẹ. To owhe susu godo, e lẹzun mẹbọdomẹgotọ Anadenanutọ tọn, bo jo azọ́n do to owhe 2006 tọn mẹ.

## Gandudu etọn
To gandudu koatọ́nnukundopotọ Attah Igala Attah Aliyu Ocheja Obaje tọn to owhe 2012 tọn mẹ godo, to gbekọndopọ mẹ, Ameh yin dide gbọn aṣẹpipa ẹnẹ Otò Igala tọn dali nado jẹ gánzinpo ji. E yigbe dọ emi wẹ yin ahọlu tintan he dà asì dopo to otò Igala tọn mẹ.
To whenuena Buhari bẹ tito gandudu tọn etọn jẹeji to Naijilia, Ahọlu Ameh Oboni Awetọ to whenuena e to hunwhẹ owhe atọ̀ntọ to ganji etọn du to 2016 to otò Idah tọn mẹ, dọ na togbogan lọ nado bẹ azọn diọdo tọn etọn jẹeji sọn Ayimatẹn Kogi tọn. To owhe 2019, to hunyanhunyan he fọ́n to vodidi whenu, Attah Igala hodẹ̀dó mẹhe fọ́n hunyanhunyan lọ dote to ayimatẹn lọ lẹ.

## Nuhe É yin yinyọnẹ̀n na lẹ
É yin didohia taidi gbẹtọ jijọho tọn, bo nọ namẹ ayinamẹ gando dagbewiwa go. Visunnu etọn he nọ yin Prince  Ocholi  Idakwo dọho gando otọ etọn go dọ "é tindo walọdagbe po ojlo, mẹwhinwhan na nukọnyiyi àṣà otò lọ tọn.
## Matin etọn
É basi matintọ́ to yọnnuzangbe sìn afọnnu to Azan gbànewheatọ̀ntọ́, Avivọsun, Owhe 2020 to gandudu owhe ṣinatọ̀n tọn godo, to oku ahọ́lú he dugan na owhè kandewiawe godo. Oboni II kú to dotowhé Ibadan tọn na azọ̀n zẹ̀ntín he ye basi mẹ̀zizẹ etọn ṣigba bo ma tindo kọdetọ́n dagbe wutu.

## Alọ̀dlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Phatiah

**Fatiah Kanyinsola Ojediran** yin jiji to azán ko-atọ́n-nukun-dopotọ, Avivọsun, owhe 2008 bo yin ohànjitọ Naijilia tọn podọ ohànkantọ, e yin yinyọnẹn gbọn azọn etọn dali di Phatiah kavi ohàn Phatiah tọn.

## Wehọmẹ
Fatiah Kayinsola Ojediran yin jiji to Azan ko-atọ́n-nukun-dopotọ, Avivọsun, Owhe 2008 to Awọnlin, Naijilia. E yi wehọmẹ Starfield group schools  to Awọnlin na wehọmẹ pevi podo dehe bọdego po bo zindonukọn yi wehọmẹ  Ifako International Schools nado fó wehọmẹ bọdego tọn.

## Azọn
To whenuena e tindo [owhe]] atọ́n (5) mẹ, Fatiah do ojlo etọn na ohàn hia bo zindonukọn gbọn jiji ohàn he gbayipe bosọ yin yinyọnẹn ganji dile e ko dohia do nado lẹzun ohànjitọ he na tindo nuwadomẹji dagbe do gbetọ lẹ ji podo ohàn etọn po.
To whenue e ko do ojlo etọn hia godo, mẹjitọ etọn lẹ jẹ awleawudaina nuhudo etọn lẹ nado sọgan jihan na gbẹtọ lẹ. E yin pinplọn gbọn otọ́ etọn dali he yin titobasitọ ohàn tọn bosọ doalọ gbedide mẹ nado biọ azọnwhe ohàn otọ́ etọn tọn Climax Entertainment to 2019.
Gbetọ lẹ jẹ  ohàn etọn lẹ se ji to whenuena e diọ ohànṣa etọn bo ka sọ ze ohàn pop dagbe daga to Naijilia.
E basi obiọ zogbe tọn sọn gandutọ lẹ si nado penukundo ovi pẹvi lẹ he é ylọ dọ sọgodo to ohàn etọn mẹ “Leaders of Tomorrow” podo linlẹn lọ po nado dọn ayidonugo gbẹtọ lẹ tọn do ninọmẹ nukunbibia yọpọvu lẹ tọn to aliho he sọgbe hẹ ojlo UNICEF  tọn mẹ.

## Todohukanji ohàn etọn lẹ  tọn
To Avivọsun 2018,  ohàn he yin yiylọdọ *Education*  yin dide jẹgbonu gbọn azọnwhe  Climax Entertainments tọn to Avivọsun 2018. Azọn etọn lẹ wẹ:

*Education (2018)
*Leaders of Tomorrow (2020)* [7]
*JEJE featuring Destiny Boy (2021)* [8]
E ma gbọjẹ, kakatimọ e zindonukọn nado dlẹnkan yi finukọn taidi akùn nado basi ohàn he sọgbe, ohàn gbọdo lẹ podo ohàn he sọgan jlọ gbẹzan mẹtọn dote.

## Azọn gbẹzan etọn tọn
Ajọ̀, dide podo ayidonugo po
*Enya Kid Artiste of the year 2019
*Arise O Nigeria Most Outstanding Kid in Philanthropy of the Year 2018
*Cool Wealth Kid Artiste of the Year Awards 2019
*Enya award Kid Entertainer Year 2020

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Joe Praize

**Joseph Omo Ebhodaghe** yin jiji to Ayidosun 20, 1979 bo yin yinyọnẹn ganji taidi **Joe Praize**, e yin hànjitọ wẹndagbe tọn, nukọntọ ohàn pipà podo sinsẹ̀n-bibasi tọn po, ohànkantọ podọ anadetọ ohàn tọn he lẹzun omẹnukundeji to whenuena e ze ohàn víví etọn *Mighty God* tọn sọn bladopọ ohàn yọyọ etọn mẹ My Praise.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo azọn po
E yin jiji to oto Edo Naijilia, do whẹndo omẹ ṣinẹnẹ tọn (9), Joe Praize yin vivọji to 1991. Weplọntọ gando azọn lẹdo podo tito wedegbẹ tọn sọn wehọmẹ alavọ Jos tọn, oto Plateau, Naijilia. Sọn whenẹnu gbọn wẹ e ko lẹzun nukọntọ ohàn pipà podo sinsẹ̀n-bibasi tọn po to Love World a.k.a. Christ Embassy. E ko yilizọn to otogbo susu mẹ taidi South Africa, Canada, United Kingdom, United States, Australia, Italy, Spain, Switzerland, Cyprus, Naijilia, Ghana podo devo lẹ po bo sọ yi ajọ̀ susu lẹ.
Delẹ to ajọ̀ lọ lẹ mẹ wẹ ajọ̀ na ohàn he yọn hugan to owhe 2010 mẹ,  to Love World Award podo ohàn lọ *Mighty God* po ehe yin ohàn atọ́n tọ to bladopọ tintan ohàn etọn mẹ, My Praise. E sọ yin dide na ohàn wẹndagbejlatọ Aflika tọn he yọn hugan gbọn SABC Crown Gospel Awards 2010, nukọntọ he yọn hugan to whezẹtẹn Aflika tọn to ajọ̀ ohàn wẹndagbe Aflika tọn to UK 2011, ajọ̀ owanyin aihọn tọn 2011, na ohàn sinsẹ̀n he yọn hugan to owhe lọ mẹ, hànjitọ he yọn hugan to owhe lọ mẹ to ajọ̀ crystal tọn to Naijilia, ohàn sinsẹ̀n-bibasi tọn he yọn hugan to ajọ̀ Coson Naijilia, nuwadotana ohàn wẹndagbe gbẹwhenu tọn to ajọ̀ Italy, e hopodona Ayo  Vincent to fidio etọn *You Are Great* mẹ he yin fidio he yọn hugan bo mọ ajọ̀ Crystal tọn yi na hànjitọ wẹndagbe Naijilia tọn ehe wa aimẹ to Liyasun Owhe 2014 podọ ajọ̀ ayidonugo vonọtaun oveworld Australia tọn to owhe 2014.
E da asi etọn Joana to Ayidosun 2017 bo ji ovi yetọn tintan he yin sunsi to Azan ko-atọ́n-nukun-dopotọ, Avivọsun, Owhe 2018 tọn mẹ.

## Bladopọ ohàn etọn lẹ tọn

;Bladopọ ohàn etọn lẹ tọn to azizahọmẹ

*Mighty God
*Alpha Omega
*My Praise
*All the Praise
*Most High

;Bladopọ ohàn ogbẹ̀ etọn lẹ tọn

Joe Praize ko tindo mahẹ to ohoyidokanji vovo lẹ mẹ podọ ohànyidokanji DVD tọn to Christ embassy to nuwiwa susu owhe lọ tọn mẹ to 2011. E tọn to Worship in the Room, ohànyidokanji he wa aimẹ to azan tintan osun Lidosun 2017 tọn podo gbẹtọ livi susu lẹ po he pọn ẹn to nọtẹn gbẹdido intanẹti ji vovo lẹ podo You Tube po.

;Bladopọ ohàn etọn lẹ tọn hẹ yin bibẹdopọ

*BLW Song Compilation Album (2013)
*Soweto Gospel Choir Divine Decade Song Compilation

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1979 lẹ
Sharon Ooja

**Sharon Ooja** (yin jiji to azán ṣidopotọ Lidosun, owhe 1991 tọn mẹ) e yin yọnnu aihundatọ Otò Naijilia tọn de. E diyin to whenue e do mahẹ to aihun lọ, *Skinny Girl in Transit* mẹ godo. E yin yiylọ dọ "Shalewa" to aihun lọ mẹ.

## Otàn gbẹzan tọn
Sharon Ooja wa sọn akọ Idoma tọn mẹ to Ayimatẹn Benue Tọn mẹ. Mẹhe yin jiji to Ayimatẹn Kaduna Tọn mẹ bo yin pinplọn whẹn to Ayimatẹn Plateau Tọn mẹ. E jẹ aihundaji to whenue e sẹtẹn sọyi Awọnlin to 2013.
Houdegbe North American tọn to Benin. E wazọn to GT Bank's Fashion week red carpet to pọmẹ hẹ Timini Egbuson to owhe 2017 tọn mẹ. E yin dide taidi tatọ yọnu nukundeji lẹ tọn na owhe 2020 tọn podọ aihundatọ Nollywood tọn he na yin nukọnpọnhlan na to 2021 mẹ.
Sharon Ooja yin dide dopọmẹ hẹ mẹ susu he yin dide gbọn Netflix nado yin afọzedaitọ oto Naijilia tọn to aihun he yin awuwledaina bo yin yiylọ dọ "The Bridgerton Affair" 
to South Africa

## Aihun he e da lẹ

## Ajọ he e yi lẹ

## Alọdlẹndonulẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Babajide S. Awobona

**Babajide Saheed Awobona** (yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ, Afinplọsun, owhe 1985 tọn) e yin aihundatọ Naijilia tọn de, aihunkantọ podọ aihunbasitọ de po.
E yin jiji bosọ yin pinplọn whẹn to Awọnlin amọ Ayimatẹn Ogun tọn mẹ wẹ e geze te. E mọ yindidi to whenue e yin Sam to aihun lọ "Jenifa's Diary" mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Jide Awobona yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ Afinplọsun owhe 1985 tọn mẹ to ayimatẹn Awọnlin tọn, to togbo Naijilia tọn mẹ.
E yin tovi Ayimatẹn Ogun tọn, to togbo Naijilia tọn mẹ.

## Wepinplọ etọn
Jide Awobona yi wehọmẹ dokọ̀ tọn etọn to Wesley Memorial Primary School to Awọnlin. E yi wehọmẹ daho etọn to Amuwo Odofin Secondary School, enẹgodo e Yi gbedewema Bachelor of Arts degree to Mass Communications mẹ sọn wehọmẹ alavọ tọn Olabisi Onabanjo tọn to Ayimatẹn Ogun tọn.

## Azọn etọn
Jide Awobona bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to 2002, owhe dopolọ he mẹ e bẹ azọnplọmẹ aihundida tọn jẹeji te hẹ Jovies Perfection Press mẹ.
E diyin to whenue e ko do mahẹ to aihun tele gi 
tọn Naijilia tọn de he nọ yin Super Story mẹ godo, gigo godo tọn sọn whenu gbọ wẹ e Ko to awusọhia to aihun mẹ bosọ basi aihun susu Naijilia tọn devo lẹ.
E yin dide na *Best Actor in Leading role* (Ayọgbe) gbọn ajọ BON tọn dali to 2020.

## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ
*Jenifa's Diary (2013)
*The Bunglers (2017)
*Convicted (2019)
*Olopa Olorun (2019)
*Alimi (2021)
*Akaba (2021)
*Clock (2019)
*Olokun (2021)
*The Event (2017)

## Ajọ he e yi lẹ

## Sọ pọn
*Todohukanji Ayọnu lẹ tọn 
*Todohukanji Aihundatọ Naijilia tọn lẹ tọn

## Alọdlẹndonulẹ

Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1985 lẹ
Yaji II

**Yaji  II**  yin Malenugán otò Kano tọn bo dugan sọ́n owhe 1753 jẹ 1768.
## Otàn gbẹzan tọn to [[Otànnugbo Kano tọn]] mẹ
Otàn gbẹzan Yaji  II tọn sọ́n òwé Palmer's 1908 mẹ yedọ lẹdogbedevomẹ owe Otànnugbo Kano tọn Glẹnsigbe mẹ tọn. (English translation of  the Kano Chronicle).
Mohamma  Yaji wẹ yin ahọ́lú kandétọ́ he dù, bo yin ovisunnu Dadi tọn. Oyín Onọ etọ̀n tọn wẹ  Mariamma. Eyin omẹ whiwhẹnọ bosọ́ yin ahọ́lú dagbe. Na Ehe wutu asì etọn lẹ ylọẹ dọ “Mallam  Lafia.” to gandudu etọn whenue, hunyanhunyan depope ma tin. É tin to jijọho po nọvisunnu etọn lẹ, he yin visunnu Bauwo tọn lẹ.  Awusinyẹnnu depope ma tin to ahọ́vi Kavi Agbàgò lẹ Kavi hẹnnu etọn lẹ ṣẹ́nṣẹn, kavi medevo depope.
To gandudu etọn whenu, omẹ susu lẹ wẹ wá na otò Kano tọn mẹ. É duahọ́lú ná Owhè fọtọ̀n, osun Aó.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Elizabeth Isichei

**Elizabeth Allo Isichei**  (he yin jiji to 1939 to Tauranga, New Zealand) yin wekantọ Naijilia tọn, otànhodọtọ podo weplọntọ po. Mẹjitọ etọn lẹ wẹ Albert (lẹnnuyọnẹntọ ogle tọn) podo Lorna Allo po. To azán 23tọ Liyasun 1964 e wlealọ hẹ Uche Peter Isichei (oto he nọ pọn ohunsin agbasa tọn) bo tindo ovi atọ́n. To 1959 e mọ gbedewema (BA) yi to nudide mẹ to wehọmẹ alavọ Canterbury in New Zealand, B.A. To 1961 e fo wepinplọn na gbedewema daho (M.A) to wehọmẹ alavọ Victoria University of Wellington, New Zealand, podọ to 1967 e fo wepinplọn na gbedewema daho hugan (PhD) to wehọmẹ alavọ Oxford tọn. E yin mẹplọntọ sinsẹ̀n tọn to wehọmẹ alavọ Otago. E ko yin mẹplọntọ to azọnwhe otàn tọn to wehọmẹ alavọ Jos tọn to Jos, Naijilia bẹsọn 1976. Ewọ wẹ yin anadenanutọ vọjladobasitọ lẹ tọn na Otàn Jos tọn he yin yiyi sọn onù mẹlẹ tọn mẹ po dehe yin kinkandai lẹ po tọn.
Azọn etọn lẹ po owe etọn lẹ po nọ na ayidonugo gbẹzan klistiani Aflika tọn lẹ podo otàn Naijilia tọn po tintengbe igbo lẹ.

## Azọn ṣinṣian etọn lẹ
*1964: Political Thinking and Social Experience: Some Christian Interpretations of the Roman Empire, University of Canterbury Publications
*1970: Victorian Quakers, Oxford University Press[5]
*1973: The Ibo People and the Europeans: The Genesis of a Relationship, to 1906, St. Martin's
*1976: A History of the Igbo People,[6] St. Martin's
*1977: A History of West Africa since 1800, Africana[7]
*1977: Igbo Worlds: An Anthology of Oral History and Historical Descriptions, Institute for the Study of Human Issues[8]
*1981: Entirely for God: The Life of Michael Iwene Tansi, Macmillan Nigeria
*1982: Studies in the History of Plateau State, Nigeria, Macmillan
*1983: A History of Nigeria, Longman
*1995: A History of Christianity in Africa: From Antiquity to the Present, Africa World Press
*1997: A History of African Societies to 1870, Cambridge University Press
*2002: Voices of the Poor in Africa, University of Rochester Press (Rochester, NY)
*2004: The Religious Traditions of Africa: A History, Raeger (Westport, CT)
*2005: Stoptide, Steele Roberts (New Zealand)

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Agasa

**Agasa** yin olan pẹvi kleun de he sọgan yin mimọ to ageji po tọmẹ po. e nọ do nukun awe po afọ aó po, agasa wunmẹwunmẹ wẹ tin to tọmẹ di apajlẹ de tin bọ ye nọ ylọ dọ agasa oseji tọn
Queen Okafor

**Queen Nonyerem Okafor ** yin yọnnu 
Naijilia tọn de he tindo ofún hugan to togbo Naijilia tọn blebu mẹ. E yin tovi  *Nneobi-Nnewi* tọn, to Ayimatẹn Anambra tọn he tin to huwaji Naijilia tọn, Queen bẹ gbẹzan wehọmẹ etọn jẹeji to Owerri. Ewọ wẹ ovi awetọ to ovi atọ́n he mẹjitọ etọn lẹ tindo mẹ. To vuwhenu, e ma tindo ofún susu, ofún etọn jẹ wúwúji mapote to whenue e yin owhe Konukundopo mẹvi. E nọ nọ̀ Awọnlin, to togbo Naijilia tọn mẹ, fihe e tẹnpọn nado biọ ogbẹ́ Aihundida sinimọto tọn mẹ (he nọ yin yiylọdọ Nollywood).
Queen nọ whlẹ́ ofún etọn lẹ sẹ whẹwhẹ. 
Ṣigba ofún etọn lẹ ma yin jijlẹ nado yọn tedidi ofún etọn tọn taun.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Joel Yetonyon

**Joel Yetonyon** yin jiji to Gbagli to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otògbo Naijilia tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn

## Wehihia etọn

## Azọn etọn
Yetonyon bẹ azọ́n jẹeji to azọnwhe *[[Ladiohọ Awọnlin tọn|Radio Lagos 107.5 FM]]* tọn taidi aihundatọ dé, bo to oho ze do jẹhọnmẹ to Gungbe mẹ na owhe susu lẹ to ladio ji.
Dile ojlẹ lẹ to yiyi, e yin alọkẹyi nado wazọn to gigọmẹ taidi wẹnlatọ ladio ji tọn he nọ yi dín owẹn lẹ kavi linlin lẹ bo nọ zee do jẹhọnmẹ to, Gungbe po Ayọgbe po mẹ to ladio ji. Podọ e sọ nọ basi tito lẹ to ladio ji.

## Gbẹzan whẹndo tọn etọn

## Ajọ̀ po gigopanamenu he eyi lẹ po

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Evans (Mẹfintọ)

**Chukwudi Dumee Onuamadike**, he yin yinyọnẹn taidi **Evans**, yin Naijilianu he yin whẹgbledo taidi mẹfintọ dé. Onuamadike yin ovijiji *Nnewi* tọn to Ayimatẹn Anambra tọn mẹ. E nọ yin yiylọ dọ *mẹfintọ adọkunnọ* to whedelẹnu na ponọ Naijilia tọn lẹ tindó yise dọ e yin dopo to sẹ́nhẹngbatọ he dó akuẹ hugan to mẹhe to ajọ mẹfinfin tọn lẹ wá to otò Naijilia tọn mẹ.
To nuyiwa  etọn delẹ mẹ, e mọ akuẹ he sọ
livi dopo dollar tọn. Apadewhé ponọ Naijilia tọn he nọ yin *Intelligence Response Team (IRT)* sọ dohia dọ Evans bí taun, e tindó ayiha wintinwintin podọ mẹfintọ nuyọnẹnnọ dé wẹ é yin na é kò budó ponọ lẹ manado yin wiwle na owhe ẹnẹ dile yinkọ etọn tlẹ tin to mẹhe yé to dindin nado wle lẹ mẹ to ayimatẹn voovo atọ̀n mẹ Ayimatẹn Awọnlin tọn, Ayimatẹn Edo tọ podo Ayimatẹn Anambra tọn po mẹ).
Onuamadike yin wiwle to Awọnlin to azán aotọ Ayidosun, owhe 2017.

## Whẹdida etọn
Onuamadike to pipehẹ owhẹ sọha di kande-wiawe he gando mẹhuhu, ajojijẹ, mẹfinfin, awhanfunnú he ma sọgbe hẹ osẹ́n bibẹpli podo owhẹ devo lẹpo. Na taun tọn, e yin whẹsadokọna to whenuena e fin Uche Okereafor to lẹdo Festac tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to azan konukundopotọ Abọ̀húsun owhe 2017, bọ sọ biọ akuẹ yi livi awe Dollar tọn.
To azan koatọ́ntọ́ Afínplọsun, owhe 2022, whẹdatẹn daho Ayimatẹn Awọnlin tọn dowhẹ Evans po omẹ Awe devo lẹpo gando mẹfinfin po sébibla po dali. To whẹdida lọ whenu, whẹdatọ dohia dọ kakati na Evans ni dó lẹnvọjọ hia, e tẹnpọn nado dó lalo na e nido sọgan gán sọn owhẹ lọ si. Enẹgodo Evans yin sisẹ dó ganpamẹ na gbẹwhenu he po na ẹn lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia-nu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olalekan Olude

**Olalekan Olude** yin titobasitọ ajọwiwa tọn,  dowatọ azọnwhe Jobberman tọn, azọnwhe he supọ́ gbẹtọ he tin to wheyihọ waji Aflika tọn lẹ nọ din azọ́n te podọ ayinamẹtọ vonọtaun gando dowiwa azọ́n tọn go  podo alọgọ bibasi na jọja lẹ na ayimatẹngán Ogun tọn Dapo Abiodun.
Olude yin didohia taidi dopo to omẹ kanweko he tindo nuyiwadomẹji sinsinyẹn hugan  do jọja Naijilia tọn lẹ ji gbọn azọ́nwhé wẹnlila Avance tọn to 2016.

## Nudọnamẹ gando wehọmẹ etọn go
Olude wa sọn Imasayi to  whezẹtẹn lẹdo gandudu dokọ̀ Yewa tọn to ayimatẹn Ogun tọn, e bẹ wehọmẹ etọn jẹeji to Iganmode Grammar School, Ota, to gblagbla owhe 1993 podo 1999 po to fihe e mọ gbedewema yi te. E zindonukọn yi Wehọmẹ Alavọ Obafemi Awolowo tọn bo mọ gbedewema *BSc (Hons)* to lẹnnuyọnẹn ọdinatẹẹ tọn to gblagbla owhe 2005 podo 2009 po. E sọ yi wehọmẹ ajọwiwa Awọnlin tọn podo wehọmẹ alavọ Pennsylvania tọn po.

## [[Azọ́n]]
Jẹnukọna Jobberman, Oude ko tindo numimọ pẹvide to azọnwiwa etọn mẹ hẹ́ TeleMobile Nigeria Limited taidi azọ́nwintinwintin-watọ́ intẹnẹti tọn podọ NameGoldman Sachs taidi nudọnamẹyito podo dagbemẹninọ nuyizan lẹnnunuyọnẹn tọn lẹ. To  Avivọsun 2009, to whenuena e tindo owhe 28 godo e lẹzun dowatọ Jobberman tọn podo Ayodeji Adewunmi po Opeyemi Awoyemi po. To alọnu din Olude wẹ yin ogán azọ́nwatọ Jobberman tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Jide Orire

**Jide Orire** yin Naijilia-nu de podọ sinsẹngan Pentecostal tọn de he yin jiji to owhe 1963, e yin nugopọntọ lẹdo tọn na whlẹngan sinsẹn whẹndo klistiani tọn sin amisa to otò Ibadan tọn mẹ, e yin jiji do Ahọluwhe de to otò Modakeke tọn mẹ, podọ e yin yewhehodọtọ de ọtọ de podọ Baba po

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
King Wadada

**King  Wadada**, sọ yin yinyọnẹ̀n taidi **Austin  Peter**, (yin jiji to azán ṣidopotọ osun ṣinatọ̀ntọ owhe 1975) bo sọ yin hànjitọ dé po hankantọ dé po to togbo Naijilia tọn mẹ. Nuhe é yin yinyọnẹ̀n na hugan wẹ ohàn he é jí, he hosọ́ etọn yin "Holy Holy".

## Bẹjẹeji gbẹ̀zán etọn tọn
Ahọlu  Wadada yin jiji to azán ṣidopotọ osun ṣinatọ̀ntọ owhe 1975 to Urhonigbe, to gandudu dokọ  Orhionmwon tọn to ṣẹnṣẹn Ayimatẹn Edo tọn to tògbo Naijilia tọn mẹ.

## Azọ́n
Ahọlu Wadada,  yin dide to hànjiji *Miracle Day* tọn whenu. E yi ajọ̀ Kora  tọn taidi hànjitọ dagbe hugan to Aflika to owhe 2010.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Ovi he ye ji to owhe 1975 lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mathieu Kérékou

**Mathieu Kérékou** (he yin jiji to 2 Zósun 1933, bo kú to 14 Kóyànsun 2015) yin tonudọtọ Bénin tọn de. Ewọ wẹ yin Togán Bénin tọn sọn 1972 jẹ 1991 podọ sọn 1996 kakajẹ 2006.

To huhlọn do hò gandudu yí yiyizan nado de togán lọ sẹ̀ godo, e dugán do otò lọ ji na owhe 17. E ma penugo nado lẹzun togán to vòbibla 1991 tọn mẹ, ṣigba e lẹkọwa taidi Togán to vòbibla 1996 tọn mẹ bo yin dide whladopo dogọ to 2001 to vòbibla he mẹsusu dọ dọ e ma nọ yin wiwà po nugbonọ-yinyin po mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1933 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 2015 lẹ
Owe Wiwe lẹ—Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ Tọn

**Owe Wiwe lẹ—Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ Tọn** lọ yin lẹdogbedevomẹ  Biblu tọn de he yin zinzinjẹgbonu gbọn *Watch Tower Bible and Tract Society* dali. Adà Alẹnu Yọyọ lọ tọn  yin didetọn to 1950, taidi Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ lọ tọn Owe Wiwe Glẹki Klistiani tọn lẹ tọn, bọ Biblu lọ blebu wa yin didetọn to 1961; Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ wẹ nọ yi ì zan bosọ nọ má ẹn na mẹdevo lẹ. Dile etlẹ yindọ e ma yin ewọ wẹ yin Biblu tintan he yin zinzinjẹgbonu gbọn ogbẹ́ lọ dali, ewọ wẹ yin lẹdogbedevomẹ yetọn tintan he yin bibasi sọn Biblu Heblugbe hohowhenu tọn, Koine Glẹkigbe tọn, po Biblu he yin kinkan do Alamaikigbe Hoho lọ po mẹ tlọlọ. Kakajẹ azán 2tọ Whejisun, 2020 tọn, ogbẹ́ *Watch Tower Society* tọn ko zín hugan vọ́kan livi 220 Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ lọ tọn lọ blebu kavi apadewhé etọn jẹgbonu to ogbè 200 lẹ mẹ.
Orisa Oluwa

**Orisa Oluwa** yin onumẹsẹn de to *Yoruba mythology* he do sẹn zinzan owhehẹ tọn to Iwoye ketu yedọ otohome de to Ayimatẹn Ogun Tọn, owheyihọ waji Naijilia tọn. Numẹsẹn ehe yin dopo to voodun atọn he yin hinhẹn wa otohomẹ dogbọn Ahọlu Olomu hewa sọn tòdaho Ile Ife tọn podo onu devo lẹ dogọna jẹgbakun podo ahọlugan po he nọ yin yiylọ dọ "Opa Ogbo".
Becoming Abigail

**Becoming Abigail** yin otanwe Owhé 2006  he yin kinkan gbọn otanwekantọ́ Chris Abani dali to togbo Naijilia tọn.
## Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
**Becoming  Abigail** má otàn yọnnu Naijilia vijiji dé tọn he nọ yin Abigail, he onọ etọn basi matintọ́ to whenuena e ji i. Otọ etọn hù éde to Whenue é ko plọn ẹn whẹ́n godo. É tọ́nwhẹ̀n yi London po Peter po bo wa tindo numọtolanmẹ lọ dọ emi tin ṣokẹdẹ podọ emi ma tlẹ tin ba.

## Ayidonugo po nuyiyi po
## Alọdlẹndonu lẹ
Welcome to Lagos (owe)

**Welcome  to  Lagos** yin otanwé dé he yin kinkan to owhe 2016 gbọn otanwekantọ́ Naijilia vijiji de he nọ yin Chibundu  Onuzo. É yin didetọ́n whla tintan to azan tintan osun atọ́ntọ́ owhe  2016 tọn, gbọn Catapult &  Co., vọ́kan  Black Balloon tọn.

## Bladopọ́ Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
Otànwé lọ dọho gando Chike  Ameobi go, mẹhe yin Awhanfuntọ́ togbo Naijilia tọn he dé nado jó azọn dó kakati nado hù tomẹnu homẹvọnọ lẹ.
Yemi;  he yin nọvi na ẹn to azọnmẹ yinwanna nudide he Chike  Ameobi basi bo kọnawudopọ́ hẹ́ ẹ́ to azọn etọn lọsu jijodo dali. To gbejizọlin yetọn whenu, ye pé Oma;  mẹhe basi gbẹdai Alọwle tọn na whẹhó nuyiwa hẹmẹ agọ̀ alọwlemẹ etọn tọn wutu, podọ Isoken; he yin Owhè fọtọ̀nnukundopó mẹvi he họ̀n sọ́n alọ̀ avuhotọ́ atẹṣitọ́ lẹ tọn mẹ; FineBoy; mẹhe yin Awhanfuntọ́ dai, bo họ̀n bo dè Azọnwiwa to ladiohọsá. Otanwé lọ dó azọn ṣinṣinyẹ́n egbesọ́egbesọ́ tọn Dawe dé tọn to Ayimatẹn Awọ̀nlin tọn mẹ; he yin gbemasọ̀nọ̀ podọ mẹhe gbẹtọ lẹ nọ doayi po bo yin Tonudọtọ mẹhodutọ́ dé, podọ Hùdó lọ nado nọgbẹ̀.

## Alọdlẹndonu lẹ
The Age of Magic

**The Age of Magic** yin otànwe owhe 2014 tọn de he Ben Okri he yin wekantọ Otò Naijilia tọn basi kandai etọn.
E mọ Ajọ̀ *Bad Sex in Fiction* tọn yí to 2014.
## Alọdlẹndonu lẹ
I Do Not Come To You By Chance

**I Do Not Come To You By Chance** yin otànwe owhe 2009 tọn  he yin kinkan gbọn wekantọ Naijilia tọn Adaobi Tricia Nwaubani dali. E yin otànwe tintan he e kan bo zinjẹgbonu to Azan tintan, Nuwhàsun, Owhe 2009, gbọn Hachette Books, he yin ohiá Perseus  Books Group tọn.

## Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
*I Do Not Come To You By Chance* ze ayidonugo do Kingsley Ibe ji, mẹhe ji otàn lọ sinai do to otànwe lọ mẹ ehe e wa yọnẹn to whenuena e fó wehọmẹ alavọ tọn  godo dọ e ma bọawu nado mọ azọ́n ehe sin akuẹ  he pemẹ̀ to Naijilia. E basi dlapọn na tavẹ etọn fihe e plọn email scamming te.

## E kẹalọyí
*2010 Commonwealth Writers Prize for Best First Book (Africa).
*2010 Betty Trask First Book Award.
*2010 Wole Soyinka Prize for Literature in Africa finalist.
*2012 Nigeria Prize for Literature shortlist.
*The Washington Post Best Books 2009.

## Alọdlẹndonu lẹ
Astonishing the Gods

**Astonishing the Gods** yin otànwe de gbọn Ben Okri he yin wekantọ Otò Naijilia tọn de.

To azán atọ́ntọ, Abòhúsun, owhe 2019 tọn mẹ, linlinhọsa BBC tọn basi kandai *Astonishing the Gods* tọn taidi dopo to otànwe he yinuwa do gbẹtọ lẹ ji hugan to otànwe kanweko lẹ mẹ.

To hokanse dé mẹ po The Guardian Okri po, e dọdọ emi kan otànwe lọ to whenue emi to nùbla.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Wand of Noble Wood

"Wand of Noble Wood" yin owe nudọnamẹ tọn de, he wekantọ tòvi Naijilia tọn Onoura Nzekwu basi kandai etọn to owhe 1961, he Heinemann so wa vọ ẹ zinjẹgbonu taidi owe vonọtaun de na wekantọ Aflika tọn lẹ.
Mẹhẹ de lẹ ko dọ aliho nuzedonukọnnamẹ owe
lọ tọn sọ di "Achebe" sin owenudọnamẹ "No Longer at Ease".Owe lọ zan apajlẹ susu, bo
sọ ṣalaye susu to Ibo sin aṣa,
Salma phillips

**Salma Phillips** yin Husingan Televizion tọn, he sọ yin wekantọ po hunsingan he tlọn sọn 
Agewaji otò Naijilia tọn po. Yinkọ etọn blebu nọ yín Ummu Salma Nabila Phillips.
Mẹsusu yọn he di Nukun Agewají Televizion tọn tọn.
He yí Diplom na Osen slọn Wehọmẹ Alavọ Jos
tọn(University of Jos),Naijilia bo sọ yi gbedewema na Osẹn slọn Wehọmẹ Alavọ Aimatẹn Rivers(Rivers State University of Science & Technology). He donukun do nado wazọn di linlinhokantọ na CNN.

Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Linlin

**Linlin** wẹ whenue mẹde dọho gando nujijọ alọnu tọn lẹ go (nuhe to jijọ to alọnu lẹ). Linlin sọgan yin nina to linlinwe lẹ mẹ, to zomọ nupinpọn tọn ji po ladio po ji. Nọtẹn susu wẹ tin to zomọ nupinpọn tọn he ji linlin nọ yin nina te egbesọegbesọ, taidi *Fox News* po *CNN* po. Linlinwe susu wẹ tin taidi *Time*, *The Economist* po *Newsweek* po. Linlinnamẹtọ wẹ mẹhe nọ gọalọ nado na linlin lẹ. Taidi apajlẹ, Brain Jotter yin linlinnamẹtọ. Yẹdide linlin tọn lẹ sọgan yin pinpọn to aliho susu mẹ taidi linlinwe mẹ, Ladio ji po zomọ nupinpọn tọn ji po. 

## Alọdlẹndonu lẹ
Double Yoke

**Double Yoke** yin otanwe 1982 tọn de he yin kinkan gbọn tanwekantọ Naijilia tọn Buchi Emecheta.
E yin zinzinjẹgbonu to US to azan awetọ Zosun, owhe 1982 tọn mẹ, gbọn George Braziller dali.

## Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
Otan lọ zinnudo gbẹzan wehọmẹvi lẹ po mẹplọntọ lẹ po to wehọmẹ alavọ tọn Naijilia tọn lẹ mẹ.
Otanwe lọ yin awuwlena to wehọmẹ alavọ tọn Calabar tọn.

Adà:Owe lẹ
Simeon Oduoye

**Simeon Olasukanmi Oduoye** (azán 13tọ Lidosun 1945 – 21tọ Whejisun 2014) yin ponọ̀ Naijilia tọn podọ anadenanutọ ayimatẹn Niger po Ebonyi po tọn. E yin dide taidi aṣẹpatọ otò tọn na Osun Central to 2007 do tonudọ̀gbẹ́ *People's Democratic Party (PDP)* tọn ji. 

## Otàn Gbẹzan tọn
Simeon Oduoye yin jiji to azán wiatọ̀ntọ́ Lidosun, owhè 1945 tọn. E yí Gbedewéma Wehọmẹ Wheyihọ̀-waji Aflika Tọn (West African School Certificate) to 1964 sọn Wehọmẹ Daho Akinorum Tọn to Ikirun. E biọ kandai Ponọ Naijilia tọn mẹ to azán 1 Liyasun owhè 1965 tọn. E lẹzun Alọgọtọ Nukunpedonugotọ Agbègbè Tọn Ponọ lẹ tọn de bo wá biọ gbọjẹ́ gaa etọn mẹ to 1999. Uwọ wẹ yin Anadenanutọ  Ayimatẹn Niger pò Ebonyi po tọn sọn owhe 1996-1999. E yin Azìnponọ NSPRI tọn sọn (2005-2007). E yín Azìnponọ podọ Anadenanutọ Nukunpedonugotọ na azọnwhé *Layo Woodmill Nigeria Ltd*. tọn.
Taidi Anadenanutọ Ayimatẹn Ebonyi tọn de, dopo to onu tintan he e wá lẹ mẹ wẹ nado dó wedegbẹ́ de ai, he na penukúndo ninọmẹ ahọlu-zọ́n watọ lẹ tọn go nado hẹn diun dọ yé payi aṣẹpipa, nukọ̀ntọyinyin, pò tonusise na osẹ́n po nunọwhinnusẹn otò tọn lẹ po. To hókansèmẹ de whenu to Kọ́yànsun Owhe 2009 tọn mẹ, Aṣẹpatọ otò tọn Julius Agbo dọ gando tito anadenanu tọn Oduoye tọn go taidi apajlẹ dagbe titobasinanu tọn de na e tẹnpọn nado do ninọmẹ dagbe azọ́nwiwa tọn ai to Ebonyi.

## Lehe e bẹ tozọ́n-wiwa jẹeji do
Simeon Oduoye yín dide taidi aṣẹpatọ oto tọn de na Osun Central to Lidosun 2007 na tonúdọgbẹ́ (PDP) tọn. E sọ yín dide do wedegbẹ́ delẹ ji taidi tito Hihọ́ po Aṣejininọ pò Tọn , Gandudu, Whẹho Aigba tọn, Azọ́n, Amasin Adinọ̀ lẹ, Avunhiho sọta Mẹhodu po Awhànfuntọ lẹ po.

To Nuwhàsun owhe 2008 tọn mẹ, taidi Alọgọtọ Azinponọ Wedegbẹ́ Tozọ́nwiwa Tọn do whẹho Hihọ́ tọn jí, Oduoye dọ dọ lẹndai Tozọ́nwiwa tọn wẹ nado gbloada n'a didoai whẹdátẹn de tọn he na penukúndo mẹhihodu akuẹzinzan tọn go.

## Whẹ̀ndo etọn
Yinkọ oví he Oduoye jì lẹ tọn wẹ  Abidemi Oduoye, Kayode Oduoye, Olanike Oduoye, Olajumoke Oduoye, Olaoluwa Oduoye po Babatunde Oduoye po.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1945 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2014 lẹ
The Voice

"The Voice" yin owe nudọnamẹ tọn de, de Gabriel Okara kan to owhe 1964.He bibasi zinjẹgbonu etọn taidi apa de lẹ na owenukunjẹheji to Aflika sin azọn owekantọ lẹ tọn.
Arrows of Rain

**Arrows of Rain** yin otànwe de he yin kinkan gbọn tanwekantọ Naijilia tọn
he nọ yin Okey Ndibe dali. Otànwe tintan e tọn wẹ e yin.
## Alọdlẹndonu lẹ
In The Name Of Our Father

**In The Name Of Our Father**  yin otànwe owhe 2018 tọn he yin kinkan gbọn wekántọ Naijilianu Olukorede Yishau.

## Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
**In The Name Of Our Father** yin didoai to gandudu awhàngán Sani Abacha tọn  whenu, mehe yin tatọ awhànfuntọ dai tọn to ayimatẹn oto Naijilia tọn mẹ.

## Ajọ̀ podo mẹdide po
Prestigious Book of Year for Lagos Book and Art Festival (2019).[1]
Nominee Nigeria Prize for Literature (2021).[5][6]
Sweet Sixteen

**Sweet Sixteen** yin owenudọnamẹ de, de Tonudidowatọ po wekantọ he yin otòvi Naijilia tọn, Bolaji Abdullahi bibasi to 2017. Owenudọnamẹ lọ yin owe ze ayindonugo do nudeji oviyọnnu de tọn, hẹ nọyin Aliya. Oviyọnnu nọ flin otọ́ etọn dọ emi masọ yin yọpọvu ba, emi ko jẹ joju-whenu. He zan Sweet Sixteen di owenudọnamẹ Glẹsingbe tọn na wehọmẹ daho zepon *Joint Admission & Matriculation Board*, Asẹpipa Tohọluduta, otó Naijilia tọn, to 2019.
This Hostel Life

**This Hostel Life** yin owe nudọnamẹ tọn de he wekantọ tòvi Naijilia tọn, Melatu Uche Okorie basi. E yin zinzinjẹgbonu to owhe 2018 mẹ gbọn Skein Press he tin to otò Ireland tọn mẹ dali.
Chronicles from the Land of the Happiest People on Earth

**Chronicles from the Land of the Happiest People on Earth** yin otànwe owhe 2021 tọn he yin kinkan gbọn Wole Soyinka dali. E yin otànwe atọ̀ntọ etọn sọn ojlẹ jonọyinyin tọn whenu bo yin zizejẹgbonu to owhe 1973.

## Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn

## E kealọyi

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Naira Power

**Naira Power** yin otanwé he yin kinkan to owhe 1982 gbọn Wekantọ́ de he nọ yin Buchi  Emecheta, bo yin Naijilia vijiji dé dali. É yin didetọ́n taidi apádopó to owe Pacesetter series tọn dali he yin didetọ́n gbọn Macmillan Dali.
## Alọdlẹndonu lẹ
Lokotown and Other Stories

**Lokotown and Other Stories**  bẹ otàn voovo ṣinẹnẹ hẹn, bo yin kinkan gbọn otanwekantọ́ he yin Naijilia vijiji, he yinkọ etọn nọ yin Cyprian  Ekwensi, otanwé lọ yin didetọ́n to owhe 1966 bo yin owe fọtọ̀n-nukunẹnẹtọ to owe he yin kinkan lẹ to mẹwiwigbeji. Nulinlẹnpọ́n dó gbẹ̀zán Naijiliaví tọn, otàn lọ dó ayajẹ po pọ́ngbọ po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Kehinde (owe)

**Kehinde ** yin otanwé dé he yin didetọ́n to owhe 1994 gbọn Buchi  Emecheta dali. Owe lọ dọho gando otàn yọnnu British-naijilia tọn he nọ Kehinde  Okolo, po asú etọn Albert po he to linlẹn nado tọ́n sọ́n London bo lẹkọ wá Naijilia. Albert he yin asú lọ tindo òjló nado lẹkọ dó Naijilia, ṣuga Asì etọn he tin to ohò (pregnant) jló na gbọṣi London. Albert he yin tatọ́ lọ lẹkọ dó Naijilia édeṣó, bo jo Asì etọn Kehinde dó nado dè eyin é ná hodo asú etọn kavi lala.
## Alọdlẹndonu lẹ
One Week One Trouble

**One  Week  One  Trouble** yin otànwé dé he yọpọvu po mẹhó sọgan hia, bo yin didetọ́n to owhe 1972 gbọn otànwekantọ́ Naijilia vijiji tọn he nọ yin Anezi  Okoro dali. Hósọ́ òwé lọ tọn ko yin yiyizán gbọn linlinwekantọ́ dé dali nado dó Nuhahun  (Trouble) he ja Tonudọtọ he tin to togbo Naijilia tọn lẹ tọn ji.

## Bladopọ́ Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
Owe lọ lẹ ayidonugo mẹtọn wá Wilson  Tagbo ji, yedọ visunnu dé he mọ gbedewema biọ wehọmẹ alavọ tọn mẹ. Bẹsọ́n Àzán tintan he e biọ wehọmẹ, e biọ Nuhahun demẹ jẹ devo mẹ. Sọgbe hẹ́ hosọ́ otanwé lọ tọn, osẹ̀ depope ma tin he Tagbo ma biọ Nuhahun mẹ Kakajẹ whenue é biọ ogbẹ́ zinvlu tọn mẹ bo yin wiwle dó gànmẹ̀ to whenue é tin to klasi gódotọ́ mẹ.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Yinka Quadri

**Alhaji Akanní Olayinka Quadri** (he yin jiji to 6 Zósun 1959) yín Aihúndatọ Naijilia tọn de, Anadenanutọ Aihúndida tọn. E yín jiji bo yín pinplọ́n whẹ́n tó Lopó Awọ̀nlin tọn, to Ayimatẹn Awọnlin tọn ṣigba yin tomẹ̀nu Oro tọn to Ayimatẹn Kwara Tọn. E do mahẹ to Aihúndida de mẹ wayi he yinkọ etọn yin Apaadi. E yin dide taidi Mẹho Nukundeji de to Ahọluduta lẹdó Oro tọn. Uwọ wẹ yin Ogán podọ dopo to mẹhe dó Ogbẹ́ Aihúndida Tọn he nọ yin(Odunfa Caucus) tọn ai lẹ mẹ. Azọnwhé Ogbẹ́ lọ tọn tin to Ebute-Meta, Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Vuwhènu etọn
Yinka, mẹhe ko nọ Igbomina-Owomeje, Ayimatẹn Kwara tọn wayi, yín jiji do whẹ̀ndo he ma bẹ mẹsusu hẹn de mẹ to Zósun 1959 to Lopó Awọnlin tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Wepinplọn etọn
E dotana wehọmẹ dokọ tọn po wehọmẹ daho etọn po to wehọmẹ St. Catholic tọn he tin to Ebute-Elefun, to Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Azọ́n he e de
Yinka, mẹhe sọ yin yinyọnẹn taidi Fagbamila bẹ azọ́n  aihúndida tọn etọn jẹeji to 1976 to whenue uwọ po Taiwo Olayinka po to pọmẹ hẹ họntọn delẹ wleawuna ogbẹ́ aihúndida tọn de he yé ylọdọ Pipli Aihúndagbẹ́ Afopina tọn to whenue e doalọtena wehọmẹ yiyi godo.  E ko do mahẹ to filmu 90 linlan mẹ  sọn whenue gbọn Adà televiziọn ji etọn lẹ he nọ yin Agbodorogun bẹjẹ̀eji. To Lidosun 3, 2014 de otàn gbẹzán tọn etọn tọ́n bo ylọ ẹ dọ Yinka Quadri:Owán Asuka de Tọn bo ko sọ basi whùnwhẹ debọdodego tọn lẹ to owhe 36 he e ko yizan to aihúndida mẹ lẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Sugar Girl

**Sugar  Girl ** yin otanwe yọpọvu lẹ tọn de he yin didetọ́n to 1964, bo yin kinkan gbọn otanwekantọ de he yin tòvi Naijilia tọn, mẹhe yinkọ etọn nọ yin **Kola  Onadipe** dali.

## Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
Ralia yin viyọnnu de he onọ etọn yin nukuntọ́nnọ podọ otọ́ etọn sọ wẹ́n àlìn. Viyọnnu lọ bú to zungbo de mẹ to whenue e to nake blá, bo yin wiwle gbọn nawe azétọ de dali he na ẹn ohọ̀ nado nọ na hàngbe vivi Ralia tọn wutu. To azán vude godo, Ralia họ̀nyi sọ́n nawe azétọ lọ de. Enẹgodo dawe sogbéyantọ de mọ ẹn bo yii do whegbe, podọ Ralia jihọ́ntọn hẹ whẹndo lọ. To Aihundida de whenu, Ralia yin zizejai gbọn Ahọvi de he plan ẹn yì whegbe nado penukundo ego. To whenue e ko jẹgangan godo, Ralia yin zize lẹkọ do otò etọn mẹ, bo sọ mọ mẹjitọ etọn lẹ whladopo dogọ.

## Nuniná
Owé lọ yin yiyi bosọ yin yiyizán to wehọmẹ dokọ tọn lẹ to togbo Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Adà:Otànwe lẹ to Naijilia
The New Tribe

**The  New  Tribe** yin otanwé he yin kinkan to owhe 2000 gbọn Buchi Emecheta dali. E yin didetọ́n whla tintan gbọn otanwekantọ́ Naijilia tọn dé he nọ yin Allison & Busby, podọ É sọ yin vivọjlado gbọn Heinemann dali taidi apádopó to òwé he ko tin to Aí lẹ mẹ.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Owe lẹ