open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ahọlu Godwin Babatunde Kofi Akran

**Ahọlu Godwin Babatunde Kofi Akran** yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunatọ̀ntọ Zósun 1936 to Awọnlin tọn mẹ. E yin ovi atọ́ntọ na Akran wiatọntọ Gbagli tọn yedọ Ahọlu Dé Whenọ Ajiyọn-Kanho.

## Otàn wehọmẹ yiyi etọn tọn
E yi wehọmẹ dokọ̀ tọn to *Salvation Army School*, Kakawa, to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Enẹgodo, e zindonukọn to wehọmẹ *Methodist School* tọn to tòpẹvi Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to owhe 1948 kakajẹ 1953. E sọ zindonukọn to wehọmẹ *Methodist Teachers Training college* to Ifaki-Ekiti, to owhe 1956 jẹ owhe 1957. Enẹgodo, e yi wehọmẹ *International Press Institute*, Mọdopolọ, E yi Wehọmẹ Alavọ tọn *University of East Africa* to tatọ́tonọ́  Nairobi tọn, to otò Kenya tọn mẹ to owhe 1971.

## Gandudu etọn
Mẹdaho Babatunde Kofí yin dide taidi Ahọlu Gbagli tọn, Mẹnu Toyi I, Akran Oto Gbagli tọn to osun tintan he yin Alunlunsun to owhe 1977. To Osun atọ̀ntọ he yin Whejisun mẹ to owhe 1981, E mọ nunina Ogàntẹn na *Officer of the Federal Republc (OFR)* tọn yi. Mọdopolọ, To azan ṣianwe tọ Lidosun owhe 1990, E yin dide do otẹn kanselọ tọn mẹ na wehọmẹ Alavọ *Rivers State Unversity of Science and Technology* to Port Harcourt, To ojlẹ lọ mẹ, ye sọ na ẹn gbedewema daho hugan osẹn-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (*LL.D*). To azán fọtọ̀n tọ osun atọ́ntọ owhe 2010, Togan otò Naijilia tọn he ko yin matintọ todin, Alhaji Umaru Musa Yaradua de taidi kanselọ na Wehọmẹ Alavọ tọn *University of Port Harcourt*, Enẹgodo, ye sọ na ẹn gbedewema daho hugan wekun-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (*D.Litt*).

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1936 lẹ
Ahọlu Hẹlọdi Aglipa I

**Ahọlu Hẹlọdi Aglipa I** wẹ degbe dọ yè ni hù Jakọbu bo wle Pita do gànmẹ, podọ ovivi Hẹlọdi Daho lọ tọn wẹ e yin. Hẹlọdi yin yinkọ whẹndo he mẹ ahọlu he nọ dugán do Ju lẹ ji nọ wá sọn tọn. Edominu wẹ yé. Edominu lẹ nọ yin pinpọnhlan taidi Juvi lẹ na yé ko yin hinhẹn po huhlọn po nado gboadà sọn nudi owhe 125 B.C.E. Hẹlọdi Aglipa I yin jiji to owhe 10 B.C.E., podọ Lomu wẹ e plọnwe te. Suhugan mẹhe e jihọntọn hẹ lẹ tọn wá sọn whẹndo he diyin taun lẹ mẹ. Gaius, he mẹsusu nọ ylọdọ Caligula, yin dopo to họntọn etọn enẹlẹ mẹ podọ e wá lẹzun ahọluigbagán to owhe 37 C.E. To ojlẹ kleun de godo, e de Aglipa nado dugán do Itulea, Tlakoniti po Abilene po ji. To godo mẹ, Caligula dlẹnkanna gandudu Aglipa tọn jẹ Galili po Pelea po. Lomu wẹ Aglipa te to whenue Caligula yin hùhù to owhe 41 C.E. Linlin de dọ dọ Aglipa yí adà tangan de wà nado didẹ hunyanhunyan he wá aimẹ bọdego. E sọ gọalọ nado didẹ nuhahun sinsinyẹn he tin to Klaudiu, yèdọ họntọn etọn devo he tindo huhlọn aṣẹpipa tọn, po Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn Lomu tọn po ṣẹnṣẹn. Taidi kọdetọn de, Klaudiu wá yin dide taidi ahọluigbagán bọ yé gbọnmọ dali dapana tòwhan. Nado suahọ Aglipa na alọgọ etọn, Klaudiu yí Jude po Samalia po, he ko tin to anademẹ ayimatẹn-gán Lomu tọn lẹ tọn glọ sọn owhe 6 C.E. gbọ́n, do aṣẹpipa Aglipa tọn glọ. Gbọnmọ dali, aigba he tin to anademẹ Aglipa tọn glọ lẹ wá sọzẹn hẹ dehe ji Hẹlọdi Daho lọ ko dugán do wayi lẹ.Jelusalẹm wẹ Aglipa yí do basi tatọ́-tònọ etọn, podọ e mọ nukundagbe sinsẹ̀ngán he nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Whenuho
Ahi Kanlinmọ lẹ tọn to Velekete

**Ahi Kanlinmọ lẹ tọn to Velekete** yin ahi dé he mẹ yè nọ sa Kanlinmọ lẹ te, to otò Gbagli tọn mẹ. Ahi ehe yin didoai to owhe 1502, bo yin yinkọ dona nado pagigona vodun Velekete tọn he yin vodun ohu po jẹhọn po tọn. Ahi ehe diyin taun to whenuena Kanlinmọ sín ajọ gbẹ yin ajọ titengbe de to Gbagli yedọ: ''Trans-Atlantic Slave trade''. Finẹ wẹ Yovo po Mẹyuu he nọ wá ajọ́ Kanlinmọ tọn lẹ po nọ pé te, enẹwẹ zọ́n bọ e do yin ahi kanlinmọ lẹ tọn he diyin hugan to Wheyihọwaji Aflika tọn.

## Dodonu ahi ehe tọn
To whenuena Ajọwatọ de he nọ yin Hendrik Hertog he yín Dutch-nu de he Gbaglinu lẹ nọ ylọdọ Yovo Huntokonu wá sawhe dó Gbagli wẹ Kanlinmọhi sìn ayiha ehe wà aimẹ. Hertog yi aigba sọn tovi lẹ sí bo dó dó ahi dé sí. Ahi ehe wá yin otẹn ajọwiwa tọn de na tovi lẹ po jonọ lẹ po. Agbàgogan lẹ po Mẹtogantẹnmẹ lẹ po duale sọn ahi enẹ mẹ taun na enọ na dotẹnmẹ yé nado diọ nutindo yetọn lẹ po nuhe yovo lẹ bẹ wà lẹ po. To whenẹnu, Ajọwatọ lẹ se dọ hudo tin na mẹhe sọgan yin yiyizan nado lẹ̀gle to Yovoto mẹ lẹ, enẹwutu yé dewe bo jẹ gbẹtọ lẹ sa di Kanlinmọ ji. Enẹ wẹ hẹn ahi Velekete tọn lọ nado lẹzun **Ahi Kanlinmọ lẹ tọn**

## Nuwiwa lẹ

To 1805, Scipio Vaughan he yin tomẹnu Ahọluduta Owu tọn to Abeokuta to otò Naijilia tọn mẹ yin wiwle gbọn ajọwatọ *trans-Atlantic slave trade* tọn lẹ dali bo yin hinhẹn wá Ahi Kanlinmọ lẹ tọn to Velekete, po kanlinmọ devo lẹ po whẹpo dó yin zize sọyi Amelika.

Kanlinmọ lẹ sọ yin hihọ sọn Otò dindẹn lẹ mẹ taidi sọn Ayimatẹn Abia tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ bo sọ nọ yin zize wá Ahi Kanlinmọ lẹ tọn to Velekete. Yé nọ yín zize dlan dó ganpa he tin to apa na ahi lọ mẹ whẹpo bọ ahizan nọ pé, na ahi lọ nọ jẹ to azán atọ́n atọ́n gblamẹ.

Nuhe nọ yin susú nado yi Kanlinmọ lẹ wẹ Vẹnhan he nọ yin Whiskey, Sopẹn lẹ, Nudugban lẹ, Mẹpọnnu lẹ, Whehẹ lẹ, Ogán he pẹnzi lẹ po Awhanfungba lẹ (Cannon) po nuhọakuẹ devo lẹ po. To egbehe, Ahi Kanlinmọ lẹ tọn ehe ko wa lẹzun nupọntẹn na jonọ he jlo na yọn nuhe jọ lẹ dogọ podọga gándo lẹhe,
*Whẹndo Mobee tọn po Nuhoho pọntẹn he to apa na whẹndo whe yetọn dó lẹ he Whẹndo lọ doalọ to kanlinmọ jọwiwa mẹ dó.
*Podọ fihe gbẹtọ diblayi 500,000 he yin wiwle taidi kanlinmọ lẹ yin bíbẹ gbọn dó yi yovotomẹ yedọ Lopo Gbẹrẹfu tọn bọ Kanlinmọ he gbọn finẹ yí yovotomẹ lẹ ma sọgan lẹkọ ba. Enẹwẹ zọ́n bọ yé nọ ylọẹdọ *Points of No Return* to Glẹnsigbe mẹ.
*Devo wẹ Dotọ jiawu lọ he Kanlinmọ lẹ nọ yin hinhẹn nado nu osin he tin to me bo sọ nọ yin hinhẹn nado whle ma nado dọn hunyanhunya depope to tọjihun he na ze ye sọ yi lọ mẹ, podọ nado wọnji fihe ye tọ́n sọn.
**Point of No Return* yin aliho he ye nọ bẹ kanlinmọ lẹ gbọn do yi yovotomẹ, finẹ wẹ yé nọ biọ tọjihun mẹ te, kanlinmọ depope jẹ finẹ ma sọ sọgan lẹkọ ba.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Ahì Agbalata Tọn

**Ahì Agbalata Tọn**. Agbalata yin ahi daho de he tin to topẹvi Gbagli tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Ahi lọ yí didoai to owhe 1860 mẹ.

Adà:Ahimẹ lẹ
Ahọlu Sẹjlo Ọlalekan James

**Ahọlu Sẹjlo Ọlalekan James** wẹ yin ahọlu awetọ to tòpẹvi kwẹmẹ tọn mẹ. Otọ etọn wẹ yin ahọlu tintan tòpẹvi lọ tọn, to oku etọn godo wẹ, ovi etọn jẹ otẹn etọn mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ahọlu Toffa I

**Ahọlu Toffa I** Nọgbẹ to ojlẹ 1850 tọn jẹ 1908 bo yin Ahọlu na ahọluduta Họgbonu he sọ nọ yin yiylọdọ Ajaṣẹ tọn, to togbo Benẹ tọn mẹ, he wá yin yinyọnẹn taidi Porto Novo. Dile etlẹ yindọ e dugan to owhe 1874, e sọ yin yinyọnẹn na nukunhunhun etọn po gbekọndopọ etọn hẹ yovo lẹ po. Ewọ wẹ na tuli omẹ etọn lẹ nado yì wehọmẹ bo plọnwe.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ajagbusi Ekun

**Ajagbusi Ekun** yin Ahọlu Ahọluduta Owo tọn to Ayimatẹn Ondo Tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn mẹ. E du Ahọlu to whenuena Otọ etọn Olowo Ojugbele Arere he yín Ahọlu tintan Owo tọn kavi Olowo tintan to Olowo Owo tọn lẹ mẹ ko basi matintọ godo.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ajara Agamathen

**Ajara Agamathen** yin dopo to gbetato he ko yin didoai hoho to otò Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn glọ to otògbo Naijilia tọn mẹ bo yin didoai to owhe 1938 gbọn Ahọvi Tọgbe Ẹwhẹ he wa yin Ahọlu tintan gbétatò Ajara Agamathen tọn, Ewọ wẹ yin ovi dopo akan na Ahọlu Tọgbe Mitọgbodewhẹ Ajatado tọn to otògbo Togo tọn mẹ. Ahọvi  Tọgbe Ẹwhẹ sọ yin ovivi na Ahọlu Tọgbe Bẹtum sọn otògbo Togo tọn mẹ.
Gbétatò ehe, Zungbó de wẹ eyin dai, bosọ yin lilẹdo po ogbà de po, ehe zọn bọ whenue yovo lẹ nọ wa mẹyuugbeji nado họ gbẹtọ, na to ojlẹ enẹ mẹ, yè nọ họ bosọ nọ sa gbẹtọvi, na ninòmẹ gbetato ehe lọ tọn to ojlẹ lọ mẹ zọn bọ yè yin hihọ basina sọn ajọ enẹ mẹ. To ojlẹ lọ mẹ, azọn he nọ saba yin wiwa to gbetato lọ mẹ wẹ glelilẹ, sogbé yinyan podọ yé nọ sẹn vodún taidi jiwheyewhe yétọn.
To egbehe, Ajara Agamathen yin anadena gbọn Ahọlu Aganọ po whéhẹntọ ṣinẹnẹ po.

## Tota he tin to Ajara Agamathen
# Salu
# Pankọ
# Tohọn
# Tọzunkanmẹ
# Posí Tọpa
# Thovamẹ
# Agakọ
# Ludatomẹ
# Tande Aga
# Zogbo Yaṣa

## Gándukọ he tin to Ajara Agamathen
# Gbedekọ gandukọ
# Pọsikọ gandukọ
# Adomẹ gandukọ
Ajasse Ipo

**Ajasse Ipo** yin topẹvi dowhenu tọn de to Igbomina, to Ayimatẹn Kwara Tọn. Ajasse Ipo sọ nọ yin kinkan dole to whedelẹnu; 
**Ajasse-Ipo**, **Ajasse** kavi **Ajasepo**. E yin dopo to topẹvi he diyin taun to lẹdo gandudu dokọtọn Irepodun tọn lẹ mẹ to ayimatẹn Kwara tọn. E tin to agewaji whezẹtẹn tọn na Ayọnu-gbeji, podọ topẹvi voovo devo lẹ wẹ to lẹdo lọ mẹ, taidi Eleyoka, Amberi, Falokun, Araromi po mọmọ po. Ahọlu he to gandu to alọnu dìn to Ajasse Ipo, he sọ nọ yin yiylọdọ Olupo, wẹ Oba Ismail Atoloye Alebiosu.  

## Wehọmẹ Alavọ tọn lẹ to Ajasse Ipo
# North South College of Health Technology, Ajasse Ipo
# International Vocational Technical and Entrepreneurship College, Ajaase-Ipo
# Institute of Basic and Advanced Educational Studies, Ajasse Ipo.

## Wehọmẹ daho devo lẹ to Ajasse Ipo
# Comprehensive High School Ajasse Ipo
# Girls Day Secondary school
# Baptist Primary School
# Community Primary School
# Banwo Nursery and primary school
# Banwo Colleg
# Abiola Nursery and primary school
# Abiola Standard College
#Alade Nursery and primary school
#Alade College

## Whẹ̀nyin mẹpipa tọn Olupo tọn
**Emi Ni omo Olupo alelu** 

**Molentente momu joba** 

**Motalala mo mu joye Ni moje** 

**Eyan ti o ba se ori Olupo pele alowo, abimo, asowo ajere** 

**Abode pade owo aba won naa omo aba won je** 

**Aiyewa a toro bi omi owuro pon** 

**Omi atoro pon ko toro bi omi iyaleta**

**Nijo ti Olupo N womo ti ko romo** 

**Nijo naa lo wa omo lo si idi ogan** 

**Nigbogbo won se n je Logan Logan l’Oyo Ipo** 

## Oriki
Whédo dopodopo to Ajasse Ipo nọ tindo Oriki (kavi Whẹ̀nyin) voovo. Apajlẹ oriki whédo ahọlu tọn lẹ tọn to Ajasse Ipo bẹ ehelẹ hen:

### ARIGANJOYE
Emi Ni omo Ariganjoye Baba Ronke

Kegbeyale Aremu

Oba lo dabayi, adijale Oba

Osupa Ajase, Baba Sumonu

Kosi eni ti kiwu, oko Iwaloye

Ajade ma tan ni ile Baba Yahaya

Alaburo bi eni leru Baba Aarinwoye

Timutimu ko wo inu abaa, oko Oguntomi

Omo Oniro dalagbe lohun

Odabiowo, oko Olujo. 

### OLUPO ONIRO
[Ibrahim Ayinde]

Elewe ko jeun tan rara

Agbalagba ko tayo epe

Agba to fe ewe ni ew N fe

Agbenuke eni ti aba je ti aba mu, oun ni tobi loju eni

Aralagbe masa, Baba Abdulkadri (Ariganjoye)

Totun tosi lofin nawo, Baba Lawani (Arojojoye)
Ki ri alejo ko roju, Baba Asumowu

Ko si eni ti ki nawo fun Baba Buhari

Ti Gambari ba dele re yio fi ata panu

Ogbegbe ti gbo omo gesin

Owowo ti wo akiwi lewu

Oda yio dun fun Ajayi, oko Oderonke

Opa baba mo esin lese oko Ibijoju

Esin je ko, baba Ayinde N mi gbongan gbongan, baba Ayinde mai mi mo ko je ki esin Olayanju je oko Oba

Omo erin kole, oko oju si Igbo, efon kole oko oju si oja Oba

Oko konbi koko, oko to kankan

Onile okankan Baba Ibidere. 

### AJADO
[Alebiosu]

Baba mi Ajado oloro

Abo bi ifa

Moso Ipo

Ebora oke odan

Ogbe agbala fohun okunrin

Agbogun lowo Baba Olaniran

Oroki Baba Magbagbe ola

Eyi tomi layo Baba Pela

Oba lomu l’Ajase, Oba biwapele

Ogbe ori iroko dajo egun Baba Oya

Alagbala a sa si Baba Ibrahim.
Ajido

**Ajido** yín topẹvi de to Gbagli, he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Yinkọ ahọlu topẹvi lọ tọn nọ yin Ahọlu Saheed Sedonu Adamson, Topon Toyiaga I, Ahọlu Ahọluduta Ajido tọn.

## Whenuho gando otò lọ go
Ajido yin Gbetato dé he tin to Gbagli, bo sọ tin to gandudu dókọtọn Gbagli tọn glọ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ajido yin didoai to owhe kanweko fọtọnnúnkunatọntọ mẹ. Mẹ he doeai wẹ Ahọlu Sagbe Aho. 
Ahọlu Sagbe Aho yin Awhanfuntọgan dé po Ahọlu dé po to whla-whẹgbo to otò Dahomey tọn he wa yin otò Benẹ tọn to egbehe. E sẹtẹn sọn otò lọ mẹ to whenuena yindidi etọn yi aga taun bo zọn bọ Ahọlu Dahomey tọn diọavunnukun sọ ẹ.
To whenuena Ahọlu Sagbe Aho họn, e bẹ whẹndo etọn lẹ po Metogantẹnmẹ etọn lẹ po hẹn, bọ ye zinzọnlin gbọn otò delẹ mẹ taidi Agbakamẹ po Godomẹ po.
Ajido yin mima do lẹdo atọ́n (5).

## Lẹdo atọ́n he tin to Ajido lẹ
*Kogbomẹ
*Zungo
*Apasa
*Gbọjẹ po
*Mọgo po.

## Ahọluduwhe he tin to Ajido lẹ
Ajido yin Gbetato dé he nọ du Ahọlu, yé sọ dó Ahọluduwhe ẹne.
*Agbangla,
*Huyọn,
*Ayantọ po
*Toyọn po.
Ehelẹ wẹ Ovi joun Ahọlu tintan Ajido tọn yedọ Ahọlu Sagbe Aho.

## Hunwhe po hihọ po
Hunwhẹ Zangbetọ tọn yin hunwhẹ tangan dé to whenuho Ajido tọn mẹ. Zangbetọ dopolọ wẹ sọ nọ yin yiyizan nado sọzan bo basi hihọ na Tomẹnu lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Akanu Ibiam

Mẹho **Francis Akanu Ibiam** he yin jiji to azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ Abọ̀húsun 1906 tọn, bọ e wa yin matintọ to azán tintan Liyasun 1995 tọn mẹ. E yin mẹhe basi nulila azọnhẹngbọ he pe tọn na gbẹtọ lẹ, bo wa yin dide taidi Ayimatẹngan Whezẹtẹn-Waji tọn to otò Naijilia tọn mẹ to osun wiawetọ owhe 1960 kakajẹ osun tintan owhe 1966 tọn mẹ. Sọn owhe 1919 biọ owhe 1951, Francis Ibiam wa yin yinyọnẹn di Mẹho Francis Ibiam to owhe 1951 kaka biọ owhe 1967.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Abiam yin jiji to tòpẹvi Unwana tọn, to Ayimatẹn Ebonyi tọn mẹ to azan koatọnnukunẹnẹtọ osun widopotọ owhe 1906. E yin ovi awetọ ogan Ibiam Aka tọn, mẹhe yin nukọntọ na topẹvi Unwana tọn. Ibiam wa lẹzun nukọntọ topẹvi Unwana, Osuji po Uburu po tọn. E yi wehọmẹ *Hope Waddell Training Institute* to tòdaho Calabar tọn mẹ podọ *King's College* to Ayimatẹn Awọnlin tọn wẹpo do wa yi wehọmẹ alavọ tọn to *St Andrews's* bosọ tọn po gbedewema azọnhẹngbọ tọn po to owhe 1934. Eyin yiyi do azọnmẹ di lilatọ azọnhẹngbọ tọn to sinsẹnhọ de mẹ to oto *Scotland* tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1906 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1995 lẹ
Akarakumọ

**Akarakumọ** yin gbetato dé he sẹpọ Otọ bo tin to ṣẹnṣẹn na Tọpo po Povita po to Gandudu Dókọtọn Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Akarakumọ wẹ yin gbétatò he do Satọhun bo sọ nọ hoe to Oto Gbagli tọn mẹ. Ye sọ dó Gbetatogan yédọ Baalẹ he nọ yin Olugbemi Nunayon Travil, Akarakumọ sọ do Atin daho dé to Otọpa yedọ Ajlohunsutin. Atin ehe sa wẹ Vodunhọ otò lọ tọn tin te.
Akbar Daho Lọ

**Akbar**(Abu'l-Fath Jala ud-din Muhammad Akbar, sọn azan  fọtọntọ osun koyansun tọn owhe 1542 yi jẹ azan koatọnnukunawetọ osun koyansun tọn owhe 1605) eyin akota gan Daho Akota Mughal tọn atọntọ. *Umarkot* he yin *(Pakistane)* tòdin wẹ yé ji dó. E sọ wa lẹzun malenu dé to azan konukundopotọ osun hẹjisun tọn to owhe 1546. Eyin ovi na Akotagan Awetọ Akota Mughal tọn he yin *Humayun*. Akbar Aholu na *Dé jure* lẹ to 1556 to whenuena e yin owhe 13 mẹvi bọ Otọ etọn ku. *Bairam Khan* wẹ yin dide taidi nukunpedomẹgotọ etọn po Awhangan Awhanvipẹ etọn lẹ tọn po. To ojlẹ pẹde godo, e fun Awhan susu bosọ dù to yé ji bọ enẹ zọnbọ Aholuduta etọn klọ bo gbọn fi susu to *Indian* mẹ.

## Nuhe go gandudu etọn penukundo lẹ
Akbar Hodo Afọdomẹ he Delhi Suttanate ko zedai nado penukundo nulẹ go to gandudu etọn mẹ. Àmọ́ e vọ nudelẹ to bosọ na Anademẹ yọyọ lẹ he zọn bọ nulẹ bọawu na ẹn.
# Wazir wẹ yin nukunpedonugotọ tito he nọ hẹn akuẹ wa oto Jagir tọn po Inamdar tọn po mẹ.
# Awhangan yetọn lẹ nọ yin Mir bakshi,mẹhe nọ saba yin dopo to Mẹgantẹnmẹ to Ahọlu dé lẹ mẹ. Ewọ wẹ sọ nọ na Ayinamẹ dó mẹhe yé na dé di  Awhanfuntọ dé kavi mẹhe na yí Okan dogọ lẹ ji.
# Mir Saman wẹ nọ penukundo nuhe to yiyi to Aholuwhe lẹ go kakajẹ Devi Ahọlu tọn lẹ ji.
# Wedegbẹ Whẹdida tọn po nukunpedo Sinsẹngotọ yetọn wẹ Mẹgantẹnmẹ qazi.

## Sisẹnnuwiwa etọn
Malenu dé wẹ Akbar, Àmọ́ e wa lọdọ nado dó Aholuduta Daho he dó huhlọn dé èmi dona kọnawudopọ hẹ Sinsẹn Hindu tọn na gbẹtọ susu wẹ nọ Basi Sinsẹn enẹlọ to Togbo *Indian* tọn mẹ.
Ṣigba e sọ mọdọ Owanyi, Pọninọ po Jijọho po matin to Sinsẹn lọ lẹ mẹ. Enẹwutu wẹ e dó Sinsẹn ede titi tọn ai. Todin Jijọho, Pọninọ po Owanyi po wẹ yin yanwle Sinsẹn he e do ai tọn bọ yé ma nọ dé Sinsẹn devo lẹ dovo, enẹ zọnbọ mẹsusu wa yinwana ẹn.

## Gbẹtọ yinyin etọn
Akbar yiwanna gbẹtọ wunmẹ lẹpò. E sọ kealọyi azọnwatọ wunmẹwunmẹ lẹ taidi Atinpatọ, Osẹnsatọ, Ohọzọnwatọ, Glelẹtọ dé po azọn wunmẹ devo lẹpò.

## Nutindo etọn lẹ
Akbar yindọ nususu, taidi Ahọlu dé é dó Nutindo lẹ taidi Ojẹ sikanọ lẹ, Faizi, Tansen, Birbal, Raja Todar, Mal, Raja Man Singh, po ni mọmọ lẹ po.

## Òwe he e kan
Akbar kanwe dé he bẹ  otàn Gbẹzan tọn etọn hẹn. E kanwe gándo fihe e dugan te, mẹhe ji e dugan do lẹ po fihe ewọ lọsu yi lẹpò go.

## Oku etọn
To azan atọntọ osun aotọ owhe 1605 tọn mẹ, Akbar bẹ azọn dé he ma gbọ kaka bọ e dó ku to azan koatọnnukunawetọ osun aotọ owhe 1605 tọn mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1542 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1605 lẹ
Akenzua II

**Omo n'Oba n'Edo Uku Akpolokpolo, Akenzua II** eyin jiji to azán ṣianwetọ osun tíntàn owhe 1899, ẹyin ahọlu oto Benin tọn dó Togbo daho Naijilia tọn. Ahọlu Akenzua II jẹ ògán dúdú ji to oto Benin tọn mẹ, whenue bàbá ẹtọn dó kú to Lidosun owhe 1933. Ahọlu Akenzua II hẹn wehọmẹ nunkunhu tó yovo lẹ tọn wa aigba oto Benin ji. Azọ́n wiwà etọn hẹn sika po nunzinzan akuẹgegenu dé yovo lẹ bẹ sọn oto etọn mẹ gọ. Azọn wiwà etọn sọ zọn bọ ye sọ ze ahọlu gbakun po ahọlu po nẹ, hé yin ahọlu dai tọn hé yínkọ etọn yin Ovonromwen gọ sọn yovo lẹ si. Yovovi hé yin G.M.Miller wẹ ze nunzinzan daho lọ lẹ na ahọlu Akenzua II sọn Togbo daho he yin Britain mẹ. Ahọlu Akenzua II e kú to azan widopotọ Ayidosun owhe 1978. Okú etọn godo, ovi etọn hé nọ yin ahọvi Solomon jẹ ògán ji. yẹ dó ahọlu yínkọ na ẹn hé nọ yin ahọlu Erediauwa, Pódó ahọlu zọn wiwà etọn nà mẹ etọn lẹ to oto Benin tọn to Togbo daho Naijilia.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1899 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1978 lẹ
Akii Ibhadode

**Akii Ibhadode** (yin jiji to azan 13tọ, Zósun, owhe 1957) yin Oweyọnẹntọ otovi Naijilia tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Akin Abayomi

**Akin Emmanuel Abayomi** yin tovi Naijilia tọn he plọnnu gándo amasin lẹ go bo sọ yin Nuyọnẹntọ de. E plọnnu gándo Nuyọnẹn amasin tọn he ye  nọ ylọdọ *Haematology*, Gando agbasago tọn, Biosecurity po Biobanking. Todin ewọ wẹ yin nukunpedonugotọ. Abayomi ko to azọn wa dayi po dodinanuwhe Amasin tọn po to whẹnue ogán daho to Aimatẹn Awọnlin tọn Babajide Sanwo-Olu do dee to 2019. Sọgbe hẹ linlin he yin kinkandai gando azọ̀nylankan COVID-19 tọn go, Aimatẹn Awọnlin to March 2020, dè Akin Abayomi he ye na azọn di nukọntọ ogbedide nado ho avun hẹ awutu ylankan lọ to Akọta Aflika tọn mẹ he yin ajọ daho watọ tọn lọ. To azán Konukunẹnẹ osun ṣiantọntọ owhe 2020 tọn, Akin Abayomi lọsu wa bẹ awutu covid-19 tọn lọ.  

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Akinsanya Sunny Ajose

**Akinsanya  Sunny  Ajose** (yin jiji to azán aotọ Afínplọsun 1946) yin Tohodọtọ dé anadenanutọ gbángba tọn dé po to otò Naijilia tọn mẹ.

## Jọja whenu etọn po wepinplọn etọn po
Akinsanya yin jiji do Gbagli, he yin Otò de he do Gandudu Dókọtọn tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Huwaji-Wheyihọ waji tọn otò Naijilia tọn mẹ. E bẹ wehọmẹ to 1954 to *Ijaye Baptist Day School*, bo wa yì fo wehọmẹ Dókọtọn etọn to *Tinubu Methodist Day School* to 1959, enẹgodo wẹ e wa yì *[[Gbagli|Badagry]] Divisional Grammar School* finẹ e plọnwe wehọmẹ daho tọn etọn te bo bayi po to 1964. Akinsanya yí Gbedewema B.A to 1973 sọn Wehọmẹ Alavọ tọn *University of Illinois, Chicago USA*. Towhenuena e hiawe gándo Nuyọnẹn Yẹdide lẹ tọn go po Lẹnunnuyọnẹn to Tohodidọ po to finẹ. Enẹgodo e yi gbedewema M.A to Lẹnunnuyọnẹn Akọjijẹ hẹ gbẹtọ lẹ tọn mẹ yedọ *Social Science* to Wehọmẹ Alavọ tọn *Governors State University* to 1974.

## Azọ́n etọn
Ajose wazọn taidi Anadenanutọ Tito Mẹdetiti tọn to Azọnwhe *IBM Nigeria Ltd* sọn owhe 1975 jẹ 1978. To Ayidosun 1979 mẹ, yé dee taidi Anadenanutọ Azọntẹnmẹ 6tọ tọn yedọ (*Administrative Officer Grade VI*) to whenuena Aimatẹngan sẹtẹn naẹn sọn fihe e tin te dai enẹwẹ *Civil Service Commission*. To 2004, Tinubu de Ajose taidi Ogán na Aholuzọnwatọ lẹpo to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ bọ ewazọn jẹ Afínplọsun 2006 whẹpo bo jẹ owhe mẹ he dona joazọn tọn to otò lọ mẹ. To 2006, Bola Tinubu sọ vọ Akinsanya Sunny Ajose dé taidi Ayinamẹtọ Vonọtaun edetiti tọn kakajẹ Nuwhàsun 2007 to whenuena gandudu etọn wa vivọnu. Akinsanya Sunny Ajose yin dopo to Ogbẹ he nọ penukundo Wehọmẹ Alavọ tọn *Lagos State University* tọn go lẹ mẹ sọn azán 16tọ Zósun 2015 kakajẹ din.

## Nuhe e yin yinyọnẹn na po gigopanamẹnu he eyi lẹ po
**Officer  of  the  Order  of  the  Niger*  –  2014

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1946 lẹ
Akinwumi Isola

**Akinwumi Isola** yin jiji to azán ko-nukunẹnẹtọ Awewesun 1939. E Basi matintọ to azán fọtọ̀n-nukunatọ̀ntọ Afínplọsun 2018. Eyin Naijilia vijiji, otàn-kantọ, aihundatọ podọ é sọ nọ ze aṣa susu lẹ daga. Eyin yinyọnen gbọn aihọn lọ blebu mẹ na oyọnẹn wekinkan tọn etọn po lehe e nọ ze aṣa ayọgbe tọn daga do.

## Otàn gbẹzan po azọ́n etọn lẹ
Isola yin jiji to Ibadan tomẹ to owhe 1939 tọn. E yi wehọmẹ bẹjẹeji tọn Labode Methodist tọn po wehọmẹ daho Wesley tọn. Mọdopolọ eyi wehọmẹ alavọ tọn to Ibadan (*University of Ibadan*) finẹ wẹ e dugan B.A tọn te to oyọnẹn flansegbe tọn mẹ. E hiawe bo yi gbedewema na oyọnẹn dodinnanutọn to owe ayọgbe tọn lẹ mẹ to wehọmẹ mẹho lẹ tọn  to Awọnlin tomẹ (*University of Lagos*) to owhe 1978 whẹpo e do bẹ azọn meplọntọ tọn to wehọmẹ alavọ (*Obafemi Awólọ́wọ̀ University*)tọn to Ilé-Ifẹ. Akinwunmi Isola sọ yin Nina ogantẹn to Ile-Ifẹ to owhe 1991 di ohia meyinọnẹn tọn na azọn Aihundida he e Kan whla tintan to owhe 1961 jẹ 1962, Ẹnẹ Efunsetan Aniwura to whenue e gbẹyin wehọmẹvi to wehọmẹ daho Ibadan tọn. Enẹgodo e Kan owe Aihundida tọn de he nọ yin Oleku to owhe 1986. Ewọ wẹ sọ kan ohan awujinamẹ tọn he nọ yin jiji to wehọmẹ daho Ibadan tọn kakajẹ egbehe. Gbọnvona owe otangblo he tin to aga ehe Lẹ, e zindonukọn bo kan owe ajlu whenuho tọn lẹ, owe Aihundida tọn lẹ, otàn hodọnamẹ tọn lẹ po otàn susu hohowhenu tọn lẹ po. Mọdopolọ edlẹnkan wa azọnwhe he nọ basi linlinwe lẹ, bosọ tindo azọnwhe he nọ ze Otàn Aihundida he e kan lẹ tọn to sinnimọto lẹ mẹ. Isola no kan otan susu lẹ do glẹnsigbe mẹ, bo nọ basi lẹdogbedevomẹ etọn do Ayọgbe heyin ogbe edetiti tọn mẹ. Na e tindo ojlo to ayọgbe mẹ taun. To owhe 2000, ye na ẹn gbedewema (*National Merit Award And The Fellow Of The Nigeria Accedemy Of Letters*) tọn na azọn dagbe etọn lẹ tọn. Mọdopolọ e sọ yin dlapọntọ to wehome alavọ otò Jọjia tọn mẹ (*University of Georgia*).

## Whẹndo etọn lẹ
Akinwunmi Isola da asi bo jivi Ẹnẹ

## Whenue e basi matintọ
Akinwunmi basi matintọ to azán fọtọ̀n-nukunatọ̀ntọ Afínplọsun 2018 bo yin didi do Ibadan to tòdaho Oyo tọn mẹ. Owhe kandegbàn-atọ́n-nukunatọ̀n wẹ Isola whẹpo e do yin matintọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2018 lẹ
Ahọsi Oronsen

**Ahọsi Oronsen** yin orisha (kavi numẹsẹ̀n) de sọn otàn hoho Ayọnu lẹ tọn mẹ. Hùnwhẹ Igogo tọn he nọ yin ayidego whemẹwhemẹ to Owo nọ yin bibasi nado doyẹyigona ẹn.

## Nudọnamẹ delẹ sọn kandai otàn Owo tọn he nọ yin pinpin gbọn gbẹtọ lẹ dali mẹ
Sọn nudi owhe 600 die wayi, Ahọlu Rerengejen Owo tọn dukosọhẹ yọnnu whanpẹnọ de he yinkọ etọn nọ yin Oronsen to gbeyinyan etọn de whenu.
Whanpẹ etọn dọ̀n ayidonugo Ahọlu lọ tọn to afọdopolọji, enẹwutu e plan ẹn yì họ̀nmẹ ahọlu tọn etọn podọ e yíì do basi dopo to asimọwhlá etọn lẹ mẹ. To alọwle yetọn godo, Oronsen do mẹhe e yin taun hia asu etọn: kakati nado yin yọnnu whanpẹnọ de poun, Oronsen na taun tọn yin orisha de.

Nudọnamẹ ehe dobuna ahọlu taun. To paa mẹ, lehe e ko to nuyiwa hẹ numẹsẹ̀n lẹ do dile e to wiwa do hẹ 
Oronsen do sọgan ko hẹn okú ajiji wá na ẹn. Oronsen dọna ẹn ma nado dibu na emi. Homẹ Oronsen tọn hùn nado nopọ hẹ’ẹ, podọ e jlo na nọ aihọn mẹ nado yin dopo to asi etọn lẹ mẹ, ṣigba e dosù delẹ na ahọlu lọ, eyin ahọlu yigbè ma nado dùsù atọ̀n he gando ego lẹ, e na nọpọ po e po. Rerengejen dopa nado wà nuhe e biọ to esi lẹ, podọ to nukọnmẹ, e dosẹ́n na asi etọn tintan po asi he po lẹpo po ma nado dùsù he Oronsen zedai lẹ. 

Ahọlu lọ po asi vodun etọn po sọ vẹ́ dogọ hugan lehe yé te dai whenue mẹde ma ko yọn mẹhe nkọ ahọsi Oronsen yin, podọ to ojlẹ kleun de godo, Oronsen dona whẹndo asu etọn tọn blebu po adọkun susugege po. To gbedopo, to whenuena yé to gbéyan, Oronsen tindo wiwọ po ahọsi he po lẹ po, na ehe wutu, yé dùsù Oronsen tọn lẹ nado hẹn homẹgble e. 

Po avi vivẹ po, Oronsen họ̀n sọn họ̀nmẹ ahọlu tọn, nuhọtọ lẹ po ogán devo lẹ po wà nuhe go yé pe lẹpo nado dín Oronsen, ṣigba vivẹnu yetọn lẹpo wẹ yin ovọ́. To whenue ahọlu lọ lẹkọ sọn gbeyinyan, yé dowẹn nuhe jọ to whenue e ma tin to whégbè lẹpo tọn na ẹn, podọ po awubla po, e tọ́n nado yì dín asi etọn na ede. 

To whenue e ko díìn na okle kande, ozán kande godo, e wá mọ ẹn to zungbo de mẹ. Rerengejen vẹ̀ Oronsen nado lẹkọwa emi de, ṣigba e dọna ẹn po awubla po dọ, emi ma na sọgan sọ nọ gbẹtọvi lẹ ṣẹnsẹn ba na yé ko de emi hia wutu. Enẹwutu, e dọ na  Rerengejen nado wleawuna hùnwhẹ de to oflin emitọn mẹ, na emi nido zindonukọn nado to didona otò Owo tọn to whepoponu. Po awubla po, Ahọlu lọ yigbe nado wamọ podọ to nukọnmẹ he e lẹkọ wá họ̀nmẹ, e degbè dọ hùnwhẹ lọ ni yin didoai. Nuhewutu omẹ Owo tọn lẹ do nọ payi hùnwhẹ Igogo tọn kakajẹ egbe niyẹn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Akọta

**Akọta** yin bẹplidopọ gbẹtọ lẹ tọn he tindo Aṣa, Whenuho, Ogbe, kavi Akọ dopolọ lẹ. E sọ sọgan zẹẹmẹdo gbẹtọ lẹ he to ninọ Tògbo podọ Ganduta dopolọ lẹ mẹ. Hogbe lọ Akọta wa sọn hogbe ogbè Latin tọn he zẹẹmẹdo  "jiji" kavi "fihe yin jiji te". E sọ nọ yin yiylọdọ *National*.
Akọta délẹ bẹ̀ gbẹtọ he tindo yise dòpólọ́ lẹ hẹn, taidi Oto *Vatican* tọn, kavi Akọ lẹ taidi Amelika. Mẹdevo lẹ nọ tindó linlẹn voovo lẹ, enẹ wẹ zọnbọ bẹplidopọ Akọta yovo lẹ tọn dó nọ zan Gandudu yededenu lẹ tọn kavi Gandudu *Communism* tọn to Otò *[[China]]* tọn mẹ. Akọta délẹ nọ yin anadena gbọn pipli pẹvi dé he tindo huhlọn nado deanana Oto lọ dali, Oto taidi Saudi Arabia. Delẹ to yé mẹ lẹ sọgan yin kinkọndopọ. Aṣẹpipa titengbe hugan oto susu lẹ tọn wẹ Osẹndoai lẹ, ehe yin kandai he nọ do huhlọn he nkọ gandutọ lẹ tindo hia hezeheze podọ lehe osẹn yọyọ lẹ sọgan yin didoai te. Susu mẹdevo lẹ tọn nọ yin gandu deji gbọn mẹdopo he yin dide dé dali taidi Ahọlu de kavi sinsẹngan de kavi sọn Aṣa jọun dé he ma do hudo osẹndoai tọn de mẹ taidi *United Kingdom*.

## Weda he taidi yede
*Ayimatẹn
*Ayimatẹn Akọta
*Otò
Alausa

**Alawusa**, he yin yinyọnẹn to paa mẹ di **Alausa** yin lẹdo tangan de to Ikeja, tatọ́-tẹnnọ̀ Ayimatẹn Awọnlin tọn tọn. Finẹ wẹ Wekantẹn Awọnlin tọn po azọ́nwatẹn Ayimatẹngán po Alọgọtọ-Ayimatẹngán Awọnlin tọn tọn tin te.
Alawusa sọ tindo Lẹdo Ahọ́nkan Ajọwiwa tọn  *(Central Business District)* de he nọ penukúndo tito ajọ́wiwa po otò voovo lẹ po tọn susu lẹ taidi, Cadbury Nigeria Plc po devo lẹ po he azọ́nwatẹn yetọn lẹ tin to lẹdo lọ mẹ. E sọ tin finọtẹn he ma ján sọmọ susu lẹ taidi, Cornerstone Estate; MKO Abiola Garden lẹ to finẹ.

To azán 4tọ, Kọ́yànsun 2020 tọn, Alhaji Muftau Toyin Bhadmus ogbẹ́ he to gandu to alọnu din, Odewale tọn, yin zize do ofin ji taidi Kọmẹgán Alausa tọn  (Baale of Alausa) to Ikeja.
Ajara Grammar School

**Ajara Grammar School.** E yin wẹhọmè daho de to tòpẹvi Gbagli tọn mẹ to Awọnlin. (Eyin didoai to azan Koatọ́n-nukun-dopotọ, Zósun owhe 1980 tọn).

## Whenuho wehọme lọ tọn
Ajara Grammar school yin didoai to azan Koatọ́n-nukun-dopotọ Zósun owhe 1980 tọn. Ajara Community Grammar School wẹ é nọ yin yiylọdọ dai, ṣigba to nukọnmẹ, ye wa vọ yinkọ lọ jlado bo wa ylọẹdọ Ajara Grammar School to whenue Alh. Lateef Jakande lẹzun ayimatẹngán to Ayimatẹn Awọnlin tọn.

Adà:Wehọmẹ lẹ
Akì Noa Tọn

**Aki** yin apotin daho de he sọgan fo to osin nukunmẹ, de Jiwheyẹwhe dọ na Noa dọ ni gba to hoho whenu ni e wọ po whẹndo e tọn po ni ma yin vivasudo po mẹylankan lẹ po.
Hogbe lọ *Aki* wa sọn Heblugbe, e yin dopo to ogbe de ye nọ yi zan to hoho whenu.

## Nuhe zọn bọ aki  do yin gbigba
Sọn bẹjẹẹji wẹ walọylankan lẹ ko tin kaka jẹ Noa whenu po egbehe lọsu po ga. Dile ojlẹ to yiyi, gbẹtọvi lẹ to susu to aigba ji, amọ suhugan yetọn wẹ nọ wanuylankan lẹ. Angẹli delẹ sọ do alọ to walọylankan mẹ sọn olọn mẹ, ye yí nukúnkẹn do yiwanna nuhe ma yin yetọn, ye diọ agbasa yetọn do gbẹtọvi tọn bo dasi, bosọ jivi lẹ enẹ wẹ wa hẹ̀n aihọn lọ gble pete, whenue ovi yetọn lẹ to whinwhẹn, ye do huhlọn taun hú gbẹtọvi lẹ bo lẹzun nukúnvandomẹtọ lẹ, na ehe po walọ ylankan gbẹtọvi lẹ tọn po wutu, Jiwheyẹwhe basi dide nado yí singigọ do va mẹylankan lẹ sudo. Amọ mẹdopo tin bo gbọnvo, e ma nọ da do nu yanyan de ye nọ wa to ojlẹ etọn mẹ lẹ mẹ, yinkọ e tọn wẹ Noa e do asi po visunu atọn po:
*Ṣẹmi
*Ham
*Jafet
dopodopo yetọn tindo asi whẹndo lọ blebu bai ṣinatọn. Jiwheyẹwhe dọna Noa nado gba apotin de to heblu gbe mẹ *aki* daho na ewọ po whẹndo e tọn po sọgan lun singigọ lọ tọn. To afọdopolọji e bẹ azọn lọ, nudi owhe 50 wẹ ye yi do gba aki lọ. Lehe Jehovah dọ ye ni gba aki lọ do pẹpẹ wẹ ye basi do.

## Alọdlẹndonu lẹ
Alexander Fleming

**Alexander Fleming** (yin jiji to azan ṣidopotọ Avivọsun, owhe 1881 kakajẹ azan widopotọ Whejisun, owhe 1955) yin azọ́nyọnẹntọ gando nutogbẹ lẹ go to otò Scotland tọn mẹ po amasinzọ́nwatọ de po. Otọ etọn he nọ yin Hugh basi matintọ to whenue e tindo owhe kandefọtọnnukunẹnẹ, to whelọnu, Alexander yin owhe ṣianwemẹvi. E yin yinyọnẹn taun na nukunnumimọjẹnumẹ etọn gando amasin sinsinyẹn he ye nọ ylọ dọ Penicillin go to owhe 1928. E ma nunina na amasin he e mọdona to owhe 1945 po Howard Walter Florey po Ernst Boris Chain po. Kosọ etọn na amasin penicillin he e mọdona to owhe 1928 yin bẹjẹeji de na amasin antibiotics he tin to egbehe lẹ. Fleming wẹ yin nukọntọ na ogbẹ *Royal Army Medical Corps* to wẹkẹ whan tintan whenu. E mọ awhanfuntọ susu he ku na awugble he ye tindo wutu, ehe lọ wẹ whan ẹn nado basi dodinnanu bo mọ amasin penicillin lọ, bosọ basi dodinnanu lehe e sọgan yin zinzan do ji. Fleming basi matintọ na ahunzọ̀n wutu to oto London tọn mẹ. Eyin didi do tẹpá St. Paul's Cathedral tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1881 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1955 lẹ
Ali Ansarian

**Ali Ansarian** (Persian: علی انصاریان; Azan atọ́ntọ Liyasun, owhe 1977 yi jẹ azán atọ̀ntọ Afínplọsun, owhe 2021) yin bọluhotọ otò Iran tọn.
E basi matintọ to azán atọ̀ntọ Afínplọsun, owhe 2021 tọn gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn gblamẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1977 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Alimosho

**Alimosho** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Miná  Ikeja tọn, tó  Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Naijilia. Ewọ wẹ yin lẹdo gandudu dokọ̀ tọn he kló hugan to Awọnlin, bọ sọha mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn yì 1,288,714, sọgbe hẹ Mẹhihia owhe 2006 tọn (etomọṣo, Gandudu  Awọnlin tọn sọta sọha Mẹhihia tọn enẹ bo dọ dọ̀ sọha mẹhe tin to LGD tọn lọ mẹ lẹ su hugan livi awè).

E ko wa yin mimá do Lẹdo Whedo Nukọ̀nyiyi-dindin tọn  *(Local Community Development Areas (LCDA))* susu. Tito vọjlado bibasi na LCDA tọn lọ bẹjẹeji to anademẹ  Bola Ilori, mẹhe yin azìnponọ Gandudu Dokọ̀ tọn Alimosho hoho tọn lọ tọn. Mimá kleunkleun ṣidopo he yin didetọn sọn Alimosho hoho tọn lọ mẹ lẹ wẹ: Agbado/Oke-odo LCDA, Ayobo/Ipaja LCDA, Alimosho LG, Egbe/Idimu LCDA, Ikotun/Igando LCDA po Mosan Okunola LCDA. 
LGD lọ mẹ wẹ otò-hunnukún Egbeda/Akowonjo tin te. 

Alimosho yin didoai to owhe 1945 tọn mẹ podọ e nọ̀ aṣẹpipa agbegbe whèyihọ-waji tọn (western region) tọn glọ to whenẹnu. Suhugan mẹhe nọ nọ̀ Alimosho lẹ tọn wẹ yin Egbado lẹ. Lẹdo lọ tindo nuwiwa aṣà tọn susu lẹ, dehe yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to ye mẹ lẹ wẹ hùnwhẹ whemẹ̀whemẹ̀ tọn Olò lẹ, Gunnukó lẹ po Egungun lẹ po tọn. Sinsẹ̀n tangan he to lẹdo lọ mẹ lẹ wẹ, Male po Mẹylọhodotọ́ Klisti tọn lẹ po. Ayọgbe wẹ yè nọ do hugan to lẹdo lọ mẹ.  

Wekantẹn Alimosho tọn tintan yin petlezìn onù-awènọ de to tòhomẹ-liho Council tọn ji, fie ko wa yin LCDA Egbe/Idimu tọn todin.

## Yẹdide-sedotẹn

Alimosho General hospital 3.jpg|Dotówhé daho Alimosho tọn 3
Alimosho General Hospital 2.jpg|Dotówhé daho Alimosho tọn 2
Tinubu health center,Akowonjo.Lagos.jpg|Dotówhé mẹgopinpọn tọn Bola Ahmed Tinubu tọn to Alimosho



## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn gbonu tọn lẹ
* Alimosho Local Government

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Alioune Badara Cissé

**Alioune Badara Cissé** (7 Afínplọsun  1958 – 28 Avivọsun 2021) yin tonudọtọ senegal tọn.
E yin dopo to ogbẹ *Alliance for the Republic* (APR). E yin Lizọnyizọnwatọ jonọ-gbéji senegal tọn sọn 4  Lidosun jẹ 29 Kọ̀yánsun 2012.
E yin jiji to Saint-Louis, Senegal.
Badara Cissé yin kukutọ to Dakar, Senegal to 28 Avivọsun 2021 tọn sọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn podo owhe 63 po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Aliyu Attah

**Aliyu Attah** yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Muhammadu Gambo Jimeta tọn mẹ to 1990, podọ Ibrahim Coomassie sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 1993.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Alex Gallacher

**Alex Gallacher** (yín jiji to azán tintan, Alunlunsun tọn to owhe 1954 tọn mẹ, e nọgbẹ̀ jẹ azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 2021) yin Scotland vijiji de he wá yin tonudọtọ de to Australia. E yin ayinamẹtọ tonudọtọ de tọn na South Australia sọn owhe 2011 kakajẹ whenue e kú to owhe 2021. E yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ *Australian labour Party (ALP)* tọn mẹ. Gallacher yin jiji to New Cumnock to Scotland. Yè mọ azọ̀n awutuwiwọ tọn he nọ du adọvi namẹ tọn dé na Gallacher to Alunlunsun owhe 2020 tọn. E wá to Avivọsun owhè 2021 tọn na azọn lọ wutu, owhe kandeko-atọ́n-nukunẹnẹ (69) wẹ yín. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Alex Badeh

**Alex Sabumdu Badeh** ( to osun widopotọ azan ṣianwetọ owhe 1957 tọn jẹ azan fọtọnnukunawetọ osun wiawetọ tọn mẹ) yin tonudọtọ otogbo Naijilia tọn boka sọ yin awhangan ogan sunwhlevu ẹnẹ tọn to ogbẹ awhanfuntọ jẹhọnmẹ tọn lẹ mẹ to otogbo Naijilia tọn mẹ.
Ewọ sọ yin Mẹfọtọnnukunatọnwhangan awhanfuntọ jẹhọnmẹ tọn lẹ tọn po omẹ fọtọnwhangan avunlọyitọ tọn na awhanfunnu lẹ tọn to Naijilia, sọn owhe 2014 jẹ 2015 tọn mẹ.
Badeh yin osodedo to gbejizọnlin etọn mẹ jeyi Abuja to ohun etọn mẹ to azan fọtọnnukunatọntọ osun wiawetọ owhe 2018 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Alẹkzanda De Yin Daho-gbó

**Alẹkzanda Atọntọ Makedonia tọn** (20 kavi 21 Liyasun 356 BC -10 kavi 11 Ayidosun 323 BC)yin yinyọnen di Alẹkzanda De Yin Daho-gbó. Eyin Ahọlu Makẹdóníà tọn sọn Owhe 336BC jẹ Oku Etọn whenu to owhe 323BC. Ewọ wẹ Awhangan Daho Hungan to whelọnu. É yin jiji to owhe 323BC to Oto Pella heyin Ayimatẹn Makẹdóníà tọn.
Alẹkzanda yin visunnu phillip heyin Ahọlu Makẹdóníà po Aihundatọ lanmẹyiya, Ahọvi Epirọsi tọn. Alẹkzanda mọ Lehe Otọ Etọn diọ Makẹdóníà Zun Awhanpa Daho gbọn sọ Ovu whenu Eton, bo mọ Lehe e gbawhan to Awhangbenu to (Balkan) dó.
To Whenuena e yin owhe wiatọn mẹvi, phillip Basi oylọ na nuyonentọ Glẹki tọn dé je bọ yin Aristotle nado wa yin mẹplọntọ na Ovi Etọn he yin Alẹkzanda. To owhe Atọ̀n gblamẹ Arisitotu plọnnu Alẹkzanda sọmọ bọ é tindo owanyi to nuplọnmẹ lẹunnuyọnẹn po Amasin bibasi po, ehe wa yin nujọnu hugan to gbẹzan Alẹkzanda tọn mẹ.

## Alẹkzanda to Awhangbenu
To 340Bc, phillip Basi oylọ na Awhanfuntọ Makẹdóníà tọn lẹ Nado yi funawhan. É ze Alẹkzanda Owhe fọtọnnukundopo mẹvi do otẹn Aṣẹpipa tọn mẹ bo yí Awhangbenu.sigba to godo mẹ awhanfuntọ Maedi tọn diọnukunsọ whezezẹtẹn Makẹdóníà bo jẹ Atẹṣi ji, bọ hẹn Hunyanhunyan biọ otọ lọ mẹ. Alẹkzanda Basi oylọ na Awhanfuntọ Etọn lẹ nado yi doalọte na Maedinu lẹ, ye gbawhan yetọn, bo diọ yinkọ na otọ yetọn Zun Alezandirọpoli.
Alẹkzanda lẹzun Ahọlu Makẹdóníà tọn to whenuena Otọ Etọn yin Huhu. Opli dé yin bibasi to todaho Glẹki tọn je zọn bọ é lẹzun ogàn Daho Awhanpa lẹ tọ. E Zan huhlọn Aṣẹpipa tọn Etọn do pli Awhanpa susu lẹ sọgbe jẹ linlẹn Otọ Etọn. To owhe 334Bc tọn, E dé gandudu pẹsianu lẹ tọn dó Asia pẹvi ji. É jẹ Agbawhlenji hẹ pẹsianu lẹ na Owhe Ao. Alẹkzanda gbawhan pẹsianu lẹ tọn po isusi po Gaugamẹla po. É dé Ahọlu pẹsianu Darusi Atọ̀ntọ sọn Aigba lọ bo yí Aigba pẹsianu lẹ tọn lẹ. É da Ahọvi lọ nado dohia sọ gbekọndopọ tin to Aigba yọyọ lọ mẹ. To ojlẹ dé mẹ, Gandudu Alẹkzanda tọn dlẹnkan sọn Ohu Adiriatiki tọn kaka jẹ Otọ India tọ kọn.  É funawhan hẹ otò Indiani tọn to owhe 326Bc, bọ gbawhan Ahọlu porusi tọn,he duahọlu do Punjabu ji. To Whenue ye ko kọngbedopọ godo, Indiani yin mima do Ahọluduta susu ji. Awhanfuntọ lọ lẹ gbẹ Nado dasa indusi yi funawhan jẹ Ahọlu he tin to awa Awetọ ji, enẹwutu Alẹkzanda plan ye tọn sọn Oto Indiani tọn mẹ. Alẹkzanda ku to Bábílónì to owhe 323Bc, ṣigba gbẹtọ lẹ ma yọ Nuhe hui na taun tọ. Mẹdelẹ sọ nudido, mẹhuhu kavi Ova wẹ hui. Ṣigba whẹpo e dó ku wẹ é ko tindo linlẹn nado yi ho Aigba Arabia tọn yi. To oku Etọn godo Awhanpa delẹ tlẹn gandudu Etọn dó flinflin. Diarọsi Dugan do Ayimatẹn susu ji. Gandudu lọ lẹ Nọ funawhan sọta yedelẹ. Mẹhe Gan to yé mẹ wẹ tomẹnu seleusidi tọn. Gandudu  Alẹkzanda tọn bẹ Aṣa Glẹki tọn po Ogbe Etọn po hẹn. É wamọ na todaho Ko (20) he ye do yinkọ Etọn na, Titengbe Alẹkzanda Ejibiti tọn. Whesisa do Makẹdóníà zọn bọ oto lọ hunnukun. Ohia ehe sọgan yin mimọ to Aigba Awhanfuntọ Byzantine tọn to hohowhenu. Gbẹtọ lẹ bo nọ dó Glẹnsigbe to ṣẹnṣẹn po wheyihọ waji Anatolia kakajẹ owhe 1920 lẹ.
Alẹkzanda ku gbọn Ova Dali, to owhe gbannukunawetọ tọn. Mẹde ma gbawhan etọn pọn.

## Alòdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Whenuho
Alọwle

**Alọwle** yin kọndopọ he tin omẹ awe ṣẹnṣẹn. nugbo lọ nado wlealọ nọ saba yin yiylọdọ omẹ sinsin dopọ. To ninọmẹ susu mẹ, gbẹtọ lẹ nọ saba basi hunwhẹ na alọwle. Hunwhẹ lọ nọ saba yin yiylọdọ hunwhẹ alọwle tọn. To aihọn lọ mẹ blebu,  kọndopọ ehe nọ wa aimẹ to sunnu po yọnnu po ṣẹnṣẹn he nọ wa yin asu po asi po. Nalete, ninọmẹ mọnkọ lẹ lọsu nọ wa aimẹ to vijinu dopolọ ṣẹnṣẹn bosọ  nọ yin godonọ na gbọn tohọluduta gblamẹ, Alọwle sinsẹn tọn nọ yin bibasi gbọn yewhenọ lẹ gblamẹ. Lẹdo delẹ kealọyi alọwle podo yonnu susu po. To fidelẹ, yonnu dopo sogan wlealọ po sunnu susu po. gblagbla owhe he mẹ ye nọ saba wlealọ te wẹ owhe 25 je 30. 
## Whẹwhinwhẹn
Whẹnwhinwhẹn susu wẹ tin he zọn bọ mesusu do nọ wlealọ , ehe bẹ
*Ye jlo na tindo whẹndo yẹtọn titi he yin alokẹyi.
*Ye jlo na tindo ovi lẹ bo nado bẹ nutindo yetọn lẹ na ye.
*Na mẹdelẹ, ye jlo na lẹzun tovi oto de tọn.

## Dotẹnmẹ
Dotẹnmẹ delẹ nọ tin na mẹhe wlealọ lẹ.
*Dotẹnmẹ lọ nado pọn omẹ awetọ to dotowhé kavi ganpamẹ.
*Dotẹnmẹ lọ nado basi nudide na omẹ awetọ to whenue mẹde ma sọgan basi mọ. 

## Sinsẹn
Alọwle gbagbọnọ tọn nọ saba wa aimẹ to sinsẹn họmẹ, to sinsẹn họmẹ, ye omẹ awẹ lẹ nọ dopa nado yiwanna yedelẹ kakadoi. Mọdopolọ to malenu lẹ mẹ.

## Hosọ devo lẹ
*Gbẹdai
*Alọwle Yopovu lẹ tọn
*Alọwle asa tọn 

## Alodlendonu le
Amaka Igwe

**Amaka Igwe** (he yin jiji to Azan Awetọ, Alunlunsun, owhe 1963 tọn jẹ Azan gbanewheawetọ, Lidosun, owhe 2014 tọn). Yin Aihundatọ Sinimọto tọn dé podọ ajọjlatọ tele ji tọn dé po to Otogbo Naijilia tọn mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2014 lẹ
Amarachi Nwosu

**Anarachi Nwosu** (yin jiji to azan koatọnnukunẹnnẹtọ osun ṣiẹnnẹtọ owhe 1994.) yin yẹdenanutọ, aihundatọ po wekantọ po, Yin tovi oto Naijilia. Ewọ wẹ da *Melaníe Unscripted*. Aihun otan tọn Black he e basi to oto Tokyo tọn mẹ wa sọawuhia to *International Centre of Photography* to owhe 2017 to oto New York tọn mẹ. E sọ sọawuhia to *Ultra Super New Gallery* to oto Harajaku tọn mẹ. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn po tito wepinplọn etọn tọn po
Mẹjitọ Amarachi tọn yin Ibovi. E yi wehọmẹ daho alavọ tọn *Temple University* to oto *Philadelphia* tọn mẹ.

## Azọn
To owhe 2019, Malala Yousafzai mọ nunina *Nobel Laureate Youngest Winner* tọn yi bo ylọ Nwosu nado wa de yẹdide, enẹwẹ yin gbejizọnlin etọn yi Tokyo. Ewọ wẹ dé yẹdide na gbẹtọ nukundeji lẹ di Naomi Campbell to whenue e wa Aimatẹn Awọnlin tọn to oto Naijilia tọn mẹ po Ebonee Davis po. E ko sọ basi nukọntọ na aihun pevi to azọnwhe di Nike to Naijilia, e ko sọ wazọn po hanjitọ lẹ di *Mr Eazi, Yxng Bane, Nonso Amadi, Odunsi The Engine, Santi, Kwesi Arthur* po *Tóbi Lou* po. E sọ wazọn di yẹdenanutọ na *Childish Gambino* to owhe 2018. Ewọ wẹ yẹdenanutọ na The Fader he yin bibasi to oto Japan tọn mẹ. To owhe 2017, ewọ po Stella McCartney po wẹ yin yẹdenanutọ lọ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Andrew Jackson

**Andrew Jackson** (azán fọntọ̀tọ Whejisun, owhe 1767 yi jẹ azán ṣiatọ̀ntọ Ayidosun, owhe 1845) yin togbogan ṣiawetọ to otò Plidopọ Ayimatẹn lẹ tọn Amẹlika tọn (*United States*) mẹ (sọn 1829 jẹ 1837), e sọ yin Mẹgángán to Awhan New Orleans tọn whenu (1815). Mọdopolọ ewọ wẹ bẹ gandudu Midedenu lẹ tọn jẹeji.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1767 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1845 lẹ
András Gálszécsy

**András Gálszécsy** yín jiji to (azán ṣinawetọ, Awewesun owhe 1933 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán ṣinawetọ, kọyànsun owhe 2021(kúzan etọn yín lila to azán ehe gbe). Yin whẹyidọtọ Hungary-nu de podọ e sọ yin tonudọtọ de ga. 
E yin lizọnyizọnwatọ *civilian intelligence service*, dodinanutọ́ Hungary-nu. Gálszécsy kú to azán ṣinawetọ kọyànsun owhe 2021, owhe 87 yinyin mẹ. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1933 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Angélique Kidjo

**Angélique Kpasseloko Hinto Hounsinou Kanjo Manta Zogbin Kidjo**, he yin jiji to 14 Liyasun 1960, yin hànsinọ, hànkantọ, aihundatọ podọ avunlọyina jlọjẹ gbẹtọvi lẹ tọn tọ he yin yinyọnẹn gbọn aṣà voovo he e nọ yizan nado pa ohàn etọn lẹ te. To owhe 2007, hojlawema  *Time Magazine* ylọẹdọ *Africa's premier diva* he zẹẹmẹ dó yọnnu hansinọ klandovo Aflika tọn. Angélique jihan to aihundida lanmẹyiya tọn he yin *Tokyo 2020 Olympic games* to azán konukunnatọn tọ Liyasun Owhe 2021. Delẹ to ohàn he ze yinkọ Kidjo tọn dó àga wẹ; *Agolo*, *we we*, *Adouma*, *wombo Lombo*, *[[Aflika]]*, *Batonga* podo *Malaika* po.
Kidjo nọ dó ogbè voovo atọ́n (5), yédọ: Fọngbe, Flansegbe, Ayọgbe , Gẹngbe po Glẹnsigbe po. E sọ penugo nado jihàn to ogbè ehelẹ mẹ ganji. Kidjo nọ yawu zan nuhiho zẹnlin Benẹ tọn to húngbe etọn lẹ mẹ.

## Paris
Whenuena Kidjo to azọ́n wá nado su wehọmẹkuẹ etọn, e plọn hanjiji to CIM, hanjiwhe Jazz tọn he do yinkọ taun to otò Paris tọn mẹ. Flẹn wẹ e mọ hànjitọ po hànpatọ Jean Hebrail mẹhe e ji ohàn etọn susu po e po bosọ wlealọ hẹẹ to owhe 1987. E sọ bayi agban he yè nọ ylọ dọ *parakou* na hànjiwhe * Open Jazz Label*.

## Otàn vuwhenu etọn tọn
Angélique Kidjo yin jiji to gbètato Ouidah tọn to Benẹ yigbaji. Otọ́ etọn tlọn Fọnugbéji to Ouidah podọ Ọnọ etọn tlọn Ayọnugbéji. Whenuena Kidjo to ovu, e yinwanna Benẹ sìn ohàn hohowhenu tọn lẹ, Miriama Makeba, Hugh Masakela, James Brown, Manu Dibango, Otis Redding, Jimi Hendrix, Stvie Wonder, Osibisa podo Santana po.
Whenue é do owhe ṣidopo, E jẹ aihunda po onọ etọn sìn hanjigbẹ po, ehe dike Kidjo do yinwanna aṣa hanjiji po wedudu otò etọn mẹ tọn. Kidjo jẹ hanji ji to hanjigbẹ wehọmẹ etọn tọn * Les Sphinx* bo sọ dó kọdetọn dagbe taidi joja dè na apajlẹ Mariam Makeba *Les Trois Z* tọ he e hodo bọ yé sọ jọ ohàn  lọ to ladio otò tọn ji.
To fifonu owhe 1980 tọn, Kidjo ko lẹzun hansinọ nukundeji  to otò Paris tọn mẹ.

## Agbán Angélique Kidjo tọn lẹ
**Parakou** Kidjo sìn agbán tintan he yi togodo *parakou* yin dide tọ́n to owhe 1989, ehe godo wẹ e ji ohàn devo lẹ po hànpatọ Jean Hébrail po Jasper var't Hof po.

## Aye
Agbán *Aye* yin zize jẹ gbonu to owhe 1994 gbọn alọ David Z to *prince's Paisley park studio to Minneapolis to London*.
Agbán dopolo mẹ wẹ ohàn *Agolo* je video etọn yin anadena gbọn Michael Meyer dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ
Adà: Benẹ-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Benẹ
Alọ

**Alọ** yin dopo to awutugonu agbasa tọn lẹ mẹ. Dibla yin gbẹtọvi lẹpo wẹ tindo alọ awe (2). Alọ dopo nọ tindo ofẹnvi ẹnẹ po ofẹnsu dopo po. Popolẹpo to pọmẹ nọ yin alọvi atọ́n. Ohu atọ́n he tin to alọ mẹ nọ yin yiylọdọ *metacarpal* to yovogbe mẹ. Sọn alọkọ yi ofẹnnu, ohu koatọ́nnukunawe (27) wẹ e bẹhẹn. Eyin alọvi lẹpo ha, e nọ lezun Akotokun. Alọ nọ saba yọnna yizan nado hẹnugo, etlẹ yin Kanlin tọn lọsu, ṣigba alọ gbẹtọ tọn sọ nọ wazọn susu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Alọnuzọnwiwa

**Alọnuzọnwiwa** wẹ azọ́n he gbẹtọ lẹ nọ plọn bo nọ yi alọ do wa lẹ. Mahopọnna dé he azọ́n lọ sinyẹn sọ alọ wẹ yé nọ zan po azọnwanu devo lẹ po dó wazọn lọ.
**Alọnuzọnwatọ** wẹ mehe ko plọn azọ́n, bo sọ yín nuyọnẹntọ de bo nọ yi alọtata podo azọnwanu lẹ po do nọ wazọn bosọ nọ basi  nuzinzan lẹ.
Alọzọn susu wẹ tin to Gbagli, alọnuzọn delẹ wẹ:
*Amazọnwiwa
*Fọtodide
*Whevihuhu
*Glezọn
*Afọpatitọ
*Avọtitọ
*Oda pipa
*Oda bibla
*Ozàn linlọn
*Ozẹ́n bibasi
Ansar-ud-deen Society Grammar School, Badagry.

**Ansar-ud-deen Society Grammar School , Badagry** (he yin didoai to azán tintan, Zósun 1980 tọn) yin dopo to wehọmẹ daho he tin to lẹdo Gbagli tọn mẹ lẹ, he yin apadewhe ayimatẹn Awọnlin tọn. Wehọmẹ ehe nọ wleawuna wehọmẹvi lẹ nado dejido mẹdetiti go, bo sọ nọ plọn yé lehe yé na nọpọ́ po mẹdevo lẹ po do podọ bosọ plọn yé nuyọnẹn he na wá hẹn yé yí wehọmẹ Alavọ tọn lẹ. Wehọmẹ lọ tin to Gandudu Dokọtọn Gbagli tọn glọ, he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to togbo Naijilia tọn mẹ.
## Otàn he gando wehọmẹ lọ go lẹ
Wehọmẹ lọ yin didoai to azán tintan zósun tọn to 1980, mẹmẹsunnu M.A Durojaiye wẹ yin wehọmẹgán tintan he wehọmẹ lọ tindo.
To azán ṣidopotọ Alunlunsun tọn to 2003, wehọmẹ ehe wa yin mima do adà awe ji he tindo ohọ̀ atọ̀n (3) to ada dopodopo mẹ. Adà atọ̀n (3) tintan nọ yin yiylọdọ 'Adà Pẹvi' podọ adà atọ̀n (3) awetọ nọ yin yiylọdọ 'Adà Daho'.
## Mẹplọntọ he ko wazọ́n to wehọmẹ lọ pọn lẹ
*Mẹmẹsunnu Ogundimu Ayodele
*Mẹmẹsunnu Asọgba
*Mẹmẹsunn Okoro A.F

## Wehọmẹvi he wazọ́n ganji to owhe he wayi lẹ mẹ
*Francisco Numavoh Y. (*Best WAEC result 2010*) 
## Gbẹtọ nukundeji he yí wehọmẹ lọ lẹ

## Azọ́n he nọ yin pinplọnmẹ to wehọmẹ lọ lẹ
*Economics
*Mathematics
*Geography
*Biology
*English language
*Yoruba
*Mathematics
*Chemistry
*Physics
*Further Mathamatics
Po mọmọ lẹ po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Wehọmẹ lẹ
Anthony Afolabi Adegbola

**Anthony Afolabi Adegbola** yin Mẹplọntọ Daho gando Oyọnẹn Kanlin lẹ tọn go podọ e sọ yin ogán daho na Lẹnunuyọnẹntọ Tògbo Naijilia tọn lẹ dai. To 1993, E yin dide nado yin Ogán lẹnunnuyọnẹn tọn bo yitẹn sọn Akpanoluo Ikpong Ikpong Ette si.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Antioku Silia Tọn

**Antioku Silia** tọn tin to tọ̀sisa Orontes ji, yèdọ nudi kilomẹtlu 30 sọn huto Meditelane tọn he to Seleukia podọ nudi kilomẹtlu 550 do agewaji Jelusalẹm tọn. Séleucus I Nicator, he yin togán tintan Ahọluigba Séleucide tọn wẹ do Antioku ai to owhe 300 B.C.E. Antioku yawu diyin na e yin tatọ́-tònọ ahọluigba enẹ tọn wutu. To owhe 64 B.C.E., Awhàngán Lomu tọn Pompée yí Silia do basi ayimatẹn Lomu tọn de, bọ Antioku lẹzun tatọ́-tònọ etọn. To owhe kanweko tintan C.E., gbọnvona Lomu po Alẹkzandli po, Antioku wẹ yin tòdaho atọ̀ntọ he klo bosọ jẹ adọkun hugan to tòdaho he tin to Ahọluigba Lomu tọn glọ lẹpo mẹ. Antioku yin ahọnkan ajọwiwa tọn po tonudidọ po tọn. Agbàn ajọwatọ he to Silia lẹpo tọn wẹ nọ gbọn finẹ whẹpo do nọ yin didohlan lẹdo ohù Meditelane tọn he pò lẹ mẹ. Ju lẹ sù to Antioku.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Whenuho