open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nozipho Bhengu

**Nozipho Bhengu** yin yọnnu de he wá sọn Afrique du Sud. E yin jiji to 1974, bo kú to 19 Nuwhàsun 2006 na SIDA wutu. Okú etọn hẹn mẹsusu nado dọho susu gando lehe SIDA yin nukunpedego to Afrique du Sud do go. Nozipho yin yinyọnẹn taidi mẹhe nọ dọ azọ̀n etọn tọ́n podọ na e ma jlo na zán amasin paa he nọ yin yiyizan na SIDA lẹ wutu, bo nọ de nukunpedomẹgo devo lẹ.

Nozipho Bhengu doayi e go dọ e tindo azọ̀n SIDA tọn to 1998. E kẹalọyi amasin lẹ kakajẹ 2001. Enẹgodo, e dotoaina Lizọnyizọnwatọ agbasalilo tọn Manto Tshabalala-Msimang po mẹdevo he dọ dọ amasin lọ ma yọ́n na agbasa lẹ po, bo dọdọ e ni nọ dù ayò po oklé. Lizọnyizọnwatọ lọ dọ dọ núdùdù dagbe dùdù ma nọ tindo nugandomẹgo ylankan depope gba. Onọ̀ Nozipho tọn, Ruth Bhengu, dọho gando nudide viyọnnu etọn tọn go to hodọdopọ de tẹnmẹ. To enẹgodo, mẹsusu to Afrique du Sud yọ́n otàn Nozipho tọn.

Nozipho Bhengu kú to 19 Nuwhàsun 2006. E to owe de kàn gando numimọ etọn go he e ylọdọ *From Victim to Victor*, amọ́ e ma penugo bo fó e. To whenuena e kú, pipli de he nọ yin yiylọdọ *Treatment Action Campaign* dọ dọ emi blawu taun gando okú etọn go ṣigba dọ e ma dona ko kú domọ poun. Yé pà ẹ na e ma ze azọ̀n etọn whlà wutu.

Manto Tshabalala-Msimang yin oylọ-basina yì ṣiọdidi etọn tẹnmẹ to 24 Nuwhàsun. Ewọ lọsu ma yì amọ́ e do afọzedaitọ de hlan. Delẹ to mẹhe wá ṣiọdidi lọ tẹnmẹ lẹ zùn mẹlọ bo dawhá do eji.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1974 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2006 lẹ
Anna Böeseken

**Anna Jacoba Böeseken** (he yin jiji to Pretoria to 23 Kọ́yànsun 1905; basi matintọ to 28 Ayidosun 1997 to tòpẹvi Cape tọn) yin whenuhokantọ gando south Africa go, linlin wekantọ podọ wekantọ he nọ kanwe po dẹpẹ-yinkọ lọ AJ po. E yin yinyọnẹn ganji na azọ́n yinyọnẹn etọn taidi whenuhokantọ akonka de to Dutch East Company, ehe Bẹjẹeji sọn 1602 jẹ 1798.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Mẹjitọ Böeseken tọn yin Dutch-nu de. E plọnwe to South Africa podọ to Europe lọsu po jẹnukọnna wẹkẹ whàn awetọ. 

E yin yinyọnẹn ganji na azọ́n yinyọnẹn etọn taidi whenuhokantọ akonka de podọ Dutch East India Company.
Zinjẹgbonu yin didetón to owhe 2013 tọn ehe hosọ etọn yin "Historia - Dr. Anna Boëseken (1905-1997) : kenner van die Kaapse VOC-geskiedenis (Glẹnsigbe: Expert of Cape VOC history) "E hẹn whenuho gando South Africa po zẹẹmẹ etọn po zun yinyọnẹn na nuyọnẹntọ lẹ po mehe ma yọn wehia po nado zan ẹ".

To Ayidosun azan fọtọ̀nnukunatọ̀n, owhe 1964 tọn, e dukosọ ogbẹ whenuhokantọ gando hẹnnu go, ehe basi zinjẹgbonu de he nọ yin Familia.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1905 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1997 lẹ
Alexandrine Gninou/guw-bj

**Alexandrine Clarita Gninou**, xe nyí jiji to 22 avril 2000, to Dogbo, nyí mɛxe nɔ lilɛ́ eɖe gbɔn jɛhɔn mɛ ɖé sɔ́n Bénin.

## Otàn gbɛzǎn tɔn
Alexandrine Gninou mɔ gànkwɛ fataka tɔn ɖé yí to nujijɔ awe kpɔmɛ tɔn lɔ lɛ mɛ bo mɔ nuyizan gànvɛɛ tɔn ɖé yí to ahwànzɔ́n mɛ to 2018 African Aerobic Gymnastics Championships to Brazzaville.

To godó mɛ, to 2020 African Aerobic Gymnastics Championships to Sharm el-Sheikh, é mɔ gànkwɛ fataka tɔn ɖé yí to kpikpli lɔ mɛ bo sɔ mɔ nuyizan gànvɛɛ tɔn lɛ yí to nujijɔ awe kpɔmɛ tɔn lɔ lɛ kpó kpikpli gbɛtɔ́ flusɔ́ nujijɔ atɔ̀n tɔn lɛ kpó mɛ.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Nyɔnu Benɛnu lɛ
Adà:Mɛxe nyí jiji to 2000 lɛ
Amoudatou Ahlonsou/guw-bj

**Amoudatou Ahlonsou** nyí tònuɖɔtɔ́ Bénin tɔn ɖé.

## Otàn gbɛzǎn tɔn
Amoudatou Ahlonsou nyí hagbɛ́ kpikpli sɛ́nbasítɔ lɛ tɔn ɖé to kpikpli 5tɔ Bénin tɔn mɛ, kpóɖɔ ewɔ lɔsu nyí ɖokpó to hagbɛ́ Party for Democratic Renewal tɔn lɛ mɛ, xe nɔ nyí yiylɔɖɔ PRD. Asucyɔ́si Gbadamassi tɔn wɛ ewɔ.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Nyɔnu Benɛnu lɛ
P. A. Ogundipe

‎**Phebean Ajibola Ogundipe**, ehe sin jiji yinkọ yin Itayemi,  OON yin wekantọ po ahọluzọnwatọ de po sọn owhe 1927 jẹ 2020.
To wekinkan etọn mẹ taidi Phebean Itayemi, e lẹzun yọnnu Naijilianu tintan he yin zinzinjẹgbonu to Glẹnsigbe mẹ, to whenuena e ko gbawhàn British Council short story competition.To enẹgodo, e zín nuplọnmẹwe lẹ jẹgbonu to yinkọ **P. A. Ogundipe** tọn mẹ.

## Gbẹzan etọn
Phebean Ogundipe yin jiji to Esa-Oke, lẹdo Osun tọn mẹ to Nuwhàsun 6tọ, 1927.E yi wehọmẹ pẹvi to Esa-oke podo Imesi-ile whẹpo e do yi Queen's College, he yin wehọmẹ he bọdego to awọnlin.E mọ gbedewema yi to wehọmẹ daho St Andrews tọn mẹ bosọ yi gbedewema to wepinplọn mẹ to wehọmẹ daho London tọn.To whenuena e lẹkọ do Naijilia, e lẹzun mẹplọntọ yovogbe tọn.
Otàn Ogundipe tọn he yin Nothing So Sweet mọ ajọ̀ agbawhinwhlẹn British Council tọn yi na Agéwaji-whèyihọ Naijilia tọn po alọgọ  T. M. Aluko podo  Cyprian Ekwensi tọn po.Otàn lọ basi dohia yọnnuvi jọja aflanmẹ tọn de he doakọnna alọwle he yin awuwle dai na ẹ.
To fifo otàn lọ tọn mẹ yọnnu lọ mọ tundote yi bo tọ́n sọn gbetato etọn mẹ to zanmọ taidi doto de gbọn train dali
‎Ogundipe pe asu etọn Adebayo Ogundipe, he yin nọvisunnu Babafemi Ogundipe tọn he wa lẹzun ogan awhànfuntọ lẹ tọn sọn Alunlunsun jẹ Avivọsun 1966 to whenuena e to pinplọn to wehọmẹ Queens tọn po e po to Ede.To owhe 1960 e lẹzun ogan nupinplọn tọn to  Agéwaji-whèyihọ tọn bosọ lẹzun ogan wehọmẹ Adeyemi College of Education tọn.To whenuena e biọ azọ̀nwhe nupiplọn tọn to 1966, e yin zize do otẹn aga mẹplọntọ lẹ tọn.E penukundo tito bibiọ wehọmẹ bẹjẹeji tọn to  Agéwaji-whèyihọ tọn mẹ.‎E gbọjẹ sọn azọ̀n mẹ mẹ taidi alọgọtọ na anademẹtọ wepinplọn tọn to Awewesun 1976.
To 2013, Ogundipe basi zinjẹgbonu gando gbẹzan etọn go he yin yiylọ dọ Up-Country Girl.
‎E basi matintọ to Whejisun 27tọ, to Charlotte, North Carolina.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
‎Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1927 lẹ
‎Adà:Mẹhe ku to 2020 lẹ
Madeleine Masson

‎**Madeleine Rayner** (he yin jiji to 23 Lidosun 1912, bo kú to 23 Avivọsun 2007), he yinkọ etọn he mẹlẹpo yọnẹn wẹ **Madeleine Masson**, yin wekantọ de he yin jiji to Afrique du Sud.
‎
## Vuwhenu etọn
‎Madeleine Masson yin jiji to Johannesburg to 1912. Yinkọ mẹjitọ etọn lẹ tọn wẹ Emile Levy, dawe Flansenu de he nọ wazọ́n to akuẹsẹdotẹn, po Lili he wá sọn Vienna po. To Paris, e dukosọ hẹ Baron Renaud de la Minaudière. E dọmọ: "N'yin viyọnnu pẹvi de he wá sọn tòpẹvi de mẹ poun, he wá yin nina gbẹzan adọkunnọ tọn, he diyin de."
‎
‎Madeleine yí yinkọ awetọ etọn "Masson" sọn dopo to tẹnmẹ-yinkọ Baron tọn lẹ mẹ. To whenue e to ohò ovi etọn tintan tọn, mẹmẹnu Baron tọn - he ewọ lẹndọ nudepope ma sọ to ṣẹnṣẹn yetọn ba - dọna ẹn dọ e mayin dọ yé gbẹ́ to yedelẹ mọ kẹdẹ wẹ gba, dọ gbọnvo na enẹ akuẹ emitọn zan wẹ Baron te bo do to gbẹzan fẹẹmẹninọ tọn etọn zan. Bosọ hẹn-ẹn họnwun dọ eyin nudepope hẹn ṣẹnṣẹn yetọn gble, emi na vọ onú emitọn lẹpo yí sọn Baron si.
‎
## Azọ́n
‎Flumẹjijẹ ehe tọn zọ́n bọ e adọgo lọ gble do e. E jo gbẹzan fẹẹmẹninọ tọn do bo yì Paris bohème. E plọnnu gando whenuho po anazọ́n po go. E kanwe na linlinnamẹwe de, yèdọ *Les Nouvelles littéraires*. E biọ họntọn mẹ hẹ dẹpẹ de he wá sọn Afrique du Sud, amọ́ to nukọn mẹ e wá yinwanna dẹpẹ osẹ̀n-satọ Suisse-nu de he nọ yin Géa Augsbourg. E dukosọ hẹ omẹ nukundeji lẹ taidi Picasso, Breton, Colette, po Gide po.
‎
## Okú etọn
‎Madeleine Masson kú to 23 Avivọsun 2007, to whenue tindo owhe 95.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1912 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2007 lẹ
Pamela Kola

**Pamela Kola** nọ ogbẹ sọn (he yin jiji to 1943, bo kú to Abọ̀húsun 2025) E yin Kenyanu podo wekàntọ de po he yin yinyọnẹn ganji na owe yọpọvu lẹ tọn gando otàngblo, omẹ gángán lẹ po to Whèzẹtẹn-waji Aflika tọn mẹ.
## Gbẹzan podo azọ̀n etọn po
Kola yin jiji to Ng'iya tọn bo yi wehọmẹ daho Leeds tọn to fihe e mọ gbedewema yi to wepinplọn mẹ. E tindo wehọmẹ bẹjẹeji edetiti tọn to Nairobi. E hopodona azọ̀nwhe zinjẹgbonu lila Whèzẹtẹn-waji Aflika tọn to 1960 nado basi zinjẹgbonu owe yọpọvu lẹ tọn
## Oku etọn
Kola basi matintọ to Abọ́húsun 24tọ, 2025 to owhe 82 mẹvi

## Alọdlẹndonu lẹ
‎
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1943 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2025 lẹ
May Ellen Mofe-Damijo

‎**May Ellen Ezekial Mofe-Damijo** yin linlinnamẹtọ, podọ wekantọ de he wá sọn Nigeria. E yin jiji 1956, podọ e kú to 23 Whejisun 1996. Ewọ wẹ nọ bayi zinjẹgbonu linlinwe *Classique magazine* tọn. E yin omẹ nukundeji de he nọ kàn linlinwe de he ma sọ to yinyin zinzinjẹgbonu to alọnu din ba. Linlinnamẹtọ nukundeji lẹ taidi Dele Momodu, Ben Charles Obi, po Rudolf Okonkwo po wẹ ko wàzọn hẹ ẹ pọn.

‎Mofe-Damijo sọ kàn owé delẹ. Delẹ to yé mẹ wẹ *Dream Maker* po *Center Spread* po.

‎Mofe-Damijo yin jiji to Takoradi, Ghana. Oyin otọ́ etọn wẹ Owogbenu Ezekiel, podọ oyin onọ̀ etọn tọn wẹ Victoria Ezekiel. Sọn gblagbla owhe 1982 po 1984 po tọn, e wàzọn taidi linlinnamẹtọ de na *Sunday Concord*. To 1985, ẹ wàzọn hẹ *Newswatch* bo yin mẹhe bọdo ogán zinjẹgbonu-bayitọ tọn, podọ to owhe awe godo e lẹzun ogán zinjẹgbonu-bayitọ tọn na linlinwe de he yè ylọdọ *Quality magazine* he ma sọ to yinyin zinzinjẹgbonu to alọnu din ba. Whẹpo e do kú to 1996, e wleawuna adà hodidọ tọn de he e ylọdọ *Mee and You* to notẹn tele tọn de ji to Awọnlin. To alọwle etọn tintan he ma dẹ̀n to aimẹ sọmọ godo, e wá dà Richard Mofe-Damijo, yèdọ aihundatọ de he wá sọn Nigeria. E ji viyọnnu de he nọ yín Nichole Onome na asú etọn tintan.

‎E wá kú to nukunpedomẹgo dotowhe tọn de godo to 23 Whejisun 1996 to whenue e tindo owhe 39 kavi 40.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1956 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1996 lẹ
Puja Banerjee

**Puja Banerjee** (wẹ a bí ẹ to 6 February 1987) yin nukun tọn India de he nọ hù núkún jùlọ to sinima Bengali po tẹlifíṣọ̀n Hindi po mẹ. Wọ́n ma nọ do hẹ gẹ́gẹ́ bí **Pooja Bose** tàbí **Pooja**. E gblọ́n do to ipa Vrinda to hwe *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (2008 TV series)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]* he do to Star Plus. E kpọn do to show *[[Jhalak Dikhhla Jaa]]* (2014) po *[[Comedy Nights Bachao]]* (2015) po.

## Career
Banerjee bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tẹlifíṣọ̀n ẹ pẹ̀lú *[[Kahaani Hamaaray Mahaabhaarat Ki]]* (2008). Léyìn náà e hù ipa to show romantic *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (2008 TV series)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]*, níbi tí e ṣe ipa Vrinda, ọmọbìnrin Punjabi de he yin alọ́nọ.

E ṣe debut sinima ẹ to sinima Telugu *[[Veedu Theda]]*.

E tún hù to sinima *[[Macho Mustanaa]]* pẹ̀lú Hiran Chatterjee. Sinima ehe sẹ̀tọ́kọ́ ma nọ do *Macho Mustafaa*, ṣùgbọ́n wẹ yí akọle lọ́gọ́ tọn nítorí ìfarapa tọn àwọn olùdarí esin Muslim.

Banerjee tún gba ipa to sinima *[[Challenge 2]]* he ní Deepak Adhikari. E tún hù to sinima *[[Rocky (2012 film)|Rocky]]* pẹ̀lú Mahaakshay Chakraborty.

E kpọn do to *[[Jhalak Dikhhla Jaa season 7|Jhalak Dikhhla Jaa 7]]*, níbi tí wẹ do hẹ gẹ́gẹ́ bí Puja Bose.

Láti 2015 sí 2017, Banerjee hù to *[[Comedy Nights Bachao]]*. Léyìn náà e darapọ̀ mọ́ cast tọn Zee TV hwe *[[Qubool Hai]]* níbi tí e ṣe ipa Afreen.

E tún ṣe ipa Yasmine to hwe *Razia Sultan* to &TV.

To 2016, e kpọn do to *[[Bigg Boss Bangla]]* po *[[Comedy Nights Live]]* po.

To 2017, e ṣe ipa Mehak to hwe *Dev* pẹ̀lú Ashish Chaudhary po Sumona Chakravarti po.

To 2019, e kpọn do to *Kitchen Champion 5* po *[[Khatra Khatra Khatra]]* po, lẹ́yìn náà e ṣe ipa Makdina to hwe *Vish*.

To 2020, e ṣe ipa Vaishno Devi to hwe *[[Jag Janani Maa Vaishno Devi - Kahani Mata Rani Ki]]*.

To 2022, Banerjee padà sí acting pẹ̀lú StarPlus web series ** níbi tí e ṣe ipa Ritika.

## Personal life
To 2020, Banerjee fẹ́ co-star ẹ to *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (Star Plus)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]*, Kunal Verma.

E po Verma lẹ ní ọmọkùnrin kan.

## Controversies
To June 2025, wẹ fi ẹsun kan Banerjee po ọkọ ẹ Kunal Verma po pé wẹ kó sinima producer Bengali Shyam Sundar Dey lọ́wọ́ po extortion po.

## References
Patricia Fresen

Yẹwhenọ **Patricia Fresen** (he yin jiji to 7 Awewemẹ 1940 bo basi matintọ to 3 Zósun 2004) yin wekàntọ tovi South Africa tọn de, sinsẹnnuplọnmẹtọ Katoliki tọn gando Jiwheyewhe go podọ yẹwhenọ-yọnnu dai tọn.
## Gbẹzan etọn
Mẹjitọ etọn lẹ wa sọn oto Germany podo Ireland po. To wehọmẹ godo, Fresen lẹzun dopo to hagbẹ anademẹtọ Dominican tọn. Fresen plọn sinsẹnnuplọnmẹ gando Jiwheyewhe go, to enẹgodo e lẹzun mẹplọntọ. Fresen him sisẹ do oto Rome tọn mẹ nado plọn gando Jiwheyewhe podo sinsẹn bibasi po go.
E wazọ̀n to Pretoria to wehọmẹ Katoliki tọn de mẹ nado plọn sunnu lẹ nado lẹzun yẹwhenọ, mẹplọntọ to sinsẹnwhe lẹ mẹ, nupinplọn sinsẹn tọn to alihò he jẹ mẹ.
To godo mẹ e plọn mẹ lẹ to wehọmẹ St Augustine's College tọn mẹ to Johannesburg.
Bishop Romulo Antonio Braschi basi hùnwhẹ de to sinsẹnhọ mẹ nado lẹ Fresen zun yẹwhenọ to Barcelona to owhe 2003.
Adà Sinsẹn Katoliki tọn he nọ wlebona nuplọnmẹ to sinsẹnhọ mẹ ko basi nulila to dai dọ tintẹnpọn nado hẹn yọnnu lẹ zun yẹwhenọ gbọn Romulo Braschi dali ma tindo dagbe depope na sinsẹn lọ podọ na enẹwutu e ko yin didesẹ podo mẹhe e lẹzun yẹwhenọ lẹ po sọn hagbẹ Katoliki tọn mẹ taidi yasanamẹ na nuṣiwa etọn nado lẹ yọnnu lẹ do yẹwhenọ podo mahẹ tintindo etọn nado gbà pọninọ he tin to sinsẹnhọ lọ mẹ.
Hopodona wekàntọ he wa sọn Germany podo sinsẹnnuplọnmẹtọ daho Gisela Forster podo Ida Raming po, Fresen wẹ yin nukọntọ na ogbẹ "Yẹwhẹno yọnnu Katoliki" lẹdo aihọnpe tọn ehe nọ basi alọgọ na yọnnu lẹ nado lẹzun yẹwhenọ to sinsẹnhọ Katoliki tọn mẹ, ṣigba nado lẹ yọnnu zun yẹwhenọ todin ma yin alọkẹyi to sinsẹnhọ̀ Katọliki tọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1940 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2004 lẹ
Agnès Avognon Adjaho/guw-bj

**Agnès Avognon Adjaho**' (xe nyí jiji to 21 janvier 1949, to Cotonou) nyí wekantɔ ɖé xe wá sɔ́n Bénin bosɔ nyí nyinywɛ ganji, xe wadevizɔn dó Holy See, xe zɛɛmɛdó Vatican, tayiɖi afɔzeɖayǐtɔ Bénin tɔn, sɔ́n 10 décembre 2016 jɛ 31 juillet 2020.

## Otàn gbɛzǎn tɔn
### Wekpinkplɔ́n
Agnès Avognon Adjaho nyí jiji to 21 janvier 1949, to Cotonou. É kplɔ́nnǔ gandó lɛdó ayigba tɔn go to Wexɔmɛ alavɔ Paris Nanterre tɔn, kpóɖɔ to godó mɛ é mɔ gbeɖewema ɖaxo ɖé yí to tito tòɖaxó kpó aɖɔtɛn kpó tɔn bibasí mɛ, exe zinnudó lexe tòɖaxó lɛ kpó oxwé lɛ kpó nɔ nyí tito basína dó ji, to Paris.

## Agbasazɔ́n
Sɔ́n 1977 jɛ 1984 kpóɖɔ sɔ́n 1996 jɛ 2008, é wazɔ́n hwla tintan tayiɖi hagbɛ́ Pontifical Council for the Laity tɔn kpóɖɔ to godó mɛ tayiɖi ayinamɛtɔ ɖé ná Pontifical Council for Culture, xe nyí azɔ́nwatɛn Holy See tɔn. To 2016, to hwenuena é ko wazɔ́n xɛ Holy See ná oxwe 20 linlán godó, é lɛzun afɔzeɖayǐtɔ nukúndeji Bénin tɔn lɛ to Holy See.

Agnès Avognon sɔ nyí wesatɔ kpó wekantɔ ɖé kpó ga. To mars 2005, é yí sɔ́n Philippe Goffe si tayiɖi tatɔ́ International Association of Francophone Booksellers tɔn.

Sɔ́n mars 2014 gbɔ́n, ewɔ ko nyí anaɖenanutɔ to Songhaï Regional Center to Porto-Novo, fie é nɔ wazɔ́n te tayiɖi wekantɔ kpikpli anaɖenanutɔ lɛ tɔn.

## Alɔdlɛndónù lɛ

Adà:Otàn Gbɛzǎn tɔn
Adà:Nyɔnu Benɛnu lɛ
Adà:Mɛxe nyí jiji to 1949 lɛ
Alaba Lawson

Mẹgantẹnmẹ **Alaba Oluwaseun Lawson** (he yin jiji to 28 Alunlunsun 1951, bo kú to 28 Kọ́yànsun 2023) yin ajọwatọ akonka de po weyọnẹtọ de po. Ewọ wẹ Azinponọ yọnnu tintan na ogbẹ National Association of Chambers of Commerce, Industry, Mines and Agriculture and chairman of the board of the Governing Council, Moshood Abiola Polytechnic, Ayimatẹn Ogun tọn.

Mẹgantẹnmẹ Lawson wẹ sọ yin ogan ogbẹ ahọlu yọnnu lẹ ton na ojlẹ de to Nigeria.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
E yin jiji do whẹndo Jiboku-Taiwo tọn mẹ to Abeokuta, ehe yin tatọ-tonọ Ayimatẹn Ogun tọn, e yi wehọmẹ dókọ tọn po wehọmẹ daho tọn etọn to St. James' African Primary School, Idi-Ape, Abeokuta to gblagbla owhe 1957 po 1962 po ṣẹnṣẹn podọ wehọmẹ Abeokuta Girls Grammar School, Abeokuta, wẹ e fo te to 1968.  E sọ zindonukọn bo yi St. Nicholas Montessori Teachers’ Training College he tin to Prince's Gate, England to owhe 1973 fihe e tọ́n po gbedewema daho hugan ye to wehihia mẹ.
## Gbẹzan po azọ́n etọn po
Lawson bẹ azọ́n mẹpinplọn tọn etọn jẹeji to owhe 1969 to wehọmẹ Children House, Ibara. E basi mẹplọntọ to Queen's Gate Montessori Nursery School and Mill Hill Nursery and Junior School to England.  E lẹkọ do Nigeria to owhe 1977 nado ze wehọmẹ etọn titi ai,  enẹ Lawson's Childcare Nursery and Primary School, podọ todin Lawson Group of Schools.
To azan konukunatọ́ntọ Nuwhàsun owhe 2017 tọn, Lawson lẹzun yọnnu tintan he yin dide taidi Azinponọ na ogbẹ National Association of Chambers of Commerce, Industry, Mines and Agriculture (NACCIMA) to Dr. Benny Edem godo.
Alaba Lawson  basi matintọ to azan koatọ́nnukunatọ̀n Kọ́yànsun owhe 2023, to whenue e yin owhe 72tọ.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1951 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2023 lẹ
Pauline Smith

**Pauline Janet Smith** (he yin jiji to 2 Lidosun 1882 bo basi matintọ to 29 Alunlunsun 1959) yin wekàntọ he wa sọn South Africa, otànwe kàntọ podo otàn kàntọ aihundida tọn.

## Gbẹzan etọn
Pauline Smith yin jiji to 2 Lidosun 1882 to Oudtshoorn, South Africa, bo whẹn do  Little Karoo mẹ. E wọ wẹ yin mẹho to oviyọnnu awe he yin jiji na Herbert Urmson Smith he yin doto to yovotomẹ podo asi etọn Jessie he wa sọn Aberdeen po. To whenuena e tindo owhe 13 e yin sisẹ do wehọmẹ he nọ wleawu núdùdù po adọtẹn po to Scotland. Smith ma nọ South Africa na ojlẹ dindẹn ṣigba to gbẹzan etọn whenu e basi dlapọn ojlẹ gáá tọn do otò lọ mẹ. Dlapọn etọn to owhe 1913 jẹ 1934 podo kàndai etọn he e whla po wẹ yin dodonu otàn susu gando The Little Karoo podo otànwe etọn he nọ yin The Beadle po go.

To owhe 1908 e pe yovo otànho kàntọ lọ Arnold Bennett he na ẹ tuli nado nọ kàn otàngbló gando South Africa go. Dile ojlẹ lẹ to yíyí e basi zinjẹgbonu kàndai etọn tọn e he wa yin yinyọnẹn ganji na: bladopọ otàn etọn  The Little Karoo (1925), podo the novel The Beadle (1926) po.

E sọ yin họntọn Frank Swinnerton tọn.
E basi matintọ to 29 Alunlunsun 1959 to Dorset, England. Bladopọ owe etọn delẹ yin hinhẹndote to wehọmẹ daho Cape Town tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1882 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1959 lẹ
Dadasare Abdullahi

**Hajiya Maimunatu Dadasare Abdullahi** MON (he yin jiji to 1918, bo kú to Avivọsun 1984) yin wekantọ, Doto, Linlin kàntọ po weplọnmẹtọ mẹho lẹ tọn to Naijilia. E yin dopo to linlin kàntọ yọnnu dé to Agewaji Nigeria tọn podọ e yin tọntlọngbọn to nukọn ninọ na wepinplọn yọnnu lẹ tọn to okọ etọn mẹ.

Taidi yọpọ yọnnu dé, e yin hinhẹn gánnugánnu nado lẹzun asi Donọ British tọn dé, ehe hẹn ẹn biọ whẹndo yọnnu bẹpli tọn dé mẹ . To whenue e du to Ayimẹya dudu lọ ji godo, e biọ họntọnmẹ hẹ mejidugandotọ he nọ penukundo wehihia go Rupert East, mẹhe e nọ dọ Jaumuasaze (tatọ whẹndo tọn). To whenue e tin topọ po East po to Zaria,ewa nususu gando nukọnyiyi azọn etọn go, pataki to nukọnyiyi gbepiplon Hausa tọn mẹ, e gọalọna en nado do alọ todaho he sunnu lẹ to dugando, ehe ye nọ ylọdọ city's male-dominated intellectual arena. To azọn wiwa etọn whenu to Gaskiya Corporation, eyin Linlinzọnwatọ yọnnu tintan he wazọ́n taidi linlinzọnwatọ de to Agewaji Nigeria tọn. Dadasare yin anadenanutọ́ podọ to whedelẹnu taidi mẹhe ye ma yọnẹn de Gaskiya Corporation,bọ Linlin etọn lẹ nọ sinai do tonudidọ po ohó paa lẹ po ji,bo e sọ ze tito yọnnu lẹ tọn he ye nọ ylọdọ Jakadiya ai, ehe yin ewe tintan na yọnnu Hausa-nu lẹ, fihe e kanwe gbẹzan mẹdelẹ tọn taidi  Elizabeth Fry po Florence Nightingale, gọna ohó kleun he gando  Victorian "feminine" topics, podọ ga do wiwejininọ po ye ni wlebona ovi lẹ po ji.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1918 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1984 lẹ
Anagonou Vodjo

‎**Anagonou Vodjo** yin jiji to 1947, e yin hànjitọ Akonhoun tọn de he wá sọn Bénin. Akonhoun yin ohàn aṣà tọn Benin tọn de.

## Otàn gbezàn tọn
Anagonou Vodjo yin jiji to Abomey ( Danxomé ) to 1947, E yin hànjitọ nukundeji de to Benin he nọ ji ohàn aṣa tọn. Ohàn he e nọ ji hugan wẹ Akonhoun he yin ohàn de he nọ yin jiji to họnmẹ ahọlu tọn to hunwhẹ lẹ whenu. E gọalọ nado bẹ pipli hànjitọ lẹ tọn de jẹeji to Bénin bo tlẹ sọ nọ deanana pipli yọnnu lẹ tọn na hànsinọ aṣa tọn lẹ.

## Ohàn wunmẹ
‎Akonhoun wẹ Anagonou Vodjo nọ hò taun (Akon, yin hogbe Fongbe tọn de he zẹẹmẹdo akọ́nnu, podọ Houn, zẹẹmẹdo ohún), e zẹẹmẹdo "ohún akọ́nnu tọn".

## Ohàn lẹ
‎Vodjo ji ohàn 19 to pọmẹ, gọna godo tọn he e ji he ma yin didetọ́n.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1947 lẹ
Anna Koty

‎**Anna Koty**, mehe yinkọ etọn jọnun wẹ **Anna Baï Koty Dangnivo**, yin jiji to 1 Alunlunsun 1955 to Athiémé , Bénin. E yin wekantọ Benin tọn de, e sọ yin mẹplọntọ de ga. E jo azọ́n do to Lidosun 2012.

## Otàn gbẹzan tọn
‎Anna yin jiji to 1 Alunlunsun 1955, to Assedji (Athiémé), Bénin, ewọ yin wekantọ de bosọ yin mẹplọntọ wehomẹ alavo tọn de. E yí gbọjẹ whenu gaa tọn to Lidosun 2012. E sọ nọ wà amasinzọ́n aṣa tọn bo nọ zan gbemasin.

## Nunina
‎E mọ nunina  *Grand Prix Littéraire du Bénin* tọn yi to 2019.

## Azọ́n etọn
*Le temple de la nuit profané
*Sitou et la rivière de la nudité

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1955 lẹ
Anna Tèko

‎**Anna Tèko** yin jiji to 15 Zósun 1982 to Lokossa , Bénin. E yin sinsẹ̀n-hàn jitọ de he wá sọn Bénin. E ko to hànji sọn whenue e tindo owhe 4, to nuhòtẹn voovo lẹ podọ to oplo lẹ ji sọn 1980. E mọ nunina voovo lẹ yí. E dè agbán he mẹ ewọ kẹdẹ jihàn te etọn tintan he e ylọ dọ *Ta douce voix* tọ́n to 2010, bọ to 2021 e ko dè agbàn voovo atọ́n tọ̀n.

## Otàn gbẹzan tọn
Hànjitọ lẹ ṣẹnṣẹn wẹ Anna Tèko whẹ̀n te na onọ̀ etọn, nọvisunnu etọn po nọviyọnnu etọn lẹ po po wẹ yin hànjitọ lẹ.

Mẹsusu wà yọnẹn to Bénin po lẹdo devo lẹ po to whenue e ji ohàn de he e ylọ dọ *Vaccinez-vous*!, he yin didetọ́n gbọn UNICEF dali nado nọgodona tito yẹ̀ndido tọn to whelọnu.

‎To 1998, e bayi hoyidokànji agbán de tọn he hosọ etọn yin Irikpe, he zẹẹmẹdo Jiwheyẹwhe. To owhe dopolọ mẹ, e jihàn to nuwiwa owhe 50tọ he ogbẹ *Organisation mondiale de la santé (OMS)* yin didoai tọn to Geneva. To owhe he bọdego, to Mai 1999, e jihàn pọmẹ tọn de, yèdọ Terre des rois, Terre d'ébène, gbọn François Houessou dali. Ohàn ehe sọ wá yin didetọ́n taidi agbán de he hosọ etọn yin *So Long*. E zindonukọn nado to hànji kakajẹ 2000 bo sọawuhia to ohàn susu mẹ, dehe mẹlẹ yọnẹn hugan wẹ *La forêt sacrée*, he yin kinkàn gbọn mẹdaho etọn sunnu, Just Tèko, dali.

‎To 2006, e jì ohàn de he hosọ etọn yin *Réconciliation* nado dọ̀n klistiani lẹ dopọ, podọ na jijọho Aflika po Bénin po tọn.

‎To Avivọsun 2009, e do ede hia omẹ Inde tọn lẹ to nuhiho "Le chant des syrenes " tọn whenu podọ to tito tele tọn, "Pays d'artistes", whenu. To owhe dopolọ mẹ, e jì ohàn de he e ylọ dọ *Afro-Gospel*.

To Avivọsun 2010, e dè agbán he mẹ ewọ kẹdẹ wẹ jihàn to emẹ de tọ́n he e ylọ dọ *Ta douce voix*, he yin didetọ́n gbọn José Versol dali.
‎
## Agbán
*2010 : *Ta douce voix* (José Versol)
*2012 : *Mon Miracle*
*2014 : *Totale Adoration*
*2016 : *Kafu Kafu*
*2018 : *Un si grand amour*

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1982 lẹ
Anna Neethling-Pohl

**Anna Neethling-Pohl** (he yin jiji to 24 Awewesun 1906, bo kú to 14 Avivọsun 1992) yin yọnnu ahundatọ̀, mahẹtindotọ podọ Anadenanutọ́ ahundida tọn to otò South Africa tọn.  E sọ yin wekantọ he nọ kannu po dẹpẹyinkọ lọ Niehausvor podọ  to whedelẹnu e nọ yin Wynand du Preez. 
Ewọ wẹ yọnnu linlin-hiatọ tintan to linlin-hiahọsa South African tọn.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
Anna Servasina Pohl yin jiji to Graaff-Reinet to Azan konukunẹnẹtọ Awewesun 1906, Ewọ wẹ sọ yin mẹdaho pete to ye ovi ẹnẹ he yin jiji lẹ mẹ. E bẹ azọ́n aihundida tọn jẹeji to ovu whenu etọn to owhe atọ́n mẹvi yinyin whenu bosọ tindo mahẹ to aihundida mẹ to wehọmẹ daho Langenhoven tọn mẹ.
E tindo mahẹ to aihundida he hugan kande-ao mẹ to gbẹzan etọn blebu mẹ, he suhugan yetọn yin to ogbè Afrikaans tọn mẹ.  Delẹ to azọ́n etọn lẹ mẹ wẹ lẹdogbedovomẹ aihundida ṣinawe gbọn Shakespeare.

Onọ̀ etọn basi matintọ to nugbajẹmẹji he sinyẹn hugan de he jọ to Kọ́yànsun owhe 1918 tọn mẹ podọ ovi he e to adọgo tọn mẹ lọsu tlẹ sọ basi matintọ to whelọnu.Owhe awe to oku etọn godo, Otọ́ etọn wlealọ hẹ Johanna le Roux bo ji visunnu awe na ẹn (Pieter le Roux and Friedrich Wilhelm) to alọwle lọ mẹ. Otọ́ etọn basi matintọ to owhe 1964 to jijizan-whe kan-awe-aotọ etọn godo.

Neethling-Pohl po asu etọn po lẹzun ogbẹ pro-Nazi Ossewabrandwag tọn, he jẹagọ sinsinyẹn do lehe South Africa tindo mahẹ to wẹkẹ-whàn aweto mẹ do. E basi tito yọnnu 10,000 tọn bosọ nọ nukọn na ye nado jẹagọdo awhàn lọ.Asu Neethling-Pohl's tọn lẹzun anadenanutọ ogbẹ lọ tọn, bosọ yin wiwle sudo to Afínplọsun  owhe 1942 tọn mẹ na mahẹ tintindo to ogbẹ lọ mẹ wutu. To nukọn mẹ e sẹngàn, bosọ yin jijo to owhe 1944. Asu po asi yetọn gbẹ yede dai to ojlẹ vude godo.
Neethling-Pohl mọ ajọ̀ susu lẹ yi na lehe e tindo mahẹ titengbe to ahundida Afrikaans tọn lẹ mẹ do. Delẹ to ogbẹ he na ẹn ajọ̀ lẹ mẹ wẹ *The South African
Academy of the Science and Arts and The Federation of Afrikaans Cultural Associations*.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1906 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1992 lẹ
Anna de Villiers

**Anna Johanna Dorothea de Villiers** (he yin jiji to 24 Awewesun 1900, bo kú to 1 Abọ̀húsun 1979) yin wekantọ ogbe Afrikaans tọn to South Africa, wezẹhomẹ kàntọ , podọ mẹplọntọ sọn South Africa. E yin yinyọnẹn ganji na mahẹ tintindo etọn to owe Die Afrikaanse woordeboek po Woordeboek van die Afrikaanse Taal po.
To whenuena e yi gbedewema etọn godo, e basi mẹplọntọ to wehọmẹ azọ́npinlọnmẹ tọn to Pretoria.

To yidogọ mẹ, Villiers de zinjẹgbonu lẹ taidi:

*Sterker as die noodlot (1930)
*Die wit kraai (1938)
*Hercule de Pres (1947)
*Purper daeraad (1958)
*Die Storm Trek verby (1958)

E mọ ajọ̀ dagbe yi to wehọmẹ Alavọ London tọn to 1948.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1900 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1979 lẹ
Anna de Brémont

**Anna Elizabeth, Countess de Brémont** (jẹnukọnna alọwle e nọ yin Dunphy; he yin jiji to 1849, bo kú to 18 Kọ́yànsun 1992) yin linlin hiatọ, otànwekantọ, homilomilo-kantọ podọ hanjitọ de to otò America tọn mẹ.  Suhugan gbẹzan etọn wẹ e zan to England. E sọ nọ South Africa na ojlẹ de nado mọ nuyizan he e zan nado kan delẹ to owe etọn lẹ mẹ. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji do  tòdaho New York tọn mẹ. E lẹkọ do Cincinnati to oku Otọ́ etọn tọn godo, Ohio po Onọ̀ etọn po, he wlealọ po Thomas Malloy po.

## Azọ́n etọn
To ojlẹ de mẹ, ewọ wẹ hanjitọ tangan to hansigbẹ Cincinnati Cathedral tọn lẹ mẹ, to nukọn mẹ e lẹzun yọnnu hanjitọ de to  sinsẹnhọsa Henry Ward Beecher’s tọn mẹ to Brooklyn. To 1877, e wlealọ hẹ Émile-Leon, Count de Brémont, he yin dotozọ́nwatọ flansenu he to azọ́n wa to New York. E lẹkọ do Europe to oku asu etọn tọn godo to Nuwhàsun owhe 1882 tọn mẹ.

E tin to London to wẹkẹ-whàn tintan whenu, fihe numimọ etọn hẹn basi zinjẹgbonu de he yin The Black Opal.
To owhe 1920, e ma sọ tindo gigo ba. E basi matintọ matin nudepope kavi po ohẹ́n kloklo po to azan fọtọnnukunatọ̀n Kọ́yànsun, owhe 1922, to whenuena e tindo owhe kandegbannukunatọ̀, boso yin didi do yọdo Roman Catholic tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1849 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 1942 lẹ
Anne Cica Adjaï

‎**Anne Cica Adjaï** yin tonudọtọ de he wá sọn Bénin. E yin jiji to Liyasun 1955 bo kú to 10 Nuwhàsun 2023 to nujijọ asidan tọn de whenu.

## Otàn gbẹzan tọn
Anne Cica Adjaï yin mẹde he nọ plọnnu gando akuẹzinzan go. E to weplọn to wehomẹ alavọ Abomey-Calavi tọn to Bénin.

Anne Cica Adjaï yin gbẹtọ nukundeji de to Bénin. To 19, Zósun, 1996, e yin dide gbọn togán Mathieu Kérékou dali nado hoavùn sọta tòkuẹ fìnfìn to gandudu lọ mẹ. E nọ nukọn na ogbẹ́ lọ na owhe ao, sọn 1996 jẹ 2006. E nọ yawu sọawuhia to tele ji nado dọhó sọta tòkuẹ fìnfìn, ehe zọ́n bọ tonudọtọ susu to Bénin ma yiwanna ẹn, amọ togán lọ yiwanna ẹn.

E nọgodo na tonudọgbẹ́ Mathieu Kérékou tọn taunt. To nukọnmẹ, e gọalọ nado dọ̀n pipli po ogbẹ́ voovo lẹ po dopọ nado nọgodo na togán Boni Yayi. Amọ to 2011, e paṣa mẹ mẹsusu dọ e e wá nọgodo na mẹdevo to vobibla togán tọn whenu. To whenue Boni Yayi wá dùto vobibla lọ ji godo, e wá yin dide taidi ayinamẹtọ na Albert Tévoédjrè, yèdọ mehe nọ penukundo whẹ̀ho kleun kleun he fọndote lẹ go. To owhe dopolọ mẹ, e blavò nado yin dide do otẹ̀n sẹ́ndoaitọ de tọn mẹ.

## Okú etọn
‎E kú to Azangaagbe, 10 Nuwhàsun, 2023, to dotowhe * Centre national hospitalier et universitaire Hubert Koutoucou Maga (CNHU-HKM)* to Cotonou to nujijọ asidan tọn de he wá aimẹ to Sẹgbe, 30, Lidosun, 2023 to Zè. E yin didi to Yọnnuzangbe, 22, Ayidosun, 2023, to Ouidah, Bénin. 
‎

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1955 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2023 lẹ
Solomon Sampah

**Solomon Nii Otokonor Sampah**, he sọ yin yinyọnẹn taidi **Solomon Sampah, Pap Solo, Paa Solo**, po **Quench Walahi** po (he yin jiji to 14 Afínplọsun 1945, bo kú to 22 Alunlunsun 2016), yin aihundatọ Ghana tọn de. E wá yin yinyọnẹn ganji na azọngban he e yiwà to Original Hacks, yèdọ ajọ́jijla televiziọn tọn de wutu.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1945 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2016 lẹ
Rayda Jacobs

‎
‎**Rayda Jacobs** (he yin jiji to 6 Whejisun 1947 bo basi matintọ to 29 Kọ́yànsun 2024) yin wekàntọ de he wa sọn South African podo aihunbasitọ de po.

‎
## Gbẹzan etọn podo azọn po
Jacobs yin jiji to Diep River, Cape Town to 6 Whejisun 1947.E bẹ wekinkàn jẹeji sọn ovuwhenu. To owhe 1968, e diọ ada yi Toronto, Canada.E wlealọ to finẹ bosọ tindo ovi awe to enẹgodo e gbẹ asu. Owe tintan etọn he yin yiylọdọ  The Middle Children, he yin bladopọ otàn gli tọn lẹ yin zinzinjẹgbonu to Canada to 1994.Jacobs lẹkọ do South Africa to owhe he bọdego mẹ. Otànwe etọn he yin Eyes of the Sky yin zinzinjẹgbonu to 1996 bosọ mọ ale Charles Bosman Prize tọn yi na otàngblo yovogbe tọn.

E basi kàndai susu to kọndopọmẹ hẹ mẹdevo lẹ na linlinwe Cape Times bosọ basi aihun hladio tọn lẹ.E sọ basi bosọ deanana aihun tele ji tọn lẹ ehe bẹ God Has Many Names podo Portrait of Muslim Women po hẹn.

Jacobs basi matintọ to Ontario, to 29 Kọ́yànsun 2024 to owhe 77 mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
‎Adà:Yọnnu lẹ
‎Adà:Mẹhe yin jiji to 1947 lẹ
‎Adà:Mẹhe ku to 2024 lẹ
Ayanne

‎**Ayanne** yin hànsinọ de he wá sọn Côte d’Ivoire. Yinkọ etọn taun wẹ **Kony Aye Ononkale Anne Emmanuelle**. E yin jiji to 15 Kọ́yànsun, 1992 to Attécoubé, Côte d’Ivoire.

Mẹsusu wẹ yọnẹn na ohàn etọn he gbayipe lẹ wutu, podọ na lehe E nọ sọ́nu do.

## Otàn gbẹzan tọn
‎Ayanne wá sọn Sassandra to Côte d'Ivoire bo wá sọn akọ̀ Neyo tọn mẹ. E yiwanna húnhiho sọn ovu whenu, podọ hànsinọ lẹ taidi Ruth Tondey yinuwado e ji taun.
To gbedewema yíyí sọn wehọmẹ daho go do, e plọn húnhiho to *Institut national supérieur des arts et de l'action culturelle (INSAAC)*, to agbegbe Cocody tọn mẹ, to Abidjan.

Ayanne jẹ hànji ji to 2008 po alọgọ delẹ po sọn hànjitọ lẹ delẹ dè. E jẹ azọ́n wà dopọ hẹ hànsinọ devo lẹ ji to 2015-2016 bọ to madẹnmẹ ewọ lọsu bẹ azọ́n hànjiji tọn etọn jẹeji to 2017 po ohàn awe po,  "Le Tonton" po "Tranquillité" PO. Todin e to azọ́n wà to azọ́nwhe *Soul Squad Music and Universal Music Africa* tọn glọ. Ohàn etọn lẹ taidi "On me drague" (2022), "Aroukoutou", po "Tu vas boire l'eau" (2023) po ko zọ́n bọ e diyin taun. E ko yì nukọ̀n taun to ohàn aflika tọn mẹ taun, pataki to Côte d’Ivoire, sọn 2017.

Ayanne jihàn dopọ hẹ Josey. To Alunlunsun 2024, COCAN dọnsẹpọ Ayanne po Josey po nado jihàn de he hosọ etọn yin *Nous on veut s'amuser* dopọ hẹ yẹ. To agbán Ayanne tọn he e ylọ dọ * VITAMINE A* mẹ, *Traumatisée* wẹ yin hosọ ohàn lọ tọn.

To mai 2024, e dè ohàn de tọ́n he hosọ etọn wẹ "Biakamou", e sọ bayi vidio de na ohàn lọ to Dakar, Senegal. Ohàn lọ yin dopo to ohàn 15 he to agbán etọn "Vitamin A" he wá dè tọ́n to 17 Zósun, 2024 ji.

## Ohàn etọn lẹ

### Agbán lẹ

* 2018 : *La Muse*
* 2024 : *Vitamine A*

### Ohàn dopodopo lẹ

* 2017 : *Tranquillité*
* 2017 : *Le Tonton*

* 2021 : *Le Bara*
* 2021 : *Kiffé*

* 2022 : *Vié c'est comment*
* 2022 : *On me drague*

* 2023 : *Aroukoutou*
* 2023 : *Tu vas boire l'eau*

* 2024 : *Biakamou*
* 2024 : *Nous on sait*
* 2025 : *Dja La Foule*
* 2025 : *L'argent (Feat BUMER)*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Amman Abbasi

Amman Abbasi yin anadenanutọ aihundida Pakistani America tọn po aihundida - kantọ podọ ga aihundida - basitọ de po. [1][2][3]

## Azọ́n etọn
Taidi Anadenanutọ́ aihundida tọn de, aihundida tintan he Abbasi de tọ́n wẹ Dayveon. Aihun lọ yin didohia to Sindance Film Festival, bosọ yin ajọ̀jla na to Berlin International Film Festival, to 2017.[4][5] To 2021, Abbasi deanana Ubaan, yedọ owé kleun demẹhe bẹ wepinplọn etọn sọn Black River Technical College.[6][7] Owe lọ yin didohia to AFI Docs.[8] Abbasi lẹkọ po owe awetọ he e ylọ dọ Yasmeen's Element, ehe yin wadohia ṣẹju 76 tọn, he sinai do Hunza Valley rigion of Gilgit-Baltisan, Pakistan. Aihundida lọ yin didohia to 2024 South by Southwest (SXSW) bo yin didetọn to Narrative Spotlight whenu. Azọ́n ayidego tọn tintan Amman Abbasi tọn taidi wadohia basi tọ́n de yin na owhe 2009 tọn, he yin kandai whenuho tọn gando awhànfuntọ huhlọnọ lẹ ji.[9][10] Sọn Baghdad ji jẹ Beijing ji.[1] E ko na yinkọ lọ Dayveon po Yasmeen's Element po he yin aihun dida etọn lẹ podọ ohàn kàntọ de na aihundida.[11] To 2023, Abbasi wazọ́n dopọ he mẹlẹ bo de The Exorcist:Believe with David Wingo;tọn, azọn lọ yin didohia to 14th Hollywood music in Media awards in Best Original Score in a Horror films Category.[12][13][14] Wékinkan etọn lẹ sọ sọawuhia the aihundida delẹ mẹ taidi The Wall (2010), Tragedy (2015), Shelter (2016), Meth Storm (2017),[15] Saba (2024) po Yasmeen's Element (2024) po.[16]
David Abbasi

**David Abbasi** he ye sọ nọ ylọdọ **Siyavash Awesta**, yin wekantọ Persian-French tọn dé, podọ weyọnẹntọ malenu tọn dé po. E nọ nọ̀ Paris[1], ewọ poovi sunnu etọn **Zahra Mirzai** po' **Sheikh Abbas Abbasi** po.

## Azọ́n etọn
**Abbasi** ko yin wẹnlatọ to ladiowhé he ye nọ ylọdọ "Ici et Maintenant"[2] sọn 1986. To ojlẹ lọ mẹ, eko zan hugan ganhiho 7000 do basi hokansemẹ lẹ, podọ ga e kanhosé gbẹtọ nukúndeji lẹ taidi Jacques Chirac, Laurent Fabius, Daniel Gélin, Henri Caillavet, José Bové, Mehdi Bazargan, Castro, Pierre Henry, Pierre Marion, Ari Ben Menashe, Eli Barnavi, Enrico Macias, Général Paris, Jean Pierre Raffarin, po François Lebel.[3] E sọ vọ basi nujijla na azọ́nwhé televiziọn Mehr tọn to 2000.[4]

## Wékinkan etọn lẹ
**Abbasi** kan owe he hugan 100 po hosọ 2000 po. To 1990, E jẹ nukan ji gando sinsẹ́n Mitraic tọn go, he e nọ dètọ́n to whemẹ-whemẹ. Podọ e sọ kan owé atọ̀n gando hosọ lọ go do ogbẹ́ susu mẹ.[6][7][8] E basi tito bosọ deanana tito wadohia tọn lẹ hugan 200, aihundida po whédudu po gando Eiffel Tower, Bois de Boulogne, Palais des congrès of Versailles, Théâtre de Paris, Casino de Paris, Theatre ADYAR, po Auditorium of Châtelet po.[9]

## Ajọ̀ lẹ
* Mérite et Dévouement Français – 2003 [10]
* Arts-Sciences-Lettres – 16 September 2004 [11] – Gold Plate
* Arts-Sciences-Lettres – 2007 [12] Medal of Vermeil
* Grand Prix Humanitaire de France – 2007 [13] – Gold Medal
Omẹ nukúndeji susu wẹ gbọn okàn etọn mẹ do kan hosọ susu lẹ, titengbe Senator Henri Caillavet[15](mẹhe yin otò French modern laicity tọn), mẹhe kan homẹbibiọ owé hat hosọ etọn yin  "Women and Wars in Political Islam".[16]

## Alọdlẹndonu lẹ
Anne Martindi

**Anne-Rose Waruguru Matindi** (he yin jiji to 1942) yin dotozọ́nwatọ Kenyan tọn podo wekantọ yọpọvu tọn lẹ,yin yinyọnẹn na Adà titengbe etọn nado plọnnumẹ sọn ovivu lẹ kaka jẹ mẹho lẹ jí podọ ovi gbannukunatọ̀n lẹ.

## Gbẹzan etọn
Anne Matindi yin jiji do lẹdo Murang'a tọn, to Kenya, bosọ plọnwe to Nginda Girls' School and Kahuhia Girls' School. E wlealọ  bo ji ovi atọ̀n lẹ to whenuena e de zinjẹgbonu tintan etọn tọ́n to owhe 1967 tọn mẹ.
Otàn Matindi tọn lẹ, to Agewaji Africa tọn, yin Otàn jọwamọ tọn he paṣamẹ gando kanlin whegbe tọn lẹ go.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1942 lẹ
Cecily Norden

**Cecily Bourchier Norden** (he yin jiji to 23 Awewesun 1918, bo kú to 27 Avivọsun 2011)  eyin wekantọ de po whẹdatọ osọ̀ tọn po to agbàwhinwhlẹn osọ̀ lẹ tọn whenu. Enọ kún osọ̀ taun bosọ nọ do osọ̀ lẹ hia to agbàwhinwhlẹn whenu podọ ga enọ yin osọ̀. E sọ yin yinyọnẹn na alọgọ vonọtaun etọn do azọ́nwhé osọ̀ kunkun tọn ji to South Africa.

## Otàn gbẹzan etọn tọn

Norden yin jiji to Grahamstown to South Africa, to azán Konukunatọ̀ntọ Awewesun owhe 1918 tọn. Ewọ wẹ yin viyọnnu dopo Dr. Thomas Bourchier Bowker he yin sẹndoaitọ Albany tọn sọn 1936 kakajẹ whenue  e basi matintọ́ to 1964 tọn. E mọ gbedewema pipa tọn osẹn tọn yi to wehọmẹ alavọ tọn Rhodes tọn to gbagbla 1963 po 1964 po na azọn tangan he e ko wa hugan owhe koatọ́n.
E wọ wẹ gọalọ nado bẹ azọ́n yovozẹn po whevi tọn hinhẹn do ogbẹ́ to nọwhe mẹ jẹeji podọ ga hihọ tẹn gbigba na ye po ga.. Ewọ wẹ sọ bẹ azọ́n Settlers National Monument Concept tọn jẹeji bosọ gọalọna wehọmẹ alavọ tọn Rhodes tọn sin akuẹ zinzan lẹ gbọn sẹndoai lẹ dali.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1918 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2011 lẹ
Audrey Blignault

**Audrey Bettie Blignault** (he yin jiji to 6 Liyasun 1916, bo kú to 1 Kọ́yànsun 2008) yin wekantọ South Africa tọn de.

## Gbẹzan etọn
Onọ̀ viyọnnu lọ tọn yin Irish-nu de podọ Otọ́ etọn yin Aflikanu de bọ ye ji i do Bredasdorp bo doyin na taidi **Audrey Bettie Swart**.  E plọn owe aflika-nu tọn to wehọmẹ Alavọ tọn Stellenbosch tọn, bosọ mọ gbedewema MA yi to Afrikaans po Dutch po mẹ. E plọn owe aflika-nu tọn to wehọmẹ Alavọ tọn Stellenbosch tọn, bosọ mọ gbedewema MA yi to Afrikaans po Dutch po mẹ.

To owhe 1945 tọn mẹ, e basi zinjẹgbonu de he yin Die Huisvrou, zinjẹgbonu yọnnu lẹ tọn. To owhe dopolọ mẹ, e bẹ tito zinjẹgbonu Afrikaans tọn tintan jẹeji to ladio ji. Blignault wẹ sọ yin vọjlado-basitọ na Naweekpos bosọ nọ  deanana tito aṣa yọnnu lẹ tọn na tito ladio South Africa tọn.

Blignault basi matintọ to tòpẹvi Cape tọn to whenue e tindo  owhe kanwewiawe.

## Whẹndo etọn
E wlealọ wha awe: tintan po Andries Blignault po; he basi matintọ to asidan gbẹduhún tọn de mẹ to owhe 1967 tọn mẹ. Ewọ lọsu tlẹ gbleawu taun to asidan lọ mẹ ṣigba ewọ kẹdẹ wẹ gán. E sọ wlealọ hẹ Attie de Villiers to owhe 1970 tọn mẹ. Viyọnnu etọn Marié Heese lọsu lẹzun wekantọ de.

## Ajọ̀ po pipa lẹ po
E mọ ajọ̀ Eugène Marais tọn yi to owhe 1961, e sọ yi W.A. Hofmeyr to owhe 1965 po  Italian Adelaide Ristori po. To 1982, e yi ajọ̀ devo. Ewọ wẹ yọnnu tintan he yinkọ etọn to aga nah nuhe du lẹnunuplọnmẹ po aṣa South Africa tọn po.

## Azọ́n dide dovo lẹ
*In klein maat Kaapstad, 1955. OCLC 557309500
*Die vrolike lied (1957)
*Met ligter tred (1962)

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1916 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2008 lẹ
Bree O'Mara

**Bridgid "Bree" O'Mara** (he yin jiji to 4 Liyasun 1968, bo kú to 12 Nuwhàsun 2010) yin wekantọ ogbe Irish tọn  to huwají Africa tọn, wedutọ de, anadenanutọ tito television tọn de he yin huhu to asidan agahún 771 Afriqiyah tọn de mẹ.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
### Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
O'Mara yin jiji do Durban, to South Africa po wema irish tọn po. E yi wehọmẹ Maris Stella tọn to Durban to bẹjẹeji owhe 1980 tọn.
To whenue e ko bẹ azọ́n ahundida tọn jẹeji godo, O'Mara wazọ́n nukundomẹgotọ na agahún Gulf tọn, whẹpo e do lẹzun mẹhe nọ basi video to Ayimatẹn Gulf tọn mẹ. To whenue e ko zingbejizọnlin yi Canada po yovotomẹ po godo, fihe e nọ Elkins, whèyihọwaji Virginia tọn na ojlẹ vude te, e lẹkọ do otò London tọn me to owhe 1990 tọn lẹ mẹ.
### Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
To oku etọn whenu, e nọ Kosmos, Madibeng, po asu etọn Christopher Leach po. E kan owe de he do lehe e ze ogbẹ etọn do owù mẹ gbọn to Congo to owje 1960 lẹ mẹ podo Seychelles to owhe 1970 lẹ mẹ do.
## Oku etọn
E to gbejizọnlin agahún Afriqiyah 771 tọn mẹ, he basi asidan to Libya, fihe e jei London te nado basi opli de po wekantọ lẹ po te.
## Azọ́n etọn lẹ
*Home Affairs (2007) 
*Nigel Watson, Superhero (2010)
## Ajọ̀ lẹ
*2007 Citizen Book Prize
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1968 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2010 lẹ
Trienke Laurie

**Trienke Laurie** (he yin jiji to 10 Nuwhàsun 1946, bo kú to 2 Kọ́yànsun 2023) yin homilomilo-kantọ Huwají Africa tọn de. E mọ ajọ̀ Ingrid Jonker tọn yi to owhe 1999 tọn mẹ.
## Gbẹzan po azọ́n etọn po
Catherine Elizabeth (Trienke) Laurie yin jiji to Tòpẹvi Cape tọn to azan aotọ Nuwhàsun owhe 1946 tọn. Ewọ wẹ mẹdaho podọ dopo to viyọnnu atọ̀n D.J. Opperman tọn, he yin homilomilo-kantọ he diyin de, podo Marié van Reenen, he yin mẹnukundeji de.
## Zinjẹgbonu lẹ
*1997 – Skietspoel
*1999 – Ek sien 'n rooi bul storm
*2001 – Uitroep
*2007 – Sonskyf
*2010 – Van my ouma 'n groet
*2017 – Koebesie
## Alọdlẹndonu lẹ
‎
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1946 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2023 lẹ
Asia Abdelmajid

**Asia Mohammed Tom Taher Al-Katiabi**, je sọ yin yinyọnẹn taidi **Asia Abdelmajid** (he yin jiji to 1943, bo kú to 3 Nuwhàsun 2023) yin aihundatọ po mẹplọntọ Sudan tọn de po. E yin dopo to omẹ tintan Sudan-nu he yọn azọ́n ahundida ton ganji bosọ mọ yẹyi na azọ́n etọn lẹ. Ewọ we asuṣiosi homilomilo-kantọ lọ Muhammad al-Fayturi  bo yín huhu to awhàn Sudan tọn whenu to azan atọ̀ntọ́ Nuwhàsun owhe 2023 tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan po Wehihia etọn po
Mohammed Tom Taher Al-Katiabi yin jiji na Batoul Mohammed Ahmed Al-Sheikh Al-Jali, to owhe 1943 tọn mẹ to Omdurman, Sudan.
To whẹndo Al-Katiabi tọn dopolọ mẹ wẹ mi sọ mọ omẹ nukundeji devo lẹ te taidi homilomilo-kantọ Al-Tijani Yusuf Bashir po Abdul Qadir Al-Ktiabi po te. E yin pinplọn whẹ́n gbọn hẹnnumẹ etọn de dali, enẹ Abdul Majid, he taidi otọ́ de na ẹn, bọ e sọ́ yinkọ etọn.

E yi wehọmẹ dokọ tọn Abdel Moneim he tin to Khartou, enẹgodo e yi wehọmẹ Kerary Middle tọn. To owhe 1959 tọn mẹ, e yi wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn to Omdurman, bo wazọ́n mẹpinplọn tọn to wehọmẹ dopolo mẹ to whenue e Plọnnu po godo to 1962.

## Azọ́n etọn
Asia Abdelmajid yiwanna azọ́n ahundida tọn sọn ovu whenu etọn gbọn fihe e yi adà ahundida wepinplọn dokọ tọn wa te. 
E biọ ogbẹ aihundatọ lẹ tọn mẹ to wehọmẹ Kerary tọn mẹ gbọn mẹplọntọ etọn Buthaina Khaled dali, nado ze ahundida Arabic tọn dai taidi Shajar al-Durr, Cleopatra and Cinderella. whedelẹnu, e tlẹ nọ sọawuhia to adà sunnu tọn lẹ mẹ lọsu.
Fatima Ahmed Ibrahim yiwanna sọmọ bọ e kan zinjẹgbonu de gandego to magazine Voice of Women.

## Oku etọn
Abdelmajid basi matintọ to whejai azan atọ̀ntọ́ Nuwhàsun owhe 2023 tọn mẹ gbọn apà de he jẹ ego to Khartoum to awhàn he wa aimẹ to Sudanese Armed Forces po the Rapid Support Forces po ṣẹnṣẹn. E yin didi to whladopolọ, na owunu wẹ e na yin eyin ye ze sọyi fihe ye nọ sẹ ṣiọ lẹ do. 

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1943 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2023 lẹ
Amdivie Kouhounha

**Amdivie Tona Kouhounha** (he yin jiji to 9 Afínplọsun 2001) yin aihundatọ lanmẹyiya Bénin tọn de he nọ lilẹ́ ede gbọn jẹhọn mẹ. Humọ, e ko mọ nunina gànvẹẹ akuẹgegenu tọn de yí to Islamic Solidarity Games.

## Agbasazọ́n etọn
Kouhounha yin jiji to Godomey, to Bénin, podọ e yì wehọmẹ to National Institute of Youth, Physical Education and Sport (INJEPS), heyin wehọmẹ aihundida lanmẹyiya tọn de. Humọ, e ko wà aihundatọ lanmẹyiya tọn lẹ sọn whenue gbọ́n e yin owhe 11 mẹvi.

Kouhounha mọ nunina gànvẹẹ akuẹgegenu tọn awe yí to aihundida lanmẹyiya tọn he mẹhe nọ lilẹ́ ede gbọn jẹhọn mẹ nọ wà to 2018 African Youth Games to Algiers, to Algeria bosọ mọ nunina gànkuẹ fataka tọn dopo po nunina gànkuẹ sika tọn awe po yí to pipli jọja lẹ tọn mẹ to 2018 Aerobic Gymnastics African Championships to Brazzaville, to Republic of the Congo.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 2001 lẹ
Cecile Cilliers

**Cecile Cilliers** (he yin jiji to 24 Nuwhàsun 1933, bo kú to 16 Ayidosun 2018) yin linlin hiatọ podọ wekantọ Aflika tọn de po. Wekantọ Madeleine van Biljon yin nọviyọnnu etọn. 
E yin yinyọnẹn ganji na owe kinkan etọn lẹ, ṣigba e sọ basi zinjẹgbonu owe yọpọvu tọn lẹ podo sinsẹn wema lẹ po.

## Gbẹzan po azọ́n etọn po
### Bẹjẹeji gbẹzan etọn
Anneke Cecile Pretorius yin jiji to otò Franschhoek tọn mẹ to owhe 1933 taidi ovi awetọ to ovi ẹnẹ lẹ mẹ. 
Wekantọ nukundeji Madeleine van Biljon yin dopo to mẹmẹyọnnu etọn lẹ mẹ. E tindo mẹmẹyọnnu  devo, Rouxline (he sọ nọ yin yiylọdọ Polla), po mẹmẹsunnu etọn Nicholas po. Abraham Johannes (Braam) Pretorious otọ etọn yin jiji to azan aotọ Nuwhàsun owhe 1900 tọn to Rustenburg, yin alọgọtọ to whẹdọhọsa, bọ onọ etọn yin Madeleine Roux. Otọ etọn yin sẹndoaitọ de podọ whẹdatọ he yi aga hugan to South Africa. Na azọn etọn taidi whẹdatọ wutu whẹndo yetọn nọ danpe taun.

### Wehihia Etọn
Cilliers bẹ wehọmẹ to Paarl, enẹgodo e yi Johannesburg  to wehọmẹ dokọ tọn Jan Celliers tọn. Wehọmẹ daho etọn wẹ e yí to Montagu, fihe e biọ wehọmẹ alavọ tọn te. Whladopolọ wẹ azọn dè otọ etọn hlan Johannesburg enẹzọn bọ e bẹ azọn pinplọn to Wehọmẹ Technical College tọn. Ṣigba ewa lẹnpọndọ azọn ehe ma na dike èmi ni geze. Owhe dopo godo e biọ wehọmẹ alavọ tọn Pretoria tọn fihe emọ gbedewema ogbe Afrikaans-Dutch tọn yi te na e plọn ogbe Glẹnsigbe, German-gbé, Flansegbe po whenuho Anazọnwiwa tọn po.

## Ajọ̀ lẹ
Ogbẹ Tuks Alumni tọn na ẹ ajọ̀ Laureate tọn to owhe 2011 tọn mẹ. E sọ yin nina ajọ̀ Biesies Valley tòvi yinyin tọn to Agewaji Cape tọn.

## Zinjẹgbonu lẹ
Azọ́n etọn lẹ wẹ:

## Owe he e kan lẹ
### Owe lẹ
*Kannemeyer, J.C. Die Afrikaanse literatuur 1652–2004. Human & Rousseau Cape Town and Pretoria First edition 2005
*Van Coller, H.P. (red.) Perspektief en Profiel Deel 2. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria First edition 1999

### Zinjẹgbonu po linlinwe lẹ po
*De Vos, Willa. Haar woorde het by ’n tiekie op die tafel begin. Die Voorligter Whejisun 1996
*Fourie, Corlia. Om te groet en oor te begin. Rooi Rose, 21 Afínplọsun 1996
*Rautenbach, Elmari. Siela en Maad. Insig, Alunlunsun 2001
*Tancred, Elise-Marie. Ons vroue kán dit doen. Rooi Rose, 23 Awewesun 1998
*Van der Merwe, Lydia. Cecile Cilliers wys haar foto's. Sarie, 26 Afínplọsun 1997

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1933 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2018 lẹ
Babette Brown

**Babette Brown** (he yin jiji to 1931, bo kú to 10 Afínplọsun 2019) yin  wekantọ de he yin jiji do South Africa he wa lẹzun Britain-nu de to nukọn mẹ, e kanwe gando nuhahun he gbẹtọ he wa sọn akọ voovo mẹ lẹ nọ tindo ji.

## Bẹjẹeji gbẹzan po Wehihia etọn po
Onọ̀ Brown tọn he nọ yin Annie ko jo Lithuania do  nado họ́n na ogbẹ etọn na homẹkẹn sinsinyẹn he Russian tindo na juu lẹ to whelọnu wutu. E gọ do Tòpẹvi Cape tọn to 1903 bo nọ agbegbe ṣidopotọ whẹpo e do sọ gọ do Johannesburg fihe e na wlealọ hẹ Lipman Kotkin he yin hẹnnumẹ etọn te, podọ fihe e ji viyọnnu etọn Babette te po.

E yi wehọmẹ daho Parktown tọn na yọnnu lẹ  bosọ yi gbedewema to wehọmẹ Alavọ tọn Witwatersrand tọn to mẹpinplọn mẹ.

## Azọ́n etọn
E wlealọ hẹ Emanuel Brown to owhe 1953 tọn mẹ. Yewlẹ wẹ yin tlọntlọngbọn to tonudidọ mẹ, bosọ yi Adà titengbe wa nado tún tonudọgbẹ́ ẹnẹ ehelẹ dote — Moosa Moolla, Harold Wolpe, Charlie Jassat, po Arthur Goldreich po — ye họ̀ngán sọn ponọ̀-pamẹ Marshall tọn he tin to Johannesburg to Avivọsun azan widopotọ, owhe 1963 tọn. Na ye jlo na yin wiwle sudo wutu, Mẹmẹsunnu po Mẹmẹyọnnu  Brown podo ovi yetọn ẹnẹ lẹ po họ̀n sọn otò yetọn mẹ bo yi kanlinmọgbenu to Uk, fihe ye nọ London te.

Owe he Brown kan lẹ wẹ Unlearning Discrimination in the Early Years (1998) po Combatting Discrimination: Persona Dolls in Action (2001) po. E kan owe yọpọvu tọn lẹ, kinklan tọn, sọgbe hẹ yopọvu yinyin etọn to South Africa.

## Ajọ̀ po pipa lẹ po
To owhe 1997 tọn mẹ, Brown mọ ajọ̀ Jerwood to yi na azọ́n etọn he yin EYTARN (Early Years Trainers Anti Racist Network).
E sọ mọ ajọ̀ Azinponọ yinyin tọn na  wedegbẹ South Africa ton sọn UK.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1931 lẹ
Adà:Mẹhe ku to 2019 lẹ
Belinda Sutton

**Belinda Sutton** (he yin jiji to 1713 to whèyuhọwaji otò Aflika tọn), e sọ yin yinyọnẹn taidi Belinda Royall,  yin yọnnu de he yin jiji to otò he wa yin yiylọ todin dọ Ghana he yin hinhẹn taidi kanlinmọ de to Ahọluwhe gbọn ahọvi lẹ dali to lẹdo Medford, Massachusetts, USA  tọn dali.

Dondinnanu gbẹ po to yiyi do Nudọnamẹ dogo gando gbẹzan whẹndo Sutton tọn ji.

## Alọdlẹndonu lẹ
‎

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Yọnnu lẹ
Adà:Mẹhe yin jiji to 1713 lẹ