open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Bodurin Daudu

**Joseph Bodurin Daudu** SAN, (mẹhe yin jiji to azán gbanewheatọ̀ntọ, awewesun, owhe 1959 tọn) yin whẹdatọ nukundeji dé to Naijilia. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Daudu yin jiji to azán fọtọnukunawe tọ osun wiawetọ owhe 1959, to Ogori-magongo Ayimatẹn kogi tọn to Naijilia. E yi Bachelor's degiri to Wehọmẹ Osẹ́n tọn mẹ to Wehọmẹ Daho Ibadan tọn, bo mọ Àzọ́n to Owhe 1980 Ṣigba bo lẹzun Ògán to 1995.

## Azọn etọn
E bẹ azọn etọn jẹeji to Owhe 1980, owhe lọ mẹ wẹ e sọ yin yiylọ́ dó *Bar*. To Avivọsun, Owhe 2010 tọn mẹ, E yin dide Taidi Ògán Nigeria Bar Association tọn. E tin to otẹ̀n lọ mẹ kaka jẹ whenue Okey-Wali yi otẹ̀n etọn to Avivọsun, Owhe 2012 tọn. E yin ogán *Nigeria Body Of Benchers* tọn na Owhe Ṣinatọ̀n (2002-2010) bo lẹzun *Life Bẹencher* to Owhe 2010, owahè lọ mẹ wẹ E yin dide taidi ogán NBA tọn. E yin omẹ nukundeji na ogbẹ́ *International Council of Jurist* lẹ tọn, fihe e sẹ̀n taidi *Secretary-General* te.

## Sọ pọn

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
José Adauto Bezerra

**José Adauto Bezerra** (yin jiji to azan atọ̀ntọ́, Liyasun, owhe 1926 jẹ azan atọ̀ntọ́ Lidosun, owhe 2021) tọn mẹ. E yin Tonudọtọ Otò Brazil tọn tọn. E yin Ayimatẹn-gan Otò Ceará tọn sọn owhe 1975 jẹ owhe 1978 tọn mẹ. E yin dopo to hagbẹ Wedegbẹ Tonudidọ tọn Otò Ceará tọn sọn owhe 1959 jẹ owhe 1979 tọn mẹ. Adauto Bezerra yin dopo to hagbẹ Wedegbẹ Nùkúnpédonugòtọ́ lẹ tọn sọn owhe 1979 jẹ owhe 1983 tọn mẹ. Adauto Bezerra basi matintọ gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn dali to Otò Ceará tọn to azan atọ̀ntọ́, Lidosun, owhe 2021 tọn mẹ,
Ehe owhe etọn lẹpo basi kan-awe-wiẹnẹ (94).

## Alọdlẹndonu lẹ
Joseph Hoteyin Abiona

**Joseph Hoteyin Abiona** (yin jiji to 14 Afínplọsun 1925) yin ṣọṣigán Naijilia-nu. E kú to 1 Alunlunsun 2022, whenue e do owhe 96.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
José Luis Caballero

**José Luis Caballero** (yin jiji to azan ko-nukundopotọ Ayidosun, owhe 1955 tọn mẹ). E yin balọnhotọ Mẹziko tọn dé. E dotana to agbàwhinwhlẹn sunnu lẹ tọn to 1976 aihundida lanmeyiya tọn jlẹkaji tọn . E tọnta bo mọ nunina gànkuẹ sika tọn yi to aihundida otò Amẹlika tọn lẹ mẹ. E yin jiji to otò Mẹziko tọn mẹ. Caballero kú to Azan Wiẹnẹ tọ Alunlunsun Owhe 2021 tọn, to otò Mẹziko tọn mẹ, to whenue e tindo owhe kandekoatọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1955 lẹ
José Alves

**José Alves dos Santos** he jẹ yinkọ he ye nọ ylọ dọ **Zague** (e nọgbẹ sọn azan aotọ Avivọsun owhe 1934 jẹ azan  Alunlunsun owhe 2021 tọn) yin bọlu hotọ otò Brazil tọn. E nọ hò bọọlu na otò Kọlẹntinu lẹ tọn to otò etọn titi mẹ. E sọ nọ ho bọọlu na bọọluhogbẹ *[[Amẹlika]]* tọn to otò Mexico tọn mẹ.
Alves basi matintọ to azan fọtọ̀n-nukunẹnẹtọ Alunlunsun tọn owhe 2021 tọn to whenuena e yin owhe 86 mẹho.
## Alọdlẹndonu Lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
José Manuel Caballero

**José Manuel Caballero** yin jiji to azán wodopotọ Abòhúsun owhe 1926 tọn. E yin tovi Spain tọn de. Bo yin otanwe kantọ podọ ohomilomilo kantọ de. Eyin jiji to tòpẹvi Jerez tọn mẹ to oto Spain tọn mẹ. To gbagbla owhe 1944 Po 1948 tọn po mẹ. To nudi owhe 1954 tọn mẹ e lẹzun wekantọ bọ to nukọnmẹ e wa lẹzun deputy editor linlinamẹwe papeles de son mrmadans tọn. To 1971 e bẹ azọ wiwa na *Lexicography Seminar of the Royal Spanish Academy* jẹeji bo no finẹ kakajẹ 1975

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1926 lẹ
Jubril Martins-Kuye

**Jubril Martins-Kuye** yin Dopo to hagbẹ tonudọtọ tọn sọn Azan fọtọnnukundopotọ owhe 1942 jẹ Azan fotọnnukunnawetọ osun tintan owhe 2021 tọn. É ko hiawe to Naijilia po United States po whẹpo dó biọ tonudọgbẹ mẹ. Martins-kuye yin ọgbẹni dagbe De to ọgbẹ Social Democratic party tọn hosọ yin dide taidi sẹnnamẹtọ dé. É kọnawudopọ hẹ United Nigeria Congress Party (UNCP)tọn mẹ to vivọnu gandudu Sani Abacha tọn whenu. Bo ma tindo kodeton dagbe nado biọ ganzinpo ayimatẹgan ogun tọn to owhe 1999. E wa yin dide dó ogantẹn he nọ mọdona Akuẹzizan ayimatẹn lọ gbọn Togbogan Olusegun Obasanjo. É nọ otẹn lọ mẹ kakajẹ owhe 2003 tọn. To owhe 2010, E lẹzun ogàn he nọ mọdona ajọwiwa to gandudu Togbogan Good luck Jonathan, e nọ otẹn enẹ mẹ kakajẹ 2011.

## Azọn etọn lẹ
Martins-kuye yin jiji to Azan fọtọnnukundopotọ osun ṣinatọntọ owhe 1942 tọn to Agọ Iwoye, Konsitituẹnti ìjẹ̀bú tọn to Ayimatẹn Ogun tọn, E tindo nọvisunnu (Muraino Ademola kuye). É plọnnu gando Lehe ye nọ deanana nulẹ do to wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn mẹ (University of ibadan) to owhe (1965 jẹ1968) bosọ hiawe Ajọwiwa tọn to wehọmẹ Alavọ Harvard tọn (Harvard University business school)bo fo wehọmẹ to owhe 1983. Martins-kuye yin dide taidi mẹhe nọ gọalọ to Akuẹzizan dó dagbe ji lẹ.
Martins-kuye yin hagbẹ tonudọtọ Social Democratic party (SDP) tọn bosọ yin sẹnnamẹtọ Togbo Naijilia tọn Atọ̀ntọ(Nigeria third republic).

## Gandudu Ọbásanjọ́ po Yar'adua po tọn
Martins-kuye lẹzun Dopo to hagbẹ tonudọgbẹ United Nigeria Congress Party (UNCP) tọn to vivọnu gandudu Awhangan Sanni Abacha tọn. eyin dide na otẹn ganzinpo Ayimatẹngan Ogun tọn to tonudọgbẹ PDP tọn, Ṣigba bo ma bọ họmẹ. Martins-kuye wa yin dide taidi ogan na Akuẹzinzan po Ayimatẹn lẹ to osun sidopotọ owhe 1999 tọn to Gandudu Togbogan Naijilia tọn Olusẹgun Ọbásanjọ́ glọ, E wazọn kakajẹ osun ṣidopotọ owhe 2003 tọn. To ojlẹ Ẹnẹ lẹ gblamẹ, Akuẹsẹdotẹn Savannah (Savannah bank)yin susu to osun Awetọ Owhe 2002 tọn. Taidi ogàn na Akuẹzinzan, Togbo Naijilia tọn ko duale susu he hugan gbedepọn. Martins-kuye dó ede hia taidi baba Daho na tonudọgbẹ Ayimatẹn Ogun tọn, bosọ yin Anadenanutọ po na yé. É sọ emi dé gbenga Daniel Taidi Ayimatẹngan, ṣigba to owhe 2010, Èmi lẹzun Agbawhlentọ hẹ ẹ.

## Anadenanutọ na nukọnyiyi po nusisa togbo tọn po
Martins-kuye yin dide taidi Anadenanutọ nukọnyiyi po Nusisa Togbo tọn to osun Atọ̀ntọ Owhe 2010 tọn nado to tẹnmẹpọn na Togbogan Good luck Jonathan, ṣigba Ayimatẹngan gbenga Daniel jẹagọdo ehe na e sọ sọ e ma yin dopo to hagbẹ he dona tin to otẹn lọ mẹ. Nukọntọ ọgbẹ PDP tọn kan owe Whẹsadokọnamẹ tọn hlan Azinponọ Daho PDP tọn, Prince Vincent Ogbulafor. To Whenue e ko biọ Azọnwhe godo to Azan sidopotọ osun Ẹnẹtọ owhe 2010 tọn, E kan Lehe Azọnwhe lọ to nukọnyi dó bọ Basi Vọjlado lẹ, bọ bọ sọ Nudepope he sọgan hẹn gbẹninọ bọawu na gbẹtọ lẹ ni yin wiwa.

## Alọhẹndotena Azọn po Oku etọn po
Gandudu Martins-kuye tọn vọ to Owhe 2011. É ku to Agọ Iwoye to Azan fọtọnnukunawetọ osun tintan owhe 2021 tọn.

## Alọdlẹdonulẹ
Jumoke George

**Jumoke George** (**Olajumoke Amoke Olatunde George**) yin aihundatọ otò Naijilia tọn dé, sinima-bayitọ po sinima-zọ́nwatọ dé po. E ko daihun to ayọgbe mẹ podọ to glẹnsigbe mẹ to sinima *Nollywood* tọn mẹ bo ko sọ basi tito Televizion tọn susu lẹ to Otò Naijilia tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn po wehọmẹ yiyi etọn po
Jumoke George yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunatọ̀ntọ Afínplọsun tọn. E wá sọn otò Ibadan tọn mẹ, he yin apadewhe Ayimatẹn Oyo tọn. Awhanfuntọ Otò Naijilia tọn wẹ otọ́ etọn yin podọ onọ-pẹvi etọn yin dotozọnwatọ dé he nọ wazọn  na awhanfuntọ lẹ. Mẹjitọ George tọn lẹ klan to whenue e tin to pẹvi, otọ etọn po onọ-pẹvi etọn po dè wẹ George nọ. To whenue wíwọ wa ewọ po onọ-pẹvi etọn po ṣẹnṣẹn godo, otọ etọn yan-ẹn sọn whegbe to whenue e tin to wehọmẹ daho, enẹwutu George yin nukunpedego gbọn họntọn etọn lẹ dali. George yi wehọmẹ *Command Children School Ann's Barracks Yaba*, to Awọnlin; *the Army Children School*, to Otò Kano tọn mẹ; *the Anglican Grammar School*, Orita mefa, to Otò Ibadan tọn mẹ. George yi *Government Technical College*, to Osogbo fihe e plọnnu gándo *Business Administration* te.

## Azọn etọn
Gbọn hẹnnu-họntọn dé dali, azọn aihundida yin didohia George to whenue e tin to owhe ṣiantọn mẹ.
E daihun oploji tọn po *National Television Authority* (NTA) to Otò Ibadan tọn mẹ. E biọ ogbẹ aihundida NTA tọn mẹ to Otò Ibadan tọn mẹ. Gbọn alọgọ Victor Ashaolu tọn dali, Jumoke biọ ogbẹ aihundida Ayọgbẹ tọn mẹ.
To whenue e ma tindó kọdetọn dagbe  depope to azọn lọ mẹ, George lẹzun dopo to gbẹ-vi *Freelance and  Independent Broadcasters Association of Nigeria* (FIBAN). Jumoke deanana tito Televizion tọn atọ́n (5) he hẹn alọ etọn jan taun sọn azọn aihundida tọn mẹ.

## Aihun he e da lẹ
*Eekan soso, 2009
*The Wedding Party, 2016
*My Wife & I, 2017
*The Ghost and the Tout, 2018
*Love Castle, 2021

## Ajọ̀ lẹ
E mọ ajọ̀ *City People Movie Matriarch Recognition* yi to owhe 2018 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Justo Gallego Martínez

**Justo Gallego Martínez** yin jiji to azán kotọ zósun owhe 1925 jẹ azán gbanewẹ̀-awetọ Abọ̀húsun owhe 2021, so yin yinyonuen di Don Justo, e yin sinsẹ́ngan de to Spain.
E yin yinyonuen di mẹhe no gbá sinsẹ́nhọ̀ lẹ to Mejorada del Campo bẹsọn owhe 1961. Susu azọ́nwanu họ̀ gbigba tọn lọ lẹ mẹ we yin azọ́nwanu gbigble he ye vọ́ jlado lẹ. Don Justo klan ohọ̀ lọ dovo na Our Lady of the Pillar (Nuestra Señora del Pilar).
Gallego Martínez kú to oto Madrid tọn me to azán gbanewẹ̀ awetọ Abọ̀húsun owhe 2021, to owhe 96 mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1925 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Jọwamọ

Hogbe lọ **Jọwamọ** kavi **Jọwamọnu** nọ yin yiyizan taun na nuhe ma yin dida gbọn gbẹtọ lẹ dali. Nuhe taidi lẹdo, jẹhọn, ninọmẹ aimẹ tọn po mọmọ po. lẹnnuyinyọnẹntọ lẹ plọn lehe jọwamọnu lẹ nọ wazọn do. Nuhe yin dida gbọn gbẹtọvi dali lẹ nọ saba yin yiylọdọ Nudida gbẹtọ tọn lẹ. Sọn pọndohlan de mẹ, gbẹtọvi lẹ yin apajlẹ dopo to jọwamọnu lẹ mẹ. Egbesọegbesọ wẹ gbẹtọvi lẹ nọ yinuwa po yedelẹ po to lẹdo jọwamọ tọn de mẹ.
Kadara Enyeasi

**Kadara Enyeasi** yin vijiji otò Naijilia tọn. E yi wehọmẹ Alavọ tọn Ayimatẹn Awọnlin tọn bo plọn Amasinzọn. Ṣigba azọ́n Fotodide tọn wẹ yin alọnuzọ́n he e yinwanna hugan. Fotodide lọ wẹ e sọ nọ basi hugan. E nọ dè foto bo do nọ ze ayiha do nulinlẹn gbẹtọ lẹ tọn ji. Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ wẹ e nọ nọ̀ bo sọ nọ wá alọnuzọn etọn ehe te. Alọnuzọn etọn ko zọn bọ mẹsusu yọnẹn to Naijilia, Aflika podọ ga to yovotomẹ (New York) lọsu.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Kakanda-gbe

**Kakanda** (he sọ nọ yin yiylọ dọ ***Akanda***, kavi, ***Hyabe***) yin ogbè Nupenu lẹ tọn de to Naijilia. Kakanda nọ yin dido to Kupa po Eggan (sẹpọ fie Tọsisa Niger po Benue po tọn pé dopọ te) po gọna lẹdo he to àwa lọ ji lẹ. Gbétato lẹ gbape gọn lẹdo pipetẹn Tọsisa Niger po Benue po tọn mẹ kakajẹ Muregu. Ewhè gbau, gbẹtọ sọha 10,000 gbẹ tin to finẹ he nọ do ogbè lọ. E tindo kanṣiṣa susu hẹ ogbè Gupa po Kupa po tọn, etomọṣo e sọ do kanṣiṣa yẹẹ de hẹ Ebira-gbè lọsu.
Baka yin otò  Kakanda-gbè-dotọ́ lẹ tọn de. Todohukanji Blench tọn (2019), ze *Kakanda–Budon* po *Kakanda–Gbanmi/Sokun* po do hùkan ogbè dopolọ tọn ji.

## Alọdlẹndonu lẹ
Kalu Mosto Onuoha

**Kalu Mosto Onuoha** (yin jiji to azan 17tọ, Liyasun, owhe 1947) yin Nuyọnentọ otò Naijilia tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kanna

**Kanna** yin dopo to nududu he Gunnu lẹ nọ sábà du mẹ. E nọ yawu vi mimọ to Gunnugbeji na e ma nọ vẹawu nado da, podọ e ma yin nududu he sinyẹn domọ de. Gbado mẹ wẹ kanna nọ yin mimọ te.

## Lehe e nọ yin dídá dó
Mí na ba ojlẹ gbado po osin he na da ẹ do adoji, bo na jodo ni hun-agban bo na zlọn ẹn bo dé osin miawu lọ sẹ sọn e ji bo jodo ni fa kavi ba osin fifa dó e ji bo sọn ẹn. Enẹgodo, mí na ze yi omọ mẹ bo yí lii ni mẹ. Eyin mí lii po godo, mí na hugi lọ bo dé floflo dovo, gipọn dovo sọn emẹ, na gipọn lọ wẹ mí jlo na zan do da Kanna lọ. Todin, mí na pọn ojlẹ gipọn lọ tọn bo ba osin he na pe dídá etọn dó adoji, eyin e ko hun-agban mí na ze wọdatin kavi atinpẹ bo kọn gipọn lọ dó osin miawu he to adoji lọ mẹ bo jẹ huhlu i ji kaka e na dó bi bo sinyẹn na dudu. Enẹgodo mí na jẹ kikan ẹn kavi bibu i ji.

## Nuhe nọ yin yiyizan nado bu Kanna lẹ wẹ
*Singlo
*Kokoe-ma
*Afle-ma

Adà:Núdùdù
Katcha, Nigeria

**Katcha** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn, yèdọ ayimatẹn de he to ṣẹnṣẹn togbó Naijilia tọn mẹ.
Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Katcha tọn mẹ. Badeggi yin dopo to ofi tangan de to lẹdo gandudu dokọ̀ tọn lọ mẹ. E tin to awa alihogbó A124 tọn ji to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn to alihiamẹnu 9°03′00″N 6°09′00″E ji.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,681 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 122,176 wẹ tin to finẹ to sọgbe hẹ nudọnamẹ mẹhihia 2006 tọn.
Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ 912.

## Gandudu
Tòwedegbẹ *(Council)* lẹdo gandudu dokọ̀ tọn Katcha tọn wa aimẹ to 1981 na nudide  Federal Government tọn nado wleawuna Tòwedegbẹ Gandudu Dokọ̀ tọn *(Local Government Council)* yọyọ lẹ dogọ nado hẹn ẹn yọnbasi na gandudomẹji yetọn nido sọgan dlẹnkàn jẹ mẹhe to dokọ̀ pete lẹ ji. Tòwedegbẹ lọ yin didesọn Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Gbako tọn *([[Gbako]] Local Government)*, he sin tatọ́-tẹnnọ tin to Bida gọna lẹdo he nọ yin anadena gbọn kọmẹgán lẹ dali lẹ to Bida , Katcha, Badeggi, Lemu po Edozhigi po.
Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn, to anademẹ Alhaji Awal Ibrahim tọn glọ  to whenẹnu, bẹ azọ́n jẹeji to 1982 bọ tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to Katcha. Ṣigba na awhànfuntọ lẹ dademẹ wutu, tòwedegbẹ gandudu dokọ̀ tọn lọ vọ yin kinkọndopọ po gandudu dokọ̀ tọn Bida he glọ yé ko nọ dai lọ po kakajẹ Awewesun, 1996  to whenue Anadenanu Abacha tọn  *(Abacha Administration)* tọn dó ayimatẹn po gandudu dokọ̀ tọn po  yọyọ lẹ ai to tògbo lọ mẹ. Nudide ehe wẹ jì nuhe mi yọnẹn todin di tòwedegbẹ Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn he tindo godonọnamẹ federal government tọn. 
Sọn whenẹnu, tòwedegbẹ lọ ko to nuyiwa taidi hagbẹ́ anadenanutọ lẹ tọn de, bo nọ to nukọ̀ntọ diọ sọn mẹde ji jẹ mẹdevo ji gbọn vodide lẹ dali kavi gbọn anademẹ anadenanutọ de tọn dali kavi gbọn  Azìnponọ wedegbẹ́ nukúnpedonugotọ lẹ tọn dali.

## Nudọnamẹ nọtẹn etọn tọn
Na nuhe du Nudọnamẹ he gando nọtẹn etọn go lẹ, Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn tin to hùwaji na tatọ́-tẹnnọ̀ Ayimatẹn Niger Tọn, Minna. To dogbó agéwaji tọn etọn ji wẹ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Gbako tọn po Bosso tọn lẹ po tin te podọ to hùwaji etọn wẹ Tọsisa daho Niger tọn po Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Mokwa tọn po tin te. Bọ to whèzẹtẹn etọn wẹ LGD Agaie  po Bida po tọn lẹ tẹ podọ to whèyihọ-waji, Lavun.
Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn bẹ lẹdo aó (10) hẹn, Ehelẹ wẹ;  Katcha, Edotsu, Gbakogi, Bakeko, Sidi saba, Dzwafu, Badeggi, Bisanti, Essa po Kataeregi po.
Katcha-tò nọ yin gandudeji gbọn kọmẹgán he yè nọ ylọ dọ  SHESHI KATCHA lẹ dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Kemi Adeosun

**Kemi Adeosun** (he yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ osun atọ̀ntọ owhe 1967) tọn mẹ. Eyin jiji to Otogbo Naijilia tọn mẹ, e sọ yin devizọnwatọ na tito akuẹzinzan tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ sọn azan widopotọ, osun widopotọ, owhe 2015 tọn mẹ.

## Otàn Gbẹzan etọn tọn
Yè ji Kemi Adeosun do whẹndo Adeosun tọn mẹ to owhe 1967 to oto London tọn mẹ. To whenue mẹjitọ etọn lẹ yin vijiji Ayimatẹn Ogun tọn to oto Naijilia tọn mẹ. E plọnwe to nukunnumọjẹnumẹ oyọnẹn economics tọn mẹ to Wehọmẹ Alavọ London tọn, enẹ wẹ *University of East* London po oplọn diploma to oyọnẹn *Public Financial Management* to *University of London.*

## Ovi
Kemi bẹ azọ́n etọn jẹeji taidi alọgọtọ akuẹ linlẹn tọn to *British Telecom London* sọn 1989 kakajẹ owhe 1990. Enegodo ye hẹn sọyi Goodman Jones, London bọ e to azọn nukunnumọjẹnumẹ he e tindo tọn wa sọn owhe 1990 kakayi owhe 1993. E lẹzun anadenanutọ *Internal Audit* oto London tọn po hodọdopọ *Prism Consulting* tọn po sọn 1994 kakayi 2000. Jẹnukọn e kọnawudopọ po PricewaterhouseCoopers, to otò London tọn mẹ taidi anadenanutọ sọn owhe 2000 yi 2002. To owhe 2002 Kemi lẹzun anadenanutọ akwẹ tọn to *Chapel Hill Denham Management* podọ enẹgodo nukọntọ andenanutọ to owhe 2010. To whenue e to azọnwa to kọndopọmẹ  hẹ quo vadis taidi nukọntọ anadenanutọ sọn owhe 2010 yi owhe 2011, Kemi wlebona ada ehe  sọn 2011 yu owhe 2015, ehe yin ada tangan de he Ibikunle Amosu dona plọn. To osun 11to owhe 2015 wẹ Adeosun Kẹmi yin dide taidi devizọnwatọ na tito akwẹzinzan tọn na oto Naijilia tọn gbọn gandudu muhamadu tọn glọ.

## Atẹṣiṣi sọta gbedewema NYSC
To azan 9tọ osun 7tọ owhe 2008, anadenanutọ NYSC po linlinnametọ Adeyemi basi zẹẹmẹ he nọgodona dọ Adeosun wẹ osẹn wle bo ka sọ basi zẹẹmẹ yinukọn dọ dodinnanu gbẹ zindonukọn. To azan 14tọ osun 9tọ owhe 2018, Adeosun jo otẹn he mẹ ete do di devizọnwatọ na tito akwẹzinzan tọn do na nujijọ lọ wutu. To azan 14tọ osun 9tọ owhe 2018, Adeosun kanwe jo azọndo taidi devizọnwtọ na tito akwẹzinzan tọn to wekinkan mẹ hlan togan gando whẹsadokonamẹ dọ gbedewema etọn ma yin paapaa lọ go.

## Ogbẹ tonudidọ tọn
To whenue e ko doalọte to tonudidọ mẹ to azọn he e nọ wa lẹpo mẹ godo, Kemi Adeosun kọnawudopọ hẹ ogbẹ gandudu Naijilia tọn, All Progressive Congress (APC) to azan 5tọ osun 5tọ owhe 2018.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kamuku-gbe lẹ

**Ogbè Kamuku tọn lẹ** yin alà de to ogbè Kainji tọn lẹ mẹ he nọ yin dido gbọn omẹ Kamuku tọn lẹ, sọn Ayimatẹn Niger Tọn mẹ dali, to whèyihọ-waji Naijilia tọn, pataki to LDG  Mariga tọn po Rafi tọn lẹ po mẹ.

Dile e tlẹ yindọ Pongu nọ yin sislẹ do ogbẹ́ ogbè Kamuku tọn lẹ mẹ dai, e ko wa yin zize do alà Pongu-gbe po ogbè Western Acipa po, gọna Kanbari-gbe lẹ glọ todin.

## Ogbè lẹ
### Blench (2012)
Todohukanji Blench (2012) tọn ze ogbè Kamuku tọn hukan ji sọgbe hẹ ninọmẹ ogbè lọ lẹ tọn. Todohukanji Kamuku-gbe tọn sọgan yin sislẹ dole:

***Proto-Kamuku**
**Hungwəryə
**Core Kamuku (‘Yara)
***Cinda-Regi: Cinda-gbe, Regi-gbe - Shiyabe-gbe Orogo, Kuki-gbe; Kuru-gbe - Maruba-gbe.
***Səgəmuk (Zubazuba); Sama-gbe - Sambuga-gbe 
***Kagare-gbe
***Rogo II

*‘Yara*, kavi *Cinda-Regi-Kuki-Kuru-Maruba*, wẹ yin akọ̀gbè he dlẹnkàn hugan to Kamuku-gbe lẹ mẹ. Ogbè Cinda-Regi tọn lẹ má do wunmẹ tangan voovo ẹnẹ ji, Cinda-gbe, Regi-gbe, Rogo-gbe, po Kuki-gbe po. Kuru-gbe po Maruba-gbe po sẹpọ yede, yè sọ do yinkọ na glètoho he mẹ yé nọ yin dido te lẹ sọgbe hẹ ogbè lọ lẹ. Shiyabe-gbe sẹpọ Rogo-gbe.
Etomọṣo Rogo-gbe sọgan yin mimá do ogbẹ́ awè ji, ehelẹ wẹ, wunmẹ Cinda-Regi tọn po wunmẹ he ma yin Cinda-Regi tọn (kavi, Rogo II). Səgəmuk (kavi, Zubazuba), Tushyabe-gbe po  Turubaruba-gbe po lẹ nọ yin dido to topẹvi Igwama tọn mẹ to LGD Mariga tọn mẹ to Ayimatẹn Niger Tọn.

Kagare-gbe (kavi, Kwagere) wẹ yé nọ do glètoho Unguwar Tanko tọn mẹ. Omẹ lọ lẹ sọ sè Cinda-gbe, Regi-gbe po Səgəmuk po pẹẹde pẹẹde.

Yinkọ ogbè voovo Kamuku tọn lẹ tọn:

### Ogbè he ko busẹ sọn aimẹ lẹ
* Ogbè Shambuga tọn (E ko busẹ sọn aimẹ) po ogbè Shama tọn (yè gbẹ po to didó) po ṣẹpo yede taun.
* Makɨci-gbe (kavi, ? [məkɨci]) yin ogbè Kamuku tọn he ko busẹ sọn aimẹ de he nọ yin dido to glètoho  Makɨci tọn po glètoho pẹvi de to nudi kilomẹtlu vude do whèzẹtẹn Igwama tọn mẹ dai. 
* Ingwai-gbe (kavi, Inkwai) ko busẹ sọn aimẹ. 
* Ogbè Kamuku tọn de sọgan ko nọ yin dido to glètoho Saya tọn mẹ dai. Mẹhe nọ do Ingwai-gbe po Saya-gbe po lẹ ko diọ jẹ Hausa-gbe do ji. 
* Kwacika-gbe (e ko busẹ sọn aimẹ) yin didọ gandego dọ e yin dopo to ogbè Kamuku tọn lẹ mẹ.

### Blench 2018
Todohukanji Blench tọn na Kamuku (2018):
;Kamuku
*Hungwəryə-gbe
*Ahọ́nkan Kamuku-gbe tọn (‘Yara)
**Samagbe-Sambgagbe (ko busẹ sọn aimẹ) 
**Makici-gbe (ko busẹ sọn aimẹ) 
**Zubazuba-gbe 
**Inkwai-gbé (ko busẹ sọn aimẹ) 
**Regi-gbe, Kuki-gbe, Rogo-gbé-Shiyabe-gbe 
**Cinda-gbe ajánfian

Akọ̀gbe dopodopo sọgan yin yinyọnẹn sọgbe hẹ okọ́ta yetọn yetọn to lẹdo  Mariga tọn mẹ to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ. 

## Sọ Pọ́n
**[[Ogbè Pongu tọn lẹ]],* (e sọ yin yinyọnẹn di *Kamuku-gbe lẹ*)

## Alọdlẹndonu lẹ

## Hia dogọ́
**[https://www.sil.org/resources/archives/9215 Sociolinguistic survey (level one) of the Kamuku language cluster]*

## Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
**[https://www.sil.org/resources/archives/9215 Sociolinguistic survey (level one) of the Kamuku language cluster]*

Adà:Ogbè lẹ
Kenneth Kaunda

**Kenneth Kaunda** (azan koatọ́n-nukunatọ̀n Lidosun owhe 1924 jẹ azan fọtọnnukunawetọ Ayidosun owhe 2021), he tẹnmẹ-yinkọ́ etọn nọ yin **KK**, yin tonudọtọ́ oto Zambia tọn podọ nuplọntọ́ dé.
E sẹ̀n taidi togbogan tintan otò Zambia tọn sọn owhe 1964 jẹ 1991. Kaunda sọ yin wekantọgán dayi tọn na ọgbẹ *Non-Aligned Movement* sọn Zósun owhe 1973 tọn.
Kenneth kú to azan fọtọnnukunawetọ Ayidosun owhe 2021 to dotowhe *Lusaka* tọn to otò Zambia tọn mẹ gbọn azọ̀n *pneumonia* tọn dali.
E dó owhe kanwe-fọtọnnukunawe (97) to whenuena é ku.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Khalid bin Abdullah Al Saud

**Khalid bin Abdullah Al Saud** (yin jiji to 1937 bosọ nọgbẹ̀ kaka jẹ Alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ). E wa sọn whẹndo Ahọlu Otò Saudi tọn mẹ bosọ yin ajọwatọ dé. E yin dopo to whedo Saud  tọn lẹ mẹ. Ewọ wẹ tindo azọnwhe *Juddmonte Farms and Mawarid Holding* tọn, bọ Otọ́ etọn wẹ Abdullah bin Abdul Rahman Al Saud. To owhe 1990 tọn mẹ, Adọkun Ahọvi Khalid tọn yin linlẹn dopọ. To owhe 1990 tọn mẹ, Hojla-wema dé basi lẹndopọ Adọkunnu he Ahọvi Khalid tindo lẹ bọ e yi dọla Liva dopo ($1.0 billion). Ewọ wẹ dà viyọnnu Ibn Saud tọn. Al Saud wá yin matintọ to Alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ.
 
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kilusi Daho Lọ

**Kilusi daho lọ.** (mẹhe nọgbẹ̀ sọn owhe 590  J.W.M(Jẹnukọn na whenu mitọn) kavi sọn 576 J.W.M jẹ̀ osun ṣinatọn-tọ owhe 530 J.W.M tọn), wẹ do gandudu whẹndo dopo mẹ tọn "*Achaemenid*" tọn ai to oto "*Iran*" egbezangbe tọn mẹ. E wa yin dide taidi nukọntọ omẹ Pẹlsianu lẹ tọn to "* Anshan *", e funawhan hẹ Medianu lẹ bo sọ gbawhàn yetọn bo wa yin dide taidi "*Shah*" Ahọluigba Pẹlsianu lẹ tọn to 599 J.W.M. 
Kilusi funawhan hẹ Ahọluigba Lidianu lẹ tọn podọ hẹ Ahọluigba Babilọninu lẹ tọn bo sọ gbawhàn yetọn. Whẹpo e do lẹkọ sọn Babilọni, Kilusi sọ tún Islaelivi he yin kanlimọ to Babilọni lẹ dote bo  tún Ju he to kanlinmọgbenu lẹ dote nado lẹkọyi otò yetọn mẹ. Kilusi wẹ ahọlu tintan he doalọtena kanlimọ to lẹdo etọn blebu mẹ. E kẹalọyi dọ omẹ etọn lẹ ni zindonukọn nado to yẹwhe yetọn titi lẹ sẹn. Kilusi ku, vlavo to awhangbenu, to "*Pasargadae*" . Yọdo etọn gbẹ́ tin to "*Pasargadae*" to oto "* Iran*" tọn mẹ. Kilusi sọ yin yinyọnẹn taun to whè-etọnnu na whẹdida dodo po homẹdagbe etọn po wutu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Whenuho
Kimba-gbe

**Kimba** (***Tsikimba***; kavi, ***ogbè Kambari II tọn lẹ***) yin ogbè Kainji tọn ajánfián de to Naijilia ehe omẹ Kambari tọn lẹ nọ dó. Na nue du owhe 2004 tọn mẹ, ogbè lọ dótọ 100,000 wẹ tin.

## Ogbè lẹ
Ogbè lọ má do ogbẹ́ atọ̀n ji:  Kimba, Gaushi (Agaushi) po Wənci (Ngwunci) po. Roger Blench nọ pọ́n ogbè Gaushi tọn po Wənci (Ngwunci) tọn di ogbè he gbọnvo do yede lẹ.

Akọ̀gbe Kimba tọn má do ogbẹ́ voovo atọ̀n ji: Auna, Yumu po Wara po.

Ashɛ-gbe (Gaushi, Agaushi) nọ yin dido to Garafini, hùwaji-whèzẹtẹn Nọwhe Kainji tọn tọn.

Ogbè Ngwunci tọn tindo akọ̀gbè awè:  Agwara (tsu-saweni) po Rofia (tsu-ɓʷəshi) po.

Adà:Ogbè lẹ
Kjell Askildsen

**Kjell Askildsen** (30 Zósun 1929 – 23 Zósun 2021) yin wekantọ oto Norway tọn.
E yin yinyọnẹn na otan pẹvi pẹvi kinkan. 
E yin nina ajọ̀ the *Mads Wiel Nygaards Endowment in recognition of his novel*, Omgivelser (1969).
Askildsen basi matintọ to 23 Zósun 2021 tọn to whenuena e tindo owhe 91.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Kankon Secondary School

**Kankon Secondary School ** yin dopo to wehọmẹ he to lẹdo Gbagli tọn mẹ lẹ mẹ. Ahọluduta UPN tọn wẹ doeai to azan tintan, Alunlunsun, owhe 1970 tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ.

## Otàn bẹjẹeji e tọn
E yin didoai to azan tintan, Alunlunsun, Owhe 1970 sọn ahọluduta UPN tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to wheyihọ-waji Gbagli tọn.Ovi sọha 122, sunnu po yọnnu po wẹ hun wehọmẹ lọ.To alọnu din, owhe 2021 visọha 703 wẹ tin to wehọmẹ lọ.
## Gbẹtọ mẹjọmẹ he ko tọ́n sọn wehọmẹ lọ
*Dr.Pemede Oluwatobi
*Mr.Ogungbe Abiola
*Engr.Theophilus Huntọn.

Adà:Wehọmẹ lẹ
Kofoworola Bucknor

**Kofoworola Bucknor-Akerele** (jijizan etọn wẹ azán gbàntọ, Lidosun owhe 1939 tọn) yin tonudọtọ Otò Naijilia tọn de podọ mẹbọdomẹgotọ́  Ayimatẹn-gan dai tọn Ayimatẹn Awọnlin Tọn.
Ewọ wẹ mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹn-gan Bola Tinubu tọn sọn owhe 1999 kakajẹ Abòhúsun, owhe 2003 tọn mẹ.
## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to azan gbantọ́, Lidosun owhe 1939 tọn mẹ, bo yì CMS Girls School to Awọnlin whẹpo e do sẹtẹn yì Surrey England  na gbedewema degree tọn to wepinplọn etọn  gándo osẹn go to owhe 1949 tọn mẹ.

## Azọn etọn
E yi gbedewema linlinzọn tọn to owhe 1962 tọn mẹ, bọ e wazọn taidi linlinwekantọ na zinjẹgbonu BBC po VON po tọn.
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Kolawole Olawuyi

**Kolawole Olawuyi** yin jiji to owhe 1963 to Ayimatẹn Oyo tọn to Tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin jiji na Williams Inaolaji Olawuyi he yin yẹwhenọ de. E basi matintọ to azan ẹnẹtọ, whejisun, owhe 2007 tọn mẹ.

## Jọja whenu
Kolawole Olawuyi yin jiji to owhe 1963, azan ẹnẹtọ, whejisun, owhe 2007 tọn mẹ.  E yin jiji to ayimatẹn Oyo tọn to otò Naijilia tọn mẹ. To ovu whenu etọn, e nọ sinyẹnta taun, sọmọ bọ otọ etọn nọ hoe badabada 

## Wehọmẹ
Kolawole Olawuyi yi wehọmẹ daho azọnplọnmẹ tọn Politekiniki he to Ibadan, enẹgodo e yi wehọmẹ alavọ Ibadan tọn (University of Ibadan) 

## Matintọ
E basi matintọ to azan ẹnẹtọ, whejisun,  owhe 2007 tọn mẹ to dotowhe Awọnlin tọn. 

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Kryvyi Rih

**Kryvyi Rih** (To Ukraine-gbe mẹ: Криви́й Ріг; To Russia-gbe mẹ: Кривой Рог) yin tòdaho de to lẹdo Dnipropetrovsk Oblast tọn to ṣẹnṣẹn otò Ukraine tọn. Finẹ wẹ yin otẹn anadenanu tọn na ayimatẹn Kryvyi Rih Raion tọn.
To owhe 2020 mẹ, gbẹtọ sọha 619,278 wẹ nọ̀ finẹ. 

## Alọdlẹndonu
Kunle Bamtefa

**Kunle Bamtefa** yin aihundatọ sinimọto tọn Otò Naijilia tọn bo yin yinyọnẹn taun  na adà *Uncle Pablo* tọn he e yiwa to aihundida dé mẹ he hosọ́ etọn yin *The Johnson's Family* podọ aihundida devo he hosọ etọn yin *Fuji House Of Commotion* mẹ.
## Aihun he e dà lẹ
**Checkmate*, 1991
**Mortal Inheritance*, 1996
**Violated*, 1996
**Saworoide*,1999
**The Johnsons*
**Fuji House of Commotion*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kontagora

**Kontagora** yin topẹvi de to hùwaji Tọsisa Kontagora tọn  *(Kontagora River)* tó to agéwaji-whèyihọ Ayimatẹn Niger Tọn tọn  Naijilia. Ewọ wẹ yin tatọ́-tẹnnọ todaho Kontagora Emirate tọn.

Kontagora wẹ ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn lọsu wa sọn. To azan 15tọ osun wiawetọ, owhe 1995,  Aṣẹpipa ṣọṣi Katoliki Lomu tọn Kontagora tọn *(Roman Catholic Apostolic Vicariate of Kontagora)* yin didoai do finẹ. St Michael's Cathedral wẹ yin nọtẹn sinsẹngán tọn to finẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Kosofe

**Kosofe** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to   Ayimatẹn Awọnlin tọn, to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ etọn tin to topẹvi Kosofe tọn mẹ. 

E tindo lẹdo he gbló sọ̀ kilomẹtlu 81 lẹdope. Gbẹtọ sọha 665,393 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. 
Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 100
Fihe gbẹtọ lẹ su te hugan to Kosofe wẹ Ikosi.

## Nọtẹn devo lẹ to Kosofe

File:Description Signs in Maryland, Kosofe, Lagos-Nigeria.jpg|Ohia alidohiamẹ tọn de to Maryland, Kosofe, Awọnlin, Naijilia. 
File:KosofevMarriage registry in Ojota.jpg|Whẹ̀datẹn Daho Kosofe tọn to Ojota
File:Cross section of Ojota.jpg|Alihogbó Ojota tọn 
File:Ojota Lagos (2).jpg
File:Ojota, Lagos Nigeria 08.jpg
File:Ojota, Lagos Nigeria 04.jpg
File:Ojota, Lagos Nigeria 11.jpg


## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Kupa-gbe

**Kupa-gbe** nọ yin dido to glètoho he to Kupa-gbeji lẹ mẹ, ehelẹ wẹ; Abugi, glètoho Ikin-Sami tọn lẹ (Kapu, Agini, Buzhi, po mọmọ po sọyi), Ikin-makun tọn lẹ, Kuchalu, Sampi po Eggan (ehe lẹpo tin to hùwaji Ayimatẹn Niger Tọn tọn).

Kupa tin to aṣẹpipa L.G.D Lokoja tọn glọ. E ṣáká dopọ hẹ is under Lokoja L.G.A. It is most closely related to the Kakanda-gbe taun. Koelle (1854) mẹ wẹ e wá sọn. Glètoho Egã (Eggan) tọn tin omẹ sọha kleun de he nọ do Kupa-gbe. Kupa, taidi akọ̀ de po lẹdo gandudu tọn de po, nọ yin gandudeji gbọn kọmẹ-gan de he nọ yin yiylọ dọ 'Maiyaki Kupa tọn' bo nọ nọ̀  Abugi. E tindo e-whè-gbau glètoho 70 to aṣẹpipa etọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Kuryana Azis

**Kuryana Azis** (10 Lidosun 1952 – 8 Whejisun 2021) yin tonudọtọ Indonesia tọn. 
E yin gandutọ gan Komering Ulu  tọn sọn 2015 kakajẹ whenuena e yin kukutọ E yin jiji to Tanjung Kemala, Baturaja, Ogan Komering Ulu, huwaji Sumatra.
Azis yin kukutọ to Azọ̀nylankan COVID-19 ehe gbayipe whenu to Indonesia to 8 Whejisun 2021, podo owhe 68 po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kyiv

**Kyiv** kavi **Kiev** (To Ukraine-gbe mẹ : Київ) wẹ yin tatọ́-tẹnnọ otò Ukraine tọn podọ ewọ wẹ sọ yin tòdaho he klo hugan to Ukraine.
E tin to ṣẹnsẹn agewaji Ukraine tọn to tọ̀sisa Dnieper tọn tò. Diblayi gbẹtọ livi atọ̀n wẹ nọ nọ̀ finẹ.

Tòdaho ehe mẹ wẹ adà godo tọn agbàwhinwhlẹn UEFA Euro 2012 tọn yin hihò te. Podọ Kyiv wẹ agbàwhinwhlẹn hànjiji tọn *Eurovision* tọn wá aimẹ te to 2017 

Ninọmẹ aimẹ tọn Kyiv tọn nọ fá pẹẹde (*continental climate*). 

## Alọdlẹndonu lẹ
Ladiohọ Awọnlin tọn

**Ladiohọ Awọnlin tọn** FM 107.5 (Glẹnsigbemẹ:Radio Lagos 107.5 FM) sọ nọ yin yiylọ dọ Tiwa n' Tiwa. **Ladiohọ Awọnlin tọn** bẹ azọ́n jẹeji to 1977 taidi azọnwhe linlin tọn he yin *Nigerian Broadcasting Corporation(NBC)*. E yin Ladiohọ FM tọn tintan he yindọ Ayimatẹn Awọnlin tọn lọsu wẹ dó. Ladiowhe lọ bẹ azọn jẹeji po wekun sọha ladio tọn ehe po *A.M. Frequencies (990 kHz.303mtrs po 918 kHz.327mtrs)*. Hudo nado diọ nulẹ zun yọyọ wẹ zọn bọ **Ladiohọ [[Awọnlin]] tọn** 107.5 he yin  FM (Tiwa n'Tiwa) dó wa aimẹ to *Lagos State Radio Service* glọ to owhe 2001 tọn mẹ. Ladiohọ Awọnlin tọn yin ladio-whe dé he yin yinyọnẹn na ogbé jọwamọ tọn wunmẹwunmẹ dido, bọ hoyidokanji etọn susu lẹ nọ yin to Ayọgbe mẹ bọ pẹde to emẹ sọ yin to gungbe mẹ, dé he whe hunga to ogbè he ye nọ do mẹ wẹ Glẹnsigbe. Ladio-whe lọ sin yanwle wẹ nado na linlin gbẹtọ lẹ titengbe Ayọnu he tin to Naijilia lẹ po Naijilia-nu he tin to togodo lẹ po.

## Sọ Pọ́n
*Kandai azọnwhe ladio tọn lẹ to Awọnlin.
*Televiziọn Awọnlin tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Ladiohọ Eko FM

**Ladiohọ Eko FM** yin didoai to owhe 1997 taidi nọvi na azọnwhe Ladiohọ Awọnlin tọn. Eko FM yin didoai po yanwle lọ po nado nọ na linlin to ayọgbe mẹ na ayọnu lẹ. Susu awọnlinvi lẹ nọ ze ayiha do azọnwhe ladiohọ Eko FM ji nado se linlin gando nuhe to jijọ to alọnu lẹ, linlin nọ yin nina to yovogbe mẹ po ogbe ledo lọ tọn lẹ po. Linlin nuhe gando ahọluduta po danu he to jijọ lẹ go nọ yin nina.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ladiohọ Brila FM

**Ladiohọ Brila FM** yin azọnwhe ladiohọ aihudida lanmẹyiya tọn he yin didoai to azan tintan osun aotọ owhe 2002 gbọn Larry Izamoje dali taidi taidi azọnwhe aihundida lanmẹyiya tọn tintan Otogbo Naijilia tọn mẹ. Brila FM yin didoai do Ayimatẹn voovo ẹnẹ mẹ Awọnlin, Abuja, Onitsha po Port Harcourt po podọ to alọnu, E sọ nọ na linlin gando Ayimatẹn Kaduna tọn lọsu go ga. To aihundida lanmẹyiya tọn *2014 FIFA World Cup* tọn whenu, Ladiohọ Brila FM yin dide taidi dopo to ladiohọ atọ̀n he na yin tọntlọngbọn to linlin nina mẹ he na hopodona azọnwhe *Optima Sports Management International*.
## Azọnwiwa
Lẹndai ladiohọ Brila FM tọn wẹ nado nọ na linlin gigọ gando aihundida lanmẹyiya tọn go. To owhe 2012, E doalọwemẹ taidi linlinnatọ he na hopodona azọnwhe *TALK SPORT* tọn nado nọ na linlin gando aihundida lanmẹyiya tọn *Premier league* go kakajẹ owhe 2014.

## Linlinnatọ Nukundeji lẹ
Ogechukwukanma Ogwo
## Sọ pọn
Todohukanji azọnwhe ladiohọ tọn lẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Lagos State Model College Kankon

**Lagos State Senior Model College Kankon** yin Wehọmẹ daho de, he tin tó Owódé-Àpá lì jí tò otò he nọ yin Gbagli , tò Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Wéhọmẹ̀ lọ́ yìn didoai tò owhè 1988 tọn mẹ, tò àyímátẹngán awhanfuntọ whènù, Àwhàngàn Rear Admiral Mike Akhigbe (Rtd). 

## Otàn
Lagos State Model College tín to wehọmẹ pọ́nbaí daho àtọ́n he Ahọlu dudu Àwọnlìn yímatẹn dótè tó àyígbamátẹn àtọ́n dé e tín tó àyímátẹn Awọnlin tọn mẹ̀. Yé dó wéhọmẹ lọ́ ai tò owhè 1988, tò ògán dudu àwhànfùntọ́ Okhai Mike Akhigbe, mẹ̀hè baí otohọ́lúdugán àwhànfùnnọ tọn tò àyímátẹn Awọnlin tọn. Yé bò bẹ́ wéhọ lọ́ yì thòtẹ̀n àthóthó étọ̀n tò Owódé-Àpá lijí tò àzán gbànewhèàtọ̀n, osùn wídòpó owhè 1989 mẹ̀. Government College, Ketu, tò Ẹ̀pẹ́ wẹ̀ yé dó wéhọ lọ́ dótè dó, pó òhá ẹ̀nẹ̀ étọ̀n dé e pò lẹ pó dó Igbóńlá, Bádóre, Meiran podo Igbokuta pó. Sọ́n whènẹnù, 1988 dójẹ̀ 1992 gbọ́n, yé bayí thóthẹ̀ wéhiá dé e yọ́n dayí wéhọ àtọ́n lẹ́ ẹ pó tọn. Wéhọgán Igbóńlà tọn, Mẹ̀súnnù James Akinọlá Pàṣedà wẹ̀ yé dó basí nùkúnpédonugòtọ́ Wéhọgán wéhọmẹ àtọ́n lọ lẹ tọn, dé yé dó tó wéhọ lọ́ lẹ doai tò owhè 1988 mẹ̀. Mẹ̀súnnù B.O. Owoade wẹ̀ yín Wéhọgán tíntán wéhọ lọ́ tọn, bọ̀ Mẹ̀mẹyọ́nnù M.O. Ọmọniyi bo basí àlọ̀gọ́tọ étọn.

## Oyíndidiọ owhè 2003 tọn
Yé diọ́ wéhọmẹ lọ́ sí yínkọ do Lagos State Senior Model College, Kankon tò owhè 2003 mẹ̀. Bọ̀ nọ̀ví pẹví wéhọmẹ lọ́ tọn, má sọ́ tín tò glọ wéhọdáhó lọ́ tọn mẹ̀

## Whéhọgán whéhọ lọ tọ̀n lẹ
* Mr. B.O. Owoade, 1988 thó 2005
* Chief Mrs. S.O.S. Olley, 2005 thó 2011
* Mr. J.M. Ashaka, 2011 thó 2013
* Mr. S. O. Fadahunsi, 2013 káká jẹ̀ thin 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Wehọmẹ lẹ
Ladiohọ Faaji FM

**Ladiohọ Faaji FM** yin azọnwhe ladiohọ otogbo naijilia tọn. Mẹhe do azọnwhe lọ wẹ *Daar Communications*, Raymond Dokpesi wẹ do azọnwhe lọ ai. Faaji FM bẹ azọn jẹeji to gigọ mẹ to azan tintan osun wiawetọ owhe 2012 mẹ, Mẹhe sọ to anadena azọnwhe lọ wẹ Kenny Ogungbe. 

## Sọ pọn
Agidigbo FM 88.7 Ibadan

## Alọdlẹndonu lẹ
Lanre Hassan

**Lanre Adesina Hassan** (yin jiji to azan atọ̀ntọ́, kọ́yànsun, owhe 1950 tọn mẹ).
E yin yinyọnẹn ganji taidi **Iya Awero**. E yin yọnnu aihundatọ sinima tọn otò Naijilia tọn dé, he nọ sábà sọawuhia to sinima ayọgbe *Nollywood* tọn mẹ, ṣigba e sọ nọ sọawuhia to sinima Glẹnsigbe tọn lẹ mẹ ga.
Sọn whenue gbọn e ko bẹ́ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji po *Ojo Ladipo Theatre Group* po, Iya Awero ko tọ́n bosọ yin yinyọnẹn ganji to aihundida sinima tọn susu lẹ mẹ.

## Aihun he e ko da lẹ
**Ìlù Gángan*
*Iró Gunfun
**Adelebo*
**Aje Metta*
*Baba Lukudi
**Iyawo Tunde*
**Igba Ewa*
**Ìkúnlè Kèsán*
**Ìrírí Mi*
**Mama Lanre*
**Oníbárà* 
**Àtànpàkò òtún*
**Ejide*
**Okun Emi*
**Dokita Alabere*
**Fadùn Sáyémi*
**Ire Aye Mi*
**Eto Ikoko*
**Idajo Mi Tide*
**Ishola Oba-orin*
**Ogo-Nla*
**Sade Blade*
**Ògìdán*
**Ògo Idílé* 
**Okun Ifẹ*
**Orí*
**Owo Blow*
**Jawọnbe*
**Ogbologbo*
**Ojabo Kofo*
**Pakúté Olórun*
**Boya Lemo*
**Back to Africa*
**Owo Blow: The Genesis*
**Aso Ásiri*
**Family on Fire*
**Omo Elemosho*
**Ayitale*

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Lanre Tejuosho

Ahọvi **Olanrewaju Adéyẹmí Tejuosho** (he yin jiji to owhe 1964 tọn) yin tonudọtọ de to otò Naijilia tọn. E to azọnwa to alọnu din taidi azọnwatọ wedegbẹ Ayimatẹn Ogun Tọn. 

## Godoninọnamẹ
Lanre Tejuosho yin jiji to Abẹokuta di Ahọvi Ahọlu H R M Ahọlu Adedapọ Tejuosho (podọ e sọ yín doto de ga). C O N karonwi atọntọ ọrọnmiyan osile ti Oke ona gba po Ahọsi Adetoun Tejuosho taidi Ahọvi. Eyin ovivi na dopo to yọnnu he tindo azọnwhe to Naijilia lẹ, enẹ metogantẹmẹ Bisoye Tejuosho Iyalode Egbaland.

## Oyọnẹn po wepiplọn etọn po
Lanre Tejuosho yin Doto de, e yi wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn *Staff School* tọn to 1967 podọ enẹgodo Wehọmẹ daho *Igbobi College* to owhe 1974 nado hiawe dogọ. To owhe 1981 e yi Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn fihe e yi gbedewema *M.B.B.S* te podọ to enẹgodo e basi agbasagonu etọn lẹ *Telemedicine* po oplọn Ajọwiwa tọn po to togodo, E lẹzun doto to whenue e tindo owhe konukundopo. Ehe zọn bọ e yin dopo to doto he yọn azọn taun lẹ mẹ to Naijilia.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Tejuosho ko tindo asi, yinkọ asi etọn tọn wẹ ahọsi Moji Tejuosho (he mọ okoya), ahọsi yin dopo to viyọnnu ahọtọ akonka Naijilia tọn mẹtogantenmẹ Razaq Okoya. E yin nukunpedonugotọ po wedegbẹ akọ tọn po. Ye ko yin didona po ovi lẹ po ovivi lẹ po.

## Alọdlẹndonu lẹẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1964 lẹ
Lapai

**Lapai** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to Naijilia.
E ma dogbó hẹ  *Federal Capital Territory*. 
Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Lapai tọn mẹ to alihogbó  A124 tọn ji to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn to alihiamẹnu  9°03′00″N 6°34′00″E ji.

Lẹdo etọn gbló sọ̀  3,051 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 110,127 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. 

Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 911 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Lanre Towry-Coker

Dotogan **Lanre Towry-Coker** FRIBA yin jiji to owhe (1944), e nọ wazọn yẹdide ohọ tọn, bo sọ yin tonudọtọ Naijilia vijiji de. E ko wazọn to ahọlu po mẹdevo lẹ po glọ, bo yin konmiṣọnna tintan na azọn po fininọ po to Ayimatẹn Awọnlin tọn pọn.

## Gbẹzan po azọn etọn lẹ po
Lare yin Azọnyọnẹtọ Naijilia vijiji de. Eyin Ayinamẹ̀tọ, nukunmọnu Naijilia tọn yi oto maleṣia tọn, Enẹ Tunku Abdul Rahman. To bẹjẹeji Owhe 1960 tọn, Lanre-Towry-Coker yi wehọmẹ St.mathias to Ayimatẹn Awọnlin po Kingston college, Surrey, to England tọn, whẹpo e do Yi wehọmẹ Azọn yẹdide ọjọ tọn pinplọn to (*Architectural Association School*) po wehọmẹ Alavọ tọn to London. E hiawe bo yi gbedewema nuyonẹntọ ajọwiwa tọn to whenuena e Yi wehọmẹ  alavọ Harvard tọn (OPM). E Hun azọnwhe yẹdide tọn he e ylọ dọ (Towry-coker Associates) to owhe 1975. To owhe 1976 ye yi yinkọ dé do gọ  yinkọ lọ to Awọnlin na azọ́n dagbe he e ko wa na ọkọ lọ wutu enẹ to Awọnlin (Lagos Island)he é ylọdọ (Towry street) nado doyẹyigona hẹnnu Etọn lẹ. É sọ yin mẹhe nọgodona ]]Abuja]] sìn tomẹ, bọ yin nina Nunina susu lẹ na azọ́n dagbe he e wa lẹ titengbe ohọ yọnwhanpẹ susu he é Basi do togbo Naijilia tọn mẹ. To owhe 1999, Towry-coker lẹzun omẹ tintan he Dugan kọnmiṣọnna na azọn po fininọ po to Ayimatẹn Awọnlin tọn. Ewọ wẹ wekantọ ( Housing policy) po (The dynamics of housing Delivery) oto Naijilia tọn. Bo Yi Aimatẹn Awọnlin tọn taidi nuplọnmẹ to owe Etọn he azọnwhe makeway detọn to owhe 2012. Towry-coker yin mẹplọntọ to wehọmẹ Aṣitẹki tọn (NFIA) po azọnwatọgbẹ wehọmẹ abiteratọ po(ACI.Arb) to otò Uk tọn. Eyin dìde taidi doaitọ wehọmẹ oto British tọn to Owhe 2017, yẹdenanutọ to Aihọn bleblu mẹ. É da Bisifẹ Towry-coker sigba ye ko kan tosin. É ji viyọnnu Atọn po visunnu Dopo Ọlaotan.

## A sọgan pọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Laru-gbe

**Laru** (Laro, e sọ nọ yin Shen kavi Sengwe) yin ogbè omẹ Kainji tọn lẹ tọn de to Naijilia. E tindo akọ̀gbè dopo: Cuba (Shuba). Ogbè lọ dótọ lẹ ko wa to gigọjẹ Busa-gbe dó ji todin.

## Akọ̀gbe lẹ
Akọ̀gbe Shen tọn atọ̀n wẹ tin, bọ nọ yin dido to glètoho he bọdego lẹ mẹ:
* Kárábàndéi po Sànsání po
* Sàːgúnú4, Sʷàʃí, Lúmːà, po Barkatai po
* Mɔ̀nːáĩ, Sáŋkʷà, po Màláːlé  po

Glètoho lẹ, yin sislẹ sọn daho ji jẹ pẹvi pete ji, wẹ Sàːgúnú, Kárábàndéi, Sʷàʃí, Lúmːà, and Mɔ̀nːáĩ. Mẹhe no dó ogbè lọ lẹ ma sọ 4,000

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Lavun

**Lavun** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Kutigi tọn mẹ to hùwaji lẹdo lọ tọn to alihiamẹnu 9°12′00″N 5°36′00″E ji. 
Tọsisa Kaduna tọn *(Kaduna River)* wẹ to dogbó whèzẹtẹn LGD lọ tọn ji.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 2,835 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 209,917 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn. 

Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ 913.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Le Corbusier

**Charles-Edouard Jeanere-Gris** jiji azán 6tọ, osun 10tọ owhe 1887 - azán 27tọ, osun 8tọ 1965) yin yinyọnẹn gbọn yinkọ vonọtaun lọ Le Corbusier, yin yẹdenanutọ po wekantọ to oto Switzerland ton po. To owhe 1930, e lẹzun tovi yovofrance tọn. E yin gbẹtọ nukundeji na alọnuzọn yẹdenanutọ tọn to egbezangbe. Tito etọn bẹ nukọnyiyi to họgbigba na gbẹtọ he nọ nọ tohomẹ lẹ hẹn. Ehe yinmọ na to ojlẹ lọ mẹ gbẹtọ hẹntọnọ lẹ su taun. Yẹdide etọn susu lẹ wẹ ko yin zinzan lẹdo aihọn pe. E sọ yiwanna osẹn podo atinpipa po.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Le Corbusier whẹn to *La Chaux de Fonds*, oto pẹvi de to agewaji Switzerland tọn. To 1907, whenue e tindo owhe 19, e sẹtẹn yi yovotomẹ to Paris, e sọ dla oto devo lẹ pọn lẹdo Europe, ehe mẹ, e plọn nususu bo sọ tindo nuyọnẹn yoyo lẹ. E plọn ogbe (*German*) devo bo sọ wazọn podo azọnyọnentọ yẹdenanutọ Peter Behrens.

## Wẹkẹ whan
To wẹkẹ whan tintan whenu, Le Corbusier lẹkọyi switzerland bo lẹzun mẹplọntọ. Madẹnmẹ, ewọ lọsu hun azọnwhe etọn titi yẹdenanutọn podo tavẹylọvi etọn po bọ ye wa azọn dopọ kakajẹ 1940. To owhe 1940, e pe osen satọ Amédéé ozenfant, e wa yin họntọn nugbonọ de. Ye kọngbedopọ bo de yẹdide yọyọ tọn he nọ yin Purism.

## Wẹkẹ whan godo
Awhan lọ godo, le Corbusier zindonukọn to yẹdide etọn mẹ kakajẹ owhe 1922. Enẹgodo, e bẹ azọn tọn etọn jẹeji to aliho de mẹ he sọgan yinuwa do mèdevo lẹ ji, bo sọ nọ jla họmẹ do na mẹlẹ bo sọ nọ gọalọna ye. E nọ ohọ kleun kleun lẹ nado sudo hudo gbẹtọ susugege he ma do ohọ to ota to paris. E dọmọ nude dona yin wiwa nado gọalọna mẹhe jẹhẹn bo ma do nude. E sọ da yẹdide de na oto de (*Ville Comtemporaine*), e ma yin alọkẹyi gbede, bo ka yin ayilinlẹn *Skycrapers*. E sọ do nuhe e wleawu etọn hia ahọludu France tọn, ye sọ gbẹ. enẹ zon bọ ye ma doayi lehe gbẹtọ lẹ su do, bo ka to nuyiwa do oto lọ ji taun.

## Owhe lẹ godo
Le Corbusier ma hunzo to tonudidọ mẹ to owhe 1942. Enẹwutu, e gba ohọ flinflin lẹ gbọn France.
 
## Oyin etọn
Yinkọ lọ Le Corbusier, yin yovo france. Yinkọ yin ada devo na yinkọ daho onọ daho etọn tọn he yin le corbesier. Yinkọ yin lilẹdo ogbe Glẹnsigbe mẹ *The Crowlike One*. E kẹalọyi yinkọ lọ to 1920.

## Linlẹn he diyin lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Les McKeown

**Leslie Richard McKeown** yin jiji to azán wiawetọ, abọ̀húsun, owhe 1955 bo nọgbẹ̀ jẹ azán kotọ, lidosun, owhe 2021 tọn mẹ.
Eyin hanjitọ Scotland-nu dé. Ewọ wẹ sọ yin hanjitọ-gan na Bay City Rollers to gblagbla owhe 1970 lẹ tọn mẹ.
McKeown yin jiji dó Broomhouse, Edinburgh, to azan wiawetọ, abọ̀húsun, owhe 1955 tọn mẹ.
McKeown basi matintọ to owhé etọn gbe to azán kotọ, lidosun, owhe 2021 tọn mẹ to whenuena e tindo owhe kande-ko-atọ́n.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Owe he wekantọ ehe kan lẹ

## Nọtẹn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1955 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Liberia

**Liberia** yin otò pẹvi de to huto Whèyihọ-waji Aflika tọn. E tindo dogbó lẹ hẹ Sierra Leone, Guinea, po Ivory Coast po. Aigba otò lọ tọn dite na nudi kilomẹtlu 520 bo gblo na kilomẹtlu 270. To 2021, nudi omẹ livi 5 wẹ tin to Liberia. Tòdaho tatọ́-tònọ Liberia tọn wẹ Monrovia. Liberia yin otò de fie mẹhe tindo bato lẹ nọ basi kandai bato yetọn lẹ tọn te na e bọawu bosọ pọ̀kuẹ wutu.

## Aigba po lẹdo po otò lọ tọn
Liberia yin otò de to hùwaji-whèyihọ Aflika tọn, podọ e tin to huto Ohù Atlantic tọn. Gbọnvona huto lẹ, suhugan Liberia tọn wẹ tindo osó he yìdo lẹ he to mẹtlu 300 jẹ 500 do agayiyi ohù tọn. Lẹdo he tin to huto lọ tindo okọ́ta susu, podọ e jẹ nudi kilomẹtlu 30 jẹ 50 to otò lọ mẹ. To enẹgodo, pópló de tin he to nudi mẹtlu 400 do agayiyi ohù tọn. Nudi 60 to kanweko ji Liberia tọn wẹ gọ́ na zunkan. To agewaji, osó daho he yiaga taun lẹ tin. Ogle daho lọbatín tọn ṣinẹnẹ wẹ tin, ehe yin nujọnu na akuẹzinzan lọ. Ogbà mangrove tọn lẹ tin sẹpọ huto. To 2013, e yin didọ dọ nudi omẹ livi 5 wẹ tin to Liberia. Nudi odaa yetọn wẹ nọ nọ̀ tatọ́-tònọ lọ, Monrovia. Agbegbe anadenanu tọn 15 wẹ tin, he nọ yin yiylọdọ aigba-denamẹ lẹ. Whẹho tangan lẹdo tọn he tin to Liberia lẹ wẹ yindọ kanlin he tin to owù mẹ lẹ nọ yin yangbé bo nọ yin dùdù. Olàn wunmẹ ehe nọ yin yiylọdọ olàn gbémẹ tọn. Delẹ to kanlin he yin yangbé ehelẹ mẹ sọ yin sisà yì otò he to yakẹ lẹ mẹ. Adà daho Libéria tọn wẹ zunkan lẹ. Mẹhe to zungbo lọ desẹ gbọn atin lẹ sinsán sẹ̀ bo to jiji yé na glelilẹ dali lẹ yin nuhahun de taidi to otò devo lẹ mẹ hẹ zunkan. Atin lẹ sinsán sẹ̀ matin alọkẹyi sọ yin nuhahun de ga. To Monrovia, hẹnflu susu wẹ tin.

## Whenuho otò lọ tọn
To 1822, Amelikanu yovo lẹ wleawuna kándo de he nọ yin yiylọdọ American Colonization Society, podọ yé họ̀ aigba to Aflika he wá lẹzun Liberia to godo mẹ. Yé ma jlo dọ mẹyuu he ma yin afanumẹ lẹ ni nọ̀ Amelika. Enẹwutu, yé do delẹ to yé mẹ hlan nado yì nọ̀ Libéria. To bẹjẹeji tòwhan Amelika tọn to 1860 lẹ, nudi afanumẹ he yin tuntundote 12,000 wẹ nọ nọ̀ Liberia.

Yinkọ otò lọ tọn zẹẹmẹdo "Aigba mẹhe to mẹdekannu lẹ tọn" to Latin-gbè mẹ. Liberia lẹzun otò he jẹ edekannu de to 26 Liyasun 1847. Joseph Jenkins Roberts wẹ yin togán tintan Libéria tọn. Otò Europe tọn lẹ yawu kẹalọyi Liberia taidi otò nujọnu tọn de. Amelika ma kẹalọyi i taidi otò nujọnu tọn de kakajẹ 1862. Susu mẹyuu he yin didohlan Liberia lẹ tọn wẹ yin mẹdehlan. Glẹnsigbe wẹ yin ogbè tangan etọn to egbehe.

To 1990 lẹ podọ to bẹjẹeji 2000 lẹ tọn, tòwhan awe yinuwado otò lọ ji sinsinyẹn.

Owe tangan osẹ́n otò lọ tọn taidi dehe tin to Amelika. To vòbibla 2017 tọn mẹ, George Weah lẹzun Togán koatọ́ntọ Liberia tọn. Togán he jẹnukọnna George Weah lọ wẹ Ellen Johnson Sirleaf, mẹhe yin togán yọnnu tintan tọn to Aflika.

## Alodlẹndonu lẹ


Adà:Aflika
Adà:Otò
Lilia Aragón

**Lilia Aragón** (**Lilia Isabel Aragón del Rivero** yin jiji to azán ko-nukunawetọ Zósun, owhe 1938 jẹ azán awetọ Avivọsun, owhe 2021) e yin aihundatọ mexico tọn podo tonudọtọ. E yin jiji to Cuautla, Morelos. Aragón yin dopo to ogbẹ wedegbẹ́ nukunpedonugotọ lẹ tọn sọn 2004 jẹ 2006. 
E yin dopo to ogbẹ  *Institutional Revolutionary Party* tọn.
Aragón yin yinyọnẹn ganji na ada etọn to aihun *De frente al sol, Más allá del puente po Velo de novia* mẹ.
Aragón yin matintọ to azan 2tọ Avivọsun owhe 2021 to otogbo mexico tọn to whenuena e tindo owhe 82.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1938 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Lilian Bach

**Lilian Bola Bach** yin aihundatọ otò Naijilia tọn po ajọjlatọ de po.
## Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
Lilian yin jiji to Lagos Island bọ onọ etọn yin Ayọnnu bọ otọ etọn yin Poland-nu de. Na azọ́n he otọ etọn nọ wa wutu, e nọ ofi voovo lẹ to otò lọ mẹ to ovu whenu etọn, bo yì *Army Children's School*, Port Harcourt bosọ yì *Idi Araba Secondary School* to Awọnlin. E diyin na ojlẹ vude to *Theatre Arts* mẹ to wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ. E hẹn otọ etọn bu to okú mẹ to whenue e tindo owhe ao.

## Whanpẹjọjijla po azọn etọn po
Lilian yín jiji to Lopo Awọnlin tọn mẹ bọ Onọ etọn yin Ayọnnu bọ Otọ etọn yin Poliṣi-nu dé. E sọ whlẹn-agbà yọnnu he yọnwhanpẹ hugan to hunwhẹ whanpẹ jijla tọn Otò Naijilia tọn bosọ sọawuhia to ajọjijla Televizion ji tọn susu lẹ mẹ, bọ yẹdide etọn tin to awulẹ̀dí *Delta medicated soap* ji.
E bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1997, bo nọ sọawuhia to sinima Nollywood Ayọgbe po Glensigbe susu lẹ po mẹ.

## Aihun etọn devo lẹ
*Eletan (2011)
*High Blood Pressure (2010)
*Eja Osan (2008)
*Angels of Destiny (2006)
*The Search (2006)
*Joshua (2005)
*Mi ose kogba (2005)
*A Second Time (2004)
*Big Pretenders (2004)
*Ready to Die (2004)
*Broken Edge (2004)
*Lost Paradise (2004)
*Ogidan (2004)
*The Cartel (2004)
*True Romance (2004)
*Market Sellers (2003)
*Not Man Enough (2003)
*Outkast (2001)
*Married to a Witch 2001)
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Lateef Raji

**Lateef Olúdáre Raji** yin tonudọtọ Naijilia tọn sọn azan wiawetọ osun aotọ owhe 1962 tọn jẹ̀ azan wiẹnẹtọ osun ṣinatọntọ owhe 2017 tọn. E yin Ayinamẹ̀tọ to nudọnamẹ po whẹwhiwhẹn po na Ayimatẹngan Awọnlin  tọn dai tọn Babatunde Raji Fashola. E sọ wazọn dopọ hẹ Ayimatẹngan Bola Tinubu. Raji yin dopo to hagbẹ mẹdekannujẹ vodidi Ayimatẹn Awọnlin tọn whẹpo e do ku. Raji kú na vẹgomẹzọn to owhe etọn gbe to Magodo, Naijilia to osun ṣinatọntọ owhe 2017. E tindo owhe kandeao-nukunẹnẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Listla

**Listla** tin to agbàdo he to olá na alihogbó whenẹnu tọn lẹ. Sesali Augusti hẹn tòdaho lọ wá aṣẹpipa Lomu tọn glọ bo ylọ ẹ dọ Julia Felix Gemina Lustra. Awhànfuntọ tòdaho ehe tọn lẹ wẹ nọ basi hihọ́na Galatia he yin ayimatẹn Lomu tọn dé sọn mẹhe nọ nọ̀ lẹdo osónọ he to yakẹ lẹ si. Gbọnmọ dali, tòdaho lọ nọ yin anadena sọgbe hẹ aliho gandudu Lomu tọn, podọ tẹnmẹ-yinkọ Latin tọn lẹ wẹ nọ yin nina ahọluzọnwatọ lẹ. Etomọṣo, Listla-nu lẹ gbẹ́ tẹdo suhugan aṣa yelọsu titi tọn lẹ go. Yé gbẹ́ tẹdo aṣa Likaonia tọn lẹ go hugan Lomu tọn, podọ ogbè Likaonia tọn wẹ Listla-nu nukundeji he yin nùdego to owe Owalọ lẹ tọn mẹ lẹ nọ do. Nukinkan he dlẹnalọdo *yẹwhenọ [[Zeus]] tọn lẹ* gọna boṣiọ yẹwhe Helme tọn dé tin to nuhe whenuho-kantọ dòkuntọ lẹ mọ to lẹdo Listla hohowhenu tọn mẹ lẹ mẹ. Agbà de he yin kinklandovo na Zeus po Helme po sọ yin mimọ to lẹdo enẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ