open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muhammad Kukuna

**Muhammad  Kukuna** yin malenugán otò Kano tọn bo dugan sọ́n owhe 1651 jẹ 1652, podọ sọ́n owhe 1652 jẹ 1660. Gandudu etọn yin nukundiọsọ́ to owhe 1652 gbọn Soyaki dali.

## Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Muhammad Kukuna tọn sọ́n Palmer 1908 lẹdogbedevomẹ yovogbemẹ tọn otannugbo Kano tọn tin to Odo.
Mohamma Kukuna wẹ yin Saraki gbannukunawetọ́. Yinkọ Onọ etọ̀n tọn wẹ Goro.
É dugan na owhe dopo to whenue e lẹzun Saraki godo.
Mẹhe yin Madawaki Kuma lọ wẹ dogodo e, bo ze húhlọ́n lọ do alọmẹ na ylọẹn ylọvi etọn
Soyaki he yin ovi Fasuma ton.
Mohamma Kukuna bíọ́ Gidan Rumfa bo nọ finẹ na Àzán Kandeko. Enẹgodo É wlé Madawakin Kano. É bẹ Yọnnu Awhli lẹ pli, bo ze Madawaki lọ do Kẹtẹkẹtẹ de ji,
Bo jo e do alọmẹ na awli lọ lẹ nado ze e danpe gbọn tohomẹ. Ye basi pẹ́pẹ́ dile e ko nagbe dó. Madawaki lọ kú na adì wutu. Kukuna yàn Fasuma, he yin asì Shekkarau tọn bo yin Onọ Soyaki tọn, na adì he to homẹ ná ovi etọn wutu. É gbáhọ̀ do Durumin Yer Madawaki. To owhè he bọdego mẹ Sarkin Kworarafa Adashu wa nado funawhàn hẹ́ Kano. Sarki  Kano  yi Yan Magada, bo nọ finẹ na azán ṣinnawe, enẹgodo e yi Auyo podọ Abewa bo nọ finẹ na azán kande. To whenue e lẹkọ wa Kano é mọdọ  Kworarafa ko hẹn Kofan Kawayi lọ gblé. É nọte na azán ṣinawe whẹpo dó zinzọnlin gbọn todaho lọ mẹ to samẹdi, bo gọ̀ biọ́ ohọ̀ etọn mẹ bo nọ họmẹ na azán awè. To lundi, é gọ̀  Kofan  Kawayi gbá. Nuhe é wa to tintan whenu zọn bọ gbẹtọ lẹ ylọ́ ẹ̀ dọ “Gewayer  Garu,” bosọ́ nọ yin yiylọdọ  “Na  chin Kassa.” To lundi lọ wẹ é ylọ́ Marguzawa lẹpo pli nado dọnudo yé. ye nọ finẹ na azán konukundopo. Bọ ye nọ ho ajì, bo nọ yi ogàn do ho yedelẹ to ota. Saraki na ye nuniná lẹ, bosọ́ kan mẹhe yin agbàgo yetọn bíọ́. To whenue ye dọna ẹn dọ zanku wẹ, é dọna ẹn dọ
“To owhe he ja, dike sunnu towe lẹ ni wafi po ‘hauyias’  po to abọ́ yetọn lẹ ji.”
“Eyin a wamọ, Zanku,”, “saraki depope ma na sọ́ yín yinyan gbede.” wẹ Kukuna dọ. Enẹgodo é sẹ́mẹ dó Liman  Yandoiya, podọ to whenue e ko na ẹn nunina susu lẹ godo, é dọna ẹn dọ “n jlo dọ a ni nami òbó he na zọn bọ Saraki depope ma na sọgan yin yinyan sọ́n Otò Kano tọn mẹ ba.” Liman dọna ẹn dọ,“n na ná we, ṣigba a dona nami nunina devo lẹ.” Kukuna wamọ bo na ẹn nunina akúẹ́gegenu tọn lẹ (silver po gold) po. Liman  dọna Kukuna dọ ni dì dopo to òbó lọ mẹ dó Turaki  Mainya sìn whegbe, dopo dó Turakin  Kuka sìn whegbe, ohọ̀ nukọakúẹ́ tọn Otò Kano tọn. Miyọ́n dona yín fíflọ́ dó òbó lọ ji egbesọ́egbesọ́, bo na Saraki lọ jidide dọ, eyin é hodo gbedide emitọn gando onu ehelẹ go, Saraki depope ma na sọ́ yín yinyan gbede. Kukuna  wamọ, bo dugan na owhè ṣinatọ̀n po osùn ṣinawe po gbọnvona dehe é ko zán wayi. enẹgodo eyin yinyan.

## Alọdlẹndonu lẹ
Jimi Hope

**Koffi Senaya** (Azan wiawetọ, Kọ́yànsun  Owhe 1956, Lomé – Azan atọ́ntọ, Avivọsun, Owhe 2019, Paris) yin yinyọnẹn gbọn azọ́n etọn dali taidi Jimi Hope podọ e yin hanjitọ Togo-nu, osẹn satọ  podo anazọ́nwatọ de po. E yin yinyọnẹn tintan gbọn *Acide Rock Group* dali.

## Bladopọ etọn lẹ
**Born to love*
**It's too late*
**I can't take it*
**Tôt ou tard*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Christine Adjahi Gnimagnon

**Christine Adjahi Gnimagnon** (yin jiji to 1945) yin wekantọ de sọn Benin. 

Christine Adjahi yin jiji to 1945 to Zounzonmey, gbetato de to Abomey to Benin.

## Zinjẹgbonu lẹ
**Do Massé: Contes fons du Bénin*. Paris: is , 2002. (124p.).
**Le Forgeron magicien*. Paris: L'Harmattan, 2008. (62p.).

## Alọdlẹndonu lẹ
Mansourou Aremou

**Mansourou Adolphe Aremou** (he yin jiji to 16 Lidosun 1952) yin alọgọtọ na mẹplọntọ podọ anadenanutọ aihundida lanmẹyiya tọn lẹ he yin Benẹnu dé.
E ko sọ wazọ́n taidi alọgọtọ na mẹplọntọ to Wehọmẹ Alavọ tọn Benin tọn *(National University of Benin)* de sọn 1987 jẹ 2009.
To pọmẹ hẹ azọ́n mẹpinplọn tọn etọn lẹ, e tindo otẹ̀n aṣẹpipa tọn de to bọlu alọ̀ tọn hiho mẹ. Ewọ wẹ yin Ogán na ogbẹ́ *African Handball Confederation (CAHB)* sọn Zósun 2008 tọn kakajẹ din.
Ewọ sọ wẹ yin alọgọtọ na ogán ogbẹ́ *International Handball Fédération* tọn sọn 2008 gbọ́n.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Adà:Benẹ-nu lẹ
Florent Couao-Zotti

**Florent Couao-Zotti**(yin jiji to owhe 1964) e yin mẹhe nọ kan  podọ otàn glì, bo nọ nọ̀ Cotonou, Benin.
Abubakr Kado

**Abubakr Kado** yin Malenugán Kano tọn he dugan sọ́n 1565 jẹ 1573.

## Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Abubakr Kado tọn sọ́n Palmer 1908 lẹdogbedevomẹ yovogbemẹ tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ yin mimọ to odò.
Abubakr Kado wẹ yin Saraki koatọ́ntọ́, bo yin visunnu Rimfa tọn podọ nọvisunnu Abdulahi tọn. Yinkọ onọ etọn tọn wẹ Auwa. To whenue e dugan, sunnu Katsina tọn lẹ nọ duto sunnu Kano tọn lẹ ji. Yé dósla dó Salamta. Sunnu Kano tọn lẹ yí nado yì funnawhàn, ṣigba yé yin hiho bo yin yinyan, bọ yé họ̀n nado yi dín fibẹtado to otò devo lẹ mẹ. Awhàn lọ zindonukọ̀n, bọ tòdaho lọ gbọgbé. Fihe gbẹtọ lẹ sọgan yin mimọ te kẹdẹ wẹ tòdaho he tindo adó lẹ fihe taidi Karayi, Gwan-gwam, Maska, Tariwa po fidevo lẹ po.
Abubakr Kado ma nọ wa nudepope zẹ̀ nuhe dù sinsẹnhó. Ewọ po Agbàgo etọn lẹ po nọ zan whenu etọn lẹ nado hodẹ̀. To Gandudu etọn whenu, Ojọ̀ lẹ po gbẹtọ lẹ po su taun. Kano wá lẹzun fihe gbẹtọ wá su te taun. Mallam  Sherif, Tamma, Gesu po  Wuri  po wá Hausa sọ́n Lagoni. Mẹdelẹ dọ emi wá sọ́n  Bagarmi. Tamma wẹ yin mẹgangan hugan to yemẹpo mẹ. To tintan whenu yé wá otò Katsina tọn mẹ. Na ehewutu fihe yé nọ nọ̀ lọ yin yiylọ dọ Tamma. To nukọnmẹ yé sẹtẹn yì Kano bo mọ nipa Godia. Oto lọ yin yiylọdọ Godia to oyin yọnnu Ayọdetọ́ tọn mẹ. Ewọ po Saraki po dugan abọtoabọgò dó otò lọ ji. Sarkin Godia dọna Tamma, “wa nọ Godia.” Enẹwutu Tamma wá Godia bo dà Godia,
Abubakr wẹ yin Saraki tintan he hia owe he nọ yin Eshifa to owhé Ban Goronduma Kursiya tọn mẹ. Ewọ wẹ Saraki he plọ́n ahọ́vi lẹ̀ Koran. yé yọ́n Koran hia ganji, podọ e nọ yin hihia to ṣẹ́nṣẹn Shaäban tọn. To Oklẹ lẹ po wẹ Ahọ́vi lẹ̀ mọ plidopọ́.Saraki nọ Tọ́njẹ̀gbonu to Whenu Odẹ̀ Afọ́nnu tọn ko yin Hiho Godo. É Tindo Ovi Ṣinawe, dopodopo Yetọn wẹ nọ hia Koran. É ná Visunnu Etọn lẹ Adọkunnu susu lẹ. Visunnu Etọn Mẹho lọ wẹ  Abdulahi,  sọ nọ yin yiylọdọ  Ban  Kado Kisoki;  Chiroma  Yan  Saraki sọ yin Ovi Etọn ga ,hen  Dauda Tsaga,  Dan  Ashia  (Ashia  yin Nọviyọnnu Saraki),  Dari, po  Tella. Saraki  gbá Goron  Pugachi  Fihe gbẹtọ lẹ na nọ Hia Koran te. É jẹ Òwé Jam  ‘assaghir tọn Hia ji. É Dugan na Owhè Ṣinnawe, Osùn Ṣidopo bo yin Didesẹ̀.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Olu Ginuwa

**Olu Ginuwa** (he sọ yin yinyọnẹn taidi *Iginuwa*) wẹ Olu Warri tọn tintan.
Ewọ wẹ yin visunnu mẹho na Ahọlu Olua, Ahọlu wiẹnẹtọ Benin (1473-1480A.D.) tọn podọ Gudutọ he họnwun kavi he mẹlẹpo yọnẹn ganji na ofin Ahọluduta Daho Benin tọn.
E lẹkọ sọn Ahọluduta Benin tọn mẹ bọ ye ṣiọn jẹgbakun na ẹn taidi Olu Warri tọn tintan. E duahọlu na owhe gban.
E duahọlu sọn owhe 1480 jẹ 1510 mẹ. Visunnu etọn, Olu Ijijen (Ogbowuru) wẹ jẹ otẹn etọn mẹ.
Visunnu etọn devo, Olu Irame jẹ otẹn etọn mẹ taidi Ahọlu to whenue Olu Ijijen yi fihe tọgbo etọn lẹ te godo.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Agoli-agbo

**Agoli-agbo** wẹ nọ yin pinpọ́nhlan di mẹhe yin ahọlu wiawetọ podọ godo tọ Dahomey ton. E nọ ganzìnpo ji sọn 1894 jẹ 1900.

## Otàn gbẹzan tọn
E hẹ ofin ji to whenue ahọlu he jẹnukọn na ẹn, Béhanzin, yin zize sọyi kanlinmọgbenu to whenue e ṣíawhàn to awhàntọ́nmẹ France tọn whlà awetọ sọta Dahomey whenu godo. 

Kanlinmọgbenu-yì yì Béhanzin tọn ma hẹn gandudomẹji France tọn sọgbe hẹ osẹ́n. Awhangán France tọn lọ Alfred-Amédée Dodds  hùn dotẹnmẹ dote na mẹlẹpo he ko gbẹ wá sọn whédo ahọlu tọn mẹ nado hẹ ofin lọ ji, eyin mẹlọ ko saa yigbe nado doalọwemẹ dọ gbèkọndopọ de ko yin didoai he nagbè France nado yin hihọ́basinamẹtọ Ahọluduta lọ tọn; yemẹpo wẹ gbẹ́. 

To godomẹ, to azán fọtọ̀ntọ Alunlunsun, Owhe 1894 tọn, Awhangán Béhanzin tọn Ahọvi  Agoli-agbo(mẹhe sin yinkọ zẹemẹdo "ahọluduta lọ ma ko jai", nọvisunnu Béhanzin tọn po visunnu Ahọlu Glélé tọn po doalọwemẹ. E yìn zizedo lọ ofin ji taidi 'kọmẹgán' de kakati ni yin taidi ayimatẹngán akọta jọun de tọn, gbọn Francenu lẹ dali to whenue e yigbe nado doalọwemẹ dọ akọta emi tọn ko jogbè. 

E 'dugán' na owhe ṣidopo, bọ afọ̀zedaitọ gandudu France tọn de yin alọgọtọ na ẹn. Francenu lẹ basi tito nado deanana aṣẹpipa, ehe yé penugo nado wà to azán wiawetọ, Afínplọsun, owhe 1900 tọn. Dile aṣẹ̀glànglànpanamẹ po mẹtitafu yovo lọ lẹ fọn bo to sinsinyẹn deji dogọ́, Agoli-agbo họ̀njẹgbé bo dedó Gabon.

To 1910, yè nagbè e nado lẹkọwa bo nọ̀ Agbegbe Savẹ tọn. Sọn ojlẹ de mẹ jẹ devo mẹ e nọ lẹkọyi Abomey nado yì bayi sinsẹ̀n na tọgbó lẹ po ahọlu he wayi lẹ po.

Ohia Agoli-agbo tọn wẹ afọ̀ de he to osé de hò, ogá de (ohia awhànfunnu hoho lẹ gigọjó tọn to osẹ̀n yọyọ he aṣẹpatọ yovo lẹ zedai lẹ tọn), po akíza de po, gọna ahọlu godo tọn Dahomey tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Flora Nwapa

Florence Nwanzuruahu Nkiru Nwapa (azán wiatọ̀ntọ Alunlunsun, owhe 1931 jẹ azán fọtọ̀nnukundopotọ Koyasun, owhe 1993), yin tòvi otò Naijilia tọn de, mẹhẹ ko yin yiylọ dọ Onọ̀ na ogbẹ́ yọyọ wekikan Aflikanu tọn (modern African Literature). Ewọ wẹ yín nukọntọ na wekantọ yọnnu Aflika tọn lẹ podọ ewọ wẹ yọnnu wekantọ tintan he owe etọn yin zinjẹgbonu do glẹnsigbe mẹ to otò Britain tọn mẹ.
Owe tintan he e kàn bo ylọ dọ "Efuru" gbọn "Heinemann Educational Books" dali he yin zinzinjẹgbonu to owhe 1966 zọ́n bọ mẹsusu yọnẹn, e sọ wá lẹzun gbẹtọ-nukundeji de to Aflika podọ to Yovo-tomẹ ga. Susu owe etọn lẹ tọn nọ sinai do gbẹzan yọnnu Igbo tọn lẹ ji.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ
Samuel Singh

**Samuel Singh** (azán kotọ, Whejisun, owhe 1991) yin hanjitọ otò Naijilia tọn de po zinzantọ *YouTube* tọn po.
E diyin na ohàn etọn lẹ he yin Bhojpuri.
E yin yinyọnẹn to whenue e ze ohàn lọ "Lollipop Lagelu" (ohàn Bhojpuri) tọn do tito *YouTube* tọn ji.
E tọ́n sọn Suresh Gyan Vihar Wehọmẹ Alavọ dé to Jaipur.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Samuel yin jiji taidi Samuel Adepoju to Ayimatẹn Ogun Tọn to Naijilia.
To Ayidosun, owhe 2017 mẹ, e bẹjẹeji po video zize do tito *YouTube* tọn etọn ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Yọnsi Wekantọ lẹ

**Yọnsi Wekantọ** lẹ he yín jiji do otò Naijilia tọn mẹ kavi he nọ kanwe gando otò Naijilia tọn go lẹ.

#Hafsat Abdul Waheed (yin jiji to owhe 1952), dowatọ, homilomilokantọ, kikantọ ogbè Hausa tọn
#Catherine Acholonu (1951-2014), dodinnanutọ, dowatọ, kikantọ, walọgbẹtọvi-nuyọnẹntọ po tonudido-yiavunlọnajlojẹ, weyọnẹntọ.
#Ayobami Adebayo (yin jiji to owhe 1988), wekantọ, otangli-wekantọ.
#Bisi Adeleye Fayemi (yín jiji to owhe 1965), avunlọyinajlọjẹ lẹ tọn, wekantọ.
#Chimamanda Ngozi Adichie (yyin jiji to owhe 1977), wekantọ, otangli-wekantọ.
#Abimbola Alao (he ko to tuklajijẹ sọn owhe 1990 lẹ), wekantọ, otangli-wekantọ,
Lady IB

**Ibitoru I.B. Green,** yin yinyọnẹ̀n ganji di **Lady IB**, é yín hanjitọ́ dé bo wa sọ́n Otò Bonny tọn mẹ, to Ayimatẹn Rivers tọn mẹ to tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin dide di ogan ná *(Performing  Musicians Association of Nigeria Rivers State Branch)* to owhe 2013 podọ ewọ wẹ omẹ awetọ he ná mọ otẹn enẹ yi gbọnvona Muma Gee. To Whenue e wazọn na nudi Owhe dopo godo, é sọ yin dide whla awetọ́ dó otẹn lọ mẹ. É ko wazọn dopọ́ hẹ́ Aihundatọ Daniel  Wilson, King Sunny Brown, Don Bruce,
Geraldo Pino  po Prince  David Bull po mẹdevo lẹ po ga. 
## Todowhinnu lẹ
## Gbedewema lẹ
## Gbedewema  Odudu  sin ohàn lẹ
## Sọ́ pọ́n
## Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Yemi Shodimu

**Yemi Shodimu** (yin jiji to azán ko-atọ́n-nukundẹnẹtọ Alunlunsun, owhe 1960 tọn) E yin Naijilia sin aihundatọ he sọ nọ dohia to televisiọn ji, podọ anadenanutọ podọ aihundida lamẹyiya tọn basitọ de.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn
E yin jiji to Abẹ́òkúta, tatọ-tonọ Ayimatẹn Ogun tọn to huwaji-wheyihọ tọn Naijilia tọn mẹ. E zan gbẹzan dowhenu tọn etọn to Abẹokuta to Ahọluwhe Alake Egbaland tọn gbe to fihe e yọn nususu gan do akọ ayọnu lẹ tọn te. E yi wehọmẹ Alavọ tọn Obafemi Awolowo tọn to fihe e mọ *Bachelor of Arts (B.A.)* yi te gbedewema daho to aihundida lamẹyiya tọn yi te podọ e zin do nukọnsọyi wehọmẹ yalavọtọn Awọnlin tọn to fihe e mọ *Master of Arts (M.A.) in Mass Communication* yi te.

## Azọn etọn
E bẹ aihundida lamẹyiya tọn jẹ e ji to owhe 1976, tọn mẹ, to owhe dopolọ hemẹ e yin mimọ to aihun he hosọetọn yin Village Head Master. E yin yinyọnẹn na  azọngba nukọntọ yinyin tọn, to Ajani in Oleku mẹ, aihun de he yin anadena bosọ Yin bibayi gbọ Tunde Kelani dali. To 2018,e yin azọndena taidi bayitọ aihundida lamẹyiya tọn nukiko do na mẹ tọn he tindo apawhe susu he hosọ etọn yin Isale Eko.

## Aihun he e da lẹ
*Village Head Master
*Oleku (1997) 
*Ti Oluwa Ni Ile
*Saworoide
*Ayo ni Mofe
*Koseegbe
*Diamonds In The Sky (2019)
The Miracle Centre (2020)

## Sọ pọn
Todohukanji aihundida lamẹyiya tọn datọ Naijilia tọn lẹ tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ
Kẹntọ

**Kẹntọ** de yin mẹde kavi ogbẹ́ de he nọ jẹagọdo mẹde kavi ogbẹ́ de. To awhan de whenu, kẹntọ wẹ mẹdepope he to avunho na ada devo.
## Alọdlẹndonu lẹ
Pere Egbi

**Pere Egbi ** (yin jiji to azán koatọ́n-nukunawetọ, osun ṣidopotọ, owhe 1986), sọ yin yinyọnẹ̀n do **Perez Egbi**, aihundatọ Naijilia vijiji de wẹ e yin, podọ gbẹtọ nukundeji dé. Eyin dotozọ́nwatọ dé podọ é sọ yin yinyọnẹ̀n na aihundida sinimọto *Big Brother Naija season 6* tọn, bo mọ Nuniná omẹ awetọ tọn yi.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Egbi  yin jiji to tòdaho Warri tọn mẹ, to Ayimatẹn Delta tọn to azán koatọ́nnukunawetọ́, osùn ṣidopotọ́ owhe 1986 tọn. Ewọ wẹ yin ovi tintan mẹjitọ́ etọn tọn, to ovi awe he mẹjitọ etọn lẹ tindo. E yin pinplọnwhẹ́n gbọn onọ̀ etọn dali.
Egbi fó wehọmẹ dokọ̀ tọn po wehọmẹ daho po  to Ayimatẹn Delta tọn whẹpo do wá yi gbedewema dotozọ́nwiwa tọn to Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Azọn etọn lẹ
Egbi  bẹ́ azọ́n jẹeji  taidi linlinhiatọ de to whenue e gbẹ́ po to wehia gando dotozọ́n go enẹgodo e diọ azọn etọn do aihundatọ sinimọto tọn po otàn kantọ de po. 
E nọ yin didohia to televizion ji whẹpo e di yì United  States po pọndohlan lọ po dọ onu lẹ nasọ pọ́nte dogọ.
Egbi sẹ̀n to United States. E sọ́ wà ponọzọ́n na owhe ṣidopo, to whenue e ko wa dotozọ́n godo e lẹkọ dó Naijilia nado wazọn aihundida sinimọ tọn. Egbi  yin yinyọnẹn na aihundida sinimọto de he nọ yin *Big Brother Naija season 6* he e tindo mahẹ to e mẹ, bo yin tatọ́ whẹndo tọn, enẹwutu họntọn etọn lẹ dó dẹpẹyinkọ lọ "Major  General" na ẹn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ovọ́n

**Ovọ́n** yin kanlin wunmẹ de he ma nọ tindo awa po afọ lẹ po podọ e nọ taidi odan. Ovọ́n lẹpo ma nọ tindo nẹgbehú. Tedidi ovọ́n dopodopo tọn nọ gbọnvo na yedelẹ. Wunmẹ ovọ́n tọn delẹ tin he nọ whè sọmọ bọ e ma nọ bọawu nado mọ ẹn po nukun po. Mọdopolọ ovọ́n de tin he yè nọ ylọdọ *bootlace* ko yin yinyọnẹn nado dite na nudi kilomẹtlu kandeko (60). Ovọ́n he saba yin yinyọnẹn wẹ ovọ́n aigbamẹ tọn he yè nọ ylọdọ nuvúnnú lẹ. 
Ovọ́n wunmẹwunmẹ wẹ tin, susu yetọn sọ nọ gbọnvo na yede.
 
## Alọdlẹndonu lẹ
F. O. Ogunlana

**F.O. Ogunlana** sẹn  taidi mẹhọakuẹ nusọtọ Aflika tọn ye dọ lẹdo ṣọtọ Bureau tọn.
To 1979 eyin agba na yedọ omẹ kantọnfọtọnnukunatọn tọ to Bronze wolf ẹnẹ wẹ pipli dopo gee de sọn anadenanutọ nukọnyiyi sin agba nina de tẹnmẹ he wa ayimẹ do  gbọn pipli nusọtọ tọn de dali. Yedọ na vogbingbọn sinsẹn dohlan lẹdo sọtọ lọ dali. Eṣo yin omẹ nujọònu tọn de to agbanina aihọn  sika tọn mẹ.

Mehọakuẹ de to nusọtọ Afrik tọn mẹ ye dọ lẹdo ṣọtọ Bureau.
Pyabelo Chaold Kouly

**Pyabelo Chaold Kouly** (Pyabèlo Bernadette Chaold Kouli) yin dowatọ Togolisinu de .
E yin jiji to 1943 to Pagouda, Togo, bo zingbejizọnlin yi Germany  to 19961 nado plọn gando alọgọ bibasi na azọn doto tọn. E yin dopo to yọnnu Togolisinu  pẹvi de he yin zinzinjẹgbonu.

## Azọn ṣinṣian etọn lẹ
*Souvenirs de douze années passées en République Fédérale d'Allemagne (Memories of Twelve Years Spent in Germany) 1975, published 1978.
*Brief von einer Togolesin an ihre Bekannten und Freunde in Deutschland.
*Le Caneton égaré. Lomé: Les Nouvelles Editions Africaines. ISBN 2-7236-0938-3 OCLC 36933011
*Enfants à la ferme de Lama-Tessi
*Fala, le redoutable. Lomé: Les Nouvelles Editions Africaines. ISBN 2-7236-0945-6 OCLC 36933041
*Le Missionnaire de Pessaré Kouloum Lomé: Les Nouvelles Editions Africaines, 1979. OCLC 81289042
*Recitations. Lomé : Nouvelles Editions africaines du Togo, 1991. OCLC 36755134
*Djidili et Wédé à la ferme de Lama-Tessi au Togo, 1994? OCLC 35665101

## Alọdlẹndonu lẹ
Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Awọnlin Tọn

**Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Awọnlin Tọn** (*Glẹnsigbemẹ: *'Lagos State University**'') he sọ nọ yin yiylọdọ **LASU*', yin didoai do Ojo, otò dé he to , [[Ayimatẹn Awọnlin Tọn|Ayimatẹn Awọnlin tọn]] mẹ to tògbo [[Naijilia]] tọn mẹ. Wehọmẹ Alavọ tọn lọ yin didoai to 1983 gbọn osẹn jọun [[Ayimatẹn Awọnlin Tọn|Ayimatẹn Awọnlin tọn]] dali, na wepinplọn po nukọnyiyi nuyọnẹn tọn po, bọ aṣagbe etọn yin, "Na Nugbo po Azọnwiwa po" (*Motto: For Truth and Service''). Wehọmẹ Alavọ tọn ehe nọ penukundo wehọmẹvi hugan 35,000 lẹ he nọ wá wehọ lọ mẹ lẹ sọn ofi voovo lẹ go.

Adà:Wehọmẹ lẹ
Yomi Owope

**Yomi Owope** (yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawetọ, Awewesun, owhe 1977) yin kandai basitọ Nijilianu, nuzedonukọ̀nnamẹtọ Tele ji tọn podọ azọ́nyọnẹntọ hodidọdopọ tọn. Ewọ wẹ ze opli whemẹ̀whemẹ̀ tọn, Yọ́nnu lẹ to Linlinzọ́nwiwa mẹ (*Women in Journalism*) dai podọ ewọ wẹ yin anadenanutọ to *Lagos PR Agency*. 
Ewọ wẹ yin alọgọtọ na nuzedonukọ̀nnamẹtọ tito tele tọn lọ, *Wake up Nigeria* to *Television Continental* ji sọn 2017 jẹ 2020.

## Vuwhenu po wepinplọn etọn po
Kaduna wẹ Yomi yì wehọmẹ dokọ̀ tọn po wehọmẹ daho po te to Naijilia, ehe godo e zindonukọ̀n bo yí gbedewema to Glẹnsigbe mẹ de sọn Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn tọn (''University of Lagos''), podọ to godo mẹ e mọ gbedewema daho pete lọ yí to Wehọmẹ Alavọ tọn Pan Atlantic University tọn.

## Azọ́n
Kandai basitọ de wẹ Yomi Owope yin to dopo to linlinhọsá nukọ̀n tọn Naijilia tọn lẹ de heyin Thisday mẹ to gblagbla owhe 2001 jẹ 2003 tọn lẹ mẹ podọ e wazọ́n to Sesema PR to Awọnlin, bo mọ azọ́nplọnmẹ PR tọn yi to Alima Atta he basi matintọ lọ glọ. To 2004, e lẹzun wekantọ linlinzọ́nwiwa tọn na asì Ayimatẹngán Ayimatẹn Kwara tọn, Toyin Saraki, e sọ nọ otẹ̀n enẹ mẹ kakajẹ 2008 bo wa lẹ́ jẹ azọ́n tele ji tọn wà ji.

To 2009, e kàn bosọ deanana adà tintan tito televiziọn tọn he yin "*The Debaters*" lọ podọ e sọ doalọwemẹ nado wazọ́n adà awetọ tọn nado kàn bosọ deanana ẹn to 2010. Enẹgodo e kàn adà awè sọn tito wadohia tele ji tọn tintan he yin mimá pe to Aflika, *"Moments with Mo"* he bẹjẹeji to 2010 bọ to 2011, e ko yì sọ apá 40. Owope wẹ yin mẹhe kàn bosọ yin zẹemẹbasitọ *"Next Titan Reality Show"* tọn.

To 2013, Owope jẹ azọ́nwa dopọ hẹ wehọ lọ linlin po hodọdopọ po tọn *School of Media and Communications* to Wehọmẹ Alavọ Pan Atlantic tọn po UNESCO po, nado tẹnpọn nado hẹn nujinọtedo linlin ninamẹ tọn Aflika tọn pọnte dogọ. Enẹgodo e bẹ *Women in Journalism* jẹeji, plidopo linlinnamẹtọ yọnnu lẹ tọn de to Awọnlin to Naijilia. Plidopo lẹdo aihọ́n pe lọ ko yin bibasi whlà atọ́n, to 2014, 2015, 2016, 2017 po 2019 po.

To 2013 e mọ ajọ̀ Innovation Award tọn yí na nukọ̀ntọ-yinyin po ogbẹ́ *Debate and Speech Society* po zizedai to Wehọmẹ Alavọ tọn Pan Atlantic tọn to Awọnlin.
 
To osun ṣianwtọ owhe 2017, e wazọ́n to TVC taidi nuzedonukọ̀nnamẹtọ tito Wake Up Nigeria to pọmẹ hẹ Titi Oyinsan.

To osun aotọ owhe 2021, Owope yin lilá di Alọgọtọ Vonọtaun Daho na Ayimatẹngán Ayimatẹn Ogun tọn lọ, Dapo Abiodun. To otẹ̀n ehe mẹ, e na wazọ́n dopọ tlọlọ hẹ asì Ayimatẹngán lọ tọn,Bamidele Abiodun, dọ azọ́ndenamẹ lẹ, tito-to-whinnu lẹ po aṣẹdai lẹ po ji.

## Gbẹ̀zan etọn
Yomi wlealọ hẹ Ayotunde podọ yé tindo ovi atọ̀n.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1977 lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Funsho Ogundipe

**Funsho Ogundipe** yin opẹnkuntọ de to Naijilia, anadena-ohàntọ podọ ohàn kantọ de ga. Ogundipe yin yinyọnẹn to ohàn-zọn etọn mẹ taidi dopo to hagbẹ húnhotọ afrobeat tọn lẹ mẹ, enẹwẹ to Ayetoro. Taidi  anadenanutọ hànsinọ-gán de to Ayetoro, e yin dopo to mẹhe bẹ nuhiho hẹ Fela Kuti to hàngbẹ Afrobeat tọn mẹ lẹ mẹ.

### Dohia hànjiji tọn

Ogundipe yin dopo to mẹhe bẹ ohàn kinkan jẹeji hẹ nukọntọ Fela kuti lẹ mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Babatunde Hunpe

**Babatunde Hunpe** (he yin jiji to 2 Avivọsun 1963) yin tonudọtọ de to otò Naijilia tọn mẹ. E yin tòvi Gbagli he yin tòpẹvi de to Awọnlin tọn, to tògbo Naijilia tọn mẹ.
Ewọ wẹ yin nukunmọnu na lẹdo Gbagli tọn to Wedegbẹ́ Tonudidọ Naijilia tọn pẹvi ṣinẹnẹtọ mẹ.

## Agbasazọ́n etọn
Hunpe ko yin ayinamẹtọ vonọtaun na Ayimatẹngan Awọnlin tọn dai tọn he yin Mẹdaho Akinwunmi Ambode do nujijọ lẹdo mẹ tọn lẹ ji. Ṣigba to alọnu din, ewọ wẹ yin nukunmọnu na Gbagli to wedegbẹ tonudidọ Naijilia tọn pẹvi ṣiẹnẹtọ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1963 lẹ
Sewude Amosu

Mẹdaho **Sewude Adeyinka Amosu** he tẹnmẹ-yinkọ etọn nọ yin (**SAO**) yin linlinzọnwatọ de po mẹdezejotọ de po na nukọnyiyi aṣà po ogbé po tọn to aigba Gunnu lẹ tọn ji. E yin dide taidi Nukọngán Ahọluduta Ajido tọn gbọn Ahọlu Saheed Temitope Sedonu Adamson, Topon Toyiaga I Ahọluduta Ajido tọn dali.

## Bẹjẹeeji gbẹzan etọn

## Azọn etọn

## Alọdlẹndonu lẹ



Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kanlin

**Kanlin** yin nudida gbigbọnọ de po awutugonu susu po. Kanlin nọ mọ huhlọn yi sọn nudida gbigbọnọ devo lẹ si. To whedelẹnu, Kanlin nọ du yedelẹ, devo lẹ nọ du owan lẹ. Kanlin delẹ tin he nọ du ama taidi oyin, lẹngbọ po gbọgbọẹ po. Kanlin delẹ sọ tin he nọ du olan. Mọwẹ kanlin devo lẹ tin he nọ du olan bosọ nọ du ama do niyẹn.

## Ogbẹ́ kanlin tọn
Kanlin yin mima do ogbẹ́ awe ji: tintan, dehe nọ do nẹgbehú po dehe ma nọ tindo nẹgbehú lẹ po.
Kanlin he nọ do nẹgbehú lẹ wẹ:
* wheví.
* Odan, oló, ovẹ́ po mọmọ po sọyi.
* Ohẹ́.
* Kanlin he nọ tindo afọ ẹnẹ lẹ po gbẹtọ lẹ po.
Kanlin he ma nọ tindo nẹgbehú lẹ wẹ:
* Owánvu lẹ.
* Ayẹ́yẹ́ lẹ.
* Ovọ́n.
* Wheví delẹ taidi ojẹ, apán po mọmọ po sọyi.

## Ogbe egbesọegbesọ tọn
To lẹnnuyinyọnẹnliho, gbẹtọ yin kanlin, ṣigba na zinzan egbesọegbesọ tọn wutu, gbẹtọ ma nọ sọ nọ yin hihia gọna kanlin lẹ ba.

## Weda he gandego lẹ
*Todohukanji kanlin tọn lẹ
*Nupinplọn gando jijọ kanlin tọn lẹ go

## Alọdlẹndonu lẹ
Ahi Tejuosho tọn

**Ahi Tejuosho tọn** yin ahi de he tindo awusọhia egbezangbe tọn de, e tin to ali he tọ́n
sọn Ojuelegba yì Itire pá, to lẹdo Yaba tọn to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to otò Naijilia tọn mẹ. Ahi lọ yin mimá do adà awe ji (Phase I po Phase II po), e tindo ṣọfu tangan 2,383 to petlezin-nùẹnẹnọ de mẹ podọ ṣọfu 1,251 pẹvi pẹvi devo lẹ, e tindo núdùdù-satẹn 14, zomọ he nọ ze gbẹtọ yìaga ṣinatọ̀n, fie yè nọ gbọn yìaga awe, hùnglintẹn 600, podọ e sọ tindo miyọ́n lẹtliki tọn he ma nọ yawu ṣí, osin, podọ azọ́nwatẹn he nọ penukundo nujijọ miyọ́n tọn go, fie yè nọ penukundo madogánnọ lẹ go te awe, podọ fie yè nọ penukundo yọpọvu lẹ go te dopo.

To owhe delẹ godo he nujijọ miyọ́n tọn de jọ, he hẹn suhugan apadewhe ahi lọ tọn lẹ gble godo, tohọluduta Awọnlin tọn to kọndopọ mẹ hẹ *Stormberg Engineering Limited po First Bank of Nigeria* po biọ gbekọndopọ de mẹ nado vọ ahi lọ jlado, yé diọ ẹ do ahi daho he yọnwhanpẹ taun de taidi apadewhe tito lọ nado diọ lẹdo Awọnlin tọn zun tòdaho tangan de.

## Homọdọdonugo
Ahi Tejuosho tọn to ojlẹ de mẹ wayi yin ahi de he mẹ yè sọgan họ̀ núlẹ te yí akuẹ he yin didepò de. Lehe akuẹ ṣọfu lẹ tọn wá yìaga do to whenue ahi lọ yin vivọgbá godo zọn bọ ajọwatọ he ma nọ mọ akuẹ sọmọ lẹ mọhodọdo tohọluduta Awọnlin tọn go gando lehe e dá do whẹho ahi lọ vivọgbá tọn mẹ do go.

## Sọ pọ́n
* *[[Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin]]*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Shekkarau I

**Shekkarau I ** yin Malenugán otò Kano tọn bo dugan sọ́n Owhe 1290 jẹ 1307.

## Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
otàn gbẹzan Shekkarau  I tọn sọ́n Òwé Palmer's  1908  English translation of  the Kano Chronicle tọn tin to Odo. 
Shekkarau wẹ yin Saraki ṣinatọ̀ntọ́. Yinkọ Onọ etọ̀n tọn wẹ Auta. To whenue é lẹzun Saraki omẹ etọn lẹ dọ na ẹn dọ “Sarkin Kano, etẹwẹ a lẹ̀n gándo nuhe tomẹnu lẹ to didọ go?” É gblọn na yé dọ,  “Nuhe mi sọgan dọ matin avunhiho kẹdẹ wẹ n mọ dohlan.” Gbẹtọ lọ lẹ dọ na ẹn dọ “eyin a dín jijọhò po omẹ lọ lẹ po, yé na lẹndọ buditọ́ wẹ a yin. É yin ye wa bo vivinu na we, dapana ye, na a nikaa wanu jẹagọ̀. É yin é biọ domọ mi na Funnawhàn hẹ́ ye, eyin mi gbawhan yetọn mi na sán ovẹ́go Agbàgo yetọn lẹ tọn bo gbà boṣiọ yetọn lẹ. Ye gbàwhàn Nugbo.
Kosi lọ lẹ sọ wa Saraki lọ dè bo dọ,
“Saraki, klunọ mitọn, mi jlo na dọ oho dé ná we: jaale ma pọ́n nuhe mi ko wa wayi lẹ blo, mi vẹ̀ we, ma kẹalọyi Ayinamẹ he ayinamẹtọ́ towe lẹ na we blo. Eyin aigba he ahọ́lú de pàṣẹ dó klo, Ahọ́lú lọ dona nọ fáhomẹ̀, eyin é ma yin mọ, é ma na mọ̀ Ògú depope yi. Sarki  gblọn dọ, “Nugbo wẹ oho he mi dọ lẹ,”  podọ É jo ye do po huhlọn po àṣà yetọn po. Omẹ lọ lẹ dọ “Eyin é ma yin òbú tọn wẹ, mi na dọ nuhe yin aslí boṣiọ mítọn lẹ na Saraki”. Agbàgo yetọn he nọ yin
Samagi dọ, eyin mi dọ Aṣli lọ ná ye, mi na bà Húhlọ́n mítọn pò. Podọ whẹndo mítọn nasọ yin winwọn. 
Awhan lọ Zindonukọ̀n káká bọ Saraki lọ do kú.

Saraki yin Saraki Owhè fọtọ̀nnukunawetọ́.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Vothuno

**Vothuno** yin otànwe de he yin kinkan gbọn mẹdaho Babatunde Olaide-Mesewaku dali. Olaide-Mesewaku basi zẹẹmẹ owé lọ tọn taidi kọndopọ otàn nugbo po otàngblo po tọn he wá aimẹ to gbétatò Gbagli tọn mẹ to Aflika. To owé lọ mẹ, Vothuno yin yinyọnẹn taidi yẹwhenọ-gán gbétatò Gbagli tọn. To otàn owé lọ tọn mẹ, Vothunọ jlo na basi hihọna sinsẹn etọn po ajọ́ kanlinmọ sisà tọn etọn po, podọ gbọn ehe dali, e tlọ ede biọ nuhahun susu mẹ po mẹdehlan klistiani tọn lẹ po. Visunnu dopo he e tindo lẹzun klistiani, ehe lọ hẹn Vothuno biọ nuhahun mẹ na e yin bibiọ to e si nado de ovi lọ hia, na yè dona basi avọsinsan delẹ na ẹn. E sà ovi dopo he po to ovi etọn lẹ mẹ do kanlinmọgbenu.
Owé lọ Vothuno yin zinzinjẹgbonu to 2014 to tògbo United Kingdom tọn mẹ to tintan whenu, podọ po alọgọ Ayimatẹn-gán Babajide Sanwo-Olu tọn po, owé lọ sọ vọ yin zinzinjẹgbonu to owhe 2020 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Owe lẹ
Setonji David

**Setonji David** yin vijiji Ajara Vetho tọn, he to gandudu dókọtọn Gbagli tọn, mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to otògbo Naijilia tọn mẹ.

## Bẹjẹeeji gbẹzan etọn tọn po wehihia etọn po
Setonji yin vijiji Ajara Vetho tọn, he to gandudu dókọtọn Gbagli tọn, mẹ to Ayimatẹn 
Awọnlin tọn mẹ, to otògbo Naijilia tọn mẹ. Eyi wehọmẹ daho Gbagli tọn yedọ *[[Badagry Grammar School]]*, fine eyi gbedewema *WAEC* etọn te. Enẹgodo, e zindonukọn bo yí wehọmẹ Alavọ tọn azọnpinplọn tọn Awọnlin tọn yedọ  *Lagos State Polytechnic*, bo sọ vọ geze to tẹnpọn he eyi basi do anazọnwiwa ji mẹ yedọ *Nigerian Society of Engineers Graduateship Examination*.

## Whẹndo etọn
Setonji David dà asi bo sọ jivi lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Awọnlin-nu lẹ
Adà:Mẹ he yin Gbagli-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Oge Okoye

**Oge Okoye** yin aihundida lamẹyiya tọn datọ Naijilia tọn de he wa sọn Nnewi to Ayimatẹn Anambra Tọn mẹ. Oge Okoye yinjiji to London, bọ to nukọnmẹ e lẹkọwa awọnlin podo whẹdo etọn po. E fo wehọmẹ dokọ tọn etọn to London whẹpo do lẹkọ do Naijilia. Mahopọnadọ e lẹkọwa Naijilia, e yi University Primary School Enugu bosọ zindonukọn na do yi Holy Rosary College, to Enugu nado yi  wehọmẹ daho etọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Oge Okoye graduate sọn wehọmẹ alavọtọn tọn Nnamdi Azikiwe tọn, Awka podo gbedewema Theatre Arts tọn.
Okoye kọnawu dopọ hẹ azọnwhe aihundida lamẹyiya tọn he yin yinyọnẹn taidi  Noollywood to 2001. E wa limelight to 2002 to whenue e do mahẹ to aihu ‘Spanner’mẹ godo to fihe e bẹjẹeji hẹ Chinedu Ikedieze he yin yinyọnẹn ganji taidi ‘Aki’ to azọn whe aihundida lamẹyiya tọn Naijilia tọn mẹ te. E da họntọnsunu etọn daidai tọn he nọ yin  Stangley Duru to 2005 boji ovi awe naẹ. E jẹvo sọn asu etọn de to owhe 2012 tọn mẹ. To 2006, e yin dide na ajọ African Movie Academy tọ na "Best Actress in a supporting role" na ada ha eyiwa to aihu lọ "Eagle's Bride" mẹ 

## Aihun he e da lẹ
*Spanner (2002)
*Blood Sister (2003)
*Forever Yours (2003)
*Handsome (2003)
*Magic Love (2003)
*My Command (2003)
*Sister Mary (2003)
*Arsenal (2004)
*Beautiful Faces (2004)
*I Believe in You (2004)
*Indecent Girl (2004) .... O'rel
*I Want Your Wife (2004)
*Little Angel (2004)
*My Desire (2004)
*Separate Lives (2004)
*Spanner 3 (2004)
*Spanner Goes to Jail (2004)
*11:45... Too Late (2005)
*Beyond Passion (2005)
*Black Bra (2005)
*Crazy Passion (2005)
*Desperate Love (2005)
*Eagle's Bride (2005)
*Emotional Battle (2005)
*Every Single Day (2005)
*Face of Africa (2005) .... Ukheria
*Friends & Lovers (2005)
*The Girl Is Mine (2005)
*It's Juliet or No One (2005)
*The King's Son (2005)
*Marry Me (2005)
*Orange Groove (2005)
*Paradise to Hell (2005)
*Shock (2005)
*To Love and Live Again (2005)
*Trinity (2005)
*Trouble Maker (2005)
*War Game (2006)
*The Snake Girl (2006)
*Blackberry Babes (2010)
*Sincerity
*Sinful Game
*Festac Town (2014)

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Matthew Hassan Kukah

**Matthew Hassan Kukah** (yin Jiji to 31 Avivọsun 1952 tọn to Anchuna, Naijilia) podọ e wọ wẹ yin nugopọntọ  Roman Catholic Diocese Sokoto tọn to alọnu din.
To Awewesun 2020, Pope Francis  de taidi dopo to hagbẹ Dicastery on Integral Human Development.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo wehọmẹ po
Nugopọntọ Kukah yin jiji to efdom to Zangon Kataf lẹdo gandudu dokọ̀ tọn to oto Kaduna.
Kukah yi wehọmẹ pevi podo dehe bọdego po to St. Fidelis Primary School, Zagom, podọ  St. Joseph Minor Seminary, Zaria,  whẹpo e do zindonukọn yi St. Augustine Major Seminary Jos, oto Plateau tọn, to fihe e plọn tamẹnuplọnmẹ podo nugbo yinyin sinsẹn podo mawu po go. Kukah yin yiyi do basi yẹwhenọ katoliki tọn to Awewesun 19, 1997. Kukah yi wehọmẹ alavọ Ibadan tọn to fihe e mọ diplôme yi te to oplọn sinsẹn tọn lẹ mẹ. Kukah sọ yi gbedewema  Divinity tọn to wehọmẹ alavọ Pontifical tọn to Rome to 1976 hopodona gbedewema daho to oplọn jijọho tọn mẹ to wehọmẹ alavọ Bradford tọn to United Kingdom to 1980. E tindo yanwle daho  na wehọmẹ ehe zọn bọ e mọ gbedewema dahogbọ̀ sọn wehọmẹ alavọ  University of London's School of Oriental and African Studies (SOAS) to 1990. To ojlẹ de lẹ mẹ, e plọnnu to wehọmẹ alavọ Oxford tọn to Oxford, to Oxfordshire, England, United Kingdom podo wehọmẹ alavọ Harvard tọn po to Cambridge, Massachusetts, to Greater Boston, to États-Unis.
Sọn gblagbla 1999 podo 2001 po e sẹn taidi dopo to hagbẹ ogbẹ dodinnanutọ gando jlọjẹ gbẹtọ lẹ tọn. Yidogọna azọn etọn taidi yẹwhenọ Saint Andrews's parish to Kakuri, Kaduna sọn 2004 kakajẹ whenuena e yin dide taidi nugopọntọ e wọ wẹ yin wekantọ na  National Political Reform Conference (2005) podọ sọn 2005 gbọn wẹ e ko to sinsẹn taidi azinponọ Ogoni-Shell Reconciliation tọn. To yidogọ mẹ, sọn 2007 jẹ 2009 e wazọn to wedegbẹ bodidi tọn je yin didoai gbọn ahọluduta Naijilia tọn
Linlin egbe tọn dọ gando oku podo hunwhe ṣiọdidi Mama Janet Hauwa Kukah tọn ehe yin onọ nugopọntọ lọ tọn, e yin jiji to Ayidosun, 1934 bo yin didi dó  Anchuna, Zangon Kataf ledo gandudu dokọ̀ tọn podo omẹ nukundeji susu lẹ po podo tulinamẹho po.

## Alọdlẹndonu lẹ
Queen Nwokoye

**Queen Nwokoye** (yin jiji to azán widopotọ, Avivọsun owhe 1982 tọn mẹ) e yin Aihundatọ Naijilia tọn de. E yin yinyọnẹn na e nọ tọ́n taidi mẹ he yin tọntlọgbọn to aihun he yin dida to 2014 mẹ he hosọ etọn yin  Chetanna ehe hẹn ẹn lẹzun agbawhlẹtọ "Aihundatọ he sọgbe" to  *Africa Movie Academy* widopotọ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podọ owe yinyọnẹn etọn po
Nwokoye yin jiji to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ do
whẹndo Catholic tọn de mẹ amọ e luntọ sọn Ovim to Isuikwuato Local Government of Abia state to Naijilia. E bẹ nupinplọn etọn jẹeji to  Air Force primary school.
E dotana nupinplọn wehọmẹ daho tọn etọn to Queen's College, Enugu whẹpo edo
zindonukọn yi wehọmẹ alavọ tọn tọn Nnamdi Azikiwe tọn to Awka, ayimatẹn   Anambra tọn to fihe e plọn  sociology podọ and anthropology te.
E whẹ po numọtolamẹ lọ po nado lẹzun whẹdatọ to nukọnmẹ.

## Azọn etọn
Sọn whenue e sọawuhia tintan to 2004 to aihun de he hosọ etọn yin Nna Men tọn mẹ, Nwokoye ko lẹzun
tọntlọgbọn to aihun Naijilia tọn susu lẹ mẹ, e mọ ajọ̀ podọ pipa susu lẹ yi.

## Delẹ to aihun he eda lẹ mẹ

**Nna Men* (2004)
**His Majesty* (2004)
**The Girl is Mine* (2004)
**Security Risk* (2004)
**Save The Baby* (2005)
**Back Drop* (2005)
**Speak The Word* (2006)
**My Girlfriend* (2006)
**Last Kobo* (2006)
**Lady of Faith* (2006)
**Disco Dance* (2006)
**Clash of Interest* (2006)
**The Last Supper* (2007)
**When You Are Mine* (2007)
**The Cabals* (2007)
**Show Me Heaven* (2007)
**Short of Time* (2007)
**Sand in My Shoes* (2007)
**Powerful Civilian* (2007)
**Old Cargos* (2007)
**My Everlasting Love* (2007)
**Confidential Romance* (2007)
**The Evil Queen* (2008)
**Temple of Justice* (2008)
**Onoja* (2008)
**Heart of a Slave* (2008)
**Female Lion* (2008)
**Angelic Bride* (2008)
**Prince of The Niger* (2009)
**Personal Desire* (2009)
**League of Gentlemen* (2009)
**Last Mogul of the League* (2009)
**Jealous Friend* (2009)
**Makers of Justice* (2010)
**Mirror of Life* (2011)
**End of Mirror of Life* (2011)
**[[Chetanna]]* (2014)
**Nkwocha* (2012)
**Ekwonga* (2013)
**Ada Mbano* (2014)
**Agaracha* (2016)
**New Educated Housewife* (2017)
**Blind Bartimus* (2015)
**Evil Coffin* (2016)
**Chosen Bride*
**Heart of Gold* (2019)

## Gbẹzan medetiti tọn etọn
Queen Nwokoye wlenalọ hẹ Mr. Uzoma mẹhe e ji ahohovi sunusi kẹdẹ awe na podọ viyọnusi dopo

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1982 lẹ
Zayn Africa

**Abdulmajid Aliyu** (yin jiji to azán tintan Ayidosun  1994) he sọ́ nọ yin yiylọdọ **Zayn Africa**, yin hanjitọ́, hankantọ otò Naijilia tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Zayn Africa yin jiji to Ayimatẹn Kaduna tọn bo yi wehọmẹ daho *Command Secondary School* tọn. E sọ yì wehọmẹ ọdinatẹ vivọjlado tọn bo yí Gbedewema to wehọmẹ alavọ Bayero tọn to Ayimatẹn Kaduna tọnto togbo Naijilia tọn mẹ. To owhe 2017, E dè ohàn yọyọ de tọ́n he hosọ́ etọn yin "The Relationship" po ohàn widopo devo lẹ po.

## Todohukanji azọ́n etọn lẹ tọn

To 2020, e sọ tọ́n to ohàn Hausa lẹ tọn Naijilia tọn dé mẹ he ye nọ ylọdọ "Da so samu ne".

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1994 lẹ
Orlando Owoh

**Orlando Owoh ** (yin jiji to azán wiẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 1932 jẹ Abọ̀húsun owhe 2008) yin hanjitọ po nukọntọ de po.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Yinkọ etọn wẹ Stephen Oladipupo Olaore Owomoyela, bo yin Jiji to Osogbo, to tògbo Naijilia tọn. To azán wiẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 1932. Yinkọ otọ́ etọn tọn wẹ Owomoyela podọ onọ̀ etọn nọ yin Christiana  Morenike Owomoyela. Gandudu dokọ Ifon-Ose tọn, to Ayimatẹn Ondo tọn, bọ onọ̀ etọn wa sọ́n Owo. gbẹtọ lẹ wa yọnẹ̀n taidi Dr. Orlando Owoh. Whlẹpatọ de wẹ é yin kakajẹ owhe 1958, whenuena hànjitọ dé basi oylọ̀ na ẹn nado wa hòhún na hànjitọ Kola Ogunmola.
Owoh lọsú dó hànjigbẹ́ etọn ai to 1960. E tindo ògbẹ́ lẹ taidi ògbẹ́ Omimah tọn, ogbẹ́ Young Kenneries tọn po *African Kenneries International* po, Owoh yin yinyọnẹ̀n lẹdo tògbo Naijilia tọn, dile etlẹ yindọ jùjú and fuji po wẹ to tojí. E ko de agbán kandeatọ́n tọn. Orlando Owoh kú to azán ẹnẹtọ osun widopotọ́ owhe 2008 tọn bo yin didi dó owhé etọn gbè to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Naijilia.

## Todohukanji azọ́n etọn lẹ tọn
Agbán he yin didetọ́n gbọn Dr. Orlando Owoh lẹ wẹ ( É ma yin debọdodego)
#Aiye nyi lo (medley) 
#Ajanaku Daraba
#Apartheid
#Asotito Aye
#Awa de
#Ayo mi sese bere
#Cain ati Abel
#Easter  special
#E ku iroju
#E Get As E Be
#Emi wa wa lowo re
#Experience
#Ganja I
#Ganja II
#Ibaje eniyan
#Igba aye Noah
#Ire loni
#I say No
#Iwa l'Oluwa nwo
#Iyawo  Olele
#Jeka sise
#Kangaroo
#Kennery de ijo ya
#Kose mani
#Late Dele Giwa
#LogbaLogba
#Ma wo mi roro
#Message
#Mo juba agba
#Money 4 hand back 4 ground
#Oriki Ojo
#Orin titun
#Thanksgiving
#Which is which.

Devo lẹ wẹ (é ma yin debọdodego)
#Brother ye se
#Day by day
#Diana
#Ebe mo be ori mi
#Zo Muje
#Egi nado
#Elese (sinner)
#Fiba fun Eledumare
#Ma pa mi l'oruko da
#Ma sika Ma doro
#Modupe (medley)
#Oju ni face
#Okan mi yin Oba orun
#Olorun Oba da wa lohun (medley)
#Oro loko laya
#Rex Lawson
#Wa ba mi jo
#Yabomisa sawale
#You be my Lover.

E ma yin agbán etọn lẹpo die.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1932 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2008 lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Denrele Edun

**Adenrele Oluwafemi Edun** hẹ mẹsusu nọ ylọ **Denrele** (yin jiji to azán Ayidosun, owhe 1981) yín Hunsingan Tẹlẹvisọn otò Naijilia tọn tọn. E ko yi bo sọ ko mọ Ajọ̀pogigopanamẹsusu lẹ po di,"Best TV Personality of the NEAs" to yovo tomẹ New York to owhe 2011,"Dynamic Award"tọn na "Best Youth TV Personality" owhe 2006/2007/2008, "The Future Awad for Best Producer" owhe 2007.

## Gbẹzan etọn tọn
Denrele yin jiji to "Hamburg", to otò Germany tọn. Otọ́ etọn yin ayọnnu, onọ̀ etọn yin  otovi India-Mauritius tọn.
E yin ovisunnu dopo ge na otọ́ etọn, bo sọ do nọvi yọnnu awe. E zan owhe atọ́n tintan etọn to gbẹzan etọn to otò Germany bo wa lẹkọ wa oto Naijilia bo yi wehọmẹ St. Gregory's College tọn, to Ikoyi po wehọmẹ alavọ Awọnlin (University of Lagos) tọn.
E yin nukọntọ na Ogbẹ owedutọ lẹ tọn hẹ nọ yin "The Iroko Band" he sinimawatọ Dr. Ola Balogun yin Anademẹtọ na.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gijimasu

**Gijimasu** Ahọlu otò Kano tọn bo dugan sọ́n Owhe 1095 jẹ 1134. É yin Visunnu Warisi po Yanas po tọn.

## Nutindo etọn lẹ
Gijimasu tindo Visunnu Awe he yinkọ yetọn nọ yin Nawata po Gawata po.

## Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Gijimasu tọn sọn owe *Palmer's 1908  English translation of the Kano Chronicle* tọn tin to Odo.
Gijimasu he yin visunnu Warisi tọn wẹ yin Saraki atọntọ́. Yinkọ  etọ̀n tọn wẹ Yanas. To whenue é lẹzun Ahọlu é tlọ́n Sheme bo dedo Gazarzawa. Mẹdelẹ dọ Visunnu etọn Tsaraki wẹ dó filọ ai.
Mazuda dọ, Ahọlu ehe wa nado gbà boṣiọ mítọn lẹ. ”  gbẹtọ lọ lẹ dọ, “E ma tindo huhlọn depope nado gbà boṣiọ mitọn lẹ.” 
Gijimasu po omẹ etọn lẹ po gbá ohọ dó  Gazarzawa. É klọ mẹho lọ lẹ gbọn nunina lẹ bíbẹ́ ná ye dali. Nuniná etọn zọn bọ é lẹzun Ògán na yé. Gbẹtọ lọ lẹ dọ “Omẹ dagbe dé wẹ dawe ehe yin! É nọ penukundo mi ganji!” Mazuda dọ, “N na ná Visunnu etọn Viyọnnu ṣie nado dà.” ṣigba Bugazau  hẹn tito lọ gblé na ẹn. Ahọ́lú lọ dọ na gbẹtọ lọ lẹ dogbọ̀n todaho de Didoai go. Omẹ lọ lẹ gblọ́n na ẹn dọ: “Dike mi ni gbá todaho lọ, na mí tindo huhlọn po hlọnhlọn po.” enẹwutu ye jẹ todaho lọ gbá ji. Ye jẹ Àdó lọ gbá ji sọ́n  Raria. Ahọ́lú lọ hù oyìn  100 to Àzán tintan he ye bẹ Azọ́n lọ jẹeji. Ye jẹ Àdó  Bazugar tọn dó ji, kakajẹ àdò osin tọn, àdó Adama tọn, àdó Gudan tọn po àdò Hóhó lẹ taidi àdó  
Waika tọn, àdó Kansakali tọn, podọ Kawungari  tọn po Tuji tọn po. É dó họngbo ṣinatọn. Ahọ́lú he nọ yin Rano  gbá todaho he nọ yin yiylọdọ Zamnagaba. É jẹ gbigbá ẹ ji san Rímin  Kira, bo ze àdó lọ gbọn Wawan  Toro, Tafasa, Kusarua, Kadába yi pé Họngbo Bai tọn. É dugan dó aigba lọ lẹ po ji bẹsọ́n  aigba Ahọ́lú Gano, Ahọ́lú San tọn, Ahọ́lú Debbi tọn, Ahọ́lú Ringim tọn, po Dan  Baḳonyaki po. Santolo  kẹdẹ wẹ diọnukúnsọ ẹ, na tomẹnu lọ lẹ su bosọ́ yin kosi. mẹdepope ma penugo nasọ dugan dó ye ji. Ahọ́lú Gano,  Dab,  po Debbi  po wá hausagbéjí owhè ṣinẹnẹ jẹnukọ̀n na Bagoda. Ṣigba Buram,  Isa, Baba, Kududufi, Alassan, po àgbàdo kano tọn lẹ, po ahọ́vi lẹ po hodo Bagoda. Gijimasu dugan na Owhe kande whẹpo dó kú.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Victor Akande

**Olusegun Victor Akande** yin tonudọtọ podọ whẹ̀yidọtọ dé po. Ewọ we yin dide taidi anadenanutọ agbasalilo tọn to agbegbe Ojo tọn l to plidopo osẹ́n-doaitọ ṣiantọ̀ntọ tọn to Awọnlin he ko bẹsọn azan ṣidopotọ, Avivọsun, Owhe 2015 to People's Democratic Party.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Onwuchekwa Jemie

**Onwuchekwa Jemie** yin wekantọ,oho milomilo-kantọ, linlinzọ́nwatọ dé po weyọnẹntọ Otò Naijilia tọn dé po.
## Otàn gbẹzan tọn
Jemie yin jiji dó Ayimatẹn Abia tọn mẹ, to Naijilia, bosọ yi Wehọmẹ daho *Hope Waddell Training* to Calabar.
E mọ gbedewema Bachelor of Arts tọn yí sọn Wehọmẹ daho, yedọ Wehọmẹ Alavọ Columbia tọn, podọ gbedewema daho sọn Wehọmẹ Alavọ Harvard tọn, whẹpo e do lẹkọ do Wehọmẹ Alavọ Columbia tọn na gbedewema daho hugan yiyi tọn to English po comparative literature po mẹ. To pọmẹ hẹ hagbẹ etọn ehelẹ Stanley Macebuh, Femi Osofisan, po Chinweizu Ibekwe po, Jemie yin dide taidi ogán linlinwe Guardian tọn, bo yin yinyọnẹn gbọn mẹsusu dali taidi mẹhe yin tlọntlọngbọn to linlinninamẹ to Naijilia,
E to azọ́nwa taidi weda linlinwe tọn jladotọ  tintan de podọ azinponọ na ogbẹ jladotọ lẹ tọn po.
E ko sọ basi zinjẹgbonu owe lẹ tọn, yindidi Langston Hughes tọn: An Introduction to the Poetry (1976) po Biafra Requiem po (1970), podọ Toward the Decolonization of African mericaLiterature (1983), bo wazọ́ndopọ po Chinweizu po Ihechukwu Madubuike, po Yo' Mama! po to: New Raps, Toasts, Dozens, Jokes and Children's Rhymes from Urban Black America (2003) mẹ.
To whenue e ko wazọ́n taidi weyọnẹntọ to English literature, African literature po African-American literature po to Wehọmẹ Alavọ Amẹlika tọn delẹ godo, Jemie lẹzun ogán linlinwe jladotọ tọn  Nigeria's Business Day tọn.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ṣanmadídó

**Ṣanmadídó** eyin atin pẹvi de bọ ama e tọn po atin etọn po blebù yọn na yizan na gbẹtọvi lẹ taun. Ama etọn ma nọ yìmọ do  klo, flinflin de wẹ é nọ yín, é sọ nọ dewan whanpẹnọ de, bọ gbẹtọvi lẹ nọ yi do da nusọnu bosọ nọ zan ẹn nado basi amasin.
Makoko

**Makoko** yin lẹdo de he tin tọ̀tó, sẹpọ ageklo Awọnlin tọn, to adà awetọ anà 3rd Mainland Bridge tọn ji. Diblayi mado-atọ̀n ohọ̀ he to lẹdo lọ mẹ lẹ tọn wẹ yin gbigbá do dòtin ji to tọ̀tó podọ do lẹdo aigba lọ tọn he pò ji. Gunnu lẹ wẹ yin suhugan mẹhe nọ nọ̀ tọ̀tó-waji lẹdo lọ tọn lẹ, yé wá sọn Gbagli podọ sọn Benẹ podọ azọ́n tangan he yé nọ wà wẹ whèhuhu.

Makoko to whedelẹnu nọ yin alọdlẹndo di "Venice he to Aflika" na osin susu he lẹdo e pé lẹ wutu. E yin sọhayina dọ gbẹtọ sọha he to lẹdo lọ mẹ wẹ 85,840; ṣigba gbẹtọ he to lẹdo lọ mẹ lẹ ma yin hihia tlọlọ to mẹhihia he wá aimẹ to 2007 whenu, podọ sọha mẹhe to finẹ lẹ tọn ko yin pinpọnhlan di dehe su hugan mọ. To Liyasun, Owhe 2012 tọn, tohọluduta Awọnlin tọn matin avase he jẹ de, degbe dọ apadewhe ohọ̀ he yin gbigbá do dòtin ji to lẹdo lọ mẹ lẹ tọn ni yin hihọliai. Ehe dekọtọn do ohọ̀ susu he to tọ̀tó lẹdo Iwaya/Makoko tọn lẹ hihọliai podọ ehe zọn bọ whédo susu ma sọ tindo fibẹtado ba. 

## Otàn

Makoko yin didoai to owhe kanweko fọtọnnukunẹnẹtọ, suhugan ohọ̀ he yin gigbá to lẹdo lọ mẹ tọn wẹ yin yin gbigbá do dòtin lẹ ji to tọ̀tó. Makoko yin lẹdo de he sẹpọ Iwaya po Oko Baba po. 

Yinkọ lọ Makoko yin hogbe Ayọgbe tọn de he eyin e yin lilẹdogbedevomẹ, e zẹemẹdo nado "ze Akoko". To aṣa Ayọnu lẹ tọn mẹ, amà "Akoko" tọn lẹ nọ yin yiyizan nado gọalọ na vijiji podọ e sọ nọ yin yiyizan to whenue ogán de jlo na yin zizedo gántẹnmẹ, Makoko egbezangbe tọn tindo amà ehe susu he wú lẹdo pe. 

To Liyasun 2012 tọn, tohọluduta Awọnlin tọn, to gandudu Babatunde Fashola tọn glọ, degbe dọ ohọ̀ he yin gigbá do dòtin ji lẹ to tọ̀tó Iwaya/Makoko tọn lẹ ni yin hihọliai podọ to ganhiho 72 poun gblamẹ he avase lọ yin nina godo, ohọ̀ he yin gigbá do dòtin ji lẹ susu wẹ yin hihọliai. Diblayi gbẹtọ sọha 3000 wẹ hẹn fibẹtado yetọn bu na nuyiwa ehe wutu. To osun awe he nuyiwa ehe wá aimẹ godo, ogbẹ́ họ̀gbigbá tọn de he yin yinyọnẹn di *Urban Spaces Innovation* basi tito de nado gọalọ to lẹdo Makoko tọn hinhẹn lodo mẹ po wepinplọn po. Tito ehe yin zizedonukọnna ogbẹ́ *Lagos State Ministry of Urban and Physical Planning* tọn to Alunlunsun 2014 tọn.

## Yẹdide-sẹdótẹn


Image:1962 Makoko map detail Lagos Nigeria txu-oclc-441966035-lagos-1962.jpg|Yẹdide lẹdo aigba tọn Awọnlin tọn to 1962, he do Makoko po Lagos Mainland po hia. 
Image:Makoko auf dem Wasser (5209071738).jpg
Image:Makoko auf dem Wasser (5208471435).jpg
Image:2010 Lagos Nigeria by Rainer Wozny 5342608955.jpg|Makoko, 2010
Image:Okoh collins photography landscape shots all over Nigeria.jpg|Yẹdide Makoko tọn de, 2017.
About to roast makoko.jpg|Whèvi he yin hùhù to Makoko lẹ 
After roasting makoko 3.jpg|Whèvi hihi to Makoko 
After roasting makoko 4.jpg|Whenue whèvi lẹ yin hihi godo to Makoko
Fish for sale at makoko Lagos.jpg
Fishers boat after work at makoko Lagos.jpg
Standby canoe.jpg
Women at work at makoko Lagos.jpg
Women at work at Makoko.jpg
Women at work at makoko Lagos 2.jpg
Maryam Abacha

**Maryam Abacha** (azan ẹnẹtọ, Whejisun, owhe 1949) yin asuṣiosi Sani Abacha tọn,  he yin gandutọ awhànzọ́n tọn sọn owhe 1993 jẹ 1998 tọn mẹ. To okú asu etọn tọn godo, alọ jẹ Maryam go to whenuena e jlo na họ̀n sọn Naijilia po saki gban-atọ́n-nukunatọ̀n he akuẹ gọ́ emẹ po.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1949 lẹ
Ayoka Olufunmilayo Adebambo

**Ayoka Olufunmilayo Adebambo** yin lẹnnuyọnẹtọ Naijilia podọ mẹplọntọ gando kanlin yìnyìn  podo kunkan yetọn lẹ po. E yin wesetọ  yọnnu tintan he plọn gando kanlinlin yìnyìn podo kunkan kanlin tọn po. To Zósun 2010, e yin nina ajọ̀  na e yin dopo to hagbẹ Animal Science Association of Nigeria (ASAN).

Hosọ (whla)
1	Azọn
2	Ajọ̀ podo ayidonugo po
3   Zinjẹgbonu lẹ
4	Nọtẹn gbonu tọn lẹ
5	Alọdlẹndonu lẹ

## Azọn
Wesetọ Ayoka bẹ azọn jẹeji to wehọmẹ alavọ Ibadan tọn taidi dohiatọ whepo e do yi azọnwatẹn dodinnanu-bibasi to glèzọnwiwa mẹ po mẹpinplọn po tọn wehọmẹ alavọ Obafemi Awolowo tọn, to Ile-Ife. To whenue e tin to Ile-Ife, e ze ayidonugo etọn do nukọn yiyi ohàn lẹ yìnyìn tọn ji na lẹndai ajọwiwa tọn. To 1993, e sẹtẹn yì azọnwatẹn kanlin yìnyìn tọn po lẹnunnuyọnẹn kúnkan-didiọ po tọn, to wehọmẹ alavọ tọn na glèzọnwiwa (Federal University of Agriculture), to Abeokuta to  Naijilia.  To alọnu din, e yin dopo to hagbẹ  Wedegbẹ́ Anadenanutọ lẹ tọn to wehọmẹ Alavọ  lọ tọn.

## Ajọ̀ podo ayidonugo po
To 2010, Ayoka mọ ajọ̀ yi na e yin dopo to hagbẹ Animal Science Association of Nigeria (ASAN) podo lẹnnuyọnẹto devo lẹ po.  Yinkọ etọn tin to todohukanji yọnnu fọtọnnukundopo (16) he yin omẹ nukundeji Naijilia tọn he yin lẹnnuyọnẹtọ podo dodinnanutọ po to tele Silverbird TV tọn ji. Ayoka sọ mọ ajọ̀ Tòwedegbẹ Britain tọn yi gọna ogbẹ nukọn yiyi lẹdo mẹ tọn.

## Zinjẹgbonu lẹ
*Application of principal component and discriminant analyses to morpho-structural indices of indigenous and exotic chickens raised under intensive management system[6]
*Effect of crossbreeding on fertility, hatchability and embryonic mortality of Nigerian local chickens[7]
*Genotype effect on distribution pattern of maternally derived antibody against Newcastle disease in Nigerian local chickens[8][9]
*Effect of Chicken Genotype on Growth Performance of Pure and Crossbred Progenies in the Development of a Broiler Line
*Genetic Diversity of zyxin and TNFRSF1A genes in Nigerian Local Chickens and Nera Black Chickens[10]
*Polymorphism of IGF-1 Promoter and the UTR Regions of Nigerian Locally Adapted Chickens
*APPLICATION OF MULTIVARIATE PRINCIPAL COMPONENT ANALYSIS TO MORPHOLOGICAL CHARACTERIZATION OF INDIGENOUS GOATS IN SOUTHERN NIGERIA
*ANIMAL BREEDS: A NATION HERITAGE

## Nọtẹn gbonu tọn lẹ
*https://web.archive.org/web/20220701135529/https://unaab.edu.ng/prof-adebambo-ayoka-olufunmilayo/
*https://www.researchgate.net/profile/Olufunmilayo-Adebambo
*https://www.wikidata.org/wiki/Q93872525
*https://web.archive.org/web/20210410090541/https://angr.org.ng/national-advisory-committee/professor-olufunmilayo-ayoka-adebambo/

## Alọdlẹndonu lẹ
Ibrahim Layode

**Ibrahim Olanrewaju Layode** yin tonudọtọ Naijilia tọn dé to dòwaji wedegbẹ tonudidọ otò Naijilia tọn sọn tonudọgbẹ *All Progressive Party (APC) mẹ. E wọ wẹ ze afọ topẹvi [[Gbagli]] tọn dai to osẹ́n-doaitẹn [[Ayimatẹn Awọnlin Tọn|ayimatẹn awọ̀nlin tọn]] mẹ.*

Adà:Otàn Gbẹzan tọn