open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mẹdekannujẹ

**Mẹdekannujẹ** yin nado sọgan basi dide to nujijọ voovo lẹ sẹnsẹn. Mẹdekannujẹ nọ tindo zẹẹmẹ eyin dọ eyin dide sọn ojlo mẹ. dide lẹ taidi ayinamẹ, nugbẹnamẹ ma nọ yin nude adavo eyin dide po mẹdekannujẹ po. Mẹdekannujẹ zẹẹmẹdo dọ gbẹtọ lẹ sọgan wa onu voovo lẹ, gbeta voovo lẹ nọ wa sọn nujijọ voovo lẹ mẹ. Nujijọ he yin wiwa po mẹdekannujẹ po sọgan jẹna pipa kavi whẹgbledomẹ. E yin mẹdekannujẹ ma tin ,nuyọnẹn  ma nọ tin to emẹ nado sayana kavi nado nanu mẹde na nuyiwa etọn. To ogbẹ ehe mẹ, podọ sọgbe hẹ osẹn, gbẹtọ lẹ tindo jlọjẹ nado tindo mẹdekannujẹ bo ka na sọ gbẹn nuhe ye do.

## Sọgbẹ hẹ tamẹnuplọnmẹ
Gbemima. Sogbẹ hẹ nukunnumọjẹnumẹ, aihọn lọ, wẹkẹ lọ taidi zomọ(Machine) de. linlẹn ehe ko wa aimẹ sọn nudi owhe 2500 die.

## Gbemima Sinsinyẹn
Gbemima voovo wẹ tin, Delẹ nọ dọmọ nuhe ko jọ wayi wẹ na dọ nuhe na jọ to sogodo. Yedọ wẹkẹ lọ taidi azọnwanu Ganhiho tọn, eyin a yọn nulẹpo gandego, a sọgan dọ nuhe na wa jọ. Pierce Simon  Laplace dọho dọ to 1814, he nọ yin yiylọdọ Laplace's demon. Eyin gbemima wẹ yin nulọ, be mẹdekannujẹ matin.

## Gbemima he bọawu
Nulinlẹntọ susu ma yinwanna nuhe nọ bọdo gbemima sinsinyẹn lẹ go, gbemima he bọawu lẹ nọ tẹnpọn nado sẹ gbemima do, bo ka sọ nọ dọ dọ mẹdekannujẹ yọnbasi. David hume zinnudo ehe ji dọmọ, medekannujẹ ma yin nugopipe lọ nado basi dide voovo lẹ to ojle dopolọ mẹ, chrysippos, tamẹnuplọnmetọ de na apajlẹ avun he yin sinsin do ase go. Avun ehe vo nado basi dide bo hodo ase ehe.

## Sogbe hẹ osẹn
Azon owhe dido tọn wẹ nado dindona whenue mẹde wa nude podọ nuhe lẹn ye to whenue ye wa nulọ. Di apajlẹ lẹnnupọndo mẹhe hu mẹ do ji. Whenudọtọ nọ tẹnpọn nado dindona eyin e yọnẹn do humẹ podọ eyin e basi dide do wa nulo.

## Sogbe hẹ lẹnnuyinyọnẹn

### Nulinlẹnpọn
Ojlẹ delẹ wayi, gbẹtọ lẹ di Democritus pọn wẹkẹ hlan di gbemima de. Gbetọ lẹ lẹndọ nudọnamẹ gigọ lẹ sọgan zọn bọ ye sọgan lẹn nuhe na jọ to nukọnmẹ. Lẹnuyinyọnẹn egbezangbe tọn lẹ, dohia dọ gbemima po nudevo lẹ po yin sisakadopọ.

## Dodinnanu dogọ
Nasrul Abit

**Nasrul Abit** ( 24 Awewesun 1954 - 28 Avivọsun 2021) yin tonudọtọ Indonesia tọn.  E yin dopo to ogbẹ́vi *Great Indonesia Movement Party* tọn lẹ mẹ. Ewọ wẹ yin ayimatẹn-gán ṣiantọntọ  whezẹtẹn Sumatra tọn sọn 12 Afínplọsun 2016 jẹ 12 Afínplọsun 2021.  E sọ yin alọgọtọ na Pesisir Selatan Regency sọn 2000 jẹ 2005. Abit yin jiji to Pesisir Selatan Regency.
Abit wá kú to 28 Avivọsun to Padang, Indonesia gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 dali podo e tindo owhe 66 to whenue e kú.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nelson Mandela

**Nelson Mandela** mẹhe ma yigbe na tito otohootogbeta yetọn nkọ, bo sọ yin otogan gbọn asóẹpipa otovi lẹ tọn Dali to otò he yin *Afrique du Sud* tọn mẹ. Ewọ yin dide taidi otogan mẹyu tintan to otò he yin afrique du sud tọn mẹ to Azan koatonnukunawetọ lidosun owhe fatonfenefodewiẹnẹ tọn mẹ. Mandela yin jiji to otò *Mvezo* he tin to otò afrique du sud tọn mẹ to ahọlu whẹndo *thembu* tọn mẹ. otozọn wiwà etọn doalọte na onu he yin mẹdepo to mẹde ṣẹnṣẹn, podọ numima kavi kinklan agbasa wunmẹn tọn do ovo. Ehe sọ dé alọpo na ògán dudomẹji yovo lẹ yin to afrique du sud sin otò mẹ. To ovu whenu etọn mẹ, otọ etọn ku whenuena ewọ Mandela ma do hugan owhe wiawe. E gbọ bó nọ kọmẹgan etọn de, he sọ do e wehọmẹ, ewọ lọ wẹ sọ yin wehọmẹyitọ tintan whẹndo Etọn tọn. To 1941 mẹ, e sọ yin menyinyian sọn wemaho plọnyiji alavọ tọn mẹ, na ewọ yin nunkọnnọtọ na ogbeta wehọmẹyitọ daho plọnyiji alavọ tọn lẹ, na hẹndote otoho do gbetazọnwatọ tọn. Sigba ewọ sọ tin to ogbẹta he pli otò afrique tọn lẹpo dopọ he ye nọ ylọ ANC, Bo sọ to azọn wa po họnhlọn po to ogbẹta lọ mẹ. Ewọ tindo ojlo nado whlẹn otò etọn Afrique du Sud tongan sọn mẹnuhẹngble kavi agọjijẹ yovo lẹ tọn mẹ matin nuhẹngble.
Mandela yin wiwle, bọ whẹdida dé sọ wa e ji, na eyin to viva po síwá po mẹ to 1962. E sọ nọ ògán ji na owhe 26•5. to owhe 1990, otogan frederick william De klerk tọn ze onu gbígbé dé ogbeta he pli otò Afrique tọn lẹpo dopọ tọn daga. Ehe sọ jo e ai. Podọ nado wayi otogan meyuu tintan to somisomi dé whenu. Mandela da Asi aton bo sọ tindo ovi sidopo. Ewọ tindo yọpọ pẹvi fọtonnunkunawe. To godo fifo oganduwhe etọn tọn to Azan wiẹnẹtọ (14 Ayidosun 1999), Mandela jo ogu na Thabo Mbeki taidi otogan yọyọ afrique du Sud tọn.
Mandela yi yẹyinu susugege to ogbẹ whenu etọn, taidi yẹyi akuẹmahọ jijọho tọn na nukọntọ zọn. To Ayidosun 2004 Mandela de Ede sọn otogun gbẹmẹ, bo sọ nọ ojlẹ susu he họntọn etọn lẹ podọ whẹndo etọn.
Mandela yin mẹhe ye wa lanmẹzọn na to dotowhe to Pretoria na diho ahunkẹn tọn Ehe sọ fọn jẹeji to osun he já lẹ whenu. Mandela ku to azan de atọ́ntọ osun wiawetọ owhe 2013 to otoho mẹ fi he ye ji te aigba Houghton tọn to Johannesburg to owhe kanwekoatọntọ etọn mẹ.
Mandela yin didi to ogletagbeji etọn Qunu tọn mẹ, to wheyihọ otò lọ tọn fihe e whẹn te.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ngozi Nwosu

**Ngozi Nwosu** yin jiji to azan tintan, Avivọsun, owhe 1963 tọn mẹ. E yin Aihundatọ nukundeji de bo yin mẹhe nọ dé aihun tọn bosọ yin vijiji Otò Naijilia tọn. E bẹ Aihundida sinimọ tọn jẹeji to ogbe Ayọgbe tọn mẹ whẹpo e do kọnawudopọ to Aihundida Igbo tọn he hosọ Etọn yin *Loving in Bandage*.

## Gbezan etọn
Nwosu yin tovi Arochukwu tọn to Ayimatẹn Abia tọn. E whẹn to Awọnlin to fihe eyin jiji dó. E hẹn Otọ etọn bu to oku mẹ to Awhan nuglọ tọn Naijilia tọn Whenu. E se glẹnsigbe, Ayọgbe po Igbo gbe po ganji. E yi  wehọmẹ dokọ̀ St Paul Anglican tọn, to Idi ọrọ. Enẹgodo eyi wehọmẹ daho *Maryland Comprehensive High school* tọn to Ikẹja to Ayimatẹn Awọnlin tọn. E yi na nuplọnmẹ azọn Aihundida tọn to Otò Reverend fabian oko glọ to Azọnwhe Aihundatọ *Royal Theatre Art Club School*.

## Azọn etọn lẹ
E bẹ Azọ́n Aihundida tọn Etọn jẹeji to Whenue e tin to wehọmẹ. E tindo mahẹ to Aihun taidi "madam v boot" to Aihun television tọn he hosọ etọn yin *Ripples* mẹ. E sọ tindo mahẹ to Aihun taidi "Peace" to Aihun dida Televiziọn nukikodonamẹ tọn de he nọ yin *Fuji House of Commotion* (he Amaka Igwe zedai). Ewọ wẹ Asi atọntọ he Fuji da to Aihun lọ mẹ. To owhe 2018 tọn mẹ e tindo mahẹ to Aihun taidi "Ẹnẹ" to Aihun "Sade" tọn mẹ. Esọ yin Azinponọ na Aihun delẹ taidi Evil Passion, Stainless po tito Ladio tọn de he nọ basi onga po.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Niger State Polytechnic

**Niger State Polytechnic**, he yè sọ nọ ylọ dọ  **Nigerpoly**, yin wehọmẹ nupinplọn atọ̀ntọ tọn *(tertiary learning institution)* de to  Zungeru to ayimatẹn Niger tọn mẹ to Naijilia.

## Otàn po Yanwle po
Wehọmẹ lọ bẹjẹeji to  Zungeru College of Advanced Studies (ZUCAS). Gandudu ayimatẹn tọn ze ZUCAS sinai do osẹ́ndoai Ayimatẹn Niger Tọn 1979 tọn ji, amọ́ nado dọ hojọho, e bẹ azọ́n jẹeji to azán 10tọ Alunlunsun 1977 tọn to nọtẹn whenu gli tọn de mẹ to wehọ Government College tọn mẹ to Bida. To Zósun 1984 tọn mẹ, wehọ lọ yin tẹnsẹna yi nọtẹn tẹgbẹ̀ tọn etọn mẹ to lẹdo he na ṣẹnṣẹn  Zungeru po  Wushishi po tọn po mẹ. Yanwle dowhenu tọn wehọ lọ tọn wẹ nado wleawudai na pọngbọ̀ nujọnu tọn na hudo nubiọtomẹsi dandan tọn lẹ tọn na wehọmẹvi he jlo na bio wehọmẹ alavọ tọn lẹ po wepinplọn jẹnukọnna nupinplọn gbedewemayiyi tọn *(sub-degree level)* lẹ po. Tito Wepinplọn tọn  6-3-3-4 tọn Naijilia tọn ko hẹn zẹemẹvivọbasinanu po anademẹ lẹ didiọ po bibasi gando otẹn Wehọmẹ wepinplọn dokọ̀ tọn lẹ po Wehọmẹ wepinplọn daho daho tọn lẹ po zun dandannu.
Po nukununumọjẹnumẹ ehe po, gandudu Ayimatẹn Niger Tọn gbọn Nudide Wedegbẹ́ tọn sọha. C 4(11) tọn dali to Awewesun owhe 1990, doalọwemẹ dọ ZUCAS ni yin didiọ zun   Niger State Polytechnic, Zungeru. Gbọnmọ dali, Osẹndoai ayimatẹn Niger tọn sọha. 9 owhe 1991 tọn bẹ azọ́n jẹeji to azán tintan Kọ́yànsun 1991 tọn nado hẹn nudide tẹndidiọ tọn lọ lodo.

Todin, wehọmẹ lọ nọ wazọ́n taidi tito wehọmẹ daho de tọn po weplọntẹn daho awè po, ehelẹ wẹ:  College of Science and Technology (CST) lọ to Zungeru, po College of Administrative and Business Studies (CABS) po to Bida.

## Sọ Pọ́n
*Todohukanji wehọmẹ nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ tọn to Naijilia

## Alọdlẹndonu lẹ
Nawata po Gawata po

**Nawata po Gawata po** wẹ yin Ahọlu Otò Kano tọn lẹ sọn owhe 1134 jẹ 1136 tọn mẹ. Yé lẹ wẹ yin ahovi na Gijimasu po Munsada po.

## Gandudu
Ahọlu Ahovi ehelẹ nọpọ dó dugan dó Otò Kano ji kakajẹ whenue dopo to yemẹ (yé ma dọ dehe e yin to ahovi lọ lẹ mẹ) basi matintọ to osun ṣinawe godo he e hẹ ofin ji.
Ahovi awetọ lọ basi matintọ to owhe 1136 to whenue ewọ kẹdẹ ko dugan na osun fọtọ̀nnukunawe godo.

## Debọdo-dego
Ahọlu Ahovi ehelẹ tindo kọdetọn dagbe to 1136 gbọn mẹdaho yetọn Yusa dali, he mẹlẹ sọ yọnẹn taidi Isaraki.

## Otàn Gbẹzan tọn to Otànnugbo Kano tọn  mẹ
Ehelẹ wẹ otàn gbẹzan Nawata po Gawata po tọn sọn owe lọ *Palmer's 1908 English translation of the Kano Chronicle* mẹ.
Gandudu ahovi Nawata po Gawata tọn po, he yin ovi Gijimasu tọn yin gandudu ẹnẹtọ tọn.
Onọ̀ yetọn wẹ Munsada. Yé nọpọ dó dugan dó Otò Kano tọn ji na osun ṣinawe; enẹgodo dopo to yemẹ yin matintọ; bọ diẹ yin jijodo.
Dopo depo dugan na owhe dopo po osun atọ́n po, to enẹgodo e basi matintọ.

To pọmẹ ye dugan na owhe awe.

Otànugbo Kano tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ
Nazeem Olufemi Mimiko

**Nazeem Olufemi Mimiko** yin jiji to Azan tintan Osun Atọ́ntọ owhe 1960 yin nuyonentọ dogbọn tito wehihia po Anadenanutọ Daho to wehọmẹ Alavọ Adekunle Ajasin, hẹ yin wehọmẹ Ayimatẹn Ondo tọn to Togbo Naijilia tọn. wehọmẹ mẹho United State Transparency International Standard(USTIS) dọ e tin to wehọmẹ he yọnhugan to Owhe 2014 to gandudu Femi Mimiko whenu. Olufemi Mimiko kẹdẹ wẹ Anadenanutọ Daho to wehọmẹ Alavọ tọn he yin dide nado yì hodidọ bẹplidopọ otò Naijilia tọn he wa Aimẹ to gandudu Togbogan Good luck Ebele Jonathan to owhe 2014. E yí Otẹn Aṣẹpipa po Anadenanutọ Daho tọn to wehọmẹ Adekunle Ajasin tọn to osun tintan owhe 2010. É yin Dopo to Ọgbẹ *African and African-American Studies Associates*, sọn Wehọmẹ Alavọ Harvard University, Cambridge, MA, USA.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nike Peller

Ogán **Nike Peller** yin tovi Otò Naijilia tọn, e yin aihundatọ yọnnu Naijilia-nu dé he nọ daihun ayọgbe tọn lẹ. E sọ yin sinima-zọnwatọ dé, aihundatọ oplo ji tọn dé po, he sọ yin yinyọnẹn taidi viyọnnu weyọnẹntọ Peller tọn. E yin dide do ogàntẹn **Yeye Agbasaga** otò Erin Osun tọn mẹ, e jẹ otẹn ehe mẹ to owhe 2010 tọn mẹ.

## Aihun he mẹ e ko sọawuhia te pọn lẹ

**Aye Lu*
**Adun*
**Eni Owo*
**Kiniun Alhaji*
**Àtànpàkò Otún*
**Sekere*
**Ayé Ajekú*
**Eko O'tobi 1*
**Eko O'tobi 2*
**Fila Daddy*
**Tomisin*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nile

**Nile** yín tọ̀sisa de to Aflika, tọ̀sisa Nile tọn wẹ yín dehe dite hugan to aigba jí, ṣigba etomọṣo tọ̀sisa devo lẹ tin he tindo osin he su hugan dehe tin to nile. Tọ̀sisa ehe nọ sa yi bio ohu mẹditaleni tọn mẹ, sẹpọ Aleksandlia. hogbe Glẹki tọn (Neil's) mẹ wẹ yinkọ etọn yín dìde sọn.
Oto voovo lẹ mẹ wẹ Tọ̀sisa nile tọn sa gbọn, di apajlẹ e sa sọn otọ Victoria tọn he tin to Uganda mẹ bo wa gbọn Sudan, enegodo, asisa etọn dlẹnkan gbọn Egipti po Etiopia po. Tọ̀sisa Nile tọn yín onu tangan na oto he mẹ e sa gbọn lẹ, mẹsusu he nọ nọ lẹdo tọ̀sisa ehe tọn wẹ nọ do tojihun yi fie ye jei na tọ̀sisa lọ hẹn-ẹn boawu nado yi ofi susu gbọn otọ ji, enẹwutu togbó susu he tin to Egipti wẹ tin to tọ̀sisa ehe to. Diblayin Osin he nọ yín yiyizan nado husinna jinukun wunmẹ lẹpo to Egipti dowhenu tọn wẹ nọ yín dida sọn tọ̀sisa nile tọn mẹ. Tọ̀sisa ehe yín onu tangan na Egipti-nu lẹ to hohowhenu. Kanlin wunmẹwunmẹ lẹ wẹ nọ nọ sẹpọ tọ̀sisa nile tọn, susu devo lẹ nọ nọ e mẹ, Kanlin lẹ taidi Olo, ohẹ voovo lẹ, whevi wunmẹwunmẹ lẹ po mọ-mọ po.
Ninọmẹ

**Ninọmẹ** wẹ oplọn jijọ dagbe po oylan po. eyin ada dopo to oplọn tamẹnuplọnmẹ tọn. Ninọmẹ nọ na gblọndo taidi: 
# Nuyiwa tẹlẹ wẹ yọn? nuyiwa tẹlẹ wẹ yin aovi? 
# Nawẹ mi sọgan do vogbingbọn lọ hia gbọn?
# Be dagbe po oylan po yin dopolọ wẹ ya?
# Nawẹ mi sọgan basi nudide sinsinyẹn lẹ he sọgan gọalọ kavi gbleawunamẹ gbọn.
# Nawẹ nuyiwa nọ gando mẹdevo lẹ gbọn?

## Linlẹn lẹ gando ninọmẹ go
To whenue ye to hodọdopọ, oplọn tamẹnuplọnmẹ tọn nọ yin mima do:
#Nulinlẹnpọn do walọ gblezọn ji. 
# E nọ gando lẹnuyinyọnẹn go. 
# Mẹdekannujẹ gbẹtọ lẹ tọn nado basi dide na yede gando lehe ye na yinuwa gando yise yetọn go do ji. walọ gblezọn yin nuhe mẹdelẹ lẹndọ eyọn kavi  ylan. walọ voovo wẹ tin ṣigba ye nọ tindo mima delẹ, di apajlẹ, mẹsusu lẹndọ mẹhuhu ylan (yijlẹdo Ẹksodu 20:13). tamẹnuplọnmẹtọ lẹ tindo lọ nado zindonukọn to dodinnanu mẹ gando walọ go. Oto susu wẹ tindo osẹ́n yetọn yetọn lẹ gando walọ go. 
#Etewe Ninọmẹ nọ yin yiyizan na. Nukunnumojenume gando Ninọmẹ go sogan gọalo na gbẹtọ le nado basi nudide mehe ye na wa to whenue ye tindo ojlo na nude. Ninọmẹ so gando ada nupinplon tọn devo lẹ.
# E no gando nupinplon do sinsen ji,to sinsen mẹ gbẹtọ lẹ no saba plọn nuhe yọn kavi ylan sọn nuhe ye yise gando jiwheyewhe gọ .linlen nujonu tọn dẹlẹ ko wa sinsen he gando dagbe po oylan po go. Pọn gbedide ao(10) lẹ.
# Medele dọ dọ e gando akwẹ losu go. akwẹ yin nutintengbe de he gando ogbe gbetovi tọn go. Di apajlẹ, Biblu dọmọ Akwẹ wẹ adọ nuylankan lẹepọ tọn (2 Timothy) tanmenuplọnmẹ lẹ dọ do eyin gbeto vude zan akwe to aliho he ma sogbe mẹ, e sogan gbleawie gbeto susu ji.
# Tonudọtọ le no ze osẹn lẹ dai nado gọalo na melepo nido wa dagbe.
#  Gbẹto di dotozonwato lẹ dona penukun nudide sinsinyen gando aliho he me ye penukun gbẹtọ lẹ go do.
#  Hododopo do onu ehe ji sogan gọalọ nado dọalọtena avunhihọ kavi awhan ehe lo no wazon to whenue melepo kongbedopo dọ jijọho yin nujonu.
Weda he gandogo lẹ.
* *Conflict or interest.*
* *Ethical tradition.*
* *Morality.*
* *Utilitarianism.*
* *Virtue.*
* Owe Republic. Plato nọ doayi nuhe jọ lẹ go. e nọ dike bọ jijọ delẹ ni di yede. apajlẹ dopo wẹ diọdo he nọ sọawuhia sọn ovu whenu kakajẹ mẹhomẹ. Ehe nọ bẹ nugonu homẹ tọn he nọ yinuwa do whinwhẹn po jijọ po ji. jijọ nọ yin ṣiṣadopọ podo nupinplọn po. nudida he doglẹ hugan lẹ sọgan plọnnu podo awubibọ po hugan dehe ma doglẹ lẹ. kanlin he bọawu lẹ lọsu nọ wa vẹawu nado mọdona. ehe yin aliho tangan nado nupinplọn. na nudida, nupinplọn zẹẹmẹdo jijọ diọdo na ye nọ flin dọ ye ko nọ ninọmẹ mọnkọ pọn bosọ yọn lehe ye na yinuwa gbọn. Gbẹtọ lẹ nọ yi hogbe lọ 'jijọ' zan nado do aliho he mẹ gbẹtọ lẹ nọ yinuwa po yedelẹ po. Ovi lẹ nọ yin pinplọn nuhe yin jijọ dagbe po jijọ ylankan po. Jijọ dagbe nọ yin zẹẹmẹbasina nado hundonuvo na mẹdevo lẹ. e nọ do walọ he mẹlẹpo to lẹdo lọ mẹ nọ donukun sọn mẹdevo lẹ de.
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (Azan fọtọnnukundopotọ Osun widopotọ Owhe 1904 jẹ Azan widopotọ Osun Atọ́ntọ Owhe 1996) kavi **Zik** doglido yin Naijilia sìn vijiji bo wa sọn Akọ̀ Ìgbò tọn mẹ. Azikiwe yin Dopo to Tonudọtọ Naijilia tọn lẹ mẹ, esọ yin nukọntọ na Owanyin zizedaga to otò Naijilia tọn mẹ kakajẹ egbehe, Mọdopolọ e sọ yin Tògán to Gandudu whla Tintan otò Naijilia tọn to Whenue Naijilia mọ mẹdekannujẹ yí to Owhe 1960.

## Vuwhenu etọn
Azikiwe yin jiji to Azan fọtọnnukundopotọ Osun widopotọ Owhe 1904 to Zungeru, to Naijilia dile Etlẹ yindọ mẹjitọ Etọn lẹ yin Ígbò sọn apa whezẹtẹn waji Naijilia tọn. Nnamdi zẹẹmẹ do" Otọ́ Ṣie Tin Togbẹ̀". To wehọmẹ yiyi etọn godo to Methodist High School to Awọnlin, e dedo Otò Amẹlika tọn mẹ finẹ wẹ e yí Wehọmẹ Alavọ Howard tọn to Washington, D.c. bo fo wepiplọn to Wehọmẹ Alavọ Lincoln to Aimatẹn Pennsylvania tọn to Owhe 1930. E hiawe to Calabar Po Awọnlin Po. Ewọ wẹ Azinponọ na *Morning Post West African Pilot*. Ewọ wẹ mẹyuu Tintan he du Ayimatẹngan lẹpo to Naijilia to Owhe 1960. Ewọ wẹ Dowatọ Wehọmẹ Alavọ Usukka tọn. E ku to Owhe 1996.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nududu

**Nududu** yin nuhe gbẹtọ lẹ po kanlin lẹ po nọ du nado sọgan nọgbẹ. Nuvikun ogbẹnọ lẹpo wẹ nọ tindo nuhudo Nududu tọn nado mọ huhlọn bo nọgbẹ. Nududu lẹ nọ saba yin Nudido lẹ kavi Kanlin lẹ. E sọ nọ yin dudu gbọn nutogbẹ lẹpo dali, bo nọ na huhlọn po agbasalilo po.
Nududu bẹ dudu he gbẹtọ lẹ po kanlin lẹ po dó hudo etọn nado nọgbẹ hẹn. Nududu sọ nọ hẹn gbẹtọ jaya.

Nududu nọ bẹ *Protein*, Oju, *Carbohydrates*, *Vitamins*, Osin po *Minerals* po hẹn.
Nùnunu he nọ na huhlọn po dudu ogbẹ tọn lẹ po nọ yin yiylọ dọ *Ahán*. Na eyindọ mẹ dé ma mọ Nududu e nọ yi nùnunu bo dó fakọ.

Glelilẹ mẹ wẹ Nududu susu he gbẹtọ nọ du lẹ nọ tọ́n sọn. Glelilẹ nọ bẹ Nudido lẹ po kanlin yinyin lẹ po hẹn.
Nukunjijlado

Tohohowhenu, mẹsusu ma do ayiha **Nunkunmẹ jijlado** tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Yọnnu lẹ saba nọ jlanukunnmẹdo pẹde na yé nido yọn whanpẹ bo yọnpọn. Ṣigba, whenue *House of Tara* ko wa t'ome to owhe 1998, yọnnu lẹ ko yi alọ devo bo do ze oho lọ. Todín, mẹsusu ko yi Nukunjijlado di azọn daho. Kandai ko sọ dike mi ni yọnẹn dọ ye nọ mọ akwesusu to azọn lọ me. Oviyọnnu de, he oyín etọn nọ yin *Bebe* he sọ nọ ylọ ede dọ *Bibiyonce* ko sọ yi alọ devo bo do hẹn azọn lọ.
E wleawu na azọn lọ bo sọ do adọgbigbo do e kan. Alọzọn e tọn sọ yọn taun. Alọnuzọn etọn yọn sọmọ bọ, gbẹtọ nukundeji lẹ nọ to yiylọ ẹ na azọn wiwa. Mẹhe e nọ wazọn na lẹ ko sọ su taun. Mẹhe sọ hodo e to *facebook* ji ko sọ su taun kaka ye ko jẹ 500,000.
Mẹhe e ko nọ wazọn na lẹ die; Rita Dominic, Nneji Hampson, Erica  Ndewendim, Lilian Esoro, Ndima Okojie, Shara Ooza podo mẹdevo lẹ
Nukuntintọn

**Nukuntintọn** yin zẹẹmẹ basina dọ whenue mẹde ma sọgan mọ nudepope. Eyin etlẹ sọgan mọnu pẹẹde janwẹ, nukuntọnnọ janwẹ e yin. Whẹwhiwhẹn he wutu e yinmọ wẹ yindọ, e ma sọgan mọnu ganji, nuhe do sinmẹ lẹ wẹ e sọgan mọ. To oto he hunnukun lẹ mẹ, jọja kleun de wẹ nọ yin nukuntọnnọ. To aihọn lọ mẹ, nuhe nọ hẹn mẹde yin nukuntọnnọ wẹ yindọ, eyin nududu  hunsindagbe tọn whedo ye kavi awutu to agbasa mẹ lọsu sọgan zọn, taidi *Cataracts* po *Trachoma* po. Gbẹtọ sọgan yin nukuntọnnọ na nujijọ madonukun kavi ni yindọ eyin jiji domọ. Eyin mẹde tọnnukun, ye nọ saba zan nuhe nọ yin yiylọdọ *Alphabeth in braille* (kavi nukinkan alọyidohia) po Avun he yin pinplọn ganji nado do ali hia mẹ lẹ po. Dopo to mẹhe yin nukuntọnnọ bosọ diyin lẹ mẹ wẹ gbẹtọ taidi Louis Braille, ewọ wẹ mẹhe basi *Braille alphabet*, Steve Wonder, Ray Charle po Hellen keller po.

## Alọdlẹndonu lẹ
Numọtolanmẹ

**Numọtolanmẹ** nọ yin mimọ to gbẹtọ lẹpo mẹ. Numọtolanmẹ nọ wa sọn nugonu he yin ṣiṣaka dopọ po Ahun po. É nọ biọ vivẹnudido susu nado dava numọtolanmẹ mẹde tọn. Gbẹtọ sọgan diọ walọ etọn sọgbe hẹ numọtolanmẹ Etọn. É nọ zọn bọ mẹde sọgan wà nupaṣamẹnu lẹ to whedelẹnu. Lẹunuyọnẹntọ lẹ kò Basi zẹẹmẹ susu lẹ gando numọtolanmẹ go dọ e bẹ́:
#Numimọ Nukleninọ tọn.
#Nuyiwa he sọgan yin mimọ gbọn gbẹtọ lẹ dali.
#Nuyiwa to Agbasaliho.

Zẹẹmẹ dé die:
"Numọtolanmẹ yin Nuyiwa he nọ tọn dile kanlin kavi gbẹtọ dé zan gbẹzan etọn do. Numọtolanmẹ nọ tọn to Numimọ, mẹpipa,Walọ dagbe po Numimọ gbigbọjọ tọn po mẹ. Numọtolanmẹ sọ tindo kanṣiṣa po Agbasa,jijọmẹtọn. É bẹ nugonu agbasa tọn lẹ  he to azọn wa na Owhe kanweko susu lẹ po  Nugonu jlọlẹ mẹtọn yinyọnen po agbọmajẹdo tọn po Apọn po hẹn.

## Nuhe numọtolanmẹ nọ wa lẹ
Nupinplọn do numọtolanmẹ ji yin dopo to owe he Darwin Kan to Whenuena e Kan The Descent of man po godo. É dé owe The expression of the emotion in man and animals tọn to Owhe 1873 tọ. É ko kan kanbiọ susu lẹ se lẹdo Aihọn pe gando zẹẹmẹ numọtolanmẹ tọn go, bọ  zẹẹmẹ dopolọ yin bibasi na ẹn. Eyin mọwẹ, bè yé dona ko dugu zomọ he dé Nuyiwa lọ hia. Yé dona ko Basii to aliho he taidi wunmẹ gbẹtọ tọn, E ko yin yinyọnen gbọn oyọnẹn nugonu agbasa tọn bọ okan he to nukunmẹ na ẹn yin nudopolọ kavi di gbẹtọ tọn.
Darwin Basi zẹẹmẹ Nuyiwa numọtolanmẹ tọn to yẹdenu po whlẹpipa ji. Ekman lọsu wa nudopolọ to dodinnanu to New Guinea, fihe e kanbiọ gbẹtọ lẹ nado Basi zẹẹmẹ do numọtolanmẹ ji yin didohia to yẹdenu lẹ ji.kanvinvan Darwin tọn to zẹẹmẹ dindin na numọtolanmẹ su taun hugan gbedepọn.
Tadona he kọn Ekman wa die:
#Nuyiwa delẹ nọ doalọte to nukunwhiwhe Dopo gblamẹ. Ye nọ tón to Whenue gbẹtọ whla numọtolanmẹ yetọn.

#Numọtolanmẹ taidi zomọ he nọ dindonanu, Nuyiwa gando nujọnu delẹ he gando dagbemẹninọ mítọn go.(pg21)
#Numọtolanmẹ nọ fọn eyin mí ma dé nuhe to yiyi to Ahun mítọn mẹ sẹ(pg21)
#Zomọ he nọ pọn nuhe sinyẹn na dagbemẹninọ mítọn.(pg23)
#Yise nulẹ tin na yede nọ yidogọna numọtolanmẹ mítọn.
#Owanyin na kavi wa wangbẹna to walọyizan mẹ bọ sọ nususu gando numọtolanmẹ mítọn.
#Miyọn Avase nina tọn-nọ sẹ ayinamẹ hlan mẹhe tindo numọtolanmẹ dé tọn sọ nude to jijọ to Agbasa mẹ.

## Weda he di yedelẹ

## Numotolanmẹ lẹ

## Alọ̀dlẹndonu lẹ
Nusọnu

**Nusọnu** yin wunmẹ nududu tọn dé. Gbẹtọ lẹ nọ wleawuna nusọnu gbọn nudanu lẹ po osin po yiyizan dali. Enẹgodo, yé nọ ba nusọnu lọ do agban kavi nududupanu dé mẹ, enẹgodo, e nọ yin dudu. Omá wunmẹ voovo lẹ nọ saba yin yiyizan nado dà nusọnu bo nọ yin dudu. Olàn lọsu nọ yin yiyizan nado dà nusọnu. Nusọnu he yin dida bo pẹn ganji nọ yin pinpọnhlan taidi oja. Nusọnu wunmẹ awe wẹ tin. Ode nọ pẹn bọ awetọ nọ ṣlo. Nuhe nọ yin yiyizan nado dà nusọnu lẹ su taun, di apajlẹ, omá, humẹwhevi, koklozin po mọmọ po. Nudunu he yè do nọ du nusọnu lẹ wẹ mọlikun, telubọ, owọ́ po mọmọ po.

## Weda he gandego lẹ
Wunmẹ nusọnu tọn lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Nuwàgbe

**Nuwàgbe** yin hógbe adà hodidọ tọn de he to whenue e yin zinzan, nọ bẹ nuwiwa  (*zé*, *hia*, *zinzọnlin*, *họ̀nwezun*, *plọn*), nujijọ (*jọ̀*, *lẹzun*), kavi ninọmẹ de (*tin*, *togbẹ̀*, *nọte*) hẹn.
Nugbo

**Nugbo** yin Nudepope he Sọgbe (nuhe jọ) kavi pẹvide to e mẹ. É sọgan yin hodọdopọ nugbo. Oho kavi Nuhe ma yin nugbo yin lalo kavi Ovọ. Nuhe yin nugbo jọ; ṣigba nuhe yin lalo ma jọ. Aristotle sọ; Nado dọ nuhe ma jọ kavi Nuhe ma yin nugbo yin lalo., Podọ Nado dọ nuhe yin mọ yin nugbo. Mọdopolọ ọjọ dé sọgan yin sọdọ dó Lehe nulẹ tin te dai, ehe sọgan yin nugbo eyin é gbẹ to mọ kakajẹ din. Nugbo yin dide sọn hogbe ehelẹ mẹ to yovogbemẹ, trìewp, trèuwp, trywp, trewpe mẹ.
Zẹẹmẹ susu lẹ wẹ ko yin bibasi na Nugbo, delẹ to e mẹ die:

#Nado dindona eyin hodidọ dé sọ̀gbe.
#Nado dindonanu to Whenue kanbiọ kavi Nuhahun dé fọndote.
#Nuyonentọ susu lẹ wẹ ko de linlẹn yetọn tọ́n gando Ehe go.

## Apajlẹ
*Nugbo wẹ dọ Avun yin Kanlin dé, E ma yin nugbo (lalo) dọ Avun yin jinukun dé.
*Eyin Nugbo dọ ohẹ dodo nọ yin mimọ to mauritiọsi (na Nugbo tọn é ma yin mimọ to filẹpo). É mayin nugbo dọ ohẹ dodo tin.
*E mayin nugbo dọ yunikọnu tin, E yin nugbo dọ yunikọnu matin.

## Yinkọ devo lẹ
Nuhe ma yin nugbo yin lalo. Nugbo daa didọ̀ sọ nọ yin yiylọdọ lalo. Eyin mẹde dọ nugbo, mi sọgan ylọ mẹlọ dọ Nugbonọ, hodidọ he ma bẹ Nugbo hẹn nọ yin yiylọdọ lalo eyin mẹhe to holọ dọ yọnẹn dọ oho lọ ma yin Nugbo. Mẹhe to Nuhe mayin nugbo dọ sọgan yin yiylọdọ lalonọ.

## Nugbo po Lalo po to nulinlẹn po nuyise po mẹ
Etẹwẹ yin Nugbo? Pontiu Pilatu (Johanu 18:38)
Nugbo yin dopo to nuyinyọnẹn to nulẹpọn mẹ. Awetọ yin lalo. To òhiá mẹ Nugbo nọ yin kinkan dole,T, T kavi I. Aristotle wẹ yin mẹtintan he yi nulinlẹn dó whlẹpipazọn mẹ enọ yin yiylọdọ (propositional logic) nulẹnpọn Devo lẹ nọ bẹ nulinlẹn matimatiiki tọn kavi yẹhiadonu lẹ hẹn. Boolean algebra sọ bẹ lalo po Nugbo po hẹn.

Kanṣiṣa he tin to oyọnẹn nubibiọ po Numimọ po nukun po ṣẹnṣẹn nọ yin yiyizan gbọn oyọnẹn jowamọnu lẹ po nuyise lẹunuyọnẹn lẹ dali.

## Weda he sẹpọ yedelẹ

## Nugbo titengbe lẹ

## Nujọnu yinyin Nugbo tọn

## Veritasi

## Alọdlendonulẹ
Nukunhunhun

**Nukunhunhun** yin hogbe dé he nọ yin yiyizan na hogbe glẹnsigbe tọn lọ *civilization*, he na taun tọn, yin hogbe dé he wá sọn Latin-gbè mẹ, enẹwẹ *civis* he zẹemẹdo "mẹde he nọ nọ̀ tòhò dé mẹ". Lomunu dowhenu tọn lẹ nọ jlo dọ mẹhe yé gbawhàn yẹtọn lẹ ni nọ nọ̀ tòhò lẹ mẹ. Eyin gbẹtọ lẹ hùnnukun, e zẹemẹdo dọ yé ko plọnnu gando nuyọnẹn, azọ́n-yinyọnẹn podọ oyọnẹn he ko yin bibẹpli sọn owhe-kanweko susu lẹ die to nukọnyiyi gbẹtọvi lẹ tọn mẹ. Adà awetọ nukunhunhun tọn to whedelẹnu sọgan yin yiylọdọ gletanu, mẹhe ma hùnnukun, kavi mẹhe to nuyiwa taidi kanlin.

Nukunhunhun na taun tọn zẹemẹdo nukọnyiyi taun lẹdo dé kavi titobasinanu dé tọn. Ehe zẹemẹdo dọ yé tindo osẹ́n yetọn lẹ, aṣa yetọn titi lẹ, aliho tangan dé he mẹ yé nọ mọ nududu yetọn te, podọ aliho he mẹ yé nọ penukundo omẹ yetọn lẹ go do. Suhugan nukunhunhun voovo lẹ tọn wẹ nọ tindo aliho glelilẹ tọn dé, aliho gandudu tọn dé taidi nado tindo ahọlu dé kavi nado dè nukọntọ dé gbọn ovò-dide gblamẹ.Yé nọ tindo ogbè tangan dé he nọ yin didó gbọn suhugan gbẹtọ lẹ tọn dali, podọ yé sọ nọ tindo sinsẹn wunmẹ tangan dé. Yé nọ plọn ovi yetọn lẹ oyọnẹn he yé dona jẹakọhẹ lẹ. Nukunhunhun wunmẹ lẹpo, bẹsọn Sumelinu lẹ po Egiptinu dowhenu tọn lẹ po ji wẹ ko tindo wunmẹ wekinkan tọn dé. Nuhe zọn wẹ yindọ wekinkan nọ gọalọna gbẹtọ lẹ nado sẹ̀ oyọnẹn do, podọ bosọ yidogọna oyọnẹn he tin to aimẹ to ojlẹ dé mẹ.

Titobasinanu gbẹtọ lẹ tọn he wayi lẹ, he sọgan yin yiylọdọ dehe ma hùnnukun eyin yé yin yiyijlẹdo egbezangbe tọn lẹ go, sọ gbẹ́ nọ yin alọdlẹndo taidi nukunhunhun ojlẹ yetọn mẹ tọn. Ahọluigba lomunu lẹ tọn yin apajlẹ nukunhunhun daho hohowhenu  tọn dé. E yin gandudeji sọn tòdaho Lomu tọn. Ahọluigba ehe dlẹnkan sọn dogbo otò Scotland tọn kakajẹ agewaji aflika tọn po whèzẹtẹn-waji Meditelane tọn po. Ogbè he yé nọ do to whenẹnu wẹ Latin-gbè.

Latin-gbè yin ogbè dé he yin alọkẹyi  na hodọdopọ to weyọnẹntọ lẹ ṣẹnsẹn to owhe susu lẹ he nukunhunhun lomunu lẹ tọn ko busẹ godo. Lẹnunnuyọnẹntọ po wesetọ delẹ po, po gbẹtọ devo delẹ po gbẹ nọ zan Latin-gbè to nuwiwa egbesọegbesọ tọn yetọn mẹ, sọle etlẹ yindọ nukunhunhun Lomunu lẹ tọn ko jai sọn nudi owhe 1,500 die gbọn. Nukunhunhun Lomunu lẹ tọn nọ aimẹ na diblayi owhe fọtọ́n (1000).

Aliho dopo he mẹ nukunhunhun dé nọ wá vivọnu te wẹ eyin e lẹzun apadewhe nukunhunhun yọyọ devo tọn. Taidi apajlẹ, Egipti dowhenu tọn jẹ didiọ ji to whenue jonọ susu lẹ wá tin to ṣẹnsẹn yetọn. E wá lẹzun apadewhe nukunhunhun otò Pẹlsia, Gleki, Lomu po otò Malénu lẹ tọn po tọn. 
Aliho devo wẹ nado lẹkọ do aliho nuyiwa tọn yetọn whẹwhẹwhenu tọn mẹ, nado bẹ́ gbẹninọ to aliho he bọawa dé mẹ. Taidi apajlẹ, nukunhunhun Lomunu lẹ tọn jẹ bubusẹ̀ ji vudevude to whenue yé jẹ gbẹ̀nọ ji to aliho ehe mẹ. Mọjanwẹ nukunhunhun gbẹ to didiọ kakajẹ egbehe etlẹ yin to aigba Aflika tọn ji.

## Alọdlẹndonu lẹ
Obafemi Martins

**Obafemi Akinwunmi Martins** yin jiji to Azan Gban-ewhe-awetọ, Osun Aotọ, owhe 1984 tọn mẹ. Eyin bọọluhotọ vijiji Naijilia tọn de. E lẹzun Nukundeji na Wezundido to bọluhiho whenu. Martins yin Owhe Ko-atọn-nukun-dopo mẹvi to Whenue E Yi Otò Italy tọn mẹ, sọn whelọnu wẹ é ko to bọlu ho hẹ́ bọluhogbẹ voovo lẹ to Otò Europe tọn mẹ. Owhe 2002 wẹ É bẹ bọlu hiho na Ogbẹ bọluhogbẹ lẹ tọn to Italy ṣigba bọluhogbẹ Inter Milan mẹ wẹ E tin te whẹpo do wa yovotomẹ, bosọ biọ bọluhogbẹ New Castle United to Owhe 2006, Enẹgodo E yí Germany fihe E ho bọlu na VFL Wolfgburg to Owhe 2009 mẹ. To Owhe 2010, E kọnawudopọ hẹ Ogbẹ bọluhotọ Rubin Kazan to Otò Russia tọn mẹ.To Owhe 2011, Rubin Kazan de e do Ogbẹ bọluhotọ Birmingham City to Yovotomẹ. To Ojlẹ ehe mẹ, Obafemi Akinwunmi Martins ko yi gbedewema susu lẹ to bọluhogbẹ voovo lẹ Si kakajẹ otò China tọn lọsu ji, gbọnvona Enẹ Martins yin gbẹtọ Nukundeji na bọluhogbẹ Super Eagles Naijilia tọn. E tindo mahẹ to bọlu hiho na bọluhogbẹ Super Eagles Naijilia tọn Na Agbawhiwhlẹn Otò Aflika tọn to Owhe 2006,2008,2010. Mọdopolọ E tindo mahẹ to bọluhiho na Agbawhiwhlẹn to Otò South Africa to Owhe 2010. Obafemi Martins tindo tọji-nọji Awe he nọ ho bọlu ga. Mẹdaho lọ nọ yin Ọladipupọ Martins, he ko ho bọlu na Raggiana, Partizan, Po Innsbruck po dai whẹpo do Yi gbọjẹwema to owhe 2009 na Ahunzọ̀n wutu. Nọvi etọn wẹ John Ronan Martins. Yinkọ lọ *Obafemi* zẹẹmẹ do *Ahọlu yinwanna mi* to Ayọgbe mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Obalende

**Obálendé** he ko yin didiọ sọn oho he Ayọnu lẹ nọ dọ *ibi ti ọba le wa dé* he zẹẹmẹ dó *fie Ahọlu yan mí jẹ*, yin nọtẹn dé to Awọnlin to otò Naijilia tọn mẹ to gandudu dókọtọn Eti-osa tọn glọ he sẹpọ Lopo Awọnlin tọn. Eti-osa ko yin mimá gbọn gandudu Ayimatẹn Awọ̀nlin tọndali dó kọmẹ voovo he nọ yin *Local Community Development Areas (LCDA)* he Ikoyi-Obalende yin dopo to e mẹ.
Wehọmẹ daho susu lẹ taidi *Holychild College Obalende*, *St Gregory's College*, *Aunty Ayo International School* po *Girls Secondary Grammar School* po wẹ tin to Obalende. E dó dogbo po ponọ-pámẹ po opá awhanfuntọ tọn lẹ po.
Obalende nọ gọna gbẹtọ to whelẹponu. E yin 
yinyọnẹn taun na gbẹdudu zanmẹ tọn po mítọn vẹvẹ he nọ ta lẹdo toholọmẹ po, podọ fie te nọ sa olan mimẹ te he nọ yin * Suya junction* po.
## Otàn Etọn
Hagbẹ *Royal West African Frontier Force (RWAFF)* he gọ na omẹ Hausa tọn lẹ wẹ nọ aigba he ji ye gbá wehọmẹ daho *King's College* he tin to Awọnlin todin dó to ojlẹ de mẹ wayi. Ṣigba hudo tin nado zán aigba lọ, enẹwutu wẹ ahọlu Awọnlin tọn dó sisẹ ayimatẹngan Awọnlin tọn nado diọtẹnna omẹ *RWAFF* tọn lẹ, bọ yé dó sà aigba he yin yinyọnẹn to egbehe di Obalende na gandudu yovo Glẹnsi tọn lẹ. Whenuena ye diọtẹn na yé dó aigba yọyọ he yé họ lọ ji, omẹ*RWAFF*tọn lẹ dó yinkọ na filọ dọ *Ibi ti Ọba le wa dé* he zẹẹmẹ dó * fie ahọlu yan mí jẹ*.

## Alọdlẹndonu lẹ
Obi Emelonye

**Obi Emelonye** yin anadenanutọ aihundida Sinimọto tọn de. Eyin yinyọnẹn taidi anadenanutọ aihundida Sinimọto tọn he bọdego ehelẹ tọn  *Last flight to Abuja (2012)*, *The mirror boy(2011)* and *Onye ozi (2013)*. To 2020 to ojlẹ Azọ̀nylankan COVID-19 tọn mẹ he glọnalina azọnwiwa lẹdo aihọnpe whenu, Obi Emelonye wa lẹzun anadenanutọ aihundidalamẹyiya tọn tintan he yi zoom zan nado de aihun tọn gbọ azọn wiwa hẹ hagbẹ he po lẹ sọn whegbe,to London podọ to awọnlin dali. Aihun ahundopo tọn ehe wa mọ pipa daho yi sọn azọnwatẹ nuzedokanji tọn lẹdo aihọnpe tọn si. 

## Alọdlẹdonu

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Oby Kechere

**Oby Kechere** he mẹlẹpo yọnẹn taidi **Ms Koi Koi**, yin aihundatọ otò Naijilia tọn podọ anadenanutọ dé po ga. E wa sọn Mbaise to Ayimatẹn Imo tọn to otò Naijilia tọn mẹ. Oby Kachere yin aihundatọ otò Naijilia tọn dé, anadenanutọ sinima tọn podọ sinima basitọ dé. E wá sọn tòpẹvi Mbaise tọn to Ayimatẹn Imo tọn, to otò Naijilia tọn mẹ. E kọnawudopọ hẹ azọnwhe sinima tọn otò Naijilia tọn he yin yiylọdọ Nollywood to owhe 2002 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Odanflo

**Odanflo**. Odan ma nọ do awà, mọwẹ e ma sọ nọ do afọ, enẹwẹ zọn bọ ayu etọn do nọ tli bo sọ nọ do huhlọn bo ma sọ nọ tlẹn ni e to dindọnẹn. Odan de lẹ nọ dọnẹn gbọn atin he  Agbasa etọn ma mlẹn bo ṣi kanṣanklan dé go. Odan delẹ sọ nọ dọn ayu yetọn gbọn aigba zannu tọn de ji.

## Nuhe zọn bọ oflo Odan tọn do nọ tli sọmọ.
Odan wunmẹwunmẹ wẹ tin, oflo delẹ tọn sọ nọ tli hugan devo lẹ tọn. Ṣigba nude tin he ye nọ yi do di yede lẹ, oflo kavi ayu yetọn nọ tli to gbonu bo nọ bọ̀ to homẹ̀. 

## Nuhe zọn bọ e do wa yin nujọnu sọmọ.
Dodinnanutọ he yinkọ e tọn nọ yin *Marie  Cristin Klein* dindona ẹn bo wa tadonakọn bo dọmọ nudepope he tli to gbonu bo sọ wa bọ to homẹ, nọ do huhlọn taun, é sọ nọ nọte gligli do fihe ye jlo dọ ni nọte do, nuhewutu fide biọ homẹ, bọ fide tọnjẹgbonu nìyẹn. 
Nujọnu ehe gando odanflo go wẹ nọ zọn bọ adọmẹ Odan tọn nọ tẹ do aigba ganji, e sọ nọ gọalọ na ẹn nado dọn gbọn aigba he ma mlẹn ji, mọdopolọ eyin ye to didọn gbọn zannu de he ma mlẹn de ji ye ma nọ gbleawu kavi dọ ayu yetọn ni tlẹn. Nujọnu devo die, osun awe kavi osun atọn-atọn gblamẹ wẹ ye nọ diọ oflo yetọn, enẹ sọ nọ zọn bọ ayu kavi oflo yetọn nọ tli bo sọ nọ nọte ganji to fikanṣanklan lẹ.  Odanflo sọgan yin yiyizan na nu susu, di apajlẹ ye nọ yí do tẹ́ odò na afọpa, e nọ zọn bọ gbẹtọ ma na dli jai, mọdopolọ ye nọ yi do basi okan dé he nọ yin yiyizan to azọnwhe lẹ nado dọn atin kavi agban pinpẹn lẹ. Nususu gbẹ sọ tin gando **Odanflo** go.
Odunlade Adekola

**Odunlade Adekola** (yin jiji to Azan gban-nukun-dopotọ, osun wiawetọ owhe 1976) eyin Aihundatọ, hànjitọ, Anadenanutọ na sinimọto ayọgbe tọn sọn oto Ekiti to togbo Naijilia tọn mẹ. Sinimọto he é kò detọn lẹ ko zọn bọ e lẹzun omẹ nukundeji dé. Delẹ to yé mẹ wẹ, Iṣọla Durojaye, Asli Gomina wa, Adebayo Alani Abẹrẹ, po sinimọto ayọgbe tọn susu Devo lẹ po.

## Gbẹzan etọn to bẹjẹeji
Odunlade Adekola basi vuwhenu etọn to Abeokuta to otò Ayimatẹn Ogun tọn mẹ, dile etlẹ yindọ vijiji tòpẹvi Ekiti to Ọtun-Ekiti wẹ eyin.

## Lehe e hiawe gbọn
Odunlade Adekọla yi wehọmẹ bẹjẹeji St. John Primary School, Abẹokuta tọn, E sọ zindonukọn to wehihia Etọn mẹ to *St. Peters College* to Abeokuta dopolọ. Finẹ wẹ é yi gbedewema *West African School Certificate Examination* (WAEC) whẹpo dó yi gbedewema Diploma tọn to wehọmẹ daho Moshood Abiola Polytechnic to owhe 2018, E sọ hiawe boyi gbedewema Bachelors of business Administration to wehọmẹ Alavo togbo Awọlin tọn University of Lagos.

## Gbẹzan medetiti tọn etọn
E da Ruth Adekola to 2003,bo jivi ẹnẹ.

## Sinimọto etọn lẹ
*"Ile Afoju (2019)"
*The Vendor (2018)
*Alani pamolekun (2015)
*Asiri Gomina Wa (2003)
*Mufu Olosa Oko (2013)
*Kabi O Osi (2014)
*Oyenusi (2014)
*Sunday Dagboru (2010)
*Monday Omo Adugbo(2010)
*Emi Nire Kan (2009)
*Eje Tutu (2015)
*Ma ko fun E (2014)
*Gbolahan (2015)
*Oju Eni Mala (2015)
*Kurukuru (2015)
*Olosha (2015)
*Omo Colonel (2015)
*Aroba(2015)
*Oro (2015)
*Baleku (2015)
*Babatunde Ishola Folorunsho(2015)
*Adebayo Aremu Abere' (2015)
*Adajo Agba (2015)
*Oyun Esin(2015)
*Taxi Driver: Oko Ashewo (2015)
*Samu Alajo(2017)
*Sunday gboku gboku (2016)
*Abi eri re fo ni (2016)
*Igbesemi (2016)
*Lawonloju (2016)
*Pepeye Meje (2016)
*Asiri Ikoko (2016)
*Pate Pate (2017)
*Adura (2017)
*Ere Mi (2017)
*Okan Oloore (2017)
*Ota (2017)
*Owiwi (2017)
*Agbara Emi (2017)
*Critical Evidence (2017)
*Olowori (2017)
*Iku Lokunrin (2017)
*Eku Meji (2017)
*Yeye Alara (2018) taidi Dongari
*Ado Agbara (2019)
*Agbaje Omo Onile 1, 2, 3
*Omo Germany (2018)
*Gbemileke 1,2,3 (2019)
*Sammu Alajo Comedy series (2020–Present)
*The Miracle Centre (2020)
*Ajibade (In Cinemas, December 2021)
*King of Thieves (2022 film) (In Cinemas, April 2022)

## Ajọ̀ po yindidi po

## Sọ pọn

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1976 lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Ogbẹ́ Plidopọ Akọta lẹ tọn he nọ penukundo akuẹzinzan ovi lẹ tọn go (UNICEF)

**Ogbẹ́ Plidopọ Akọta lẹ tọn he nọ penukundo akuẹzinzan [[ovi]] lẹ tọn go (UNICEF)** yin azọnwhé de he plipli oto susu lẹ he ye nọ ylọ dọ *United Nations* ze dote nado penukundo dagbemẹninọ podọ nukọnyiyi yọpọvu lẹ tọn po lẹdo aihọn pe. UNICEF yin azọ́nwhé he yin nukundeji de to aigba lọ blebu ji na e tin to oto diblayi 192 mẹ, podọ to aigba denamẹ susu lẹ mẹ. UNICEF yin zizedayi to azan widopotọ, osun wiawetọ, owhe 1946 tọn to ayimatẹn New York tọn, Amẹlika, gbọn *United Nations* dali nado wleawuna kọgbọnu lẹ na yọpọvu lẹ podọ na onọ he pehẹ awufiẹsa to wẹkẹwhan awetọ he jọ whenu mẹ lẹ.

## Nuhe UNICEF nọ wa lẹ
Delẹ to azọ́n he UNICEF nọ wa lẹ mẹ wẹ nado do yẹnvi he nọ glọnalina awutu voovo lẹ he nọ dotukla yọpọvu lẹ, ye nọ penukundo yọpọvu lẹ podọ onọ he tindo azọ́n he ma tindo pọ̀ngbọ he ye nọ̀ ylọdọ HIV lẹ go, devo wẹ yindọ̀ ye nọ̀ nọgodona nududu he nọ̀ gọalọna whinwhẹn yọpọvu lẹ tọn, wiweji ninọ, wehọmẹ yiyi, podọ̀ nado yawu gọalọ̀ to whenue nugbajẹmẹji de jọ to ajijimẹ.

## Lehe Unicef nọ mọ akuẹ gbọn
Nunina sọn ahunmẹwa sọn akọta lẹ podo gbẹtọ paa lẹ po si wẹ UNICEF ganjẹ nado sọgan penukundo nuhudo etọn lẹ go. To owhe 2020 tọn, akuẹ he azọ́nwhe lọ tindo lẹpo wẹ liva 7.2. To owhe 2018 kẹdẹ mẹ, UNICEF gọalọ nado ji ovi he sọha etọn yin Livi Koatọ́nnukunawe (27 million), ye sọ wleawuna ovi di Livi wiawe nado yi wehọmẹ podọ nudevo lẹ. Ehe zọn bọ UNICEF do mọ gbedewema susu  yi sọn ọgbẹ voovo lẹ si.

## Alọgọ UNICEF tọn lẹ
To owhe 2003, UNICEF Basi alọgọ na bọọlu hogbẹ Italy *piacenza Calcio 1919* tọn Kaka do jẹ owhe 2008.
To azan ṣianwetọ Zosun owhe 2006, tito gbekọndopọ tọn dè yin bibasi to UNICEF po bọọlu hogbẹ FC Barcelona fọn po ṣẹnṣẹn; kọdetọn tito lọ tọn dohia dọ bọọlu hogbẹ Barcelona na nọ basi nunina sọha livi dopo da Euro (€1.5 milliọn) tọn na UNICEF to owhe dopo mẹ na owhe atọ́n (5). Gbọnvona enẹ, gbekọndopọ devo he ye do dohia dọ bọọlu hogbẹ Barcelona na dó avọ̀ bọọluhotọn yetọn he yé kan *UNICEF* dó nukọn na. Ehe wẹ wla tintan he bọọlu hogbẹ dè na bayi nunina alọgọ tọn na azọ́nwhé dè; na azọ́nwhé lẹ wẹ nọ yawu bayi nunina alọgọ tọn na azọnwhé lẹ.
E sọ basi tintan to otań bọọlu hogbẹ Barcelona tọn mẹ dọ azọnwhé devo sìn yinkọ  yin kinkan dó nukọn na bọọluhovọ yetọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbẹ́
Ohun hiho

**Ohun hiho** yin nuyizan nuhiho tọn de he nọ yin hiho po opo de po gbọn alọ dali. ohun nọ yin hiho do ohan jiji de godo. E nọ dike bọ nuhiho de nọ do zẹẹmẹ. Di apajlẹ, nado dike na ohan ni yawu kavi zọn dẹẹdẹẹ, ohun go wẹ e nọ tọn sọn. Lehe ye linuin do, mọwẹ e nọ dawha do niyẹn. 
## Akustik hun
E yin bẹplidopọ ohun tọn he nọ yin hiho to ojlẹ dopolọ mẹ.
## Lẹtliki hun
Ehe lọsu yin bẹplidopọ ohun lẹ tọn taidi akustik tọn. sigba na lẹtiliki hun, e do na yin sisakadopọ podo nuhonu letiliki tọn whẹpo ogbe etọn nido yin sise.
## Weda devo
Simbali
## Alodlendonu lẹ
Ogangbakun

**Ogangbakun** yin gbakún sinsinyẹn de he nọ yin ṣiṣinyọn nado basi hihọna otá gbẹtọvi tọn. Ogangbakun wunmẹwunmẹ wẹ tin. Delẹ nọ yin bibasi po ogan po podọ devo lẹ nọ yin bibasi po lọba po. E nọ yin bibasi to alọpa de mẹ nado hẹn otá na mẹ. Awhanfuntọ lẹ nọ ṣinyọn ogangbakun ogannọ to awhangbenu nado basi hihọna otá yétọn sọn awugble si. Họgbatọ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun lọbanọ na nude nikaa flẹ jẹ otá bo gbleawuna ye. Oganzọnwatọ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun he nọ do nukunmẹṣinyọnnu he nọ dozin pẹẹde. Ehe lọ nọ basi hihọna nukun yetọn sọn awugble miyọn tọn si. Mẹhe nọ kun kẹkẹ lẹ kavi osọ́ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun nado basi hihọna na yede sọn nujijọ madonukun lẹ si. Ogangbakun sọ nọ yin ṣiṣinyọn to aihundida lanmẹyiya delẹ whenu taidi osọ́ kunkun, bọọlu aga tọn gbigba po mọmọ po sọyi.

## Yẹdide lẹ

File:Bundesarchiv Bild 121-0409, Frankreich, französischer Polizist.jpg|pónọ yovó ṣinyọn ogangbakun
File:Schutzhelm.jpg|ogangbakun azọnwatọ lẹ tọn
File:Mine helmet 2.jpg|ogangbakunhomẹ
File:Mountain biking, Gemini Bridges trail Utah 363335661 dbed91c921.jpg|osó kẹkẹkuntọ de po ogangbakun po to otá
File:Helm garnczkowy.jpg|ogangbakun ogannọ.
Ohún Satọ

**Satọ-hún** yin ohúnjọhún de to otò Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin ohún de he yin yinyọnẹn ganji to Gunnu lẹ ṣẹnṣẹn to Otò Gbagli tọn mẹ. Satọhún yin ohún awe de he klo taun bosọ diga hú tedidi gbẹtọ tọn. E yin ohún de he yé nọ yizan nado klọn kavi de nuylankan sẹ to hohowhenu. Ṣigba to egbehe, yé ko to ohún satọ tọn ho to nuwiwa titengbe delẹ tẹnmẹ. Ohún Satọ tọn wẹ yin ohún he klo bosọ diga hugan to aihọn lọ blebu mẹ.

## Nuhe ohún Satọ tọn tin na
To hohowhenu, Satọ yin ohún de he yé nọ yizan nado basi Avọsinsan po yise lọ po dọ nudidọ ohún satọ lọ tọn nọ klọn nuylankan depope sẹ. Satọhúnhotọ lẹ tindo yise lọ dọ nudidọ ohún ehe tọn nọ glọnalina gbigbọ ylankan he nọ dọn azọ̀n ylankan wá lẹ. To hohowhenu, e vẹawu nado mọ ohún satọ tọn to gbangba, ṣigba e nọ yin zizetọn to whenue yé jlo na basi Avọsinsan de kavi Hùnwhẹ Otò tọn de. Ṣigba to egbehe, yé ko to ohún satọ tọn ho to nuwiwa wunmẹ-wunmẹ lẹ tẹnmẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Aṣa
Ohọ̀ wesisa tọn

**Ohọ wesisa tọn** (**Bookshop House** he sọ nọ yin yiylọdọ CSS Bookshop) yin ohọ dé to Lopo Awọnlin tọn to fide to agewaji-whèzẹtẹn tọn to agbegbe Odunlami tọn mẹ.
Godwin po Hopwood po wẹ anazọ́nwatọ he basi ànázọ́n ohọ lọ tọn bosọ gbá ẹ to owhe 1973 mẹ.
## Bẹjẹeji etọn
Whenue wẹndagbe-latọ CMS tọn lẹ wá Otò Naijilia tọn mẹ to gblagbla owhe 1850 tọn, delẹ to yémẹ sawhé dó Marina, to Awọnlin
fihe ye hun wesẹdotẹn pẹvi de te bo to sisa Biblu po kandai owe klistiani tọn devo lẹ po.
Ohọ he ye to zinzan dai na nusisa yetọn wa yin sisa bọ yé wá gba ohọ devo to owhe 1927, ohọ ehe yin kinklandowiwe gbọn Bishop Melville Jones dali.
To godo mẹ, CMS commercial venture wa diọ yinkọ etọn dó CSS, he nọ yin Church and School Suppliers.
Ohọ dai tọn lọ yin hihọliai bọ ohọ wesisa din tọn wa yin gbigba to owhe 1973 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ogbè Pongu tọn lẹ

**Ogbè Shiroro tọn lẹ**, he sọ yin yinyọnẹn di **Ogbè Pongu tọn lẹ **, yin adà de to ogbè Kainji tọn lẹ mẹ to Naijilia. Yè nọ yin dido to lẹdo he sẹpọ Nọwhe Shiroro tọn lẹ mẹ.

## Ogbè lẹ
Shiroro má do ogbẹ́ voovo ẹnẹẹ ji:
*Pongu-gbe (Rìn) ajánfián, Gurmana-gbe 
*Baushi-gbe ajánfián, Fungwa-gbe (Ura)

Baushi-gbe yin ogbe de he mlin ogbè voovo ṣidopo mẹ.

## Nudọnamẹ odò tọn

## Alọdlẹndonu lẹ
*Roger Blench, The Shiroro languages

Adà:Ogbè lẹ
Ojo Ade

**Ojo  Ade** (yin jiji to azán aotọ, Kọyansun, owhe 1959) yin sinsẹn-hanjitọ de, ohàn kantọ de po wedagbelatọ dé po.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Eyin jiji to azán aotọ Kọyansun Owhe 1959, to Huwaji-Wheyihọ tọn Ikeji Ile tọn, to tohomẹ Ayimatẹn Osun tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. Eyin wehọmẹ St. Judges Anglican Church tọn to Ikeji Ile whẹpo bọ edo wa yi Ayimatẹn Awọnlin tọn he to Huwaji-Wheyihọ Otò Naijilia tọn mẹ bo yí plọn Miyọn lẹtliki tọn sìn azọn. To owhe 1987, eyi wehọmẹ Biblu pinplọnmẹ tọn he yin *Calvary International Bible College* fi he Rev. Anjorin, sinsẹngan dé to Ibadan wẹ yin mẹplọntọ etọn.

## Azọn etọn
Ojo Ade bẹ hanjizọn etọn jẹeji to 1977 to whenuena e kọnawudopọ hẹ hanjigbẹ sinsẹn he mẹ e nọ yi tọn. Enẹgodo, to 1979 e do hanjigbẹ etọn titi ai. To 1981, enẹ owhe awe godo na whenue e do hanjigbẹ etọn titi lọ ai, ede agban etọn tintan tọ́n he e ylọẹdọ *Jesun To Funmi* enẹgodo *Satani Ko Sinmi*. 

Ojo Ade yin dopo to sinsẹn-hanjitọ he ze sinsẹn-han d'aga to otò Naijilia ton mẹ lẹ mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Ojugbele Arere

**Ojugbelu Arere** (1070–1105 AD) yin  wa Ọlọwọ Ọwọ tọn tintan, to Ahọluduta Owo tọn mẹ, he to Ayimatẹn Ondo Tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn mẹ. Otọ etọn wẹ Okanbi he yin Oduduwa Olofin Adimula tọn he yin yinyọnẹn taidi tọgbo na Ayọnu lẹ, bọ yé sọ wa sọn Ile Ife. Yinkọ lọ Ọwọ to Ayọgbemẹ zẹẹmẹdo "Sisi", yin dide sọn walọ he tomẹnu lọ dó mẹ. To whenuena e basi matintọ godo, Ovi etọn Olowo Ajagbusi Ekun wẹ jẹ otẹn etọn mẹ.

## Otàn
Ojugbele yin vijiji Oduduwa tọn, he yin tọgbo na Ayọnu lẹ he wa sọn Ile Ife, he yin owhe na Ayọnu mẹ lẹ. Na nuyiwa homẹdagbe tọn etọn po walọ he nọ whànmẹ etọn lẹ wutu, Ighare Iloro wiawe wẹ hodo e sọyi Owo bọ to godo mẹ wa sawhé do Iloro-waji to Owo.To whenue e tọn sọn Owo bo wa, e sawhé do okọ́ta de he yin yinyọnẹn taidi Okitisegbo ji, yedọ adà vonọtaun de to topẹvi Owo tọn mẹ.

## So pọ́n
*Olowo of Owo

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ojuwoye, Mushin

**Mushin** yin lẹdo de he sẹpọ tòdaho Awọnlin tọn, podọ e yin dopo to lẹdo gandudu dokọtọn 774 he tin to togbó Naijilia tọn mẹ lẹ. E to agewaji na ṣẹnsẹn tòdaho Awọnlin tọn podọ nudi kilomita 10 wẹ e yí do dẹ̀n do finẹ, e ma sọ dẹ̀n do ali daho he yí Ikeja. 
Lẹdo de he gbẹtọ su te gbau de wẹ podọ ohọ̀ dagbe lẹ ma to finẹ.
Sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006, gbẹtọ sọha 633,009 nọ̀ lẹdo ehe mẹ. Ṣẹnsẹn Mushin tọn tin to awà topẹvi Ojuwoye tọn mẹ. 

Hógbe lọ "Mushin" to wheyihọwaji Naijilia tọn wá sọn bẹplidopọ hógbe Ayọgbe tọn awe mẹ, he zẹemẹdo nado 'ṣinyan atin-sinsẹ́n Ishin' tọn: "mu" he zẹemẹdo "ze" kavi "ṣinyan" po "Ishin" he yin "atin-sinsẹ́n de" po. 
Ahọlu Mushinin tọn wẹ Oba Fatai Ayinla Aileru II (JP), mẹhe yin dopo to hagbẹ ogbẹ́ plidopọ Oba lẹ tọn mẹ, to ayimatẹn Awọnlin tọn. 

## Alọdlẹndonu lẹ
Okú

**Okú** yin opodo nutogbẹ lẹpo tọn. Ohia okú tọn wẹ yindọ gbigbọ gbẹtọ kavi kanlin tọn na nọte bo ma sọgan wazọn ba. Nutogbẹ lẹpo wẹ tindo ojlẹ tangan de nado nọgbe na to owhe glo. To whenue gbẹtọ lẹ to hodọ gando okú, titengbe nuhe nọ hẹn okú wa, ye dọmọ, e na ko yin onu sinsinyẹn de wẹ jọ taidi awutu sinsinyen kavi asidan sinsinyen.

## Ninọmẹ po Asa
Okú yin nuhe nọ hẹn awubla wa taun. Etlẹ sọgan hẹn mẹdevo lẹ lẹnnupọndo okú yelọsu tọn ji, gbẹtọ lẹ nọ jẹdo mẹhe kú do ye lẹ tọn taun. Gbẹtọ lẹ nọ gọ na awubla na mẹhe  kú sin mẹ lẹ . To lẹdo susu mẹ, eyin gbẹtọ kú, nuwiwa nọ tin na mẹlọ.

## Pọndohlan sinsẹn tọn gando okú go
Na ojlẹ dindẹn diẹ, mẹsusu nọ dibu na okú kavi osiọ bo tlẹ sọ nọ lennupọndo nuhe nọ jọ do ye go to whenue ye kú. Mẹsusu yise dọ gbẹto nọ nọgbẹ to okú godo.

## Awuwledaina okú
Mesusu he yin adọkunnọ to egbehe, nọ dọ linlẹn kavi nuhe ye jlo dọ ni yin wiwa to whenue ye kú. Nuhe Elizabeth kubler- Ross kan wẹ yindọ ninọmẹ voovo wẹ tin gando okú go. Tintan nado 'mon' podọ godọ tọn wẹ nado kealoyi. Nado kan nude dai gando mẹlọsu go yin ninọmẹ alọkẹyi tọn nado jo otan de do he sọgan yin finflin gandọ mẹlọ go.

## Tẹnmẹyinkọ devo na okú
Mẹdelẹ nọ dọ dọ e basi matintọ, e yi nakemẹ, e wayi, e tọn sọn aihọn mẹ, e yi nọtẹn dagbe mẹ, e yi gbọjẹ, e damlọn, e yi sava.

## Alọdlendọnu lẹ
Okeke Nelson Malachy

**Okeke Nelson Malachy** (owhe 1972 - azán 26, Alunlunsun, owhe 2007, Changi, otò Singapore) yin otovi Naijilia tọn, he jẹvi owhẹ de supọ dogo na bibẹ amasin sinsiyẹn "diamorphine" biọ otò Singapore tọn, Gandudu otò Singapore tọn lẹ wa dawhẹ na dọ ye ni hui na owhẹ de he ko bẹ dokọna, ewọ po Iwuchukwu Amara Tochi po.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Olajide Aluko

**Olajide Aluko** yín weyọnẹntọ dé to Oto Naijilia tọn mẹ. E yinwanna pọndohlan Hans Morgenthau tọn to kandai etọn to owé he e kan de mẹ gando osẹ́n jonọ-gbéji Naijilia tọn podọ aflika tọn po go. Olajide Aluko so yin weyọnẹntọ to Wehọmẹ Alavọ Obafemi Awolowo tọn.

## Pọndohlan etọn po Azọn etọn lẹ po
Olajide Aluko kan owẹ ṣiṣu dé hẹn. Sọn owe hé kàn lẹ to owhe 1970's, he dọ
Olaide Olaogun

**Olaide Olaogun** Kavi **Olaide Omolola Olaogun Emmanuel** (yin jiji to azan ẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1986) e yin aihundatọ sinima tọn otò Naijilia tọn bosọ yin  Whanpẹjọjlatọ dé po. Ewọ wẹ afọzedaitọ adí Lux tọn.

## Gbẹzan etọn
Olaogun yin jiji dó Awọnlin to azan ṣinẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1986 tọn mẹ.
E tindo mẹjitọ godonọnamẹtọ lẹ bo yi African Church Model College.
E yí gbedewema to Glensigbe mẹ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ.
E yin nina ayidonugo to Otò Naijilia po Ghana po mẹ to whenue e sọawuhia to"Soul Sisters" Wale Adenuga TV tọn mẹ po aihundida Ayọgbe Super Story tọn po mẹ.
To 2007, ye yi yẹdide etọn dó diọ yẹdide Genevieve Nnaji tọn to ajọjijla na adí Lux tọn mẹ. Yẹdide etọn wẹ gbẹ tin to adí lọ ji kakajẹ owhe 2009 tọn mẹ. E sọ yin afọzedaitọ na azọnwhe *Diva hair extension*, *Fuman juice po United Bank for Africa* (UBA) po.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
To owhe 2015, e wlealọ hẹ Babatunde Ojora Emmanuel bọ yé jivi to owhe 2016 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Aihun he e da lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olamide David

**Olamide David** yin tovi Naijilia tọn bo yin sunnu aihundatọ sinimọto tọn. E yin yinyọnẹ̀n na aihun he mẹ e sọawuhia te dé he hosọ́ etọn yin *Cobweb* dali. E yin dide to tito sunnu he yọnhugan lẹ tẹnmẹ to owhe 2015 tọn podọ nudopolọ́ ko jọ wayi to owhe 2013 po 2014 po. To *Cobweb*, e tindo mahẹ to aihundida susu lẹ mẹ gọna *the Black Silhouette*. 
To azan fọtọnnukunatọ̀ntọ osun tintan owhe 2016 tọn, Olamide ku to Ikẹja to Genẹral Hospital to whenuena e gbleawu sinsinyẹ́n to bọlu hiho whenu.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olamide Gbenga Adedeji

**Olamide Gbenga Adedeji** yin jiji to azan fọtọntọ́ osun atọ̀ntọ́ owhe 1989 he sọ yin yinyọnẹn taidi **Olamide** kavi **Olamide Baddo**, **Baddosneh** kavi **Baddo** yin hanjitọ otò Naijilia tọn. E nọ jihan to  ayọgbe po glẹsigbe po mẹ. To owhe 2011, E de ohan tintan etọn tọn he hosọ etọn yin "Rapsodi" 

 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olorunda

**Olorunda** yin gandudu dokọtọn de he to Ayimatẹn Osun tọn to Tògbo Naijilia tọn mẹ. Gandutẹn etọn tin to Igbona, he sẹpọ fihe Tatọ-tẹnnọ Osun tọn te, enẹ wẹ Osogbo. E tindo ojlẹ 97km² podọ gbẹtọ 131,761 wẹ tin to emẹ to mẹhihia he wa aimẹ to Owhe 2006 tọn mẹ.
Wesọha wekanhlanmẹ tọn etọn wẹ 230.
## Alọdlẹndonu lẹ
Olaudah Equiano

**Olaudah Equiano** ( 1745 – 31 Whejisun 1797) mẹhe sọ yin yinyọnẹn taidi  **Gustavus Vassa** kavi **Graves** , yin Aflikanu nukundeji dé he tindo mahẹ to alọhinhẹndotena ajọ́ kanlinmọ tọn mẹ.
E yin wiwle di kanlinmọ to whenue e pò to ovu ṣigba to nukọnmẹ, e penugo nado họ̀ mẹdekannujẹ ede etọn. E wazọn taidi wekantọ dé, podọ ajọwatọ dé, e sọ yin yinyọnẹn taidi dodinnanutọ dé to Huwaji Amẹlika tọn, podọ to ofi ehelẹ; * The Caribbean*, *The Arctic*, *The American colonies*, podọ to *The United Kingdom*, fihe e wá sawhé do to 1792.
To otàn gbẹzan etọn tọn he ewọ lọsu kàn dé he hosọ etọn yin *The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano* mẹ, e kanwe gando nudobu he tin to kanlinmọ yinyin mẹ lẹ go. Ehe yinuwado osẹ́n he wá yin zizedai to nukọnmẹ nado doalọtena ajọ́ kanlinmọ tọn ji to 1807.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olowo Ajaka

**Olowo Ajaka** yin Ahọlu Ahọluduta Owo tọn to Ayimatẹn Ondo tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn mẹ.
E du Ahọlu to whenuena Otọ etọn Olowo Ajagbusi Ekun ko basi matintọ godo.
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olowo Rerengejen

**Olowo Rerengejen** yin Ahọlu Ahọluduta Owo tọn to ayimatẹn Ayimatẹn Ondo Tọn tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ yin Ahọlu he dá Ahọsi Oronsen, yèdọ vodunsi de he hẹn Hunwhẹ Igogo tọn wá aimẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn