open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tọsisa Ogun tọn

**Tọsisa Ogun tọn** lọ (Glẹnsigbe: **Ogun Rive**r) yin asisa osìn tọn de to Naijilia he nọ sà biọ Nọwhe Awọnlin tọn lọ *(Lagos Lagoon)* mẹ.

## Fie e gbọn lẹ po yọn-na-yizan etọn po
Tọsisa lọ dlẹnkàn sọn Sepeteri to ayimatẹn Oyo tọn mẹ sẹpọ Shaki to sọha alihiamẹ tọn 8°41′0″N 3°28′0″E ji bo sà gbọn ayimatẹn Ogun tọn mẹ biọ Awọnlin mẹ. Tọsisa lọ yin gbigbò to gbọn gbọn adó Ikere Gorge Dam tọn dali to lẹdo gandudu dokọ̀ tọn Iseyin tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ. Nuhẹnnú he gọalọ nado wleawuna miyọ́n lẹtliki tọn ehe gbló sọ̀ *acre* 560,000. Nuhẹnnú lọ tin to apa na nọtẹn nupinpọn na ayidedai Old Oyo National Park lọ, bo gbọnmọ dali yin nupinpọn na ayidedai de na nọtẹn lọ, podọ tọsisa lọ nọ sà gbọn nọtẹn nupinpọn tọn lọ mẹ. Tọsisa Ofiki tọn lọ, ehe dlẹnkàn sọn Shaki ga lọ  wẹ yin asisa osìn tọn he gbló hugan he nọ sà biọ Tọsisa Ogun tọn lọ mẹ. Asisa osìn tọn devo, Tọsisa Oyan tọn lọsu, yin gbigbò gbọn adó Oyan River Dam tọn lọ dali, ehe nọ wleawuna asisa osìn dagbe tọn na Abeokuta po Awọnlin po. To lẹdo he mẹ gbẹtọ su te taun lẹ tọsisa lọ nọ yọn-na-yizan na wulilẹ, nukiklọ́ bosọ nọ yin nunu ga. E sọ nọ yin yiyizan taidi asisa de he mẹ dihónu lẹ sọn kanlin-hùtẹn he sẹpọ tọsisa lọ lẹ sà biọ.

## Otàn
To sinsẹ̀n Ayọnu lẹ tọn mẹ, Yemoja wẹ yin yẹwhe Tọsisa Ogun tọn lọ. Sinsẹ̀n-nuplọnmẹtọ lọ Charles Phillips, otọ́ Charles Phillips lẹ tọn mẹhe wa lẹzun Biṣọpu Ondo tọn to godo mẹ, kàn to 1857 dọ numẹsẹ̀n de wẹ Tọsisa Ogun tọn yin bọ mẹhe nọ nọ̀ lẹdo etọn mẹ sọn fie e dlẹnkàn sọn kakajẹ fie e sà biọ nọwhe mẹ te lẹ nọ sẹ̀n. Tọsisa lọ dlẹnkàn gbọn ṣẹnṣẹn Ahọluigba Oyo tọn mẹ. Oyo yin mimá do donu ṣidopo ehe atọ̀n tin to whèzẹtẹn-waji  Tọsisa Ogun tọn lọ bọ atọ̀n dehe pò lẹ tin to whèyihọ-waji etọn. Oyo yin mimá do agbegbe ṣidopo ji ehe atọ̀n tin to whèzẹtẹn-waji  Tọsisa Ogun tọn lọ bọ atọ̀n dehe pò lẹ tin to whèyihọ-waji etọn. To ojlẹ de mẹ wayi, tọsisa lọ yin alìgbọntẹn tangan de na ajọ́watọ he nọ bẹ agbàn gbọn tọjihun mẹ lẹ to Abeokutanu lẹ po Awọnlinnu lẹ po ṣẹnṣẹn.

## Yẹdide-sedotẹn

File:Ogun river in Abeokuta Ogun State, Nigeria.jpg|Tọsisa Ogun tọn to Abeokuta ehe mẹhe nọ nọ̀ lẹdo etọn mẹ lẹ nọ ylọ dọ "Odo Ogun"
File:Ogun river view from Olumo top in Abeokuta, Ogun State-Nigeria.jpg|Tọsisa Ogun river sọn aga Osé Olumo tọn to Abeokuta to ayimatẹn Ogun tọn mẹ
File:Sun sets at Ogun River.jpg|Whejai to Tọsisa Ogun tọn ji
File:Birds Cloaking on a Tree Beside Ogun River.jpg|Afọnnu to Tọsisa Ogun tọn to 
File:Bridge over Ògùn river.jpg|Aná de he dasá Tọsisa Ogun tọn
File:River Ogun Bridge Enterance (Enu Gada) (1).jpg|Nukọ̀n aná Tọsisa Ogun tọn tọn 
File:Kara meat market by river ogun.jpg|Olànhi Kara tọn to Tọsisa Ogun tọn pa


## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Yinka Olukunga

**Yinka Olukunga**, he yé yọnẹn taidi Nnenna, yin yọnnu aihundatọ Naijilia-nu de, aihun nupinplọn yọpọvu lẹ tọn tọ́ podọ anadenanutọ de po.

## Azọ́n etọn
E yin wehiatọ gbedewemayitọ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn, e yin yinyọnẹn ganji na tito Televizion yọpọvu lẹ tọn wunmẹwunmẹ he e nọ basi to tito Televizion Wale Adenuga tọn ji lẹ.
E ko dọ gando azọ́n etọn go dọ: " azọ́nwiwa dopọ po yọpọvu lẹ po na hẹn emi jaya. Kọndopọ vonọtaun he n nọ ma po ye po nọ ta hinhọn do azán dopodopo ṣie mẹ nado mọ ye to nikiko mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
E wlealọ to owhe 2014, bo ji ahoho yọnsi lẹ Olivia po Maia po to azán fọtọn-nukun-atọ̀ntọ́, Zósun, owhe 2015 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Marvellous Odiete

**Marvellous Efe Odiete** (yin Jiji to  6 Zósun 1978) e yin hànjitọ wẹndagbe tọn de podọ hànkantọ de to Naijilia. 

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo wehọmẹ po
Odiete yin jiji to 6 Zósun 1978  to Sapele, he yin apadewhe ayimatẹn Delta tọn do whẹndo klistiani tọn de mẹ. E yin hinhẹn biọ hànjiji mẹ sọn ovu whenu gbọn nuyiwadomẹji otọ́ etọn he yin yẹwhenọ John Odiete dali. E whẹ́n do amisa mẹ bo bẹ hànhonu yiyizan jẹẹji to whenue e tindo owhe wiawe (12). E plọnnu gando tonudidọ go to wehọmẹ alavọ Ibadan tọn.

## Azọn
E wọ wẹ yin mẹhe yin nukọntọ to *MTN Project Fame (Season 5)* mẹ podọ to ojlẹ dindẹn godo e de ohàn dopodopo he sọha etọn su tọ́n taidi "Blow you a kiss", "You are worthy" and "I am not Alone".
Eyin oylọbasina nado jihàn de he ye ylọdọ "Follow You" hẹ Sammie Okposo.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
E wlealọ hẹ Joy Ilibeno to Afínplọsun 4, 2013.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1978 lẹ
Ode Ogede

**Ode Ogede** (saba yin yiylọ dọ  O. S. Ogede, Ode S. Ogede) tindo toviyinyin  Naijilia podo Amẹlika tọn po podọ e yin wesetọ podo mẹplọntọ zinjẹgbonu Aflika tọn to wehọmẹ alavọ North Carolina Central University tọn podọ wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello University tọn po.

## Zinjẹgbonu lẹ
*Ode Ogede, Art, Society, and Performance: Igede Praise Poetry (University Press of Florida, 1997)
*Ode Ogede, Ayi Kwei Armah, Radical Iconoclast (Heinemann, 1999)
*Ode Ogede, Achebe and the  Politics of Representation (Africa WP, 2000)
*Ode Ogede, Ogede, Ode. Teacher Commentary on Student Papers Conventions, Beliefs, and Practices. Westport, Conn: Bergin & Garvey, 200 In 702 libraries according to WorldCat[1](Garvin, 2001)
*Ode Ogede, Achebe's Things Fall Apart: Reader's Guide (Continuum, 2007)
*Ode Ogede, Helping Students Write Successful papers (Lang, 2013)
*Intertextuality in Contemporary African Literature (Rowman, 2011)
*Chiji Akoma, Research in African Literatures 30 #4 (1999): 227-28
*Adekoo Adeleke, Research in African Literatures 42 # 2 (2011): 102-104
*Tanure Ojaide, World Literature Today 73.1 (1999): 199
*Ogede, Ode (1 January 2001). "Oral Tradition and Modern Storytelling: Revisiting Chinua Achebe's Short Stories". International Fiction Review. 28 (1): 67–77. ISSN 0315-4149.
*Contemporary Authors (Gale/Cengage Press 2007)

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Simeon Ekpe

**Simeon Osuji Ekpe** (azán ṣinẹnẹtọ Lidosun 1935 jẹ azán fọtọ̀n-nukudopotọ whejisun 2011, to Nwengele) yín whẹdida dodo datọ whẹdatẹn whẹvọylọ tọn podọ whẹdatọ-gan hoho Ayimatẹn Imo tọn. Ekpe yi Bishop Shanaha College to Orlu podọ Wehọmẹ Alavọ tọn London tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2011 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Zeb Ejiro

**Zeb Ejiro**, MFR yin sinima bayitọ Naijilia tọn de. E yin dopo to nọvisunu awe Chico Ejiro tọn lẹ mẹ, sinima bayitọ numimọnọ Naijilia tọn de wẹ. To Abọhusun owhe 2005 tọn, Zeb mọ ajọ̀ *National of order of Federal republic* tọn yí to pọmẹ hẹ Lere Paimo to yinyọnẹn mẹ na azọ́n daho he mẹ e do mahẹ te lẹ na azọ́nwatẹn sinima tọn Naijilia tọn.

## Ajọ̀ he e mọyi lẹ
*Order of the Federal Republic (2005)

## Sọ pọ́n
Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Cyril Stober

**Cyril Stober** yin linlinhọdọtọ́ po linlin-kantọ otò Naijilia tọn dé. E yin jiji to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ.
E yi wehọmẹ daho *Fatima Secondary Secondary* he yin yinyọnẹn todin taidi *Father O'Connell Science College*, to Minna.

## Otań Azọn Etọn Tọn
Stober basi hugan owhe gban (30) taidi linlinhọdọtọ po linlin-kantọ dé po. Ada he mẹ e diyìn te wẹ linlin ogán Ṣiẹnẹ zanmẹ tọn he e nọ hia to nupinpọn NTA tọn ji. Nusisọ vonọtaun etọn wẹ avọ̀,gbakun po gannukun etọn po. To owhe 2015, ohó dè gbayipe dọ Stober ko jó azọ́n, sigba e paṣa nupọntọ́ lẹ nado mọ ẹn to linlin hia. To azan konukundopotọ Lidosun owhe 2019, Stober joazọ́n to azọnwhe *Nigerian Broadcasting Authority*.
Dile tlẹn yindọ Cyril Stober ko jó azọ́n, E gbẹ bọ wazọn to nọtẹn NTA tọn ji na é kò lẹzun nukunmọ̀nu dopo to otò Naijilia tọn mẹ.

## Otàn Gbẹzan Etọn tọn
Stober wlealọ hẹ Efun Merriman-Johnson, linlin-kantọ dayi tọn he wazọn to azọnwhe *Nigerian Broadcasting Authority* kakajẹ whenue ye tún alọwle lọ́. To azan Wiatọntọ Alunlunsun owhe 2019, Stober wlealọ devo hẹ
Elizabeth Banu asi lọ́ tomẹ he yin *Garkida*, to Ayimatẹn Adamawa Tọn,to otò Naijilia tọn mẹ. E dó ovi atọ̀n (yọnnuvi awe po sunnuvi dopo po) sọn alọwle etọn po Efun
Merriman-Johnson po tọn mẹ. Asi etọn yọyọ lọsu yin linlinhodọtọ po azọnwhé NTA Abuja tọn po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Wikipedia

**Wikipedia** yin owe-oyọnẹn intẹnẹt ji tọn vọnu de he tin to ogbè fọde-kantọ̀nṣidopo (326) mẹ lẹdo aihọ́n pe. Mẹlẹ sọgan yí i zán, má ẹn hẹ mẹdevo lẹ, bosọ diọ ẹ, vọnu. Mẹlẹ sọgan de nado basi nunina do Wikimedia Foundation nado nọgodona Wikipedia po azọ́n etọn devo lẹ po. E yin nọtẹn intẹnẹt tọn he bẹ nudọnamẹ he hùndonuvò lẹ hẹn de. Ehe zẹemẹdo dọ medepope wẹ sọgan basi vọ́kan etọn, bosọ diọ ẹ, eyindọ yé ko gbẹ hodo osẹ́n vọ́kan-bibasi po vọjlado-bibasi po tọn.

Titobasinanu Amẹlika tọn de Wikimedia Foundation, wẹ tindo Wikipedia, ehe tin to San Francisco to California, Amẹlika.

Yinkọ Wikipedia tọn lọ yin dide sọn hogbe awè mẹ, *wiki* po *encyclopedia* po.

Jimmy Wales po Larry Sanger po wẹ bẹ Wikipedia jẹeji jẹnukọn to azán 10tọ Alunlunsun, owhe 2001 tọn, taidi apadewhé owé oyọnẹn tọn intẹnẹt ji tọn he ko to aimẹ jẹnukọnna dehe nọ yin Nupedia tọn. To azán 15tọ Alunlunsun, owhe 2001 tọn, Wikipedia lẹzun nọtẹn intẹnẹt tọn he to ovo de. E yin wiki de he nọ yi azọ́nwanu ọdinatẹ tọn MediaWiki zan (taidi azọ́n Wikimedia Foundation tọn diẹ lẹpo).

Mẹdepope he e jlo  wẹ sọgan diọ weda he to Wikipedia ji lẹ, kavi tlẹ wleawuna yọyọ lẹ. Wikipedia tindo nujinọtedo ojlẹnu weda tọn na weda  he to Owe-oyọnẹn tọn lọ mẹ lẹpo.

Kakajẹ Zósun owhe 2011 tọn, Wikipedia ko do nudi weda livi fọtọ̀n-nukunatọ̀n (18) to nudi ogbè fọde-kanweko (300) mẹ podọ hugan hogbe liva atọ̀n e lán livi atọ́n gbọn Wikipedia lẹpo mẹ. Wikipedia Glẹnsigbe tọn wẹ yin wunmẹ Wikipedia tọn he kló hugan.
Helen Prest-Ajayi

**Helen Prest-Ajayi**, he nọ yin **Prest-Davies** to dayi (he dà Prest, yin jiji to azan fọtọnnukunawetọ Zósun owhe 1959). E yin whẹhodọtọ oto Naijilia tọn, whekantọ podọ̀ yọnnu hé yọn whanpẹ hugan to otò Naijilia tọn dayi po. E whẹn dó Glẹnsitomẹ. E yi wehọmẹ daho *International School* to Ibadan whẹpodo yi wehọmẹ alavọ tọn *Obafemi Awolowo University* fie e plọnnu gándo osẹ́n go te,   enẹgodo e yi nado whlẹn otẹn yọnnu he yọn whanpẹ hugan tọn.
Whenuena ye na ẹn jẹgbakun yọnnu he yọn whanpẹ hugan to Naijilia godo whenue é dó owhe fọtọnnukunẹnẹ to owhe 1979, Helen nọtena otò Naijilia tọn to yovotomẹ nado whlẹn otẹn yọnnu he yọn whanpẹ hugan tọn aihọn mẹ, enẹgodo e zindonukọn to wehọmẹ daho *King's College* to London, fie e yí gbedewema *LLM* tẹ. E sọ́ wazọn taidi linlinhodọtọ to owhe 1990 lẹ. To alọnu Helen wẹ yin ògán na azọnwhe *Media Business Company*. Ewọ wẹ oviví na nukunmọ̀nu * Chief Arthur Prest* podọ ovi
Tonudọtọ *chief Micheal Godwin Prest*. E do yọnnuvi atọ̀n (3). E wlealọ hẹ asu etọn tintan ajọwatọ Jimmy Davies to owhe 1988.

## Otan Gbẹzan Etọn Tọn
Helen Prest doalọte na azọn whẹdidọ tọn na whẹho madogan tọn bo sọ lẹzun wekantọ he kan wema susu lẹ taidi *The Complete English Guide*.
Asu etọn *Dr Tosin Àjàyí* basi matintọ to azan koatọnnukundopotọ Lidosun owhe 2020.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Arthur Conan Doyle

**Sir Arthur Ignatius Conan Doyle** (azán konukunawetọ Nuwhàsún, 1859 yi jẹ azán ṣiawetọ Liyasun, owhe 1930 tọn) yin wekantọ Britain tọn de. E diyin taun na otàn flinflin he e nọ kàn gándo Detective Sherlock Holmes go lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1859 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1930 lẹ
Obanta

**Obanta** (yinkọ jọun etọn **Ogborogan**) 
wẹ Ahọlu atọ̀ntọ to Ahọluduta Ijebu tọn mẹ he du to owhe-kanweko wiẹnẹtọ he wa lẹzun Ayimatẹn Ogun tọn, to Naijilia.
Obanta nọ nukọnna gbẹtọ lẹ nado tọ́n sọ́n Ile Ife bo yi du Ahọlu to Ijebu Ode whenuena [onọ̀] etọn sìn [otọ́, Ahọlu Olu Iwa, he yin Awujale Ijebu Ode tọn tintan basi matintọ.
To whenue e jẹ Ijebu, finẹnu lẹ dó kuavọ na ẹn po zohunhun po, po awhá lọ po dọ "*Oba wà níta*" he zẹẹmẹdo "Ahọlu ko tin to gbangba" to ayọgbe mẹ.
Lehe Ogborogan yin yinyọnẹn taidi Obanta dó niyẹn. 
Whẹndo Obanta tọn zindonukọn nado to ganzinpo-yinkọ Otọ́ yetọn Awujale zan zọnmi, ṣigba todin, Ahọlu po agbagogan lẹ po wẹ nọ basi dide.
Osẹ́ndoai to gigo etọn mẹ yin zizedai dó ṣẹnṣẹn tòdaho Ijebu Ode tọn mẹ, sẹpọ agbegbe Itale tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Comfort Ekpo

** Comfort Ekpo ** (yin jiji to azán wiawetọ, Abọ̀húsun, owhe 1954). E yin ayinamẹtọ to Wehọmẹ Alavọ tọn Uyo tọn.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Comfort Memfin Ekpo yin jiji to Uyo to 1954. Mẹjitọ etọn lẹ wẹ Etim Udoh Isok po Nyong Sam Akpan po. E bẹjẹeji taidi *Sunday School teacher* podọ e sọ sẹ̀n taidi mẹplọntọ alọgọtọ tọn to Wehọmẹ Alavọ tọn Ayimatẹn Cross River tọn mẹ sọn 1983 jẹ 1991.
Ekpo wá lẹzun mẹbọdo azinponọgo ẹnẹtọ to wehọmẹ alavọ tọn Uyo tọn podọ yọnnu tintan he yin mẹbọdo azinponọgotọ. To Awewesun owhe 2015 tọn mẹ, tito yin bibasi na ẹn nado yì dile Weyọnẹntọ Enefiok Essien ko yin didohia taidi mẹhe na jẹ otẹn etọn mẹ.
Humọ, e kanwe hlan lizọnyizọnwatọ he paṣẹ na wepinplọn (*Minister of Education*), Adamu Adamu bo biọ dọ tito he yin bibasi na mẹhe na jẹ otẹn etọn mẹ lọ ni yin alọhẹndotena whẹ.
Ehe wẹ na whẹho  *accusations of sexual assault and forgery* tọn he yin bibasi gando  Essien go he yin hodọdego gbọn linlinnamẹtọ lẹ dali wutu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Olu Omagboye (Miguel)

**Olu Omagboye** yin Olu wíawetọ Ahọluduta Warri tọn he duahọlu do otò warri tọn ji. E jẹ otẹn otọ etọn tọn mẹ yedọ, Olu Akenjoye taidi Olu wíawetọ Ahọluduta Warri tọn. E jẹ oganyin lọ, Ogiame Omagboye. Ovi etọn Olu Akengboye wẹ wá jẹ otẹn ewọ tọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Oke Nnachi

** Oke Nnachi ** yin visunu Nnachi tọn podọ e yọn basi dọ e wọ wẹ ze ayinamẹ lọ nado hẹn Awhangbẹ Akpat tọn nado gọalọna Eze Agwu, Nnachi clan, po Obong Okon Ita rebels lẹ po to awhan Aro Ibibio tọn whenu. To gandudu whenu gli tọn Osim po Akuma Nnubi, Akuma tọn godo, Oke Nnachi wa lẹzun Ahọlu Arochukwu tọn. Ovivi etọn lẹ gbẹ to nukunpedo ofin lọ go kakajẹ egbehe
## Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sunkanmi Omobolanle

**Sunkanmi Omobolanle** yin aihundatọ podo anadenanutọ Naijilia tọn.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn
E yin jiji to Whejisun 1, 1981. E wa sọn Ilora, otoho de mẹ to otogbo Oyo whezẹnten-huwaji Naijilia tọn. E yin ovi aihundatọ fanfunọ Sunday Omobolanle, ehe yin yinyọẹn ganji taidi "Papi Luwe". E yi wehọmẹ awhanfuntọ Naijilia tọn whẹpo do zindonukọn yi wehọmẹ
alavọ Olabisi Onabanjo to fihe e mọ gbedewema ajọwiwa tọn yi te. E wlealọ hẹ Abimbola Bakare to 2011. E ko deanana bo sọ tọn to aihun Naijilia tọn susu lẹ mẹ.

## Bladopọ aihun etọn lẹ tọn
*Olaide Irawo (2007)
*Gongo Aso (2008)
*Kakanfo (2020)

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1981 lẹ
Olu Omoluyiri

**Olu Omoluyiri** yin Olu ṣinẹnẹtọ Ahọluduta  Warri tọn he duahọlu do Itsekiri po mẹ he ma yin Itsekiri lẹpo ji. E wọ wẹ yin nọvi na Olu Oyenakpagha (Olu Obanighenren), he yin Olu ṣiatọ̀ntọ to Ahọluduta Warri tọn mẹ, bo sọ yin Ovi na Olu Atuwatse I (Olu Dom Domingos), he yin Olu ṣinawetọ Ahọluduta Warri tọn tọn. Yinkọ Portuguese tọn etọn wẹ Mathias Ludovico. Ovi etọn Olu Abejoye wẹ jẹ otẹn etọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Olu oyenakpagha (Olu Obanighenren)

**Olu Oyenakpagha,** (Olu Obanighenren) wẹ yin Olu ṣiatọ̀ntọ Ahọluduta Warri tọn he duahọlu do it Itsekiri-nu lẹ ji. Eyin yinkọ dona dọ Omonighenren he zẹẹmẹdo Ahọvi agbasa sika nọ. To whenuena e hẹ ofìn ji taidi Ahọlu Ogiame, Olu Ahọluduta Warri tọn, eyin yinkọ vọ diọ na dó Ahọlu agbasa sika nọ. Yinkọ etọn devo sọ wẹ Don Antonio Domingos. Eyin ovi sunnu Olu Atuwatse I (Olu Dom Domingos) tọn bo jẹ otẹn otọ etọn tọn mẹ taidi Olu ṣiatọ̀ntọ Ahọluduta Warri tọn. E kan wekanhlanmẹ dé hlan Pope Clement X to 1652 he wekanhlanmẹ lọ sọ jẹ Pope lọ sí. Eyin weplọn to whegbe enẹgodo e yi wehomẹ daho to Angola. Taidi otọ etọn, e dasi sọn Portuguese. Ovi etọn Olu Omoluyiri wẹ wá jẹ otẹn etọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Bese

**Bese** yin kanlin pẹvi de he sọgan yin mimọ to ogbàmẹ, e tindo afọ ẹnẹ, awe to nukọn bọ awe sọ to godo ṣigba e ma nọ zinzọnlin, kakatimọ e nọ lọ́n tlaun tlaun. E tindo nukun awe, dopodopo klo taidi akotokun, e nọ yinwanna fihe miọn tọ́ntọ́n podọ enẹwẹ zọn bọ eyin mì tlẹ mọn ẹn to ageji, e na yin fihe miọn taun de. Ewọ ma nọ do ofún to agbasa go kakatimọ ayú wẹ e nọ do, ayú etọn sọ nọ tli taun, e ma nọ bọawu nado yí alọ do tlẹn ayú etọn. Agbasa etọn ma sọ nọ mlẹn ṣigba e ṣi kanṣanklan, e nọ dù owán flinflin lẹ. Bese nọ dẹkàn mọnkọ, enẹwẹ zọn bọ eyin a tlẹ zìn opò do e kavi dlan ẹn yì fídindẹn, kleun wẹ e na sọ fọn ṣite.
Bese Aflika tọn he ye nọ ylọdọ *Bullfrog* lẹ kẹdẹ wẹ asu lẹ nọ diga hugan asi lẹ te.  

## Alọdlẹndonu lẹ
Sandy Ojang Onor

**Sandy Ojang Onor** (yin jiji to 14 Afínplọsun 1966) podọ aṣẹpatọ to togbohọluduta Naijilia tọn. E yin vòdina to owhe 2019 nado yin tẹnmẹnpọntọ kavi nukunmọnu na aṣẹpatọ agbegbe Cross River tọn to pipli ṣiẹnẹtọ  aṣẹpatọ lẹ tọn. E yin dopo to hagbẹ  *People's Democratic Party (PDP)*.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podo wehọme po
**Sandy Ojang Onor** yin jiji to tohomẹ Ikom tọn to lẹdo gandudu dokọ̀ Ikom tọn to Ayimatẹn Cross River tọn mẹ. E yi wehọmẹ St. Francis, FSLC 1971 – 1975 podo St. Brendan's GEC (O level) 1976 – 1981 ehe wehọmẹ awe lẹ tin to lẹdo  gandudu dokọ̀ dopolọ. Onor yi wehọmẹ alavọ Calabar tọn fihe e plọn otan te. E fo wehọmẹ alavọ tọn podo gbedewema to nudide mẹ (Second Class (Upper Division) 1983 – 1987.  E yi gbedewema daho hugan to otan mẹ to  wehọmẹ alavọ Calabar tọn to owhe 1988 jẹ 1993.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Onor gbẹpo to alọwlemẹ to alọnu din, E yin klistiani zohunhunnọ podo wesetọ bo sọ yin alọtlutọ.
E  kan owe susu lẹ podọ e ko tindo nuyiwadomẹji dagbe susu do lẹdo gandudu dokọ̀ Cross River-Naijilia tọn mẹ.

## Dowatọ
*Imbua, David L., Onor, Sandy O. & Odey,Patick O. A (Ed.) Companion to African History in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Makurdi, Aboki Publishers, 2017.
*Omagu, Donald O. & Onor, Sandy O. (Ed.) The Nigeria Civil War: Narratives from Some Border Communities. London: Bahiti & Dalila Publishers, 2016.
*Onor, Sandy Ojang. The Ejagham Nation in the Cross River Region of Nigeria. Ibadan: Kraft Books, 1994; Reprinted by Aboki Publishers, Makurdi 2016.
*Onor, Sandy Ojang. Local Governance in Nigeria: Evolution, Growth, Problems and Solutions. Lagos: Amazingrafiks Limited, 2005.

## Ajọ̀ po gigopanamẹnu lẹ po
*Best Graduating Student In History, University of Calabar 1987
*Professor Eyo Ita Prize for Best Graduating Student in History, University of Calabar 1987
*Chief Ekanem Ita Prize for Best Graduating Student in History University of Calabar 1987
*NLC Prize for Excellence in Labour Management in Cross River State 2001
*Honorary Fellow, Chartered Institute of Local Government and Public Administration of Nigeria 2001
*Member Historical Society of Nigeria.

## Nuyọẹn azọnwhe tọn
*Director Duraform Company Ltd. Ikom 1993
*Executive Chairman, Etung Local Government Council, Cross River State 1999 – 2002
*State Chairman, Association of Local Government of Nigeria (ALGON), Cross River State Chapter 1999 – 2002
*Deputy National President of ALGON 1999 – 2002
*Chairman, Local Government Service Commission 2004 – 2008
*Commissioner For Agriculture 2010 – 2011
*Commissioner for Environment 2012 – 2013

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1966 lẹ
Henry Ajomale

**Henry Ajomale** yin tonudọtọ tògbo Naijilia tọn de. E yin Ogàn po kọmiṣọ́na dai tọn na Azọ́ndenamẹ Vonọtaun, Ayimatẹn Awọnlin tògbo Naijilia tọn. Ewọ wẹ Azinponọ̀ ná ogbẹ̀ *All Progressive Congress*, Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adedapo Tejuoso

**Oba Adedapo Adewale Tejuoso** wẹ Osile Oke Ona Egbaland tọn.
Ewọ wẹ Otọ́ na Senator Lanre Tejuoso.

Ahọlu Tejuoso yin jiji na Joseph Somoye Tejuoso po Esther Bisoye Tejuoso po, he yin ovivi na Ahọlu Karunwi I Oke Ona tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Bola Odeleke

**Bola Odeleke** (mẹhe yin jiji to 1950) yin sinsẹngán de, yẹwhehodọtọ nugopọntọ de podọ mẹhe do agùn *Power Penticostal Church* ayi.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn
E wá sọn otò Ibadan tọn mẹ, enẹwẹ to ayimatẹn Oyo tọn he tin to agewaji Naijilia tọn. E hiawe to Iléṣà, enẹwẹ to otò he mẹ onọ etọn wá sọn, e wá lẹzun hodotọ klisti tọn. To 1970, e bẹ yẹwhehodidọ to osun widopotọ owhe 1974 tọn, bọ to osun ṣiatọntọ owhe 2014 tọn, e dù hunwhẹ owhe
kande tọn etọn to yẹwhehodidọ mẹ, bọ to azán gbanewheawetọ, osun atọntọ to owhe 1995 tọn mẹ,  e lẹzun sinsẹngán daho de, yedọ yọnnu tintan he dù sinsẹngán de. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1950 lẹ
Tee A

**Babatunde Adewale** (yin jiji to azan fọtọnnukunẹnẹtọ Awèwèsun, owhe 1974). E yin yinyọnẹn taidi **Tee A** gbọn azọ́n aihundida po anadena nuwiwa hunwhẹ wunmẹ wunmẹ lẹ tọn dali.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehọmẹ etọn po
E yi  wehọmẹ bẹjẹẹji etọn tọn to *St. Paul's Anglican Primary School* Idi ọrọ. Mushin whẹpodo zindonukọn to wehọmẹ daho *Birch Freeman High School* to Surulere he tin to lẹdo awọnlin tọn . Enẹgodo é yi wehọmẹ alavọ tọn *University of Lagos*   Akoka Yaba to Awọnlin, Tee A sọ yi wehọmẹ aihundida tọn he nọ yin *American Comedy Institute ACI* to New York Po.

## Gbẹzan Azọn Etọn Tọn
Tee A bẹ azọ́n aihundida etọn tọn to whenuena é to wehọmẹ alavọ tọn *University of Lagos* to 1995. E mọ ayinamẹtọ etọn Alibaba Akpobome to 1996, ehe wẹ gọalọ na ẹn nado zindonukọn to azọn aihundida tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Joy Nunieh

**Joy Nunieh** yin whẹyidọtọ po anadenanutọ dai tọn na *Niger Delta Development Commission.*
E yin alọhẹndotena to azọ́n mẹ to azán fọtọ̀n-nukunẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 2020 tọn mẹ gbọn togán Muhammad Buhari dali bo yí Kemebradikumo Pondei dó diọtẹn na ẹn to afọdopolọji.
Nunieh tin to nujijọ yinkọ-hẹngblenamẹ tọn NDDC tọn he zọn bọ yé sawhẹdokọna Goodswill Akpabio.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Oluwayemisi Oluremi Obilade

**Oluyemisi Oluremi Obilade** (yin jiji to azán wiẹnẹtọ, Abòhúsun, owhe 1958) wẹ
Alọgọtọna Ayinamẹtọ na Wepinplọn to Naijilia.

## Gbẹzan etọn
Obilade yin jiji to Ayimatẹn Osun tọn to owhe 1958 tọn mẹ.
E yí gbedewema degree tọn etọn tintan to Naijilia whẹpo e sọ do yi na masters to Harvard Business School he tin to Otò US tọn mẹ bosọ yi gbedewema daho hugan to Judge Business School he tin to Cambridge, to Yovotomẹ.

Weyọnẹntọ (whesi.) Oluwayemisi Oluremi Obilade lẹzun alọgọtọna Ayinamẹtọ na Tai Solarin University of Education (TASUED) to Alunlunsun, owhe 2013 tọn mẹ. E jẹ otẹn Weyọnẹntọ Segun Awonusi tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
James Ocholi

**James Enojo Ocholi**, SAN (azán ko-atọ́n-nukundopotọ, Abòhúsun, owhe 1960 jẹ azán ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2016) yin tonudọtọ otò Naijilia tọn dé he sẹn taidi Devizọnwatọ Ayimatẹn tọn na Azọn po Nukọnyiyi po *(Labour and Productivity)* sọn Abòhúsun owhe 2015 jẹ Whejisun owhe 2016 tọn mẹ.
Azọn whẹyidọtọ tọn wẹ e nọ wa, e mọ tẹnmẹ-yinkọ lọ *Senior Advocate of Nigeria* to Owhe 2007.
Ocholi, po asi etọn Blessing Ocholi po visunnu yetọn po basi matintọ to nugbajẹmẹji ajiji gbẹduhun tọn he jọ to azán ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2016 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu Lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Baba Fryo

**Baba Fryo**  he yinkọ etọn titi nọ yin **Friday Igwe**  yin hànjitọ numimọnọ Naijilia tọn de he wá sọn Ajegunle, he yin lẹdo de to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E yin yinyọnẹn gbọn hànjiji agbegbe etọn mẹ tọn lẹ tọn dali. Ohàn etọn he diyín hugan to Naijilia wẹ ***Dem go dey pose***  he yin didetọn to owhe 1990 lẹ godo. Ohàn lọ yin kinkan do ogbè *Nigerian Pigin* mẹ bo sọ diyin po wedudu he nọ yin  *Galala* po he numimọnọ Baba Fryo po hànjigbẹ́ etọn lẹ
taidi Daddy Fresh po Daddy Showkey po detọn.
## Otàn gbẹzan etọn tọn
Baba Fryo dohia to 2017 dọ  ojlo emitọn wẹ nado ko wlealọ hẹ  yọnnu he tin to ajọ́liho dopolọ po e mi po.
E dọ nuhe vẹna ẹn lẹ bo dọdọ eyin emi ko wlealọ hẹ yọnnu de he tin to ajọ̀liho dopolọ po emi po wẹ,  gbẹzan azọ́n emitọn tọn ma na ko yido na
asi lọ na ko gọalọna emi. E wá yidogọ dọ emi wazọ́n taun nado gọjẹ otẹn  he mẹ emi te todin.

## Alọdlẹndonu lẹ

 
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Peter Nwaoduah

**Peter Nwaoduah** wẹ yin awhangán andenanutọ na hihọbasina otò ayimatẹn tọn (SSS) to awhangán Sani Abacha glọ. E wọ wẹ yin ogán to azọ́nwatẹn lọ sọn kọ́yànsun 1992 tọn jẹ 1998,  bo ka sọ no yí gbedide sọn awhángan Hamza al-Mustapha si.

## Azọ́n
Azọ́n etọn yin pinpọnhlan taidi dehe yọn hugan na ojlo ayimatẹngan ehe wayi tọn wutu, awhangán Sani Abacha dè mehe na wazọ́n hẹ ẹ do dodonu nugopipe etọn tọn wutu bo ma ka gbẹwanna sinsẹn de kavi akọta he mẹ mẹlọ wá sọn. Mẹmẹsunnu  Peter Nwaoduah yin dopo to suhugan gbẹtọ lẹ he wá sọn huwaji lẹ mẹ he Abacha ko yí do azọ́nmẹ he yin dehe yọn hugan to otanho wedegbẹ togbo lọ tọn mẹ he bẹ Lateef Jakande, Bamanga Tukur, Adamu Ciroma, Anthony Ani, Olu Onagoruwa, Abubakar Rimi, Walter Ofonagoro, Uche Chukwumerije, Babagana Kingibe (M.K.O Abiola’s agbawhlẹntọ), Sarki Taﬁda, po Tom Ikimi po hẹn.

## Otògbo na ye gigo
E yin dopo to omẹ 138 he Naijilia yọnẹn bo sọ na  ajọ̀ po omẹ 13 devo lẹ he na yin nina otẹn aṣẹpatọ tohọluduta lọ tọn, CFR; 27 na yin nina aṣẹpatọ Niger tọn,  CON, 43 na yin nina gbedidenamẹtọ togbohọluduta lọ tọn, OFR; 46 na yin nina gbedidenamẹtọ  Niger tọn, OON; 22 na tin to hagbẹ togbohọluduta lọ tọn mẹ, MFR; bọ  25 na yin gigopana nado tin to hagbẹ Niger tọn mẹ, MON. Omẹ ẹnẹ (4) devo lẹ na yin nina FRM I bọ omẹ atọ̀n (3) na yin nina  FRM II. Mẹmẹsunnu Nwaoduah tin to todohukanji mẹhe na yin gbedidenamẹtọ togbohọluduta lọ tọn (OFR) po omẹ devo lẹ  po gbẹtọyinyin yetọn po taidi:

*Abdulkadir, Prof. Dan_Datti OFR
*Aina, Lawrence Olusegun OFR
*Ajumogobia, Odein, SAN OFR
*Akaahs, Justice Kumai Bayang OFR
*Akpan, Major_General Edet OFR
*Alkali, Air Câ€™dre Ibrahim OFR
*Asika, Dr. (Mrs.) Edith Chinyere OFR
*Batagarawa, Alhaji Ahmadi (Rtd.) Grand Khadi OFR
*Bauchi, Sheikh Dahiru Usman OFR
*Bello, Senator Muhammad Kanti OFR
*Bonet, Chief Ufuwai OFR
*Bozimo, Justice Rosaline Patricia Irorefe OFR
*Braid, Prof. (Mrs.) Ekanem OFR
*Chukkol, Prof. Kharisu Sufiyan OFR
*Edebiri, Prof. Unionmwam OFR
*Edu, Yomi OFR
*Gwadabe, Alhaji Musa OFR
*Inde, Abdullahi Dikko OFR
*Jidda, Amb. Baba Ahmad OFR
*Kuye, Senator Jibril Martins OFR
*Lot, Sylvanus David OFR
*Mohammed, Brig. General Garba (Rtd.) OFR
*Muhammad, Justice Musa Dattijo OFR
*Ndoma_Egba, Senator Victor, SAN OFR
*Nwadialo, Bernard Shaw OFR
*Podo mẹsusu devo lẹ po.

Nususu ma yin yinyọẹn gando bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn go po azọ́n po. E yí azọ́n anadenanutọ SSS tọn sọn Albert Horsfall si bo ka jodona awhangán Kayode Are to 1998.
E yin nina owhé do Asokoro, Abuja to 1999 na azọ́n etọn lẹ wutu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Livinus Nnochiri

**Livinus Nnochiri** yin aihundatọ Naijilia tọn de. E yin nina ajọ̀ *City People Movie Special Recognition* tọn to 2018.

## Aihun he eda lẹ
*Bond - 2019
*Maya - 2016
*Beautiful Soul - 2008
*Beautiful Soul 2 - 2008
*Wind of Glory - 2007
*Wind of Glory 2 - 2007

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nnachi Ipia

**Nnachi Ipia** yin dopo to mẹhe dó otò Aro tọn ai lẹ mẹ, otò lọ wẹ klohugan to Ayimatẹn Abia tọn, to huwaji-whezẹtẹn tọn tògbo Naijilia tọn. To vivọnu owhe kanweko fọtọ̀nnukunawetọ tọn, e yin bokọtọnọ de he wá sọn Edda sẹpọ Afrikpo. Ahọlu Agwu yin anadena gbọn hẹnnumẹ etọn he yin Ahọlu Agwu Inobia dali he to gandudu Aro tọn bo biọ alọgọ́ to Nnachi sí to awhan Aro-Ibibio tọn whenu. To whenue huhlọ́n etọn ma pé kẹntọ etọn ji, Nnachi basi oylọ ná mẹdevo lẹ sọ́n Cross River he yin yinyọnẹ̀n taidi Akpanù lẹ. Akuma po Osin Nnubi po deananá Akpanù lẹ yì Otò Aro tọn mẹ bo kọngbèdópọ́ hẹ́ awhanfuntọ́ Igbo tọn nado funawhan sọ́ta gandudu Obong Okon Ita tọn. Osim kú, ṣigba Akuma gán bo lẹzun Ahọlu Aro tọn tintan. To okú etọn godo, ovivi Nnachi tọn lẹ yítẹ̀n gandudu tọn bẹsọ́n ovi etọ̀n Oke Nnachi ji. Yewlẹ wẹ to gandu dó Aronù lẹ ji.

## Kanṣadopọ́ gbangba tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Aminu Safana

**Aminu Shuaibu Safana ** (Lidosun 1961 – Kọ́yànsun 17, 2007) yin tonudọtọ Naijilia
tọn podọ tẹnmẹnpọntọ Batsari/Safana/Danmusa constituency tọn to Dòwaji Wedegbẹ́ Tonudidọ otogbo Katsina tọn mẹ. E yin dotó gbọn azọnpinplọn dali, Safana fo wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn podo wehọmẹ alavọ Leeds tọn to London. E yin alọdusi togbogan Umaru Yar'Adua bo ka sọ wazọn taidi wekantọ
aṣẹpipa ayimatẹn Katsina tọn to whenuena Yar'Adua gbẹ yin ayimatẹngan.
E yin bodina nado  biọ Dòwaji Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn to 2013,  bo sọ yin bodina devo to 2007. E yin dopo to hagbẹ People's Democratic Party tọn podo azinponọ na pipl ogbẹ nuhe gando agbasalilo tọn. To Kọ́yànsun 17, 2017, Safara zlọnjai to piplihọ mẹ bo ka sọ yin lila dọ e basi matintọ to azan dopolọ gbe to Dotowhe daho otogbo Abuja tọn.  Nuhe hẹn oku etọn wa wẹ azọ̀n ahun tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1961 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2007 lẹ
Eweka II

**Aiguobasinwiwa ovonranwen Eweka II** (basi matintọ to osun awetọ owhe 1933 tọn). Ewọ wẹ Ahọlu to Benin sọn 1914 jẹ 1933. E yin visunnu Ovonranwẹn (he lẹzun ogán sọn 1888 jẹ 1897) he  yin didehia gbọn *Brìtish punture expendition* to Benin city to 1897. Aiguobasinwin Ovonramen yin mẹ he wazọ́n hẹ Ahọlu de sọn 1902 do zọnmi Ovanramwen yin matinto to osun tintan owhe 1914. Podọ Aiguobasinwin Ovonramwen yin dide sọn Ahọlu de to Benin to azán konukunẹnẹ to osun sinawetọ owhe 1914.
E yin yinko do na he yin Eweka II to ojlẹ wiatọntọ podọ dodoai dynasty tọn podọ ahọlu tintan Benin tọn yedọ Eweka1. EwekaII sọ vọ ahọluwhe gba he ko yin ojlẹ dinden do gbakija dogbon tomenu British le dali to owhe 1897.Evo numesen ahọlu lọ tọn jlado bọ yedide ovonramwen tọn he yin zize soyi dogbọn tomenu British nule dahyin kọ le na. Eweka II sọ vọ Voodun he ebayi lẹ do diọ dẹhe ko yin hinhẹn gbakija dogbon British nu le dali bo be owehome yedidẹ lẹ podo voodun Benin tọn de jeeji. E lẹzun matintọ to osun awetọ owhe 1933 tọn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Naguji

** Naguji ** yin ahọlu Kano tọn sọn owhe 1194 jẹ 1247 tọn mẹ. E yin visunu Yusa po Yankuma (kavi Muntaras) po tọn.

## Mẹhe duahọlu to ewọ godo lẹ
Gujua (Gujjua), he yin visunnu Gijimasu tọn wẹ jẹ otẹn Gijimasu tọn mẹ.

## Otàn gbẹzan etọn tọn to owe otàn nugbo Kano tọn mẹ
Ehe wẹ otàn gbẹzan tọn Naguji sọn Palmer's 1908 tọn lẹdogbedevomẹ glẹnsigbe mẹ tọn na Kano Chronicle. 
Sarki ṣidopotọ wẹ yin Naguji. Oyin onọ etọn tọn wẹ Yankuma kavi Muntáras.  E yin alọtlutọ, ṣigba e sọ yin danuwatọ de, sọn Kura jẹ Tsangaya e hẹn nugble to togbo lọ mẹ, bo gbidikọna omẹ̀ lọ lẹ egblemaku nado hodo e.
E dosla lẹdo Basema na owhe awe nado funawhàn hẹ Santolo, amọ e ṣiawhàn bo lẹkọ do Kano. E mọ bọ boṣiọ sẹntọ he to finẹ lẹ ko to ayiha kan nado de e sọn ahọlu zinpo ji; bọ e gblewhẹ do ye, bo de nukọntọ yetọn lẹ sẹ, Samagi, visunu Mazadau tọn, Dorini visunu Bugazau tọn, Burtsar Gānguta visunu Tsoron Maje tọn, po Buzuzu visunu Jandodo tọn po. To whenuna ye kú, mẹhe pò lẹ dọmọ “mi jlo na
hodo we, hiẹ Sarki, na mi to dandanu glọ nado wamọ wutu.”
Sarki lọ dọ na ye dọmọ, “eyin mi jlo na hodo mi, mi do aṣli yẹwhe mitọn lẹ tọn hia mi.”
Yé sọ gblọn dọmọ, “miwlẹ ma na do aṣli yẹwhe mitọn lẹ tọn hia we.” Enẹwutu e saya na ye.
Naguji wẹ yin ahọlu tintan he yí takuẹ aigba tọn mado ṣinatọn jinukun lẹ tọn to whédotatọ lẹpo si. E dugan do aigba Kano tọn lẹpo ji bo whlẹ Santolo he nọ godo na ẹn lọ.
E dugan na owhe kandefọtọn to owe otannugbo  Kano tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà: Ahọlu lẹ to Naijilia
Abubakar Adamu Rasheed

**Abubakar Adamu Rasheed** MFR yin mẹplọntọ daho, anadenanutọ podọ mẹbọdo azinponọ-go na wehọmẹ alavọ tọn *Bayero University*,  to Ayimatẹn Kano Tọn mẹ.

## Gbẹzan Wehọmẹ Etọn Tọn
Rasheed yí gbedewema anazọn tọn to wehọmẹ alavọ tọn *Bayero University* to Kano. Mọdopolọ e yí gbedewema daho anazọn tọn to wehọmẹ alavọ *University of Nottingham*, to glẹnsi tomẹ podo gbedewema daho hugan to wẹhọmẹ alavọ tọn *Ahmadu Bello University* to Zaria.

## Otań Azọn Etọn Tọn
Rasheed lẹzun nukọntọ wehọmẹ alavọ tọn *Bayero University* to 2010, bọ sọ nọ otẹn lọ mẹ jẹ 2015. To  owhe 2016, Rasheed yin dide taidi wekantọ daho na ogbẹ plipli
wehọmẹ alavọ tọn he ye nọ ylọ dọ *National Universities Commission*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Matilda Obaseki

**Matilda Obaseki** yin yọnnu aihundatọ po aihunkantọ otò Naijilia tọn dé po. Ewọ wẹ aihundatọ nukọntọ to *Award-winning TV series*, Tinsel mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obaseki yin jiji to azán fọtọ̀n-nukun-ẹnẹtọ, Whejisun, owhe 1986 tọn to tòdaho Benin tọn mẹ, to Lẹdo Gandudu Dokọ tọn Oredo tọn.
Ewọ wẹ ovi godo tọn to ovi ṣinawe mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Obaseki wlealọ hẹ Arnold Mozia to tòdaho Benin tọn mẹ to Azan konukundopotọ, Zósun, owhe 2013 tọn mẹ to owhe dopo godo he e ko jivi tintan etọn to Azan gban-nukun-dopotọ,  Avivọsun, owhe 2012 tọn mẹ.
E ji visunnu etọn awetọ to Azan tintan, Alunlunsun, owhe 2015 tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obaseki whẹn to tòdaho Benin tọn mẹ, fihe e basi weplọnmẹ dokọ̀ tọn po weplọnmẹ daho etọn po te.
Na e jlo na penukundo azọn aihundida tọn etọn go wutu, E jo nupinplọn Glensigbe tọn do to Wehọmẹ Alavọ Benin tọn. 

## Azọn etọn
Obaseki bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 2007 mẹ, ṣigba e yin yinyọnẹn ganji na  azọn he e wa to soap opera Tinsel mẹ, fihe e yi ada Angela Dede tọn wa to aihun lọ mẹ te.
E yi ada mẹmenu tọn wa to tito Televizion US tọn mẹ bo sọawuhia to episodes atọ̀n mẹ whẹpo e do basi Tinsel tọn.
Aihun tintan he e basi wẹ sinima 2014 tọn, *A Place in the Stars*, fihe e wazọn dopọ hẹ Gideon Okeke po Segun Arinze po te.
## Ajọ̀ po gigopamẹnu lẹ po

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1986 lẹ
Prodigeezy

**Iyobosa Rehoboth** ehe sọ yin yinyọnẹn di **Prodigeezy** yin anadenanutọ vidiohan Naijilia tọn podo fotodetọ aihun tọn po.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn
Rehoboth  wa sọn otogbo Edo tọn mẹ to Naijilia. E whẹn do Port Harcourt, Naijilia.

## Azọ́n
Prodigeezy ko deanana vidiohan susu lẹ na hanjitọ wunmẹ wunmẹ podo ohanṣa yetọn lẹ po ehe bẹ ohan nudindọn tọn lẹ taidi "This Is Nigeria", Killin’ Dem by Burna Boy, Don't Call me back by Joeboy, Joey B, Falz, Ric Hassani, Joeboy, Joey B, Falz, Ric Hassani, podo susu devo lẹ po.

## Vidiohan ṣinṣian lẹ
*Burna Boy ft Zlatan - Killin Dem
*Burna Boy - Boshe Nlo
*Falz-This Is Nigeria
*Falz-Talk
*Falz-Hypocrite
*Falz-Moral instruction
*Falz-Sweet Boy
*GuiltyBeatz ft Joey B, Falz - Iyabo
*Joeboy- Don't Call me back
*Ric Hassani- Number one
*Chef 187 ft Mr. P – One more time

## Ajọ̀ podo mẹdide po
To 2018  e yi ajọ̀ vidiohan he yọn hugan owhe lọ tọn (ehe yin anadena) gbọn *Nigeria Entertainment Awards* na azọn etọn This Is Nigeria.
To 2019 e yin dide na vidiohan he yọn hugan na owhe lọ (ehe yin anadena) gbọn The Headies na azọn etọn "Talk".

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nkem Owoh

**Nkem Owoh** yin aihundatọ po nukikodonamẹtọ dé po to Otò Naijilia mẹ.
To owhe 2008 mẹ, e mọ gigopanamẹnu *African Movie Academy Award* yí na "ada aihundatọ dagbe-hugan tọn" he e yiwa to sinima Otò Naijilia tọn *Stronger than Pain* he e basi mẹ.
## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Nkem Owoh yin jiji do Ayimatẹn Enugu tọn mẹ ,to Otò Naijilia tọn mẹ.
To whenuena e fo wehọmẹ dokọ̀ po wehọmẹ daho tọn po godo, e zindonukọn bo yi Federal University of Agriculture, Abeokuta bo yi plọnnu gándo azọ́n nuyọnẹn wintinwintin go.
To ojlẹ nupinplọn etọn whenu, Owoh jẹ aihun  basi ji to tito televiziọn susu lẹ ji po sinima bibasi po mẹ.

## Azọ́n etọn
E sọ yin yinyọnẹn na ada he e yiwa to ohàn lọ "I Go Chop Your Dollar" he gándo azọ́n oklọ tọn lẹ go.
Ohàn lọ tọ́n to sinima lọ *The Master* mẹ fihe Owoh yi adà mẹblẹtọ tọn wa te.
The Economic and Financial Crimes Commission po Nigerian Broadcasting Commission po doalọtena ohàn lọ.
To owhe 2007 mẹ, ponọ lẹ wle Owoh to Amsterdam, Netherlands (Bijlmermeer lẹdo de mẹ to Amsterdam Zuidoost borough) na dodinnanu osun ṣinawe tọn he ponọ Dutch tọn lẹ he nọ yin "Operation Apollo" basi mẹ.
Ye wle Owoh to nuwiwa ohàn didetọ́n dé tẹnmẹ to whenuena ponọ lẹ wá filọ bọ ye wle gbẹtọ kanwe-gban-nukun-dopo (111) na azọ́n oklọ tọn po osẹn Otò lọ tọn he ye gba wutu.
To godo mẹ, yé jo Owoh dó. Danuwatọ lẹ fin Owoh sọyi to whèzẹtẹn-waji Otò Naijilia tọn to Abòhúsun owhe 2009 tọn mẹ.
Danuwatọ lọ lẹ biọ akuẹ Naijilia tọn sọha livi fọtọ̀n (15 million naira) ofligọkuẹ etọn.
Yé jo Owoh dó to whenuena whẹndo etọn lẹ ko vẹvẹ bo su 1.4 million naira taidi ofligọkuẹ na ẹn godo.

## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Kingsley Ogoro

**Kingsley Ogoro** yin anadenanutọ sinima tọn nukundeji dé to Otò Naijilia mẹ, aihunkantọ, sinima po ohàn bayitọ podọ wedutọ dai tọn de, he yin yinyọnẹn ganji na sinima Osuofia to London to owhe 2003 he e wazọn dopọ po Nkem Owoh po to emẹ.
E ko to azọn wa to azọnwhe sinima Nollywood tọn mẹ sọn owhe 2003 taidi sinimabayitọ dé po anadenanutọ dé po.
## Sinimabayitọ
**The Widow* (2005)
**Across the Niger* (2004)
**Osuofia in London 2* (2004)
**Veno* (2004)
**Dangerous Babe* (2003)
**Osuofia in London* (2003)
## Anadenanutọ
**The Widow* (2005)
**Osuofia in London 2* (2004)
**Veno* (2004)
**Osuofia in London* (2003)
**The Return* (2003)
## Sinimakantọ
**The Widow* (2005)
**Osuofia in London 2* (2004)
**Osuofia in London* (2003)
## Pọnfi dogọ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Anthony Elujoba

**Anthony Elujoba** (yín jiji to owhe 1948) yín Mẹplọ́ntọ Daho he yọ́n núsusu gando gbemasin go to tògbo Naijilia tọn. E nọ yin yiylọdọ "*Village Chemist*" na e nọ dindona gbemasin ganji. Ewọ wẹ kanselọ dai tọn na Wehọmẹ Alavọ Obafẹ́mi Awolọwọ tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Ayimatẹn Bauchi Tọn

**Ayimatẹn Bauchi Tọn** yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́n-nukun-dopo he tin to Tògbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Bauchi. Ayimatẹn Bauchi tọn tindo dogbo hẹ ayimatẹn Kano tọn podọ Ayimatẹn Jigawa tọn to Agewaji. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Kaduna tọn ọn to Whèyihọ. Ayimatẹn Bauchi tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Yobe tọn podọ Ayimatẹn Gombe tọn to Whèzẹtẹn. E ma do dogbo hẹ Ayimatẹn Taraba tọn podọ Ayimatẹn Plateau to Hùwaji.
Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Bauchi tọn yin Ayimatẹn ṣinawetọ he gbẹtọ su te hugan to tògbo Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Bauchi tọn wẹ yin Ayimatẹn atọ́ntọ he klo hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ.

## Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Bauchi tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu Lẹdo tọn ko (20) hẹn, ehelẹ wẹ:
#Tafawa Balewa
#Dada
#Toro
#Bogoro
#Ningi
#Warji
#Ganjuwa
#Kirfi
#Alkaleri
#Darazo
#Misau
#Giade
#Shira
#Bauchi
#Jamaare
#Katagum
#Itas/Gadau
#Zaki
#Gamawa
#Damban

## Wehọmẹ Alavọ tọn to Ayimatẹn Bauchi tọn
* Wehọme Alavọ Abubakar Tafawa Balewa
* Wehọme Alavọ Ayimatẹn Bauchi tan
* Wehọme Politẹnik Abubakar Tatari Ali
* Federal Politẹnik Bauchi

## Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Bauchi tọn
* Jude Rabo- Bọdo Azinponọ-gán Federal University, Wukari.

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (azán 29tọ Avivọsun 1958 – azán 25tọ Ayidosun 2009), he sọ nọ yin yiylọ dọ ***the King of Pop*** *(Ahọlu ohàn Pop tọn lọ)* yin Amẹlikanu de he yin hànjitọ, wedútọ podọ ajọ́watọ de. Okú po ṣiọdidi Jackson tọn po dọ̀n ayidonugo linlinhọsá susu tọn lẹdo aihọ́n pe.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2009 lẹ
Mummy GO

**Funmilayo Adebayo** he mẹsusu yọnẹn to paa mẹ di **Mummy GO** yin yẹwhehodọtọ otò Naijilia tọn de he mẹsusu nọ dọho etọn de, ewọ wẹ do ṣọṣi *Rapture Proclaimer Evangelical Church of God* tọn ai, e wá sọn Ayimatẹn Ekiti Tọn. Hodidọ etọn gando owhe 990 to Ahọluduta Zinvlu tọn mẹ *(990 years in the Kingdom of Darkness went)* gbayipe to Naijilia taun, e dọn ayidonugo mẹsusu tọn. To hodidọ ehe mẹ, e dọdọ emi ko nọ̀ Ahọluduta Zinvlu tọn mẹ na owhe 990 podọ e sọ dọ numimọ etọn lẹ to finẹ podọ nuhe hẹn ẹn dukosọhẹ Klisti. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Geraldo Pino

**Gerald Emeka Pine**, he yin yinyọnẹn di **Geraldo Pino** (azán tintan Afínplọsun 1934 tọn - azán ṣinẹnẹtọ Abọ̀húsun 2008 tọn) yin dopo to omẹ tintan he bẹ ohàn *pop* Aflika tọn *(African pop music)* egbezangbe tọn jẹeji.
Pino yin ovi whẹyidọtọ Sierra Leone-nu de tọn podọ e yin jiji to 1934 to Enugu, onọ etọn kú to whenue e pò to ovu. Ewọ po hagbẹ etọn delẹ po do *Heartbeats* ai to gblaglá owhe 1960 tọn lẹ mẹ podọ ewọ wẹ Azinponọ̀ na ogbẹ́ Hànjitọ lẹ tọn (Performing Musicians Association of Nigeria Rivers State Branch) to Ayimatẹn Rivers tọn sọn 1995 jẹ 2004. E jẹazọ̀n bosọ kú to Port Harcourt to azán ṣinẹnẹtọ Abọ̀húsun tọn to 2008.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2008 lẹ
Antera Duke

**Antera Duke** (yin jiji to owhe 1788) yín Afanimẹsatọ podọ eyin Agbàgò Efik tọn tògbo Naijilia tọn (bo tin to Ayimatẹn Cross Rivers tọn todin). Kandai he yin kinkan to Calabar, podọ to Yovogbe pidgin tọn mẹ yin mimọ to Scotland bo yin Zinzinjẹ̀gbonu.
Kandai ehe dó Ajọwiwadopọ́ hẹ́ Ajọwatọ́ Britain-nu tọn he e nọ sa kanlinmọ lẹ na; E kàn do finẹ gando lehe e do "ṣokoto gaa yovo lẹ tọn" bo jẹ johẹ ajọwatọ he e ko wa ajọ hẹ lẹpo.
## Alọdlẹndonu lẹ
## Wehihia yi nukọn
*C. Dayll Forde (ed.), Efik Traders of Old Calabar (London: Oxford University Press, 1956) (contains Duke's diary)

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1788 lẹ
Jacob Leon Rubenstein

**Jacob Leon "Jack" Rubenstein** (yin jiji to azán 25tọ osun atọ̀ntọ owhe 1911- azán atọ̀ntọ osun tintan owhe 1967) yin danuwatọ akonka Amẹlikanu de. Ruby yin jiji to azan 25tọ osun atọ̀ntọ owhe 1911 to oto chicago, illinois mẹ. To azan 24tọ osun widopotọ owhe 1963, Ruby de oso do Lee Harvey Oswald, mẹhe tin to ponọ pamẹ he huwhẹ mẹhe hu Togbogan U.S tọn John F. Kennedy to azan awe jẹnukọn. Ruby yin whẹsadokọna di mẹhe hu Oswald, ṣigba, ye wa mọdọ e ma yin ewọ. E gbẹ zindonukọn nado to ganpamẹ na e ma yin ewọ. E gbẹ zindonukọn nado to ganpamẹ na e to tepọn nado vọ owhẹ̀ ylọ sigba e ma pa ẹ na e basi matintọ to azan atọ̀ntọ osun tintan owhe 1967 to dotowhe "Parkland Memorial Hospital to Dallas, Texas" na azọ̀n kansẹẹ tọn to whenue e tindo owhe 55.
Ruby yin didi do Tẹpamẹ *Westlawn Cemetary to Norridge, illinois*. 

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹti tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1911 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1967 lẹ
Inspiration FM Lagos

**Inspiration FM Lagos** (92.3 MHz) yin ladiohọ he yin didoai do awọnlin, Naijilia he bẹ linlinna ji to owhe 2008. E do Ladiohọ gbẹ etọn lẹ he nọ na linlin to Ibadan (100.5 FM) po Uyo (105.9FM).
Azẹ̀

**Azẹ̀** yin azọnwanu he nọ yin zinzan nado kun tọjihun kavi nado whlú nusinnọ de. Azẹ̀ nọ saba yin yiyizan to tọjihun mẹ, e nọ yin bibasi po owhlẹ̀ po kavi ogan bosọ nọ do alọkọ. Azẹ̀ he nọ yin yiyizan to *Kayaks* nọ dite ganji bo nọ do nusannu to onu ṣigba e ma nọ do alọkọ tangan de. 
Mọdopolọ, otò voovo lẹ wẹ do Azẹ̀ wunmẹwunmẹ lẹ he ye do nọ kún tọjihun lẹ. To Aflika, otò pẹvi pẹvi lẹ kavi gbetato he tin tọtó lẹpo wẹ nọ zan azẹ̀ voovo lẹ.
## Weda he gandego lẹ
Oar
## Alọdlẹndonu lẹ
Ahọlu Francis Olagobin Olatunji Adedoyin

**Ahọlu Francis Adedoyin** (Alunlunsun 1922, to otò Tonkere jẹ azán atọ́ntọ Avivọsun 2018) wẹ Ogunsua kavi Ahọlu otò Modakeke tọn he wa sọn họnmẹ Ahọlu Olagobin tọn to Modakeke.
E yin dopo to Ahọlu he do akuẹ taun mẹ bosọ diyin to ayọnuyigba ji.

Yé dè é taidi Ahọlu to owhe 1994 mẹ podọ jẹgbakun etọn lẹzun ojẹnọ to owhe 2009 mẹ.
To azán atọ́ntọ Avivọsun 2018 tọn mẹ, yé lá ẹ dọ e basi matintọ to whenuena e jẹazọn vude to Dotowhe Kátólìkì Our Lady of Fatima Jaleyemi, Osogbo to Ayimatẹn Osun Tọn mẹ godo.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Dodonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Biblu

Owe dagbe de na gbẹtọvi lẹ wẹ **Biblu** yin, e wa sọn Jiwheyewe dè, bo yín owé osẹn, nunọwhinnusẹn po sinsẹn bibasi na klistiani, Júù, samalia-nu lẹ po yisenọ̀ devo lẹ po. To bẹjẹẹji ye yí ogbè atọ̀n dó kàn ẹ, ye lẹ wẹ;
*Heblugbe
*Alamaikigbe
*Koine Glẹkigbe
Biblu sọ nọ wazọn titengbe dé lẹ taidi pinplọnmẹ̀, wíwọhẹmẹ, na nulẹ hinhẹnsọgbè,na mẹplọnlọdidomẹgo to dodowiwa mẹ, na omẹ Jiwheyẹwhe tọn nido sọgan pegan to gigọ́ mẹ bo yin hinhẹn sọgbe mlẹnmlẹn na azọ́n dagbe lẹpo.

## Otàn bẹjẹẹji Biblu tọn
Biblu ko yín kinkandai to hohowhenu, sọn nudi owhe 1513 jẹnukọn na whe mítọnnu tọn (J.W.M)
Heblugbe, Alamaikigbe po Glẹkigbe hohowhenu tọn po mẹ wẹ Biblu yin kinkan do, e ma wa su to aihọn to whelọnu.To egbehe lo? Biblu blebu kavi apadewhe etọn ko tin-to-aimẹ na nudi owhe 2600. Suhugan mẹhe nọ hia Biblu lẹ tọn ma se ogbe dowhenu tọn lọ lẹ, enẹwutu wẹ lẹdogbedevomẹ go wẹ yé dona ganjẹ.

## Nunọwinnusẹn he nọ gọalọ na lẹdogbedevomẹ Biblu tọn

Adà:Owe lẹ
Dotowhe Daho Otò Abuja tọn

**Dotowhe Daho Otò Abuja tọn** yin dotowhé de to Tatọ-tonọ Abuja tọn mẹ, to Naijilia.
Dotowhé lọ yin didoai gbọn ogbẹ Family Support Programme initiative dali bo yin zizedai to osẹn gban-atọ́n-nukundopotọ owhe 1999 (*Act 36 of 1999*) tọn glọ.
Abdulsalami Abubakar nagbe nado bẹ azọn dotowhé lọ tọn gbígbá jẹeji to azán ko-nukunawetọ, Nuwhàsun, owhe 1999 tọn mẹ.
Yinkọ etọn to bẹjẹeji **[[Dotowhé]]  Daho Na Yọnnu Lẹ Po Yọpọvu Lẹ Po**, bọ Dotowhé lọ yin hunhun to azán tintan, Zósun, owhe 1999 tọn mẹ.
Dotowhé lọ mọ yinkọ yọyọ yí to azán aotọ, Nuwhàsun, owhe 2000 tọn mẹ.

## Azọ̀ntọnọ nukundeji lẹ
*Mohammed Abacha
*Evan Enwerem
*Aminu Safana

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Yemisi Ransome-Kuti

**Yemisi Ransome-Kuti** yín vijiji dopo  gee na "Azariah Olusegun Ransome-Kuti MBE (he yín azọndena taidi amasín-zọnwatọ-gan na Tohọluduta Naijilia tọn to owhe 1956 bosọ sẹn kakajẹ whenue e jo azọ́n sọn federal Medical Service mẹ; to owhe 1951, Eyin dìde taidi dopo to ogbẹ *Most Excellent Order of the British Empire* tọn gbọn King George VI dali. Ewọ wẹ sọ yin ovivi  Rev. Canon Josiah Ransome-Kuti tọn.
Tanyin etọn Mẹtogantẹnmẹ Funmilayo Ransome-Kuti wẹ yin tọ̀ntlọngbọn to avùnlọyiyinajlọjẹtọ yọnnu lẹ tọn to Naijilia.
Esọ yin dopo to mẹhe hoavun na mẹdekannujẹ Otò Naijilia tọn sọn British-nu lẹ sí.
Ahi Ladipo tọn

**Ahi Ladipo tọn ** he sọ yin yinyọnẹn taidi **Ahi nuzinzan moto tọn lẹ tọn Ladipo tọn** *(Ladipo Auto Spare Parts Market)* yin ahi de to aṣẹpipa lẹdo gandudu dokọ̀ tọn Mushin tọn glọ to Ayimatẹn Awọnlin tọn. To agọe, ahi Ladipo tọn nọ yin yiyizan na whẹho tonudidọ tọn voovo lẹ podọ na nuwiwa pọmẹ tọn voovo lẹ nado dọn ayidonugo mẹsusu lẹ tọn na lehe gbẹtọ lẹ nọ sù do to ahi lọ mẹ wutu. Ahi lọ tin to Ali Ladipo tọn ji to Papa Ajao, to Mushin he yin lẹdo gandudu dokọ̀ tọn de to Awọnlin. Yinkọ ahi lọ tọn yin dide sọn nọtẹn fie ahi lọ te tọn mẹ, enẹwẹ Ali Ladipo tọn. Ahi Ladipo tọn tin to lẹdo aliho Akinwunmi tọn *(Akinwunmi Lane)*, e dógodo Ali Ladipo tọn. Fie yinkọ lọ yin didesẹ sọn nìyẹn (Ali Ladipo tọn). 
E yin nọtẹn de he yè sọgan biọ eyin yè tọ́n sọn ofi voovo lẹ to Awọnlin. Ewọ wẹ yin ahi he klo hugan to aigba Aflika tọn blebu ji he mẹ yè nọ họ̀ nuzinzan moto tọn lẹ te. E yin fide he yè sọgan mọ nuzinzan moto tọn depope họ̀ te, dehe yè ko zan pẹẹde lẹ po yọyọ lẹ lọsu po ga to Naijilia, podọ ajọwatọ voovo lẹ sọn otò voovo lẹ mẹ nọ sọawuhia to ahi lọ mẹ, susu lẹ nọ wá sọn Ghana, Ivory Coast, podọ sọn otò voovo devo lẹ po mẹ to Aflika. 
 
## Lẹdo po awusọhia ahi lọ tọn po
Na otẹn ma tin podọ ali he tin to lẹdo ahi lọ tọn lẹ ma yọn wutu, to azán gbàntọ Ayidosun tọn to 2015, gandudu ayimatẹn Awọnlin tọn degbè bọ apadewhe ahi lọ tọn lẹ yin hihọliai podọ ehe dọ̀n hunyanhunyan voovo dote to ahi lọ mẹ.

## Sọ pọ́n
* *[[Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin]]*
* Nọtẹn intẹnẹt ji tọn ahi lọ tọn:
https://www.ladipoautomarket.com.ng

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin

Ahi voovo lẹ to Awọnlin, to otò Naijilia tọn mẹ lẹ yin ahi he mẹ yè sọgan mọ onú voovo lẹ họ̀ te lẹ, nuhe yè ko zan pẹẹde lẹ wẹ ya kavi yọyọ, nudepope he jlo we.

Ahi he yin yinyọnẹn ganji to Awọnlin lẹ die:

* Ahi Alaba international tọn 
* Ahi Ajah tọn 
* Ahi Balogun tọn, to Lopo Awọnlin tọn 
* Ahi Bar Beach tọn 
* Computer Village 
* Ahi Èbúté Èrò tọn, to Lopo Awọnlin tọn  
* Whèvi-hi Ekpe tọn 
* Ahi Ikotun tọn 
* Ahi Idumota tọn 
* Ahi Ita Faji tọn 
* Ahi Isale Eko tọn, to Lopo Awọnlin tọn  
* Ahi Jankarra tọn, to Lopo Awọnlin tọn 
* Ahi Ladipo tọn 
* Ahi Lekki tọn 
* Ahi Agboju tọn 
* Ahi Daleko tọn 
* Ahi Morocco tọn, tintan (I) po awetọ (II) po 
* Ahi Mushin tọn 
* Ahi Oyingbo tọn 
* Ahi Mile 12 tọn 
* Ahi Yọyọ Oniru tọn 
* Ahi Fespar tọn 
* Ahi Oshodi tọn 
* Ahi Rauf Aregbesola tọn 
* Ahi Tejuosho tọn 
* Ahi Sangotedo tọn 
* Ahi Ajuwe tọn 
* Ahi Jakande tọn 
* Ahi Akodo tọn, to Epe
* Ahi Boundary Seafood tọn 
* Ahi Apongbo tọn 
* Degọ̀n-hi Liverpool tọn 
* Ahi Arena tọn 
* Ahi Cele tọn 
* Ahi Ijesha tọn, to Ijeshatedo
* Ahi Ayimatẹn tọn 
* Ahi Agege tọn 
* Ahi Jankara tọn to Ijaiye, 
* Ahi Owode Onirin tọn. 
* Ahi Amu tọn 
* Ahi Onipanu tọn
* Ahi Odunade tọn, to Orile

## Alọdlẹndonu