open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bahrum Daido

**Bahrum  Daido** (azán gbantọ Zósun owhe 1964 jẹ azán awetọ Alunlunsun owhe 2021) yin tohodọtọ Indonesian tọn de. E yin gbẹtọ ogbẹ he nọ nọtena gbẹtọvi lẹ tọn yedọ *People's Representative Council* sọn 2009 yi jẹ 2019. Daido sọ yin ogbẹvi *Democrat Party* tọn ga. Eyin jiji do oto Palopo tọn mẹ, to huwaji Sulawesi tọn. Daido basi matintọ to azan awetọ Alunlunsun owhe 2021 tọn na tukla po whlepọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn he gbanu taun to Jakarta wutu, to whenẹnu eyin owhe 56 mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1964 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Basa-Gumna-gbe

**Basa-Gumna** yin ogbè Kainji tọn he ko busẹ sọn aimẹ de to Naijilia. E nọ yin dido to dai to Chanchaga to Ayimatẹn Niger Tọn, podọ to Ayimatẹn Nasarawa tọn, ṣẹpo otò  Basanu lẹ tọn mẹ. Ogbè lọ dótọ lẹ ko wa to gọjẹ Hausa-gbe do ji. homeland. Speakers have shifted to Hausa.

Gumna tin to nudi kilomẹtlu 10 dohlán whèyihọ-waji alihogbó he tlọn Tegina yì Zungeru tọn. To gblagbla owhe 1963, Basa-Gumna-gbe dótọ lẹ sẹtẹ̀n jẹ alihogbó lọ ji bọ to alọnu, yé nọ nọ̀ topẹvi Yakila tọn mẹ, fie omẹ awè gee he sọgan do ogbe lọ baṣà-basà yin mimọ te to 1986. Yé sọ nọ nọ̀ osla awè mẹ to yakẹ́ to whèyihọ-waji alihogbó lọ tọn, ye omẹ awè lẹ nọ yin yiylọ dọ Basa.

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Baba Yabo

**Baba Yabo** (he yinkọ etọn yin **Dehoumon Adjagnon**, yin jiji to 13 Whejisun 1925, to Porto-Novo bo kú to 1 Afínplọsun 1985) yin aihundatọ po otàn-dọtọ Bénin tọn de po. Ewọ wẹ otọ́ Frédéric Joël Aïvo tọn. 

## Otàn gbẹzan tọn
Baba Yabo yin aihundatọ de he diọ aihọn sinemọto lẹ tọn to Bénin to 1980 lẹ hẹ pipli etọn Towakonou po họntọn vivẹ́ etọn Monsieur Okéké po to Porto-Novo. E sọ wazọ́n taidi mọto-kùntọ de to azọ́nwatẹn he nọ penukundo akuẹzinzan otò tọn go to Bénin, podọ to godo mẹ e wazọ́n to Lycée Toffa Ier to Porto-Novo.

## Agbasazọ́n
E jẹ wadohia lẹ basi ji to nupọntẹn po yẹdide-to-kanji lẹ po to whenuena e gbẹ́ pò to jọja po pipli sinemọto lọ tọn Towakonou po, ehe e dá to pọmẹ hẹ họntọn etọn Mamoudou Eyissê, he sọ nọ yin Monsieur Okéké, po Antoine Sokênou po.

## Nuyiwadomẹji etọn
Nado gbògbéna aihundatọ lọ, boṣiọ de he yiaga na mẹtlu 2 yin bibasi to Porto-Novo po alọgọ pipli sinemọto tọn Towakonou po bo yin hùnhùn to osẹ́n-liho to 2017 gbọn agbagogán whẹho aṣa tọn dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1925 lẹ
Adà:Mẹhe kú to 1985 lẹ
Benigno Aquino III

**Benigno Simeon "Noynoy" Cojuangco Aquino III** (8 Afínplọsun 1960 – 24 Ayidosun 2021) yin tonudọtọ Philippines tọn. E yin tatọ oto Philippines tọn sọn 2010 jẹ 2016. E yin yinyọẹn taidi Noynoy Aquino kavi  PNoy.  Aquino yin aṣẹpatọ hohowhenu otò Philippines  tọn.
Aquino yin Jiji to  FEU - NRMF Medical Center to tohomẹ Quezon tọn, E wọ wẹ yin visunnu dopo 
akan  to ovi atọ́n aṣẹpatọ hohowhenu Benigno "Ninoy" Aquino, Jr. and former President Corazon 
"Cory" Aquino tọn. E yin hagbẹ Liberal Party tọn.  E wọ wẹ yin tlẹnnọ tintan he yin tatọ tonọ 
otogbo Philippines tọn. To 2013, linlinwe TIME tọn dohia dọ e yin dopo to omẹ 100 he yin nukundeji ganji to aihọngbẹ lọ blebu mẹ.
Aquino III basi matintọ to Ayidosun 2021 to tohomẹ Quezon tọn, podo owhe 61 po.
E tindo azọn adọvivi tọn sigba nuhẹ hẹn okú etọn wa wẹ Kansẹẹ-zọ̀n.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Berthe-Evelyne Agbo

**Berthe-Evelyne Agbo** yin wékantọ de sọn otò Benin tọn mẹ mẹhe ko zín ohó milomilo lẹ zẹgbonu to flansegbe mẹ. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Bida

**Bida** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ to Naijilia podọ tòdaho de to alihogbó *A124 highway* tọn he yi lẹdo susu to e mẹ ji.

LGD etọn sin aigba gbló sọ̀ kilomẹtlu  51 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 188,181 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu *(postal code)* tọn lẹdo lọ tọn wẹ yin 912.

## Tòdaho lọ
Bida wẹ yin tòdaho awetọ he kló hugan to Ayimatẹn Niger Tọn tọn mẹ gọna nudi gbẹtọ sọha  178,840 ( to 2007). E yin didoai do hùwajiwhèyihọ tatọ́-tẹnnọ Ayimatẹn Niger Tọn, Minna ji podọ e yin tòdaho agékloklo de.

Agbegbe etọn lẹ wẹ  Katcha, Enagi, Baddeggi, Agaie, Pategi, Lemu po Kutigi po gọna devo lẹ.

Fidevo lẹ sọ tin to  Bida, taidi, Bamisu estate, Ramatu dangana, aliho ECWA poly tọn, Small Market (*Ahì Pẹvi*), Main Market (*Ahì Dahó*) po Federal Medical Centre  (Bida) tọn po. Wéhọ voovo lẹ taidi, Federal Government Girls College Bida, Federal Polytechnic Staff Secondary School po Government College Bida tọn po gọna devo-devo lẹ sọ to finẹ ga.

## Tito Ajọwiwa tọn
Tòdaho lọ yin yinyọnẹn na azọnyinyọnẹn yetọn to anazọ́n onú aṣa tọn lẹ, glási (*glass*) tọn lẹ, anazọ́n gànvẹẹ tọn lẹ po nuzinzán blási (*brass*) tọn lẹ po. Bidanu lẹ sọ yin yinyọnẹn na hùnwhẹ *Durbar* tọn po hùnwhẹ *Nupe Day* tọn yetọn po. Finẹ wẹ wéhọ *Federal Polytechnic* po dotówhe dahó *Federal Medical Centre* tin te gọna *Niger State School of Nursing*.

## Akọ̀

Akọ̀ tangan lọ wẹ Nupe. Bida wẹ yin tatọ́-tẹnnọ Ahọluigba Nupe tọn he nọ yin anadena gbọn Etsu Nupe - Etsu Yahaya Abubakar to alọnu din - lẹ dali. Nukọntọ Malenu lẹ tọn de wẹ nọ dugán do Bida ji, bọ nukọntọn lọ nọ yin yiylọ dọ Etsu Nupe. Akọ̀ devo lẹ wẹ Igbonu lẹ, Ayọnu lẹ, Hausanu lẹ, Igala lẹ po Gbagi, Ibira lẹ po.

## Sọ pọ́n
*Federal Medical Centre (Bida)
*Federal Polytechnic Bida

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Bill Clinton

**William Jefferson Clinton** (yin jiji to azan 19tọ osun 8tọ, owhe 1946) wẹ yin togan 42tọ otò Amẹlika (*United States*) tọn. Ewọ wẹ yin asu na Hillary Clinton.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1946 lẹ
Bimbo Akintola

**Bimbo Akintola**  yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn de.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
Akintola yin jiji to azán 5tọ Nuwhàsun 1970 tọn, otọ́ etọn wá sọn ayimatẹn Oyo tọn bọ onọ̀ etọn wá sọn ayimatẹn Edo tọn. E yì wehọmẹ to *Maryland Convent Private School* to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E zindonukọn bo yi *Command Day Secondary School*, to Awọnlin. E mọ gbedewema degree tọn yi to *Theatre Arts* mẹ to wehọmẹ alavọ Ibadan tọn mẹ.

## Azọ́n etọn
Aihundida etọn tintan wẹ whenue e sọawuhia to sinima dé he nọ yin *Owo Blow* to owhe 1995 tọn mẹ he ewọ po Femi Adebayo po basi bosọ zindonukọn bo basi *Out of Bounds* to owhe 1997 tọn mẹ he ewọ po Richard Mofe Damijo po basi.
E yin dide taidi aihundatọ tangan to 2013 to *Nollywood Movies Awards* mẹ.
Gigopamẹnu devo lẹ na azọn dagbe-dagbe he e wà lẹ wẹ;

# *Best Actress or English Actress in Nigeria in 1997.*
# *Best Actress Award for the movie Heaven's Hell at the 2015 Eko International Film Festival.*

## Delẹ to aihundida etọn lẹ mẹ
**Owo Blow* (1995)
**Out of Bounds* (1997)
**Diamond Ring* (1998)
**The Gardner* (1998)
**Dangerous Twins* (2004)
**Beyond the Verdict* (2007)
**Smoke and Mirrors* (2008)
**Hoodrush* (2012)
*Ayitale (2013)
**Heaven's Hell* (2015)
**93 Days* (2016)
**Husbands of Lagos* (2015)
**Circle of Three*
**Lady Buckit and the Motley Mopsters*
**Diamonds In The Sky* (2019)

## Aihun televizion ji tọn lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1970 lẹ
Bella Agossou

**Bella Agossou** (yin jiji to owhe 1981) yin  Benẹ-vi Aihundatọ nupinplọn-do-plọnnu tọn de bo nọ wazọn hẹ Sinimọto Spanish tọn.

## Azọ́n etọn
Azọ́nwhe Aihundida tọn "Sonangnon" tọn he tin to Benẹ mẹ wẹ Agossou bẹ azọn Aihundida tọn etọn jẹeji te. Ewọ lọsu wẹ dó azọ́nwhe lọ ai bosọ nọ deanana na ẹn. Ṣigba to owhe ẹnẹ he e dó azọnwhe lọ ai godo, e bẹ agban bo yí Spain to owhe 2002 tọn mẹ. To whenẹnu e plọn ogbé Catalan po Spanish tọn po nado nọ yizan to azọn etọn wiwa mẹ. To Aihun he nọ yin *Un Cuento de Navidad (Christmas Tale)* mẹ, *e yí* ad*à* de wa he yin yọnnu de he ponọ lẹ to dindin na e m*a* yi gbedewema nado biọ Oto devo mẹ wutu to Aihun lọ mẹ. 
Enẹgodo, *sọ* tọn to aihun susu lẹ mẹ to Oto etọn mẹ podọ to Oto devo lẹ mẹ ga, etlẹ yin to Yovotomẹ lẹ ga, Aihun lẹ taidi Los Nuestros, Moranetta, A cuento of Nadal and Palmeras en la Nieve. Ṣigba to azán wiatọntọ, osun ṣianwetọ, owhe 2017 tọn mẹ, Agossou dohia dọ emi tindo Nusatẹn dé he nọ yin "NOK".

## Aihun he mẹ e tọn te lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1981 lẹ
Bimbo Manuel

**Bimbo Manuel** (mẹhe yin jiji to azàn gbàntọ Kọ́yànsun tọn to 1958) yin aihundatọ tele ji tọn de
to otò Naijilia tọn mẹ.
E yin dide to *2013 Nollywood Movies Awards* tẹnmẹ di aihundatọ he yọ́n azọ́n hugan na adà he e yiwa to aihundida de mẹ.

## [[Azọ́n]] etọn
Bimbo wá sọn ayimatẹn Awọnlin tọn.
To whenue e yí gbedewema na azọ́n Tiata tọn to wehọmẹ alavọ *University of Port Harcourt* tọn godo, e bẹ́ azọ́n to *Ogun State Broadcasting Corporation (OGBC)* taidi linlinnamẹtọ tele ji tọn de to 1985.
To nukọnmẹ, e jó azọ́n enẹ do bo bẹ́ azọ́n to  *Ogun State Television (OGTV)* whẹpo do bẹ́ azọ́n aihundida tele ji tọn jẹeji to 1986.

## Aihun po tito tele ji tọn he mẹ e sọawuhia te lẹ po
**Aihun lẹ**
**Women's Cot* (2005)
**Tango with Me* (2010)
**Heroes & Zeros* (2012)
**Torn* (2013)
**Dazzling Mirage* (2014)
**Render to Caesar* (2014)
**October 1* (2014)
**Heaven's Hell* (2015)
**Shijuwomi*(2015)
**93 Days* (2016)
**Banana Island Ghost* (2017)
**Seven* (2019)
**Charge and Bail* (2021)
**If i am president* (2018)

**Tito tele ji tọn lẹ**
**Checkmate*
**Fuji House of Commotion*
**Tinsel*
**Castle and Castle*
**King of Boys: The Return of the King*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Bimbo Oshin

**Bimbo Oshin** (yin jiji to azán ko-nukunẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1971) yin yọnnu aihundatọ sinima tọn Otò Naijilia tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan po azọn etọn po
Bimbo Oshin yin jiji to azán ko-nukun-ẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1971 tọn mẹ, to Ondo, tòdaho de mẹ to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ to Huwaji Whèzẹtẹn tọn to Otò Naijilia tọn mẹ.
Oshin yi Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn fihe e mọ gbedewema *Bachelor of Arts (B.A.)* yi te to oyọnẹn tamẹnuplọnmẹ tọn mẹ.
Bimbo bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1996 tọn mẹ, ṣigba eyin yinyọnẹn ganji to whenuena e tọ́n to aihundida owhe 2012 tọn de mẹ he nọ yin Omo Elemosho.

## Ovu whenu etọn
Bimbo Oshin whẹn to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ fihe e yi wehọmẹ weplọnmẹ dokọ̀ tọn *Saint Anne's Primary School* etọn te. Enẹgodo, e yi *Staff Primary School* to Ile-Ife, to Ayimatẹn Osun Tọn. Na nuhe du wehọmẹ weplọnmẹ he bọdo enẹgo, e yi Girls Academy, Sandgrouse to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Bimbo Oshin sọ zindonukọn to wehọmẹ daho yiyi mẹ to wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ fihe e mọ gbedewema Bachelor of Arts (B.A.) degree yi te to philosophy mẹ.

## Azọn etọn
Owanyin Bimbo Oshin tọn na azọn aihundida tọn bẹjẹeji sọn ovu whenu etọn gbọn.
E ko nọ to aihundida nupinpọn-do-plọnnu tọn delẹ basi hẹ mẹdaho etọn lẹ to whegbe dai bo nọ basi hoyidokanji video he ma yin nujọnu he ye basi lẹ tọn. Ṣigba e bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to whenue e gbẹ tin to Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn.
Mẹdaho họntọn etọn tọn hlẹ Ogbẹ de he nọ yin yiylọdọ Ogbẹ Ara Osan tọn.
E dọna ẹn dọdọ emi ko kọnawudopọ hẹ Ogbẹ lọ dọ uwọ lọsu ni hodo emi biọ emẹ ga.
Bimbo yigbe, bo kọnawudopọ hẹ Ogbẹ (Ara Osan) to owhe 1996 mẹ bosọ to yiyi na zépọn.
E zan owhe ẹnẹ to ogan etọn glọ to Ogbẹ Ara Osan tọn he Rasaq Ajao do ai mẹ.
Nalete e bẹ azọn aihundida sinima tọn jẹeji po English soap operas po ṣigba todin, e tin to Yoruba movie industry bo to dagbewa.
Hosọ sinima tintan he yin didetọn bosọ hẹn ẹn diyin he e basi wẹ "Akobi" to owhe 1997 tọn mẹ.

## Nutindo etọn lẹ
Nutindo Bimbo Oshin tọn lẹ na gbẹ yin vivọzepọn ṣigba todin, e yiyi livi $18.

## Delẹ to aihundida etọn lẹ mẹ
*Omo Elemosho (2012)
*Kakanfo (2020)
*The New Patriots (2020)

## Ajọ̀ po yindidi etọn po
To owhe 2016 tọn me, e mọ gigopana po ajọ̀ Icon Category to Afro-Heritage Broadcasting and Entertainment and Awards mẹ.

## Pọnfi dogọ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1971 lẹ
Bissa-gbe

**Bissa** (kavi **Bisa** (dopo), **Bisan**, **Bissanno** (susu)), wẹ yin ogbè he omẹ Bissa tọn lẹ, omẹ Mande tọn (akọ̀ gbape gbọn ṣẹnṣẹn-hùwaji tògbo Burkina Faso tọn, agéwaji-whèzẹtẹn Ghana tọn, agéwaji-whèyihọ Naijilia tọn, agéwaji pete Togo tọn po agéwaji Benẹ tọn po). Yinkọ devo lẹ na ogbè lọ wẹ,  **Busansi** omẹ Mossi tọn lẹ nọ zan kavi Busa ehe nọ yin zinzan to Naijilia.

## Aliho Wékinkan tọn

 
## Akọ̀gbè de yi jlẹ do de go
 

## Hogbe Lere tọn delẹ
* A fọ́n dagbe a: *Domireh ki* (Gblọndo: *Domireh zain)*
* kudo whè: *Sundareh ki* (Gblọndo: *Sundareh zain*)
* E yì sọ: *Yirbaa ki* (Gblọndo: *Yirbaa zain*)
* Awanu: *Barka*
* E yọ́n: *Minga*
* Wà: *Bur*
* Yì: *Ta*
* Kuavọ̀: *An barka boi*
* N'yinwanna we: *Moi wam*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Blessing Didia

**Blessing Chimezie Didia** yin Dotozọ́nwatọ́ to Otò Naijilia tọn mẹ, bo yin Mẹplọntọ́ na nugonu agbasa tọn podọ e sọ yin Tonudọtọ ga. E wa sọ́n Otò Omerelu tọn mẹ, to Ayimatẹn Rivers tọn mẹ. Sọ́n 1991 jẹ̀ 1993, Eyin azinponọ̀ na Gandudu Dokọtọn Agbegbe Ikwerre tọn. To 2018, ewọ wẹ yin  Mẹbọdomẹgotọ́ Ayinamẹtọ́ Wehọmẹ Daho Ayimatẹn Rivers tọn.

## Sọ pọn

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Bob-Manuel Udokwu

**Bob-Manuel Obidimma Udokwu** (mẹhe yin jiji to azan fọtọ̀n-nukunatọ̀n Lidosun 1968) yin Aihundatọ, Anadena aihuntọ, Aihun basitọ po Tohodọtọ de po to Naijilia. To 2014, e yin gigopana na azọ́n he e ko wà lẹ to nuwiwa he yin *Africa Movie Academy Awards* aotọ whenu bo yin nina gigopanamẹnu de. Ṣigba jẹnukọnna enẹ, e ko yin yẹyidogona to 2013 to aihun he e da hẹ aihungbẹ́ etọn de mẹ, bọ to *Nollywood Movies Awards* whenu e yi gigopanamẹnu lọ, aihun he mẹ e wazọ́n te taun lọ wẹ *Adesuwa.*

## Gbẹzan etọn
Bob-Manuel Udokwu wá sọn Nkwelle-Ogidi, to pọnla Idemmili North tọn mẹ to Ayimatẹn Anambra tọn, to otò Naijilia tọn mẹ. Akọ̀ Igbo tọn mẹ wẹ e wá sọn. Otọ́ etọn nọ yin Geoffrey Nwafor Udokwu bọ onọ̀ etọn nọ yin Ezelagbo Udokwu. Ayimatẹn Enugu tọn mẹ wẹ e yin jiji do. Ewọ wẹ ovi ẹnẹtọ to ovi ṣidopo he otọ́ etọn ji lẹ mẹ bo sọ yin ovi sunnu awetọ. Ovi sunnu atọn po viyọnnu awe po wẹ to whẹndo yetọn mẹ.

## Wehihia etọn
E yì wehọmẹ bẹjẹeji tọn etọn to *St. Peters Primary School* (he wá nọ yin yiylọ todin dọ Hillside Primary School) to Coal Camp, to Ayimatẹn Enugu tọn bo yì *Oraukwu Grammar School*, to Oraukwu, he tin to Ayimatẹn Anambra tọn na wehọmẹ daho etọn. Enẹgodo e yì wehọmẹ Alavọ tọn *University of Port Harcourt*, to Port Harcourt, Ayimatẹn Rivers tọn fie e yí Gbedewema *Bachelors of Arts Degree* tọn te to *Theatre Arts* mẹ.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Udokwu mọ mẹhe wá lẹzun asi etọn he nọ yin   Cassandra Joseph to whenue e to wehia dogọ nado yí gbedewema daho etọn to Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹ̀n Awọnlin tọn. Enẹgodo yé wlealọ to azán koewhedopotọ, Afínplọsun owhe 2000 tọn. Yé jivi awe, yọnnu dopo, sunnu dopo, yọnnu lọ nọ yin Elyon Chinaza podọ sunnu lọ nọ yin Marcus Garvey. E do Garvey Udokwu na visunnu etọn na ogán tonudidogbẹ́ tọn yetọn nọ yin Marcus Garvey wutu.

## Aihun he e da lẹ
**Living in Bondage*
**Rattlesnake*
**Karishika*
**The Key for Happiness*
**Black Maria*
**What a World*
**Heaven after Hell*
**A Time to Love*
**Cover Up*
**Endless Tears*
**Naked Sin*
**My Time*
**Home Apart*
**Games Men Play*
**Soul Engagement*
**Living in Bondage: Breaking Free*

## Pọnfi dogọ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn

Adà:Ovi he ye ji to owhe 1968 lẹ
Bola Are

**Bola Are** yin jiji to azan tintan, Kọ́yànsun, owhe 1954 tọn mẹ.
E yin Naijilia hanjitọ wendagbe tọn podọ tatọ ogbẹ hanjitọ wẹndagbe ehe juwayi to otò Naijilia tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to azan tintan, osun aotọ, owhe 1954 to tòpẹvi Erio tọn to gandudu pọnla wheyi-họwaji Ekiti tọn, to oto Ekiti tọn mẹ, to wheyihọ-huwaji Ekiti tọn to Otò Naijilia tọn mẹho Babayomi podọ mẹmẹyọnnu T.A Babayomi ehe wa sọn Otò Erio, to Ayimatẹn Ekiti tọn, to otò Naijilia tọn mẹ.
E yin pinpọnwhẹn gbọn yẹwhenọ tangan ẹnẹ (4) delẹ dali to sinsẹn apọstoliki klisti tọn yewlẹ wẹ Apọsteli Ayodele Babalola, yẹwhenọ Babajide, yẹwhenọ Akande podọ yẹwhenọ T. O Obadare.

## Wehọmẹ
Are bẹ wehọmẹ tintan etọn jẹẹji to Christ  Apostolic Church  (CAC) to oto etọn mẹ bo yi wehọmẹ ehe bọdego to Christ Apostolic church Grammar school to Efon Alaye to otogbo Ekiti tọn whẹpo e do zindonukọn yi politẹknik, Ibadan fihe eyi gbedewema daho to nuhiha mẹ.
To osun Liyasun owhe 1985, Éyi gbedewema daho hugan ohàn-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn to *St John's University.*

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Are wlealọ to 1977 hẹ sinsẹngan Are he wa yin matintọ bo ka sọ yin didona po ovi lẹ po.
Ovi etọn lẹ yin hanjitọ. Bola Are *School of Gospel music international* yin didoai to Azan ṣiawetọ liyasun nado gọalọna wẹndagbe hanjitọ tangan delẹ nado yọn aliho he ye na hẹn ye sẹpọ oklunọ te.
Bola Are basi owhe kande (40) to oplo ji to Kọyànsun azan 5tọ, owhe 2013.

## Azọn
Are bẹ hanjiji jẹeji to whenuena e to owhe awe (2), e yọnẹndọ e mi na sẹn jiwheyẹwhe bẹsọn ovu whenu e ka sọ domọnaẹ. Na mẹjitọ etọn lẹ dọna ẹ dọ e bẹ hanjiji jẹeji azan vude jenukọnna hunwhẹ jijizan tintan etọn wutu, e nẹ dohia dọ e yin jiji nado yin hansinọ.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Bola Tinubu

**Bola Ahmed Adekunle Tinubu** (he yin jiji to 29 Whejisun 1952) yin tonudọtọ Nigeria tọn de he yin Togán 16tọ po Togán Nigeria tọn todin po. E yin ayimatẹn-gán Awọnlin tọn dai tọn de. E wadevizọn taidi osẹ́n-doaitọ de na Whèyihọ-waji Awọnlin tọn to ojlẹ he nọ yin yiylọdọ "Gandudu togán dopo tọn Atọ̀ntọ" mẹ.

## Otàn gbẹzan tọn
Tinubu yin jiji to 29 Whejisun 1952 to Ayimatẹn Osun tọn mẹ, to Nigeria. E bẹ wehọmẹ tintan etọn jẹeji to *St. John’s Primary School*, to Aroloya to Awọnlin, podọ to godo mẹ to *Children’s Home School* to Ibadan. E plọnnu to *Richard J. Daley College* to Chicago to Illinois, podọ e sọ plọnnu to Wehọmẹ Alavọ Chicago tọn  *(Chicago State University)* to 1975 fie e mọ gbedewema tintan wehọmẹ alavọ tọn yí to Kandai akuẹzinzan tọn bibasi  mẹ te to 1979.

To 8 Ayidosun 2022, Tinubu duto vòbibla tintan he tin to ogbẹ́ tonudidọ tọn he to gandu he nọ yin yiylọdọ *All Progressives Congress (APC)* mẹ ji nado de agbàwhlẹntọ yetọn na otẹn togán tọn, gbọn vòbibla 1,271 mimọyi dali, podọ e gbawhàn Mẹbọdo-togán-go Yemi Osinbajo tọn he mọ vòbibla 235 yí bo gbawhàn Rotimi Amaechi tọn he mọ vòbibla 316 yí.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Mẹhe yin jiji to 1952 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Bolaji Badejo

**Bolaji Badejo** (sọn Avivọsún, azán konukunatọ̀ntọ́, owhe 1953 tọn jẹ azán konukunawetọ, Awewesun, owhe 1992) yin dopo to yẹdenanutọ nukundeji lẹ mẹ podọ aihundatọ he yin yinyọnẹn na aihundida wunmẹ he mẹ e nọ yawu tọ́n te lẹ mẹ to Naijilia. To aihun he e da lẹ mẹ wẹ *Ridley Scott's* to emẹ wẹ e yin Alien te. Adà ehe wẹ e nọ yawu yí wà to aihun etọn susu lẹ mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1992 lẹ
Bonfoh Abass

**El-Hadj Bonfoh Abass** (yin jiji to azán ko-nukunatọ̀ntọ, Abọ̀húsun, owhe 1948 jẹ azán gban-ewhe-dopotọ, Ayidosun, owhe 2021 tọn). E yin tonudọtọ de to otò Togo tọn mẹ. E yin tògan otò Togo tọn na ojlẹ de sọn azán koàtọ́n afliplọsun Owhe 2005 jẹ azan ẹnẹtọ Nuwhàsun Owhe 2005 tọn mẹ. Ewọ wẹ nukọ̀ntọ to *National assembly* otò Togo tọn sọn Afliplọsun owhe 2005 jẹ liyasun owhe 2013 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Borgu Local Government Area

**Borgu** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn tọn glọ to  Naijilia, e yin dopo to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn (LGD) koatọ́n ayimatẹn lọ tọn lẹ mẹ, gọna tatọ́-tẹnnọ etọn to New Bussa.
Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ  913.
LGD Borgu tọn ko yin apadewhe ayimatẹn Kwara tọn dai, amọ sọn  27 Avivọsun 1991 e yin zizedo aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ.

LGD lọ tindo aṣẹpipa dopolọ po Borgu Emirate - gandudu hohowhenu tọn  Naijilia tọn de po. E bẹ zungbó Borgu tọn  *(Borgu Game Reserve)* po apadewhé nupọntẹn Kainji tọn *(Kainji National Park)* po hẹn.

To mẹhihia 1991 tọn whenu gbẹtọ sọha 110,000 wẹ yin mimọ to LGD Borgu tọn po akọ̀ flusọ́ etọn lẹ po dile ye yin sislẹ  bọdego do:

*fulani 30,000
*boko 25,000
*Busa 15,000
*Hausa 10,000
*kambari 8,000
*Ayọnu 7,000
*Laru 5,000
*Duka 3,000
*Nupe 2,000
*Lopa 2,000
*Igbo 1,000
*Akọ̀ devo lẹ 2,000

## Alọdlẹndonu lẹ
Bosso, Nigeria

**Bosso** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn glọ to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to Maikunkele.
Lẹdo aigba etọn tọn gbló sọ kilomẹtlu 1,592 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha  208,212 wẹ to finẹ to 2019 sọgbe hẹ nudọnamẹ mẹhihia 2006 tọn ẹyin yè basi yidogọ́ sọha awè daa to kanweko  *2.5%* na jideji whemẹ̀whemẹ̀ tọn wutu.
Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ yin 920.
Bosso wẹ wehọmẹ alavọ  nuyọnẹn wintinwintin Naijilia tọn *Federal University of Technology* tin te to Minna. Wehọmẹ  ehe lọ kẹdẹ wẹ yin wehọmẹ alavọ tọn dopo gee he to finẹ whẹpo Wehọ lọ do wa yin tendiọna do nọtẹn yọyọ devo to Gidan Kwano.
To 2014, Bosso  lẹzun nọtẹn de na  fibẹtado-dintọ fọtọ́n susu mẹhe họ̀njẹgbé na tòwhàn Ayimatẹn Borno tọn. Gandudu Ayimatẹn Niger Tọn  biọ to ogbẹ́ he nọ gọalọna mẹhe họ̀njẹgbé na ye yin hinhẹn gánnu-gánnu nado wamọ́ lẹ UNHCR nado gọalọna yé gbahọ̀ ojlẹ gli tọn lẹ podọ nuhudo tin na awuwiwlena adọ́tẹn, osìn dagbe po nududu po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Boko-gbe

**Boko**, kavi **Boo**, yin ogbè Mandenu lẹ tọn de to Benẹ po Naijilia po. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Boṣiọ Whèhutọ Tọn He Tin To Gbagli

**Boṣiọ whèhutọ tọn** ehe yin boṣiọ daho Whèhutọ de tọn he to odọ̀ whèhuhu tọn de yìn tọn, e yin ohia gbangba tọn de he ye ze tùnte do ṣẹnsẹn aliklan daho ali Soglo tọn to Gbagli, bo yin zizedai gbọn gandudu Ayimatẹn Awọnlin tọn dali.

Boṣiọ ehe yin awuwlena gbọn Chinedu Ogakwu dali bo wa yin didohia mẹlẹpo to azan aotọ Nuwhàsun tọn to 2017 gbọn ayimatẹngan he to gandu to whenẹnu to Ayimatẹn Awọnlin tọn dali, mẹhe yinkọ etọn nọ yin Akinwunmi Ambode.

Boṣiọ ehe nọtena ogú omẹ Gbagli tọn lẹ tọn, podọ e sọ nọtena dopo to azọn he nọ yin wiwa gbọn omẹ Gbagli tọn lẹ dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Boṣiọ
Broad Street, Lagos

**Agbegbe Broad tọn** to Lopo Awọnlin tọn, Awọnlin, to Otò Naijilia tọn mẹ, yin dopo to ajọwatẹn daho he tin to lẹdo Awọnlin tọn lẹ mẹ.
E yin dopo to ehelẹ mẹ: Bagatelle restaurant Christ Church Cathedral Primary School, Eko Boys High School, Newswatch (Naijilia), po St. Mary's Private School po.
Ohọ "Secretariat" tọn yin gbigbá to owhe 1906 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Broda Shaggi

**Samuel Animashaun Perry** (yin jiji to azán fọtọn-nukunẹnẹtọ osun ṣiẹnnẹtọ owhe 1993 tọn mẹ). 
E yin yinyọnẹn taun di **Broda Shaggi** bo yin aihundatọ dé, hankantọ dé podọ haànjitọ dé ga. To jọja whenu etọn, e yiwanna aihundida, na otọ́ etọn wẹ yin mẹplọntọ aihundida tọn wutu, ehe lọ yinuwa do e ji taun.

## Wehọmẹ yiyi etọn
Broda Shaggi yi wehọmẹ alavọ *University of Lagos* tọn bo plọnnu gando *Creative Arts* go.

## Aihundida he e basi
**Oya Hit Me Skits, Vol. 1* (2019).
**Fine Boy Agbero. Vol 1* (2019).
**Weekend vibe* (2020).

## Dehe ewọ kẹdẹ bayi na ede lẹ
* *Ori* (2019)
* *Bushman* (2019)
* *Shi* (2019)
* *Serere* (2019)
* *Nor Nor* (2019)
* *Wake up* (2019)
* *Black Skin Boy* (2019)
* *Bolanle* (2019)
* *Amarachi feat. Johnny Drille* (2020)
* *Toi Toi*(2019)
* *Star feat. Asake* (2019)
* *Boredom 101* (2020)
* *Kwarantine* (2020)
* *Okoto" feat. Zlatan* (2020)
* *Happy Day* (2020)

## Aihundida oplo ji tọn etọn lẹ
* *Ghetto Bred* - 2018
* *Aiyetoro Town* - 2019
* *Fate of Alakada: The Party Planner* - 2020
* *Namaste Wahala* - 2020
* *Dwindle* - 2021
* *Day Of Destiny* - 2021
* *The Miracle Centre*- 2020

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1993 lẹ
Buchi (Fànfúnnọ)

**Onyebuchi Ojieh** yin yinyọnẹn podo oployin etọn **Buchi** po (yin jiji to lidosun 4, 1979)e yin fànfúnnọ Naijilia tọn, ohanpatọ, wekantọ, podo aihundatọ po sọn otogbo Delta ton, Naijilia.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo wehọmẹ po
Buchi yin jijii to Kwale Ndokwa wheyihọ tọn,  otogbo Delta tọn, Naijilia. E yi wehọmẹ D.S.C Nursery and Primary School to Ovwian, Warri. To whenuena e fo wehomẹ pẹvi godo, e yi wehọmẹ alavọ Bendel State University  (ehe wa yin yinyọnẹn to din taidi Ambrose Alli University), to fihe e plọn osẹn te.

## Azọn fànfún tọn
Buchi bẹ azọn fanfun tọn jẹeji to 2008, to whenuena e ko yin didohia fanfunọ Tee-A ehe basi oylọna Buchi do aihun fànfún tọn etọn *Tee-A N Naked* to Awọnlin. Ehe dekọtọn do pipehẹ ogbẹ fanfunọ devo lẹ taidi, Ali Baba podo Opa Williams po he na ẹn dotẹnmẹ nado daihun hẹ ye to aihun fanfun Nite of A 1000 Laughs Show. Buchi ko daihun hẹ fanfunọ susu devo lẹ taidi, I Go Dye, I Go Save, Basketmouth, po Bovi po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1979 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Bukky Wright

**Bukky Wright** yin jiji to 31 Whejisun 1967, bo yin aihundatọ, ajọwatọ podọ tonudọtọ de ga. E tindo avọ̀satẹn  whanpẹnọ dé he e ylọdọ *B Collections*.
 
## Otan gbẹzan etọn tọn
Bukky Wright yin jiji gbọn otọ́ Klistiani dé po onọ Malenu dé po dali to otò Abeokuta tọn mẹ. E yi Wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn bo yi gbedewema daho to nuṣiṣọzan mẹ.
Bukky bẹ azọ́n aihundida tọn jeẹji to 1996.  E yin mimọ to sinima ayọgbe tọn susu mẹ podọ to yovogbe tọn lọsu mẹ ga, e sọ tọn to aihundida Tele ji tọn he Wale Adenuga basi he yin yiylọdọ *Super Story* mẹ.
To 2014, Bukky Wright whlẹnagbà na otẹn Honourable wedegbẹ tonudidọ Ayimatẹn Ogun tọn to ogbẹ *Social Democratic Party (SDP)* tọn glọ he yin anadena gbọn  Ayimatẹngan Olusegun Osoba dali.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Bukky Wright wlealọ, bo tindo visunnu awè, Eniọla po Gbenga po. E lẹzun dada to whenuena dopo to visunnu etọn lẹ mẹ ji ovi.

## Tonudidọ
To 2014, gbọn ogbẹ *Social Democratic  Party (SDP)* dali e whlẹnagbà na otẹn Ayinamẹtọ kavi Osẹnbayitọ wedegbẹ Ayimatẹn Ogun tọn.

## Delẹ to aihun he eda lẹ mẹ
*Saworo ide (1999)
*Above Love (2004)
*Abeni (2006)
*Outkast (2011)
*Kodun Kopo Kope (KKK)
*Omotara Johnson
*Unforgivable
*Afefe Alaafia
*Dugbe Dugbe
*Nkem Temi
*Ago Meje
*Oko Nnene
*Habitat
*Red Hot (2013)[15]
*Iyore (2014)
*When Love Happens (2014)
*Special Jollof (2020)

## Pọn fi ehe lọsu
Todohukanji Ayọnu lẹ tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ
Bukọla Saraki

**Olubukọla Abubakar Saraki** (he yé ji to azan koewhedopotọ osun wiawetọ owhe 1962 tọn) yin tohodọtọ dé po Ogán po na Azọnwhe wedegbẹ sẹndoaitọ lẹ tọn po to otò Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Kwara tọn mẹ wẹ e sọn. e sọ dù Ayimatẹngan Kwara tọn pọn na owhe ṣiatọn blebu, e bẹsọn 2003 jẹ 2011 to Tohodidọgbẹ wehẹnọ he yin (*People's Democratic Party*). 
To whenuena e zan saa etọn po taidi Ayimatẹngan dé to 2011 wẹ yé sọ vọ yi ovo dó dée yi Azọnwhe wedegbẹ sẹndoaitọ lẹ tọn to Ayimatẹn Kwara tọn mẹ. Enẹgodo ovo devo sọ dee to 2015 to Tohodidọgbẹ *All Progressive Congress(APC)* glọ. E vọ ovo devo basi to owhe 2019 nado lẹkọ dó Azọnwhe wedegbẹ sẹndoaitọ lẹ tọn lọ Amọ e ma pa ẹ. E sọ gbọ bọ lẹkọ dó Tohodidọgbẹ etọn dai tọn mẹ enẹ wẹ *People's Democratic Party(PDP)*. E sọ gbẹ tẹnpọn nado dù Otògan Naijilia tọn, ṣigba ovo he yé do jẹnukọn lọ ma yí uwọ. Atiku Abubakar wẹ ogbẹ *PDP* lọ yí to whelọnu.

## Gbẹzan etọn, jọja whenu etọn, po wehihia etọn po
Yé ji Bukọla Saraki to owhe 1962 to Yivotomẹ (*United Kingdom*). Tohodọtọ Daho de po Sinetọ de po we Otọ he jii. Oluṣọla wẹ e nọ yin bo dù Sinetọ sọn owhe 1979 jẹ 1983. Florence Morẹnikẹ Saraki wẹ Onọ etọn nọ yin. E dohia dọ whẹndo mẹjọmẹ tọn dé mẹ wẹ e tọn sọn. To whenuena e bẹ wepinplọn jẹeji e yi Corona School to Victoria Island he to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Whẹpo do wayi Kings College to Awọnlin dopolọ to owhe 1973 jẹ 1978. Enẹgodo e gbẹ zindonukọn to nupinplọn etọn mẹ to Cheltenham College he to otò United Kingdom tọn mẹ sọn 1979 jẹ 1981, finẹ wẹ e yi gbedewema Wehọmẹ Alavọ tọn etọn tẹ. E sọ zindonukọn dogọ to *London Hospital Medical College of the University of London* to 1982 key 1987, finẹ wẹ e yi gbedewema dé he dohia dọ e ko lẹzun Doto dé te *MBBS*(London).

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Toyin Saraki wẹ Asi etọn nọ yin, Ovi ẹnẹ wẹ  e ji na ẹn. To whenuena e gbẹ yin Ayimatẹngan dé wẹ Fulani lẹ yii dó dù Akọtagan yetọn. Ahọlu Ilọrin tọn sọ yìí dó dù Ogán he yé nọ ylọdọ Waziri he taidi (*Prime Minister*), Baba etọn wẹ ko dù Ogán ehe lọ dai. Enẹgodo Ahọlu Ibadan ton Saliu Adetunji sọ yìí dó dù Ogán dé he yé nọ ylọdọ Ajagunna to Ibadan tomẹ to owhe 2017.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1962 lẹ
Babatunde Omidina

**Babatunde Omidina** he dẹpẹyin etọn nọ yin **Baba Suwe** he ye ji to azan konukùnawetọ, Avivọsun, owhe 1958 yin aihundatọ sinima he ye nọ pọn to whegbe tọn he yin Naijilia tọn. E yin aihundatọ he nọ do nukiko namẹ, ada nukikodonamẹ tọn wẹ é nọ yiwa to sinima kavi aihun oplo ji tọn he mẹ e nọ tindo mahẹ te lẹ mẹ. Aihun Tele ji tọn he hosọ etọn nọ yin Ẹrin Keeke mẹ wẹ e diyin te, aihun ehe mẹ wẹ depẹ yinkọ lọ *Baba Suwe* sọ tọn te.

## Vuwhenu etọn
Dile mi ko dọ jẹnukọn do ye ji Baba suwe to azan konukunẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 1958 to Lopo Awọnlin tọn ji (Lagos Island). Ṣigba vijiji Ikorodu tọn wẹ e yin to Ayimatẹn Awọnlin tọn dopolọ mẹ. E bẹ nupinplọn to wehọmẹ Jamantul Islamic Primary School to Awọnlin Tohomẹ, e sọ hiawe to Vuwhenu etọn to Children Boarding School Oshogbo Ayimatẹn Ọsun tọn whẹpo dó zindonukọn to Adekanbi Commercial high School to mile 12 to Awọnlin mẹ. Mọdopolọ e yi  Ifẹoluwa Grammar School to Oshogbo Tatọ tonọ Ayimatẹn Osun tọn. Finẹ wẹ e yi gbedewema owe ao tọn te. Oho nukikodonamẹtọ  Baba suwe tọn wẹ zọn bọ Àjànàkú ze e do ahundida etọn lẹ mẹ, mi ni dọdọ finẹ wẹ e diyin te to Tíátà mẹ.

## Vivẹnu etọn to Tiata mẹ
Babatunde Omidina bẹ azọ́n Tiata tọn jẹeji to 1971. E lẹzun mẹhe yé yọnẹn lẹdope to aihun zomọ Tele tọn he hosọ etọn nọ yin Ẹrin Keeke mẹ, aihun ehe mẹ wẹ e jẹ dẹpẹyinkọ lọ Baba suwe te. To ehe godo Sunwhlevu etọn sọ họnwun to whenue e tindo mahẹ to sinima voovo lẹ mẹ he yé nọ pọn to whegbe.

## Tito sinima he mẹ e tindo mahẹ te lẹ
*Bá ò kú
*Ojú Olójú
*Bàbá Londoner
*Kò tán sí bẹ̀
*Aṣọ Ìbora
*Ọ̀bẹ̀ lọmọ
*Elébòlo
*Larinloodu

## Whenuena e basi matintọ
Babatunde Omidina ko to azọnjẹ sọn 2017 amọ ema yin didọtọn kakajẹ 2019 bo e sinyẹn sọmọ bọ gbẹtọ lẹ po Aihundatọ gbẹ etọn lẹ po wẹ to akuẹjọ nado penukundego kaka bọ edo basi matintọ tò azan konukunawetọ, Abọhunsun, Owhe 2021 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Café Neo

**Café Neo** yín azọnwhé he nọ wleawuna nududu coffee tọn lẹ de to Awọnlin.
Azọnwhé lọ yin didoai to owhe 2012 tọn taidi whẹ̀ndo mẹ tọn de to whenue nọvi-nọvi lẹ, Ngozi Dozie po Chijioke Dozie po bẹ coffee sísọ-kọ́ to Awọnlin. Nusedotẹn daho yetọn tin to Victoria Island to Awọnlin. Osọ̀ yetọn devo lẹ sọ gbàpe gbọn Awọnlin kànmẹ.
Calvin Coolidge

**John Calvin Coolidge Jr.** (azán ẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1872 jẹ azán atọ́ntọ, Alunlunsun, owhe 1933) yin mẹbọdomẹgotọ Tògan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ (1921 jẹ 1923) podọ Tògan otò Amẹlika tọn gbantọ́ (1923 jẹ 1929). E yin wedonanutọ he mọ godona ajọwiwa po takuẹ he ma sẹhundaga zize do nulẹ ji po.

## Gbẹzan whẹndo tọn etọn

## Gbẹzan tonudido tọn etọn

## Silent Cal
Calvin Coolidge yin dẹpẹ-yinkọ dona dọ "Silent Cal" na e nọ nọ̀ abọẹ taun wutu, e ma nọ dọho susu. Otàn dé dohia dọ to jonọyitẹn dé to johẹmẹ whenu, nawe dé dọna
Coolidge dọ emi na yí hogbe hugan awe to onu etọn mẹ, ṣigba gblọndo etọn wẹ, "a jai".

## Nudọnamẹ dogọ
Coolidge yin tẹnmẹpọnna-togbogantọ to oglọ na togbogan Warren G. Harding bo sọ lẹzun togbogan oku Harding tọn godo to azán awetọ Avivọsún, owhe 1923 ton mẹ. Na ehe ko jọ jẹnukọnna vọjlado koatọ́ntọ he wa aimẹ gando gandudu otò lọ tọn mẹ go to 1967, e he wẹ zọn bọ mẹ dé ma jẹ otẹn tẹnmẹpọnna-togbogantọ tọn lọ kaka jẹ togán dudu devo whenu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1872 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1933 lẹ
CETEP City University

**CETEP City University** yin wehọme alavọ tọn akuẹnọ tọn de he to Yaba he yin nọtẹn de to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Hùwaji-whèyihọ Naijilia tọn. Wehọme alavọ tọn lọ nọ na azọ́plọnmẹ he nọ hẹn ẹn yọnbasi namẹ nado mọ gbedewema jẹnukọnna azọ́nfifó po azọ́nfifó godo tọn lẹ po sọn whenue e yin didoai to owhe 2005 tọn mẹ.

## Sọ pọ́n
Todohukanji Wehọme alavọ tọn lẹ tọn to Naijilia

## Alọdlendonu lẹ

Adà:Wehọmẹ lẹ
Cefalexin

**Cefalexin** tin to ogbẹ́ amasin sinsinyẹn he ye nọ ylọdọ *Antibiotics* lẹ mẹ. Yinkọ amasingbẹ́ lọ tọn wẹ yin *Cephalosporin*. Cefalexin sọgan gbọ owanvu he to lanmẹ to apadewhe taidi otó, ohú, agomẹ, agbasa po adọ́po po. Etlẹ sọ nọ yin yiyizan to whedelẹnu nado gbọ opẹn gbọhlihẹ. Cefalexin nọ yin yiyizan na yọpọvu lẹ po mẹho he ko hugan owhe kandekoatọ́nmẹvi. Mọdopolọ, etlẹ sọgan yin yiyizan na mẹhe mọho po mẹhe to anọ na ovi lẹ po. To whenue eyin zinzan na mẹdelẹ, ye sọgan jẹ suslu ji, adọmẹ sọgan to tukla do ye eyin amasin lọ ma yi agbasa na ye. Cefalexin sọgan yin yiyizan po amasin devo lẹ po. Eyin mẹde nọ nu ahan sinsinyẹn, e sọgan yinuwa do lehe amasin lọ na wazọn do ji. Amasin ehe sọgan yin yiyizan gbọn onu mẹ. E nọ yin zinzan to whenue ye dunu kavi ma dunu.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Amasin
Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Carlos Aránguiz

**Carlos Ramón Aranguiz Zúñiga** (18 Zósun 1953 – 3 Alunlunsun 2021) yin tonudọto podọ whẹdọtọ chile tọn de. E yin jiji to Antofagasta, Chile. E yin dopo to ogbẹ́ whẹdatọ to whẹdatẹn daho Chile tọn sọn 2014 kakajẹ whenue e basi matintọ.
Aránguiz yin matintọ to azán atọ̀ntọ Alunlunsun owhe 2021 tọn to Antofagasta gbọn azọ̀n gbigbọkan tọn de dali to whenuena e tindo owhe 67.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Chanchaga

**Chanchaga** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn  to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to tatọ́-tẹnnọ ayimatẹn lọ Minna tọn he gbọn suhugan agbegbe Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn lọ tọn ji.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu kandegbànnukúnawe  72 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha  201,429 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu tọn *Postal code* lẹdo lọ tọn wẹ 920.

## Whenuho

Nọtẹn nupinplọn tọn susu lẹ wẹ tin to lẹdo dokọ̀ tọn Chanchaga tọn podọ tevi-hì daho Paikoro tọn fie  tevi nọ yin sisa do togodo te tin to finẹ ga.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Bọlọjọ̀

**Bọlọjọ̀** yin wunmẹ wèdudu tọn de. E yin owè mẹwigbeji tọn de, podọ dopo to akọ pẹvi Ayọnu lẹ tọn de he nọ yin Yewa bo tin to wheyihọwaji Ayimatẹn Ogun tọn he yin dopo to ayimatẹn he tin to togbó Naijilia tọn mẹ lẹ, wẹ nọ dú owè alọpa ehe, Ayọnu he sọ tin to togbó Benẹ tọn mẹ lẹ lọsu nọ dú owè ehe ga. Wunmẹ wèdudu tọn ehe nọ yawu sọawuhia to hùnwhẹ lẹ tẹnmẹ, taidi hùnwhẹ Gẹlẹdẹ tọn tẹnmẹ, podọ yè sọ nọ dú owè ehe to agọ́ lẹ tẹnmẹ ga. Hànjitọ Benẹnu de he nọ yin Zeynab Habib sọ yin yinyọn-ẹn taun na wunmẹ wèdudu tọn ehe.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Aṣa
Charles Konan Banny

**Charles Konan Banny** (11 Kọ́yànsun 1942 – 10 Zósun  2021) yin tonudọtọ Ivory Cost tọn de.
E yin linzọnyizọnwatọ tangan otò Côte d'Ivoire tọn sọn 7 Awewesun 2005 jẹ 4 Lidosun 2007.
Banny basi matintọ to azán aotọ Zósun 2021 tọn to Paris gbọn azọ̀n COVID-19 tọn dali to whenue e tindo owhe 78.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Charles Olumo

Alhaji **Abdulsalam Sanyaolu** (1923-2024) yin aihundatọ Otò Naijilia tọn bo wasọn Abeokuta, Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. Aihun ayọgbe tọn lẹ kẹdẹ wẹ e nọ da.

## Azọn
Alhaji Abdulsalam Sanyaolu bẹ aihundida jẹeji to owhe 1953 to sinsẹnhọ de mẹ to Awọnlin.

## Alọdlẹndonu

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Charles Mordi

**Charles Mordi** yin ajowatọ otò, Naijilia tọn, e wọ wẹ sọ yin Gandodinnanu na Akuẹsẹdotẹn daho otò Naijilia (Central Bank of Nigeria) tọn. E sọ nọ paṣẹ do akuẹ sinho podo Ajọwiwa otò Naijilia tọn lẹ po ji. Mordi ko do gbedewema po gbedewema daho po dogọ na Ajọwiwa sọn wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn (University of Lagos).

## Azọnwiwa
Nuyọnẹn do Azọnwiwa he tọn blẹ sọn Akuẹsedotẹn daho otò Naijilia (Central Bank of Nigeria) tọn to owhe 1980. He zindonukọn do azọngo po IMF bo wa zun gan-do titodoajọwiwa otò lẹ tọn do go na otò Namibia po Botswana. He sọ wazọn po hagbẹ devo to IMF na dido aiha po nukun do Azọnwiwa na otò Malawia po otò Lesotho.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Charlie Gallagher

**Charlie Gallagher** (mẹhe yin jiji to azán ẹnẹtọ, Abọhúsun owhe 1940 tọn bo nọgbẹ̀ kakajẹ azán widopotọ Liyasun tọn to owhe 2021 tọn) yin bọluhotọ Scotland-nu de he yin tovi Ireland tọn. Ewọ wẹ nọ hò nukọn. Bọluhogbẹ́ Celtics po Dumbarton po tọn wẹ e hò bọlu na hugan. E nọ yí agbasa lẹpo do ho bọlu. E hò bọlu na otò Republic of Ireland tọn to 1967, whlà awè wẹ yè zan ẹn. Gallagher kú to azán widopotọ, Liyasun owhe 2021 tọn, owhe kanwe wẹ e tindo.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1940 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Chidi Mokeme

**Chidi Mokeme** (ye ji to azan fọtọ̀n-nukunawetọ́, Whejisun, owhe 1972) yín sinima-bayitọ po hunsingan Otò Naijilia tọn. E tọ́n sọ́n Oba to Idemili Gandudu pọnla tọn he to Ayimatẹn Anambra tọn, huwaji-whẹzẹtẹn Otò Naijilia tọn mẹ. E wọ wẹ yin hunsingan na "*Gulder Ultimate Search Reality Show*"

      

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1972 lẹ
Chicken Republic

**Chicken Republic** yin dopo to azọ́nwhé he nọ wleawuna nududu sọ́ṣà-duṣà tọn lẹ mẹ to Naijilia de ehe sinai do dadónu he nọ dà koklo-lan lẹ ji, pataki koklo-lan sísọ. E yin didoai gbọn Deji Akinkanju dali, bọ nududu sàtẹ̀n etọn tintan yin didoai do Apapa to Ayimatẹn Awọnlin tọn to owhe 2014 tọn. 

## Nudọnamẹ kleun
Tató-tẹ̀nnọ Chicken Republic tọn tin to Awọnlin to Naijilia. Azọnwhé lọ yin to Food Concepts Plc (azọnwhé he no wleawuna nududu Naijilianu le tọn) glo. Yè sọgan dọ dọ Azọnwhé lọ we yin dehe kló hugan to azọnwhé he nọ wleawuna nududu koklólan tọn to Naijilia lẹ mẹ po nusatẹn voovo kande to Awọnlin kẹdẹ gọna nusatẹn kande-gbán ledọ tògbo lọ pé. Chicken Republic ko so dó nusatẹn devo lẹ ai do otò wheyihọ-waji Aflika tọn lẹ, Ghana yin dopo to ye mẹ.
Chidinma Aaron

**Chidinma Leilani Aaron** yín jiji to azán fọtọn-nukundopotọ́ Lidosun owhe 1993 tọn mẹ to Aimatẹn Kaduna tọn to otògbo Naijilia tọn mẹ. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Chidinma yin jiji to Ayimatẹn Kaduna tọn to azán fọtọ̀n-nukundopo Lidosun owhe 1993 tọn mẹ, wẹpo e wa yi Abuja. Abuja lọ wẹ énọ whẹpo é wa yi Lead City University to Aimatẹn Oyo tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ, bọ e wá yi gbedewema to owhe 2017 tọn mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1993 lẹ
Christopher Ayres

**Christopher Owen Ayres** ( Nuwhàsun 16, 1965 – Kọ́nyànsun 18, 2021) yin aihundatọ, anadenanutọ podọ wekantọ Amẹlika tọn.
E yin yinyọẹn na ogbe etọn to aihun anime tọn mẹ. E dọ Frieza sọn Dragon Ball Z Kai, Kei Kurono sọn Gantz, Prince Soma sọn Black Butler, podọ Shingen Takeda sọn the Sengoku Basara series.
Ayres basi matintọ to Kọ́yànsun 18, 2021 sọn nuhahun de ehe yin hinhẹnwa gbọn azọn sinsiẹn *Obstructive Pulmonary Disease* tọn to Houston, Texas to whenuena e tindo owhe 56.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1965 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Cipu-gbe

**Cipu-gbe (Cicipu)**, kavi **Western Acipa**, yin ogbè Kainji tọn de he nọ yin dido gbọn nudi omẹ 20,000 dali to agéwaji-whèyihọ Naijilia tọn tọn. Omẹ lọ lẹ nọ ylọ yede lẹ dọ Acipu, bọ to Hausa-gbe mẹ, yé nọ yin yiylọ dọ Acipawa. 

Taidi ogbè Benue–Congo tọn susu devo lẹ, Cipu tindo tito yinkọgbe tọn he gẹdẹ de.  E tindo kọnugbe, hogbe po  aliho he mẹ e nọ yin yiylọ tọ́n po he gẹdẹ yẹẹ de, gọna aliho wekún asì lẹ yiylọ to awọtínmẹgbe mẹ po de.  

Diblayin Cipu-gbe dótọ lẹpo wẹ nọ dó Hausa-gbe ga. Susu to ye mẹ sọ nọ dó ogbè he tin to lẹdo yetọn mẹ lẹ. 

## Ogbè lẹ mimá do ogbẹ́ voovo ji
Cipu-gbe yin adà de to alà Kambari-gbe tọn tọn de to ogbè Niger–Congo tọn lẹ mẹ.

Zinjẹgbonu agọe tọn na ogbè lẹ mimá do ogbẹ́ voovo ji ze Cipu-gbe do ogbẹ́ ogbè Kamuku tọn he tin to West Kainji pa to Whèzẹtẹn-waji Acipa tọn lẹ mẹ. Etomọṣo, dodinnanu kitokito bibasi ko dohia dọ e sọgan nọma yinmọ́.

## Yinkọ devo lẹ
To alọnu din, *The Ethnologue* ze  Cipu-gbe do 'Western Acipa' ji. Etomọṣo yinkọ lọ, 'Western Acipa' ma sọ nọ yin zinzan to gbonu *the Ethnologue* tọn, podọ obiọ ko yin bibasi nado diọ aliho he mẹ e nọ yin kinkan do enẹ. To Hausa-gbe mẹ, ogbè lọ nọ yin alọdlẹndo di Acipanci podọ omẹ lọ lẹ nọ yin Acipawa lẹ.

## Fie yé gbape gbọn lẹ
Cicipu-gbe nọ yin dido to Naijilia gbọn nudi omẹ 20,000 dali,  mehe gbape gbọn Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Sakaba tọn to Ayimatẹn Kebbi tọn mẹ podọ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Kontagora tọn mẹ to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ.

### Akọ̀gbe lẹ/Vogbingbọn lẹ
Acipunu lẹ lọsu na yede kẹalọyi kọnugbe voovo ṣinawe taidi wunmẹ  Cicipu-gbe tọn lẹ. Yinkọ akọ̀gbe lọ lẹ tọn die yin sislẹ do odò fi die (to pọmẹ hẹ lehe Hausanu lẹ nọ ylọ ye do to glọ́ndo mẹ): 

* Tirisino (Karishen)
* Tidipo (Kadonho)
* Tizoriyo (Mazarko)
* Tidodimo (Kadedan)
* Tikula (Maburya)
* Ticuhun (Kakihum)
* Tikumbasi (Kumbashi)

## Aliho Wékinkan tọn
Wunmẹ hogbe lẹ didọtọ́n dopodopo tọn he gbayipe hugan to Cicipu-gbe mẹ wẹ  CV, amọ́ na nugbo tọn, nudindọ̀n yẹẹ delẹ tin gando Ń po CVN po go. Sọha kleun de to yinkọgbe po nuwàgbe po nọ bẹ jẹeji po aliho hogbe lẹ didọtọ́n dopodopo tọn V tọn po. Àga yìyì po odò wiwa kọnugbe tọn po nọ sọawuhia to yinkọgbe lẹ mẹ, di apajlẹ,  *káayá* ‘ohọ̀’ po *káayà* ‘ayivi’ po,  sọgan e yinmọ́ na nuwàgbe lẹ (na nugbo tọn aliho hogbe lẹ yiylọ tọn he sọgbe yin nujọnu na nuwàgbe lẹ) 

### Wekún asì lẹ
 
Cicipu-gbe tindo wunmẹ wekún asì tọn voovo ṣidopo. Wekún asì lọ lẹpo sọgan yin kandlẹ́nna kavi whegli, podọ yemẹpo wẹ tindo nugonu awọ̀ntinmẹgbe tọn lẹ. E tindo wekún awè topọ *(diphthong)* ẹnẹ̀: /ei/, /eu/, /ai/ po /au/ po. 

### Wekún asú lẹ
Tedidi wekún asú tọn nọ di yede to Cicipu-gbe mẹ, di apajlẹ, *yuwo* 'jai' po *yuwwo* 'lilẹ' po. Wekún asú depope wẹ sọgan yin dindọ̀n.

 
## Hogbe lẹ
Susu to hogbe Cicipu-gbe tọn lẹ mẹ wẹ yin hogbe whìwhé lẹ sọn Hausa-gbe mẹ. Aliho he mẹ hogbe he yin whìwhé ehelẹ nọ yin yiylọ do tọn ko diọ na ye nido mlin dopọ po aliho hodidọ tọn Cicipu-gbe tọn po, pataki to wekún asì lẹ mẹ.

## Tito Wékinkan tọn
Cicipu-gbe ma ko to yinyin kinkandai to alọnu, etomọṣo aliho wékinkan tọn de ko yin awuwiwlena, podọ alọnuwe sọha de ko yin titobasina bo ko to yinyin mimapé.

## Sọ Pọ́n

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Claude Azéma

**Claude Joseph Azéma** (5 Liyasun 1943 – 6 Zósun 2021) yin yẹwhenọ katoliki flansegbe tọn.
E yin jiji to Vailhauquès, France. E lẹzun yẹwhenọ to 1969.
E wọ wẹ yin yẹwhenọ Montpellier tọn sọn 2003 jẹ 2018.
Azéma basi matintọ to azan 6tọ Zósun owhe 2021 to Montpellier to whenuena e tindo owhe 78.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1943 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Cyrus Chothia

**Cyrus Homi Chothia** (yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 1942 bo nọgbẹ̀ jẹ azan ko-atọ́n-nukundopotọ, Abọ̀húsun, owhe 2019) tọn mẹ FRS yin Weyọnẹntọ Great-Britain-nu. E sọ yin weyọnẹntọ dé to lẹnunnuyọnẹn mẹ to *Medical Research Council(MRC)* podọ ga *Laboratory of Molecular Biology(LMB)* to Wehọmẹ Alavọ Cambridge tọn podọ ga e sọ yin gbẹtọ weyọnẹntọ dé to Wolfson College, Cambridge tọn.
Chothia basi matintọ to azan ko-atọ́n-nukundopotọ, Abọ̀húsun, owhe 2019 tọn mẹ to whenuena e tindo owhe kande-gbàn-atọ́n-nukunawetọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2019 lẹ
Culturati

**Culturati** yin jiji to azan koatọ́n,Abọ̀husún,owhe 2006.yinkọ́ he ye do nọ ylọ ẹ to whedelẹnu wayi wẹ *sisi oge* wepo yedo diọ todín do culturati.
Confucius

**Confucius** (mẹhe yin jiji tò nudi 551 J.W.K(Jẹnukọnna Wiwa Klisti tọn) bo wá ku to 479 J.W.K) yín mẹplọntọ Ṣaina-nu dé podọ nuyọnẹ́ntọ dé. Yinkọ etọn na taun tọn wẹ Kong Qiu kavi Zhong Ni. E tindo ojlo nado plọn nulẹpo to whenue e to ovu. To whenue e whẹn mẹho godo, e wazọn taidi ahọluzọnwatọ nukundeji dé, fie e penukundo  ogle dé po oyìn lẹ po go. E wá lezun mẹplọntọ dé to nukọnmẹ. Confucius nọgbẹ to ojlẹ dé mẹ he akọta susu to awhanfun sọta yede to Ṣaina. Ojlẹ lọ yin yiylọdọ ojlẹ afo po amakikọ *Zhou Dynasty* tọn. Confucius ma yinwana nuhe to jijọ to ojlẹ etọn mẹ bo jlo na jla ninọmẹ lọ do.

## Nuplọnmẹ etọn lẹ
Taidi *Socrates*, Confucius to whedelẹnu ma nọ jlo na na gblọndo kanbiọ tamẹnuplọnmẹ tọn lẹ tọn na  edetiti. Kakatimọ e nọ dike gbẹtọ́ lẹ ni lẹnnupọn sisosiso gando nuhahun lẹ go bo plọnu sọn yé mẹ, titengbe sọn otàn lẹ mẹ. Confucius sọ lẹndọ gbẹtọ lẹ dona tindo huhlọn, sigba e ma yin na yé yin mẹdagbe kavi tindo azọ́n wutu gba, mọdopolọ e ma yin na ye tọn sọn whẹndo huhlọnnọ dé  mẹ wutu gba. Confucius jlo dọ gbẹtọ lẹ ni nọ lẹn mẹdẹvo lẹ tọn pọn zẹ lehe ye nọ lẹnnupọn gando akuẹ he ye tindo ji do go. Gbọnvona enẹ, e sọ tindo numọtolanmẹ lọ dọ osẹ́n lẹ dona tin he gbẹtọ lẹ na nọ hodo to lẹdo kavi pipli dé mẹ. Confucius lẹndọ haṣiṣan atọ́n (5) wẹ gbẹtọ lẹ sọgan tindo po osẹn etọn lẹ po. Omẹ awe (2) sọgan tin bọ dopo sọgan yin Ahọvi bọ awetọ ni yin Afanumẹ, Otọ́ kavi Ovi, Asu kavi Asi, Mẹho kavi Yọpọvu. Confucius dọdọ to haṣiṣan lọ lẹpo mẹ, ọme awe (2) lọ lẹ wẹ dona hodo osẹ́n. Taidi apajlẹ, afanumẹ dé dona setonu na Ahọvi, he yin ogán etọn, podọ ahọvi lọ lọsu dona dotoaina afanumẹ etọn bo sọ dawhẹ dodo to gandudu etọn mẹ. Confucius dọdọ gbẹtọ lẹ ni nọ wà na gbẹtọ hatọ yetọn, nuhe yelọsu lẹ jlo dọ mẹdevo lẹ ni wa na ye. Ehe to whedelẹnu sọgan yin yiylọ dọ *Golden Rule* he Jesu Klisti lọsu plọnmẹ. Nuplọntọ etọn lẹ kan otàn pẹvide gandego, podọ gando nuplọnmẹ etọn lẹ lọsu go ga. Ehelẹ wẹ yin bibladopọ nado basi owe he wa yin yiylọdọ *The Analects*, owe ehe wa lẹzun dopo to owe tangan *Confucianism* tọn lẹ mẹ.
Dalẹ Whedakọ

**Dalẹ Whedakọ** yin gbétatò dé he tin to Gandudu Dokọtọn Gbagli tọn glọ (*Badagry Local Government*) to Aimatẹn Awọnlin tọn he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ. Ahọlu Samuel Wheto wẹ yin Baálẹ̀ to gbétatò lọ mẹ dai. Ṣigba to Azan Awetọ, Osun ṣiẹnẹtọ Owhe 2020 tọn mẹ wẹ e mọ lẹblanulọkẹyi lọ bo du Ahọlu dó gbétatò lọ ji. Todin, Ahọlu Wheto Samuel Ṣewhenu Toyọn 1 wẹ yin Baálẹ̀ he du gbọngodo to Otò Dalẹ tọn mẹ, bosọ wa lẹzun Ahọlu tintan to Ahọluduta Dalẹ Whedakọ tọn mẹ.

## Ganduwhe lẹ

## Kando lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Damiete H. Miller

Damiete Herbert Miller ko wazọn po Ayimatẹngan Ezenwo Nyesom Wike po.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dakauta

**Dakauta** yin malenugan Otò Kano tọn. E dugan na azán dopo poun to owhe 1452.

## Otàn gbẹzan etọn tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Dakauta tọn tin to odo, sọ́n Palmer 1908 tọn. Lẹdogbedevomẹ yovogbemẹ tọn Otànnugbo Kano tọn.

Dakauta wẹ yin Saraki fọtọ̀n-nukunawetọ. Bo yin unbọpẹnnọ. Gbẹtọ lẹ dọdọ, “Eyin e lẹzun Saraki, e na dọho.”

Whenue e ko lẹzun Saraki godo, Ṣigba to whenue e ma penugo nado dọho na azán dopo, e yin didesẹ̀ sọ́n ganzinpo ji.

## Otànnugbo Kano tọn

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dakore Egbuson-Akande

**Dakore Egbuson-Akande** (mẹhe yinkọ he mẹjitọ etọn lẹ do na ẹn to whenuena e yin jiji wẹ yin **Dakore Omobola Egbuson**) yin aihundatọ tele ji tọn podọ tovi Naijilia tọn dé. E yin afọzedaitọ otò tọn na *Amnesty International*, *Amstel Malta* po *Oxfam of America*  po.

## Otàn gbẹzan tọn
Dakore yin jiji to ayimatẹn Bayelsa tọn taidi ovi tintan mẹjitọ etọn lẹ tọn. E yì wehọmẹ bẹjẹeji tọn etọn to *Corona School* to ayimatẹn Awọnlin tọn podọ e zindonukọn yì wehọmẹ daho *Federal Government Girls' College* to ayimatẹn Bauchi tọn. E plọnnu gando *Mass Communication* go to wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn (University of Lagos) ṣigba e ma fó na azọ́n didote mapote mẹplọntọ lẹ tọn wutu. To alọnu din, e ko dà asu bosọ tindo ovi awe.

To Zósun owhe 2019 tọn, Dakore sọawuhia taidi omẹ tangan to hokansemẹ dé he yin awuwlena to hùnwhẹ *Visual Collaborative* tọn dali dé whenu he mẹ hosọ whẹho he yín hodọdeji tọn wẹ "Vivencias" he yin hogbe Spanish tọn dé he zẹemẹdo "Numimọ lẹ". E yin dopo to gbẹtọ gbannukundopo he yin hokankanse lẹ mẹ, omẹ ehelẹ yin omẹ nukundeji lẹ he yin dide lẹdo aihọnpe, delẹ to ye mẹ wẹ Kelli Ali, Adelaide Damoah po Desdamona po.
To Nuwhàsun owhe 2020 tọn, hokansemẹ Dakore tọn sọ vọ yin didohia whladopo dogọ to hùnwhẹ lọ he sọ vọ wá aimẹ whladopo dogọ, hosọ etọn to ojlẹ ehe mẹ wẹ **TwentyEightyFour**, he wá yin didetọ́n to whenue azọ̀n bẹplamẹ COVID-19 tọn fọn bo to agayi. Hanjigbẹ Flansenu awe delẹ *Les Nubians*, hankantọ Japannu dé he nọ yin Rika Muranaka, po nukikodonamẹtọ Naijilianu dé he nọ yin Chigul po lọsu sọawuhia to hokansemẹ ehe whenu.

## Aihun he mẹ e sọawuhia te lẹ
* *Peace of Flesh*
* *Men do Cry*
* *Emotional Crack*
* *Shattered Illusion*
* *When the Going gets Tough*
* *Playboy*
* *Oracle*
* *Hole in the Heart*
* *Silent Tears*
* *11 days & 11 Nights*
* *Operation KTP*
* *Playboy*
* *Silent Tears*
* *Emotional Cry*
* *Caught in the Middle* (2007)
* *Journey to Self* (2013)
* *Lunch Time Heroes* (2015)
* *Fifty* (2015)
* *Isoken* (2017)
* *Chief Daddy* (2018)
* *New Money* (2018)
* *The Set Up* (2019)
* *Coming From Insanity*

### Tito tele ji tọn lẹ

* *Castle & Castle* (2021)

## Ajọ̀ he e mọyi lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn