Ayimatẹn Oyo tọn

**Ayimatẹn Oyo tọn** tin to hùwaji-whèyihọ Nigeria tọn. Tatọ́-tònọ etọn, Ibadan, yin tòdaho atọ̀ntọ he klo hugan to Nigeria, podọ to ojlẹ de mẹ wayi tòdaho awetọ he klo hugan to Aflika. Ayimatẹn Oyo tọn tindo dogbó hẹ Ayimatẹn Kwara tọn (337 km) yì agewaji, Ayimatẹn Osun tọn (187 km) yì hùwaji-whèzẹtẹn, Ayimatẹn Ogun tọn to hùwaji, podọ Bénin (98 km) hlan whèyihọ-waji. To 2022, nudi gbẹtọ 7,976,100 wẹ tin to finẹ, bo hẹn ẹn zun ayimatẹn ṣidopotọ he mẹ gbẹtọ sù te hugan to Nigeria.

Suhugan mẹhe tin to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ lẹ tọn wẹ nọ yin Ayọnu (Yoruba). E nọ yin yiylọdọ *Ayimatẹn He Tọ́nta Hugan* na e ko yin apadewhe Ahọluigba Oyo tọn to ojlẹ de mẹ wayi wutu, yèdọ ahọluduta huhlọnnọ Yoruba tọn de he dugán sọn 1300 jẹ 1829. Tòdaho Oyo tọn (Ọyọ Yọyọ) yin gbigbá to owhe 1930 tọn lẹ mẹ taidi nuflinmẹ de na ahọluigba lọ.  Tatọ́-tònọ hoho lọ, he nọ yin *Oyo Hoho* (Ọ̀yọ́-Ilé), tin to agewaji. Dile etlẹ yindọ ahọluigba lọ jai to 1835, Alaafin (ahọlu) gbẹsọ tindo mahẹ to nuwiwa lọ mẹ to Oyo egbezangbe tọn mẹ.

Oyo wẹ yin ayimatẹn he klo hugan to hùwaji Nigeria tọn gbọn gbigblo aigba tọn dali podọ ayimatẹn awetọ he mẹ gbẹtọ sù te tlala to Lagos godo. Mẹhihia 2006 tọn hẹn ẹn zun ẹnẹtọ to Nigeria hẹ gbẹtọ 5,580,894, ṣigba to 2022, e jideji jẹ gbẹtọ 7,976,100 ji, bo hẹn ẹn yin ṣidopotọ. E yin yinyọnẹn na nuwadotana susu he yin tintan to Nigeria, he bẹ:  
*Wehọmẹ alavọ tọn tintan (Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn, 1948)  
*Azọ́nwatẹn televiziọn tọn tintan
*Ali tintan  
*Aihundida lanmẹyiya tọn tintan 
*Pinpán-gàn tintan 
*Doto azọ́n mẹpinplọn tọn tintan

Ibadan, heyin tatọ́-tònọ lọ, wẹ yin tòdaho atọ̀ntọ he klo hugan to Nigeria mẹ. Tòdaho he pò lẹ bẹ Ogbomoso, Oyo, Saki, po Iseyin po hẹn. Glelilẹ yin nujọnu taun na akuẹzinzan ayimatẹn lọ tọn, bọ Shaki nọ ylọ "ohà akla tọn" etọn. Jinukun titengbe lẹ wẹ fẹnlinyẹn, kakao, po taba po.  

## Lẹdo aigba tọn
Ayimatẹn Oyo tọn gblo na kilomẹtlu 28,454 lẹdo aihọn pé, bo hẹn ẹn zun ayimatẹn 14tọ he klo hugan to Nigeria. Aigba lọ tindo osé sinsinyẹn lẹ po okọ́ta loboto lẹ po, he yiaga na mẹtlu 500 to hùwaji jẹ mẹtlu 1,200 to agewaji. Tọ̀sisa daho lẹ taidi Ogun, Osun, po Ofiki po bẹjẹeji tofi. Hùwaji po hùwaji-whèzẹtẹn po yin agbàdo he to plẹsẹ lẹ.

Nọtẹn jọwamọ lẹ bẹ:  
*Jipa Oyo hoho tọn 
*Jipa Agodi tọn (to ojlẹ de mẹ wayi, e nọ wá jẹ owhé avún gbémẹ tọn Aflika tọn gbè, vlavo bo nọ busẹ todin)

## Ninọmẹ aimẹ tọn
Oyo tindo ninọmẹ aimẹ tọn he hùnmiyọ́n de po osaa awe po: yèdọ ojlẹ húhú de sọn Abọ̀húsun jẹ Whejisun, podọ jikun sọn Lidosun jẹ Kọ́yànsun. Ninọmẹ aimẹ tọn nọ saba tin to 25 °C po 35 °C po ṣẹnṣẹn to owhe lọ blebu mẹ.

## Whenuho
Ayimatẹn Oyo tọn yin didá to 1976 sọn Ayimatẹn Whèyihọ-waji tọn hoho lọ mẹ. To 1991, Ayimatẹn Osun tọn yin mimá. Suhugan gbẹtọ lẹ tọn wẹ yin Yoruba-nu lẹ, bọ pipli pẹvi lẹ taidi Oyon-u lẹ, Ibadan-nu lẹ, po Ibarapa-nu lẹ po. Ibadan wẹ yin ahọ́nkan anadenanu tọn to gandudu Britain tọn whenu.

Tòpẹvi titengbe devo lẹ:  

Ogbomoso, Saki, Iseyin, Eruwa, Igbo Ora, Igboho

To 2024, mẹhe nọ hẹn kinklan wá Yoruba tọn lẹ tẹnpọn nado duto gandudu ji to Ibadan, ṣigba yé gboawupo nado wàmọ.

## Nujijọ ayidego tọn lẹ
*Wehọmẹ alavọ tintan: Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn (1948, he lẹzun alavọ he jẹ edekannu to 1962).
* Wehọmẹ alavọ devo lẹ: Lead City, Ajayi Crowther, LAUTECH (Ogbomoso).
*Dotowhé mẹpinplọn tọn tintan: University College Hospital, Ibadan.
*Ohọ̀ he yiaga taun tintan to Aflika: Cocoa House (Ibadan).
*Azọnwatẹn télévision tọn tintan to Aflika: NTA Ibadan.
*Azọnwatẹn télévision tọn mẹdetiti tọn tintan: Galaxy TV.

Nọtẹ tomẹyitọ saditọ lẹ tọn lẹ:  

Agodi Gardens, Ado-Awaye Suspended Lake, Old Oyo National Park, Bower’s Tower

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia