open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ahi Alaba international tọn

**Ahi Alaba international tọn** yin ahi nuzinzan lẹtliki tọn lẹ tọn de he tin to Ojo , to ayimatẹn
Awọnlin tọn to otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ ahi nuyizan lẹtliki tọn he klo hugan to Naijilia.
Gbọnvona nuzinzan lẹtliki tọn lẹ sisà, nuzinzan whégbè tọn lẹ sọ nọ yin jijlado to ahi lọ mẹ.
Na nuhihọ̀ po nusisà voovo lẹ po lẹ he nọ wá aimẹ to ahi lọ mẹ wutu, ehe hùn dotẹnmẹ dote na mẹhe nọ jla nuzinzan lẹtliki tọn do lẹ, he sọ nọ jla nuzinzan lẹtliki tọn whégbè tọn lẹ do nado wàjọ́ hẹ mẹhe nọ sà nuzinzan lẹtliki tọn lẹ. Ahi lọ nọ yin hùnhùn to azán lẹpo gbè, Sẹgbe po gbọjẹzan dide lẹ whenu kẹdẹ wẹ ahi lọ ma nọ yin hùnhùn. Yindidi ahi lọ tọn po ajọ́ voovo he nọ yì to emẹ lẹ po ko dọ̀n ayidonugo ajọwatọ yọyọ devo lẹ he wá sọn ofi voovo lẹ to Aflika tọn, ehe zọn bọ ahi lọ yin hinhẹn gblo deji podọ sọha gbẹtọ he nọ wá ahi lọ mẹ to gbedopo sù dogọ, podọ ehe yidogọna yindidi ayimatẹn Awọnlin tọn to ajọ́liho. 

## Lehe onú lẹ nọ yin wiwà do to ahi lọ mẹ
Ahi Alaba international tọn yin ahi dagbe de he mẹ ajọwatọ depope ma nọ dọ dandan dọ akuẹ lé wẹ yè nado sà kavi họ̀ nude to ahi lọ mẹ, mẹdepope wẹ sọgan biọ ahi lọ mẹ nado họ̀nú. Gbẹtọ susu lẹ wẹ nọ wá họ̀ kavi sà nudepope he yé jlo sọgbe hẹ akuẹ yé tindo to alọ mẹ po nugopipe yetọn po, ehe nọ zọn bọ ninọmẹ núlẹ tọn nọ to didiọ sọn ojlẹ de mẹ jẹ devo mẹ.

## Sọ pọ́n
*[[Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin]]*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Olu Atogbuwa

**Olu Atogbuwa** wẹ yín Olu Warri tọn wiẹnẹtọ he duahọlu do Ahọluduta Warri tọn ji.
E jẹ otẹn Otọ́ etọn Olu Akengboye tọn mẹ taidi Olu Warri tọn wiẹnẹtọ. E kẹaloyi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Atogbuwa.
Yinkọ Portuguese tọn etọn wẹ Manuel Octobia. To whenuena e lẹkọ do fihe Otọ́ etọn lẹ tin te, Olu Erejuwa I wẹ jẹ otẹn etọn mẹ to nudi owhe 1760 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Colin Udoh

**Colin Udoh** yin linlinwekantọ otò Naijilia tọn po tito televiziọn aihundida lanmẹyiya tọn bayitọ de po. Colin to azọ́n wa na aihundida lanmẹyiya tọn Kwese tọn to alọnu din. E ko sọawuhia taidi studio analyst na Super Sport television network bo ko sọ kan linlin na *Kick Off* he mẹlẹ yọnẹn ganji de.
E sọ wazọn na *Nigeria Football Federation* taidi linlinnamẹtọ-gan dé. 

Udoh wlealọ hẹ yọnnu Naijilia-nu bọọlu-hotọ tògodo tọn dé he nọ yin Mercy Akide.
To hokanse dé mẹ, e donuego lehe azọnwiwa taidi linlinnamẹtọ-gan dé to otò Naijilia tọn mẹ yin nuvivinu dé to apadewhe bọ to apa devo whe e nọ hẹn apọṣimẹ wa dó.
Mahopọnna ehe, e dọ dọ emi ma na diọ numimọ emitọn na nudepope.

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ahi Ikotun tọn

**Ahi Ikotun tọn** yin ahi gbangba tọn de to Ikotun, yèdọ tòdaho de he tin to aṣẹpipa lẹdo gandudu dokọtọn Alimosho tọn glọ to Awọnlin. Ahi lọ he yin yinyọnẹn taun na alọpa ajọwiwa tọn de he nọ biọ dọ yè ni doahinanu ganji whẹpo do họ, tindo diblayi ṣọbu 8,400 podọ hugan gbẹtọ 10,000 he to onú voovo sà lẹ, taidi nudanu lẹ, avọ́ lẹ, nuzinzan lẹtliki tọn lẹ, po núsusu devo lẹ po, e yin dopo to ahi he klohugan to Awọnlin lẹ mẹ, podọ ehe nọ yidogọna nukọnyiyi ayimatẹn lọ tọn to ajọ́liho.

Ahi Ikotun tọn nọ yin anadena gbọn nukọntọ de he nọ yin yiylọdọ "Baba Oja" kavi "Iya Oja", ogbẹ́ voovo lẹ wẹ tin to ahi lọ mẹ, taidi aṣọ́ tọn, nududu tọn, nuzinzan lẹtliki tọn lẹ tọn po mọmọ po. 

## Sọ pọ́n
*[[Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin]]*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Ahi Oyingbo tọn

** Ahi Oyingbo tọn** yin ahi daho de to Oyingbo he yin tòdaho de to lẹdo Ebute Metta tọn to Awọnlin. Ahi lọ yin dopo to ahi hoho lẹ mẹ podọ dopo to ahi he mẹ gbẹtọ lẹ nọ sù te hugan te to Awọnlin, ehe nọ yidogọna nukọnyiyi ayimatẹn lọ tọn to ajọ́liho.

## Otàn
Ahi Oyingbo tọn yin didoai to bẹjẹeji 1920 tọn lẹ. To bẹjẹeji, e yin fie yé nọ bẹ jìnu lẹ do eyin yé hẹn yé sọn ogle mẹ. Ahi lọ wá jẹ adagbloji vude vude na nukọnyiyi lẹdo Oyingbo tọn, Ebute Metta tọn po Agé-klo Awọnlin tọn *(Lagos Mainland)* po wutu.

To bẹjẹeji owhe 1930 tọn lẹ, ajọwatọ he tin to ali Apapa tọn ji lẹ yin tẹnsẹna do ahi Oyingbo tọn mẹ nado yidogọna adagbigblo ahi lọ tọn po linlẹn lọ po nado hẹn ahi lọ lẹzun nọtẹn ajọwiwa tọn tangan
de he na dọn ayidonugo ahisinọ lẹ tọn sọn lẹdo lẹpo mẹ to Naijilia.

## Lehe ahi lọ te
Ahi Oyingbo tọn yin hihọliai to aṣẹpipa azinponọ̀ lẹdo gandudu dokọtọn Lopo Awọnlin tọn whenẹnu tọn
glọ po linlẹn lọ po nado vọẹ gbá to aliho dagbe egbezangbe tọn de mẹ, po alọgọ họgbatọ vonọtaun delẹ tọn po, ogán M.K.O Abiola yin oylọbasina nado ze dodonu ahi yọyọ lọ tọn ai.

Ayilinlẹn lọ nado vọ ahi lọ gba ma nọte do ayimatẹn-gán dopo ji, ṣigba to 2015, ayimatẹn-gán
hoho Awọnlin tọn Babatunde Fashola hùn ahi yọyọ he yin vivọgba to aliho dagbe egbezangbe tọn mẹ lọ.

Ahi Oyingbo tọn yọyọ lọ petlezin-nu-ẹnẹnọ de he yin gbigbá do aigba he ko sọ mẹtlu 504 lẹdo pe, e tindo nọtẹn fie yè sọgan glihùn he sọ 150 do to odo, e sọ tindo ṣọbu daho lẹ he sọ 622, podọ e sọ tindo ṣọbu pẹvi lẹ he sọ 102, e tindo adado 134 podọ họngbo daho ṣidopo. Akuẹ he yin yiyizan nado vọ ahi lọ gbá diblayi naira liva dopo (#1billion).

## Sọ pọ́n
*[[Todohukanji Ahi lẹ tọn to Awọnlin]]*

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ahi lẹ
Plidopọ Ayimatẹn lẹ tọn Amẹlika tọn

**Plidopọ Ayimatẹn lẹ tọn Amẹlika tọn** (**PAA**, kavi to paa mẹ, **Amẹlika**) yin otò nukúnmọnú tọn de (to Amẹlika Agewaji tọn) he má do ayimatẹn voovo 50 ji. E nọ saba yin yiylọ dọ *United States* (U.S. kavi US) kavi Amẹlika. Ayimatẹn kande-ṣinatọ̀n to e mẹ wẹ má dogbó hẹ yede podọ Washington, D.C., wẹ yin tatọ́-tònọ. Ayimatẹn ehelẹ tin to Ohù Pacific po Atlantic po ṣẹnṣẹn. Yé má dogbó hẹ otò Canada tọn to agéwaji podọ hẹ Mexico to hùwaji. Ayimatẹn Alaska tọn uwọ tin to ọlá pete to agéwaji-whèyihọ ageklo lọ tọn, fie Canada tin to whèzẹtẹn etọn  podọ Russia to whèyihọ dasá  Bering Strait lọ. Ayimatẹn Hawaii tọn yin lẹdo ohù he tindo lopo susu to fidopolọ de to ṣẹnṣẹn Pacific tọn. Otò lọ sọ tindo aigbadenamẹ, kavi lopo flinflin delẹ to Ohù Caribbean tọn  Pacific po ṣẹnṣẹn. Tòdaho etọn he mẹ gbẹtọ sù te hugan wẹ New York City. Fie aigbadenamẹ etọn gbló sọ̀ maili livi 3.79 lẹdope (kilomẹtlu livi 9.83 lẹdope) po nudi gbẹtọ sọha livi 331 po, Amẹlika wẹ yin otò ẹnẹ̀tọ he kló hugan na nue du aigbadenamẹ podọ atọ̀ntọ na nue du sọha gbẹtọ tọn lẹ.

Adà:Otò
Faithia Balogun

**Faithia Williams** (yin jiji to azán atọ́ntọ Afínplọsun, owhe 1971 tọn) yin aihundatọ yọnnu Naijilia-nu dé po aihun basitọ dé po anadenanutọ aihun tọn dé po ga.
## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Faithia he tọgbo etọn lẹ wá sọn Ayimatẹn Delta tọn, wẹ yé ji do Ikeja to Afínplọsun 1971 tọn mẹ. Eyin jiji do whẹndo asisi tọn dé mẹ he yin whẹndo ovi ṣiẹnẹ tọn. Faithia yi wehomẹ dokọ tọn *Maryland Primary School* po wehọmẹ daho *Maryland Comprehensive Secondary School* tọn po to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E basi WAEC etọn to wehomẹ daho *Maryland Comprehensive Secondary School*. Enẹgodo, e yi wehomẹ Alavọ tọn azọn pinplọn tọn *Kwara State Polytechnic* to Ayimatẹn Kwara tọn bo yí gbedewema he yin *diploma*. To 2016, Faithia biọ wehọmẹ Alavọ tọn *Olabisi Onabanjo University*tọn bo yi plọn aihundida.
## Azọn etọn
Faithia lẹzun Aihundatọ gbọn kosọ liho. Faithia sìn tavẹ, Alhaji Fatai Teniola, wẹ ylọẹ nado wa nọte na Aihundatọ dé he ma to gbesọ to dopo to aihun he e to dídá lẹ mẹ. Williams basi adà etọn tintan to aihun he ye ylọdọ  "Ta lo pa chief" mẹ. Enẹgodo e ko basi, tọ́n, bo sọ deanana aihun susu devo lẹ to Naijilia mẹ. To 2008, e mọ ajọ *Africa Movie Academy Award* tọn yi na eyin Aihundatọ àṣà tọn he yọn hugan *the Most Outstanding Actress Indigenous* bọ aihun etọn he yin "Iranse Aje" zọn bọ e sọ yi ajọ devo taidi Aihundatọ he wazọn hugan do aṣà ji to owhe lọ mẹ. To Whejisun 2014, e sọ yi gigopanamẹnu devo he yin ajọ *Africa Movie Academy Award* tọn, na e sọ tọ́nta taidi Aihundatọ he yọn hugan to owhe lọ mẹ po Odunlade Adekola po he ewọ lọsu yin aihundatọ sunnu he tọ́nta to owhe lọ mẹ. E sọ mọ ajọ anọnu-gbe dido tọn yi to aihun he eda dé mẹ yedọ *Best Indigenous Language award* na aihun "Iya Alalake" tọn to 2015 *Africa-Magic Viewers’ Choice Awards AMVCA* mẹ.
## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Williams yin asi dai tọn Aihundatọ Nollywood tọn, Saheed Balogun, bo jivi Awe naẹn, sunnu dopo yọnnu dopo. Fathia gbẹsọ dó ovi sunnu dopo he e ji na mẹdevo whẹpo dó dà asu etọn he e jivi awe na lọ.

## Gigopanamẹnu lẹ
*Most Outstanding Indigenous Actress (2008)
*AMVCA Best Local Language Yoruba (2015)
## Todohukanji aihun he eda lẹ tọn
*Farayola (2009)
*Aje meta (2008)
*Aje metta 2 (2008)
*Awawu (2015)
*Teni Teka (2015)
*Omo Ale (2015)
*Agbelebu Mi (2016)
*Basira Badia (2016)
*Adakeja (2016)
*Eku Eda (2006)
*MY WOMAN (2018)
## Sọ pọn
*List of Yoruba people

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1971 lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Naijilia-nu lẹ
Olasunkanmi Abioye Opeola, Kurunloju I

**Olasunkanmi Abioye Opeola, Kurunloju 1** (yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ, Whejisun, owhe 1961 tọn) yin Oniroko, Kọmegán to topẹvi Iroko tọn mẹ to Ayọnu gbeji to Ayimatẹn Oyo Tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
E ko to gandu sọn azan ẹnẹtọ Afínplọsun owhe 2011 tọn me.

## Bẹjeji gbezan etọn tọn
H.R.H Ahọlu Olasunkanmi yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ osun Whejisun owhe 1961 tọn, do whẹndo Abioye tọn he yin whẹndo gandutọ lẹ tọn mẹ.
Ewọ wẹ Oniroko tintan sọn whẹndo Abioye tọn mẹ.
Olasunkanmi yi wehọmẹ daho Iroko Grammer School, Iroko bosọ yi St' Andrew's Teachers' College, Iseyin to owhe 1979, bo mọ gbedewema daho yi to 1982.
E kọnawudopọ hẹ Oyo State of Education (NCE), bo jo azọ́n mẹpinplọn tọn do to owhe 2012 tọn mẹ taidi Alọgọnamẹtọ Wehọmẹ-gán.

## Nudindọn he yin zize yì whẹ̀dọhọsa lẹ
To whenue Olasunkanmi lẹzun Oniroko, e yin nukọntọ Iroko tọn na owhe he hugan gban. Nudindọn ko tin to aimẹ dai gando mẹhe tọn aigba he to lẹdo lọ mẹ yin. Adetunji Kolapo wẹ hẹn owhẹ̀ nudindọn lọ tọn wa Whẹ̀dọhọsa. To hòkansemẹ de hẹ linlinhọsá *Nigeria 
Tribune* tọn whenu to azan wiatọntọ Whejisun owhe 2012 tọn, Oniroko lọ dọ dọ̀.

''Dawe lọ kàn whẹkanhlanmẹ ovẹvivẹ tọn de hlan Ayimatẹngán Oyo tọn whẹnenu tọn, General Oladayo Popoola, dọ emi tindo jlọje nado hẹ oflin Oniroko tọn ji. Owhẹ̀ ehe zindonukọ̀n nado to yinyin vivọjlo mapote kaka na owhe gbannukunawe whẹpo whèdatẹn lọ wa gbèta godo tọn etọn kọ̀n to azán gban ukundopotọ Alunlunsun owhe 2011 tọn, podọ whẹpo dawe lọ nido lẹkọyi whẹ̀datẹn, kunnudenu lẹpo wẹ yìn zizejo dọ Oniroko yọyọ de ko yìn zize do ofin ji, sọgbe hẹ anademẹ gandudu Ayimatẹn tọn lẹ

## Sọ pọ́n

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olateru Olagbegi I

**Olagbeji Atanneye I**, ko yin Gandutọ na Owo Ahọluduta tọn to Ayimatẹn Ondo Tọn to huwaji-wheyiho-waji otò Naijilia tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Obi Cubana

**Obinna  "Obi" Iyiegbu ** (yín jiji to azán wiawetọ osun ẹnẹtọ owhe 1975), bo yín yinyọnẹn taidi **Obi Cubana**, e yín ajọwatọ podọ nukọntọ ná ogbẹ́ Cubana tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Iyiegbu yin jiji to azán wiawetọ osun ẹnẹtọ owhe 1975 Ayimatẹn Anambra Tọn podọ onọ etọn sín yinkọ wẹ Ezinne Iyiegbu. E wá sọ́n lẹdo Gandudu Dokọ Ayimatẹn Anambra Tọn.

## Wehihia etọn
E yí Wehọmẹ Dokọ (*Central  Primary  School*) tọn, enẹgodo e yì Wehọmẹ Daho Dennis Memorial tọn. To Wehọmẹ Daho yiyi etọn godo, e zindonukọ̀n bo yì Wehọmẹ Alavọ Nsukka tọn to tògbo Naijilia tọn bo yí gbedewema (*Bachelor  of  Arts  degree*) oyọnẹn dogbọ̀n Tonudidọ dali. 

## Azọn etọn lẹ
Iyiegbu Sin Azọn bẹjẹeji to owhe 2006 to whenue e do (*night club*) ai, bo mọ yin yiylọdọ Jonọyítẹn Ibiza tọn to Abuja. To owhe 2009, E do Jonọyítẹn dé ai, bo nọ yin yiylọdọ Cubana to Owerri, to Ayimatẹn Imo Tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Iye Idolorusan

**Iye  Idolorusan**,  he sọ́ nọ yin yiylọdọ **Queen  Dola**  (basi matintọ́ to gblagbla owhe c.  1870  po  1875 gblamẹ̀),  yín gandutọ to Ahọ́lúduta Itsekiri to Warri  to tògbo Naijilia tọn sọ́n owhe 1848 mẹ.
viyọnnu Ahọlu Erejuwa  po asi etọn Emaye po,  Iye  Idolorusan tindo nọviyọ́nnu,  Uwala.To whenue Otọ́ yetọn kú godo,
Onọ yetọn vọ́ alọwle basi hẹ́ Akengbuwa, bo jì ovi atọ̀n ná ẹn, po visunnu etọn Omateye po Ejo po.
Ovi tintan lọ ko yin yinyọnẹ̀n taidi gudutọ́, ṣigba na wiwọ́ tin to ewọ po nọvisunnu-Daa etọn Agbagba po ṣẹ́nṣẹn.  Iye po Uwala po dó Otò tò Batere ai na nọvisunnu yetọn nido mọ̀ fibẹtado wutu. Na to okú visunnu etọn awe lẹ tọn godo wẹ Akengbuwa lọsu kú to owhe 1848 tọn mẹ ehe zọ́n bọ gbẹtọ lẹ jẹ̀ nuvẹdo e ji. Taidi kọdetọ́n dé, Otò Warri tọn ma tindo Ahọ́lú na owhe atọ̀n. sọha mẹhe nọ nọ̀ Warri depo taun na gbẹtọ lẹ jẹ tintọ́n sọ́n otò lọ mẹ yì otò devo lẹ mẹ to Benin , to whenue hẹnnu he nọ duahọlu lẹ họnyigbe. Iye wa jẹ ganzinpo ji, e ma yindọ̀ E yín Ahọ́vi poun gba ṣigba E sọ́ dà Omoku, mẹhe yin Ayimatẹngán dai tọn to Bobi. Asu pó asi lọ po tindo visunnu dopo he nọ yin Chanomi. 
Iye yin ajọ́watọ́ akuẹ́nọ̀ dé, bo yin nina ogantẹn gbọn Ebrimoni dali, he yin afanumẹ daho etọn po nọvisunnu-daa etọn tọn po
dai.
Britiṣinu lẹ to búdì na ajọ́wiwa dokọ̀ tọn yetọn nikaa sọ́tadò, enẹwutu ye ma kẹalọyi í taidi Ahọ́si. Ewọ lọsí tẹ́npọ́n nado dín mẹhe sọgan pegan ṣigba bo ma mọ̀.
E tẹ́npọ́n nado dè Erbimoni, ṣigba e dọ̀n gufínfọ́n to Itsekirinu lẹ ṣẹ́nṣẹn.Taidi Kọdetọ́n dé, Warri ma sọ́ Tindo Ahọ́lú Kakajẹ Owhe 1937, ṣigba Iye gbẹ́ yin Tẹnmẹpọ́ntọ́. 
É zindonukọ̀n Nado nọ nọ̀  Otò Bobi, to Whenue Ovi Etọ̀n Sunnu dó Otò Etọn Titi Sí. To Osùn Atọ̀ntọ́ Owhe 1894, Anadenanutọ Tudor  Siọ́ Oylọbasinamẹ̀ sọ́n Àjọ́watọ́(European)Benin   tọn lẹ si.E Basi Tito Nado yì Warri Nado yì pọ́n Iye Ṣigba bo ma wa penugo, ṣigba bo Basi Alẹnu pó Diare pó Idibofun pó, mẹhe yin Yinyọnẹ̀n Taidi Agbàgo  Jakpa, dọ ye dona hẹn ẹn diun sọ Ajọ́wiwa to Osin tó dona yín Híhọ́basina. Sunnu Awè Ehelẹyin húhlọ́nọ̀ to Otọ Benin tọn tó,  ṣigba bo ma Tindo Tẹnmẹnyinkọ Depope.[3] Ayimatẹn Beecroft he Ebrimoni nọ yí Akuẹ sun batokuntọ́ lẹ sí, nọ yin bíbẹ hlan  Iye, E Deji sọ Sunnu Awè Ehelẹ yin Gudutọ́ Ahọ́lú Tọn.
## Alọdlèndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Caleb Olaniyan

**Caleb Olaniyan** yin Weyọnẹntọ tovi  Naijilia ton, po Togbo-gan dai tọn na tito wehọmẹ daho na Lẹnunnuyọnẹn Otò Naijilia (Nigerian Academy of Science) tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abdullahi Mustapha

**Abdullahi Mustapha** (azán tintan Afínplọsun 1948) yin Naijilia-nu Weyọnẹntọ gando Medicinal Chemistry go de podọ mẹbọdo azinponọ-go dai tọn Wehọmẹ Alavọ tọn Ahmadu Bello tọn, to Zaria.
E jẹ otẹn  Weyọnẹntọ Ibrahim Garba tọn mẹ taidi VC Wehọmẹ Alavọ lọ tọn.

## Bẹjẹeji etọn tọn
Weyọnẹntọ Mustapha yin jiji to azán tintan Afínplọsun 1948 tọn mẹ gbọn Otọ́ Kastina-nu dé po Onọ̀ Kastina-nu dé to Kano ṣigba bo wasọn Ayimatẹn Kastina tọn to agewaji Naijilia tọn po dali.
E yi Wehọmẹ Dokọ̀ tọn Ralmadadi tọn to owhe 1955 whẹpo e do yi Wehọmẹ Daho Kastina tọn ṣigba e yi gbedewema West Africa School Certificate to owhe 1968 to Government College, Keffi tọn.
E sọ zindonukọn to wepinplọn etọn mẹ bo yí gbedewema bachelor's tọn to amasin bibasi mẹ to Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn to owhe 1973, bosọ yí gbedewema daho-hugan London tọn (Ph. D) to owhe 1981 tọn mẹ to Wehọmẹ daho Chelsea tọn, he wa yin kinkọndopọ po  King's College London po todin.

## Azọ́n etọn
Weyọnẹntọ Mustapha bẹ azọn wepinplọn etọn jẹeji to owhe 1974 taidi amasin plọntọ de to Nupinplọn Dotowhe tọn Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn mẹ.
To owhe 1982 tọn mẹ, e jẹ otẹn mẹplọntọ daho tọn to to Department of Pharmaceutical and Medicinal Chemistry tọn to department of pharmacy mẹ to owhe 1993 tọn mẹ,bo lẹzun Weyọnẹntọ titengbe Medicinal Chemistry tọn.
To 2010 tọn mẹ, e yin dide taidi aziponọ titengbe na wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn whepọ e do yi sẹn taidi VC to Wehọmẹ Alavọ  Umaru Musa Yar'dua tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Ben Enwonwu

**Ben Enwonwu** (MBE,NNOM) yin lopo to alọzọnwatọ tintan lẹ hẹ yín otovi Naijilia tọn.
Ben Enwonwu wazọn titengbe, bo sọ jẹtukla kaka he wa zun Anazọnwatọ titan to Aflika he biọ tẹnmẹ "August
Exhibitions" to  yovo tomẹ (Europe & United States) lẹ. ewọ sọ yín Aflikanu
titan he yinkọ he biọ"Internationa Directories of Contemporary Art" Hẹ
yín jiji to azan 14 Liyasun, owhe
1917  bo ku  de hẹ amlọndọ to
whegbe etọn to azan 5, Aflipọsun, owhe 1994. Le he ko plọn Anazọn wiwa to yovotomẹ, he wa zun mẹplọtọn na
Anazọnwiwa to wehọmẹ susu hẹ tin
otò Naijilia po yovo tomẹ lẹ po.
      
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
China

**China** (中国), he nọ yin yiylọ to osẹ́nliho dọ **People's Republic of China** (中华人民共和国) yin  otò de to whèzẹtẹnwaji Aisa tọn. 

## Osẹ́n
## Tònudidọ
## Otàn
## Nudọnamẹ gando lẹdo etọn lẹ go
## Demographic
## Otàn
Adà:Otò
Aina Onabolu

**Aina Onabolu**(1882-1963) yin jiji to azán 13, Zósun, owhe 1882 to Ijebu-Ode. Aina Onabolu whẹ yín nukọntọ na Anazọnwiwa  ogbẹ-yọyọ tọn to otò Naijilia tọn.Uwhẹ jẹ
tukla kaka bodo mọ dọ Anazọnwiwa zun
azọn he no plọnmẹ to wehọmẹ to otò
Naijilia tọn to owhe 1920 lẹ.
He plọn Anazọnwiwa naede.Onabolu nọ
zan foto hẹ tín Glẹsinnu-wema lẹ bodo
nọ  plọn Azọnyinyọnẹn lẹto owhe he jẹnukọn lẹ to Owhekanko 20, he ma ko to piplọn Anazọnwiwa to wehọmẹ lẹ. Onabolu zun gbẹtọ-nukundeji de he wa wiwa azọn mẹplọntọ na Anazọnwiwa; he wa yi "Diploma" na  Anazọnwiwa to wehọmẹ Anazọnwiwa Glẹsinu tọn(European Art Schools),he lẹkọwa  Naijilia bo wa gọalọ na zinzindonukọn Anazọnwiwa mẹpinplọn tọn. Whenu he zun mẹplọntọ, Onabolu jẹ tukla bibayi na do  plọn wehọmẹvi he  tọn lẹ titengbe. He do aiha do na lenunnuyọnen do
"Perspecive,Proportion, Color Technology, po Chiaroscuro"podo osẹnsisa-azọnwia, mẹhẹsusu wayiylọ hẹ
dẹpẹyinkọ "Mr Perspective" wẹ po he wa yiylọ he, Otọ́ ogbẹyọyọ Anazọnwiwa oto Naijilia tọn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Unhokhasor Olowu

**Unoakhaiasor Olowu** ji  Unoakhaiasor (c.1855 - Avivọsun 14, 1967) e yin ahọlu podọ ajọwatọ huhlọnnọ Imiekuri, Okpella Naijilia tọn. E sọ yin yinyọnẹn di ahọlu tintan Imiekuri tọn podọ e yin yinyọnẹn di huhlọnnọ gbọn ajọwiwa etọn hẹ Ghana podo oto ayimatẹn Naijilia tọn lẹ bo lẹzun adọkunnọ gbọn sekanfun podo afanumẹ sisa po dali. To avivọsun 14, 1967 e basi matintọ to owhe etọn gbe to Illewi

## Dowhenu
Olowu yin jiji to Imiekuri, Okpella, Naijilia to gblagbla 1855 to oto pẹvi de mẹ to Illewi. E yin jiji do whẹndo kanlinyìntọ tọn. E whẹn do otoho *agrarian* tọn mẹ bo sọ nọ goalọna mẹjitọ etọn lẹ to glezọn wiwa mẹ podọ e yin omẹ he di gaa to whenue e to whinwhẹn kakajẹ whẹnuena e di gaa bi to whenuena e whẹn po.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Olowu yin amazọnwatọ sinsiyẹn de bo ka tindo ovi awe (2) podo asi etọn po bo basi matintọ to 1916. Edwin Ikhumitse Olowu, ovi etọn, wẹ yin omẹ tintan to whẹndo podo oto lọ mẹ he yi wehọmẹ. Olowu nọ do ogbe susu lẹ ganji taidi: Okpella, Yoruba, Igbo, Hausa, podo devo lẹ po.
To bẹjẹeji gblagbla owhe 1930 tọn onọ Olowu tọn basi matintọ na mẹhowhe wutu.

## Mahẹ etọn to ajọ́ afanumẹ sisa tọn mẹ
Olowu yin ajọwatọ afanumẹ sisa tọn huhlọnnọ de to Naijilia. To bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn, e zingbejizọnlin sọn Naijilia yi Ghana na ajọwiwa bo ka nọ hẹn Bamboo kun nado do do agbegbe Okpella tọn. E sọ zingbejizọnlin yi oto pẹvi podo tohomẹ to ṣẹnṣẹn agbegbe wheyihọ tọn podo Gbagli po na ajọwiwa etọn.  Omẹ susu to whẹndo etọn mẹ nọ pọn ẹn di omẹ nukundeji tọn de to ajọ́ sekanfun tọn podo devo lẹ po mẹ taidi cocoa, amì vẹẹ, podo tobacco po. To ajọwiwa etọn whenu e diọ otọ́ etọn sin yinkọ na ajọwiwa etọn podo ayọnu lẹ po wutu. To bẹjẹeji owhe-kanweko whenu Olowu jo ajọ́ afanumẹ sisa tọn do bo gọ do azọ́n etọn mẹ di ahọlu Imiekuri tọn.

## Gbẹzan etọn di ahọlu  Ilewi tọn
To awhán Nupe tọn godo to Okpella, Olowu lẹzun ahọlu tintan Imiekuri tọn bo sọ yin yinyọnẹn na nukun hunhun oto Illewi tọn podo omẹ etọn lẹ po podọ e dugan kakajẹ whenuena e basi matintọ.

## Gbẹzan nukọnmẹ tọn podo oku po
To nukọnmẹ e jẹ glezọn bayi ji. To gblagla 1960 tọn ṣẹnṣẹn Olowu ko jẹ yọnho po ji podọ ote etọn ko je didepo na mehọwhe wutu bo to yinyin nukunpedego gbọn whẹndo podo họntọn etọn lẹ po dali. To azandegbe to 1967 Ahọlu ma sọ to nudu ganji ba bo nọ to adọzan ẹtọn mẹ whelẹponu podọ e basi matintọ to avivọsun 14, 1967 podo linlẹn owhe he yi 112 po bo yin didi do owhé etọn glọ to Illewi. To egbe e nọ yin finflin di omẹgángán Imiekuri tọn na nukun hunhun podo dowhenu etọn po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1855 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1967 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Henrietta Ogan

**Henrietta Ogan** yin ajọwatọ Otò Naijilia tọn podọ Ogan Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello Alumni Association tọn po ga.
E jẹ otẹn Ahmed Tijani Mora, he yin amasinzọnwatọ po yinkọzedaitọ dai tọn po podọ ewọ wẹ Chief Executive Officer Pharmacist Council of Nigeria.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olufemi Onabajo

**Olufemi Onabajo** yin weyọnẹntọ Naijilia-nu, weplọnmetọ alavọ tọn podọ mẹbọdomẹgotọ azinponọ tọn to *Lead City University* he yin Wehọmẹ Alavọ nuglọ tọn de.

## Azọ́n
Onabajo bẹ azọ́n jẹeji taidi mẹplọntọ Wehọmẹ daho tọn de to owhe 1978. E wazọ́n taidi vọjlado-basitọ de to linlin họsá "Ogun State Broadcasting Corporation (OGBC) tọn. E plọnwe to Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn (UNILAG) bo yí gbedewema *masters* tọn to finẹ. Enẹgodo e kọnawudopọ hẹ *Nigerian Television Authority* (NTA) to Ikeja, fie e sẹ̀n na owhe ao te whepo do wá lẹzun Anadenanutọ Linlin po Nuwiwa Alọnu tọn lẹ po (Controller of News and Current Affairs) tọn. E ko kàn owé 23 do whẹho linlinzọnwiwa tọn ji.
Ooni Okanlajosin

**Ooni Okanlajosin** wẹ Ooni Ife tọn fọtọ̀n-nukundopotọ, he yin Ahọlu daho to Ile Ife, fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn.
E jẹ otẹn Ooni Gboonijio tọn mẹ bọ Ooni Adegbalu jẹ otẹ̀n ewọ tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Hunto

**hunto** yin ndudu de bọ mi sin gan mọ to detin yinyọn, kavi aigbaji mọdopólọ delẹ tin bọ mì ye gan mọ to atin de ko wọ lẹ mẹ ṣìgba yé ma nọ du enẹlẹ de hunto nọ nọ e nọ ditè pẹẹde delẹ nọ wekannu bọ ota etọn nọ gblo taidi whehẹ de e ma nọ dogan alọ tata wẹ yè do nọ sunin kavi họnẹn sọn aigbaji. Dodinanutọ lẹ dọmọ e nọ gọ ohun do agbasa eyin gbẹtọ to dudu whẹwhẹ
Daddy Showkey

**Daddy Showkey** yin hànjitọ *galala* tọn oto Naijilia tọn. Ohanṣa etọn nọ yin yiylọ dọ owedudu ghetto tọn kavi ghetto. E yin yinyọnẹn to Ajegunle sẹpo vivọnu owhe 1990 tọn. Yinlọ etọn wẹ John Odafe Asiemo sigba bo sọ yin yinyọnẹn di Daddy Showkey gbọn ghetto lọ blebu mẹ. E wa sọn ahọludata Olomoro tọn to Isoko huwaji lẹdo gandudu dokọ̀ otogbo Delta tọn.

## Ohan dopodopo
*1996 "Diana"
*1991 "Fire Fire"
*2011 "The Name"
*2011 "The Chicken"
*2011 "Sandra"
*2011 "Young girl"
*2011 "Ragga Hip hop"
*2011 "Asiko"
*2011 "Mayazeno"
*2011 "Girl's cry"
*2011 "What's gonna be gonna be"
*2011 "Welcome"
*2011 "Ghetto Soldier"
*2011 "Jehovah"
*2011 "Dancing scene"
*2017 "One Day"
*2017 "Shokey Again"

## Alọkẹyi
To 2018, Daddy Showkey lẹzun afọzedaitọ na Real Estate Management Revelation Property Group to otogbo Awọnlin  tọn.
E yin dopo to omẹnukundeji tọn lẹ taidi Alex Ekubo, Ikechukwu Ogbonna, Belindah Effah, Mary Lazarus podo Charles Inojie po.

## Bladopọ ohan tọn lẹ
*2011 "The Name"somebody call my name showckey
*2011 "Welcome"

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Rauf Aregbesola

**Ogbeni Rauf Adesoji Aregbesola** (mẹhe yin jiji to azán koatọ́ntọ, Nuwhàsun  owhe 1957 tọn) wẹ yin Devizọ́nwatọ na *Federal Ministry of Interior* Otò Naijilia tọn to alọnu din. Jẹnukọnna ehe, ewọ wẹ yin ayimatẹn-gán ẹnẹtọ he dugán to Ayimatẹn Osun Tọn bo yin tòvi Ilesa tọn to Ayimatẹn Osun Tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Aregbesola yin tòvi ilesa tọn to ayimatẹn osun tọn to Naijilia. E yin jiji to azán koatọ́ntọ, Nuwhàsun  owhe 1957 tọn mẹ. E yin Màlenu de, ṣigba whẹndo Klistiani po Màlenu tọn de po mẹ wẹ e yin jiji do. Rauf Aregbesola yì wehomẹ dokọtọn etọn po wehọmẹ daho etọn po to ayimatẹn Ondo tọn to togbo Naijilia tọn mẹ. E wá yí wehọmẹ alavọ *(Polytechnic)* tọn to Ibadan to Ayimatẹn Ọyọ Tọn mẹ. fihe e plọnwe gando *Mechanical Engineering Technology* go te bo sọ yí gbedewema to owhe 1980 tọn mẹ. Mẹsusu wẹ tindo ayihaawe gando gbesisọ gbedewema Aregbesola tọn lẹ go.

## Lehe e bẹ tonudidọ jẹeji gbọn
Ojlo he Aregbesola tindo na tonudidọ podọ awukinkọndopọ hẹ tonudidọ etọn ko bẹjẹeji sọn whenue e gbẹ to wehọmẹ alavọ tọn bo yin Hoyidọtọ wehọmẹvi lẹ tọn *(Speaker of students' Parliament)* to whenẹnu (1977-1978), to Polytechnic Ibadan tọn, podọ whenue e yin nukọntọ na *Black Nationalist Movement* (1978-1980). Rauf sọ yin godonọnamẹtọ tangan de na núwiwa *progressive student* tọn lẹdo otò lọ blebu pe. Di apajlẹ, e zọn bọ e yin dotẹnmẹna nado yin dopo to ogbẹ́ wehọmẹvi lẹ tọn he yin National Association of Technological Students kakajẹ jẹ oku. To Ayidosun 1990 tọn, e yin dide gbọn ovò dali nado lẹzun afọzedaitọ na ogbẹ́ Social Democratic Party tọn Inaugural Local Government Area Congress tọn. To Liyasun owhe enẹ ropolọ tọn, e yin afọ̀zedaitọ de to plidopo tintan National Convention tọn to Abuja. Taidi godonọnanutọ wunmẹ gandudu 'mẹlẹpo wẹ tindo jlọjẹ' tọn de po alọ̀yitọ jlọjẹ gbẹtọvi tọn po de. Aregbesola yin mahẹtọ tangan de to ahididi sọta gandudu awhànzọ́nwatọ  lẹ tọn, po gandudu 'mẹlẹpo wẹ tindo jlọjẹ' tọn po zizedaga he wa aimẹ to gblagbla 1990 tọn lẹ mẹ to Naijilia.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olayinka Koso-Thomas

**Olayinka  Koso-Thomas ** (yin jiji to owhe 1937) yin Naijilia vijiji bo sọ́ yín Dòto dé bo nọ nọ̀ Sierra  Leone. É yin yinyọnẹ̀n lẹdo Aihọ́n pe na ewọ Wẹ Doalọ̀te ná Àṣà Adagbigbo na yọnnu tọn. To 1998,
E ma nuniná (*Prince of Asturias Award*) tọn ná azọ́n ehe.
 
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Yusa (ahọlu)

**Yusa**, He sọ́ yín Yinyọnẹ̀n Taidi Tsaraki, Duahọlu Otò Kano tọn na Owhè 1136 jẹ̀ 1194. É Yin Visunnu Gijimasu po  Yankuma  (kavi Yankuna) tọn po.

## Gandudu etọn
Yusa Duahọlu to Owhè 1136 to WhenuenaNovisunnu Etọn Awè lẹ Enẹ Nawata  and  Gawata  Basi Matintọ́ Godo. É Yin Yinyọnẹ̀n ná Àdó Kano Tọn gbígbá.

## Kọdetọ́n
Yusa Basi Matintọ́ to Owhè 1194 bo Tindo Visunnu Dopo he nọ yín Naguji.

## Otàn gbẹzan etọn tọn to otànnugbo Kano ton mẹ
Otàn gbẹzan Gijimasu tọn sọ́n lẹdogbedevomẹ Palmer  tọn to Owhè 1908 tọn to Otànnugbo Kano tọn mẹ yin mimọ to Odò.
Yusa wẹ yin Saraki Atọ́ntọ́, he nọ yin yiylọdọ Tsaraki. É Yin Visunnu Gijimasu tọn. Ewọ wẹ gbá Àdó Kano Tọn Dotana. É Tọ́nawhàn Otò Karaie tọn, bo Dóslá dó Badari  ná Osùn Atọ́n he finẹnu lẹ jó yede ná ẹn. Sọ́n Gurmai Kakajẹ Farinrua  wẹ gbẹtọ lẹ bọ su ì Akúẹ́ whemẹwhemẹ tọn. Enẹgodo É lẹ́kọ̀ dó Otò Etọn Titi mẹ. Awhanfuntọ́ Húhlọ́nọ̀ Etọn lẹ wẹ Tuje,  Fasau,  Iyagari,  po  Kamfaragi. Omẹ̀ Ehelẹ ma nọ Dìbú to Awhangbénu. Awhànfunnú (Garkwa) tọn wẹ yin yiyizán Whla Tíntán to Gandudu Yusa tọn whenu. É Dugan na Owhè Kandeko (60). Yinkọ Onọ Etọn tọn wẹ Yankuma  kavi Yankuna. É Basi Matintọ́.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jordan Nwora

**Jordan Ifeanyin Nwora** yin Naijilia po Amẹlika sin balọn ohanọ ho tọ dagba de bo Sọ yin mehe kọnawudopọ he *milwaukes bucks* enẹ wẹ balon ohanọ akọjọpli tọn sin ogbe. E sọ lo balọn ohanọ he *Louisville cardinals*. E sọ gba hẹ sunnusi he tin to aimatẹn lọ blebu. E yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ to osun ṣinẹnẹtọ owhe 1998 (owhe 23) to *Buffolo Newyork, United States*.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kumbari dan Sharefa

**Kumbari dan Sharefa** (Dugan sọ́n Owhe 1731–1743) yin Ahọ́lú Hausa (Sarkin) Ayimatẹn Kano Tọn. Ewọ wẹ Yitẹ̀n Mohammed Sharef tọn, bo nọ yin finflin ná Takúẹ́ yíyí to  Ahi Kurmi tọn.

## Alọdlèndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Eric Kelechi Igwe

**Eric  Kelechi  Igwe** yin Whẹdatọ podọ Tonudọtọ Togbo Naijilia tọn he to Sinsẹ̀n Taidi Mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹngán Ebonyi tọn . To Àzán Ṣiantọ Osùn Atọ̀ntọ́, Owhè 2022, Igwe pó Ayimatẹngán Etọn Dave  Umahi yin Whẹ̀gbledo bo yin Didesẹ̀ sọ́n Ayimatẹngán Ebonyi po Mẹbọdomẹgotọ́  po yin Tẹnmẹ̀.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sola Sobowale

**Sola Sobowale** (yin jiji to 26 Awewesun 1963) bo yin aihundatọ Naijilia tọn, aihunkantọ tele tọn, anadenanutọ podọ nubayitọ. Sola Sobowale lẹzun omẹ nukundeji tọn to 2001 to aihun paa de he yin didohia to tele ji mẹ *Super Story: Oh Father, Oh Daughter*.

## Azọn
Whẹpo e do lẹzun omẹnukundeji tọn de, Sola Sola Sobowale tindo ada etọn to aihun The Village Headmaster, Mirror in the Sun podo aihun ayọgbe Asewo To Re Mecca. Sola Sobowale biọ aihundida mẹ gbọn ada  susu he e da to aihun mẹ  he yin bibasi gbọn ogbẹ Awada Kerikeri tọn to anademẹ Adebayo Salami tọn glọ. Sola Sobowale Sola ko basi wekinkan, bo wazọn hẹ medẹvo lẹ nado kan aihun dai, bosọ basi bayi aihun Naijilia tọn susu lẹ. Sola kan, bayi, bosọ deanana Ohun Oko Somida, aihun  2010 tọn he yin bibasi podo Adebayo Salami po. Sobowale tọ́n to aihun Naijilia Dangerous Twins tọn to 2004 ehe yin bibasi gbọn Tade Ogidan bo yin kinkan po anadena po gbọn Niji Akanni. Sola sọ tọn to aihun Family on Fire ehe yin bibasi podo anadena po gbọn Tade Ogidan.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn
Sola Sobowale tindo asi podo ovi ẹnẹ po (4). Sola Sobowale yin dide taidi afọzedaitọ Mouka mattress company's Wellbeing range.

## Ajọ̀
To 2019, Sola Sobowale yi ajọ̀  African Movie Academy Awards (AMAA) na aihundatọ he yọn hugan to ada nukọntọn mẹ na ada etọn to aihun Naijilia tọn he yin King of Boys to 2018.

## Aihun ṣinṣian he e da lẹ
**Aihundato**[edit]
*Asewo To Re Mecca (1992)
*Diamond Ring (1998)
*Super Story: Oh Father, Oh Daughter (2001).
*Outkast (2001).
*Ayomida (2003)
*Ayomida 2 (2003)
*Dangerous Twins (2004)
*Disoriented Generation (2009)
*Ohun Oko Somida (2010)
*Family on Fire (2011)
*The Wedding Party (2016)
*Hustle (2016-2018)
*Christmas Is Coming (2017)
*The Wedding Party 2 (2017)
*King of Boys (2018)
*The Men's Club (2018 - 2020)
*Wives on Strike: The Revolution (2019)
*Gold Statue (2019)
*Shadow Parties (2020)
*In Case of Incasity (2020)
*King of Boys: The Return of the King (2021)

**Nubayitọ**[edit]
*Ayomida (2003)
*Ayomida 2 (2003)
*Ohun Oko Somida (2010)

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Adà:Naijilia-nu lẹ
Dauda Abasama II

**Dauda  Abasama  II** he yin sultan Kano tọn bo Dugan sọ́n Owhe
1776 jẹ̀ 1781.

## Otàn gbẹzan etọn tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn Gbẹzan Dauda  Abasama  II tọn sọ́n lẹdogbedevomẹ Palmer tọn to Otànnugbo Kano tọn to Owhe 1908 yin Mimọ to Odò. Dauda Abamasa wẹ Saraki Kande-nukunawetọ, bo yin Visunnuthe Yaji tọn. Yinkọ Onọ Etọn tọn wẹ Baiwa. É Yin Mẹhe Tindo Walọ Dagbe, É ma nọ Dadó Mẹdevo sín Ohó mẹ, É sọ́ Yọ́nnu-in, yọ́n Dọnsẹpọ́ Bosọ́ yin Gbẹtọ Nukundeji dé. É Yin Nuyọ́nẹ̀ntọ́, Mọdopolọ́ É yin Awhanfuntọ́, bo sọ́ nọ hẹn Òpà Etọn lẹ Dì. É ma nọ Hò Mẹnukunta pọ́n podọ É ma nọ Yíahọ́sú, É nọ Hodó Ayinamẹ
Galadima Makarna Tọn to Nulẹpo mẹ. Galadima Makama lọsu Taidi Saraki de, bọ Dauda wá Taidi Wazir etọn, ná e nọ Doakọ́nnanu wutu.
Awhan Depope má yin Funfun to Gandudu Etọn whenu podọ Atẹṣiṣi Depope má Fọ́n Dótè. É Dugan Dó Kano jí ná Owhè Atọ́n po Osùn Ẹ̀nẹ̀ pó.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Alex Usman Kadiri

Alex Usman Kadiri wẹ Aṣẹpatọ Tògbo Naijilia tọn bo wa sọ́n Ayimatẹn Kogi tọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia-nu lẹ
Peter Ayodele Curtis Joseph

**Peter  Ayodele  Curtis  Joseph** (yin jiji to Azan Ṣiatọ̀ntọ́, Osùn widopotọ́ Owhè  1920  jẹ Azan Fọtọ̀ntọ́, Osùn Wiawetọ́ Owhè 2006) yin jiji to Ikare, to Togbo Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ yin omẹ tintan he mọ nuniná yi to Owhè 1965 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abigail Adams

**Abigail Smith Adams** (azán widopotọ Abọ̀húsun 1744 jẹ azán koatọ́n-nukunatọ̀ntọ Kóyànsun 1818) yin asi John Adams ton, he yin togbogan awetọ otò Amẹlika tọn, bọ sọ yin mimọ taidi omẹ awetọ he du yọnnu tintan Amẹlika tọn, ṣigba hogbe lọ (yọnnu tintan) ma ko yin didoai kaka dó jẹ okú etọn godo.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1744 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1818 lẹ
Abubakar Balarabe Mahmoud

**Abubakar Balarabe Mahmoud** (he mẹlẹpo yọnẹn taidi AB Mahmoud) wẹ yin *Senior Advocate of Nigeria* sọn Ayimatẹn Kano tọn mẹ podọ ogan dai tọn na *Nigerian Bar Association* podọ mẹdiọtẹnna mẹbọdo azinponọ-go na Wehọmẹ Alavọ Kano tọn na Lẹnunnuyọnẹn po *Azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn Wudil* tọn po.
## Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
AB Mahmoud yin jiji to Ayimatẹn Kano tọn mẹ bosọ bẹ weplọnmẹ dokọ̀ tọn etọn jẹeji to Kano, e yi Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello ton to Zaria fihe e yi gbedewema Bachelor tọn te to osẹn mẹ podọ gbedewema daho hugan to osẹn mẹ to owhe 1979 po 1984 debọdo-dego po.
E yi Wehọmẹ Osẹn tọn to Naijilia fihe e plọnnu te bo yin yinyọnẹn to Osẹn-liho bosọ yin yiylọ do bar mẹ to Nuwhàsun Owhe 1979 tọn mẹ.

## Azọ́n etọn
AB Mahmoud bẹ azọn etọn jẹeji to owhe 1979 tọn mẹ taidi afọzedaitọ ayimatẹn tọn hẹ *Kano State Ministry of Justice up-to Attorney General po Commissioner for Justice Kano State* po. E jo azọ́n lọ do bo ze azọnwhe etọn he yin Dikko & Mahmoud ai to owhe 1993, e yin dide taidi Azinponọ na Nigerian Bar Association, podọ to fidevo to Kano to owhe 1993 tọn mẹ.	
E lẹzun Senior Advocate of Nigeria to owhe 2001 tọn mẹ bosọ yin dide taidi Ogán Nigerian Bar Association tọn fihe e sẹn te to gblagbla owhe 2016 po 2018 po tọn mẹ.
Ewọ wẹ Mẹbọdo-Togan-go tintan na Nigerian Stock Exchange. Ewọ wẹ afọzedaitọ Ayimatẹn-gan na *Central Bank of Nigeria* dai tọn podọ *Ogán Akọta Malenu lẹ tọn (Emir) Kano Sanusi Lamidi Sanusi tọn*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Ooni Luwoo

**Ooni Lúwo Gbàgìdá** (whedelẹnu yin kinkan taidi **Luwo**) wẹ Ooni Ife tọn ko-nukun-dopotọ, he yin Ahọlu Ile Ife tọn, fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn to owhe kaweko aotọ mẹ.
Ewọ wẹ ovi Ooni Otaataa, po Ooni Lafogido po.
E jẹ otẹn Ooni Giesi tọn mẹ podọ Ooni Lumobi jẹ otẹn ewọ tọn mẹ.
Gandudu Ooni Luwoo tọn kẹdẹ wẹ yin yọnnu tọn to Ife kakajẹ egbe. 
Visunnu etọn Adekola Telu wẹ dó Ahọluduta Iwo tọn ai.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kelvin Ikeduba

**Kelvin Ngozi Ikeduba**  (yin jiji to azán ko-nukundopotọ Avivosun, owhe 1976 tọn) yín aihúndatọ Naijilia tọn de he mọ ajọ̀ Aihúndatọ Adà omẹ-awè-yiwatọ Hugan de tọn (*Best Cross Over Actor*) to Ajọ̀ Ogbẹ́ Aihúndida Ayọgbe Tọn (*Yoruba Movie Academy Awards*) 

## Bẹjẹeji gbẹzán etọn tọn
Mahopọnna dọ Ikeduba yín Delta-nù dé, Ebute-Meta wẹ e yín jiji do to Ayimatẹn Awọnlin tọn , enẹ wẹ Lẹdo Agéwaji-whèyihọ tọn de to togbó Naijilia tọn he bẹ omẹ he nọ dó Ayọgbe lẹ hẹn podọ e wá sọn whẹ̀ndo omẹ ṣidopo tọn de mẹ-enẹwẹ oví sunnu awè, oví yọnnu awè, otọ́ po onọ̀ po, podọ uwọ wẹ yin Ayimatẹn Awọnlin tọn to Olokodana to Ebute-Metta.

## Wepinplọn etọn
Awọnlin wẹ Ikeduba yì wehọmẹ dokọ tọn po wehọmẹ daho po te amọ na ojlo etọn nado mọ gbedewéma wehọmẹ alavọ tọn de yí wutu, e sẹtẹn jẹ todahó Benin tọn, lẹ̀do de he tin to agbegbe huwají tọn to Naijilia, finẹ wẹ e wá basi obiọ nado biọ Wehọmẹ Alavọ tọn Benin tọn nado plọ́n Nulinlẹn Ahì Tọn *(Economics)*.

## Nuhe e de nado wà
To hókansèmẹ de whenu hẹ Linlinhọsa Naijilia tọn Vanguard, Ikeduba dọ emi biọ Ogbẹ́ Aihúndida Naijilia tọn mẹ to owhe 2000 tọn. E basi zẹẹmẹ Aihúndagbẹ́ lọ mẹ bibiọ etọn tọn taidi kosọ de poun na 
to tintan whenu e jlo na hodo họntọn de yì fihe yé jlo na yi aihúndida dó kanji te wẹ ṣigba to whenue yé jẹ filọ e biọ dọ emi lọsu ni yi adà kleun de wà enẹgodo yé naẹn ada de to aihúndida devo mẹ nado wleawuna.
Nugopipe Ikeduba tọn nado dó bosọ mọnukunjẹ ogbè atọ̀n he nọ yín dido hugan to Naijilia lẹ mẹ ko yidogọna nukọnyiyi Aihúndida tọn etọn. Ikeduba bẹ azọ́n aihúndida tọn etọn jẹeji po glẹnsigbe pò hẹ Aihúndagbẹ́ Naijilia tọn Nollywood bosọ lìn biọ aihúndagbẹ́ Ayọgbe tọn mẹ to enẹgodo po alọgọ Femi Ogedengbe tọn po mẹhe do e hia Saheed Balogun bọ e dè adà de na ẹn nado wleawuna to filmu Ayọgbe tọn etọn he yin 'Ọmọ Alhaja' mẹ. 

To Aihúndagbẹ́ Naijilia tọn mẹ, Ikeduba yin yinyọnẹn taidi Dẹpẹ Zingidi nọ de na adà he e nọ yiwa lẹ wutu. 

## Ajọ̀ he e mọ̀ yí lẹ

## Ogbè
Ikeduba do nunina gbè sise tọn taun na e sọgan do Ogbè atọ̀n he nọ yin dido hugan to Naijilia lẹ enẹwẹ Ayọgbe, Hausa-gbé po Ibo-gbe po gọna Glẹnsigbe he yin ogbè jọnùn Naijilia tọn.

## Delẹ to filmu etọn lẹ mẹ

**Son of Mercy (2020)*

**Edo Decree 1440 (2018)*

**Igbeyawo Arúgbó (2010)* 

** Owowunmi (2010)* 

**Atunida Leyi (2009)* 

**Esin Obinrin (2009)* 

**Critical Truth (2008) taidi Emeka*

**Kiss The Dust (2008)taidi Baba Books*

**Laroda Ojo (2008)taidi Shola*

**Mafi Wonmi (2008)* 

**My Darling Princess (2008)* 

**Ghetto Queen (2007)* 

**Ghetto Language (2006)* 

** Last Dance (2006)*

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn devo he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
*IMDb Page Of Kelvin Ikeduba

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1976 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Olu Akengboye

**Olu Akengboye** wẹ Olu Warri tọn wiatọ̀ntọ́ he duahọlu do Ahọluduta Warri tọn ji.
E jẹ otẹn Otọ́ etọn Olu Omagboye (Miguel) tọn mẹ, taidi Olu Warri tọn wiatọ̀ntọ́. E yi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Akengboye.
Yinkọ etọn to Portuguese mẹ wẹ Agostinho Sabastiao Octobia. Visunnu etọn Olu Atogbuwa jẹ otẹn etọn tọn mẹ to nudi owhe 1734 
tọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Wikiwezẹhomẹ

**Wikiwezẹhomẹ** yin azọ́n vonọtaun de to ọdinatẹ wiki tọn ji, kavi bẹplidopọ zẹẹmẹ hogbe hunkọhunkọ lẹ tọn to wiki hunkọhunkọ lẹ ji, mọdopolọ ogbè susu lẹ wẹ ko tin to Wikiwezẹhomẹ ji to egbe.

## Otàn wikiwezẹhomẹ tọn
To azan wiawetọ, Awewesun, owhe 2002 wẹ Wikiwezẹhomẹ yin sisedai sọn Daniel Alston po Larry Sanger po. Sọn owhe 2002 kaka jẹ 2004 Glẹnsigbe kẹ́dẹ́ wẹ tin to wikiwezẹhomẹ ji, whẹṣo Flansegbe po Polishgbe wa tọn to azán gbanewheawe, Whejisun owhe 2004, e baí ogbe atọ̀n to Wikiwezẹhomẹ ji to whelọnu, amọ todin ogbe 183  wẹ ko tin to Wikiwezẹhomẹ ji, gungbe (guw) lọsú ko biọ ẹmẹ to owhe 2021.
Olu Akenjoye

**Olu Akenjoye** wẹ Olu Warri tọn widopotọ he duahọlu do Itsekiri-nu lẹ po mẹhe ma yin Itsekiri-nu lẹ po ji to ahọluduta lọ mẹ.
Visunnu Olu Abejoye tọn wẹ e yin, Ahọluduta Olu Warri tọn aotọ tọn.
E jẹ otẹn Otọ́ etọn tọn bo lẹzun Olu Warri tọn widopotọ.
E kẹaloyi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Sebastian II. E jo otẹn na visunnu etọn Olu Omagboye (Miguel).
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olu Erejuwa I

**Olu Erejuwa I** wẹ Olu Warri tọn fọtọ̀ntọ he duahọlu do Ahọluduta Warri tọn ji.
E jẹ otẹn Olu Atogbuwa tọn mẹ taidi Olu Warri tọn fọtọ̀ntọ. E kẹaloyi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Erejuwa I.
Yinkọ etọn to Portuguese mẹ wẹ Sebastiao Manuel Octobia. To whenuena e lẹkọ do fihe Otọ́ etọn lẹ te, Olu Akengbuwa wẹ jẹ otẹn etọn mẹ to nudi owhe 1795 mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Otànwe

**Otànwe lẹ** yin owe delẹ he tindo otàn gaa de he yin kinkan do emẹ.
Ye yin azọ́n nukinkan he ye haji lẹn tọn bọ e ma yin nujijọ jọun dé tọn. Ye nọ diga hugan otàn gli lẹ po otànwe lẹ po.
Wunmẹwunmẹ etọn lẹ wẹ tin. Taidi apajlẹ, otàn he bẹ owù hẹn lẹ tin, taidi *[[Treasure Island]]* gbọn Robert Louis Stevenson dali.
Otàn he dobu lẹ taidi Mary Shelley's *Frankenstein* sọ tin.
Otànwe lẹnunnuyọnẹn tọn he ma yin nujijọ jọun tọn lẹ lọsu sọ tin taidi Dune gbọn Frank Herbert dali, podọ otànwe nukikodonamẹ tọn lẹ taidi Tom Sawyer gbọn Mark Twain dali.
Otànwe to Glensigbe mẹ nọ saba yin ewhe gbau nukinkan gaa he yi 60,000. Delẹ nọ diga taun, bo nọ yin nukinkan he hugan 150,000. Otànwe nọ saba tindo weda kanweko kavi humọ.
Otànwe tintan lẹ yin kinkan to hugan owhe 300 die wayi.
Mẹdelẹ dọdọ *Don Quixote* he Miguel de Cervantes kan wẹ otànwe tintan.
E yin zinzinjẹgbonu to tintan whenu to owhe 1605 tọn mẹ.

## Otànwe wunmẹ he tin lẹ
Otànwe wunmẹwunmẹ susu lẹ wẹ tin. Delẹ to emẹ wẹ:
*Campus 
*Crime fiction
*Fantasy
*Gothic 
*Horror 
*Romance
*Spy
*Thriller 
*Science fiction
*Speculative
*Western 
*Picaresque
*Gothic Novel
*Sentimental Novel
*Weird fiction

## Alọdlẹndonu lẹ
Akuẹ

Nudepope he mede yi do họnu wẹ nọ yin **akuẹ** e singan yin nutindo taidi whenu, kanlin, avọ towe lẹ, kavi akuẹ́ titengbe tọn po mọmọ lẹpo.
Akuẹ wunkọwunkọ lẹ wẹ tin lẹdo aihọn pé bọ Otò dopodopo wẹ tindo akuẹ etọn lẹ taidi apajlẹ́ Otò Amẹlika tọn nọ zan Dollar, Naijilia nọ zan Naira, Benẹ nọ zan CEFA po mọmọ po sọyi.

## Otàn bẹjẹẹji akuẹ tọn
To hohowhenu gbẹtọvi lẹ ma nọ họnu kavi sanu po akuẹ titengbe tọn po, kakatimọ ye nọ diọnu na yede lẹ wẹ di apajlẹ mẹhe do gbàdó po mẹhe do gali gan diọnu hẹ yede
Treasure Island

**Treasure Island** yin owe dé he yin kinkan gbọn Robert Louis Stevenson dali. E yin zinzinjẹgbonu to owhe 1883 tọn mẹ.
Owe ehe gando jaguda lẹ he yanwẹn adọkunnu de to lopo pevi dé ji.
Mẹhe yin diyin kavi yin tlọntlọngbọn to emẹ wẹ Jim Hawkins, Long John Silver, po Ben Gunn po.
Owe lọ ko tin to aihundida lẹ mẹ, owe aihun nukikodonamẹ tọn, po devo lẹ po.

## Aihundida lẹ
Otàn lọ ko yin yiyizan to aihundida susu lẹ mẹ. 
Otàn he tin to aihundida lọ mẹ lẹ nọ gbọnvo dó dehe tin to owe lọ mẹ.
**Treasure Island* (aihundida 1934) tọn, aihundida 1934 tọn he Jackie Cooper po Wallace Beery po sọawuhia to emẹ.
**Treasure Island* (aihundida 1950 ) tọn, aihundida 1950 tọn Disney tọn he Bobby Driscoll po Robert Newton po sọawuhia to emẹ.
**Animal Treasure Island* (aihundida kanlin tọn japan-nu lẹ 1971 tọn) (Dobutsu Takarajima), azọ́nwadopọ to Hiroshi Ikeda po Hayao Miyazaki to Toei Doga po ṣẹnṣẹn.
**Treasure Island* (aihundida 1972) tọn, aihundida 1972 tọn he 1972 tọn he Orson Welles sọawuhia to emẹ.
**Treasure Island* (aihundida kanlin tọn 1972 tọn), aihundida 1972 tọn he yin didetọn gbọn Filmation dali.
**Return to Treasure Island*, 1986 Disney mini-series he Brian Blessed sọawuhia to emẹ.
**Treasure Island* (aihundida kanlin tọn 1988) tọn, aihundida kanlin tọn Soviet tọn 1988 tọn he Kievnauchfilm detọn.
**Treasure Island* (Aihundida 1990) tọn, aihundida 1990 tọn he Christian Bale po Charlton Heston po sọawuhia to emẹ.
**Treasure Island* (aihundida 1993) tọn (只要為你活一天), aihun Taiwanese tọn 1993 tọn.
**Muppet Treasure Island*, aihundida 1996 tọn he yin didetọn sọn otànwe Stevenson's tọn mẹ he The Muppets po Tim Curry po sọawuhia to emẹ.
**Treasure Island* (aihundida 1999) tọn, aihundida 1999 tọn he Kevin Zeger po Jack Palance po sọawuhia to emẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Owe lẹ
Robert Louis Stevenson

**Robert Louis Stevenson** yin wekantọ Scotland-nu tọn de, podọ wekantọ gbejizọnlin tọn de.
E yin jiji to azán wiatọ̀ntọ, Abòhúsun, owhe 1850 tọn mẹ bo basi matintọ to azán atọ̀ntọ, Awewesun, owhe 1894.
Mẹjitọ etọn lẹ wẹ Thomas Stevenson, po Margaret Isabella Balfour po.
E zan suhugan ovuwhenu tọn etọn to azọ̀nzan ji bo pehẹ azọ́n vẹgomẹ tọn. E plọnnu gándo osẹn go to Wehọmẹ Alavọ Edinburg tọn.
Ṣigba e lilẹ ayidonugo etọn do nukinkan ji. Delẹ to azọ́n etọn he yin yinyọnẹn ganji lẹ mẹ wẹ *[[Treasure Island]]*, *Kidnapped* po *Strange Case of Dr. Jekyll* po.

## Delẹ to [[azọ́n]] etọn lẹ mẹ
**[[Treasure Island]]* (1883)
**A Child's Garden of Verses* (1885)
**The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde* (1886)
**Kidnapped* (1886)
**The Black Arrow* (1888)
**The Master of Ballantrae* (1889)
**Island Nights' Entertainments* (1893)

## Alọdlẹndonu lẹ
Novella

**Novella** yin owe dé he whe hugan otànwe, ṣigba bo dite hugan otàn kleun dé. Whedelẹnu e nọ yin yiylọdọ *novellette*.

## Apajlẹ lẹ
**Flatland by Edwin A. Abbot* (1884)
**Of Mice and Men by John Steinbeck* (1937)
Pipli

**Pipli** de nọ yin sọha nude tọn kavi sọha mẹdopodo he tindo nuyiwa gbesisọ tọn podọ hodidọdopọ gbesisọ tọn dé po.

## Apajlẹ pipli lẹ tọn
*Whẹndo gbẹtọ lẹ tọn.
*Kanlinpo kanlin lẹ tọn.
*Wehọmẹ wehọmẹvi lẹ tọn.
*Ogbẹ aihundida lanmẹyiya tọn.
*Pipli omẹ tọn lẹ.
*Pọmu he to atin ji lẹ.
*Gbakun lẹ he to apotin mẹ.
*Britain, China, France, Russia, po Amẹlika lẹ po tin to hihọ Pipli Akọta lẹ tọn glọ.
*Carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen po phosphorus po yin bepli chemical element tọn he ogbẹ̀ tindo hudo etọn.
Ebitu Ukiwe

**Okoh Ebitu Ukiwe** yin jiji to (azán 26  Kọ́yànsun owhe 1940 tọn), e yin awhánfuntọ he ko jo azọ́n awhánfunfun tọn do to Naijilia Navy mẹ. E sẹ̀n taidi *de-facto* mẹbọdo tògan otò Naijilia tọn to oglọ na tatọ awhànpa Sate *General [[Ibrahim Babangida]]* sọ́n 1985 jẹ 1986.

## Whẹndo
Ukiwe yin jiji to azán 26 kọ́yànsun owhe 1940, e yin visunnu chief Ebitu Ukiwe tọn he wá sọn Abiriba to Ayimatẹn Abia tọn.

## Ponọ̀ tọji tọn zọ́n wiwa
Ukiwe konawudopọ hẹ Ponọ Tọji tọn Naijilia tọn lẹ (Nigeria Navy) to owhe 1960 taidi ponọ̀zón- plọntọ, bo yin azọ́ndena to 1964 do otẹn Sub- lieutenant tọn mẹ . E gbawhàn to Biafran Armed Forces to 1996.

## Awhàn Biafram Tọn
To awhàn * Civil War* Naijilia tọn whenu sọn 1967 jẹ 1970 e hoávùn na Biafra. To awhàn lọ godo to Alunlunsun 1972 tọn, e yin dide do otẹn Navy tọn mẹ whladopo dogọ, podọ vude to Igbo he nọ wà azọ́n monkọtọn lẹ yín gigọ do otẹn yetọn lẹ mẹ.

## Awhànfunfun Zọ́n
Ukiwe yin dopo to hagbe Supreme Military Council to gblagbla 1975 jẹ 1977.
General Olusegun Obasanjo dee taidi ayimatẹn-gán awhànfuntọ de to Ayimatẹn Niger tọn mẹ to 1977. E yin dide hlan Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ taidi ayimatẹngán de to Liyasun 1978 tọn mẹ, e sọ gbọsi otẹ̀n enẹ mẹ kakajẹ 1979. E sọ nọ SMC mẹ to Awhangán Muhammad Buhari glọ sọn 1983 jẹ 1985, dile e to sinsẹ̀n taidi nukọ̀ntọ *Flag Officer, Western Naval* tọn. E yin dide taidi anadenanutọ to * Naval Faculty*, Jaji (1981–1984)  podọ to * Flag Officer, Western Naval Command* (1984–1985) mẹ.

## Ogán Awhangán lẹ tọn
To 1985, bọ̀do gandudu hihoyí gbọn awhànfuntọ Naijilia tọn lẹ dali, nukọ̀ntọ ayimatẹn tọn Awhangán Ibrahim Babangida dè Ukiwe taidi Ogán Awhangán lẹ tọn podọ mẹbọ̀domẹgo etọn.
To 1986, Awhangán Ebitu Okoh Ukiwe yin hinhẹn doté nado yin Ogán Awhangán lẹ tọn to whenue e ma nọgodona nudide Babangida tọn nado biọ Titobasinanu Gbèkọndopọ Malé tọn mẹ.

## Azọ́n he e wá wà to godo mẹ lẹ
To whenue e jo awhànzọ́n godo e biọ ogbẹ́ gandudu gbọn vobibla dali tọn de mẹ, bo nọgodona Moshood Kashimawo Olawale Abiola , mẹhe yin dide taidi togán to Ayidosun 1993 tọn mẹ, bo wa yin dindlan do ganpamẹ to whenue Awhangán Sani Abacha hò gandudu yí to Abọ̀húsun 1993 tọn.

E lẹzun azìnponọ na azọ́nwhe delẹ taidi Bitu Properties, Kobimat, Bitu Promar po Rudocons po. E yin ayinamẹtọ vonọtaun na Statoil (Nigeria), azọ́nwhe de he to ohù ji bo nọ dà amì, na owhe ṣinẹnẹ.

To 2001, linlinwe *Newswatch* tọn dọ dọ̀ e yọnbasi dọ e ni note nado dù togán to 2003, bo dohia dọ e yin mẹde he tindo gbẹtọ-yinyin he whèwhin de. To 2006 Ukiwe tẹnpọn nado yin mẹhe na note na tònudọgbẹ *People's Democratic Party* nado du togán Naijilia tọn bọ e ma pa ẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1940 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Rosemary Inyama

**Rosemary  Inyama**  (yin jiji to azán widopotọ osun widopotọ owhe 1913), yin Igbo, tonudọtọ, po ajọwatọ de po.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Rosemary yin jiji to azán widopotọ osun widopotọ owhe 1913 na Mazi Okoronkwo Ike po Madam  Otonahu Ike po to Arochukwu, otò Igbo tọn, to Naijilia. E yi Wehọmẹ *[[Mary Slessor]] Memorial* tọn bo wa lẹzun mẹplọ́ntọ dé. To whenue e wlealọ to 1934. É Doalọ̀te ná azọ́n Mẹpinplọ́n tọn. Inyama wa mọ tẹnmẹ̀ na otò etọn ganji. E Dó Azọ́nwhe Ajọ́wiwa pinplọ́nmẹ tọn ai to owhe 1935. Azọ́nwhe lọ nọ hẹn Alè wa ná yọ́nnu lẹ bo sọ́ nọ plọ́n ye Azọ́n he ye sọgan wà to Owhé Yetọn lẹ gbè bo mọ̀ Akúẹ́. To Owhe 1942 wẹ  Inyama mọ Gbedewema yi to gold Hihọ bo bẹ́ azọ́n ajọ́wiwa sọ́n Ghana bo nọ dé Nuzinzan Akuẹgegenu lẹ sọ́n e mẹ. E lẹzun Yọnnu Tintan he Tindo Gbedewema Akúẹ́sẹdotẹn tọn African  Continental  Bank  tọn to  Aba. Inyama Bíọ́ Àzọ́n Hihọ po Sisa po mẹ Kakajẹ Whenue Towhan Naijilia tọn bẹjẹeji to (1967–70) bo súnkúndona Àjọ́ etọn . É dó *Girl  Guides*  Àí to Agbegbe lọ bosọ́ gbá nọtẹn dé ná tọ́ṣíọví lẹ to Owhe 1965. To Towhan Naijilia tọn Whenu, É dè pipli Voovo dopọ na agbegbe Ututu, Ihechiowa, Isu, Ewe po Arochukwu  tọn dó oglọ na ògbẹ́ (Association of Arochukwu Women) tọn. Inyama dopo to Ògbẹ́ (National Council of Nigeria and Cameroons) (NCNC) bo dó Ògbẹ́ nukọnyiyi Yọnnu tọn Ai. E yin Yọnnu Ajọwatọ́ Kọdetọ́n dagbenọ dé, Inyama dó Ovi etọn lẹ po Wehọmẹ Alavọ tọn bo magbe nado to Nukọnyiyi Yọnnu lẹ po Agbegbe lọ blebu dín zọnmii. É nọ mọ Nuniná susu yi na azọ́n etọn lẹ wutu.
Inyama  wlealọ jẹ Mẹplọ́ntọ́gbẹ́ etọn P.K. Inyama Po dopo to Ovi etọn lẹ mẹ Hycientha  Inyama  Nwauba lẹzun Ògán daho NY tọn. Ovi etọn devo lẹ wẹ  Nnenna  Inyama, Jennifer  Inyama po Okoro Inyama po.

## Alọdlẹdonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1913 lẹ