open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Townsend

**Henry Townsend** (1815–1886) yin yẹwhehodọtọ tomẹyitọ ṣọṣi Anglican tọn de to Naijilia. E yin dide nado sẹ̀n di yẹwhehodọtọ tomẹyitọ de to 1842 to England, enẹgodo Townsend zingbejizọnlin yì Sierra Leone to owhe dopolọ mẹ. To whenuena e ko wazọ́n to finẹ na osun vude godo, e wá yin sisẹdo Ayọnu-gbeji.

## Azọ́n etọn lẹ
Sọn 1846 jẹ 1867, azọ́n yẹwhehodidọ tọn etọn yin zizesinai do Abeokuta. Thomas Birch Freeman wẹ Europe-nu tintan he wá Abeokuta. E jẹ Abeokuta to azán widopotọ, Awewesun owhe 1843 tọn. To whenue e lẹkọ do Gbagli to azán konukunaẹnẹtọ Awewesun tọn, e dukosọ hẹ Henry Townsend podọ to pọmẹ, yé basi Hùnwhẹ Jijizan Jesu Klisti Tọn, podọ yé dọyẹwheho to Gbagli. Sọgbe hẹ Ajisafe, ewọ wẹ yin Europe-nu tintan he biọ Abeokuta, e jẹ Abeokuta to azán ẹnẹtọ Alunlunsun tọn to 1843, podọ omẹ Abeokuta tọn lẹ hùnhomẹ taun nado mọ ẹn. To pọmẹ hẹ Samuel Crowther, mẹhe yin Yẹwhenọ de to ṣọṣi Anglican tọn, podọ bosọ yin Ayọnu de, Townsend kàn ohàn sinsẹn tọn susu do Ayọgbe mẹ podọ e gọalọna Crowther nado kàn nuplọnmẹwe wehihia tọn do Ayọgbe mẹ. 
Sọn 1871 jẹ 1872, Townsend po asi etọn po wẹ yin wehọmẹgan wehọmẹ de tọn to Awọnlin. Henry Townsend jo azọ́n do to 1876.

To 1859, Henry Townsend basi zinjẹgbonu linlinwe de tọn do Ayọgbe mẹ. Mẹsusu nọ dọdọ ehe wẹ bẹjẹeji wézinzinjẹgbonu tọn to Naijilia, linlinnamẹwe lọ to tintan whenu nọ yin kinkan do ogbè awe mẹ. Linlinwe lọ nọ aimẹ na owhe ṣinatọ̀n whẹpo do busẹ.

## Sọ pọ́n
*[[Zannu oflin tọn na Asisoẹ-tin de]]* 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1815 lẹ

Adà:Mẹhe kú to owhe 1886 lẹ
Hùnwhẹ Aihun Awọnlin Tọn Lẹ Tọn

**Hùnwhẹ Aihun Awọnlin Tọn Lẹ Tọn** (Glẹnsigbe: *Lagos Games Festival (LGF)*) yin hùnwhẹ de he nọ wá aimẹ whlà dopo to whemẹwhemẹ,
e yin hùnwhẹ aihun lẹ po anazọ́n lẹ po tọn de he nọ wá aimẹ to Awọnlin to Otò Naijilia tọn mẹ.
E yin didoai gbọn Shina Charles Memud dali, e yin awuwlena po pọndohlan lọ po nado yidogọ na nukọnyiyi aṣà aihundida tọn,
podọ nado hùn aliho ajọwiwa tọn voovo lẹ na azọ́nwhé aihundida tọn lẹ. Hùnwhẹ lọ nọ yin awuwlena do nọtẹn de he mẹ mẹlẹpo sọgan duvivi
podọ tindo numimọ aihun tòmẹ fi tọn po aihun Otò voovo devo lẹ po tọn te, podọ nado pọn agbawhinwhlẹn jọnun lẹ po, hànjitọ voovo lẹ lọsu nọ yí adà voovo wà. Hùnwhẹ lọ nọ yigbe dọ yọpọvu lẹ po mẹjitọ yetọn lẹ lọsu po ni kọnawudopọ,
gọna omẹ devo lẹ ga. Aihun gbangba tọn lẹ, nusatọ lẹdo lọ mẹ tọn lẹ po azọ́n voovo wàtọ lẹ po nọ hẹn nuwiwa lọ gọna ayajẹ.
 
## Otàn
Hùnwhẹ Aihun Awọnlin tọn lẹ tọn nọ yin awuwiwlena gbọn *DoingSoon* dali. Dehe yin bibasi to owhe 2019 tọn mẹ, enẹwẹ *(The maiden edition, 2019)* wá aimẹ to Tafawa Balewa Square (TBS), to Ayimatẹn Awọnlin tọn to azán kotọ, Lidosun  tọn to owhe 2019 tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Hùnwhẹ Gbagli Tọn

**Hùnwhẹ Gbagli Tọn** yin nuwiwa whemẹwhemẹ tọn de he nọ wa aimẹ to Gbagli, oto pẹvi de to Awọnlin sin aṣẹ mẹ to Naijilia. E yin titobasina gbọn *African Renaissance Foundation(AREFO)* gblamẹ. Nuwiwa lọ nọ do nuhe oto pẹvi bẹhẹn gando mẹyusisa na yovo lẹpo go. E yin nọtẹn nuwiwa aṣa tọn po nuwiwa mẹyugbeji tọn po. Awuwlenanutọ lọ nọ basi oylọ na tovi lẹ po mẹhe yiwanna nuwiwa aṣa tọn lẹpo lẹdo aihọn pe nado wa du hùnwhẹ lọ. Nuhe nọ yin mimọ to nuwiwa lọ tẹnmẹ lẹ wẹ Ayọnukuvitọ lẹ, Wedutọ lẹ, po Bojlẹtọ lẹ po. Nudevo lẹ wẹ Bọọlu gbigba, Satọ hun hiho podo hùnwhẹ azan tundote tọn.

## Otàn
Hùnwhẹ lọ yin didoai to owhe 1999 nado nọ flin whenue mẹẹyu sisa do wajọ do wa vivọnu podọ oto hoho whenu tọn he mẹ onu mọnkọtọn nọ jọ te lẹ. Hùnwhẹ Gbagli Tọn owhe 2015 tọn yin pinpọnhlan taidi Toussaint L'ouverture: e yin kanvivan mẹẹyu lẹ tọn na tundote. Nuwiwa lọ bẹjẹeji to azan 20tọ, osun 8tọ bo fo to azan 30tọ, osun ṣiantọnto owhe 2015. Nuwiwa lọ ze tito de dote to Naijilia mẹ bọ mẹhe tin to mẹẹyugbeji lẹẹpo nọ gọ jẹpọ to aigbayetọn titi ji. E nọ wa aimẹ to wehọmẹ *Badagry Grammar School* tọn mẹ, to Gbagli, Aimatẹn Awọnlin tọn mẹ to oto Naijilia mẹ.

## Otàn afanumẹ lẹ sin oto tọn
Oyin lọ Gbagli yin didesọn tovi he nọ nọ oto pẹvi lọ mẹ he bẹ whehuhu, glezọn, whlakọzọn wiwa po hẹn. Mẹdelẹ yise dọ yinkọ oto lọ tọn yin dido gbọn mẹlọ he nọ yin Agbada, he yin glezọnwatọ akonka de, he ogle etọn nọ yin Agbadaglemẹ, e wa yin didiọ to nukọnmẹ zun Gbagli gbọn yovo Europe tọn lẹ dali. To bẹjẹeji 1800 Gbagli yin aliho tangan lọ he yovo Europe tọn lẹ nọ yizan nado bẹ mẹhe yin sisa lẹ gbọn. Fide tin he nọ yin yiylọdọ *Point of No Return*, he wa nọ yin yiylọdọ Gbẹrẹfutomẹ todin, finẹ dotọ de tin te he nọ yin nina mẹhe yin sisa lẹ nado nu bo wọn fihe ye tlọn. To vivọnu owhe 1800, Gbagli wẹ yin oto fibẹtado tọn he to yakẹ́ to whenue awhan fọn to ṣẹnṣẹn na Port-Novo po Dahomey po podọ na tẹnsisa na afanumẹ lẹ. To 1983 Chief Mobee yin togan mẹẹyu gbeji tọn he nọ sa mẹlẹ do afanu. Petlezin tintan yin gbigba do tọpa Gbagli tọn to 1845. To alọnu, nọtẹn enẹ ma yin nukunpedego to aliho dagbe mẹ titengbe gbọn ahọluduta lẹ gblamẹ. Gandudu Babatunde Fashola tọn to alọgọ nado mọdọ oto lọ to nukọnyi, enẹwutu, ogan ehe bẹ vojlado aliho oto lọ tọn he tlọn Awọnlin wa Gbagli tọn he yin Aligblogodo Gbagli tọn.

## Pọn dogọ
*Ojude ọba festival
*Igogo festival
*Badagry
*Lagos badagry expressway

Adà:Aṣa
Hodide

**Hodide** yin aṣa ylankan dé he mẹhe tin to ohò dé nọ tẹnpọn nado dè ovi he tin to ohò etọn mẹ kavi hu ovi lọ whẹpo ni dó yin jiji kavi dé e tọn whẹpo azan he e na tindo bo na do sọgan nọgbẹ na ede ni do pe. Mi dona yọnẹn dọ vogbigbọn tin to hodide po ohò he gble po ṣẹnṣẹn. To hodide dé whenu, mẹlọ lọsu wẹ jlo bo dè oho lọ kavi bo hu ovi lọ, ehe nọ hẹn homẹgble mẹdatọ mítọn taun. Amọ́ ohò he  gble nọ yin nuhe hohonọ lọ ma jlo he azọ̀n dé kavi nugbajẹmẹji madonukun dé nọ dọ̀n wá aimẹ.

## Aliho he mẹ e nọ yin bibasi te lẹ
Dotowhe egbezangbe tọn lẹ nọ saba zan amasin kavi mẹzizẹ do dè ohò he mẹde jlo na dè na ede. Amasin taidi Mifepristone po Prostaglandin po yin amasin sinsinyẹn dé he nọ dè ohò he ko pe osun atọ̀n wa dò, amọ́ eyin e hugan mọ e nọ hù ovi lọ do homẹ bọ yè nọ wa klọ homẹ lọ nado mọ dọ homọtọ lọ tin to ninọmẹ dagbe de mẹ. To whenuena yè ko klọ homẹ lọ godo, yé nọ yi amasin kavi nudevo he yé do nọ glọnali na homimọ he yé nọ kì do yọnnuwhe do glọ na homọtọ lọ bọ e nọ gọalọ na ẹn ma nado bẹ azọ̀n ylankan dé. ***World Health Organization*** he nọ penukundo jijọhomẹninọ ogbẹ lọ blebu tọn go na ayinamẹ dọ hodide he ma nọ hẹn awugble wá ehe ni yin alọkẹyi sọgbe hẹ osẹ́n na yọnnu lẹ. Ṣigba hodide devo lẹ he ma hodo nudọnamẹ doto lẹ tọn nọ saba hẹn awugble wá na yọnnu susu bọ etlẹ yindọ dibla yin hohonọ 47,000 wẹ nọ ku bọ livi 5 nọ bẹ azọ̀n sinsinyẹn to owhe dopodopo mẹ lẹdo aihọn pe.

## Whenuho gando azọ̀n he gbayipe lẹ go
Ohò he nọ yin dide lẹdo aihọn pe to owhe dopo mẹ nọ yi livi 44. Amọ́ susu to emẹ nọ yin dide matin hihọ́. Amọ́ sọn owhe  2003 jẹ 2008, Hodide depo pẹẹde na nuplọnmẹ voovo lẹ nọ do dehe mẹde sọgan glọnalina homimọ gbọn lẹ hia. To otò susu mẹ yè ko na aṣẹ yọnnusi lẹ nado  dè ohò to aliho hihọ́ tọn dé mẹ to osẹ́n glọ. Ṣigba e do oba he mẹ ohò lọ na ko whẹn jẹ whẹ.

## Whenuho gando lẹdo po aṣa po go
Whenuho he gando hodide go sù taun, hodide yin nuhe  gbẹtọ lẹ ko nọ basi sọn whenu dindẹn die, yé nọ zan atin lẹ, adọ̀ lẹ, kavi amà po amasin adinọ lẹ po nado dè ohò podọ to hohowhenu yé sọ tindo aliho  titengbe  devo lẹ he yé nọ  yizan nado dè ohò dé. Hodide sù sọmọ bọ aṣa po lẹdo lẹ po ma tlẹ sọ dó nudọnamẹ tangan dé gandego. Aṣa, sinsẹn, po lẹdo delẹ po gbẹ hodide dai. Ṣigba to whenuena zanhẹmẹ gannugannu po zanhẹmẹ to whẹndo mẹ lẹ po wá to tintọnkọ do ohò madonukun lẹ mẹ, yé ma sọgan gbẹ hodide bá na yé  ma jlo na ovi mọnkọ lẹ ni yin jiji wutu. Aṣa kavi sinsẹn po gbẹtọ he ma yigbena hodide lẹ nọ zinnudeji dọ mẹhuhu wẹ hodide yin, na ovi he tin to ohò lọ mẹ tindo jlọjẹ nado nọgbẹ. Mọjanwẹ mẹhe yigbena hodide lẹ to  nuzindo jlọjẹ onọ lọ tọn go nado basi nudide na ede.

## Alọdlẹndonu lẹ
Hùnwhẹ Jijizan Jesu Klisti Tọn

Hùnwhẹ ehe nọ yín ayidego whemẹwhemẹ nado flin jijizan Jesu tọn, bó nọ yín ayidego to azan koatọn-tọ, awewesun, owhe dopodopo tọn gbọn gbẹtọ liva susu lẹ dali lẹdo aihon pe taidi hùnwhẹ sinsẹn kavi akọ tọn de. Azan he gbé hùnwhẹ ehe nọ yín bibasi nọ yín kinklandovo taidi gbọjẹzan de to oto susu lẹ mẹ, e nọ yín ayidego to sinsẹn-liho gbọ́n klistiani lẹ dali podọ to aṣa-liho gbọn mẹhe ma tlẹ yín klistiani lẹ dali. Otan he dọho gando Jesu go to alẹnu-yọyọ owe Biblu tọn mẹ dọdọ Jesu yín jiji to Bẹtlẹhẹm sọgbe hẹ dọdai he ko yín didọ gando e go. To whenue Josẹfu po Malia po he yin mẹjitọ Jesu tọn lẹ jẹ oto Bẹtlẹhẹm tọn mẹ, ye ma mọ fie ye na nọ enẹwutu ye na ye lẹngbọ-po de fie viyẹyẹ lọ  wa yín jiji te bọ angẹli lẹ là owẹn nujijọ lọ tọn na lẹngbọ-họtọ he to lẹdo lọ mẹ lẹ he wá la owẹn lọ pé. Dile e tlẹ yindọ azan he gbé Jesu yín jiji te ma yín yinyọn-ẹn taun, to owhe kanweko ẹnẹtọ, nukọntọ ṣọṣi tọn whenẹnu tọn lẹ de azan koatọn-tọ, awewesun tọn nado du owhe jijizan Jesu tọn, azan ehe jẹ do avivọ-whẹnu to owhe-we lomunu lẹ tọn ji. Klistiani susu nọ du owhe jijizan Jesu tọn ehe to azan koatọn-tọ, awewesun, owhe dopodopo tọn  bọ ehe ko yín alọkẹyi gbọn mẹsusu dali lẹdo aihon pe.
Hùnwhẹ lẹ to Gbagli

Sinsẹn jọwamọ Gunnugbeji tọn lẹ nọ zọnpọ hẹ Hunwhẹ lẹ. Gunnu lẹ nọ yi ayajẹ do kọnawudopọ hẹ yede lẹ to Hunwhẹ ehe lẹ whenu. Enẹwẹ zọn bọ to Hunwhẹ yetọn lẹ whenu yé nọ saba deyẹsu na vodun yetọn lẹ, bo sọ nọ ze avọ́ lẹ.

Gunnu lẹ nọ yinwanna sinsẹn jọwamọ tọn ehelẹ, na aṣa po wedudu po nọ saba su taun to yé mẹ wutu.

Delẹ Aṣa, Hunhiho, Wedudu po Hunwhẹ devo lẹ po he tin to Gunnugbeji lẹ die:
* Avohumide
* Zangbetọ
* Olokun-Hunga
* Kabitọ
* Olò
* Igunnuko
* Gangbẹ
* Agbaja
* Akọgun
* Satọhun
* Bligede
* Masẹ

Azànma lẹ po ati sín kan lẹ po nọ yin yiyizan nado doaṣọ na wedutọ lẹ. Hunwhẹ ehelẹ nọ hẹn homẹhun Gunnu lẹ taun na ye ma jó otọ̀nu lẹ dó wutu.

Adà:Aṣa
Họgbonu

**Họgbonu** (E sọ nọ yin yiylọdọ **Port-Novo** kavi **Ajaṣẹ**) yin gandutẹn na Otogbo Wheyihọ-waji tọn Aflika tọn he nọ yin Benẹ.
Họgbonu bẹ gbẹtọ he yi 223,552 hẹn. Họgbonu sọ yin Ajọwatẹn Ohuji tọn de hẹ Oto Gulf of Guinea tọn to Huwaji-Whezẹtẹn tọn waji Oto lọ tọn. Họgbonu wẹ yin Oto Awetọ he klo hugan to Otogbo Benẹ tọn mẹ. Kutọnu he sọ nọ yin Cotonou wẹ klo hugan bosọ yin yinyọnẹn hugan to tonudidọ po Aṣa po liho to Benẹ mẹ. To Lẹdo Họgbonu tọn lẹ mẹ, ye nọ basi Odemi lẹ, Agọnkẹmi po Kapok Po. Zomọmi yin mimọ to hutowaji Oto lọ tọn to Owhe 1990 lẹ mẹ. Todin, zomọmi ehe ko yin Àjọ́ daho he nọ yin wiwà bo nọ yin hinhẹn tọn sọyi Oto devo lẹ mẹ ga.

## Nuhe nọ yin mimọ to Họgbonu lẹ
#To fihe ye nọ ze nuhoho lẹ sẹdo to Họgbonu he ye nọ ylọdọ Port-Novo Museum of Etnography, yin fihe ye mọ Owhẹ he nọ yin gbigbo dó Nukunmẹ na Ayọnu lẹ te hugan. E sọ dó nuhe dọho dó Otàn Benẹ tọn ji lẹ.
#Họnmẹ Toffa Tọn (E sọ nọ yin yiylọdọ Musee Honme po The Royal Palace po) Todin, e ko lẹzun Nupọntẹn na gbẹtọ lẹ nado dó lehe Ogbẹ tin te do to Mẹyugbeji Aflika tọn to Hohowhenu.
#Jardin Place Jean Bayol yin Nusatẹn daho de he do yẹdide daho Ahọlu tintan he du to Họgbonu tọn.
#Da Silva Museum yin Nupọntẹn de he nọ do Otan po Nujijọ he ko wayi to Benẹ mẹ lẹ hia.
#Palais dé Gouverneur (Governor's Palace) yin wedegbẹ họsa Oto lọ tọn.
Fidevo he sọ nọ dọn Ayidonugo mẹtọn wẹ Sinsẹnhọ he nọ yin Brazillian-Style Church. Àmọ́ todin, E ko lẹzun fihe Malenu lẹ nọ basi sinsẹn te. Stade Municipale Po Stade  Charles de Gaulle Po kavi Charles de Gaulle Stadium po wẹ yin Bọlu gbatẹn he klo hugan to Oto lọ mẹ.

## Nudọnamẹ dogọ lẹ

## Nọtẹn intenet tọn devo lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ
Họmẹsì

**Họmẹsì**  yin whekanlin de bo nọ nọ họmẹ, e taìdì ovẹ gbamẹ tọn. Ṣìgba họmẹsi whe taun, na eyindọ e wa klo hugan, kiklo e tọn ma nọ hugan fẹnsu, e do nukun awe, afọ awe to nukọn awe to godo e bayi afọ ẹnẹ, e sọ do osí gli de, e nọ wun owan flinflin lẹ du, whẹpodo e do nọ mọ ye du e nọ ṣọ ye ganji bọ ye nọ lẹndọ e ma yin nugbẹte de, ye nọ wa dọn sẹpọ ẹ, e na wa gbọn mọ dali bo ṣẹ wunwun ye du ji. E nọ tẹdo ado go kavi ozaji go po alọpahomẹ etọn po afọpahomẹ etọn po, e ma sọ nọ flẹ kavi jai gbede.
Ni dọ ye tlẹ gba ohọ bo bayi oza etọn mlẹnmlẹn họmẹsi na biọ họmẹ janwẹ.
Ibrahim Coomassie

**Ibrahim Coomassie** (18 Whejisun 1942 – 19 Liyasun 2018) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Aliyu Attah tọn mẹ to 1993, podọ Musiliu Smith sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 1999.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2018 lẹ
Ibadan

**Ibadan** wẹ yin Tatọ́-tẹnnọ Ayimatẹn Oyo Tọn, he yin dopo to ayimatẹn gban-atọ́n-nukun-dopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Gbẹtọ he hugan livi atọ̀n wẹ nọ nọ̀ lẹdo Ibadan tọn, ehe wẹ zọn bọ Ibadan do yin otò he mẹ gbẹtọ su te hugan to tòdaho he tin to lẹdo ayimatẹn Oyo tọn lẹ mẹ. Ibadan wẹ yin tòdaho atọ̀ntọ he mẹ gbẹtọ su te hugan to otò Naijilia tọn mẹ, ayimatẹn Awọnlin tọn wẹ yin tintan bọ Ayimatẹn Kano Tọn sọ bọdego. Ewọ wẹ yin tòdaho he klo hugan to otò Naijilia tọn mẹ eyin lehe aigba etọn klo sọ wẹ yè na yì do jlẹ.

Ibadan tin to huwaji whezẹtẹn tọn Naijilia tọn.
Tovi jọnun he nọ nọ̀ lẹdo Ibadan tọn mẹ lẹ wẹ Ayọnu lẹ, akọ̀ voovo devo lẹ he wá sọn ofi voovo devo lẹ to otò Naijilia tọn mẹ lẹ lọsu nọ nọ̀ tòdaho ehe mẹ ga.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ibikunle Amosun

**Ibikunle Amosun** (he yin jiji to azán 25tọ Alunlunsun 1958) E yin tonudọtọ Naijilianu,  Ayimatẹngan Ogun dai tọn pọdọ aṣẹpatọ otògbo Naijilia tọn na whla awe.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Ibrahim Gambari

**Ibrahim Agboola Gambari**, CFR he yin jiji to azán ko-nukunẹnẹtọ, osun atọntọ, owhe 1944 tọn mẹ to otò Ilọrin tọn, to Aimatẹn Kwara tọn mẹ, to tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin Tatọ Azọnwatọ lẹ tọn (*Chief Of Staff*) na Togbogan he ye dé yọyọ enẹ wẹ Muhammadu Buhari. Jẹnukọnna ojlẹ ehe, E yin  Nuyọnẹntọ podọ Nukunmọnu Togbo Naijilia tọn. E ko sọ yin Mínísítà wayi na gbonuzọn to gblagbla Owhe 1984 jẹ Owhe 1985 tọn mẹ. Mọdopolọ, E yin Nukunmọnu na *United Nations (UN)*, E sọ yin Wekantọ Lẹdo tọn, Bàn Ki-moon dé e taidi Azinponọ podọ mẹhe nọ yihodọ̀ na Hagbẹ Mẹyu tọn lẹ to Ogbẹ Kọndopọ Aihọn *United Nations* to Danfur ṣẹnṣẹn to Owhe 2010 tọn mẹ. Ewọ wẹ Ayinamẹtọ tangan to *International Compact* ji podọ Aimatẹn Iraq tọn po podọ dó  Oho devo lẹ ji bosọ yin Wekantọ na Ogbẹ Lẹdo Aihọn pe tọn. E ko wazọn jẹnukọn hẹ Wekantọ na Ogbẹ Pọninọ Lẹdo aihọnpe tọn (USG), bọ to Tohodidọgbẹ (DPA) tọn mẹ, Eyin dide to Osun aotọ, Owhe 2005 tọn mẹ, nado bẹ awọn he ye dé ena lọ. To hẹjisun, Azan ẹnẹtọ, owhe 2013 tọn mẹ, Ibrahim Gambari yin Yinkọdona taidi Gbehosọnalijitọ Chancellor gbọn Ayimatẹngan Kwara tọn he nọ yin Abdulfatah Ahmed dali.   

## Wehihia etọn
Gambari yi King's College Awọnlin tọn. Enẹgodo, e yi Wehọmẹ Oyọnẹn Ajọwiwa tọn to Otò London tọn mẹ Fihe e yi gbedewema BSc. (Nuplọnmẹ tito Ajọwiwa) tọn te, e sọ yi gbedewema to International Relation mẹ. Podọ ga, e sọ yi gbedewema MA tọn to [Owhe]](1970) tọn mẹ, podọ Ph.D to Owhe (1974) tọn mẹ, to wehọmẹ Alavọ tọn Columbia tọn to Otò New York he to Togbo America tọn mẹ do Oyọnẹn Tohodidọ po International Relation tọn po ji.

## Wehihia po azọn etọn po
Gambari bẹ Azọ́n mẹplọntọ tọn etọn jẹeji to Owhe 1969 tọn mẹ to Wehọmẹ Alavọ New York tọn mẹ whẹpo e do wazọn to Wehọmẹ Alavọ Albany tọn. Enẹgodo, E wazọn mẹplọntọ tọn to Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn to Zaria, to Aimatẹn Kaduna tọn mẹ, ehe yin Wehọmẹ Alavọ tọn Awetọ he klo hugan to Togbo Africa tọn mẹ sọn Owhe 1986 jẹ Owhe 1989 tọn mẹ. E sọ wá lẹzun Nugopọntọ na mẹplọntọ lẹ na Wehomẹ Alavọ tọn Atọ̀n lẹ to Otò  Washington DC tọn mẹ, Wehọmẹ Dodinnanu tọn Johns Hopkins International tọn, Wehọmẹ Alavọ Georgetown tọn podọ Wehọmẹ Alavọ Howard tọn po tọn. E sọ wazọn hẹ Dodinnanutọ lẹ to Wehọmẹ Brookings Institution he tin to Washington DC podọ Nuyọnẹntọ dé to Bellagio Study, podọ ga e sọ wa dodinnanuzọn to Rockefeller to Otò Italia tọn mẹ. Eyin dide taidi Ògán dé ehe nọ yin Honoris Causa, he yin Dotogan Humane lẹta (D.Hum.Litt)tọn to Wehọmẹ Alavọ Bridgeport tọn. E yin Gbẹvi wedegbẹ Nuyọnẹntọ kandai tọn Wehọmẹ Alavọ Johns Hopkins tọn. Togan Togbo Naijilia tọn na ẹn Otẹn Commander Of Federal Republic (CFR) tọn.

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1944 lẹ
Ibrahim Kpotun Idris

**Ibrahim Kpotun Idris** (jijizan 15 Alunlunsun 1959) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Solomon Arase tọn mẹ to 2016, podọ Mohammed Adamu sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2019.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Idah

**Idah** yin topẹvi de to whezẹtẹn waji tọ̀sisa Niger tọn tó, to Ayimatẹn Kogi Tọn, to otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ tatọ́ tẹnnọ̀ ahọluduta Igala tọn, podọ e sọ yin lẹdo gandudu dokọtọn de he gbló sọ̀ kilomẹtlu 36 lẹdo pé. Gbẹtọ sọha 79,815 wẹ tin to finẹ sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006. 

## Otàn
Otò ehe wẹ yin tatọ́ tẹnnọ̀ ahọluduta Igala tọn, podọ mẹhe yin ahọlu otò ehe tọn, yèdọ Attah Igala tọn, wẹ HRM Idakwo Ameh Oboni. Idah yin otò ajọwiwa po whèhuhu po tọn tangan de to Naijilia. Na e yin otò ajọwiwa tọn de wutu, tovi po jonọ susu po wẹ nọ wá wàjọ to finẹ to ojlẹ de mẹ wayi podọ nuhe yé nọ sà taun wẹ jinu lẹ po nuhọakuẹ lẹ po. Alọkẹ́ gànvẹẹ tọn lẹ po akuẹokún lẹ po wẹ nọ yin yiyizan hugan taidi akuẹ to whenẹnu.  

## Lẹdo
Idah, he yin tọjihun-glintẹn hoho de, tin to whezẹtẹn waji tọ̀sisa Niger tọn tó to alihiamẹnu 7°05′00″N 6°45′00 ji. 

## Ajọ́
Topẹvi lọ wẹ otò tangan he nọ sà jinukun lẹ na Ayimatẹn Kogi Tọn. E tindo ali ajọwiwa tọn de to tọ̀sisa Niger tọn ji he yè sọgan gbọn nado yì Lokoja,he yin tatọ́ tẹnnọ̀ Ayimatẹn Kogi Tọn, he tin to agewaji Naijilia tọn. Yè sọ sọgan gbọn tọ̀sisa lọ ji nado yì Onitcha he tin to Ayimatẹn Anambra Tọn to huwaji, podọ Agenebode to Ayimatẹn Edo Tọn to wheyihọwaji. Igalanu lẹ wẹ sù hugan to otò ehe mẹ. Mẹhe to gandu do gandudu dokọtọn lẹdo lọ tọn ji to alọnu wẹ Hon Abuh Odoma. 

## Wepinplọn
Wehọmẹ alavọ cc tọn *Federal Polytechnic* tin to otò Idah tọn mẹ podọ wehọmẹ alavọ *College of Science, Health and Technology* lọsu to finẹ ga.

## Alọdlẹndonu
Idiat Shobande

**Idiat  Shobande** he to whedelẹnu nọ yin kinkan taidi **Idiat Sobande** yin aihundatọ yọnnu Naijilia-nu dé he nọ daihun ayọgbe tọn lẹ. To 2011, eyin gigopana po *Africa  Movie  Academy  Award* po taidi mẹhe wà azọ́n hugan to yọnnu lẹ mẹ. Azọ́n ehe yin mimọ to aihun nupinplọn yọnnu lẹ tọn dé he mẹ e tọ́n te he yin yiylọdọ *Aramotu*.

## [[Azọ́n]] etọn lẹ
Idiat Shobande yin jiji dó whẹndo dé he wá sọn Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. Idiat kọnawudopọ hẹ aihundagbẹ *Nollywood* ayọgbe tọn to 1995. To 2011, Idiat dọho hẹ azọnwhe linlin tọn *Vanguard* dọ ada he emi yi wa to aihun Aramotu tọn mẹ, zọn bọ èmi dó do jintli nado hoavun na zẹnsisọ sunnu po yọnu tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Idiat ko da aihun ayọgbe tọn susu lẹ, delẹ to ye mẹ wẹ: Iyawo Saara, Abode Mecca, Omo Iya Ajo po Aramotu. Aihun he diyin devo he e da lẹ wẹ Kondo Olopa (2007), Láròdá òjò (2008) po Igbeyin Ewuro po to (2009).

To 2010, Idiat yin tọ́ntlọ́ngbọn to aihun Aramotu tọn mẹ. Aihun ehe dó yọnnu lẹ hia taidi mẹ he to nulẹpo wa nado tindo nuyiwadomẹji dagbe to lẹdo mi tọn lẹ mẹ to aihọn he hunnukun ehe mẹ. Ehe wẹ zọn bọ e mọ gigopanamẹnu he yin *Africa Movie Academy Award for Best Actress* yi. Ṣigba hẹn ẹn bù to enẹgodo bọ Ama Abebrese wẹ wá mọyi.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
*Idiat Shobande at IMDb

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Idowu Phillips

**Idowu Phillips** (yin jiji to azan fọtọ̀n-nukundopotọ Kọyansun owhe 1942 tọn) mẹhe mẹsusu sọ yọnẹn taidi **Iya Rainbow** yín sinimabayitọ-numimọnọ dé to Otò Naijilia tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Idowu Philips yin jiji to azan fọtọ̀n-nukundopotọ Kọyansun owhe 1942 tọn to Ijebu Ode, todaho dé he tin to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ, to Huwaji-Wheyihọ tọn Otò Naijilia tọn. E yi wehọmẹ dókọtọn po wehọmẹ daho *African Methodist School* po *Anglican Modern School* po nado hiawe to finẹ.  
Yinkọ he e yin yinyọnẹn na to azọn aihundida tọn etọn mẹ wẹ "Iya Rainbow" he zẹẹmẹdo "Aidowhẹdo", e sọ yin yinkọ aihundagbẹ he mẹ e tin te tọn he yin didoai gbọn Sir Hubert Ogunde dali, mẹhe basi matintọ to 1990.
Todin

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Ifedayo

**Ifedayo** yin dopo to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn gbàn (30) he tin to Ayimatẹn Osun Tọn lẹ mẹ to huwaji whezẹtẹn tọn to Naijilia. E yin dopo to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn he yin didoai to agọe lẹ mẹ. 

Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn lẹ tin to topẹvi Oke-Ila Orangun. tọn mẹ.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 128  lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 37,058 sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006.

Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ of 234.

Susu mẹhe nọ nọ̀ lẹdo Ifedayo tọn mẹ lẹ wẹ yin  Igbomina-nu lẹ (he sọ nọ yin yiylọdọ Ogbonna), ye yin akọ̀ pẹvi he yin apadewhe akọ̀ **[[Ayọnu lẹ|Ayọnu]]** lẹ tọn. 
Topẹvi po gbétatò susu devo lẹ po sọ tin to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn ehe, susu yetọn wẹ tin to wheyihọwaji na Oke-Ila Orangun. 

## Alọdlẹndonu lẹ
Ifelodun

**Ifelodun** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Kwara Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Share tọn mẹ.

Ayọnu wẹ omẹ Ifelodun tọn lẹ podọ suhugan yetọn wẹ wá sọn akọ̀ Igbomina tọn mẹ, dodonu yetọn sọ tin to Ife, Oyo po Ketu po.
Susu to lẹdo Ifelodun tọn lẹ mẹ wẹ yin hihoyí sọn yé sí to ojlẹ Afonja/Alimi tọn whenu podọ sẹpọ ojlẹ Ilorin egbezangbe tọn.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 3,435 lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 206,042 to whenue yè bayi mẹhihia to 2006.

Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ of 241. Ehe sọ nọ yin yiyizan gbọn, ewhègbau, gbétatò po tòpẹvi kànwe (80) po dali. 

## Sinsẹn
Sinsẹn tangan atọ̀n wẹ to lẹdo ehe mẹ, 
*Sinsẹn Klistiani tọn 
*Sinsẹn Male tọn 
*Devo lẹ (Ifa, Sango, Elegun/Kuvitọ lẹ, Opele, po mọmọ po.)

## Alọdlẹndonu lẹ
Ikenna Obi

**Ikenna Louis Obi** (yin jiji to owhe 1976) yin aihundatọ po sinima-bayitọ otò Naijilia tọn dé po.
E sọawuhia to sinima he yin *Shameful Deceit*, to ehemẹ e mọ gigopanamẹnu aihundatọ dagbe-hugan tọn yí te to ada he e yiwa to ajọ̀ atọ́ntọ̀ BEFFTA UK tọn mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obi yin jiji to azán ko-atọ́n-nukunawetọ, Awewesun, owhe 1976 tọn mẹ to Awọnlin, ewọ wẹ yin ovi godotọ́ tọn to ovi ẹnẹ mẹ.
Otọ́ etọn jẹazọ̀n bo ku to owhe pẹvi mẹ.

## Azọn etọn
E yi *City Academy Drama School* to otò London tọn mẹ.

## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ

## Àjọ po gigopamẹnu he e mọyi lẹ po

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ila Orangun

**Ila Orangun** (kavi **Ila**) yin tòdaho dowhenu tọn de to Ayimatẹn Osun Tọn to Naijilia, e yin tatọ́ tẹnnọ na tòdaho dowhenu tọn lọ he tindo yinkọ dopolọ po e po to lẹdo Igbomina tọn to Ayọnu-gbeji, to huwaji whèyihọ tọn to Naijilia.
Ila Orangun yin tòdaho de he mẹ gbẹtọ su te hugan eyin e yin yiyijlẹdo tòdaho he tin to apá etọn he yinkọ etọn yin Òkè-Ìlá Òràngún, he tin to agewaji whezẹtẹn tọn na ẹn na nudi kilomita 12.

Finẹ wẹ yin tatọ́-tẹnnọ̀ na Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Ila tọn. 

Omẹ Ila tọn lẹ nọ dó akọ̀gbe he gbọnvo Ayọnu lẹ tọn de he nọ yin yiylọ dọ Igbomina (kavi Igbonna). Alọnuzọ́n he tovi lẹ nọ wà taun wẹ atàn-pipa.
Alọnuzọ́n ehe yin nudego to ohàn he diyin taun lẹ he dọho gando Ila go. Howhinwhẹn lọ, *Ila 'o l'oogun, emu l'oogun Ila* he zẹemẹdo "Ila ma tindo amasin vonọtaun de, atàn wẹ amasin yetọn".
Ohàn yetọn de sọ dọdọ  *"Ila ni mi, ise mi o le/ti mo ba wa l'orun ope bi 'ofusia' ni i ri"*, he to gungbe mẹ zẹemẹdo "tovi Ila tọn wẹ n'yin, azọ́n he n'nọ wà bọawu taun ; eyin n'ko gbẹ́ to odétin de ji, e nọ taidi dọ n'to petlezin de ji wẹ nkọ". 

Ila-Orangun wẹ Wehọmẹ Daho Ayimatẹn Oyo Tọn, he ko lẹzun Wehọmẹ Daho Ayimatẹn Osun Tọn todin *(Oyo (now Osun) State College of Education)* yin gbigbá do. Wesẹdotẹn Dodinnanu Bibasi Tọn Na Omẹ Aflika Tọn Lẹ *(The African Heritage Research Library)* yin didoai to 1988. 

Topẹvi dowhenu tọn lọ sọ tindo wehọmẹ de he nọ plọnazọ́n ponọ́ lẹ *(Police Mobile Training School)*. Yinkọ ahọlu (Ọba) Ila Orangun tọn wẹ Oba Abdul Wahab Olukayode Oyedotun Bibiire I. Delẹ to sinsẹn-gán he to topẹvi ehe mẹ lẹ wẹ Alhaji Jamiu Keuyemi, Alhaji Imam Hammed Solahudeen.

Delẹ to omẹ nukundeji otò Ila tọn lẹ mẹ wẹ Alh Bisi Akande he yin ayimatẹn-gán hoho ayimatẹn Osun tọn, Tafa Balogun he yin ponọ̀-gán hoho Naijilia tọn, Aisha Olajide po mọmọ po. Tovi nukundeji devo lẹ wẹ Ogán Adebisi Akande, he yin ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Osun Tọn to gandudu Olusegun Obasanjo tọn whenu, Tafa Balogun, mẹhe ewọ lọsu yin ponọ̀-gán hoho de.

Whédo he to topẹvi dowhenu tọn lọ mẹ lẹ hugan 197. 

## Alọdlẹndonu lẹ
Ilogbo Elegba

**Ilogbo Elegba** yin tòpẹvi dé to Ojo, to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otò Naijilia tọn mẹ.
E yin tòpẹvi dé he tin to kando Awori tọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ilorin East

**Ilorin East** (kavi **whezẹtẹn Ilorin tọn**) yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Kwara Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Oke Oyi tọn mẹ.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 486 lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 204,310 sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006.

Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ of 240.

## Alọdlẹndonu lẹ
Ime Bishop Umoh

**Ime Bishop**,  he yé sábà nọ ylọdọ **Okon Lagos** kavi **Ido Yes**, yin aihundatọ Otò Naijilia tọn po fànfúnnọ dé po.
## Bẹjẹeji gbẹzan, wehihia po azọn etọn po
Ime Bishop yin Ibibio-nu sọn Nsit Ibom, to Ayimatẹn Akwa Ibom tọn to Hùwaji Otò Naijilia tọn mẹ.
E tọ́n sọn Wehọmẹ Alavọ Uyo tọn fihe e plọnnu gándo Philosophy go te
E bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji sọn ovu whenu bo ko sọawuhia to sinima lẹ he hugan kanweko mẹ.
Sinima he hẹn ẹn diyin wẹ sínima akọ̀ tọn dé he yin "Uyai", he Emem Isong yin basitọ aihun lọ tọn to owhe 2008 mẹ.
## Azọnwhe he e basi afọzedaitọ na lẹ
Ewọ wẹ afọzedaitọ na Glo Naijilia.
## Azọ́ndenamẹ etọn to tonudidọ mẹ
Aihundatọ fànfúnnọ ehe yin azọndena to Owhe 2016 taidi alọgọtọ vonọtaun na Ayimatẹn-gan Ayimatẹn Akwa Ibom tọn, *Udom Gabriel Emmanuel do whẹho Ethical and Social Reorientation* tọn ji.

## Ajọ̀ po gigopamẹnu he e mọyi lẹ po
## Sinima lẹ

To azan tintan, Nuwhàsun, Owhe 2020 tọn mẹ,  to whenue whegbeninọ COVID-19 to Otò Naijilia tọn jẹ dò yi ji, Ime Bishop Umoh sọawuhia to aihundida fànfúnnọ dé he hosọ etọn yin "*The Pregnant Man*" gbọn Ofego dali to *YouTube channel* etọn ji bo zan *archive footage*.

## Pọnfi dogọ
*Mc Galaxy
*Ini Edo

## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Interlingue

**Interlingue** yin ogbe wunmẹwunmẹ dido he yin didoai gbọn Edgar de Wahl dali to 1922.

## Linlinwe
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Ogbè lẹ
Ipokia

**Ìpókíá** kàví **Póká** tò Gungbe  mẹ̀ wẹ̀ yín oto dahó pódo lẹ̀nù yígba dé pó tò Ayimatẹn Ogun tọn mẹ tò Otogbó Naijilia tọn mẹ̀. Póká kàví Ìpókíá yin dogbóto na Naijilia he do dogbo hẹ Togbó Benẹ tọn.  Otò he sẹpọ́ Póká lẹ wẹ̀; Idiroko, Oniro, Ita Egbe, Hunbo, Agọṣaṣa, Aseko, Maun, Koko, Ropo, Alaari, Tube, Ilashe, Ifonyintedo, Madoga, Jofin pó Tongeji po.
Mẹhe to Àhọ́lúzìnpòjí to Poka din wẹ̀, Àhọ́lú Yisa 'Sola Adeniyi Adelakun Olaniyan(JP). Àyọ̀nù, Gùnnù pó Ànagónù lẹ́pò wẹ̀ yín otonọ̀ tò Póká yígbají.

## Alọdlẹndonu lẹ́

Adà:Naijilia
Ireti Osayemi

**Ireti Osayemi** yin yọnnu aihundatọ sinima Ayọgbe tọn otò Naijilia tọn dé.

## Ajọ po gigopamẹnu he e mọyi lẹ po

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Isa Hassan Jama'are

**Isa Hassan Jama'are** yin dopo tonudọtọ Naijilianu de, bosọ yin dopo to hagbẹ wedegbẹ́ tonudọtọ lẹ tọn son Jama'are/ Itas-Gadau
Ayimatẹn Bauchi Tọn.
E yin didẹ whla atọntó to azan gbanewhèawetọ whejisun owhe 2015 tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Inumidun Akande

**Inumidun Akande** yin whẹdatọ de to togbo daho Naijilia tọn mẹ, bo sọ yín ogán whẹdatọ lẹ tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. 
E yí wehọmẹ pẹvi mẹwiwé lẹ tọn tó Èbúté Èrò. Otọ daho étọn yawù hun nukun tó Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Inumidun yi wehọmẹ daho bo yí gbedewema. E sọ plọn lehe ye nọ dawhẹ dó tó wehọmẹ daho Alavọ tọn. Inumidun Akande bíọ ogbẹ whẹdatọ lẹ tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to owhe 1970, bo sọ yín ogán daho devizọn whẹdida tọn. Ewọ wẹ yín ògán awétọ tó mẹhe nọ kàn wémá whẹdida tọn lẹ mẹ. To Azan ṣiatọntọ zosun tọn to Owhe 2009 tọn, Inumidun lẹzun ogán daho whẹdida tọn tó Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, to owhe awé godo Ayimatẹngán Babatunde Fashola jẹ ogan ji. Inumidun jo otozọn do to azan ao-tọ Ayidosun tọn, tó Owhe 2012 tọn mẹ to whenue e tindo owhe kande-ko-nukun-atọn bo jo gántẹn lọ nà mẹhe nọ yin yiylọdọ Ayọtunde Philips bo yin ogán wiẹnẹtọ to whẹdida zọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Isaura Abelairas

**María Isaura Abelairas Rodríguez** (25 Ayidosun 1951- 3 Ayidosun 2021) yin tonudọtọ podo mẹplọntọ otò Spain tọn de. E yin dopo to ogbẹ́vi *Socialist Party of Galicia* tọn lẹ mẹ. Abelairas  yin dopo to ogbẹ́vi wedegbẹ nukunpedonugotọ Galicia tọn lẹ mẹ sọn 2020 jẹ whenuena e wá kú to 2021.
E yin jiji to Taboada, to otò Spain tọn mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1951 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Isiaka Adetunji Adeleke

**Isiaka Adetunji Adeleke** (yin jiji to azán fọtọ̀ntọ osun tintan owhe 1955 tọn jẹ azan ko-nukunatọntọ to osun ẹnẹtọ owhe 2017 tọn mẹ) Eyin tohodọtọ otogbo Naijilia tọn, Eyin osẹnbasitọgan whlawe to Ogbẹta Peoples Democratic Party tọn (PDP) to oto Ayimatẹn Osun tọn mẹ lẹ, sọn owhe 2007 jẹ 2011 podọ Esọ yin dide dogọ to Ogbẹta asia All Progressives Congress tọn mẹ to owhe 2015. Ewalẹzun Ogbẹvi Osẹn basitọ tọn Naijilia tọn to owhe 2007. Edovivẹnu nado yin dide to osun ẹnẹtọ owhe 2011 tọn taidi afọzedaitọ to Ogbẹta (PDP) tọn mẹ. Esọ ze otẹn awetọ po sọha vobibla 77090 tọn po podọ mẹhe ze otẹn tntan tọn yin Mudasiru Oyetunde Husssein po sọha 121971 to Ogbẹta *Action Congress of Nigeria(ACN)* tọn mẹ.
Adeleke jiya awutu Ahunglanamẹ tọn bo ku to azán ko-nukunatọntọ to osun ẹnẹtọ owhe 2017 tọn to Oto Osogbo tọn mẹ to Naijilia. Ewọ sọ yin owhe kandekonukunawe mẹho.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1955 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2017 lẹ
Isaac Folorunso Adewole

**Isaac Folorunso Adewole** (yin jiji to azan 5tọ osun 5tọ owhe 1954) yin azọnyọnẹntọ doto vijinamẹtọ tovi jiji Naijilia tọn. E yin minisita to togan Muhamadu Buhari tọn glọ. Whẹpo e do lẹzun minisita, E yin anadenanutọ wẹhọmẹ alavọ Ibadan tọn podọ ogan ogbẹ Aflika tọn na  dodinnanu po oplọn gando awutu kansẹ tọn go. Whẹpo e do lẹzun anadenanutọ wehọmẹ alavo Ibadan tọn, e yin anadenanutọ dotowhe wehọmẹ alavo  Ibadan tọn. Dotowhe wehọmẹ alavọ Ibadan tọn wẹ klo hugan to oto naijilia tọn mẹ . To zinjẹgbonu linlinwe Teliglafu (Teligraph), mi mọ hia dọ e yin wesetọ heelu podọ anadenanutọ oplọn oyọnẹn agbasalilo tọn. To azan 5tọ osun 5tọ, E basi hunwhẹ jijizan etọn tọn . E basi hunwhẹ jijizan 60tọ etọn tọn. Hunwhẹ ehe wa aime to wẹhọmẹ alavo Ibadan tọn. Gbẹtọ akonka lẹ wẹ wa nuwiwa lọ tẹnmẹ mẹhe yin azinponọ na hunwhẹ lọ wẹ Osẹnyọnẹntọ daho he nọ yin yiylọdọ Wole Olanipekun.

## Jọja whenu
Adewole yin jiji to azan 5tọ owhe 1954 to Ilesa to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. Zinjẹgbonu linlinwe *The Punch* dọmọ onọ etọn ji Adewọle do mọtọ he ze jei dotowhe to whenue e to ajidonu. Adewole yi wehọmẹ dokọ tọn Ogudu Methodist enẹgodo Ilesa Grammar School fihe e yi gbedewema he yin yinyọnen di *West Africa School Certificate* te. Ehe godo wẹ e yi wehọmẹ alavọ Ibadan tọn. Adewole zindonukọn tọ oplọn etọn mẹ, e sọ yi gbedewema pevi to owhe 1972, whẹpo e do yi gbedewema wehọmẹ alavọ tọn to owhe 1976.

## Gbẹzan etọn
To owhe 1978 , taidi dotozọnwatọ , E kọnawudopọ hẹ dotowhe he yin yinyọnen di University College Hospital he tin to anademẹ wehọmẹ alavo Ibadan tọn glọ. To owhe 1979, e tọn sọn dotowhe wehọmẹ alavo Ibadan tọn yi Ayimetẹn Sokoto tọn na tito NYSC he yin nujonu to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Enẹgodo e wazọn dopọ hẹ dotowhe Adeoye Marternity Hospital to Ibadan na ojlẹ de whẹpo e sọ do kọnawudopọ podo dotowhe University College Hospital. To owhe 1982, e lẹzun wekantọ daho na dotowhe lọ. Whẹpo e do yi yovotomẹ (*United Kingdom*) na tito he yin yinyọnẹn di Fellowship Programme. Enẹgodo wẹ e lẹkọ do oto Naijilia tọn mẹ nado kọnawudopọ hẹ dotowhe Royal Crown Specialist Hospital fihe e zan owhe enẹ(4) whẹpo do lẹkọ do dotowhe University College Hospital , Ibadan. To owhe 1992, E lẹzun mẹplọntọ dahọ. To owhe 1997, e lẹzun wesatọ akonka to oyọnẹn agbasalilo tọn mẹ to wehọmẹ alavo Ibadan tọn. Owhe ehe lọ mẹ janwẹ e yin dide di Osẹndotọ wehọmẹ alavọ tọn. E sọ yin dide di anadenanutọ na Department Of Obstetrics and Gynecology. Owhe lẹ godo e lẹzun anadenanutọ College Of Medicine. To osun 12tọ owhe 2010, e yin anadenanutọ wehọmẹ alavọ Ibadan tọn. Otẹn ehe lọ mẹ wẹ e te bo do lẹzun Mínísítà to anademẹ gandudu Muhamadu Buhari tọn glọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Isin

**Isin** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Kwara Tọn glọ to Naijilia. Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Isin tọn ehe yin didesẹ sọn Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Irepodun tọn hoho lọ mẹ to 1996 podọ tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Owu-Isin tọn mẹ.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 633  lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 59,738 sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006. 

Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ 251.

## Lẹdo he mẹ gbẹtọ lẹ nọ nọ̀ to Isin
Topẹvi voovo lẹ wẹ tin to Isin podọ ehelẹ wẹ:
Isanlu Isin, Iji- Isin, Ijara isin, Owu isin, Iwo, Oke-Aba, Oke-Onigbin, Alla, Edidi, Odo-Eku, Oba, Pamo, Oponda, Igbesi, Eleyin, Kudu-Owode po mọmọ po. Topẹvi ehelẹ tin to agewaji Isin tọn: Igbaja, Ora po Ire po; podọ to wheyihọwaji: Ajasse Ipo po Oro po; podọ to whèzẹtẹnwaji: Oro-Ago, Olla po Osi po he tin to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Ekiti tọn; podọ to huwaji: Apa, Arandun po Omu-Aran po.
J. Martins

**Martins Okechukwu Justice** (yii jiji to azán 29, Zósun, owhe 1977), mẹhẹsusu nọ ylọ po ahihundatọ sin yinkọ e tọn **J. Martins**.
Hẹ yin Ohanjitọ otò Naijilia tọn tọn, he sọ yin Ohan-owhe hantọ na hanjitọ devo lẹ podo nubayítọ.
Mẹhẹsusu yọn ẹ po ohan etọn lẹ de di *"Oyoyo"*, *"Jupa"* podo *"Good or Bad"*. Mẹdevo lẹ yọn ẹ po ohan he ji po P Square, *"E No Easy"*. He sọ ko wazọn po hanjitọ devolẹ di Phyno, Ycee, Fally Pupa, DJ Arafal Koffi Olomide, podo Timaya.

## Otàn Gbẹzan etọn tọn
J. Martins yin jiji to Onitsha, Ayimatẹn Anambra Tọn, to otò Naijilia tọn tọn, whẹndo etọn tọn sọn Ohafia, Ayimatẹn Abia Tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jacob Sogboyega Odulate

Mẹgantẹnmẹ **Jacob Sogboyega Odulate** (1884-1962) he mẹlẹpo yọnẹn taidi **Blessed Jacob** yin tòvi tògbo Naijilia tọn. E yin Amasinzọnyọnẹntọ de, Dowatọ de, Wekantọ de, Ajọwatọ de podọ mẹhe basi amasin Alabukun tọn de po.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Jacob yín jiji to whẹndo Asisi tọn de mẹ to otò Ikorodu tọn mẹ, To whẹndo Odulatẹe Odukanmade he wá sọn whẹndo Sẹnlu tọn he yin dopo to hẹnnumẹ Ramodu tọn to whẹndo Ahọlu tọn he tin to otò Imota tọn mẹ, ehe yin otò he sẹpọ Ikorodu pẹkipẹki. To whenuena e tin to owhe wiẹnẹmẹvi mẹ, e zọn afọ yì Abeokuta to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ, zọ̀nlinzinzin lọ dó yi Abeokuta sọ hẹn ẹn na osun Atọn pipli whẹpo e do jẹ dọn. To whenuena e tin to Abeokuta, e dukosọ hẹ nuyọnẹntọ  Amasin basitọ de tọn he yinkọ etọn nọ yin Doto Ṣapara, bọ e sọ bẹ azọnpinplọn gando oyọnẹn tintindo dó Amasin bibasi ji to ede. Ojlẹ pẹvide godo, Jacob do azọnwhe Amasin bibasi tọn edetiti tọn ai, Fihe e ko bẹ Amasin wunmẹwunmẹ etọn titi lẹ dopọ te bọ e basi Amasin de he e ylọdọ Alabukun.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1884 lẹ
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** yin Ajọwatọ Flansenu de podọ dodinnanutọ de. E yin jiji to 31 Awewesun 1491 tọn to *Saint-Malo*, to topẹvi de mẹ to *Brittany* he yin apadewhe France tọn. Bo nọgbẹ kakajẹ nudi 1 Zósun 1557. Mẹhe kúnhún whla atọ̀n (3) yì canada.

 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
James K. Polk

**James Knox Polk** (Abohusun Azan 2tọ, 1795 jẹ Azan 15tọ Ayidosun owhe 1849) yin Tògbogan 11tọ otò Amẹlika (*United States*) tọn (1845–1849).

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
James Monroe

**James Monroe** (azán koatọ́n-nukunatọ̀ntọ Lidosun 1758 yi jẹ azán ẹnẹtọ Liyasun 1831) wẹ yin Tògan atọ́ntọ Amẹlika tọn (1817–1825), ewọ wẹ kàn owe lọ "the Monroe Doctrine". Ewọ wẹ yin godotọ to mẹhe yin apadewhé ogbẹ́ he wa nọ yin yiylọ to godo mẹ dọ "Founding Fathers" tọn he wa lẹzun tògan de lẹ mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Isidore de Souza

**Isidore de Souza** (Azán ẹnẹtọ, osun ẹnẹtọ, owhe 1934-Azán wiatọ̀ntọ, osun atọ̀ntọ, owhe 1999) yin yẹwhenọ to otò Benẹ tọn mẹ to Cotonou sọn owhe 1990 jẹ 1999. E yin jiji do whẹndo Dé Souza tọn mẹ to Ouidah to azan ẹnẹtọ, osun ẹnẹtọ, owhe 1934 tọn. E hiawe to Abidjan po Rome po. E yin dide taidi yẹwhenọ to azan ṣinatọntọ, osun ṣinawetọ, owhe 1962 tọn. De Souza yin dide taidi yẹwhenọ daho Cotonou tọn to azan fọtọnnukunawetọ, osun ṣinawetọ, owhe 1981 tọn podọ e lẹzun yẹwhegan to azan koatọnnukunawetọ, osun wiawetọ, owhe 1990 tọn. E lẹzun nukọntọ na ogbẹ́ *National Conference* tọn to osun awetọ owhe 1990 tọn, E gọalo to ada nuhiho tọn mẹ ma nado dike na awhanfuntọ lẹ ni doalọtena ẹn. De Souza sẹn taidi nukọntọ *High councils  of the Republic* sọn azán koatọnnukunatọ̀ntọ, osun awetọ owhe 1990 tọn yì azán gbannukundopotọ, osun atọ̀ntọ owhe 1991 tọn, to fie yè nọ ze tito ovo tọn doai po osẹn yọyọ lẹ po te. E gbidikọna togan Mathieu Kerekou nado kẹalọyi dide he yin zize dai, bosọ gọ Benẹ do osẹ́n he bọawu dé glọ. De Souza wẹ yin nukọntọ na ogbẹ́ *Regional Episcopal  Conference of Francofone West Africa* tọn sọn owhe 1997 kakajẹ whenue e wá yin matintọ. E basi matintọ to azán wiatọ̀ntọ, osun atọ̀ntọ, owhe 1999 tọn to Ouidah. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
James Oladipo Williams

**James Oladipo Williams** whẹyidotọ po Whẹdatọ dai tọn po otò Naijilia tọn he wazọn to Whẹdọtẹn Daho Awọnlin tọn yedọ: *[[Whẹdọtẹn Daho Awọnlin tọn|High Court of Lagos State]]*. E lẹzun whẹdatọ to Whẹdọtẹn Daho Awọnlin tọn to azan tintan Ayidosun tọn owhe 1975, to whenuena awhanfuntọ lẹ to gandu bo jo azọn to Azan konukunawetọ Nuwhàsún owhe 1987 tọn.

Ewọ wẹ sọ yin otọ na Ayotunde Phillips po Oluwafunmilayo Olajumoke Atilade, he yin Whẹdatọgan the 14tọ po 15tọ po to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, yé bọ dó yede go.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Jean-Pierre Baeumler

**Jean-Pierre Baeumler** ( 1 Liyasun 1948 - 22 Alunlunsun 2021 ) yin tonudọtọ flanse tọn. E yin dopo to ogbẹ Socialist Party tọn. E yin jiji to Oberbruck, France. Sọn 1989 jẹ 2014,  Baeumler wẹ yin tatọ Thann, Haut-Rhin. Sọn 1988 jẹ 1993 podọ 1997 jẹ 2002, wẹ Baeumler ko yin dopo to ogbẹ wedegbẹ́ tonudidọ tọn lẹ mẹ.
Baeumler yin kukutọ to 22 Alunlunsun 2021 tọn to whenuena e tindo owhe 71.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jijili-gbe

**Jijili-gbe** lọ, **Tanjijili**, he sọ yin yinyọnẹn di **Ujijili**, yin ogbè Plateau tọn de to Naijilia. E yin dopo to ogbè susu he nọ yin alọdlẹndo di ogbè Jili tọn lẹ *(Jilic languages)*.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Jijọ

**Jijọ** yin nuhe nutogbẹ lẹ nọ wa kavi lehe ye nọ yinuwa do. Jijọ sọgan yin yinyọnẹn kavi mayọnẹn. E sọgan yin nuhe mẹ de dugu etọn kavi nuhe yé plọn. Jijọ sọgan yin yizan to hohidọ mẹ, hodidọ sọgan yin yiyizan to nuwiwa kavi to nukinkan mẹ he nọ yinuwado lẹdo he mẹ mẹde tin tẹ ji. Hodidọ lẹ nọ yin zẹẹmẹ basina ganji nado dó Jijọ hodọtọ lọ tọn hia. To linlẹn de mẹ, Jijọ yin kọdetọn ayidego tọn de he nọ sọawuhia to whenue nudida lẹ tõn. Nudida delẹ nọ doglẹ hugan devo lẹ. Eyin  Jijọ yetọn yin yinyọnẹn, e zẹẹmẹdo dọ ye yọn nuhe wa ye te. E yin ye ma yọn nuhe wa ye te, Jijọ yetọn ma yin yinyọnẹn. Gbẹtọ lẹ nọ ze alọ yetọn hlan godo to mayọnẹn mẹ vlavo eyin ye ko doalọ nuylankan de mẹ. Ehe nọ yin wiwa na miwlẹ po kanlin devo lẹ po he dugu nugonu lanmẹtọn dopolọ lẹ. Nugonu  ehe nọ gọalọ nado họnna nuhe nọ hẹn awugble wa lẹ. Jijọ nọ yin ṣiṣadopọ po nugonu agbasa tọn lẹpo. Nugonu agbasa tọn nọ yinuwa bosọ nọ doayi nuhe jọ lẹ go. E nọ dike bọ Jijọ delẹ nọ di yedelẹ. Apajlẹ dopo wẹ diọdo he nọ sọawuhia sọn ovu whenu kakayi mẹhomẹ. Ehe nọ bẹ nugonu homẹ tọn he nọ yinuwa do whinwhẹn po Jijọ po ji lẹ hẹn. Gbẹtọ lẹ nọ yi hogbe lọ 'Jijọ' zan nado do aliho he mẹ gbẹtọ lẹ nọ yinuwa po yedelẹ po te hia. Ovi lẹ nọ yin pinplọn nuhe yin jijọ dagbe po jijọ ylankan po. Jijọ dagbe nọ yin zẹẹmẹ basina nado hundonuvo na mẹdevo lẹ. E nọ yin walọ de he mẹlẹpo to lẹdo lọ mẹ nọ donukun sọn mẹdẹvo lẹ dẹ.
Jimi Agbaje

**Olujimi Kọlawọle Agbaje** he ye sọ nọ ylọ dọ **Jimi Agbaje** he yin jiji to azan awetọ osun atọntọ owhe 1957 tọn, e yin amasinzọnwatọ yovo tọn de podọ tonudọtọ tovi Naijilia tọn de. E whlẹn ogantẹn ayimatẹngan tọn to Awọnlin to 2015 po 2019 to tonudọgbẹ *People's Democratic Party* tọn glọ ṣigba e ma yin dide to ojlẹ awe lọ lẹ depope mẹ.

## Vuwhenu po vivẹnu etọn po na tonudidọ
Ye ji Jimi Agbaje to azan awetọ osun atọntọ owhe 1957 tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ, oyin mẹjitọ etọn lẹ tọn wẹ, mẹtogantẹnmẹ Julius Koṣebinu po whesi Margret Ọlabisi, mẹplọntọ Agbaje wẹ ovi awetọ he mẹjitọ etọn lẹ ji, oyín viplọnji yetọn tọn wẹ Ṣẹgun Agbaje he yin anadenanutọ akwẹ sẹdotẹn *Guarranty Trust Bank* tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ


Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Jimi Solanke

**Jimi Solanke** yin jiji to Liyasun, (Owhe 1942 tọn mẹ, 5 Afínplọsun 2024). Aihun susu he gando nupinplọn-do-plọnnu go wẹ e nọ basi.

## Tito wehihia etọn tọn
Solanke hiawe bo tọ́n to Wehọmẹ Alavọ tọn Ibadan tọn fihe e yi gbedewema te to Aihundida Nupinplọn-do-plọnnu tọn mẹ.

## Azọn etọn taidi Aihundatọ de
To whenue e fo wepinplọn etọn godo to Ibadan, e yi otò Amẹlika tọn fihe e dó Ogbẹ Aihundida Nupinplọn-do-plọnnu tọn ai te he Ogbẹ lọ nọ yin yiylọdọ *Gbe African Review*  bọ yanwle yetọn wẹ nado ze Aṣa Ayọnu lẹ tọn daga. Ogbẹ ehe lẹpo wẹ nọ dó Avọ he dó  Aṣa Ayọnu lẹ tọn hia, bọ Aihun yetọn lẹ nọ yin bibasi to Wehọmẹ mẹyugbeji tọn lẹ kẹdẹ. Otò Kalifonia tọn mẹ wẹ e to azọn Aihundida he gando Otan go lẹ basi te.
Azọnwhe linlin tọn *CNN* nọ ylọẹdọ Otanpintọ. E wa lẹkọdo Togbo Nàìjílíà tọn mẹ po atọn to gbẹvi etọn lẹ mẹ bo dó azọnwhe Tele tọn he nọ yin *Nigerian Television Authority(NTA)* tọn ai to Owhe 1986. E saba nọ yin tlọntlọngbọn to Otan he tin to suhugan Aihun Nupinplọn-do-plọnnu tọn he Ola Balogun nọ dé tọn lẹ mẹ. E sọ yin dopo to aihundatọ he tin to *Kongi's Harvest* enẹ wẹ otanwe he Wole Soyinka kan lẹ mẹ.

## Aihun he mẹ e tọn te lẹ
**Kongi's Harvest*
*Ṣango (1997)

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jimmy Carter

**James Earl Carter, Jr.** (mẹhe yin jiji to azán tintan Kọ́yànsun 1924 - 2024) wẹ togán 39tọ he dugán to Amẹlika.
Yè na ẹn ajọ̀ tangan jijọho tọn *(Nobel Peace Prize)* na nukọnyiyi jijọho tọn to ojlẹ etọn mẹ wutu.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1924 lẹ
Jijọho

**Jijọho** yin ojlẹ he Avun kavi awhan depope ma tin. To ada he gblo mẹ, Jijọho zẹmẹdo ninọmẹ kọndopọ tọn abọẹ kavi whiwhẹ he ma yin aliglọnna gbọn nudepope dali, di whẹndo dé he ma do nuhe na wluii. Gbẹtọ susu lẹ pò tito lẹ po jlo Jijọho. Ogbẹ dopo he yin didoai nado hẹn Jijọho wa to Akọta lẹ ṣẹnṣẹn podọ nado hẹn podo wa na awhan lẹ wẹ, Alẹnu Akọta lẹ tọn. To whẹkẹwhan tintan godo whenue e ma glọnalina whẹkẹwhan awetọ, e yin adadiọna po kọndopọ Akọta lẹ tọn po he tẹnpọn nado hẹn aihọn tin to Jijọho mẹ. Ehe zẹmẹdo dọ eyin Akọta de yin awhantọn gbọn Akọta Devo dali bọ e ma yin ewọ wẹ dinho hagbẹ he po lẹ na yiavun  naẹ. Aliho ehe mẹ wẹ kọndopọ akọta lẹ tọn yiavunlọ na South Korea po Kuwait po te to whenue ye yin awhantọn. Martin Luther pẹvi kan to weklanhanmẹ etọn sọn ganhọ Birmingham tọn mẹ dọmọ Jijọho nugbo ma yin dọ hunyanhunyan ma na tin gbà,  ṣigba awusọhia whẹdida dodo tọn dona tin. To hogbe devomẹ Jijọho nugbonugbo hugan dọ nuhahun ma tin, amọ mẹtọnhopọn dona tin, enẹ wẹ nọ hẹn Jijọho wa. Afred Nobel dowatọ Ajọ whemẹwhemẹ tọn na nunina Vonọtaun de (*Nobel prize*) na mẹhe wá nususu nado hẹn jijọho tin to aihọn mẹ lẹ.

## Nuyise Sinsẹn Tọn Po Jijọho Po

Buddhist lẹ yise dọ alọ sọgan jẹ Jijọho go eyin yajiji lẹpo doalọte. Nado mọdọ yajiji  doalọte bọ Jijọho hẹnai mẹsusu tẹnpọn nado hodo nuplọnmẹ he yin yiylọdọ, Nugbo Gigonọ  Ẹnẹ́ Júù Lẹ tọn po Klistiani lẹ tọn po. Yise dọ Jijọho nugbo tọn nọ wa sọn haṣinṣan mẹdetiti tọn hẹ Jiwheyẹwhe po mẹ. Jésù Klisti he yin yiylọdọ Ahọvi Jijọho tọn to owe Isaiah tọn mẹ dọmọ yẹn jo Jijọho ṣie dó na mi, yẹn na Jijọho ṣie mi, yẹn ma na mi to aliho he mẹ aihọn nọ na mẹ te gba. Mí dike ahun mítọn biọ bẹwhlu mẹ blo, mi dibu blo. Jòhánù 14:27.

## Jijọho Ahunmẹtọn
Jodel Dossou

**Jodel Harold Oluwafemi Dossou** (mẹhe yin jiji to azán fọtọnnukunawetọ, Whejisun 1992 tọn) yin bọlu hotọ otò Benẹ tọn dé he ko ho bọlu hẹ bọlu-hogbẹ *Ligue 1 club Clermont* tọn po bọlu-hogbẹ otògbo Benẹ tọn po.

## Azọn etọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Joeboy

**Joseph Akinwale Akinfenwa-Donus** (mẹhe yin jij to azan konukundopotọ Nuwhàsun tọn to 1997), yin yinyọnẹn gbọn mẹsusu dali taidi **Joeboy**, e yin hanjitọ Naijilia-nu de he sọ nọ kan ohàn.

## Otàn vuwhenu etọn tọn podọ azọn etọn taidi hanjitọ de

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jimmy Johnson (aihundatọ)

**Jimmy Johnson** (1940 jẹ azán ṣiantọ̀ntọ Liyasun 2020) yin aihundatọ he yin tovi Naijilia tọn de, e yin wekantọ de podọ linlinnamẹtọ de, he mẹlẹpo yọnẹn taidi Okoro to adà he e yiwa to sinima *The Village Headmaster* mẹ he e basi to Nigerian Television Authority to owhe 1980 lẹ mẹ. To azán ṣiantọ̀ntọ Liyasun 2020 mẹ, Johnson  basi matintọ to Dotowhe Garki tọn mẹ to Abuja to whenuena e tindo owhe kande-awe.

## Azọ́n etọn
E bẹ azọ́n aihundida oploji tọn etọn jẹeji to otò Ibadan tọn mẹ to bẹjẹeji owhe 1960 lẹ tọn, Johnson wazọn hẹ Wole Soyinka to *Orisun Theatre Company* po *Mbari Club* po he yin fihe nuwiwa aṣa tọn he nọ dọn ayidonugo nukantọ lẹ, yẹdidenanutọ lẹ po hànjitọ vijiji Aflika tọn sọn aflikagbeji lẹ ji te, Amẹlikanu lẹ po kalebianu lẹ po , taidi  Soyinka, Ulli Beier, Chinua Achebe, Christopher Okigbo, Mabel Segun, J. P. Clark, Christopher Kolade, Lindsay Barrett, Demas Nwoko, Tunji Oyelana, Jimi Solanke po Bruce Onobrakpeya po.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
John Aiken

**Donald John Judson Aiken** (mẹhe yin jiji to azán tintan, Alunlunsun owhe 1932 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán awetọ, Abohusun owhe 2021 tọn) yin bọọlu ice hockey tọn hotọ de. 
E ho bọọlu ice hockey tọn na bọọluhogbẹ *Montreal Canadiens* tọn to *National Hockey League* mẹ to owhe 1957 po 1958 ṣẹnṣẹn. Eyin jiji do oto Arlington, Massachusetts tọn mẹ.
Aiken basi matintọ to azan awetọ Abohusun owhe 2021 tọn mẹ, to whenẹnu edo owhe 89. Otò etọn mẹ Massachusetts wẹ eku do.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (azán gbanewhedopotọ Nuwhàsún, owhe 1917 yi jẹ azán konukunawetọ Abohusun, owhe 1963 tọn)yin togbogan gbanatọ́ntọ oto Amẹlika tọn. Nọvisunnu etọn lẹ wẹ Robert F. Kennedy po Ted Kennedy po, bo sọ yin asu tintan na Jacqueline Kennedy Onassis.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
John Wesley

**John Wesley** (yin mẹ he yé ji to owhe 1703 jẹ Whejisun 1791). Yin yẹwhegan de to yovotomẹ. Eyin nukọntọ na *Revival Movement* he yin sinsẹn England tọn de he nọ yin yiylọdọ *Methodist*. Eyin dopo to dowatọ sinsẹn Methodist tọn lẹ mẹ, bo ko sọ wa sinsẹnzọn susu lẹ do sinsẹn lọ támẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1703 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1791 lẹ
Jon Arnett

**Jon Dwane "Jaguar Jon" Arnett** (Lidosun 20, 1935 – Alunlunsun 16, 2021) E yin banọhotọ oto Amẹlika tọn.  E tin to ogbẹ tintan banọhotọ Amẹlika tọn. 
E yin jiji to Los Angeles, California. E ho banọ hẹ Los Angeles Rams sọn 1957 jẹ 1963 podọ na ogbẹ Chicago  Bears sọn 1964 jẹ 1966.
Arnett basi matintọ to Alunlunsun 16, 2021 gbọn azọn ahun tọn dali to Lake Oswego, Oregon to whenue e tindo owhe 85.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jona Jang

**Jona David Jang** yin awhanfuntọ he ko yi gbọjẹ bosọ yin tohodọtọ to Otò Naijilia tọn mẹ. Bosọ du Ayinmatẹngan to ayimatẹn Plateau tọn mẹ sọn nuhe bẹ sọn owhe 2007. Enẹ wẹ whenue awhangbeyantọ he yinkọ etọn nọ yin awhanfuntọ lbrahim Babagida jẹ gandu do ayimatẹn Benue po Gongola po tọn ji. 
       

## Alọdlẹndonu lẹ
Jose Pliya

**Jose Pliya** (yin jiji to 17 Lidosun, owhe 1966 to Cotonou bo kú ɖò azǎn 12gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2025 tɔn gbè ɖò Miami) yin Wekantọ de, Anadena-aihuntọ dé po Aihundatọ dé po he wa sọn Otogbo Benẹ. To owhe 2003 mẹ e yin nina gigopanamẹnu na wekinkan he basi lẹ to *Académie française*.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn