open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Farasinmi

**Farasinmi** yin gbetato de he sẹpọ dogbo he tin Otogbo Naijilia tọn po Benẹ tọn po ṣẹnṣẹn to topẹvi Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn glọ. Todin, E nọ yin yiylọdọ Farasimẹ. Na e sẹpọ dogbonu wutu, gbẹtọ voovo lẹ wẹ nọ nọ gbetato ehe mẹ taidi Ayọnu lẹ, Definu lẹ, Torinu lẹ, Wemẹnu lẹ po mọmọ po sọyi.
Fatai Rolling Dollar

**Ahọvi Olayiwola Fatai Olagunju** he yin yinyọnẹn taidi **Fatai Rolling Dollar** (azan koatọn-nukunawetọ Liyasun owhe 1928 jẹ azan wiawetọ Ayidosun owhe 2013), yin hanjitọ otò Naijilia tọn, he azọnwhe *BBC* dekunnu etọn dọ hanjitọ he yin alọkẹyi lẹdo otò Naijilia tọn wẹ é yin.
E kú to azan wiawetọ Ayidosun owhe 2013 to whenuena e dó owhe kanwe-atọ́n (85), bo sọ yin pipa gbọn tògbogan dayi tọn otò Naijilia tọn Goodluck Jonathan dali.

## Otań gbẹzan etọn tọn
E bẹ gbẹzan hanjiji etọn tọn to owhe 1953 bọ sọ plónnu hànjitọ delẹ taidi Ebenezer Obey po matintọ Orlando Owoh po.
E yin yinyọnẹn gbọn aliho he e nọ yi alọ dó ho ginta etọn po awuyiya po dó. Rolling Dollar sìn ohàn he diyìn taun wẹ *Won kere Si Number Wa*.
To owhe 1957, e dó ogbẹ *eight-piece band* he nọ yin yiylọ dọ *Fatai Rolling Doller and his African Rhythm Band* po dote. Ye basi bladopọ ohàn susu tọn na azọnwhe *Philips West Africa Records*.

## Okú etọn
E kú to jijọho mẹ whenuena é to amlọn dọ́. E yin didi dó Ikorodu, to Awọnlin. Fatai Rolling Dollar wẹ yin hànjitọ he whẹ́n hugan to otò Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1928 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2013 lẹ
Fati Niger

**Binta Labaran** (he gbọn azọn yinyọnẹn dali yin yiylọ dọ **Fati Niger**) Yin hànjitọ podọ aihundatọ Naijilia tọn de, he do tẹnmẹyinkọ lọ "Gimbiya Mawakan to Hausa" (He lẹdogbedevomẹ etọn yin Ahọvi ohan Hausa tọn) Eyin jiji bosọ yin pinplọnwhẹn to Maradi Niger to fihe eyi wehọmẹ Qurani tọn whẹpo e do sẹtẹn wa Naijilia nado doafọna linlẹn hanjiji tọn etọn. Fati Niger ko basi bladopọ ohàn tọn ẹnẹ̀ he bẹ nudi ohan 500 linlan hẹn. E wa sọn akọ Hausa tọn mẹ.
## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Eniola Badmus

**Eniola Badmus** (yin jiji to azan ṣianwetọ Zósun owhe 1982), yin azọnyọnẹntọ aihundatọ to Otò Naijilia tọn mẹ, E yin Otankantọ bosọ yin Aslannọ. E wa yin yinyọnẹn taun to whenue e sọawuhia to aihundida lọ he hosọ etọn yin *Jenifa* to owhe 2008.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Ẹniọla yin jiji to Ayimatẹn Awọnlin to Otò Naijilia tọn mẹ. Eyi wehọmẹ dokọ tọn bosọ zindonukọn to Ijẹbu Ode. Enẹgodo e yi wehọmẹ Alavọ tọn *University of Ibadan* fihe e plọnnu gando Theatre Arts go, bosọ yi wehọmẹ Alavọ *Lagos state University* fihe e yi gbedewema M.Sc tọn to Economics mẹ te.

## Yanwle etọn
Yanwle Ẹniọla tọn to aihundida mẹ bẹjẹeji sọn owhe 2000 kakajẹ owhe 2008, to whenue e sọawuhia to aihundida awe ayọgbe tọn delẹ he hosọ etọn yin "Jenifa" po "Omo Ghetto" po. Aihundida awe ehelẹ wẹ hẹn ẹn zun mẹhe ye yọnẹn lẹdo pe sọmọ bọ e ko to awusọhia to aihundida yovogbe lọsu tọn mẹ to alọnu din.

## Aihundida he mẹ e sọawuhia te mẹ lẹ
*Jenifa
*Angelina
*Village Babes
*Oreke Temi
*Blackberry Babes
*Mr. & Mrs Ibu
*Wicked Step-mother
*Child Seller[9]
*Adun Ewuro
*Visa Lottery
*Ojukwu the War Lord
*Police Academy
*Not My Queen
*Battle for Justice
*Miss Fashion
*Eefa
*Omo Esu
*Black Val
*GhettoBred
*Househelp
*Karma
*Big Offer
*Jenifa
*Omo-Ghetto
*Daluchi
*Funke
*Miracle
*The-Spell
*Oshaprapra
*Omo ghetto the saga
*Akpe: Return of the Beast
*Swallow

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1982 lẹ
Epikule Lẹ Po Stoiki Lẹ Po

**Epikule lẹ po Stoiki lẹ po** yin hodotọ tamẹnuplọnmẹtọ voovo awe tọn. Depope to pipli awe lọ lẹ mẹ ma yise to fọnsọnku mẹ. Epikule lẹ yise dọ yẹwhe lẹ tin, ṣigba yé dọ dọ yẹwhe lẹ ma tindo ojlo to gbẹtọvi lẹ mẹ podọ yé ma nọ wà dagbe kavi sayana gbẹtọvi lẹ, enẹwutu nuhudo ma tin nado hodẹ̀ kavi sanvọ́ hlan yé. Epikule lẹ nọ pọ́n gbẹdudu hlan taidi nuhe yin nujọnu hugan to gbẹzan gbẹtọ tọn mẹ. Nulẹnpọn po nuyiwa yetọn lẹ po ma nọ do nujinọtedo walọ dagbe tọn hia. Ṣigba, yé nọ na tuli hagbẹ yetọn lẹ nado nọ jlẹkaji, na mọwiwà na gọalọna yé nado dapana nuhahun he gbẹdudu zẹjlẹgo nọ hẹnwa lẹ. Yé nọ plọnnu kiki nado duto obu po otangblo sinsẹ̀n tọn lẹ po ji. To vogbingbọn mẹ, Stoiki lẹ yise dọ onú lẹpo yin apadewhe yẹwhe dablu de tọn podọ ehe mẹ wẹ alindọn gbẹtọvi tọn wá sọn. Stoiki delẹ yise dọ alindọn na yin vivasudo to pọmẹ po aihọn po to gbèdopo. Stoiki devo lẹ yise dọ yigodo-yinukọn alindọn na wá lẹzun yẹwhe dablu ehe. Sọgbe hẹ tamẹnuplọnmẹtọ Stoiki lẹ, osẹ́n jọwamọ tọn lẹ hihodo wẹ nọ hẹnmẹ tindo ayajẹ.

Adà:Whenuho
Fatima Faloye

**Fatima Faloye** (yin jiji to Harlem, to tòdaho New York tọn mẹ), e yin vijiji Naijilia po Barbados po tọn bosọ plọnnu to Wehọmẹ Dalton tọn he tin to tòdaho New York tọn mẹ bo yi Wehọmẹ Alavọ New York tọn ga.
Faloye

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Fausat Adebola Ibikunle

**Fausat Adebola Ibikunle** yin Gandutọ na Lizọnyizọn tito na Ayimatẹn Kaduna Tọn (Ministry of Housing & Urban Development)

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Fausat Balogun

**Fausat Balogun** (yin yinyọnẹ̀n di **Madam Ṣajẹ**, yin jiji to azan Wiatọ̀ntọ́ osun Awetọ́ Owhe 1959 ) yin Aihundatọ sinimọto Naijilia tọn to Ayọgbe mẹ. E yi Tẹnmẹ-yinkọ lọ Madam Ṣajẹ to Owhe 1990 to Aihundida Televizion dé mi he Hósọ́ Etọ̀n yin Ẹ̀rín kèé kèé. Fausat kò tindo mahẹ́ to Sinima he Hugan Kanawe mẹ.
Fausat dà Aihundatọ Rafiu Balogun, mẹhe yin Ògán na ẹn Whẹpo yẹ dó elesakan. Ovi etọ̀n lẹ ko whẹn mẹho whẹpo e do diyin. Ovi etọ̀n tintan yin Anadenanutọ podọ viyọnnu etọ̀n yin Aihundatọ sinimọto tọn ga.

## Aihun etọn lẹ
**Oyelaja*
**Owo Onibara*
**Okan Mi*
**Akebaje*
**Ladigbolu*
**Morenike*
**Oko Mama E*
**Tanimola*
**Nkan Okunkun*
**Adufe*
**Leyin Akponle*
**Laba Laba*
**Itelorun*
**[[Omo Elemosho]]*
**Iyawo Ojokan*
**Ife Kobami*
**Gbogbo Lomo*
**Asepamo*
**Eto Obinrin*
**Iyawo Elenu Razor*
**Kokoro Ate*
**Omoge Elepa*
**Olaitan Anikura*
**Oju Elegba*
**Langbodo*
**Ologo Nla*
**Abgara Obinrin*
**Eepo*
**Moriyeba*
**Orisirisi (Kose Gbo)*
**Serekode*
**Ojo Ikunle*
**Alase Aye*
**Imported Lomo*
**Adun Ale*
**Ileri Oluwa*
**Ogbun Aye*
**Omo Pupa*
**Òmìn*
**O Ti Poju*
**Olowo Laye Mo*
**Irenimoyan*
**Alaimore*
**Olasunkanmi*
**Salawa*

## Ohia Yẹyidogonamẹ̀ tọn
To Owhe 2016, ogbẹ́ *City People Entertainment Awards* na ẹn ohia yẹyi dogonamẹ̀ tọn vonọtaun dé na azọ́n sinsinyẹ́n he e wa na nukọnyiyi Ògbẹ́ Aihundida Sinimọto tọn to Naijilia.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Kanṣadopọ intẹnẹti tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Fausto Gaibor García

**Fausto Feliciano Gaibor García** (mẹhe yin jiji to azán koatọntọ Alunlunsun owhe 1952 tọn bo nọgbẹ jẹ azán enẹtọ owhe 2021 tọn) yin Ecuadonu he yin sinsẹnbabisitọ Katolik tọn dé. E yin sinsẹngan Katolik Tulcán tọn dé bẹsọn gblagbla owhe 2011 tọn jẹ whenuena e basi matintọ to 2021. Gaibor García yin jiji to otò Guaranda, Ecuador tọn mẹ. Gaibor Garcia kú to Tulcán, Ecuador to azán ẹnẹtọ Ayidosun owhe 2021 tọn to whenue e tindo owhe 69.

## Alọdlẹndonu lẹ̀

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Federal Neuro Psychiatric Hospital, Yaba

**Federal Neuro Psychiatric Hospital**, he sọ yin yinyọnẹn taidi **Yaba Psychiatric Hospital** kavi **Yaba Left**, yin dotowhé daho apọnmẹzọ̀n tọn Otò Naijilia tọn he tin to Yaba, to ṣẹnṣẹn Awọnlin tọn mẹ.

## Whenuho
Dotowhé apọnmẹzọ̀n tọn Yaba tọn yin didoai to owhe 1907 mẹ to Awọnlin taidi fibẹtado Yaba tọn.
Nukunpedomẹgo apọnmẹzọ̀n tọn nọ yin bibasi gbọn dotozọnwatọ lẹ dali whẹpo e do nọ jẹ doto-apọnmẹzọ̀n tọn lẹ de he ye sọ nọ yin yiylọdọ; psychiatrists po psychologist po.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Federal Polytechnic, Bida

**Federal Polytechnic, Bida tọn** yin wehọmẹ nuyọnẹn wintinwintin tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn, to ṣẹnṣẹn agéwaji Naijilia tọn. E bẹ azọ́n jẹeji to owhe 1977 tọn mẹ.

## Whenuho
Wehọmẹ Federal Polytechnic Bida tọn yin didoai to owhe 1977 tọn mẹ to whenue was Federal Government basi nudide lọ nado sẹtẹ̀nna wehọ lọ do Bida. Jẹnukọnna whenẹnu, Federal College of Technology, Kano wẹ e yin.

Owhe nupinplọn tọn etọn bẹjẹeji to Lidosun 1978 tọn po wehọmẹvi 211, mẹplọntọ daho 11 po mẹplọntọ pẹvi 33 po po. Federal Polytechnic, Bida  yin wehọmẹ azọ́nplọnmẹ alavọ tọn Federal Government tọn de to  Bida to ayimatẹn Niger tọn to Naijilia. To alọnu din, wehọ lọ má do adà nuplọnmẹ tọn ṣinawè ji.

## Adà Wehọ lọ tọn lẹ
Wehọ lọ má do adà voovo ṣinawe ji, ehelẹ wẹ:
*School of Applied and Natural Sciences *(Wehọmẹ nuplọnmẹ Lẹnunnuyọnẹn onú jọwamọ tọn lẹ po yọn-na-yizan yetọn po)* 
*School of Business Administration and Management *(Wehọmẹ nuplọnmẹ Tito Ajọwiwa tọn po nukúnpipedego po)* 
*School of Engineering Technology *(Wehọmẹ nupinplọn Awuwiwlena Nuyizan Nuyọnẹn Wintinwintin tọn)* 
*School of Basic and General Studies *(Wehọmẹ nupinplọn gando onú paa lẹ go tọn)* 
*School of Environmental Studies *(Wehọmẹ nupinplọn sisosiso lẹ gando Lẹdo go tọn)* 
*School of Financial Studies *(Wehọmẹ nupinplọn sisosiso gando Akuẹzinzán go tọn)* 
*School of Information and Communication Technology *(Wehọmẹ Nudọnamẹ po to Hodọdopọ Nuyọnẹn Wintinwintin tọn po tọn).*

File:Bida.poly MSI Building 02.jpg|MSI building
File:Bida.poly Twin lecture theatre 19.jpg|Twin lecture theatre
File:Bida.poly Public Administration 21.jpg|Department of Public Administration
File:Bida.poly Campus grounds 06.jpg|Students on campus grounds
File:Bida.poly Convocation Arena.jpg|otẹ̀n he mẹ yè nọ pli do
File:Bida.Poly Campus views 08.jpg|Polytechnic Campus grounds
File:Bida.poly Main gate 10.jpg|Họngbó daho lọ
File:Bida.poly Side View of Library.jpg|Wesẹdotẹn Wehọ lọ tọn 


## Sọ Pọ́n
*Todohukanji wehọmẹ nuyọnẹn wintinwintin tọn lẹ tọn to Naijilia

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Wehọmẹ lẹ
Femi Gbajabiamila

**Femi Gbajabiamila** (yin jiji to azán konukunatọntọ́ Ayidosun owhe 1962). E yin whẹyidọtọ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Femi yin Ogán to tohodọgbẹ *All Progressives Congress*, bo sọ yin Ogán osẹ́n-doaitọ lẹ tọn to Otògbo Naijilia tọn mẹ. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Olufemi Hakeem Gbajabiamila yin jiji to azán konukunatọntọ́ Ayidosun owhe 1962 na Mẹdaho Lateef Gbajabiamila po Whési Olufunke Gbajabiamila to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otògbo Naijilia tọn. Femi yi wehọmẹ dokọ̀ tọn etọn tọn to *Lagos Mainland Preparatory School*. Enẹgodo wẹ e yi Wehọme daho to Awọnlin *Igbobi College* he tin to Ayimatẹn lọ tọn

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1962 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Femi Falana

**Femi Falana** (Gbẹtọ nukundeji Naijilia tọn) E yin whẹyidọtọ podọ ojlọjẹhoyinamẹtọ otò Naijilia tọn. E yin jiji to azan gban-tọ́ Awèwèsun, owhe 1958. E ze agba ahọlududu tọn to Ayimatẹn Ekiti Tọn mẹ to owhe 2007, ṣigba e gbọ agba zize tọ tọn to tonuwatọ NCP he ko yi whenu do du azinponọ tonudọgbẹ lọ tọn glo to owhe 2011 to otò Naijilia tọn mẹ. Mọdopolọ eyin otọ na óvisunnu
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan** eyin Pọtuganu bo yin jiji to (owhe 1480 - 27 Lidosun 1521). 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1480 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1521 lẹ
Fide lẹ de to Vonọtaun to Gbagli

Whenuho todaho Gbagli tọn ko zọn bọ mi ní mọ dọ Gbagli yin ofi Vonọtaun de to otò Naijilía tọn mẹ.
Ofi tangan delẹ to Gbagli die:
*Wehomẹ tintan na yọpọvu lẹ to Awọnlin.
*Petlezin tintan to otò Naijilia tọn mẹ.
*Nuhoho-pọntẹn do kanlinmọ lẹ na kanlínmọ sin Ajowíwa.
*Agia-tin.
*Tẹ́pá yẹwhehodọtọ tomẹyitọ yovo lẹ tọn. 
*kanlinmọ tọto.
*Ahi kanlinmọ lẹ tọn.
*Wehomẹ daho na Ahọluduta azọnwatọlẹ tọn.
*Otọto Gbagli tọn.
*Họnme Aholu Gbagli tọn.
*Pamehe Gandu Williams Faremi Seriki Abas.
*Fide kanlinmọ nọ jẹ bo ma gan lẹkọ yi whegbe.
*Họme Agbegbe Gandutọ tọn
Fred Amata

**Fred Amata** yin aihundatọ Otò Naijilia tọn, sinimabayitọ po anadenanutọ dé po.
E plọnnu gándo *Theatre Arts* go to Wehọmẹ Alavọ Jos tọn, ayidonugo yin nina Fred to owhe 1986 na ada he e yiwa to sinima he hosọ etọn yin *Legacy* mẹ.
E to sinsẹn todin taidi Ogán na Directors Guild of Nigeria, sọn azan ko-atọ́n-nukun-awe, Afínplọsun, owhe 2016 tọn mẹ.
## Delẹ to aihun he e da lẹ mẹ
**Legacy* (1996)
**Mortal Inheritance* (1996)
**Light & Darkness* (2001)
**My Love* (2002)
**Keeping Faith: Is That Love?* (2002)
**Black Mamba* (2002)
**The Return* (2003)
**Hand of God* (2003) - Nnamdi
**Dangerous Desire* (2003)
**The London Boy* (2004)
**A Kiss From Rose* (2004)
**Fated* (2005) - Jude (Nigerian Version)
**Wheel of Change* (2005)
**Hidden Treasures* (2005)
**Emotional Hazard* (2005) - Chidi
**Anini* (2005) - Baba Kingsley
**She: You Must Obey* (2006)
**She2: You Must Obey* (2006)
**She3: You Must Obey* (2006)
**Family Affair* (2006)
**The Amazing Grace* (2006) - Etim
**The Empire* (2006) - Tony Odogwu
**Letters to a Stranger* (2007) - Fredrick Okoh
**Dear God* (2007)
**Blindfold* (2008)
**Freedom in Chain* (2009)
**Black Gold* (2011) - Gideon White
**Black November* (2012) - Gideon White
**Road to Redemption* (2016) - Aminu
**Stormy Hearts* (2017) - Mr. Bako
**The Sessions* (2020) - Mr. Oghenekaro
**RattleSnake: The Ahanna Story* (2020) - Senator Obasi

## Pọnfi dogọ
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Fireboy DML

**Adedamola Adefolahan** (mẹhe yin jiji to azan atọ́ntọ Afínplọsun tọn to 1996) yin yinyọnẹn gbọn mẹsusu dali taidi **Fireboy DML**, e yin hànjitọ Naijilia-nu de. E bẹ hànjiji-zọ́n etọn jẹeji to ogbẹ́ hànjitọ lẹ tọn *YBNL Nation* glọ, yèdọ ogbẹ́ de he nọ ze ohàn do kanji, he yin didoai gbọn Olamide dali, mẹhe ewọ lọsu yin hànjitọ Naijilia-nu de ga.

## Otàn vuwhenu etọn tọn
### Azọn etọn taidi hanjitọ de

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1996 lẹ
Frederick Faseun

**Frederick Isiotan Faṣeun** yin jiji to azán ko-nukundopotọ osun sinẹnẹtọ owhe 1935 tọn (21 Avivọsun 1935 - 1 Alunlunsun 2018). E yin mẹhe nọ basi Amasin yovo tọn bọ sọ yin Anadenanutọ po Azinponọ na ogbẹ́ Oodua (OPC) Naijilia tọn lẹ tọn.

## Wehihia po oyọnẹn amasin yovo tọn etọn
E hiawe to wehọmẹ *Blackburn College* bo zindonukọn to wehọmẹ Alavọ Aberdeen tọn he yin wehọmẹ oyọnẹn Amasin tọn. E sọ hiawe to otò *Liverpool* tọn mẹ to wehọmẹ yidogọ tọn (Post Graduate School) whẹpo e do lẹzun wehọmẹvi to *Royal College of Surgeons*. To owhe 1976, E Yì hiawe  dogbọn *Acupuncture* go to otò China tọn mẹ dogbọn wehọmẹ vọnu he ogbẹ́ Agbasalilo tọn lọ zedai po alọkọndopọ ogbẹ́ *United Nations* tọn po.

## Kanvinvan etọn to tonudidọ mẹ
To owhe 1977, e dlẹnkan na wehọmẹ *Acupuncture* tọn yì wehọmẹ Alavọ dotozọn tọn. E kanwe bo jo azọ́n dó to owhe 1978, bo dó dotowhe (Besthope Hospital and Acupuncture Centre) ai, dotowhe ehe diyin taun to mẹwiwigbeji. E sọ dó ogbẹ́ Oodua (OPC) tọn ai nado yitẹn Moshood Kaṣimawo Ọlawale Abiola tọn, he yin ayọnu vijiji dé he dudeji to vobibla whenu to azán wiawetọ osun sidopotọ owhe 1993 tọn mẹ. Ṣigba gandudu awhanfuntọ Ibrahim Babangida tọn wa dó bẹwlu eḿẹ. Fasehun yin wiwle, bo yin susú dó ganmẹ na osun fotọnnukunẹnẹ sọn 1996 jẹ 1998 to gandudu Awhàngan Sanni Abacha tọn glọ.

## Oku etọn
Faseun basi matintọ to dotowhe *Lagos State University Teaching Hospital* to Ikeja to Ayimatẹn Awọnlin tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2018 lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ
Françoise Arnoul

**Françoise Arnoul** (ji Françoise Annette Marie Mathilde Gautsch; 3 Ayidosun 1931 – 20 Liyasun 2021) E yin jiji to Algeria podọ aihundatọ flansegbe tọn. E yin yinyọẹn ganji to gblagbla owhe 1950 tọn. Arnoul yin jiji to Constantine, Algeria. 
E yin yinyọnẹn na ada etọn to aihun *Forbidden Fruit (1952), French Cancan (1954), Testament of Orpheus (1960)* po *Le Diable et les dix commandments (1962)* po mẹ.
Arnoul basi matintọ to 20 Liyasun 2021 tọn to Paris sọn azọn *Alzheimer's disease* tọn dali podo owhe 90 po.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Gabaro

**Ahọlu Gabaro** (yinkọ etọn jọun wẹ Guobaro) he Duahọlu sọn owhe 1669 jẹ 1704 wẹ yin Ahọlu atọ̀ntọ He dugan to Ayimatẹn Awọnlin tọn, e yin visunnu Ahọlu Ado tọn, podọ eyin ovivi Ashipa tọn. Nọvisunnu etọn lẹ wẹ Akinsemoyin, po Erelu Kuti po.

## Ahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn
Po Alọ̀kọndopọ Ovivi Olofin tọn po, Gabaro sẹtẹn na Ganzinpo etọn sọ́n Lopo Iddo tọn  yí Lopo Awọnlin tọn he ko yin didoai, podọ Iga  Idunganran nado yin fininọ etọn.

Taidi Otọ́ etọn Ado, e nọ yí takuẹ sọn mẹjidugando etọn lẹ sí bo nọ sú í na Ahọlu Benin tọn. Ahọlu Gabaro ze  gandudomẹji Agbàgogan lẹ tọn de dai bo ze aṣẹpipa do alọmẹ na kúnkan Olofin tọn lẹ nado dugán taidi Agbàgogan lẹ, bosọ hẹn ye nado nọ ṣinyọ́n gbákun wéwé nado hẹn ye gbọnvona ahọvi Benin tọn lẹ he nọ ṣinyọ́n  gbákun avọ̀ sẹ́danọ lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gbagli

**Gbagli** yin tòpẹvi he tin to huto de, yèdọ tòpẹvi whenuho tọn de podọ e sọ yin lẹdo gandudu dokọ̀ tọn de he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn glọ to Naijilia. Gbagli yin yinyọnẹn to lẹdo lọ mẹ taidi Gbagle kavi Gbagli.
Gbagli tin to ṣẹnṣẹn ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ bo ma dogbo hẹ togbo Benẹ tọn, enẹ dohia dọ e yin dogboto na otò Naijilia tọn hẹ togbo daho Benẹ tọn. Taidi kandai mẹhihia tọn he wa aimẹ to 2006, bẹplidopọ mẹhe tin to  otò Gbagli tọn mẹ lẹ wẹ yin 241,093.

## Agbegbe he e tin te
Gbagli yin otò de he tin to tọ̀pa to wheyihọwaji Naijilia tọn. E sọ yin otò de he do dogbo hẹ gulf of guinea to agbegbe huwaji wheyihọ tọn. Gbiblo etọn wẹ maili kandenukunatọn to huwaji-agewaji, Awọnlin tọn bosọ dó gbiglo maili gbanukunawe hlan wheyihọwaji Sẹmẹ tọn he yin gbetato de he do dogbo hẹ togbo daho Benẹ tọn. Dile mi ko yọnẹn dọ otò Gbagli tọn tin to otọ̀to, enẹ zọn bọ e nọ boawu nado zingbejizọnlin gbọn otọ̀ji sọn Awọnlin yì Họgbonu to Benẹ, tẹnmẹ he tin to huto wayi nọwheto yì maili dopo dó yede lẹ. Doyiyi osin lọ lẹ tọn sọ nọ diọ sọgbe hẹ ojlẹ he mẹ yé tin te, to whedelẹnu e nọ yido sọ metlu atọ̀n amọ to whedevolẹnu metlu dopo. Whevi wunmẹwunmẹ lẹ wẹ tin to otọ Gbagli tọn mẹ taidi Owẹ, Tunvi, Tọyu, Degọn, Agasa, Ojẹ, Asọ̀n, Bonga po Pomparo po. Otọ̀ ehelẹ nọ dó ojẹ̀ to whedelẹnu, amọ ojẹ̀ lọ sọ nọ yì ni eya. Tosisa wheyihọ tọn po otọ̀ Yewa tọn po wẹ nọ sa biọ otọ̀ Gbagli tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu


Adà:Naijilia
Gbako

**Gbako** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Lemu tọn mẹ to agéwaji to alihiamẹnu 9°24′00″N 6°02′00″E ji. Tọsisa Kaduna tọn  *(Kaduna River)* wẹ lẹdo dogbó etọn pé.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,753 lẹdo pé bọ gbẹtọ sọha 127,466 wẹ yè mọ hia to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ 912.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Gbenga Adeboye

**Elijah Oluwagbemiga Adeboye** yin jiji to azan gbantọ Zósun owhe 1959, e basi matintọ to azan gbantọ Lidosun to owhe 2003.

## Bẹjẹeji Gbẹzan etọn tọn

Elijah Oluwagbemiga Adeboye yin jiji to òtò Ọdẹomu tọn mẹ to Ayimatẹn Ọṣun tọn to age yi huwaji gblamẹ to otogbo Naijilia. Adeboye yin dopo to akonka hodọtọ to ladio aimatẹn Awọnlin tọn lẹ mẹ to owhe 1980 tọn lẹ gblamẹ, finẹ wẹ ye naẹn yinkọ lọ Funwọntan Oduọlọji te.
Nukúnmọ̀númabàpò Naijilia sin Vi he yin aihundatọ de yinkọ etọn nọ yin Idowu Filipi, gbẹtọ lẹ sọ nọ ylọ ẹ dọ Iya Rainbow do Elija Oluwagbemiga Adeboye hia taidi mẹhe nọ do nukiko gbẹtọ lẹ hugan, wlẹ dọtọ de, mọdopolọ e nọ tlualọ, eyin mẹhe nọ nanu mẹ sọn ahunmẹ wa. Iya rainbow tlẹ dọho gando lehe e na emi ohun yọyọ tintan to gbẹzan emitọn mẹ. E sọ yin dopo to ajọwatọ titengbe de to fi susu to aihọn mẹ whẹpo e do jẹ azọn *Ayi* tọn sọn nudi 2002, e wa bayi matintọ to azan gbantọ, lidosun, owhe 2003.

## Mi sọ pọn fi
Yinka Ayefele payi Olugbenga Adeboye

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1959 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2003 lẹ
Gbéyantọ

**Gbéyantọ** yin mẹhe nọ yi zungbomẹ nado din kanlin bo hui. Kanlin po gbẹtọvi lẹ po nọ yangbé na nududu. Sọn hohowhenu gbọn wẹ gbẹtọvi lẹ ko nọ yangbé. Ye nọ zan owhán, todin gbẹtọ lẹ nọ zan óso po ogá po. Mẹdelẹ no hu kanlin na nuzinzan devo lẹ taidi na avọ kavi adọtẹn. kavi nado do yẹyigona owhe de kavi nado sa. To fidelẹ, gbeyinyan tindo osẹn delẹ. Gbeyinyan sogan yin nudagbe nado de kanlin ylankan lẹ po. Gbeyinyan ko zọn bọ kanlin delẹ ma yọn mọ ba.

## Alọdlẹndo lẹ
Genevieve Nnaji

**Genevieve Nnaji** (yin jiji to Azan Atọntọ osun Atọntọ owhe 1979 tọn) eyin Mbaise vijiji to Ayimatẹn Imo tọn mẹ, to Oto Naijilia tọn mẹ. Eyin Aihundatọ sinnimọto Naijilia tọn. To owhe 2003 tọn mẹ, Eyi Nunina Akedemi sinimọto Aflika tọn taidi Aihundatọ yọnnu he yọnhugan.

## Vuwhenu etọn
Genevieve Nnaji whẹn to Awọnlin. Ewọ wẹ ovi ẹnẹtọ to ovi ṣinatọn  he mẹjitọ Etọn lẹ tindo mẹ, wesetọ wẹ mẹjitọ Etọn lẹ, otọ etọn wazọn taidi nuyọnẹntọ to zomọ kọn Onọ Etọn yin mẹplọntọ.Eyi wehọmẹ *Methodist Girls College* tọn to oto Yaba tọn mẹ, Enẹ godo e biọ wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn.Finẹ wẹ ejẹ Azọn Aihundida tọn Etọn wa te ji pẹdepẹde bo wa lẹzun Aihundatọ de to *Nollywood*.

## Alọnuzọn
Nnaji bẹ azọn etọn jẹeji sọn ovuwhenu etọn to Aihun Television Repples tọn to whenuena e gbẹ yin owhe ṣinatọn mẹvi. E basi Nujijla Àjọ nẹmu de na pronto po Avọyandi po. To 2004 e lẹzun nukunmọnu na adi lilẹ Lux tọn, ehe hẹn Ale daho wa na ẹn. To 1998 Whenue eyin owhe fọtọnnukunẹnẹ mẹvi,eyin didohia to sinnimọto Naijilia tọn he nọ yin Most Wanted mẹ. Enẹgodo ewọ lọsu sọ Basi sinimọto lẹ taidi Last Party, Mark of the Beast po Ijele po. E ko kọnawudopọ to sinnimọto he sọ kanwe lẹ to Nollywood. Nnaji ko yi Nunina susu na azọn Etọn lẹ wutu dopo to emẹ wẹ yin aihundatọ yọnnu he yọnhugan na owhe 2001 tọn to City People's Awards. E sọ yi Nunina na Aihundatọ yọnnu lẹ tọn na Owhe 2005 tọn to Aflika. To 2004 E doalọ wemẹ po Azọnwhe he de ohan tọn to togbo Ganah tọn EKB Records tọn nado de ohan tọn whla tintan Hosọ ohan lọ tọn wẹ one Logologo Line, ohan kọndopọ R & B tọn, Hip-Hop po Urban tọn po. To owhe 2008 tọn mẹ, E hun azọnwhe Avọtitọ tọn he nọ yin "*St. Genevieve*" ehe sọ nọ hẹn Ale susu wa na ẹn. To Nollywood, Genevieve yin dopo to mẹhe Azọnkuẹ etọn suhugan lẹ mẹ.

## Sinimọto etọn lẹ
Owhe sinimọto Aihun Gbẹdohẹmẹtọ

## Alọdlẹdonu lẹ

## Kanṣadopọ to nọtẹn Intẹnẹt tọn ji

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1979 lẹ
Gentle Jack

**Gentle Jack** (yin jiji to owhe 1970) yin aihundatọ Otò Naijilia tọn de he ko sọawuhia to sinima susu lẹ mẹ, bosọ nọ yidogọna nukọnyiyi po dagbemẹninọ azọnwhe sinima Otò Naijilia tọn po. E daihun de he hosọ eton yin Vuga, he tin to Kandai he yin dopo to sinima Otò Naijilia tọn owhe 90s lẹ po 2000s lẹ po he ma sọgan yin winwọn pọn gbede dile magazine pulse dọ do.
Gentle Jack diblayi gbẹzan etọn lẹ po dó nọ Naijilia. Ṣigba to Zósun, owhe 2018 tọn mẹ, e lẹkọ do Otò Port Harcourt tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1970 lẹ
Gandutọgbẹ́ Togbogan Goodluck Jonathan Tọn

**Gandutọgbẹ́ Togbogan Goodluck Jonathan Tọn** lẹ yin dide gbọn Tẹnmẹpọnnatọ Togbogan Goodluck Jonathan, to osẹ vude godona whenue e jẹ ganji nado pọntẹnmẹ na Togbogan whelọnu tọn he bẹ azọ̀n de he wayi ogbẹ etọn yedọ Togbogan Umaru Yar'Adua.

## Gandutọgbẹ́ tintan he ede lẹ - 2010
To Azan Wiatọntọ Alunlunsun Owhe 2010 tọn, dopo to whẹdọtẹn togbo lọ tọn he klo hugan lẹ mẹ na aṣẹ Jonathan nado deanana azọnwatọ lẹ to whenuena Togbogan Yar'Adua din pọngbọ sọyi Saudi Arabia, bọ to Azan ṣiẹnẹtọ Afínplọsun Owhe 2010 tọn ye sọ na ẹn aṣẹ nado wazọn taidi Togbogan de kaka bọ Yar'Adua nado mọ pọngbọ bo lẹkọ do azọn etọn kọn. To Azan aotọ Afínplọsun Owhe 2010 tọn, Jonathan deazọnpọna Devizọnwatọ Dodojininọ tọn Michael Aondoakaa bọ elẹzun Devizọnwatọ Azọn Vonọtaun lẹ tọn, bo wa ze Prince Adetokunbo  Kayode do otẹn etọn hoho lọ mẹ.
Jonathan jo Gandutọgbẹ́ Yar'Adua's depo lẹ do kakajẹ Azan Fọtọnnukundopotọ Whejisun Owhe 2010 tọn, enẹgodo wẹ e gbayedo bo vọ etọn lẹ yí na delẹ to ye mẹ kan jlọjẹ he e do nado yin Togbogan se.
To Azan ṣidopotọ Lidosun Owhe 2010 tọn mẹ, Jonathan bẹ Gandutọgbẹ́ etọn yọyọ lẹ biọ họmẹ. Enẹgodo Yar'Adua basi matintọ to Azan atọ́ntọ Nuwhasun Owhe 2010 tọn, bọ Jonathan yin zizedo ganzinpoji taidi Togbogan de to azan etọn awetọ gbe.

## Devizọnwatọ he tin to Gandutọgbẹ́ tintan he eyi lẹ mẹ wẹ:

## Gandutọgbẹ́ he evọ dé to Liyasun 2011 tọn lẹ
To Liyasun Owhe 2011 tọn mẹ, to whenuena e bẹ gandudu etọn awetọ jẹeji e de Gandutọgbẹ́ yọyọ devo lẹ.

Mẹ ehe lẹ wẹ:

## Alọdlẹndonu lẹ
Gaziza Abdinabiyeva

**Gaziza Abdinabiyeva** (yin jiji to azán atọntọ, Alunlunsun, owhe 1984 jẹ azán ko-atọ́n-nukun-atọ̀ntọ, Lidosun, owhe 2021 tọn mẹ) yin aihundatọ oploji tọn otò Soviet tọn, enẹgodo e sọ yin aihundatọ oploji tọn otò Kazakhstan tọn. E mọ nunina susu lẹ yí he bẹ nunina Kumet tọn po Parasat tọn po hẹn. Abdinabiyeva basi matintọ to azan fọtọ̀n-nukun-atọ̀ntọ, Lidosun, owhe 2021 tọn mẹ. Owhe etọn lẹpo yin kande-gban-nukun-atọ̀n.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1984 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Georg Gallus

**Georg Gallus** yin jiji to (azán ṣidopotọ Liyasun owhe 1927 je azán wiatontọ Avivọsún owhe 2021). Ewọ yin tonudọtọ́ Germany tọn, yin hagbẹ *Free Democratic Party tọn (FDP).* Bo ka só yin hagbẹ plidọpo tonudọtọ́ le tọn de bẹsọn owhe 1970 kakajẹ owhe 1994. Gallus yin jiji to oto Hattenlofen (he wa nọ yin yiylọ to godomẹ dọ Baden Wurttemberg. 
Gallus kú to azán wiatontọ Avivọsún owhe 2021 to Hattenlofen to owhe 94 mẹvi me

## Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1927 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
George Calil (Ajọwatọ)

**George Calil** (basi matintọ to owhe 1967) yin otovi Lebanoni tọn, e sọ yin ajọwatọ de he hun ajọwhe etọn do Otogbo Naijilia tọn mẹ, to Ayimatẹn Kano tọn mẹ. E yin dopo to azinin-jọwatọ daho he to otò lọ mẹ lẹ mẹ. E wa, bo sọ nọ otogbo lọ mẹ sọn owhe 1940 jẹ 1960 lẹ, podọ eyin ajọwatọ nukundeji he diyin de to Ayimatẹn Kano tọn podọ to Ayimaten devo lẹ lọsu ga, to otogbo Naijilia tọn mẹ. George Calil wa Ayimaten Kano tọn mẹ to owhe 1928 tọn podọ to ojlẹ pede godo ejẹ Azininjọwaji, bo gbọnmọ dali bo whlenagba bo dudeji taidi ajọgbowatọ ajọ etọn tọn, eyin azọnyọnẹntọgan ajọ lọ tọn. To owhe 1951 e do azọnwhe azinmi dida tọn ai to Ayimatẹn Kano tọn mẹ, enẹ godo e sọ do azọnwhe Abounzẹn tọn ai abounzẹn afuyẹgan tọn he ye do nọ do osin zozo kavi osinmiawu adoji. To enẹgodo ye sọ nọ mẹ̀ abounzẹn sika tọn ga po agbanvla nududu tọn lẹ po.
Enẹgodo ye sọ nọ wa ajọ azọnwanu Ayihungan (pípá) tọn bo nọ saẹ na Ayihun zọnwatọ lẹ, to Otogbo Naijilia tọn mẹ. E basi matintọ to 1967, bọ ovi e tọn lẹ Ely Calil po Bernard Calil po wẹ wá jẹ Nukunpedo ajọ etọn go ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
George H. W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (mẹhe yin jiji to azán wiawetọ Ayidosun tọn to 1924) wẹ yin togán 44tọ otò Amẹlika tọn. Yinkọ asi etọn tọn wẹ Barbara Bush. Ewọ wẹ otọ́ togán hoho Amẹlika tọn he nọ yin George W. Bush.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1924 lẹ
Giuseppe Galante

**Giuseppe Galante** (yín jiji to azan aweto, Zósun tọn to owhe 1937 jẹ azan kò tọ, Awewesun tọn owhe 2021) yin aze-kuntọ́ aihundida lanmẹyiya tọn de son Otò Italy tọn mẹ. Galante yín jiji to Domaso to Italy. E mọ ajọ̀ fataka tọn de yí to agbawhinwhlẹn Olympic tọn to 1960. E sọ mọ devo yí to 1964.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Gloria Bamiloye

**Gloria Olusola Bamiloye** yin aihundatọ nupinpọn-do-plọnnu, sinima-bayitọ, aihun-bayitọ po anadenanutọ dé po he yin Naijilia-nu dé. E tin to mẹhe dó *Mount Zion Drama Ministry* ai lẹ mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji dó Ilesa, tòdaho de mẹ to Ayimatẹn Osun Tọn to Hùwaji-Whèyihọ tọn Otò Naijilia tọn.
E yi Divisional Teachers Training College to Ipetumodu fihe e plọnnu gándo mẹpinplọn go te. E mọ Mike Bamiloye to owhe 1983 tọn mẹ bọ e wlealọ hẹ.
Yé omẹ awe lẹ nọpọ bo do Mount Zion Faith Ministry ai to azan atọ́ntọ́, Avivọsun, owhe 1985 tọn mẹ.
E ko tọ́n to sinima susu lẹ mẹ, e ko deanana bosọ da aihun nupinplọn-do-plọnnu po sinima susu otò Naijilia tọn lẹ po.
To owhe 2002 mẹ, e kan wema de he hosọ etọn yin "The Anxiety of Single Sisters".

## Delẹ to aihundida etọn lẹ mẹ
**Agbara Nla* (1992)
**Apoti Eri*
**Just A Little Sin*
**Story Of My Life*
**Blood On The Alter*
**Wounded Heart*
**The Great Mistake*
**The Haunting Shadows 1* (2005)
**The Haunting Shadows 2* (2005)
**The Haunting Shadows 3* (2005)
**Shackles 1* (2019)
**Shackles 2: Fetters of Iron* (2020)
**Higher Calling* (2020)
**My Mother-in-law 1* (2020)
**My Mother-in-law 2* (2020)
**My Mother-in-law 3* (2020)
**My Mother-in-law 4; episodes 1-4* (2021)

## Pọnfi dogọ

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gregory Peter XX Ghabroyan

**Krikor Bedros XX Gabroyan**, I.P.C.B Armenian bosọ yin yinyọnẹn to Glẹnsigbe mẹ taidi Gregory Peter XX podọ to Flansegbe mẹ taidi Grégoire Pierre XX, (e yin jiji to azán wiẹnẹtọ Abọ̀húnsun tọn, to owhe 1934 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azán koatọ̀ntọ  Nuwhàsun tọn, to owhe 2021 tọn mẹ). E yin tatọ́-tònọ ṣọsi Katolik Cilicia otò Armenia tọn, e yin dide do otẹn lọ mẹ to azán konukunẹnẹtọ Avivọsun tọn, to owhe 2015 tọn mẹ. E yin jiji to otò Aleppo, Syria tọn mẹ. Krikor Bedros XX Gabroyan kú to azán koatọ̀ntọ Nuwhàsun tọn, to owhe 2021 tọn mẹ, to Belnut, Lebanon to whenue e yin owhe kanweṣidopo mẹho. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Guillermo Galeote

**Guillermo Galeote** yín jiji to (azán sidopotọ Nuwhàsun owhe 1941 - azan gbanewhèawetọ osun Alunluntọn owhe 2021). Yin tonudọtọ podọ amasinzonwatọ Spain-nu de po. E yin dopo to hagbẹ *Spanish Socialist Workers Party* tọn lẹ mẹ. Galeote yin jiji to *San Sebastián* to Spain. Galeote yín dopo to hagbẹ *Congress of Deputies* tọn lẹ mẹ sọn 1977 yi jẹ 1993.
Galeote kú to azán gbanewhéawetọ Alunlunsun tọn owhe 2021 to Madrid na Azọ̀nylankan COVID-19 wutu, to whelọnu e yin owhe 79 mẹvi.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1941 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Gungbe

**Gungbe** yin ogbè de he yin apadewhe pipli ogbè "Gbe" tọn lẹ tọn. Ogbè lọ nọ yin didó gbọn Gunnu he wá sọn Bénin po hùwaji-whèyihọ Nigeria tọn po lẹ dali. Gungbe yin apadewhe akọgbè Fọngbe tọn lẹ tọn to ogbè "Eastern Gbe" tọn lẹ mẹ, podọ e taidi akọgbè Fọngbe tọn devo lẹ, titengbe Agbome-gbè po Kpase-gbè po, podọ e sọ taidi ogbè Mahi-gbè po Wemẹ-gbè po tọn lẹ. Gungbe nọ yin pinplọnmẹ bo nọ yin didó to wehọmẹ delẹ delẹ he tin to lẹdo Ouémé tọn mẹ to Bénin.

Gungbe wẹ yin ogbè awetọ he nọ yin didó hugan to Bénin. Ogbè lọ nọ yin didó gbayipe to hùwaji otò lọ tọn, to Porto-Novo, Sèmè-Kpodji, Bonou, Adjarra, Avrankou, Dangbo, Akpro-Missérété, Cotonou, po tòdaho devo lẹ po mẹ fie Gunnu lẹ nọ nọ̀. Ogbè lọ sọ nọ yin dido gbọn pipli pẹvi Gunnu lẹ tọn de he tin to hùwaji-whèyihọ Nigeria tọn sẹpọ dogbó Bénin tọn, titengbe to Gbagli, Maun, po Tube po dali.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Aṣa
Adà:Ogbè lẹ
Government College, Ajara-Badagry

Wehọmẹ lọ **Government College, Ajara, [[Gbagli|Badagry]]** yin didoai to Kọyansun, owhe 1970 tọn mẹ. Whési Lasisi wẹ yin Nukọntọ wehọmẹ lọ tọn tintan. 
To whenuena wehọmẹ lọ yin hunhun, mẹplọntọ ao po Nukọntọ wehọmẹ lọ tọn po kẹdẹ wẹ jẹ azọnji to wehọ lọ mẹ.

Adà:Wehọmẹ lẹ
Gregory Ngaji

**Gregory Ngaji** yin tonudọtọ Naijilia tọn bo sẹ̀n taidi hagbẹ sẹnnamẹtọ Cross River North tọn to gblagbla owhe 2003 po 2011 po gblamẹ.

## Otan gbẹzan etọn tọn
Gregory Ngaji yin jiji to azan fọtọnnukunawetọ osun widopotọ owhe 1946 tọn. E yi wehọmẹ Mary Knoll College, Okuku, Yala, Cross River tọn,1961-1965, e yi gbedewema daho osẹn-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (*LLB*), sọn Wehọmẹ Alavọ Naijilia tọn, Nsukka to 1977, eyin dìde nado lẹzun sẹnnamẹtọ, ewọ wẹ yin Azinponọ na Yala Local Government tọn, he sẹn taidi hagbẹ Constitutional Conference, tọn(1994-1995).

## Azọn etọn lẹ
Na e yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ People's Democratic Party tọn mẹ wutu, Gregory Ngaji yin dide taidi sẹnnamẹtọ to atọntọ owhe (2003-2007) National Assembly e nọtena Cross River North Senatorial District, bo sọ yin dide whladopodogọ to osun Ẹnẹtọ owhe 2007 tọn mẹ. É nọ deanana nuzinzan osin tọn lẹ, lẹunuyọnẹn po zomọ, tọjihun lẹ, Amasin àdìnọ lẹ, mẹhe nọ gbẹnuna mẹhodutọ lẹ, bo nọ deanana glezọnwatọ lẹ po. É tin to hagbẹ sẹnnamẹtọ tọn he Basi zepọn na Mẹmẹyọnnu Farida Waziri to osun ṣidopotọ owhe 2008 tọn, na ye naẹ Azinponọ na hagbẹ he nọ nọgodona nusisa, akuẹ, po osẹn yinyin tọn po (EFCC). To osun Ẹnẹtọ owhe 2009 tọn mẹ, ewọ wẹ nọgodona po akuẹ po na nukọnyiyi ọgbẹ he nọ penukundo yigọyigọ ohun tọn to Naijilia bo diọtẹnna ọgbẹ ajọwatọ lẹ tọn. Linlinnamẹwe lẹ dohia dọ Ngaji nọgodo nado suahọ hagbẹ dodinnanutọ po nukọnyiyi ọgbẹ owhe 2008 tọn, bo wazọn lẹ to gbesisọ mẹ. To owhe 2008 tọn, ọgbẹ he nọ penukundo nunina po ogbẹ he nọ penukundo akuẹzinzan go po diọada na Ami wunmẹwunmẹ he tin to ohu Bakassi tọn sọn Cross River yi Akwa Ibom. To osun sinawetọ owhe 2009 tọn, Gregory Ngaji la dọ: Nuhe ogbẹ Awe ehe lẹ wa ma sọgbe, Vọjlado nayin bibasi nado gọ Ami lọ dó oto mítọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gurara, Nigeria

**Gurara** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn  glọ to apa na ahọ́nkan aṣẹpipa Naijilia tọn   *(Federal Capital Territory)*. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Gawu tọn mẹ. Omẹ Gwari tọn  lẹ wẹ yin suhugan mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn. Fi wẹ asisa daho osìn tọn *Gurara Waterfalls* tin te.

Aigba etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 954 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 90,974 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. 
Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ  910.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Gwandara-gbe

**Gwandara** yin ogbè Whèyihọ-waji Chad tọn de, ewọ sọ wẹ yin ogbè he sẹpọ Hausa-gbe hugan. Akọ̀gbè etọn voovo lẹ wẹ nọ yin dido to Agéwaji Naijilia tọn, pataki to ṣẹnṣẹn agéwaji Naijilia tọn gbọn nudi gbẹtọ 30,000 dali. Susu yetọn nọ yin mimọ to Abuja, Niger, Kaduna, Kogi podọ to nọtẹn de to topẹvi New Karshi tọn mẹ to LGD Karu tọn mẹ to Ayimatẹn Nasarawa Tọn. New Karshi tindo gándutọ weyọnẹntọ akonká de he yin  Gwandara-nu de he nọ yin Muhammadu Bako III (PhD).

Omẹ  Gwandara tọn lẹ yin dopo to akọ̀ dowá tọn to  FCT, Abuja, heyin Tatọ́-tẹnnọ̀ Naijilia tọn.

Akọ̀gbe Nimbia tọn lẹ nọ kàn sọha lẹ *(numbers)*  do dodonu sọha 12 tọn ji *(they count in base 12)*, to alọ devo mẹ, akọ̀gbè devo lẹ, taidi Karshi to odò, nọ zán dodonu ao tọn lẹ.

Mẹlẹ nọ lẹndọ na Nimbia tin to olá na akọ̀ Gwandara tọn dehe po lẹ wutu, ye kẹalọyi aliho nukinkan do dodonu sọha 12 tọn ji akọ̀gbè Whèzẹtẹn-waji Kainji tọn lẹ tọn. E yin do dodonu wiawe ji, etlẹ sọ yin do dònu wiawe wiawe dodonu wiawe tọn lọ tọn ji: 

Tito nukinkan do dodonu sọha wiawe tọn ji tọn Nimbia tọn zọn bọ sọha mimá bibasi sọ nọ bọawu dogọ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Gunnu lẹ

**Gunnu lẹ**, he sọ nọ yin yiylọdọ **Ogu**, **Ogun** po **Egun** po, yin pipli hẹnnu tọn de he nọ nọ̀ Ayimatẹn Awọnlin po Ogun tọn po mẹ to hùwaji-whèyihọ Nigeria tọn, podọ to lẹdo Ouémé tọn mẹ to hùwaji-whèzẹtẹn Bénin tọn, podọ yé nọ dó Gungbe. Gunnu lẹ tindo nudi 15 to kanweko ji tòvi Ayimatẹn Awọnlin tọn lẹ tọn podọ nudi 6 to kanweko ji tòvi Bénin tọn lẹ tọn, ṣigba pipli akọ̀ tangan he yé wá sọn, he nọ yin yiylọdọ Fọnnu lẹ mẹ, wẹ yin pipli hẹnnu tọn he klo hugan to Bénin.

## Fihe yé wá sọn
Gunnu lẹ yin mẹhe nọ do ogbè "Gbe" tọn lẹ bo tin to omẹ tintan he nọ nọ̀ Dahomey hoho he nọ yin yiylọdọ Bénin todin lẹ mẹ. Sọgbehẹ otàn nùmẹ tọn, Gunnu lẹ wá sọn mẹhe sẹtẹn sọn Whydah, Allada, po Weme po, he tin to Bénin todin lẹ dè, na Awhàn Dahomey tọn he wá aimẹ to owhe kanweko 18tọ whenu wutu. Sọgbe hẹ nuhe whenuho-kantọ Olaide-Mesewaku A.B dọ, Gunnu lẹ sẹtẹn yì Gbagli yigodo jẹ owhe kanweko 15tọ na yé tindo nuhudo hihọ́-basinamẹ tọn wutu.

## Fihe yé nọ nọ̀ po nuhe yé nọ wà lẹ po
Gunnu lẹ sọgan yin mimọ to Gbagli, to lẹdo Yewa po Ipokia po tọn lẹ mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn podọ to Makoko to Awọnlin. Yé sọ tin to adà Bénin tọn delẹ mẹ ga. Na lẹdo yetọn yin lilẹdo pé gbọn osin dali wutu, suhugan Gunnu lẹ tọn nọ wà whèhuhu, nọ diọ agọ̀nkẹ́ zun wunmẹ devo lẹ, bo nọ basi ojẹ̀, to whenuena mẹdelẹ nọ wazọ́n ajọ́ tọn po glelilẹ po ga. Gunnu lẹ tindo yise sinsinyẹn to aṣa yetọn lẹ mẹ dile etlẹ yindọ susu yetọn nọ hodo sinsẹ̀n devo lẹ, podọ yé gbẹsọ nọ sẹ̀n yẹwhe de he nọ yin yiylọdọ Zangbetọ.

Dopolọ-yinyin lẹ wẹ tin to Gunnu lẹ, mẹhe nọ do ogbè "Gbe" tọn devo lẹ, po Ayọgbe po ṣẹnṣẹn, na to owhe kanweko 17tọ jẹ 18tọ mẹ Ahọluigba Dahomey tọn tin to Ahọluigba Oyo tọn glọ, podọ ehe hẹn haṣinṣan he tin to pipli hẹnnu tọn awe lọ lẹ ṣẹnṣẹn lodo.

## Alọdlẹndonu lẹ
Gupa-Abawa-gbe

**Gupa-Abawa-gbe** yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido to ayimatẹn Niger tọn mẹ to Naijilia. E nọ yinmọ́ na akọ̀ awè etọn lẹ, Gupa po Abawa po wutu. 

Gupa-gbe nọ yin dido to glètoho Gupa, Abugi-Jankara, Emirokpa, Favu, Kenigi, Kpotagi, Abete, Kuba, Avu, Dagbaje, Eji, Jihun, Yelwa, Cheku, Atsu, Alaba, Gbedu po Kirikpo po tọn lẹ he tin to hùwaji Lapai tọn mẹ. Na nue du hogbe po hodidọ po, e tindo Kanṣiṣa hẹ Kami-gbe po Dibo-gbe po taun.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Ogbè lẹ
Gwari

**Gwari** yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido gbọn omẹ Gbagyi tọn lẹ dali to Naijilia. Ogbè lọ pe wunmẹ awè, **Gbari**  (Whèyihọ-waji Gwari tọn) po  **Gbagyi** (Whèzẹtẹn-waji Gwari tọn), to hodidọ mẹ ogbè lọ lẹ gbọnvo do yede taun; ehe zọn bọ e nọ hẹn hodọdopọ vẹawu.

## Wunmẹ lẹ
**Gbagye** he sọ yin yinyọnẹn di **Gwari-Matai** kavi **Gwarin Ngenge**, ehe yin hogbe he wa yin alọkẹyi to agoe lẹ.
Gbagyi-gbè-dótọ lẹ má do ogbẹ́ awè ji bo nọ nọ̀:
*Minna po Kuta po (ogbẹ́ ehe wẹ diyin hugan)
*awàji Diko tọn, agéwaji-whèzẹtẹn Suleja tọn.

Gbagye kẹdẹ wẹ yin ogbè Nupenu lẹ tọn he do kọnugbe he sọgan lilẹ odẹ́ bo ylọ  /ɓ/.

**Gbagyi** (he sọ yin yinyọnẹn di **Gwari**) wẹ yin hogbe he yè do nọ ylọ mẹhe nọ dó Gbari-gbè lẹpo, etlẹ yin wunmẹ susu devo lẹ lọsu.

**Gbari-Yama** wẹ yin hogbe yè do nọ ylọ Gbari-gbè-dótọ he wa sọn hùwaji lẹ. Akọ̀gbè he di yede awè wẹ tin, ehelẹ wẹ:
***Shigokpna**
***Zubakpna**

**Gbedegi** yin ogbè he ko busẹ sọn aimẹ de (e yọnbasi dọ ni yin akọ̀gbè Nupenu lẹ tọn de) nọ yin dido to lẹdo he sẹpọ Mokwa mẹ pọ  dai.

## Alọdlẹndonu lẹ
Hadiya Khalaf Abbas

**Hadiya Khalaf Abbas** (yin jiji to owhe 1958 jẹ azán wiatọ̀ntọ, Abọ̀húsun, owhe 2021) tọn mẹ.
E yin tonudọtọ Otò Syria tọn tọn. Ewọ wẹ hoyidọtọ na ogbẹ *People's council* otò Syria tọn sọn Ayidosun owhe 2016 jẹ Liyasun owhe 2017 tọn mẹ.
Ewọ kẹdẹ wẹ yọnnu he yin dide gbọn Ovo dali do otẹn ehe mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Haffon

**Haffon** (1695-1727) wẹ ahọlu godo tọn he dugan to ahọluduta Whydah tọn mẹ whẹpo awhanfungbẹ Dahomey tọn lẹ do gbawhan etọn to owhe 1727. Yè ji Haffon to owhe 1695, e lẹzun ahọlu Whydah tọn to owhe 1708. Sigba yé ma ze jẹgbakun dó ota na ẹn kakajẹ owhe 1708 whenue yé basi hunwhẹ jẹgbakun zize do ota na ẹn tọn to Lidosun, owhe 1725 tọn.
To hunwhẹ lọ whenu, Haffon basi oylọ na kande to asi he e yinwanna lẹ mẹ nado nọ nuwiwa lọ tẹnmẹ po é po.
Dawe he ye nọ ylọ́ dọ *Chevalier des Marchais* wẹ basi kandai owhe 1725 tọn na hunwhẹ lọ, sigba weyonẹntọ whemitọnnu tọn lẹ dọ nujijọ lọ wá aimẹ to owhe 1717 jẹ 1718.
Hafiz Ringim

**Hafiz Ringim** yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Ogbonna Okechukwu Onovo tọn mẹ to 2010, podọ Mohammed Dikko Abubakar sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2012.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Hanks Anuku

**Hanks Anuku** yin aihundatọ Naijilia-Ghana tọn. Apa kanyinylan tọn wẹ ẹ no yawu da to aihun sinima Naijilia tọn mẹ. To 2017, Anuku yin nina gbedewema tovi yinyin amẹlika  tọn.

## Gbẹzan bẹjẹeji tọn
E yi wehọmẹ daho Loyola College, Ibadan. E fo wehọmẹ daho Auchi politẹkinik tọn to 1981.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Hajiya Fatima Lolo

**Hajiya Fatima Lolo** (MON), (mẹhe yinkọ etọn to whenue e yin jiji wẹ Fatima Muhammad Kolo,  yin jiji to Pategi, Royal Niger Company, 1891 – 15  1997). Ewọ yin hànjitọ, ohàn kantọ podọ whenuhodọtọ Naijilia-nu de.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Lolo dà asu whlà awè amọ́ e ma penugo nado ji ovi depope. To hùnwhẹ po nuwiwa voovo lẹ po tẹnmẹ he nọ wá aimẹ to ahọluduta Nupe tọn lẹ whènu, ewọ wẹ nọ yin afọzedaitọ na otò lọ. Jẹnukọnna yindidi etọn, e yin yinyọnẹn taun na hànjiji na glesi lẹ po gbéyàntọ lẹ po, e sọ nọ to wedú po panu de po to alọ̀ mẹ. To nukọnmẹ, e wá yin alọdlẹndo taidi Sagi Ningbazi (yèdọ Ahọsi hànjitọ lẹ tọn) to ogbè Nupe tọn mẹ. E yin yẹyidogona gbọn Shehu Shagari dali nado yin dopo to hagbẹ ogbẹ́ MON *(Member of the Order of the Niger)* tọn lẹ mẹ. 

Lolo yin matintọ to whenue e tindo owhe kanweko-atọ́n-nukundopo (106) to azán fọtọ̀ntọ, Nuwhàsun owhe 1997 tọn, to whenue e jẹ̀ azọ̀n kleun dé godo.

## Homilomilo
Fatima Lolo yin dopo to omẹ nukundeji gbannukunatọ̀n (33) he homilomilo yetọn lẹ yin kinkandai do owe he yin didetọ́n lẹ mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Adà:Naijilia-nu lẹ
Hamed Bakayoko

**Hamed Bakayoko** (sọn azán ṣiantọ̀ntọ Whejisun 1965 jẹ azán aotọ Whejisun 2021) yin tonudọtọ otò Côte d'Ivoire tọn de. E sẹn taidi lizọnyizọnwatọ daho oto Côte d'Ivoire tọn sọn azán ṣiantọ̀ntọ Liyasun 2020 kaka jẹ okú zan etọn to azan aotọ Whejisun 2021. Bakayoko sọ wazọn taidi lizọnyizọnwatọgan na hihọ́ otò Côte d'Ivoire tọn sọn owhè 2017 kakajẹ whenuena e ku. E yin jiji to tatọ-tonọ Abidjan tọn mẹ.
Bakayoko bẹ Azọ̀nylankan COVID-19 tọn hugan whla atọ̀n to Lidosun owhè 2020 po Whejisun 2021 po ṣẹnṣẹn. E sọ jẹ azọ̀n òvà tọn. To azan oatọ whejisun owhè 2021, e ku to dotowhe *Freiburg* tọn to otò Germany tọn mẹ gbọn azọ̀n *cancer* tọn dali. Bakayoko ku to azan atọ̀ntọ́ to whenuena e basi jijizan owhè kande-ko ewhè ẹnẹtọ etọn tọn.

## Alọdlẹndounu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1965 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hans-Christian Gabrielsen

**Hans-Christian Gabrielsen** yin jiji (azan koatọ́nnukunawétọ Liyasun, owhe 1967 jẹ azan ṣiẹnẹtọ́ whejisun owhe 2021 tọn) Eyin azọnwatọgbẹ́ azọnwhé Norwegian tọn bo sọ yin tonudọtọ́, hagbẹ ajọwatọ tọn. Eyin dide taidi nukọntọ́ Pipli Ajọtọ Tonudọtọ Norwegian tọn to osún Nuwhàsún owhe 2017 tọn. Gabrielsen kú ajijiku to amlọn mẹ to azan ṣinẹnẹtọ́, whejisun to owhe 2021, sọn ahunzọn desi to owhe kandewiatọ̀n yinyin mẹ. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hans van Baalen

**Johannes Cornelis "Hans" van Baalen** (mẹhe yin jiji to azán fotọ̀n-núkun-awetọ, Ayidosun owhe 1960 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ, Lidosun owhe 2021 tọn) yin tonudọtọ otò Dutch tọn de. E yin dopo to hagbẹ *People's Party for Freedom and Democracy (VVD)* tọn lẹ mẹ. 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn

Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hassanat Akinwande

**Hassanat Taiwo Akinwande**, he tẹnmẹ-yinkọ etọn yin **Wunmi**, yin  aihundatọ sinima tọn po tito Televiziọn tọn bayitọ dé po to Otò Naijilia tọn mẹ. E sọ diyin ganji. E sọ yin Ayọnu vijiji de.

E bẹ azọn  aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1980 lẹ gblamẹ bo sọawuhia to aihun dé mẹ he nọ yin *Feyi kogbọn* to *Soap Opera* mẹ.
E ko yin tlọntlọngbọn to vidio he hugan kande-ao mẹ.

To owhe 2006, ponọ lẹ wle e na e ze amasin adinọ (cocaine) wutu.
Lehe ye la wiwle etọn lẹdope do zọnbọ vidio etọn lẹ gbayipe taun bọ e gbọmọ dali bosọ diyin dogọ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Hannah Idowu Dideolu Awolowo

**Hannah Idowu Dideolu Awolowo** (jiji yinkọ Adelana; Azan ko-nukun-atọntọtọ, abọhusun, owhe 1915 Jẹ azan fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, Zósun, owhe 2015) Eyin mẹhe gbẹtọ lẹ yọnẹn taidi HID bo yin jiji to topẹvi de he nọ yin yiylọdọ Ikẹnnẹ to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. E hiawe to Methodist Girl High School to Awọnlin. E da tonudọtọ he mi yọnẹn di ọbafẹmi Awolọwọ sọn azan gban-ewheẹnẹtọ, Awewesun, owhe 1937 kakajẹ whenue tonudọtọ lọ basi matintọ to owhe 1987.E nọ ylọ ẹ dọ ose he họakuẹ tlala de.

## Gbẹzan etọn
HID yin ajọwatọ akonka po tonudọtọ de po. E tindo mahẹ nujọnu tọn to wheyihọ-waji oto Naijilia tọn. E nọ godona [asu] etọn to nuyiwadopọ ogbẹ tonudidọ NCNC po AG po tọn he ye ylọdọ ''United Progressive Grand Alliance''(UPGA) to whenue e to gan sẹn. Linlẹn yetọn wẹ yindọ ni bla ovo lọ, eyin e tọnta janwẹ e na dike bọ [asu etọn na sin ganzinpo lọ ji. Na nido lẹzun togan oto Naijilia tọn. Enẹwutu e nọ hodo asu etọn yi fidepope he e yi nado dotuhomẹna gbẹtọ lẹ dọ yẹ ni dike na asu emitọn ni biọ họmẹ. E sọ yin nukọntọ na ọgbẹ yọnnu tonudọtọ lẹ tọn, bo ma sọ nọ gọn opli yetọn. Taidi ajọwatọ, e yin yọnnu tintan he nọ sanu na azọnwhe Nigerian Tobacco Company(NTC) to owhe 1957. Ewọ wẹ yin omẹ tintan he bẹ avọ lace po avọ devo lẹ po wa oto naijilia tọn mẹ. To azan fọtọn-nukun-ẹnẹtọ zosun,  owhe 2015, e basi matintọ to whenue e tindo owhe 99 to gbẹmẹ. Ye di do apa na mọto etọn to topẹvi Ikẹnnẹ tọn mẹ to azan 5tọ osun 9tọ owhe 2015.

## Alọdlẹndonu lẹ
Henry Ford

**Henry Ford** (nogbẹ sọn azán gbantọ, Liyasun, owhe 1947) yin anazọnwatọ po ajọwatọ de po, e sọ jẹ gbẹduhun basi ji to owhe 1896, enẹ zọn bọ e dó azọnwhe *Ford Motors Company* tọn ai. E tẹnpọn  bo hẹn ayiha dé wa aimẹ bọ e dó bọawu na ẹn nado nọ basi gbẹduhun lẹ to niyaniya mẹ. Azọnwhe susu lẹ lẹdo aihọn pé gbẹ nọ zan ayiha ehe bọ azọn yetọn lẹ dó nọ ya. Ayiha ehe lọ wazọn na ẹn taun bosọ gọalọna ẹn nado sọgan basi gbẹduhun susu lẹ to ogàn pẹvi de mẹ bọ akuẹ yetọn lẹ sọ nọ wado hugan azọnwhe devo lẹ tọn. E da Clara Bryant bo jivi dopo he nọ yin Edsel Bryant Ford.

## Bejẹeji azọnwhe ''Ford Motors Company'' tọn
To 1903, Henry Ford do azọnwhe gbẹduhun tọn etọn ai. Àzọnwhe lọ sa gbẹduhun etọn tintan Model T to azán konukunatọ̀ntọ, Liyasun, owhe 1903. E sọ wa lẹzun ògán daho azọnwhe lọ tọn to owhe 1906. To whenuena e jẹ 1908 Ford lẹnpọn dọ emi na tẹnpọn bọ mẹhe tin to Amẹlika lẹ po na tindo gbẹduhun dopodopo bọ mẹde ma na hugan mẹdevo ba. Ẹnẹ wẹ zọn bọ e dó basi gbẹduhun susu *Model T* tọn, bọ yemẹpo dó sinmẹ dopolọ lẹ, yedọ yuyu. Sọle etlẹ yindọ $850 wẹ gbẹduhun kuẹ lọ, mẹsusu wẹ jlo nado dó gbẹduhun lọ, enẹwẹ zọn bọ gbọjẹ depope ma tin to azọn lọ kọn na ẹn bọ e ka sọ mọ akuẹ ganji.

## Pọndohlan etọn gando tonudidọ go
Ford ma yimọ de dó yiwanna tonudidọ, enẹ wẹ zọn bọ to whenuena wẹkẹwhan tintan do wa aimẹ, homẹ etọn ma hùn paali bọ e sọ dọna togan lọ lẹ dọ ganmẹ gu wẹ yé té. E sọ yise dọ Júù lẹ wẹ yin whlepọn na aihọn lọ blebu. Yise ehe wẹ yé nọ ylọdọ *Anti-Semitism*. To 1919, e yi azọnwhe linlin tọn de  bo jẹ linlin zin jẹgbonu ji. E sọ tẹnpọn nado dike na aihọn lọ pete ni yọnẹn dọ Júù lẹ wẹ to whlepọn dọn wa aihọn lọ ji. Enẹgodo e sọ gblewhẹdo akuẹsẹdotẹn Júù lẹ tọn dọ yé lẹ wẹ dọn wẹkẹwhan awetọ́.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1863 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1947 lẹ
Hogbe

**Hogbe** yin nuhe nọ yin didọ gbọn onu mẹ, bo sọgan yin yiylọ. E nọ yin bẹplidopọ wekun lẹ tọn. Hogbe delẹ tin he do hugan zẹẹmẹ dopo.
Hounkponou Djidjoho Jean

**Hounkponou Djidjoho Jean** (yin jiji to azán tintan Zósun owhe 1975). E yin jiji do otò Họgbonu tọn mẹ to otògbo Benẹ tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1975 lẹ
Husaini Abdullahi

**Husaini Abdullahi** Yin omẹ awetọ to wedidógbasá Naijilia tọn. Husaini Abdullahi yin jiji to azán atọntọ, osun atọntọ, owhe 1939 bo wa kú tó azán ṣiẹnnẹtọ osun ṣianwetọ owhe (2019) tọn. Ewọ yin dopo to wedegbẹ awhanfuntọgan Naijilia tọn lẹ tọn, e sọ yin tohodọtọ de ga. E lẹzun aimatẹngan na oto Bendel tọn to osun atọntọ, owhe 1976 tọn bọ wá jo gan do to osun ṣianwetọ owhe 1978 tọn mẹ to gandudu awhangan  Olusegun Obasanjo tọn glọ. Abdullahi yin matintọ to azan ṣiẹnnẹtọ, osun ṣianwetọ owhe 2019 tọn mẹ to whenue e yin owhe kanwe mẹho.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Héctor Fix-Zamudio

**Héctor Fix-Zamudio** ( 24 Zósun 1924 jẹ 27 Alunlunsun 2021) yin tonudọtọ Mexico tọn podọ whẹdatọ de. Sọn owhe 1987 jẹ 1997, Fix-Zamudio yin whẹdatọ to whẹdatẹn jlọjẹ gbẹtọ lẹ tọn to Amẹlika. Fix-Zamudio yin jiji to otogbo Mexico tọn mẹ. E plọnnu to whehọmẹ alavọ National Autonomous tọn to Mexico. Fix-Zamudio basi matintọ gbọn azọn ahun tọn dali to 27 Alunlunsun 2021,to otogbo Mexico tọn mẹ. E do owhe 96.

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
*Héctor Fix-Zamudio (El Colegio Nacional)
*Héctor Fix-Zamudio: Curriculum Vitae
*Héctor Fix-Zamudio International Prize for Legal Research

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1924 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ