open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lola Margaret

**Lola Margaret** (mẹhe yinkọ etọn to gigọ́ mẹ wẹ **Lola Margaret Oladipupo**) yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn dé, sinima-bayitọ po anadenanutọ dé po.
To owhe 1999 mẹ, Lola hẹn mẹjitọ etọn lẹ bu to oku mẹ, ehe wẹ zọn bọ e dó yindọ mẹdaho etọn dè wẹ e zan jọja whenu etọn lẹpo te, azọ́n etọn wá yin ayidego taun to whenue e sọawuhia bosọ yin tlọntlọngbọn to aihundida dé he nọ yin *Bisola Alanu* mẹ.

## Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
Lola yin jiji to Ilesa, tòdaho dé he tin to  Ayimatẹn Osun tọn to Hùwaji-Whèyihọ tọn to otò Naijilia tọn mẹ fie e yi wehọmẹ dokọ̀ tọn po wehọmẹ daho etọn fo te. E mọ gbedewema *Bachelor of Arts* yí to *History* po *International Relations* po mẹ to whenuena e plọnnu fo to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ.

## Azọn etọn
Azọ́n aihundida Lola Margaret tọn bẹjẹeji to whenue e pe Bolaji Amusan po godo, he yin aihundatọ nukikodonamẹtọ otò Naijilia tọn dé he dó azọ́n aihundida tọn hia ẹ. Azọ́n etọn wa yin ayidego taun to whenue e sọawuhia bosọ yin tlọntlọngbọn to aihundida dé he nọ yin *Bisola Alanu* mẹ.
Lola ko sọ sọawuhia to sinima susu lẹ  taidi *Eyin Akuko* po *Omo Oloro* po mẹ, aihun dé he e deanana bo zán mẹdelẹ taidi Fathia Balogun po Mercy Aigbe po.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
To azan wiawetọ, Ayidosun, owhe 2017 tọn mẹ, ponọ Atlanta tọn lẹ wle e na nuyiwa mẹhodu tọn he e basi wutu. Margaret yin wiwle na nuhe yin didọ gbọn mẹsusu dali gándego dọ akuẹ susugege dé yin súsú dó akuẹsẹdotẹn etọn mẹ bọ e tẹnpọn nado yi akuẹ lọ sọn akuẹsẹdotẹn etọn mẹ, enẹ lọ wẹ zọn bọ yé do wle e.
Ṣigba to ojlẹ vude godo, ponọ lẹ jó e bo yan ẹn lẹkọ do otò Naijilia tọn mẹ bọ e yin didọ gándego dọ Ibadan wẹ e te todin, bo ma sọ tindo nude ba.

## Delẹ to aihundida etọn lẹ mẹ
**Bisola Alanu*, 2014
**Eyin Akuko*, 2008
**Omo Oloro*, 2016
**Agbara Ife (The Power of Love)*, 2016

## Pọnfi dogọ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Lopa-gbe

**Lopa-gbe** bẹ awè to  ogbè Kainji tọn lẹ mẹ hẹn to Naijilia. Akọ̀ Lopa tọn he tin to apa Busa-gbe dótọ lẹ ko wa gọjẹ ogbè enẹ do ji.

Ogbè awè lọ lẹ wẹ Rop (Ollop) po Urcibar (Shuba). Yinkọ de tin he omẹ̀ akọ̀ lọ tọn lẹ nọ yi do ylọ ogbè awè lọ lẹ to pọmẹ̀: Rerang, ehe ma ya mọ to ogbè West Kainji tọn lẹ mẹ.

Todohukanji Blench (2019) tọn ze ewọ po  Tsupamini do ohá ogbè   he di yede lẹ mẹ.

Adà:Ogbè lẹ
Lyndon B. Johnson

**Lyndon B. Johnson** (azán Koatọ́n-nukunawetọ Avivọsún owhe 1908 yi jẹ azán konukunawetọ Alunlunsun, owhe 1973) yin tògbogan gbanatọ́n-nukundopotọ otò Amẹlika tọn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Léon Aimé

**Léon Aimé** (9 Afínplọsun 1924 – 31 Avivọsun 2021) yin tònudọtọ France tọn de. E yin jiji to Longeville-sur-Mer, France. E yin nukundedonugotọ sọn 1993 jẹ 1997, podọ e sọ yin dopo to hagbẹ 
*Union for French Democracy* lẹ mẹ.
Aimé basi matintọ to 31 Avivọsun 2021 tọn to whenue e tindo owhe 97.

## Alọdlẹndonu lẹ
 

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Lẹdo

Nupinplọn gándo **Lẹdo** go yin nujọnu he mi ma gan yí dó dahun. Gbẹtọ dé ma tin he tin to ṣokẹdẹ bọ mẹde ma nọ nọ fihe ewọ nọ nọ, kọmẹnu le nọ tin janwẹ bọ Lẹdo mẹnu lẹ sọ mọ bọdo ego. Mẹsusu wẹ nọ nọpọ bo nọ yin Lẹdo dé yedọ Otọ, Onọ, Họntọn, Kọmẹnu pọ mọ mọ lẹpò. Dile Onọ to viji bọ Otọ tó  vigopenukundo bọ Họntọn lẹ to susu, mọwẹ Lẹdo to kiklo dó niyẹn.

Mẹhe gándo migo po mẹhe ma gándo migo po lẹpò wẹ nọ pọ bọ nọ yin yiylọdọ Lẹdo.To aigba gungbe tọn ji podọ fihe gbẹtọ lẹ nọ nọ lẹpò, pọninọ yin nujọnu taun. Na e yindọ mẹde sọ èmí na nọ nọ pọ mẹdevo po, ni pọninọ dagbe de ma tin e na din fidevo bo yí etọn. Ṣigba mi mẹhe yin gbẹtọ lẹ yọn nujọnu yinyin pọninọ tọn po ale he tin to emẹ lẹpò. Na e yindọ gbẹtọ susu tin to opọ to Lẹdo de mẹ,e nọ yọnbasi nado panukọn Awhan kavi Whlepọn depope he na wá lẹ. 

Enẹwutu wẹ mẹho lẹ dó dolo dọ omẹ Awe pọnte hugan mẹdopo. Mọwẹ Lẹdo nọ nọ, na ni gbekọndopọ titengbe tin, Lẹdo de nọ yitẹn bo nọ Lodo ganji ehe yin dopo to ale pọninọ to Lẹdo de tọn mẹ. 

Ṣigba ni Lẹdo gbẹtọ tọn ma to opọ, bọ gbekọndopọ ma tin, Whlepọn po tukla po mẹ wẹ Lẹdo lọ nọ tin te. Enẹ wẹ zọn bọ poninọ dó yin nujọnu to Lẹdo gbẹtọ tọn mẹ. Nukọnyiyi Lẹdo de mẹ tọn má nọ jọ to godo na  gbekọndopọ. Mi dona yọnẹndọ na Lẹdo de nido hunnukun wẹ mi do nọ nọpọ, na dile mi ko yọnẹndo dọ Atin dopo ma sọgan lẹzun Zungbo mọjanwẹ gbẹtọ dopo ma sọgan yin Oto kavi Lẹdo de dó niyẹn. 

Mẹsusu wẹ nọ nọpọ bo ze nuyọnen he nọ zọnbọ Lẹdo de do nọ yiaga dote, ni nuyọnen dé bẹ azọn devo sọ nọ hodo e bọ azọn wadopọ nuyọnen ehelẹ  tọn nọ zọn bọ nukunhunhun nọ wa Lẹdo mítọn lẹ mẹ, ehelẹ po wẹ yin Ale  pọninọ tọn to Lẹdo mẹ. Mọdopolọ to whenuena mi to nuplọn gándo Lẹdo de go,mi ma sọgan wọnji nuhe yin òwu kavi nuhe nọ dọn gbakija wa Lẹdo ji. E ma yọnbasi dọ Lẹdo de ni tin ma dó wlepọn etọn lẹ. Na Avun po Okẹn po nọ wa aimẹ dandan to fihe gbẹtọ lẹ nọ nọ. Tukla nọ dọn okẹn bọ Okẹn nọ dọn Avun, Avun sọ nọ dọn Awhan bọ Awhan nọ hẹn Oku wa podọ Nutindo susu wẹ nọ bu. Ehelẹ yin delẹ to whlepọn pọninọ to Lẹdo delẹ mẹ. 

Etomọṣo, mi dona yọnẹn dọ ale pọninọ tọn po Whlepọn pọninọ tọn po ko tin sọn bẹjẹeji aihọn tọn. Ni mi hia otàn hoho lẹ mí na yọnẹn dọ onu ehelẹ ma yin jonọnu dé. Nuyọnen gbẹtọ tọn wẹ yé yí dó to anadena nuhe to yiyi to Aigba ji, Osin ji, podọ ga to Jẹhọn mẹ. Gbẹtọ lẹ ko Basi nudagbe susu lẹ mọjanwẹ yẹ kó sọ Basi awugblenamẹnu susu lẹ. Taidi apajlẹ oso po agba adinọ tọn lẹ. Onu ylankan he yé yí nuyọnen dó Basi ehelẹ wẹ yé yí dó fún wẹkẹwhan tintan to owhe 1914 jẹ 1918 po wẹkẹwhan awetọ po to owhe 1939 je 1945. Ni ehelẹ lẹpò wẹ gbẹ tin  kakajẹ din to Lẹdo mítọn lẹ mẹ. Na e yin mọ wẹ, mi ni yọnẹn dọ oplọn Lẹdo tọn dohia hezeheze dọ pọninọ to gbekọndopọ mẹ nọ hẹn Ale wá, na gbẹtọ dopo ma sọgan nọ na ede ṣokẹdẹ gba.

## Alọdlẹndonu lẹ
MC Lively

**Michael Sani Amanesi** yin yinyọnẹn taidi nukikodonamẹtọ de he yin yinkọ do na dọ **MC Lively**. E yin jiji to azán wiẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 1992 tọn, e yin hojlẹtọ Naijilia-nu de to topẹvi Agẹnẹbọde tọn mẹ to Ayimatẹn Edo tọn.

## Bẹjẹeji po Wepinplọn etọn po
MC Lively yin jiji to ayimatẹn osun tọn to otò Naijilia tọn mẹ. E yì wehọmẹ dokọ tọn to *Ideal Nursery and Primary School* bosọ zindonukọn to wehọmẹ Moremi High School tọn, Enẹgodo e yì wehọmẹ Alavọ tọn Obafemi Awolọwọ tọn fie e plọnnu gando osẹ́n go te bosọ yin yiylọdọ *Nigerian Bar* to owhe 2016 tọn mẹ.

## Yanwle Aihundida tọn etọn
E bẹ yanwle Aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 2015, E wá yin yinyọnẹn taun na aihundida  etọn he hosọ etọn yin *Agidi* he dọho do nuyiwa otò Naijilia tọn ji. MC Lively ko wazọ́n po aihundatọ delẹ po taidi Akpororo, I GO SAVE po mẹdevo lẹ po. E sọawuhia to aihundida he hosọ etọn yin "Seven and Half Date" mẹ to owhe 2018. To aihundida lọ mẹ, e yi ada lọ wà taidi James, yèdọ omẹ awetọ he Bisọla to dida to aihun lọ mẹ.

## Sọ pọn
Todohukanji Aihundatọ Naijilianu tọn lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Magama, Nigeria

**Magama** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Nasko tọn mẹ to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn. in the west of the area.

Lẹdo etọn gbló sọ̀  4,107 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 181,653 wẹ yin hihia to mẹhihia 2006 tọn whenu to finẹ.

Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ  923.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Maidarjavyn Ganzorig

**Maidarjavyn Ganzorig** yin jiji to (azán atọ́ntọ Aflinplọsun owhe 1949 - azán enétọ liyasun owhe 2021 tọn). E yin weyọnẹntọ podọ lẹnunnuyonẹntọ sunmẹyitọ Mongolianu de. To 1979, e yin apadewhe to tito *Soviet Intercosmos* tọn mẹ, podọ e sọ mọ azọndenamẹ Soyuz gbàn-atọ́n-nukunẹnẹ (39) tọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1949 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Marcelline Aboh

**Marcelline Aboh** (yin jiji to owhe 1940 bo basi matintọ to azán kotọ, osun ṣiantọntọ, owhe 2017 tọn mẹ) Eyin yinyọnẹn ganji po tẹnmẹyinkọ etọn ehe po *Détin Bonsoir,* Eyin yọnnu aihundatọ dé sọn Porto-Novo. Ahunmẹzọn wẹ hu i to whenuena e ko yin yasana gbọn azọn he nọ zọnpọ hẹ yọnhowhe Po na owhe he e tindo wutu.
Ewọ wẹ aihundatọ nukikodonamẹtọ tangan na Ogbẹ yọnnu aihundatọ nukikodonamẹtọ lẹ tọn, he yinkọ Ogbẹ lọ tọn nọ yin *Les échos de la capitale*. E kọnawudopọ hẹ ye to tintan whenu to owhe 1980 to whenue e ko bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji godo to owhe 1958 mẹ. Aihundatɔ lɔ Marcelline Aboh tindó ovi ciantɔn.
Aihundatọ lọ Marcelline Aboh tindo ovi ṣiantọn.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Margaret Bandele Olayinka

**Margaret Bandele Olayinka** yin jiji to azán wiẹnẹtọ, osun ṣinẹnẹtọ, owhe 1958 tọn, e sọ yin yinyọnẹn taidi **Iya Gbonkan** bo yin aihundatọ otò Naijilia tọn de.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Olayinka Margaret wá sọn Otu, to gandudu dókọtọn *Itesiwaju Local Government* tọn mẹ to Ayimatẹn Oyo Tọn mẹ. Onọ̀ etọn yin vijiji Iseyin tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ. Iya Gbonkan yin jiji do whẹndo hẹntọnọ tọn de mẹ, ṣigba e yin nujikudonọ de nado hẹn homẹ whẹndo etọn tọn hùn bosọ dè yé sọn ohẹ́n lọ mẹ. Otọ́ etọn yin ajọwatọ de to otò Ibadan tọn mẹ, ewọ wẹ ka sọ yin ovi dopo gee he onọ etọn ji na otọ́ etọn.
Duro Ladipo wẹ yin omẹ tintan he plọn azọ́n aihundida tọn Iya Gbonkan. To whenẹnu aihundida oploji tọn wẹ gbayipe, enẹwutu aihun etọn susu yin aihun nupinpọn-do-plọnnu ploji tọn. Iya Gbonkan tọ́n to aihun Tele ji tọn etọn tintan mẹ to bẹjẹeeji 1970  lẹ tọn. E daihun to *IFA OLOKUN’s TV Series* mẹ, he yin aihun Yemi Elebubon tọn.

## Aihun he mẹ e tọ́n te lẹ
*Koto Ayé
*Koto Ọrun
*Idamu Niwura

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Marie-Cécile Zinsou

**Marie-Cécile Zinsou** yin jiji to tatọ-tonọ Paris tọn to Otogbo Flans tọn mẹ. Sigba kúnkan etọn tọn sọn mẹwiyigbeji na mẹjitọ etọn, yedọ otọ́ etọn Lionel Zinsou, yin ovi jiji Otógbo Benẹ tọn.
Marie yin yiyọnẹn gbọn ànazọ́n Flansi po Benẹ  tọn po wíwá dali. É yin ògán na azónwhe *Fondation Zinsou* he yin didote to owhe 2005 tọn to Cotonou to otogbo Benẹ tọn he tin to wheyihọ Aflika tọn. Azọnwhe ehe jlayinna anazọnwiwa whemitọnnu tọn to Aflika podọ àṣà, oplọn wehọmẹ tọn podo akọjijẹ po.
To owhe 2014, Marie-Cécile Zinsou hun anazọn họ whemitọnnu tọn tintan dó Benẹ yigbaji.
Marie dó lẹblanu lọkẹyí nado yin otovi to otogbo Awe mẹ yedọ Flansi he ye jii dó podọ Beńẹ he mẹjitọ etọn lẹ tọn sọn. É yi wehọmẹ he yé nọ ylọ dọ *L'Ecole Alsacienne American University* to Paris. Anazọn hohowhenu tọn wẹ azọn he e mọ wa.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Lẹdo Gandudu dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ tọn

**Lẹdo Dokọ̀ tọn [[Ayimatẹn Niger Tọn]] lẹ **

Niger yin ayimatẹn de to agbegbe he to ṣẹnṣẹn pẹpẹ otò Naijilia tọn bo ka sọ yin ayimatẹn he sin aigba kló hugan to togbó lọ mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ ayimatẹn lọ tọn wẹ Minna. Ayimatẹn Niger Tọn do pọnla atọ̀n (3) enẹ wẹ Niger East, Niger North po Niger South po. Lẹdo gandudu dokọ̀ tọn koàtọ́n *(25)* wẹ e do.
#Bosso Local Government Area
#Chanchaga Local Government Area
#Gurara Government Area
#Munya Local Government Area
#Paiko Local Government Area
#Rafi Local Government Area
#Shiroro Local Government Area
#Suleja Local Government Area
#Tafa Local Government Area
#Agaie Local Government Area
#Bida Local Government Area
#Edatti Local Government Area
#Gbako Local Government Area
#Katcha Local Government Area
#Lapai Local Government Area
#Lavun Local Government Area
#Mokwa Local Government Area
#Agwara Local Government Area
#Borgu Local Government Area
#Kontagora Local Government Area
#Magama Local Government Area
#Mariga Local Government Area
#Mashegu Local Government Area
#Rijau Local Government Area
#Wushishi Local Area

## Alọdlẹndonu lẹ
Lẹdowhenu

**Lẹdowhenu** wẹ onu he ma nọ nọ̀ whegbè dai kavi onu he ma sọgan nọ po mi po dai ṣigba mi wá diọ ẹ do onu he sọgan nọ̀ whegbè kavi mi wa basi vọjlado na-ẹn na e nido nọnọ po mi po, taidi kanlin, jinukun po mọmọ po, na ye nido wa lẹzun nuzinzan na gbẹtọ lẹ, taidi nududu, avọ, amasin, afọpa, azọn po mọmọ po. 

## Jinukun lẹ
Sọn nudi owhe fọtọ́n ao die wẹ gbẹtọ lẹ ko to dodinna jinukun wunmẹwunmẹ lẹ to òtò voovo lẹ mẹ taidi Tigilisi, Efulete to Mẹsopotamia he wa lẹzun Iran, Iraq, Turkey po Silia po to egbehe. Ye yi sọwhiwhe do gbeje jinukun dopodopo pọn gọna ama wunmẹwunmẹ lẹ, lehe ye sọgan doe do bọ e na tindo kọdetọn dagbe podọ bo na sọgan sọ yin nududu na gbẹtọvi lẹ.
Jinukun tintan he ye dindona to akọta Asia tọn, Aflika tọn, whezẹtẹn po wheyihọ Amẹlika tọn po wẹ Balekun, likun, aivi lẹntil tọn, aivi owin nọ, mọlikun(kavi 'lẹsi') wẹlí, gbado, avlan, gbapẹ,agọn po mọmọ po. É ma yin nududu kẹdẹ wẹ jinukun lẹ sinai do, onu devo lẹ sọ tin taidi Avọkanfun, atinsinsẹn, atin lọba tọn po mọmọ po he nọ yín yiyizan na Aṣọdido, avọ, amasinkun po nudevo lẹ po.

## Whekanlin lẹ
To ojlẹ dopolọ he mẹ ye dindona jinukun lẹ te wẹ ye sọ dindona kanlin lẹ lọsu ga, lehe ye sọgan nọ whegbe hẹ́ gbẹtọ lẹ do.
Sọn huwaji Asia tọn wẹ e bẹjẹeji  sọn, e yọnbasi dọ gbọgbọẹ lẹ wẹ yín kanlin tintan he ye diọzun whekanlin lẹ po lẹngbọ lẹ po, Ase po Avún lẹ po wa bọdego, awàhẹ lẹ wa sọawuhia to nukọnmẹ, taidi koklo, pápá, awhannẹ, tlotlo po mọmọ po. To ojlẹ vude godo, ye sọ lẹ ayidonugo do kanlin dahodaho lẹ ji nado diọ ye do whekanlin, Kanlin lẹ taidi Oyin, Osọ́, kanklosọ̀ po Agluza po. To ojlẹ vude godo he ye diọ ehelẹ zun whekanlin lẹ bo penukundo ye go na ojlẹ de, nuyiwa yetọn lẹ jẹ̀ didiọ ji bo wa gbọnvo na nuyiwa tọgbo yetọn lẹ he tin to zungbomẹ lẹ tọn. Di apajlẹ, sọn whedo Ohla tọn mẹ wẹ Avun tọn sọn ṣigba nuyiwa etọn lẹ kò wa gbọnvo na Ohla zungbomẹ tọn pete, mọdopolọ wẹ koklo zungbomẹ tọn he nọ yin Asọkle ma  nọ pẹnzin hugan pọun awe, ṣigba koklo whegbe tọn nọ pẹnzin sọ pọun fọtọnukunawe bo sọ nọ do azin hugan zungbomẹ tọn. Kọdetọn ehe lẹ sọawuhia gbọn anadenanu lẹdowhenu dali.

## Ale e tọn lẹ
Jẹnukọn whẹ, nududu wunmẹwunmẹ wẹ tin na gbẹtọvi lẹ to egbe, mọdopolọ e zọn bọ glezọn bọawu na gbẹtọvi lẹ, di apajlẹ eyín yé sin atin dokọ na oyinsu awe, ye sọgan yi ye e do pọ  ogle zẹ fihe gbẹtọ sọngan pọ jẹ. Enẹgodo mi nọ zan Avún lẹ to egbehe nado họ whegbè. Enẹgodo, gbejizọnlin bọawu gbọn osọ́ lẹ yiyizan nado zin gbejizonlin dàli,e sọ yọn na yizan nado yi fidindẹn lẹ nado wa àjọ́ po nudevo lẹ po. Ale susu gege wẹ tin to anadenanu lẹdowhenu tọn mẹ bọ mi ma sọgan donu bi go todin.

## Alọdlẹdonu lẹẹ
Mariga, Nigeria

**Mariga** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Bangi tọn mẹ to agéwaji lẹdo lọ tọn. Topẹvi devo lẹ to LGD lọ mẹ wẹ,  Igwama po Inkwai po. Ogbè voovo Kamuku tọn he ko to bubusẹ lẹ lọsu nọ yin dido to Mariga ga.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 5,552 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 199,430 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.  Mariga wẹ yin ahọ́nkan ajọwiwa tọn to agéwaji Ayimatẹn Niger Tọn podọ ewọ wẹ sọ yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn he sin aigba kló hugan to ayimatẹn lọ mẹ.

Tito ajọ́wiwa tọn Mariga tọn sinai do Glèzọ́n po Ajọ́wiwa po ji. Glèlilẹ yetọn bẹ gbàdo, azín po abọ̀kún po hẹn. Na lẹdo he to apa na ẹn lẹ, Mariga yin ajọ́-to de podọ e sọ yin ofi dagbe de na ajọ́watọ he ajọ́ yetọn sinai do yìnbu hihọ po sisà po kẹdẹ ji lẹ gọna jìnukún-bẹ-yì-tògodo-tọ daho lẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (azán koatọ́n-nukunawetọ Awewesun 1901 jẹ azán ṣidopotọ Nuwhàsun 1992) yin aihundatọ dé to otò Germany po Amẹlika po tọn mẹ. E yin yọnnusi tintan he yin aihun aidedai tọn datọ dé he geze to Azọnwhe aidedai tọn Hollywood tọn to otò Germany tọn mẹ. To nudide whenu dindẹn tọn etọn mẹ, e bẹjẹeji taidi hànjitọ de po Aihundatọ dé po to sinima tele tọn ji, to otò Berlin ton mẹ to owhe 1920 lẹ ṣẹnṣẹn. Bọ to owhe 1930 lẹ ṣẹnṣẹn e lẹzun Aihundatọ Azọnwhe Hollywood tọn, bọ to wẹkẹwhan awetọ whenu e yin dopo to aihundatọ he hẹn lanmẹya na gbẹtọ lẹ po awhanfuntọ lẹ po to Awhan nukọn ti owhe 1940 lẹ ṣẹnṣẹn. Enẹgodo wẹ e wa lẹzun aihundana aihuntọ dé bo basi sinima bọ aihọn lẹpò nọ pọn, sọn owhe 1950 lẹ yí jẹ owhe 1970 lẹ ṣẹnṣẹn. Dietrich wa lẹzun dopo to gbẹtọ tangan he to aihunadida ayidedai tọn da to owhe etọn nu lẹ mẹ. Azọnwhe sinima tọn America tọn he no yin The American Film Institute wa zee dó gbẹtọ ṣinẹnẹtọ to yọnnusi vonọtaun he to  aihunadida ayidedai tọn da to wheetọnnu. Dietrich sọ  yin mẹde he dọn sunnu po yọnnu po dogo. Etlẹ yin yọpọvu lẹ po mẹho lẹ lọsu po ga. To 1937 wẹ e wa lẹzun Otovi America tọn.

## Aihunadida ayidedai tọn he e da lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ

## Notẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mary Catherine Bateson

**Mary  Catherine  Bateson** yin jiji to Awewesun azán ṣiatọ̀ntọ owhe 1939 jẹ Alunlunsun azán awetọ owhe 2021. Bateson kan owe susu lẹ. Dopo to owe susu he e kan lẹ mẹ wẹ *With a Daughter's Eye*: Nukinkan de he gando Margaret Mead po Gregory Bateson po go. To nukinkan ehe mẹ wẹ e dọho gando nu he nọ jọ do ovi he mẹjitọ yetọn lẹ diyin taun lẹ go. E wazọn taidi mẹplọntọ to Wehọmẹ Alavọ tọn Harvard, Amherst, po George Mason tọn po, devo lẹ po ga. Bateson sọ yin ogbẹvi *International Leadership  Forum* tọn po ogan daho wehọmẹ asanuplọnmẹ tọn (*Institute for Intercultural Studies*) to ayimatẹn New York tọn mẹ kakajẹ 2010.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Mashegu

**Mashegu** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Mashegu tọn mẹ to whèzẹtẹn lẹdo lọ tọn. Tọsisa Niger tọn *(River Niger)* wẹ lẹdo Mashegu pé to whèyihọ-waji bọ Tọsisa Kaduna tọn *(Kaduna River)* lẹdo e pe to agéwaji-whèzẹtẹn.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 9,182 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 215,022 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu tọn *(postal code)* lẹdo lọ tọn wẹ 923.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Mc Galaxy

**Innocent Udeme Udofot** (jiji to azán awetọ, Nuwhàsun), yin yinyọnẹn ganji taidi **MC Galaxy**, bo yin hànjitọ po hànkantọ Otò Naijilia tọn po.
E diyin to whenue e du to agbawhinwhlẹ wedudu tọn Davido tọn godo to owhe 2012 tọn mẹ.
E de ohan dopodopo (ALIONA) tọ́n to hunwhẹ jijizan etọn whenu to azán awetọ, Nuwhàsun owhe 2019 tọn mẹ.
E ko wazọn dopọ po Tspize, Swizz Beatz, Uhuru po Shizzi po.

## Azọn ohàn tọn
MC Galaxy ko tindo azọnwhe etọn titi, enẹ wẹ MCG Entertainment.
E de dopodopo ohàn tọn etọn he yin "Sekem" tọ́n to azan fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, Whejisun, Owhe 2014 tọn mẹ, to azọnwhe etọn MCG Entertainment glọ.
Video ohàn tọn na ohàn lọ yin anadena gbọn Patrick Ellis, bo yin didetọn to Azan ko-nukun-atọ̀ntọ́, Ayidosun, Owhe 2014 tọn mẹ.
Gbẹtọ hugan livi enẹ wẹ yi dla Video lọ pọn to YouTube ji podọ to owhe awe godo, ohàn lọ yin vivọbasi he Swizz Beatz tọ́n to emẹ.

## Todohukanji ohàn tọn

### Bladopọ
**Breakthrough ft Eke- abasi* (2017)

## Ajọ̀ po gigopamẹnu he e mọyi lẹ po
## Pọnfi dogọ
## Alọdlẹndonu lẹ
## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Maud Meyer

**Maud Meyer** yín hànjitọ de he yin tòvi Sierra Leone po Naijilia po tọn. E lẹzun gbẹtọ nukundeji de to gblagbla 1950 tọn lẹ. E yin jiji do tòdaho Port Harcourt tọn mẹ, to Ayimatẹn Rivers tọn, to otò Naijilia tọn mẹ.
Whenu he tín yọpọvu, Meyer ko nọ do ayiha do hanjiji go, bo sọ to pinplọn hanjiji sọn Onọ he tọn hẹ do  hagbẹ hanjitọ lẹ. He do wanyínyín na "Bille Holiday" han lẹ.
Meyer sí  azọnyínyọnen lẹ supọ do hanjiji go;he nọ dotoai do ohan Voovo bo sọ nọ lẹ́ ohan lọ dó ohan jazz tọn blẹun.
Emeka Keazor dọ"Meyer yín dopo to yọnnu hanjitọ lẹ hẹ yọn Jazz hanjiji sin azọ́n taun".
Meyer sin hanjiji ko mẹhẹsusu do wanyínyínna, he sọ ko wazọn po hagbe hanjitọ susu lẹ to Aflika.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Max FM

**Max FM** yin ynyọnẹn sọn ojlẹ dindẹn die gbọ́n taidi *Radio Continental* yin azọnwhé ladiohọ yovogbe tọn otogbo Naijilia tọn he yin didoai do aimatẹn awọnlin tọn mẹ. E sọ do dehe taidi nọvi na ẹn he tindo yinkọ dopolọ bo yin didoai dó aimatẹn Abuja tọn.

## Otan
### Radio Continental
Radio Continental bẹjẹeji to yinkọ link FM glọ po sọha ladio tọn tintan ehe 102.3FM po to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. To osun ao godo, e yin lilẹdo Unity 102.3 FM po lẹndai lọ po nado nọ honú, na linlin po aihundida lanmẹyiya tọn po.

### Max 102.3FM lagos
To azan 21tọ osun aotọ owhe 2017, Azọnwhé TVC Communication basi nuwiwa de to *Federal Palace Hotel* to aimatẹn awọnlin tọn nado basi hunwhẹ didetọn Max 102.3 FM tọ́n.

## Alọdlẹndonu lẹ
Michael Gage (tonudọtọ)

**Michael Gage** yin jiji to azán tintan osun Nuwhàsun tọn owhe 1945- azán konukunatọ̀n Avivọsun owhe 2021. E yin Tonudọtọ Amẹlika tọn, bo ko sọ yin hagbẹ plidọpo ledọ sinatọntọ sọn osun Awewesun tọn azán sidopotọ owhe 1976 jẹ osun Abọ̀húsun azán gbàntọ owhe 1960. E yin jiji to otó Glendale, California tọn mẹ. Gage kú to Avivọsun tọn to azán konukunatọ̀n owhe 2021 to Salem, Oregon sọn azọ́n agbasawìwọ tọn si. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Milan Bandić

**Milan Bandić** (22 Abọ́hùsun 1955 – 28 Afínplọsun 2021) yin  tonudọtọ Croatia tọn de. Ewọ wẹ yin ayimatẹngan otò Zagreb  tọn sọn 2000 jẹ 2002  podọ sọn 2005 kakajẹ whenuena e wá basi matintọ to 2021. Bandić yin jiji to Grude, PR Bosnia and Herzegovina.
To vodide owhe 2009 jẹ 2010 tọn, Bandić tọ́n na tatọyinyin  togbo Croatia tọn sigba e ma yin alọkeyi. To 2014, e yin wiwle do ganpamẹ na ajò wutu sigba bo yin tuntundote to 2015.
Bandić basi matintọ gbọn azọ̀n ahún tọn de dali to 28 Afínplọsun 2021 to otò Zagreb  tọn mẹ to whenuena e tindo owhe 65.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Methodist Girls' High School

**Methodist Girls' High School** yin wehọmẹ daho na yọnnuvi lẹ kẹdẹ he tin to Yaba to Ayimatẹn Awọnlin tọn to oto Naijilia tọn mẹ. E yin didoai to owhe 1879 sọn ṣọṣi Methodist tọn mẹ. Methodist Girls' High School wẹ yin wehọmẹ awetọ na yọnnuvi kẹdẹ podọ wehọmẹ atọ̀ntọ he yin didoai to oto Naijilia tọn mẹ. Mọdopolọ é sọ tindo wehọmẹ daho sunnuvi lẹ tọn he nọ yin *Methodist Boys High School*.

## Gbẹtọ Nukundeji he yì wehọ lọ mẹ lẹ

#Chief (Mrs) HID Awolowo, he yè nọ ylọ to whenẹnu dọ Adelana (1915-2015), ajọwato daho po tohodọtọ po.
#Weyọnẹntọ Ibiyinka Fuwape.
#Alhaja Lateefat Okunnu, he yè nọ ylọ to whenẹnu dọ Oyekan (he yin jiji to owhe 1939), ahọluzọnwatọ po anadenanutọ po.
#Chief (Mrs) Folake Solanke SAN, he yè nọ ylọ to whenẹnu dọ Odulate (he yin jiji to owhe 1932), whẹdatọ po anadenanutọ po.
Methodist High School, Badagry

**Methodist High School, Badagry** yin dopo to wehọmẹ he tin to lẹdo Gbagli tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Eyin didoai tò azán atọntọ, Kọyansun, owhe 1977 tọn mẹ.

## Otàn he gando wehọmẹ lọ go
To bejẹeji, Wehọmẹ lọ yin yinyọnẹn taidi Methodist Girls Grammar School, bosọ yin didoai tò azán atọntọ, Kọ́yànsun, owhe 1977 tọn mẹ. To tintan whenu, e tin to panukọn Wehọmẹ Daho Gbáglì (en: Badagry Grammar School) tọn bọ to whenue ojlẹ lẹ to yiyi, e wa yin lilẹdo kavi lẹzun Methodist Girls High School to owhe 1978 jẹ 1979. 
Ṣigba to ojlẹ vude godo, e yin tẹndiọna yi fihe e tin te kakajẹ egbehe finẹ wẹ sẹpọ V.I.P. chalet complex to owhe 1981 mẹ.  Podọ to azan aotọ, kọyansun, owhe 1994 tọn mẹ wẹ e lẹzun Wehọmẹ ada awenọ he bẹ Ada Pẹvi podọ Daho po hẹn, bosọ yi yinkọ lọ Methodist High School.

## Wehọmẹvi he diyin lẹ
#Solomon Omolara (Health technologist).
#Ogunlana Bose (Nurse).
#Tokunbo Patience (Computer Analyst).

## Azọn he nọ yin pinplọnmẹ lẹ to wehọmẹ lọ mẹ lẹ
*English Language.
*Mathematics.
*Biology.
*Chemistry.
*Physics.
*Economics.
*Agric Science.
*Geography.
*Commerce Government.
*Fin Account.
*Food & Nutrition.
*C R S & I R S.
*Yoruba.
*Lit-in-English.

## Wehọmẹgan lẹ
Wehọmẹ ehe tindo wehọmẹgan Awe (2) he yinkọ yetọn lẹ nọ yin:
#Mẹmẹsunnu Hundeyin Solomon (principal).
#Mẹmẹsunnu  Owolabi E.A (vice principal).

## Mẹplọntọgan lẹ
Mẹplọntọgan lẹ lọsu yin Awe podọ yinkọ yetọn lẹ wẹ:
#Mẹmẹsunnu Samson.
#Mẹmẹsunnu Sẹnu Daniel.
Wehọmẹ ehe yin bẹplidopọ Sunnu po Yọnnu po tọn, ehe sunnu lẹ yin gbẹtọ sọha (370) bọ yọnnu lẹ yin sọha (365) to ojlẹ lọ mẹ. linlẹndopọ yemẹpo tọn yin wehọmẹvi sọha (735) to whenẹnu.

## Alọdlẹndonu lẹ

https://web.archive.org/web/20211030201434/https://lagosschoolsonline.com/schools/profile/432

Adà:Wehọmẹ lẹ
Millard Fillmore

**Millard Fillmore** (azán ṣiawetọ Alunlunsun, owhe 1800 yi jẹ azán ṣiatọntọ Whejisun, owhe 1874 tọn) yin tògbogan wíatọ̀ntọ otò Amẹlika tọn  (1850–1853). Eyin togbogan sọn 1850 yi jẹ 1853. Eyin togbogan godotọ he wa sọn ogbẹ Whig tọn mẹ, bo sọ yin tògbogan godotọ he ma yin Democrat kavi Republican.
Fillmore lẹzun togbogan to whenuena togbogan dai tọn Zachary Taylor basi matintọ to 1850 godo. Ogbè Whig tọn ma dee nado whlẹnagba nado du togbogan to 1852. To 
1856 e yin dide gbọn ogbẹ Amẹlika lẹ tọn dali nado wa du togbogan, ṣigba e jai.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Millard Fillmore whẹn to whẹndo hẹntọnọ tọn de mẹ. E wazọn vẹkuvẹku nado hiawe bo yí wehọmẹ daho. E mọ azọn dé yi taidi whẹyidotọ dé to 1823. To 1828 e yin nado biọ ogbẹ *New York congress* tọn mẹ, bọ to whelọnu e sọ tẹnpọn bo ji họntọn hẹ ogbẹ Whig tọn ga. Enẹ wẹ gọalọna ẹn nado sọgan dù tẹnmẹpọnna-togbogantọ to 1848.

## Whenue eyin togbogan

## Whenue e ma sọ yin togbogan godo

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mohamed Bayo

**Mohamed Bayo** (yin jiji to azan ẹnẹtọ Ayidosun owhe 1998 tọn) yin bọọlu hotọ azọnyọnẹntọ dé to togbo France tọn mẹ. Eyin vijiji France tọn, amọ bọọlu hogbẹ Guinea tọn wẹ eyin.

## Bọọlu hogbẹ he mẹ e wazọn te lẹ
To Alunlunsun owhe 2019 tọn mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1998 lẹ
Mohammed Dikko Abubakar

**Mohammed Dikko Abubakar** (jijizan 5 Nuwhàsun 1960) yin ponọ sunnu Naijilia-nu dé he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Hafiz Ringim tọn mẹ to 2012, podọ Suleiman Abba sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2014.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Moji Afolayan

**Moji Afolayan** (yin jiji to azán 5tọ, Afinplọsun, owhe 1968) yin yọnnu Aihundatọ de, sinima-zọ́nwatọ de, sinima-nadenanutọ de po podọ ga Aihundatọ nupinpọn-doplọnu tọn de po.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Afolayan yin vijiji Agbamu tọn to todaho Irepọdun tọn he tin to Gandudu Dokọtọn Ayimatẹn Kwara Tọn he tin to Hunwaji-wheyinhọ waji otò Naijilia tọn mẹ.

Ṣigba Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ wẹ e whẹn do.
Whẹndo he yi Aihundatọ po azọ́n nupinpọn-do-plọnnu tọn po do ylọ azọn mẹ wẹ yé ji do. E yin ovi tintan na sinima-zọ́nwatọgán po sinimadetọ́ntọ de po he yin Ade Love. Otọ etọn ehe dopolọ wẹ ji Dawe lọ mẹhe sọ jí Kunle Afolayan po Gabriel Afolayan po.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1968 lẹ
Moremi Ajasoro

**Moremi Ajasoro** yin yọnnu asuka de he diyin to otan ayọnu lẹ tọn mẹ to wheyihọ waji mẹyugbeji tọn. Moremi da dopo to hẹnnu Oduduwa tọn lẹ mẹ, yèdọ mẹhe otàn jọwamọ tọn dọ dọ e yin tọgbo ayọnu lẹ tọn.

## Otàn gbẹzan etọn
Moremi yin ahọsi ahọlu Ile ìfẹ tọn, yèdọ tovi Ọfà tọn. E yin yọnnu asuka he diyin to owhe kanweko wiawetọ die wayi to whenue e yin ahọsi Ile ìfẹ tọn podọ na akọ̀ he to yakẹ na ẹn, he ye yọnẹn to whenẹnu di omẹ Igbo tọn lẹ, he sọ to awhanfun hẹ ye. Weyọnẹntọ lẹ ma kẹalọyi dọ Igbónu ehelẹ tindo kanṣiṣa depope hẹ Igbonu he mi yọnẹn to egbe to togbó Naijilia tọn mẹ lẹ. To whenẹnu, ovi Ile ìfẹ tọn susu wẹ Igbonu ehelẹ wle di kanlinmọ. Na ehewutu, Ayọnu lẹpo wẹ gbẹwanna ye bo nọ pọn ye di kẹntọ. 
Moremi yin yọnnu asuka dé bosọ yọnwhanpẹ, nado whlẹn omẹ etọn lẹ sọn tukla he ye to pipehẹ mẹ, e magbe nado sanvọ nudepope he e sọgan biọ to e si tọn hlan vodun yetọn nado yọn asli huhlọn kẹntọ yetọn lẹ tọn, yèdọ mẹhe to awhanfun sọta ye to Ile ìfẹ. To whenue hodọ mi te, awhanfuntọ Igbo tọn lẹ wle Moremi di kanlinmọ yi otò yetọn mẹ ṣigba na whanpẹ Morèmi tọn he yè ma sọgan pọn poun bo de nukun sẹ wutu, ahọlu Igbonu lẹ tọn da Moremi di ahọsi bọ e sọ yin dopo to dehe e yinwanna hugan to ahọsi etọn lẹ mẹ.
To godomẹ, Moremi zan nuyọnen yọnnu tọn etọn nado yọn asli huhlọn asu etọn po awanfuntọ etọn lẹ po tọn, enẹgodo e họn lẹkọ yi Ile ìfẹ bò dọ asli lọ na omẹ etọn lẹ bọ yé zan ẹn nado du to Igbonu lẹ ji. 
To awhan he Ayọnu lẹ fun bo yi yede sọn Igbonu lẹ si godo, Moremi lẹkọ do asu etọn tintan de, yèdọ mẹhe  yin ahọlu ọ̀rànmíyàn tọn to Ile Ifẹ, he sọ du ahọlu Ọyọ tọn to whenẹnu. To ojlẹ dopolọ mẹ, ahọlu na gigo Moremi gbọn hinhẹn zun ahọsi podọ ahọvi he e yinwanna hugan po dali. Nado hẹn opa he e ko do na ẹn whẹpo e do zingbejizọnlin yi Igbonu lẹ sin tomẹ podọ opa he e dó na vodun yetọn di, ahọlu gọ otẹn etọn jo na ẹn di ahọsi podọ ahọvi de. Moremi yinuwa taidi asuka de, e yi visunnu etọn dó sanvọ hlan vodun daho yetọn sọgbe hẹ opa he e do.

## Alọdlẹndonu lẹ
Mose

**Mose** yin yinyọn-ẹn taidi nukọntọ sinsẹn tọn dé, osẹn-namẹtọ dé, podọ yẹwhegan dé sọgbe hẹ alẹnu-hoho owe Biblu tọn. To paa mẹ, e yin yinyọn-ẹn taidi mẹhe kan owé atọ́n tintan Biblu tọn lẹ. E sọ nọ yin yiylọdọ "*Moshe Rabbenu*" to Heblugbe mẹ (he zẹemẹdo "Mose mẹplọntọ mitọn kavi Labi") bosọ nọ yin pinpọnhlan di yẹwhegan he yin nujọnu hugan to sinsẹn Ju lẹ tọn mẹ. Klistiani lẹ, malénu lẹ, sinsẹn basitọ "*Bahá'í*" tọn lẹ, po sinsẹn basitọ "*Rastafari*" tọn lẹ po lọsu nọ pọn-ẹn hlan taidi yẹwhegan tangan dé. Mose sọ nọ yin pinpọnhlan taidi omẹ ayidego tọn dé to whenuho Amẹlikanu lẹ tọn mẹ kaka jẹ egbe. Sọgbe hẹ owé Eksọdusi tọn, Mose yin jiji to ojlẹ dé mẹ he sọha omẹ etọn lẹ tọn to jijideji taun dé  podọ nukọntọ Egipti-nu lẹ tọn Falo to nuha dọ yé sọgan wá dupá bo wá gọalọna kẹntọ Egipti-nu lẹ tọn. Onọ Mose tọn, Jokebẹdi heyin Heblunu dé zee whlá to whenue ahọlu lọ degbe dọ viyẹyẹ he yin jiji gbọn Heblunu lẹ dali lẹpo he yin sunnu ni yin huhu, bọ to nukọnmẹ e wá yin mimọ gbọn viyọnnu Falo tọn dali, gbọn mọ dali wá lẹzun sọdodovi to họ̀nmẹ ahọlu Egipti tọn. To whenue e hù Egipti-nu dé godo, Mose họ̀nyi Midiani fie e lẹzun lẹngbọhọtọ na Jẹtlo he yin yẹwhenọ daho dé to Midiani. To azọnylankan ao lẹ godo, Mose plan omẹ etọn Heblunu lẹ sọn Egipti dasa ohù vẹẹ, yé sọ nọte to Holẹbi, enẹgodo yé zin gbejizọnlin gbọn lẹdo dogbo Edọminu lẹ tọn. To ojlẹ ehe mẹ wẹ Mose yi gbedide ao lẹ. Sọ le etlẹ yindọ Mose nọgbẹ na owhe kantọ̀n, e kú whẹpo dó jẹ aigba Islaeli tọn ji.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Hẹnnu Levi tọn mẹ wẹ Mose yin jiji do. Na ahọlu yọyọ lọ Falo to budi gando lehe sọha Islaelivi lẹ tọn fọn bo to susu deji do wutu e degbè dọ viyẹyẹ he yin jiji gbọn Islaelivi lẹ dali he yin sunnu lẹpo ni yin huhu, ṣigba yọnnu lẹ ni nọgbẹ. Onọ Mose tọn Jokebẹdi ji Mose ṣigba bo zee whlá na osun atọ̀n. To whenue ewọ masọ sọgan whlá ẹ ba e wleawuna ohà he e lọ̀n dé bo yí osẹ̀n pinpẹn do tlẹ́ ẹ bosọ ze ovi lọ do e mẹ bo ze e yì do ofánkan lẹ ṣẹnṣẹn to Tọ̀sisa Nile tọn tó, Ṣigba, nọviyọnnu etọn Miliami nọte to olá nado pọ́n nuhe na jọ do e go.
Ahọvi-yọnnu, dopo to ovi Falo tọn lẹ mẹ yì tọ̀sisa Nile tọn tó nado lẹawu. To fine, e doayiego dọ viyẹyẹ dé to avivi bo mọ dọ ovi Heblunu de tọn wẹ e yin. Miliami sọ dọnsẹpọ yé bo dọ na yé dọ émi sọgan ylọ yọnnu nukunpedomẹgotọ dé wá sọn Heblu lẹ mẹ nado penukundo ovi lọ go na yé, ahọvi-yọnnu lọ sọ yigbe. Miliami yì bo plan onọ Mose tọn wá, ahọvi-yọnnu lọ sọ bio to e sí nado penukundo viyẹyẹ lọ go. To whenuena ovi lọ whẹ́n pẹẹde, e plan ẹn wá na viyọnnu Falo tọn bọ e sọ lẹzun visunnu etọn, E sọ ylọ oyín etọn dọ Mose bo dọmọ: “Na osin mẹ wẹ yẹn ze e sọn wutu.” Mose whẹn to họnmẹ Falo tọn bosọ tindo lẹblanulọkẹyi susu. E sọ plọnwe ganji, bosọ yín pinplọn aliho Egipti-nu lẹ tọn. To whenue e whẹn meho, e hu Egipti-nu dé na e to afanumẹ Heblunu dé hò wutu, enẹgodo e họn sọn Egipti na ahọlu Falo jlo na hui wutu.

## Zunkan he to miyọnji de

## Mose to Falo nukọn

## Gbejizọnlin to danfafa ji

## Vivọnu gbẹzan etọn tọn
Moses Ekpo

**Moses Frank Ekpo** (yin jiji to Ayimatẹn Akwa Ibom tọn) yin tonudọtọ Togbo Naijilia tọn podọ mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹngán Akwa Ibom tọn. E yin yinyọnẹ̀n gbọn tẹnmẹyinkọ lọ "Uncle Mo" dali. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Moshood Abiola

**Moshood Kashimawo Olawale Abiola** (azán konukunẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 1937 - azán ṣianwtọ, Avivọsun owhe 1998) zẹẹmẹdo **M.K.O Abiọla** yin ovi oto Naijilia tọn. E yin jiji to Abẹokuta to ayimatẹn ogun tọn mẹ. E yin ajọwatọ, wezintọ, tonudọtọ podọ dopo to ogan ayọnu(yoruba)  ẹgba tọn lẹẹpo. E whlẹn ogantẹn ogan oto Naijilia tọn to owhe 1993, ewọ lọ wẹ mẹlẹpo kọngbedopọ bo yise dọ ewọ wẹ na yín togan oto naijilia tọ́n. To whenue awhangan whenẹnu tọn Ibrahim babangida ma la dọ ewọ wẹ tọnta to tito ovo lọ tọn, e sọ sawhẹ nugbonọmayin po mawadodo po dokọna ẹn bọ e mado dugan lọ. M.K.O basi matintọ to owhe 1998.

## Otàn gbẹzan etọn tọn
Moshood Abiọla wẹ yin ovi tintan otọ́ po onọ etọn tọn po to ajidonu ovi konukunatọn(18) godo. Enẹ wẹzọn bọ ye do nọte jẹ owhe fotọn(15) godo, whẹpo mẹjitọ etọn lẹ do dó yinkọ na en "Kaṣimawo". Moshood tọnta to oyọnẹn agayiyi etọn tọn mẹ. Sọn ovu whenu etọn gbọ́n, e sọ bẹ nake sisa sọn whenue e to owhe ṣianwe mẹ. E nọ fọnzan yi nakegbemẹ nado din nake he e na sa jẹnukọn whẹpo e nado yi wehọmẹ na ewọ po otọ etọn he ko poyọnho podo nọvi etọn lẹ po nido mọ akwẹ zan ga. Whenue e sọ owhe fọtọn(15) mẹvi, e do ogbẹ aihundida tọn de te, he mẹ ye nọ jihan pe nado mọ nududu to nuwiwa tẹnmẹ depope he ye yi. Madẹnmẹ, e lẹzun gbẹtọ nukundeji to ohan he ye to jiji pe mẹ, e wa lẹzun mẹhe nọ biọ azọnkwẹ whẹpo do jihan to nuwiwa tẹnmẹ dopodopo. Akwẹ he e mọ to aihundida etọn mẹ wẹ e do gọalọna hẹnnumẹ etọn lẹ bosọ su wehọmẹkwẹ etọn he e yi to onitẹbọmi he tin to Abẹokuta. Abiọla yin hodọtọ linlinwe sẹmẹsẹmẹ wehọmẹ etọn tọn he nọ yin the trumpeter whenue Oluṣẹgun Obasanjọ yin mẹbọdomẹgo etọn. E kọnawudopọ po ogbẹ *Natioal Council of Nigeria and the cameroons*. Whenue e pe owhe fọtọnnukunẹnẹ(19) mẹvi, na owanyin he e tindo na tito tonudidọ tọn, to asia ọbafẹmi awolọwọ tọn glọ he yin dowatọ ogbẹ tonudidọ tọn action group.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Mẹhe kú to owhe 1998 lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1998 lẹ
Mosun Filani

**Mosun Filani** yin Aihundatọ sinnimọto nukundeji dé po hodọtọ Azinponọ to Ladio họsa, bo yin Naijilia vijiji Ayimatẹn Ọyọ tọn sọn Togbo Naijilia tọn mẹ.

## Vuwhenu po wehihia etọn po
E yin jiji to Ibadan to Ayimatẹn Ọyọ tọn, Ṣigba Ayimatẹn Ekiti tọn wẹ Mẹjitọ Etọn lẹ wá sọn. Eyin Dopo to Ovi Atọ́n he mẹjitọ Etọn lẹ tindo. Mosun yi wehọmẹ Daho mẹplọntọ lẹ tọn to Abẹokuta college of Education, mọdopolọ wẹ e sọ yi wehọmẹ Alavọ Tai Solarin tọn.

## Azọn Aihundida etọn tọn
Mosun ko tindo mahẹ to sinimọto susu lẹ mẹ, Titengbe to Ayọgbe mẹ. Mọdopolọ wẹ e sọ yin Azinponọ na tito Ladio tọn to Owhe 2005 bo ko yí gbedewema na Aihundatọ yọnnu he yọn hugan na Otẹn mẹbọdomẹgotọ to owhe 2009 po 2011 tọn po mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Naijilia-nu lẹ
Mourid Barghouti

**Mourid Barghouti** (Arabic: مريد البرغوثي, Murīd al-Barghūthī; 8 Liyasun 1944 – 14 Afínplọsun
2021) yin ohó milomilo-kantọ podọ wekantọ Palestine tọn. E yin jiji to Deir Ghassana, Mandatory Palestine.
Barghouti yin kukutọ to 14 Afínplọsun 2021 tọn podo owhe 76 po.

## Azọ́n
*Midnight and Other Poems, translated by Radwa Ashour, ARC Publications, UK, October 2008, ISBN 1-904614-68-X, ISBN 978-1-904614-68-5

*I Was Born There, I Was Born Here, Bloomsbury, 2011

*I Saw Ramallah Random House, Anchor Books, 2003-05-13 ISBN 1-4000-3266-0 and Bloomsbury, UK, ISBN 0-7475-7470-7 and the American University in Cairo Press (January 2003), ISBN 978-977-424-755-2

*A Small Sun, Poems translated by Radwa Ashour and W. S. Merwin, Aldeburgh Poetry Trust, 2003 paperback, Suffolk, UK, ISBN 0-9535422-2-X

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1944 lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Mr. Ibu

**John Ikechukwu Okafor**, (yin jiji to Azan Fọtọn-nukunawetọ Kọyansun Owhe 1961. - 2 Whejisun 2024.) E yin yinyọnẹn taidi **Mr. Ibu**, bo yin aihundatọ po aslannọ dé po to otò Naijilia tọn mẹ. Okafor yin dopo to mẹ he nunina jọwamọ tọn ganji to nukikodonamẹ mẹ, enẹ wẹ zọn bọ e do nọ yin akuẹ su ganji to ogbẹ etọn lẹ ṣẹnṣẹn.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mudashiru Obasa

**Mudashiru Ajayi Obasa** yin tovi Naijilia tọn he yin whẹyidọtọ de, tonudọtọ de podọ dopo to hagbẹ ogbẹ́ tonudidọ tọn *All Progressives Congress* tọn lẹ mẹ, e sọ yin dide taidi hoyidọtọ *Lagos State House of Assembly* tọn.

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn

Mudashiru Obasa yin jiji to Agege, yedọ topẹvi de to Awọnlin he tin to huwaji whèyihọ tọn Naijilia tọn.
E yi wehọmẹ bẹjẹeji tọn etọn to *St Thomas Acquinas Primary School, Surulere* to Awọnlin, enẹgodo e zindonukọn yi wehọmẹ daho de he yinkọ etọn nọ yin *Archbishop Aggey Memorial Secondary school*, to Mushin, Ilasamaja, to ayimatẹ̀n Awọnlin tọn fie e mọ gbedewema wehọmẹ daho tọn etọn yi te. E wá yi gbedewema daho osẹn-zọ́nwiwà tọn etọn to wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn (Lagos State University) to 2006. 

## Azọn etọn to tonudidọ mẹ

To 1999, Mudashiru whlẹ́nagba nado yin afọzedaitọ gandudu dokọ̀tọn Agege tọn to ogbẹ́ tonudidọ tọn *Alliance for Democracy* tọn glọ, e du to agbawhinwhlẹ́n lọ ji bo sọ yin dide taidi afọzedaitọ gandudu dokọ̀tọn tọn Agege tọn bo nọ gántẹn ehe sọn 1999 jẹ 2002.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mokwa

**Mokwa** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de he to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to  Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Mokwa tọn mẹ to awàji alihogbó  A1 tọn to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn.

Mokwa yin topẹvi de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ̀ 244,937 ( to 2006). Dogbó gaa hùwaji tọn LGD lọ tọn gọ́ na Tọsisa Niger tọn sọn Nọ̀whe Jebba *(Lake Jebba)* tọn mẹ to whèyihọ-waji zẹ̀ fiẹ e pé dopọ po Tọsisa Kaduna tọn po te. Ayimatẹn Kwara tọn po Kogi tọn po tin to awà awetọ LGD lọ tọn sọn Niger. Alihogbó A1 tọn lọ dasá Niger to Gana biọ Ayimatẹn Kaduna tọn.

Mokwa yin ahọluigba  Nupenu lẹ tọn de he nọ yin gandudeji gbọn  Ndalile (Lile Shaba Aliyu, to agọe) de dali podọ e tindo lẹdo pẹvipẹvi delẹ taidi, Muwo, Bokani, Kudu, Kpaki, Jebba, Rabba, Ja'agi  gọna devo devo lẹ. Nukọntọ sinsẹn Malenu lẹ tọn de wẹ nọ dugán do Mokwa ji, bọ nukọntọn lọ nọ yin yiylọ dọ Ndalile. 

Mokwa sọ yin yinyọnẹn ga na hùnwhẹ Sallah wiwa.

Topẹvi lọ yin yinyọnẹn na azọnyinyọnẹn yetọn to anazọ́n nuyizan  whégbè tọn lẹ taidi, alín lẹ, ohí gọna azọ́n gusí tọn lẹ wiwa.

Mokwa gọ́ na omẹ̀ akọ̀ voovo lẹ tọn taidi, Ayọnu lẹ, Hausanu lẹ, Igbo-nu lẹ, Gbagi lẹ po mẹdevo devo lẹ po.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 4,338 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 244,937 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 912. 

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Moji Olaiya

**Moji Olaiya** (yin jiji to azán koatọ́n-nukunawetọ Afínplọsun 1975 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azán fọtọ̀n-nukunawetọ Nuwhàsun 2017) tọn mẹ bo yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn dé.

## Azọn etọn
Viyọnnu Hànjitọ oploji tọn, he nọ yin Victor Olaiya wẹ e yin, Moji Olaiya bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji po azọnwhe *Wale Adenuga's production Super Story* po. E ko sọawuhia to aihundida *Nollywood* tọn Ayọgbe po Glẹnsigbe po tọn susu mẹ. E yin yinyọnẹn na ada he e yiwa to aihundida lẹ taidi
*No Pains No Gains*, he mẹ e yi ada Ireti tọn wà to emẹ, *Sade Blade (2005)*, *Nkan adun (2008)*, podọ *Omo iya meta leyi (2009)*. E sọ sọawuhia to aihundida he yin *Agunbanirọ* mẹ. To owhe 2003 tọn mẹ, e yin dide na *Reel Award Best Supporting Actress of the Year*, e sọ tọnta bo yin dide taidi aihundatọ he wazọn hugan dé. To owhe 2016 tọn mẹ, Olaiya dè sinima dé tọ́n he yin, *Iya Okomi*, Foluke Daramola po Funsho Adeolu po wẹ yin tlọntlọngbọn to aihundida lọ mẹ, bọ eyin didohia to Awọnlin to Liyasun.

## Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Olaiya wlealọ hẹ Bayo Okesola to owhe 2007 tọn mẹ, bọ to enẹgodo yé klan dovo. E lẹzun  Malenu dé to owhe 2014 tọn mẹ. Olaiya basi matintọ to azan fọtọ̀n-nukunawetọ Nuwhàsun 2017 tọn mẹ gbọn ahunmẹzọn dali to otò Canada tọn mẹ fie e ji ovi etọn awetọ te to osun awe jẹnukọn. Yé wà agọ̀ etọn to azán ṣianwetọ Ayidosun 2017 tọn mẹ sọgbe hẹ aṣa Malenu lẹ tọn.

## Delẹ to aihun he e dà lẹ mẹ
**Aje nile Olokun*
**Ojiji Aye*
**Apaadi*
**Omo Iya Meta leyi (2009)*
**Nkan adun (2008)*
**Sade Blade (2005)*

## Alọdlẹndonu lẹ

## Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Muna Obiekwe

**Muna Obiekwe** (mẹhe yin jiji to 1979) yin aihundatọ tele ji he yin tovi Naijilia tọn de. E yin dopo to aihundatọ he diyin hugan to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ to ojlẹ etọn mẹ.
To azán fọtọ̀n-nukun-atọ̀ntọ, Alunlunsun, owhe 2015 tọn, Obiekwe kú na afuje-zọ̀n de he e jẹ̀ wutu.
Podọ e sọ yin apadewhe whẹndo Yul Edochie tọn, mẹhe ewọ lọsu yin aihundatọ de to otò Naijilia tọn mẹ.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1979 lẹ
Munya, Nigeria

**Munya** yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa ayimatẹn Niger tọn tọn glọ to otò Naijilia tọn mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn lẹ tin to topẹvi Sarkin Pawa tọn mẹ to agéwaji lẹdo lọ tọn sẹpọ ayimatẹn kaduna tọn to alihiamẹnu at10°01′00″N 7°06′00″E ji.

Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 2,176 lẹdope podọ gbẹtọ sọha  103,651 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.

Sọha pósu tọn *(postal code)* filọ tọn wẹ 921.

E tin to agbegbe whèyihọ-waji tọn ayimatẹn lọ tọn. Omẹ Gwari tọn lẹ wẹ yin suhugan mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn bọ glèzọ́n wẹ ye nọ wa hugan.

## Guni
Munya bẹ mimá tonudidọ tọn ṣinatọ̀n hẹn bọ mimá Guni tọn wẹ kló bosọ do huhlọ́n hugan to ye mẹ. Guni, dile e nọ saba yin yiylọ do, wẹ yin ahọ́nkan ayimatẹn lọ pete tọn podọ Guni wẹ ye sẹtẹ̀nna wehọmẹ lizọnyizọn tomẹyìtọ tọn lẹ *(missionary schools*) sọn sọyi do tatọ́-tẹnnọ ayimatẹn lọ tọn.
Na nue du gandudu dokọ̀ tọn, Guni wẹ yin topẹvi he bẹ omẹ nukúndeji lẹ hẹn hugan gọna whẹndo Magaji tọn ehe to owhe lẹ gblamẹ, ko yidogọ na nukọ̀nyiyi po didoai gandudu dokọ̀ tọn lọ tọn po gọna etlẹ yin adà de to didoai ayimatẹn lọ blebu tọn lọsu mẹ.

## Mẹgbeyinyan 2021 tọn
To azán 17tọ Abọ̀húsun 2021 tọn, ogbẹ́ 80 jaguda he hẹn awhànfunnu lẹ tọn de tọ́nawhàn gletoho de to Munya bo hù omẹ awè bo fìn hugan gbẹtọ 66,ehe bẹ asì awè tonudọtọ de tọn gọna ahọlu lọ sin ovi awè hẹn. Mẹgbeyinyan ehe yin adà pẹvi de poun awhàntọ́nmẹ gbọn jaguda lẹ dali to agbegbe lọ ji.

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Murtala Nyako

Alọgọtọ na Awhangán Pònọ tọ̀ji tọn lẹ, **Murtala Nyoko**, GCON, CFR, D. Agric. (H. C.) lẹzun Ayimatẹngán Adamawa tọn to  Naijilia gbọn vòdide dali to Nuwhàsun owhe 2007. Jẹnukọn na whenẹnu e yín Ayimatẹngán awhànzọnwatọ de to Ayimatẹn Niger Tọn bosọ yin dide di *(Chief of Naval Staff)* to Awewesun owhe 1989. 

## Bẹjẹeji gbẹ̀zan etọn tọn
Murtala Hamman-Yero yin jiji to oto Mayo-Belwa Ayimatẹn Adamawa tọn mẹ to azán gbán-ewhẹ atọ́ntọ Avivọsun owhe 1943. Otọ́ etọn Alhaji Hamman-Yero, yín ajọwatọ nukundeji de bosọ wleawuna mẹhe na nọtẹnmẹna nuhihọ etọn, mẹhe nuwiwa etọn lẹ zize sinai do John Holts and son Ltd centre to Melwa-Belwa. 

Onọ̀ etọn, Hajiya  Maryam yin whésì, mẹhe nupiplon etọn sinai do sinsẹ́n màle tọn me podọ ogbé-masin go. 

E be wẹpiplon etọn jẹẹji to wẹhọmẹ Mayo-Belwa Elementary school tọn to Alunlunsun owhe 1952,bo zíndonukon to Yola Middle School to Alunlunsun Owhe Owhe 1955 bo bẹ wẹhọmẹ daho to wẹhọ dopolọ mẹ to Alunlunsun Owhe 1958.

To fine e yin yinyọnẹn na kodetọn dagbe etọn to nupiplon po aihundida lanmeyiya liho.

## To azọn Navy tọn mẹ
Nyako biọ Royal Navy Naijilia tọn mẹ to ayidosun owhe 1963 taidi azọ́nvi de. E bẹ awhànzọn pinplọn jẹeji to wehomẹ Britannia Royal Navy College to Dartmouth to England to zósun owhe 1965, bo yin dide di mẹbọdomẹgo Lieutenant tọn to zósun owhe 1965 lọ mẹ. Podọ e fó azọ́nplọnmẹ etọn tó zósun 1965.
Nyako lẹkò do Naijilia to kọ́yànsun owhé 1966 bo sẹ̀n to Navy Naijilia tọn mẹ kakajẹ 1993. To ojlẹ ehelẹ mẹ, e penukundo azọ́ndenamẹ tọji tọn po agé tọn voovo lẹpo go. To ojlẹ de mẹ, e yin ogán he nọ deanana nuhọtọ lẹ tọn de, bato flinflin he me yè nọ.
Tó Aflinplọsun owhe 1976, Genaral Murtala Muhammed dè Nyako taidi Ayimatẹngan de na Ayimatẹn Sokoto Tọn. E sẹ̀n to fine kakajẹ Awewesun owhe 1977 tọn. To enẹgodo e lẹzun ogán to tátọ-tẹnnọ Navy lẹ tọn, podọ ponọ he nọ pàṣẹ do asia go to tátọ-tẹnnọ whèyihọ-waji tọn sọn fihe e yin dide sọn to Alunlunsun owhe 1990 tọn.

## To azọn Navy tọn jijodo godo po Glèzọnwiwa po
Sọn ovú whenu Nyako tọn wẹ e ko dó oyin na Onọ̀ etọn kò jo oyin delẹ dai na ẹn taidi ogú de sọn jiji whenu etọn wutu. Ehe zọn bọ e ko nọ dó mahẹ gigọ́ to oyin-yinyin mẹ bọ to enẹ godo e wa jẹ glezọn wunmẹ devo lẹpo wa ji to whenue e gbẹ pò to azọn Navy tọn mẹ. Whẹho tangan lọ, dile e mọnukunnujẹemẹ do wẹ yindọ, nuhe oglè sọgan no detọ́n to Naijilia lẹ sọ yin hinhẹn pónte dogọ.
E be tito azọn ehe tọn sọn 1990 pò kodẹton dagbe po. E sọ yi ede zan to jinu wunmẹ voovo lẹ dido mẹ,

## Alọdlẹndonu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Musiliu Smith

**Musiliu Smith** (jijizan 17 Lidosun 1946) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Ibrahim Coomassie tọn mẹ to 1999,  podọ Mustafa Adebayo Balogun sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2002.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Muhammadu Buhari

**Muhammadu Buhari** yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawetọ, Awewesun owhe 1942. E yin tonudọtọ de bo sọ yin togbogán otògbo Naijilia tọn awọn owhe 2015.
Buhari ko yí gbọjẹ sọn awhanzọnvọ didó mẹ, na é kò du togbogan awhanwudido Naijilia tọn sọn owhe 1983 jẹ 1985 to whenue e blagbè dopọ́ po hagbẹ Devi lẹ po nado yi huhlọn dó yigan godo.
Hogbe lọ *Buharism* yin yiyizan na alọpa he e do nọ pàṣẹ bo ma nọ doto ayinamẹ to awhangan yìnyín etọn whenu. Buhari ko dọ èmí yigbe na nuhe jọ to whenue emi to ganji to whelọnu lẹpo, podọ emi ma sọgan diọ nuhe ko juwayi nẹlẹ gba,  Sigba todín, emi ko diọ zun ayinamẹyitọ.
Buhari wlẹn ògántẹn otògbo Naijilia tọn to owhe 2003, 2007 podo 2012 po. Sigba to awèwèsun, owhe 2014, é yin dide di mẹhe na nọte na ọgbẹ he ye nọ ylọ dọ * All Progressive Congress (APC)* nado whlẹn ògántẹn otògbo Naijilia tọn to owhe 2015.
Buhari wẹ tọnta to ovo he ye blá lọ mẹ jẹnukọnna togbogan Goodluck Ebele Jonathan he tin to gan tẹnmẹ to whelọnu. Ehe yin tintan to otań Naijilia tọn mẹ dọ otogbogan he to janji yin zize jayi to vobibla whenu.
To azan gban-ewhè dopo Nuwhasun, owhe 2015 tọn mẹ wẹ Buhari jẹ ganduji tẹ. To Afinplọsun, owhe 2019, Buhari yin vivọze taidi togan Naijilia tọn whenuena é whlẹn tẹn lọ podo Atiku Abubakar bọ sọ du to eji hugan ovo liví atọ̀n.

## Otàn vuwhenu etọn tọn

Buhari yin jiji dó hẹnnu Fúlàní tọn mẹ to azan fọtọnnukunawetọ awèwèsun owhe 1942, to gbètato *Daura tọn to [[Ayimatẹn Katsina Tọn|Ayimatẹn Katsina tọn]] * mẹ. Ye nọ ylọ otọ etọn dọ Mallam Hardo Adamu, na é yin dopo to Filani gan lẹ mẹ. Onọ etọn sìn yinkọ nọ yin Zulaihat; he tlọn  *Hausa po Kanuri* sìn kúnkan mẹ. Buhari wẹ yin ovi konukunnatọntọ (23) otọ etọn tọn. Onọ etọn wẹ penukundo dó e go, na  otọ etọn ku to whenue é dó owhè ẹnẹ.
É yi wehọmẹ dokọ tọn *Katsina middle School* to gbètato Daura po Mai'dura po to owhe 1953. Enẹgodo é yi wehọmẹ daho *Katsina Provincial Secondary School* tọn sọn owhe 1956 jẹ 1961.
To whenue Buhari dó owhe fọtọnńukunẹnẹ (19) e biọ wehọmẹ awhanfun pinplọn tọn *Nigeria Military Training College*(NMTC) to owhe 1962. To Afinplọsun owhe 1964 wẹhọmẹ yin ada gblona bọ sọ yin yinkọ diọ na dó *Nigeria Defence Academy*(NDA). Jẹnukọnna owhe 1964, ahọluduta Naijilia tọn nọ sẹ wehọmẹvi he ko dó nupinplọn yetọn to NMTC hlan otò devo *Commonwealth Military Academy* lẹ mẹ na sọgan plọnnu dogọ bo lẹzun ògán.

Buhari yi wẹhọmẹ ehe sọn 1962 jẹ 1963 to wehọ he ye nọ ylọ dọ *Mons Officer Cadet School, Aldershot to England* to owhe 1964. To Alunlunsun owhe 1963 whenuena Bihari do owhe ko, yé pa ẹ di nukọntọ na awhanvipẹ he tin to ayimatẹn Abeokuta, otò Naijilia tọn. Buhari yi wẹhọmẹ awhanfuntọ tọn dogọ to yovotomẹ (*United Kingdom*) to owhe 1964. Sọn owhe 1965 jẹ 1967 é wazọn taidi aṣẹpatọ na *Second Military Battalion* bo sọ yin pipa taidi *Brigade Major Second  Sector* to Lidosun owhe 1967 jẹ Liyasun Owhe 1967.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Muhammadu Gambo Jimeta

**Muhammadu Gambo Jimeta** (15 Lidosun 1937 - 21 Alunlunsun 2021) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Etim Inyang tọn mẹ to owhe 1986, podọ Aliyu Attah sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to owhe 1990.

## Alọdlẹndounu lẹ

Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Muyiwa Ademola

**Muyiwa Ademola** (yin jiji to azan Koatọ́n-nukundopotọ Alunlunsun owhe 1971 tọn). Muyiwa yin sinima-basitọ podo anadenanutọ sinima tọn to otò Naijilia tọn mẹ. To 2005, to *1st Africa Movie Academy Awards* tẹnmẹ, Simina etọn he hosọ etọn yin *Ori* yín pipa di aihun lẹdo lọ mẹ tọn he yọn hugan. To 2008, e yin dide to *4th Africa Movie Academy Awards* tẹnmẹ taidi aihundatọ tovi he gbọnvo podọ bo sọ yọn azọ́n hugan. 

## Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Muyiwa yin jiji to azan Koatọ́n-nukundopotọ Alunlunsun owhe 1971 tọn to Ayimatẹn Ogun tọn. E yi St. David's High School to topevi Molete tọn mẹ to Ayimatẹn Ibadan tọn. Fihe e yi gbedewema wepinplọn Bachelor tọn te to wepinplọn mẹho lẹ tọn mẹ.

Adà:Otàn Gbẹzan tọn