Kokonte

**Kokonte**, ti kelum yi'ira ti **abeti3, lapiiwa,lapelawa** **bii "face the wall"** de la dia ti ba ɔbera gee vɔla ti dia wa bo la Afirika tinsi hali ta ta la Togo, Gaana, la tinsi sisesi pa'asɛ. Ti Gaana tiŋa wa puan, tinsi zo'e zo'e diti  dia wa mɛ ti buuri bana de la Ga, Akan, Hausa, kokonte wa ni dɛna buruma la kala zo'e zo'e yesera buuri sɛka n mɔm ka. Ti ba tari la banki kɛ'ɛsi bii nyɔ n ku'ɛ zom mɔna ka.

Kokonte de la Gaana wa dia ti ba tari la banki zom mɔna ka ti ba mi diti dia wa me la zɛɛrɔ n de wuu abɛ bii sukaam zɛɛrɔ. Dia wa ba'a bɔna la West Afirika tinsi magesɛ wuu Nigeria gee mi bɔna Caribbean.

Dia wa solemiyu'urɛ de la "brown fufu". Dia ŋwɔsum ka zaa la tapioca, Brazilian dia ti Volta Region duma mi dita ka.

Dia wa de la diaɛka n de naana ti nyɛti ka yesera la banki kɛ'ɛsi ti ba tɔ bii nɛɛm ti ba ŋwɔsum ni dɛna la buruma ba san mɔm ka. Ti Gaana tiŋa wa, Akan n de sɛba n ba'a dugera ka ti ba nyɛ ka yu'urɛ yese la Kwa yetɔgum puan.

## Ŋwɔsum(Appearance)

Dia la ŋwɔsum ni ze'ele la ba dikɛ banki sɛba taaba mɔm, ba ku'u paa la ŋwani beene. Ba ni ŋwɔsum la ni dɛna buruma bii ba dɛna chocolate-brown. Ba mi ni kelum ŋwɔna me la sukuu kɔma fuu la ti ba ni nyɛ dɔgela ba sukuu fuu la puan bɔna Gaana sukuu duma zo'e zo'e puan.

## Ba tari sɛla mɔna ka
* Banki kɛ'ɛsi bii nyɔ kɛ'ɛsi zom
* Ko'om

## Duka

* Dikɛ fu kotoolega dugelɛ ti la kɔrɛ
* Dikɛ fu banki bii nyɔ zom iŋa ko'om la n kɔti pa puan.
* Guregera suŋa la wa iŋɛ se'em to gugela kan bɔna bini. 
* Kelum guregera gura fu ta nyɛ ti ba nɛŋa la tɛɛ ya.
Ba nya san ta bi'e, fu ta'am kɔ nya kabegɛ fu zɛɛrɔ la iŋɛ n de (sukaam bii abɛ zɛɛrɔ). Ba pɔseri mɔna kokonte se'sm de la fu ta tu banki la bii fu da ba daa puan tari kole na. Ti banki za'a ka tɔ bii ba nyɛ'a ka tɔ ti bala zuo la nɛreba zo'e zo'e Gaana wa diti ka mɛ. Ayima ta'am da zom la fii gee nyaŋɛ dikɛ mɔm nyɛ zo'e zo'e ti a yire duma di. La Dr la banki wa nɔɔ ti ba ni dikɛ bɔɔdiyɛ lagum tɔ dia ti ba yi'ira ka ti sakɔra( fufu) 

## Pre-cooking
Fu san yeti fu maalɛ banki wa, see ti fu pɛgɛ ba. Ba pɔgerɔ la ta'am dikɛ bo dusi mɛ bii dikɛ basɛ bugelegɔ na san ku'ɛ. Fu nya wan pee ba. Ŋma ba bibihi nyaa deele ti ba san ku ti fu nɛɛm bɔna zom banɛka puan.  Banki deelego bo la yima yima. Gaana kaariba tari zugɔ ayima ti ba yi'ira santɛɛnɛ puan ti apa, n ze'ele bo abɛ tia nyila ti ba ni dikɛ pagelɛ dã'aŋa zuo tara deelɛ kariyɛɛna gee kala wa de la banki la wan iŋɛ se'em ti ba san toore bugum, wɔlegɔ la ku'u ba. Ti ŋwana wa ni basɛ ti banki la sobege ma basɛ ti ba sagebɔ la nɛŋa bɔna ba yima. Deelegɔ sɛko n ani suŋa de la wuntɛɛŋa deelegɔ la n de fu dikɛ yaaregɛ kɛmeŋa zuo bii dɔɔ zuo suŋa ti ba ku'ɛ.    Yelemiŋerɛ diyima de la, fu san deele ba gee ka bisera ba suŋa ba wan pelege ti ŋwana wan basɛ ti dia la kan ana suŋa. Ti bala la, tuntɔɔ deelegɔ de la fu deele ba ti ba peelgɛ ya la wan iŋɛ se'em ti zom la ni was ta peelege gee ba sɛba mi yeti ba ni mɔ'ɔ la n ani suŋa bɔ'ɔra ba sagebɔ suŋa.   Fu wa iŋɛ se'em dikɛ banki ti ba lebege zom de la, ba san ku'ɛ ti fu dikɛ iŋɛ toore puan tɔ gee nya tari kiŋɛ banɛka ta nɛɛm. Dina n bɔ'ɔri tu za'a dia la ti tu nya ni dikɛ lagum la ko'om mɔm ti ba lebege kokonte sagebɔ.

## '''Duka la tɔrega'''
Fu wan nyɛ gɛrigɛ kokonte la koma'asega bii kotuulega. Nɛreba basɛba ni dikɛ la kotuulega pa'asɛ zom la puan gee nya baŋɛ dikɛ dugelɛ bugum puan gee nya gurigera ti ba mɔm. Ba san ni iŋɛ kpɛ'ɛne, basɛba ni iŋɛ la kotuulega pa'asɛ bini vugele ti la kɔrɛ ti ba nya mɔm( see ti fu ita kotuulega la bala gura ba ta ana fu boti se'em la). Tɔriga 1: ba san bi'e, ma'alɛ bɛ'a dikɛ kɔɔ iŋɛ lako'a  puan bilige e ti bo iŋɛ kiliga gee ti a  nya kabegɛ fu zɛɛrɔ dɔgelɛ. Yɔriga 2:  basɛba me ni ma'alɛ la.bɛ'a kɔɔ iŋɛ laa puan kabegɛ zɛɛrɔ ɔgelɛ .

## Bisɛ Kala mɛ

* Food portal

* Ghanaian cuisine
* List of African dishes
* List of porridges
## Viisegɔ lɔgerɔ
Buuri Buuri:dia