open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikiakuaipa

Tü kanüliakalü Wikipeetia (alijunaiki: *Wikipedia*) jia wanee ansikülopeetia jutatüsü. Sükorolo Fundasionko Wikimeetia. Tü ashajuushi eekalü sulu'u alatüsü suulia 20.000.000, ashajuushi süka 282 anüikii sainküin mmakalü süpüshua'a. Tü ashajuushikalü eesü süpüla shi'irüin eekai eein ne'e; tü a'yatawaakalü o'ttüsü so'u   15 Eneero so'ü tü juyakalü 2001 nütüma chii alijunakai Jimmy Wales otta Larry Sanger, joolu'u tü ansikülopeetiakalü shia e'rajanakana ma'in sütüma  ekaai  eein ne'e shikerolüin sulu'u Internet.

Sunainjee sukumujunüin Wikipeetia amioüjasu suliia waneeirü ansikülopeetia sulü Internet, joolü antunusu anain ein tü poloo alüpüna walekerü, arajunaka'main soou mmakat. Sutuma müin shiia eipaa sunainjeka supüla ainja jeketü aa'innajatü. 

Sa'akaje 285 anaatiaa'puna, 17 (Poloo akaratshi) anüiki sulatirüin 300.000 ashajalaa; tü shiiairüa Inküleenaiki, Aleman'naiki, Püranseenaiki, Italiaananaiki, Pülaakanaiki, Alijunaiki, Japüneenaiki, Ruusanaiki, Neerlanteenaiki, Pottukesünaiki, Chinaanüiki, Suekaanaiki, Wietnamiitanaiki, Uküranianaanaiki, Katalaan'naiki, Norüekoonaiki siia Finnesünaiki.

## Suchukuwaje Sukuwaitpaa
Ees 3 (apünuin) achukuwaje so'ü tü aa'innajatü Wikipeetia, aküjaaka achiiki tü sain'raka sulü tü walekerü. Tü sunuikipüle shiia «Tü Ansikülopeetia Taashisü anaaka apüla anaataa» münusu 3 sunainjeka:

#Shiia wanee ansikülopeetia, münusuka müin sain wanee akaaliijiaa kapülajaka akotchajaa, anajawa, siia alüwata achikiimajaatü müinka kakumajiasü anaain.
#Jia wanee Wiki, ees supülain anaatüna sutuma eke ein.
#Tü sulü'jatüü jutatüsu sumüin eke ein ere'ein.

Sutuma nü'nüiki chii akumajakai Jimmy Wales tü aa'innajatüka shiiasu «Wanee ayatawaa supüla ainjanaa siia ei'tajaa wanee ansikülopeetia taashisü, anaashatain'jatü sumüin alijuna soou mmakat supüshuwale, sunain sunüiki» tü makaa supülasu «Akumaja wanee mmakat ein tü alijunakalirua ekerolüin anainwa achikiimajaatü taashisü». Tü makaa ainjunusu sulü wanee waleketpüleeirua Wikimedia.org sukaa wanee ejeketüjaaya (inküleenaiki: Software).
Wo'olu

**Wo'olu / woot** shia wane einushi akumajushi supula nalujain nanetse na to'oloyukana. Sunainje ti'a kachetusu  sunain tu si'irakat. Jouchon maaka saain sajapuin supa'a najapu wayuu jerunchompeje shia

Maakaya saain tü katto'uikat wainma sukuaippa sunou. Kasulajiasu jee kayuluinsu nojotpaje kapuin shia sunainjeresia tü si'irakat
Woliiwa (nneerü)

**Woliiwa** (alijunaiki: *Bolívar (unidad monetaria)*) es la moneda oficial de Venezuela; fue establecida en 1879 como unidad monetaria por el presidente Antonio Guzmán Blanco, llevando su nombre en honor a Simón Bolívar, El Libertador, héroe de la independencia latinoamericana. Su emisión es controlada por el Banco Central de Venezuela (BCV) quien acuña las monedas e imprime los billetes en su propia Casa de la Moneda, además de velar por la estabilidad monetaria.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Akotchajülee sünülia:Moneda
Woliiwat (Wenesueela)

Tü **Mma'ipakat Woliiwat** (Alijunaiki: *Estado Bolívar*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Woliiwat (Ekuwatoorü)

Tü **Mma'ipakat Woliiwat** (alijunaiki: *Provincia de Bolívar*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Woliiwat (Kolomwia)

Tü **Mma'ipakat Woliiwat** (Alijunaiki: *Departamento Bolívar*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Woliiwia

**Mma Woliiwia**, *Estado Plurinacional de Bolivia* tu alijunaiki, *Wuliwya Suyu* tu aimaaranaiki, *Bulibya Mamallaqta* tu keechwanaiki, *Tetã Volívia* tu waaraniinaiki. Bolivia es un país sin litoral marítimo situado en el centro de América del Sur que cuenta con una población de cerca de 11,3 millones de habitantes; limita al norte y al este con Brasil, al sur con Paraguay y Argentina, y al oeste con Chile y Perú. El territorio boliviano es el sexto más extenso de América Latina por lo que comprende distintos espacios geográficos como la Cordillera de los Andes, el Altiplano, la Amazonía y el Chaco.

Políticamente, Bolivia se constituye como un estado plurinacional, descentralizado y con autonomías. Se divide en 9 departamentos y mantiene una reclamación a Chile por un territorio a orillas del Océano Pacífico. Sucre es la capital y sede de los tribunales supremos, mientras que La Paz es la sede de los poderes ejecutivo, legislativo y electoral.

En el territorio boliviano se desarrollaron civilizaciones antiguas como Tiwanaku; los incas y posteriormente los conquistadores españoles dominaron el territorio hasta que el país se independizó en 1825. Bolivia, al haber heredado las tradiciones del mestizaje colonial y las culturas precolombinas es un país multiétnico y pluricultural, rico en la mezcla de tradiciones de habitantes mestizos, indígenas, blancos descendientes de criollos, afro-bolivianos y en menor proporción de migrantes europeos y asiáticos.
 
Akotchajülee sünülia:Ameerika
Wouliyuu

**Wouliyuu** es un linaje wayuu, representado por la perdiz. 

Los wo'oliyuu conocidos como los de los pies ligeros, su ciclo social suele ser amplio desde su familia extendida hasta sus amistades ,silenciosos y timidos pero leales por lo que son considerados buenos amigos y buena compañía , de palabra segura y confiados al momento de expresarse.  

Su toten es la perdiz ( PEERü) personas  de mucho camino y muy apegados a las personas de sus afectos y quienes visitan constantemente y buscan tener cerca. 

Tüü Eirukuko etnajünüsü sünainje nümane wayuu tüü Wo'ouliyuu wattanali nüpüshi jee nalewain wayuu kamaneshi manüloùsau shiasa lotuin nukuaipa süka it's watta sali nirajüin anaa anüikuchi paunsasü nünüiki  

Chi wuchi etnajünakai akat nia peerü watta salü mma nirajüin anajirashi süma wayuu malekali.  

Naa wo'oliyuakana chejewal wuinpejawa aikalashi supüla kasa ekai alatüin namüin anasü nünüiki so'u kasachiki.  

Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Woumainkat (documental)

**Woumainkat** es un documental en wayuunaiki dirigido por Leiqui Uriana, David Hernández Palmar y Miguel Iván Ramírez.

## Referencias


Akotchajülee sünülia:Woumainkat
Akotchajülee sünülia:Filmes en Wayuunaiki
Woummain'kalü

Süchiki woummain namüin na wayuukana

Wayakananairua shipijala tü Mmakalü. Sainrusü wayuu laü'laayuu sumaiwajee saa'u shiain tü Mmakalü kepijalain wakuaitpa. kapülainsü wamüin tü seyuusha'kalü kasaa süpushuwaa suluu'kalü woummain sünain'jee eweetüsüin wanaajiraa wamaa süleeru'jee tü **woummain'kalü**. Eejiraakaa tüü kalinjirawaa'kalü watuma sünain painwajirrain wakuaitpa süchiirua tü epijirawaa'kalü.

Ayatüsü wainru'uin sujutia tü woummain'kalü saa'u shipijaalain tü wa'ainkalu sumaiwa. Ayatüsü wekiiru'uin tü wakuaitpa'kalu sünain epijuushin wayaa süka tü süchonkolü wunuu otta müi eejiraain wa'ain sumaa tü süchira'kalü Mma. Watüjaa aau'lu sünain epijiraashiin wayaa süka tü watpajüin'kalu sumaiwa otta müin süka tü wolojüin'kalü süpaa'püna Mma waneepia. shiajaa makaa a'ain wapüla tü wakuaitpa'kalü summa tü kasaa süchonjiraa'kalü woummain. Eesü tü mmapaa kapülain'kalu sutuma kasaa pülasü sulu'u woummain, shiaa jaa makaa wakaalinjain wakuaitpa otta müin eejüin wa'ain sünain tü kasaa alatakalü wamüin waneepia. Kapülainsü wamüin tüü amuyuwaain'kalü otta müin tüü Mma suumain'kalu kasaa pülasü.

----

El valor que damos a nuestro territorio reposa bajo un principio de carácter femenino, a partir del cual concebimos a la tierra como MADRE ANTIGUA y espacio vital para desarrollar nuestra existencia y la correspondencia mutua. Esta concepción implica el reconocimiento de todas las formas de vida y fenómenos naturales como manifestación tangible de la tierra, en cuya dimensión comprendemos una hermandad fluyente entre todos los seres de la flora y fauna. Nuestra relación con la madre tierra se afianza a partir de antiguas actividades tradicionales de recolección de frutas silvestres, la cacería. La pesca, la cría de animales y el cultivo en épocas estacionales. 

Nuestra relación y arraigo en el territorio determina nuestra espiritualidad como cimiento principal de nuestros valores culturales tradicionales, así como nuestra concepción en la organización social y los preceptos de nuestro sistema normativo. Bajo los principios de nuestra vida social y espiritual guardamos profundo respeto y admirable veneración a nuestros sitios sagrados, a nuestros lugares ceremoniales y a todos los componentes vivos que hacen parte de la naturaleza.
Lamuuna marakaayaje'ewalü

Tü **Wuinka Marakaaya** está ubicado en el occidente de Venezuela, en el estado Zulia. Posee cerca de 13.820 km², lo que hace que sea el lago más grande de Sudamérica y Latinoamérica, por su gran tamaño es considerado como un mar interior. La Cuenca de Maracaibo es una de las zonas de mayor riqueza petrolífera del mundo. En esta área se presenta el denominado Relámpago de Catatumbo, fenómeno que mediante 1.176.000 relámpagos por año, genera hasta cerca del 10% del ozono atmosférico del planeta. Se cree que pudo haberse formado hace 40 millones de años por el hundimiento de una gran selva, y era llamado Coquivacoa por los aborígenes.

La costa oriental del Lago de Maracaibo se une con la occidental gracias al puente General Rafael Urdaneta, de 8.678 metros de longitud, ostentando el título de ser el puente de hormigón sobre pilones más largo del mundo al momento de su inauguración en 1962. Ubicado a la boca del Lago con el Golfo de Venezuela, tiene dos canales en cada sentido del tránsito, en tanto que su altura permite el paso de embarcaciones, especialmente barcos petroleros de hasta 45 metros de altura sobre el agua. El tránsito de vehículos particulares es gratuito.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Suuria
Wuitus

**Wuitüsü** (alijunaiki: *Azul*)
Wuitus tuu palaaka maitalee tuu joutaika ot'ta müsüja tuu siirumaka waarat'tülee shiia
Akotchajülee sünülia:Jüna
Wuinka soou Karouya

Tü **Wuinka soou Karouya** (alijunaiki: *Laguna de Sinamaica*) antunusü anain chaa palaamüin sünain mma'ipakat Suuria, wattalü sünain wanee oora suliia alijunapoapa'a Marakaaya chaa mmakat Wenesueela.

Süchikejee tü puentaa sooujeka Wuinka Limünaa (*Rio Limón*) tü palajanaka suwatalee wuin jünain Karouya, jaa'yasü wattaje'e  tü pichiikana akümüjünaka sutuma tü pueuloka Palaajewai, tü pichiikana münusu Palafito sutuma sunüiki alijuna. Sutuma sukuwaitpaa Wenesueelajetü münusu kaa sunulia mmakat (Wenesueela) antusü sünainje kajamüin tü alijunayuko epaainyajewai, shiraapa'a tü pichiika akümüjünaka souje wunü ajooi'tünaka shiroko Wuinka soou Karouya, tü alijunaka müsuu ja'ain joüchonka Wenesiia. Tü akumüjushika pichii shiia süpüla wanee apüshi palaajewai, tü makaa ainjünüsü soou wuin jee siia wunü mankülarü; tü akuwaitpaaka kepiaka sulü jiia tü Palaajewai, tü eyüliia sukuwaitpaa müinka aloojülü jimee, akootchaa'jülü jee siia aikaka kassa.

Tü awateera'pala sulü jiia tü anüwaakalirü, münusu sutumairü (*Cayuco*), anüwaa sukuwaitpamajatü ainjünaka sükaa wunüko sünainje mankülarü pejeeka soou wuinka, kaa nnojotsu anaain nee süpüla oünaa jee waraitaa pichiikana'müin kaa eesü supüla eikaja chejee sotpaa Wuinka Limünaa –shi'ipolojeka eitajaa'ka shiküinpala wuinka- antaka süpüla erajaa anaawaka sünain wuinka soou Karouya.

Pasanain sünain tü wuinka eesü wanee erajaapüle türiista'pala ee antüin tü alaapalaka süpüla erajaaka soou anaaka ma'ain sünain wuinka, jee eesia wanee ikülesia anooüjiapüle akümajaanaka sükaa süpaana mankülarü jee eneea jee siia wanee Ekirajapüle Koleejia jünain piama anüiki müin sukumujüinka sukuwaitpaa Palaajewai.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Suuria
Wuitüsü

**Wuitüsü** (alijunaiki: *Verde*)

Tü Süna Wuitüsüka Waiima Shiyataka Süluu Tú Maapakalü Eesü Wuitüsü Wunu'ulia Je Wuchiirua. 

Wüitüsü aamünüsu tü aipiou'liiaka je süchikii shiitüin jüyaa , wüitüsü tü aalamoulia'ka aanasü nümuin chii wayuu kamülüin'kai. wuitüsü aalamoulia'ka Süpulapuna susotüin tü aalamoülika ousünusu tü mapakat nutumaa chi wayuu laaulakai.

chi wuitakey shiiatin tu sain'naasiat woümaa'pa ,kajamut nuulapalapat watüshi juyaa wiitusü Main tu maapa'ka, keekululia shiaa , 
Akotchajülee sünülia:Jüna
Wuliana

**Wuliana** es un linaje wayuu, representado por el jaguar (Kalaira)

Nia chii eirüku kamairua sümaiwa sulu tüü mapakat wajira

Erajünüsü sünainje sütchin sünuiki otta saawain nünüiki alaulayuu natujuin nakuaipa süma nanuiki

Eesü tüü eirukukat sünain apüshu , jieyu, laulayü , pütchupü, üi , suputala alaulayu tu sunuliakat tu eirukukat 

Otta niyawase Nia chi kalairakei shiiküku jieyuu. Naa wayuukana Shia napüshika nei Shia Neirukaka tü shiruku nei otta noushi. 

E'etnajünushi wayuu Uliana  nünain chii   Wayuu nnojoikei  achajaai  kasachiki'i,  chii Wayuu Ulianakay kamaneeshi Main,  a'apushii pütchi maka eere kasachikii sumüin nupu'ushii nunaatüin sukuaippa  tü kasaka. Noojo'oshii ja'ashiichijaa kamaneeshi Main. Nusaaküin wayuu etka nojoolüin niira'ajüin, a'apushii kaliiwaa makaa nuchünttanuin. Mushii chii Wayuu Ulianakay sünainjee shiruuku noushii.     
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Wunu'usha'itia

**Wunu'usha'itia** (alijunaiki: *Palanca de mando*, *joystick*)
Akotchajülee sünülia:Kachuweera a'yataaya
Wuraichi

**Wuraichika / uraichi** (alijunaiki: *araguaney o Tabebuia billbergii*) Sünülia natuma na atüjaka ayaawata sünülia wunu'upanaka shia *Tabebuia billbergii*. Tü wuraichika shiyaawasesü naa kepiakalü Wenesueela, e'itaanüsü süpüla nayaaseinjatüin sulu'u karalo'uta nüjutmaajatuka soo'u kashikalü maayo'u no'u chi juya 1948. Asotshii süpa'apünaa süpushua'a mmakat, awüliraashi süpüla juyaka sünain paliruin ne'e ka'i sünain maloukatujaain süsii sutuma süwanaajain tü juya joutaleu.

Saja'puin wunu'upanaka tüü eesu maka ja'rai waara jee tü su'uliaka eesü lotuin sümaa pu'tuin jia, ojunuwaasu tü süpanaka joutaleu jee tü sütünaka wayaatüsü sümaa laktain. Wayaatüsü tü süsiika maka iiwou mayaasüka sa'in kanpaana sukua'ipa tü susiikalü sünain maloukatuin jia joolu'u tü süchonkalu mayaasüka sa'in süse'eru'u kaasha, awajaasü süka saa'in sümuiwa jakütapa shia sümaa shikajüin mürülü, sutuma shikaain kaüsüsu sutuma. 

## Akumajünakaa sünainjee

Ichesü ma'in tü sunu'usheka süpüla asho'ttünaa jee jawatüsü shia, tü wuraichika yotushii wunaapümüin. Tü wuraichika wainma kasa akumujünaka süka nu'ulia, sükoroloshii sükumijia miichi jee akumijia shipit polu, achitia jee paarü. Otta müsia eeshi wayuu eekai naapaain süpüla akumajaa kulaala süpüla mürülü jee müsia süpüla süsa'ain luma miichipa'a jee müsia amuyuupa'a. Aapaanüshi wunu'ukai chira sutuma anain jee chechein.

## Araguaney (Wuraichi)
Es un árbol nativo de las sabanas y zonas tropicales secas de América. Es el árbol nacional de Venezuela. Su floración, que deja una alfombra de flores amarillas, así como su fructificación, se producen durante la época seca (de febrero a abril), de manera que las semillas de las legumbres puedan aprovechar las primeras lluvias.

Para los wayúu el árbol trae grandes beneficios como la construcción de sus viviendas, madera para enramadas y cercos. También es usado para hacer hachas y corrales para los rebaños de chivos y vacas. También sirve como alimentos para los rebaños de chivos criado por los wayúu.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Wushu

**wushu(alijunaiki olla de presión wayuu);** neitaain wayuu namaiwajana a'alakajaaya poi, shaapülaana,waa'a,itujolu tu eküülü jawatakalü ,ainjüsü juka wane potchi kanuliasü lpa'aü chuja otta sirüa wanee potchi ja'apünajatü jalalashii cha'aya winpumuin,   

**wushu(alijunaiki olla de presión wayuu)<sub>:</sub>**Es una olla presión propia de la cultura wayuu que se extrae de las tierras áridas de la costa caribe especialmente en la inmensidad de la sábana de la alta Guajira. Está relacionado con la simplificación de la naturaleza y del entorno que rodea la cotidianidad de la vida wayuu, tiene un rol mítico importante para los originarios debido a que es un elemento importante en sus quehaceres de la vida  diaria; Es un recipiente utilizada para preparar alimentos perecederos tales como: Shaapülana, wa'aa, jira, itujot, poi;plato típico de la cultura wayuu.

Es considerado vital en la cosmovisión propia ya que este arte son considerado parte de la cerámica wayuu, lo extraen de la madre tierra(mma) son elaboradas a base del barro denominado sirua-ipa'ü y la arcilla chüjaa que son los elementos indispensables para la elaboración de este utensilio étnico es un oficio netamente de la tradición wayuu. “Chüja es un barro oscuro que se encuentra en forma de terrones duros y compactos, dos o tres capas bajo la superficie terrestre por las sabanas de jalaala.

Se decora con dibujos en forma de x aplicando una pintura a base de la wuliisha **(pigmento de uso especial en rituales y el arte de la cerámica wayuu**) y para darle un tono de color se le agrega zumo de frutas del dividivi que lo utilizan como colorante en dicho arte.

Representa la conjunción de los elementos que componen el mundo wayuu entre ellos figuran el agua, tierra, aire, y fuego. Porque una vasija propia representa la existencia de la cotidianidad y de todos aquellos objetos que se pueda apreciar, palpar, y usar según nuestras necesidades. Además, expresan un contenido cosmológico centrada en la educación propia.
Wüi

**Wüi** (alijunaiki: *culebra*)  Tü wüika jaratüsü jupa'a mmaka, eesü eekai jouchon, eesü eekai mulo'uin. Eesü wüi eekai anamiain otta eekai jashichin. na wüi jashichikana nanülia: maa'ala, oorolia, lika, kapanyase; otta müsia na anamiakana:  kasiwano'ulu, mo'uyuuna, sarulu.  Tü wüika julu'u woumainpa'a erajünüsü ja'anasia jutuma laulaayuu. Tü sarutka ekunüsü ji'iruku jumaiwaa otta musia tü jutaka ja'ulajapüsü wayuu yurulee, tü mo'uyuunaka anasü jupula yulaa, tü jüsika maa'ala anasü jupula kajaliwalee wanee wayuu; alatitnusü junain jule'e, juma'analee jütüma wayuu anasü juku'aipa. Juntülee wanee wüi jashichi piichipa'amüin apitsü jüpüla kamaaka. wanaalee wamaa julu'u wopü wanee wüi jashichi jüpüla anaa aku'aipa otta musia jialee tü anamiaka jüpüla jamü. 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wüirü

**Wüirü** (alijunaiki: *auyama*, *calabaza*, *Cucurbita maxima*) es una planta de tallos flexibles y trepadores. Tiene hojas de gran tamaño y nervaduras bien marcadas; presenta abundante vellos en hojas y tallo. Las flores son amarillas o anaranjadas, de pétalos carnosos. El fruto es una baya grande, con gran variación de formas; puede ser alargado o esférico, de color verde oscuro a naranja intenso, pasando por una escala de colores amarillentos. La pulpa es de color amarillo-anaranjado, densa, de textura firme y de sabor dulce. Su aroma es característico a su fruto, particularmente llamativo por lo cual se lo utiliza en la cocina.  

Wüirü ( alijunaiki: auyama ,calabaza)    

Tü wüitkaa wayatüsü tü süpanakaa  akalawalawain tü sütünakaa aliikajaasu eepunalee ananuwain süpuleerua.  

Miyo'uyuu süpana otta jayasu tü süsulakaa; koisu shiayaa sunain süpana otta sütünakii tü süsiikaa Miyo'uyuu sümaa maloukatalüin shia otta eesu eekai arüleechio'uin, tü süsiikaa kashulajusu süpana. Tü süchonkoo müsüka aliita eekai miyo'uin, waima sukuaipapala sou ; eesü supüla wüituin shia otta arüleechio'uin shia, waima suno'u sümaa maloukatalü sümaa arüleechio'u süno'u, ichesü otta püsiasu tü sheejuukoo ounusu süpüla ekaajunaa. Tü sü'ukaa anaajaanüsu wauyain atuma joutaleou suluu japüin saakaa paliisa suulia she'e. Apünajunusu piantua sou juyakaa, Su'utpünaa iiwa otta juyapü. Tü süukaa sawasu atumaa, eesü müleka maikimaalee shia otta wanee su'u kasaya'sa süpula emiaa. Tü wüitkaa ekünüsü ashuujuushin sumaa keesü otta a'yajaaüshisu shiayaa.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yanama

**Yanama** (alijunaiki: *Trabajo colectivo*) Sukua'ipaka wayuu anashaanasü, wainma tü sa'anasianka. Eesüje kojutaa atumawaa, alaüle'era aa'in, ayawataa akua'ipa, anaataa pütchi, akalijirawaa. Naa wayuukana kamalainsü namüin tü kottirawaaka süpüla nakaalijirainjana sünain wainma kasa. Maka sa'in tü ayanamajaaka.

Tü ayanamajaaka shia tü a'yatawaaka sulu'u kottirawaaka süma akalijirawaa, sünain akumajaa wane luma, kulaalu, apünajaa, akumajaa miichi. Sünain tü ayanamajaaka eesü ajutkajawaa sümaa antirawaa. Antiraashi naa jieyuu otta tooloyuukana. Naa jieyuukana ouujaashi uujolu, ishiruuna atuma süpüla asünaa sünain a'yatawaaka, naa jieyuukana a'lakajaashi eküülü nayaalu naa tooloyuukana, ouktunain'rü  annerü neküin, sünainjee eesü ekawaa asijuushi, asaa shira, wainma tü kasa ekiiranaka sünain ayanamajaaka.

Sünain ayanamajaa, naa wayuukana e'itaaya müshi najapü sünain a'yatawaaka müsia tü natütüinkat, aka jamüin? antirawaain shia sulu'u kottirawaa.
## Sukua'ipa ayanamajaa natuma naa wayuukana

Sünain wanee ayanamajaa acheküsü anainjatüin sukua'ipa tü akumajunajatka. Palajana, eenajünüshi naa wayuukana akaalijushijatkana sünain tü a'yatawaaka, akumajünüsü namüin kasa nakumajüintüin süpüla natüjaain so'u. Wainmeeshi naa tooloyuukana namaa naa jieyuukana. Naa toloyuukana nanaatüin nakua'ipa süpüla kaalapüinjatüin tü akumajünaka. Jamüsüja'a süpüla akumajaa kulaalu, eejeeshi maka sa'in po'looshi tooloyuu.

Eitajünüsü mapan tü a'yatawaaka süpula kaalapuinjatüin shia. Aapaanüsü wattache'echon, süpüla saja'atuintun kaika so'u. Müleeka nnojoluin saja'alajaain piameesüja'a ka'i sünain ayanamajaa. Nayaawatüin tü ka'i na'yataainjatka so'u.                

Sünain ayanamajaa eesü eme'erajawaa, talaata, kamaneewa, akalijirawaa, aijirawaa. Tü yanamaka cho'ujaasü shi'innaajünüin sütuma tü tepichika, shi'ire nashatüin weinshi sükajee sukua'ipain wayuu.

Sünainjee tü ayanamajaaka wainma tü kasa natüjaka naa wayuukana, süpüla watta ka'i, shia napütüinjatka napüla naa naikeyuukana. Nnojoluinjatü motuin a'in.
## Yanama süpüla anajirawaa
Tü yanamaka aainjünapü'üsü natuma naa wayuukana paala sümaiwajee; tia yanamaka süpülajatü jutkataa sünain wanee a'yatawaa mülo'u eere cho'ujaain akaalijünüin naa shipiajanaka süpüla nashatamaatüin tü na'yataainka. O'ttusu sünainjee tü anajirawaaka nutuma chi wayuu anamia, nia ounejaashikai wayuu sünain tü ni'yataainka, jee müsia naa wayuu antaka sünain ayanamajaa eküshii ne'e sünainjee tü nüyanamajaaka achiirua.

Tü yanamaka shiyaawase sukua'ipa wayuu eepünaale naya, aka jamüin, chi wayuu pansaakai akua'ipa nia chi atüjakai akaalija na'aleewainru jee nüpüshi, sünainjee tia, maka cho'ujaale wane kasa nümüin watta ka'i, otta naainjülee wane yanama, antüshii naa wayuukana nükaalijüinka paala.
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Yanilú Ojeda

**Yanilú Ojeda** es la directora y productora del film Shawantama'ana.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Yaraküi

Tü **Mma'ipakat Yaraküi** (Alijunaiki: *Estado Yaracuy*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Yeen

**Yeen** (alijunaiki: *yen*) es la moneda utilizada en Japón. Es la tercera moneda más valorada en el mundo, luego del dólar de Estados Unidos y el Euro. También es usada como moneda para reservas internacionales. Las cantidades grandes del yen se cuentan en múltiplos de 10.000 (man, 万) de la misma forma que en los países occidentales se cuenta por miles.

Akotchajülee sünülia:Moneda
Yootirawaa

**Yootirawaa** (alijunaiki: *dialogar*) na wayuukana yootushi süchiirua kasa supushuwa'a eekai kojutuin namüin, wane yootirawaa süpülajatü aashajawaa sümaa wayuu saa'ujee kasa eekai sotuin naa'in otta müsia shi'iree aapajaa pütchi eekai anain akuwa'ipa.

## Sukuwa'ipa wane yootirawaa
Sünain wane jutkataa, na wayuukana aashajaashi sümaa nanüiki namaa na waneeirua, nayu'luin tü pütchika eekalü sulu'u nekii jo müsia tü eekalü sulu'u naa'in. Sümaa tü nanüikika naküjüin tü kasa nachekaka jo tü ke'ireeka na'in. Na wayuukana natüjaa aa'ulu je'tsüin pütchi anaka süpüla pansaainjatüin tü aashajawaaka, wane yootirawaa süchiiruwainjatü tü anajirawaaka otta o'ttuinjatü sünainjee tü kojutajirawaaka, süka jamüin tü pütchika kojutusu müleka nnojorülee painsaain süküjia.

Wane wayuu kojutushii sutuma nünüki, sünainjee tü naashajaaka achiki ayaawatünüshi müleka pansaale tü nukuwa'ipaka. Müleka nnojorüle pansaain tü nünüikika nnojoishi kojutuin sümüin wayuu otta nnojoishi jamajachin amüin.

Na wayuukana yootushin süchiirua kasa supushuwa'a müinka saa'in wane kasachiki, wane achuntaa jieyuu, wane maünaa, wane ajuyaajawaa, sünain anouta sukuwa'ipa wane kasa jo sünain kasa eekai nayaawatüin napüleerua.

### Yootirawaa süchiirua wane kasachiki
Müleka eere wane kasachiki mülo'u, achajaanüshi wane wayuu eekai atüjashaatain süpüleerua nünüiki süpüla niainjachi aikalaakai sümaa wayuu shii'ire nanoutuinjatü sukuwa'ipa. Chi wayuu yootuinjachikai pütchipü'üinjachi sünain achiawaa suulia wane kasa mülo'u.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Yusmeiro Petit

**Yusmeiro Alberto Petit Castillo** es un jugador de béisbol profesional venezolano, nacido en Maracaibo, de linaje Epinayuu. Juega para los Giantes de San Francisco de las Grandes Ligas. Petit es un pitcher diestro que además ha jugado para los Marlins de la Florida y los Diamondbacks de Arizona en la MLB; además de los Bravos de Margarita en el béisbol profesional de Venezuela.

Su madre, Rubia Castillo Epinayuu, es originaria de Media Luna, cerca de Puerto Bolívar, en la Media Guajira.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Yosu

**Yosu** (alijunaiki: *Cardón -  Stenocereus griseus*) E'raajünüsü süka tü pütchikaa *Stenocereus griseus*, shia wanee wunu'ulia kojuyaka soo'opünaa tü mmakalü eere josoin otta eere yüütüin tü juyakalü; müinka chapünaa *Baja California*, cha'aya *México*, Ariisonaa cha'aya *Estados Unidos*, *Costa Rica*, Wenesuweera otta Kolompia. 

Tü wunu'uliaka tia katsüinsü ma'in nuurala, kei'püsesü, kasuutolü süsii. Saja'apüin antüsü sünainmüin 19.2 meetüra, yaletüsü sünainmüin 1 m. jee eesü maimajain sütünaka. Sünülia sutuma atüjaaka ma'in shia *Cyrus Pringle*.

## Yosu sümüin wayuu
Tü yosuko kapülainshaatasü sümüin wayuu, aka jamüin, ekünüsü süsiikaa jee tü suwunu'ushe aapaanüsü süpüla aainjaa tü'liki, piichi jee kasa anakaa apüla. Yotojolo sünülia sutuma wayuu josopa tü sütaka, sümüin wayuu tü yosuko anasü süpüla luma, shipia kaa'ula otta süpüla sukulaatshen püülükü.

Eesü wayuu eekai süsüin tü süshulaka tü yosuko süpüla shipinjatüin kasa ayuule eekai nananin, sünain tü maka, na atüjaaka süpüleerua naya naa alüiikana, wayuu atüjaka sukuwa'ipa wunu'u süpüla kasain anain apüla.
## Tü yosukalü
Naashin naa ekirajüliikana süchiirua tü wunu'uliakaliirua (na botánico münakana), tü yosukalü süpüshi tü wunu'ulia kanüliakaliirua "cactus". Kouliasü shia sulu'u Kolompia, Wenesueela jee Meejiko asotawaisü eere anooulin. Eesü süsawatüle 8 metro iipünamüin, wuittusu süta jee wainma yosiipüse sutoutajee.

### Yosusii, süsii yosu
Sünülia tü süsiikalü yosu shia yosusii. Eirulaasü ma'aka saa'in wanee kampaana jo'uuchon. Kasuusu sulu'upünaa jee ishootoleemasü sutouta. Kasiisü shia wanaa sümaa aliin tü jemiyaikalü.

### Süchon Yosu
Tü suchonkalü yosu ko'oyoochonsu sümaa koliin sutouta. Ishotolu sutouta jee tü sushula. Ekünaajünüsü, püsiasü ma'in shia. Yuuitat sü'ükaa yosu jee sulu'usu shia tu süchonkalü yosu.  

### Sulu'u epiyasein tü yosukalü
Wainma kasa anaaka apula tü yosuukalu. Tü sushulakalu anaasu supula e'ikawaa, ashulennusu supula masiipalain je ittule wayuu. Shiasa'a tü siikalu anaasu supula e'ikawaa aanuku, süpüla tia a'ajünüsü süchikijee asirujanusu je ashulennusu naanukulu.

Eepaja'a waneirua sukua'ipa amuusujaa sümaiwa sulojiasü walashi. Tü süshulakalu amoinjunawainsu süpüla shiküin shia tu mürütkalüirua joutaleeu otta tu suyotojoloinkalu sajunasu je sutujunasu miichi.

## Shiyaakuwa yosu

Yosuusin, el cardón como medicina wayuu.jpg|Epi süka yosu
Yosuu maawee.jpg|Yosu maawee
Yosuusin, sii yosuu.jpg|Yosuusin, süsii yosu


## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yuwan

**Yuwan** (alijunaiki: *yuan*)  es la moneda de la República Popular de China. Su nombre oficial en chino simplificado: 人民币, chino tradicional: 人民幣 significa la "moneda del pueblo" y es emitida por el Banco Popular de China. El yuan se divide en diez jiao y cada jiao se divide en diez fen. Para que el valor de la "moneda del pueblo" no fluctúe dependiendo del mercado financiero, el yuan está fijado a una grupo de varias monedas internacionales. Drakorindo Su símbolo, como el del yen japonés, es una i griega con dos trazos (¥).

Akotchajülee sünülia:Moneda
Ka'i

**Ka'i** (alijunaiki: *sol*) chi ka'ikai nüchon Araliatuy Warattuy  sümaa Sawai pi'yuushi .otta mushia nia cho'ujaashi sümüin tü mmapa'akalü warattüinjatü ma'in, shia oulaka müsia aliuuka, anasü ma'in niyolojo jemioushiipa nia  sükalia eeme'rawaa süpüla natuunkai  naa mürütchenkana otta jo wayuu. 

Chi ka'ikai anashi süpüla atüjaanajatüin  saa'u waka'lia, eme'riijaa sükua wenshi, tü woushikalü.      

Chii ka'ika'i jaishii ma'in kat'saa alanaleein nuturula sutuma shi'iratain sukua'ipa tüü mmapa'aka, aisü walatshii ko'omüisü ayuule sutuma eperojosü mmapaka nutuma aapüsü jamü sümüin mürülü oosojosü mojuipaka sutuma.    

Atardecer 4:00 pm encerramiento de animales a los corrales. Fijo mi posición con la ubicación del sol y determinó una hora.
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Uruwai

**Uruwai** (alijunaiki: *República Oriental del Uruguay*) shiia wanee Mmakat antunusu anain chaa souje ipanamüin sunain Ameerika Uuchimüin. Sumioüshe mmakat shiia 176.220 km² siia tü Outkapüle Mma shiia Montevideo. 

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Nüchikuwa atpanaa numaa uyaaliwa.

AKÜJALAA NÜCHIKUWA KO'IJAAPA NUMAA TAATA UYAALIWA

Naashin naa la'ulayuukana julu'u tü naküjalaka jumaiwale'eya ma'i chii uyaaliwakai wanee wayuu ouutshi e'rajushishaana ya'aya julu'u mmapa'akat paala jumale'eiwa'aya ma'i. Taata uyaaliwa wanee wayuu pülashishaata ma'i ja'akaje tü wayuukaluirua jumaiwa jupushuwa'ashaata tü nümakat wanee kasa pansaasü julu'u lotuin jukuaippa, kojutushaanashijese'e nia atumawaa jüka wanee wayuu laülaa mülo'in julu'u pülain nia jaa müsü tü wayuukalüiruwa nümüin.

Taata uyaaliwa wanee wayuu laülaachon yarüttachon asheinchi jumaa jepüwayaain nia jünain waraitta nnojoishi yaleta mayaain nikii jümaa tü warai maakalü julu'u uuche'echonnishaatain tüü no'ukaluirua jumaa kalamaloulein nia, eere nnojoluin ni'rayaain mmapa'akat jutuma joi tüü nülamalo'ukalü. Niakai wanee wayuu keejusu ma'i tü nüsheinkat jumaa jeeju yüi, wane'ere'eja wanee wayuu malerasai nia eere jeenalaataain tü wayuukaluirua jutuma yaruttüin tü nusheeinkat jumaa jeeju nuwaa yüimaajatkat müsia jeeju tü wanülükalu niiyajakalü jünaainje wayuu ayuusuirua.

Jiasa'a wanee ka'i neenajünaka cha'aya wopumuin jutuma wanee wayuuirua süchiimaje'ewoluirua jünainmuin outtajaa wanee wayuu ayuuisu jutuma wanülü, wayuuka ayuuisu jusoso jutuma oonojo waneepia. Taata uyaaliwa wanee wayuu wuinpeje'ewoi eejeworule nejepuse jiasa'a wanee ka'i nu'unaka cha'aya wopumuin jünain tüü ounajitnakat anain nia, jiasa'a cha'aya wopulu nupanapajirakalü numaa wanee wayuu wopujekuwoi cha'awai wuinpumuin nüchikumuin ¿jamaya pia taata? nümaka nümuin, aja tache'e nümaka ¿jalaiwoitta pia joolu'u kakuwatülein taata? numaka numuin, cha'awoire taya süchiimamuin jünain outtaja wanee wayuu ayuuisu jutuma wanülü numaka numuin,
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Akujalaakalü jüchiki Alewolu'u

Alewolú'u jünülia wanee mma anasü ma'in julu'u jeruluulin ma'in jia ka'ayatapünaa, yaaya wuinpumuin nüralo'u chi uuchikai Iitujolu, wanee mma anasü ma'in jüpüla jiraajüinjatüin eere jülatireein ka'i jümaa jüpüshi, juchonnii jümaa jüitkeyuu müsia jütünajutuirua julu'u wayuuin otta müsia julu'u alijunain naya.

Alewolu'u wanee mma pülasü yaaya Makuiratu'u, nüralo'u chi uuchikai Iitujolü, naashin naküjala naa watuushinuukana, taata Male'iwa ayorolojooshi jüma tü waa'inka mule'u mule'u wamapa wantapa julu'u tu wo'uyasekat jüma la'ülawaa jüpüla eeinjatüin waa'in yapainjanain waya jüpüla o'unaa Jepiramüin, ja'a müinjatü tü waa'inkat nümüin chi kaapajalakai wamuin  kataa o'u ya'aya jüpa'a mmapa'akalü. Wayakana julu'u wayuuin waya kakoroloshi ma'aka jaa'in tu kakuuna, sattapierü, kurulaashi, ooro, tu'uma, otta müsia tü eekalü wama'ana ya'aya mmapa'a, kettapa tü wakaliakat yaaje ya mmapa'ajee einjatüin jaa'in tü waa'inka jünain tü anaaja tü wokorolokat yaaya mmapa'a jüpüla waikajainjatüin tü kasa korolo anasüin wama'anakat jüpüla wojoitüinjatüin jia ja'aka tü mmaka Alewolu'umuin. Niasa  Male'iwa nipeije'erüin tü korolokairüwa nümüin otta jümüin tü wayuu nuchekakalü apuleerua jüpüla jükoroloin jia  wattataa ka'i.  Tü mmapa'aka Alewolu'u pülasü, kaawainsü jia kokoloninjana waya jümüin chira yootshi jümüin jüpüla malamatüinjatúin jaa'in otta talatüinjatüin jaa'in wamaa otta mataasia kojutuinjatüin jia watuma nnojoluinjatüin washaittajaain jüka.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Institución Etnoeducativa Integral Rural Internado Indígena de Nazaret

**Institución Etnoeducativa Integral Rural Internado Indígena de Nazaret** jünülia wanee ipa natuma naa wayuu wuinpeje'ewoliikana, a'ikale'eruushi joo'u juyaka 1.911, nutuma chi kapüchiinakai Antonio de Valencia müshia pürai Crispin de la Palma.

Nantapaaka naa monjakana jo'u juya 1.914, antüsüirua jirokpünaa tü palaaka julu'u wanee anuwa, eere nasitüjain julu'umuin türa mmaka palaalü etnaajünüsü julu'u Paralieru'u jümünüin (Corregimiento de Puerto Estrella) münüsü natuma naa alijunakana, nala jieyuu antapaakana Paralieru'u pawalaawashi naya nanüliaruwa müsü yaa: Verónica jümaa Mercedes de San Juan, Angela de Barranquilla, jüchikejee nantüin Palaalü o'unüshii Amurulu'umuin ja'u puliiku atümawaa jüka jamüin nnojoluin tü ejetuukat jutuma alijuna juma'iwa ya'ya wuinpumuin. 

Tü ipaka o ekirajüleekat eitka ma'alu yaa wuinpumuin ottusü juka wanee piichi eere nainmajünüin naa moo'utshiikana jüpüla nekirajüinjanain jünain atüjaa saa'u karalo'uta, jiasa'a joo'o mapa' ja'u tü juyaka 1.955 chi kapuchiinakai Livio Reginaldo Fischione chi kachisakai tü morokootaka jüpüla jüikaleeria tü ekirajüleeka müleuska eekalü mo'ulu yaa. Laülaashiraa nümaka atumawaa chi obispokai, jüpüla ma'ima, ma'ima jümuinjatüin ekirajúlee nüikaleerüin ya'aya wuinpumuin jüpula mule'ujatüin Tü ipakat etnajünakat julu'u Nazaree jümunin mo'ulu yaa, eejanale najattirúin nala palajanajana tepichi júnainmuin jarai juya jünain ekirajawaa (5° de primaria) jo'u juyaka 1.967. 

Otta mataasia jo'u juyaka 2.007 ajalajaashii nala tepichikana ekirajaashikana jünain atüja karalo'utta ja'amuin poloo waneeshiamuin juya (Bachillerato). Nala tepichi ekirajünaka julu'u tü ipakat Nazaree ekirajúnúshii jünain tú kasa anasukalü ma'aka jaain tü aleewa, a'iwajirawaa, eraajirawaa jumaa tepichi eeka jalajeewolin yaa, eere nantúin waneepia jünain ekirajawaa jüpüla watta, watta namuinjanain otta musia jalo'ulijanain naya julu'u no'unmainpa'a. jünainjee tü ekirajawaaka atüjashii ashaittajawaa, e'irajaa, eere yalain namaa naa ekirajúliikana jüpüla natüjaainjanain aashajeeraa wayuunaiki jumaa alijunaiki otta mataasia ajüja julu'u ejeerajiapuleka tü karalo'uta wamakalü mo'ulu yaa.
Akotchajülee sünülia:Ekirajaapülee
Tayakai jumaa tapüshi

Niitainrujutu wayuu, ma'ima julu'u ni'itku, ma'aka tayakai, kepiashi jümaa tei, müshia tashi.
Eesü tamaa toushu, tatuushi mushi'iya tawalayuu.
Eeshii waneeirua tawalayuuya'a naa'u tashi.

Tü napüshikana washi, kanüliasü atumawaa, rula, oo'upayuu münüsü o'unúsü juchiirua namanee otta müsia nakuwa'ipapala.
naa juchonnikana wayuu tooloyu jumuin wanee wayuu jierü "Wachon, tachon" münüsü natuma naa oo'upayuukana.
Maima jüyaawatiaka tü apüshiikalü atumawaa ma'aka:
chi toolokai "Temeshü" muinjachi jumuin jii nu'wayuuse otta numaajatü jialen, "Tashimia" numataanchika'aka numuin wayuu jüshi tü wayuu jierü.
"Ta'ülü" jumataainjatka'aka tü wayuu jierü jümüin nii chi wayuu jüwayuuse otta müsia wayuu jütünalüjuchi.
" Ta'ui" jümüshi nüshi chii wayuu jümaajachikai.
"Tayein" jümünataaka nu'wayuuse wayuu ala'ulaa.
"Talüinyuu" jümünataaka nuwala wayuu toolo, namüin naa tooloyuukana julu'u juwalain tü wayuu jierü "Taanee" münüshi.
"Te'iruma" jümünataaka wayuu julu'u tooloin otta jierüle jia julu'u palachin otta palajatüin jutuma wayuu nei, otta mushiiya nala achonluu eeka jajalajaayain jutma wayuu nei "Shale o shalechon" múnüshii atumawaa.
"Te'erü" jümünataaka juwala wayuu eekai a'wayuuseein.
"Taleshi" nümünaka'aya wayuu tooloin.
"Tasiipü" jümünaka jüchonnii nuwala toolo.
"Tachoinrü" jümünataaka juchonnii juwala wayuu jierü.
"Rula" jümünataakalü jüpüshi wayuu eeka eerülüin otta a'wayuusein.
"Waa'irü" nümataaka wayuu toolo nümüin wayuu nutunajutu eepünaale wanaain nia nümaa jünain waraittaa, otta mataasia wanaale o nüntiraale wanee wayuu toolo jumaa wayuu jierü "Jamaya pia nii wa'ira nümüinjatü amüin juulia julataalüin jüütpünaa juulia me'era nümüin jütuma wayuu jierú.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Ecos de la Makuira 90.3 FM

Tü awalakajütkalü putchi Ecos de la Makuira 90.3 FM CHasü julu'u tü mmakat Amurulu (corregimiento de Nazareth zona norte extrema de la Alta Guajira)
Akotchajülee sünülia:A'walakajütkalüirua pütchi
Walamüt

**Walamüt**, jünulia wane wüchii wüna'apüjatü, nia wane wüchii kasuutai jünain mütsiiyain nuluuwainpünaa, eere nia mojuuipa'ashi wanepia eküshii tú wuchii ja'akajatkalü mojuui maáka jain ku'lu wawachi,wosoolehi, iru'ui, wosokoroi; chi wuchii kanuliakai walamüt nnojoishi jouluin ja'apünaa tü mmpa'kalü wane'ewaishi eere simaaluunain mmapa'akalü, mushia nia matüjainsai piichipünawa ja'akashi mojuui wanepia. 

chi wuchii Walamut münakai jutuma wayuu meematayashi jain warulapai, jia waneejatka tü nutapa'aalü müsia tü ni'irakalü wane'e jümüin. 

Muinka nu'uyalajaale chi walamütkai eere pejein piichi jüpülajatü aapitchii jüpülaa wanee akua'apa mojüsü, otta múinka einjatüle wanee kasachiki a'ayajaashi chi walamütkai 

anuu wane pütchi nüchikuwamaajatü walamüt: 

müinka niya'alajüle julu'upünaa wane wopü jupülajatu eipirawaa 

müinka niya'alajüle na'apüna wanee wayuu asaküshi  

müinka niya'alajüle ja'awaipunaa aapitchi 

müinka niya'alajüle jo'utale'ulu jupülajaatü jamü walamüt eeshii ja'apüna namunashii kepiashi ja'u kayuushi ekai juluin. chi wuchiikai makai nunulia nia wane wuchii pülashi jaashin wayuu la'ulaayuu matüjainsai ata'ütnaa kasalajashi jütuma tü jaajütka tü mmapa'akat. 

ekai wayuu ata'üluin chi walamütkai alatüsü wane kasa mülo'u nümüin. 

nupüshi chi walamütkai nia wanee wuchii kanüliashi te'erüin jütuma wayuu meematchi nain jünain kasuin nutu'u.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Mannulia

**Mannulia- manna( Medicina tradicional wayuu**): wunu'u yotsü mojuitpasü sa'akapüna namünashi otta sonna lüwopushi eesü tü mannakalü wunu'u jouchon süsaa otta  süpana, maloutkatat süsiya eesü ketsesü sa'akapüna tü süpanakat.

tü  mannakat  wanu'u asünüsü sünain asirüjuushin otta sünain alakajuushin Shia anasü shia süpüla wayuu eekai ayuuliin nule'erupünaa otta eekai niijain ,  naashin na wayuu asakana tú mannnakalü anasü sümüin wanülü ekai mepiirüin. 
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Kache'ewaa sünain pütchi

**KACHE'EWAA SÜNAIN PÜTCHI".**

*tü sünüikaa wayuu aju'inajiraasü paala sümaiwa  ayatüinjaatka    Shia waneepiain aashajaanüin. Tü pütchi anasükaa anashaanasü saashajaaya, süno'utia Jee sujuntia atumaa, kajutuka'laka Shia yaawa süpa'a mma. Wayuunaiki sünülia sünüiki wayuu. Eeshi Chira wayuu atüjain ma'in aashajawaa, anaatüin suküaipa wane'e kasachiki süpüla anaawain wayuu nutuma, nia chi wayuu pütchipü'ü münanakai.  Wanee pütchi anale ma'in, kajutusu atumaa, oonoona amaalü, atüjasü wayuu  sünainjee.* Anaate'etsü suküaipa wayuu sulu'ujee pütchi, ayaawajaashi wayuu nüchiaanülee süka pütchi anasü. Tü pütchikaa choüjasümain süpüla asakaa, süpüla yootaa natuma wayuu, Wanee Wayuunaiki anasülee saashajaaya eesü kamaneewaa sutuma,anasü süpüla sünaatia akua'ipaa su'utpünaa kasachiki anasü yootaa natuma wayuu su'utpünaa alapajaa, eesü süpüla aanejirawa sünain ayaataajee o'onowaa. 

**MAIMA SUKÜAIPA TÜ  PÜTCHIKAA:**

Eesü pütchi süpülajatü ee'irajaa jayeechi, eesü tü süpülajatükaa  amaünnajaa, süpülajatüin aküjalaa süchiki wayuu Jee kasakaa süpüshua'a alatüin, müinkaa achiawaa, makatka ekiraajaa tepichi Jee aküjaa suchükua wayuu sümaiwajatü. Tü aküjalaakaa natuma wayuu watta salii suküa'ipa , eesü tü pütchi  kama'aitkaa nakumala laülaayuu, eesü tü asheeitajaayakaa Jee tü wattakaa atuma. sukua'ipa tü anoujalaakaa sütüma wayuu, achukuaa Jee akua'ipaa kama'airüin. Aküjünüsü eekai alatüin, eekai atijalaain, eekai aapapajalaain süpüla apaalaajainjatüin Shia weinshi namüin wayuu.tü pütchikaa aju'itakaa natuma naa Wayuu atijashiikana aashajawaa anasü ma'in suchuntìa, ano'utatsü ma'in tü sulu'ukoo aküjalaa, türaa  pütchi aju'itakaa saashajapa pütchi süjütayaa wane'e kasa meraajuuin antüin miichipa'amüin.

Tü aküjalaakaa natuma wayuu, e'eree  ma'in sunaatüin suchuntìa pütchi süpüla sütüjaanajatüin oo'u  kasakaa süpüshua'a  makatka suküa'ipa  sünüiki  lapü, suküaipaa suutajia wayuu ayuuisü sütüma ousutawaa, shi'irain  wayuu eekai kama'anain, suchükua pülou, suchükua wanülüú  Jee yoluujaa Otta nuchüküa  Maleiwa. 

Suchükua süchira'a  mma, süküjia sünüiki tü wunu'uliakaa, süküjia Shiyoro'olo wuchii, süküjia sünüiki tü wunu'uliakaa saashajaapa sulu'u lapü, sünüiki mmakaa sümüin süchonyuu. Aküjalaa sutuma wayuu. Suchükua chaamaa, suchükua wane'e  tu'unai süchiki   kasakaa süpüshua'a makatka wuchii'i  aliinaalüin.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Kasipa

**kasipa-Jasipa** (alijunaiki *ciempiés)

== *'¿kasawayuu chi kasipakai?** ==
Chii  kasipakai supüshii  jeküle, tü waraitaka  süpa mmaka, eshii sulu jouchon jee mio`u nia. so`u nikii esü piamasü nuuwa, tu nütaka kalesü sulu yutunshia, kalüjulechensü, Chi kasipakai, waimashana nüsa, esu  wana'awai shia, mma'aka nnojoluin shia wanaawan,   piama nai mi´oyuu nnojottakaaka,  nnojottapa tu nnulojoko ajutshii nu´üleeruje outasirou. Sümuin wayuu nnojoishi outasirou, shia´ajanee aliin tü naika, eishojo su motsomuin, alatamatsü
**Niipiapa chii kasipakai:** 

Chi kasipakai  kepiashi saka mmujui, kamalaisu numuin ere sa'amaatuin mma,  mmayaka kepian nia sou ere ja´in mmapaka. 

**¿Nukalia sunain katuin o´u chi kasipakai ?**

Waima nukuaipa chii Kasipakai sunain katuin nno'u, esu supula aipiruan juya mmaka poolo juya suinain waraita.


**¿kasa nikaka chi kasipakai'''?

Chi kasipakai atüjashi alojoo niküin, niiawatapa chi nulojüinkai nütalain nupuchoujee suka tu nusakaruirua nojotta mushi, süpula nikinchin nia,. Alojussain jokochelü, jatua, walekeru, wui.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Kaa'ulayawaa

Akumajünüsü ma'aka wanee kashi jüpüleerua juttuin,aapitnushii naa wayuukana shaitajakana,niasa'a chi jujuluwaijachikai aneekünüshi,aashajanamaachi naa jieyukana shaitajakana jüntapa tia kaikat,juttajatkalü a'u tü shaitaka antapashii naa wayuukana mmalia, jia tia müsün, anüüle antüin tü kaikat juttajatka a'u tü shaittakat,katatayaa müsü nemia alüüjakat kepeshuuna, wuirü,keesü,jeero,katsaalia,kayawaata,wayamüt,kayuusuma'a yosuma'a jayajaya,sawa jüjü'ü aliita maimasü tia kettajayaa müsü ja'u tü waneka kashi,ayonnajayaa müsü ayonnajakalia, e'irajayaa müsü e'irajakalia, jimeyaasü jimeyaakalia,aloojoyoyaa müsü a
loojokalia.
Tü shaitaaka ottusu waneepia aliikawai,wanaa nüma neepeeyeijai ka'ika'ai jia tü jülü'ülapa jüpüla jakütüin shaitaka naa jimaaliikana otta  ajuluwaikana e'irajayaa müshii ne'irainrusu nanüiki namüin wayuukana, ji'anee anülee joo ajattüin tü washalira,tajuluwaiche, tapa'iche wayuu jushuwa jüpülajanale joo waya era , 'ajirawaa waneereja jiapa anoiilin mmapa'a ejejatüin watüjain tü shaitaaka, jia mmalia,a'ata pajünüsü jüntapa wane kashi süchikua, alialaa jüchikua aaya'alajaasü wayuu, müliatüsü mmapakat jüchikü jajalajain wane shaitaa anasü.

(MIRIAM RAMIREZ IPUANA)
Meruuna

**Meruuna** (alijunaiki: *melón*) wanne apünajushi, supünajuin wayuu ekajünüsu otta apünajünüsü juyaTü Meruunakat wanne apünajushi, supunajuin wayuu ekajünüsu otta apünajünüsü juyapülee, chi meruunakai nia chi apünajüi joüshikai otta ajüirrashikai sulu’uje tü mmakat, shialeeka shia süpushii napünajüin naa wayuukana ma'aka sain tü kalapaasükat otta tü iruuwakat.

Sünülia natuma na atüjaka ayaawata sukuwa'ipa tü wu'uliakalü shia *momordica charantia*.

Sumaiwa sunaije etüjulüin naa wayuukana so’u tü mmapakat Wajiira, etüjülia tü apünajakat meruuna natuma naa wayuukana , chi meruunakai apünajünusü sulu’u tü yuujakat, otta jou’usuu sumaa jakütuin shia yalaa.

Nameruunain wayuu meitüinsat sulia shimeruunain alijuna, tü shiaawase nameruunain wayuu, kalüjülesu sulee otta jayasu tü shiawasekat epünalee jo’o suchotonajatüin.

Supula supünajünuin tü meruunakat ejitünusu tü sü’ükat sulu’u yuujakat otta yawasuu wanna sumaa süpünajunuin, esuu maakasain aipirua, musujusu shia makaa waimaleere shia, süka jamuin waimalee shia tumususu otta machon musiia shiaa, ayawatuneka nee tü sü’ükat, keraasu nee süka tiaa aipiruwasukat.

Sumaiwa paala nojotsü ayonnou tü sü’ükat sunain yalain shi supünajunuin, shiapüü nee tü jemiaikat antapüka nee so’u otta numaa chi juyakai makaa nimemajalee keraapusü nee süka tiaa, süka jamuin sumaiwa chi juyakai pejewapüshi, anapüsusee tü attiakat, mioulaasu nee otta cachonpüsunee sunaijee tiaa. Shiaasa joolu maulia choujasuu shiyonnao tuu attiekat supula cachonjatuin shia.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Keeralia

**Keeralia** (alijunaiki: *Personaje mitológico wayuu*) Jünulia yolujaa ja'apünaajachi mmapa'a jumaiwajeeinka pülaiwa'a mmapa'a, nnojoluiwa'a jouulüin piichi ja'apünaa tü mmakalü eesü jouulüin tü keeraliaka, yüütüiwa'a ja'in tü mmapa'akalü eepünaale watchuwashii otta eere jouulüin kayuusu'ulia, otta jonna wanee lüwopü müle'u ayulaashi chii keeraliakai.otta eeshi ni'iyataale süpa'a anouishii.

Chii wanülüü makai anülia eeshi ja'yalee kale'u ka'i nüpüla wayuu eekai ni'iyataweein amüin, tü aküjalaakalü nüchiki ayulaashi ma'aka ja'in wanee iwana toolo jünain keemashaanain nia, piama nüsii jünain shouuluunatalin nia, kayamülajaasü wayuu eekalü e'ruin nia.

Wayuu eekale wanaain nümaa nüta'üjaain, nierüinjaasü, nu'ulaain jajattapa'a ja'in, yalejee kachonsü nütuma, jiasa'a jemeyutpa ayu'laasü jünain wüliin tü nüchonniikalü, apütaleesia jünain outuin wanee wayuu jüchikijee tia. Chii keeraliakai eeshi amou'lein, eeshi nuyu'laale ma'aka ja'in wanee wayuu eekale müle'euin maein jünain kasuuin nüshein, chuwatajüsü no'u, waraitüshii kashe'ulü pi'yuusho'ulu ayu'lashii eere yüütüin mmapa'a, nia wanee wanülüü kachuwalashii jünain waraitaa, ja'yashii wattajee müleka wanaale jümaa wayuu.

Wainma kuwenta nüchiki chii keeraliakai jutuma wayuu miyo'uyuu naa atüjaakana ja'u tü kasa alatapü'ükalü jümaiwa.

Keeralia wanülüü waraitüi ja'wai jümaiwajeetka, jouutshii ja'apünaa tü mmakalü kayu'laaleeshi ja'wai, epeijaashi nüpüla wayuu waraitülin ja'wai.

Mainma nükuwa'ipa müinka nipeijaale apüla eeshi jirokülee wuin eekai matüjaain ita'a, eeshi chii keeraliakai ja'aka kanüliasü akurujaasü, müinka jükuralajaale wanee wuin jo'omüin wanee wayuu ayu'laasü wanee ayuuli jutuma kanüliasü shü'waina tia jiale'eya nutuma keeralia, yalejee ayu'laasü wanee ayuuli müle'uwaa ale'e jütüma wayuu eekalü wanaain jümaapüna tia akuwai'pakalü.
## Ji'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Kousholü

**Kousholü** (alijunaiki: *Caujaro, cordia dentata*) Sünülia natuma na atüjaka süpüleerua ayaawataa sünülia wunu'upanaka shia *cordia dentata*.

Tü koushot jee kosholü sumaka wayuu wanee wunulia eesu suluu wounain Wajiru kapanasü ,kasisu ,kachonsü ,kouralainsü jee kasaasü .

Eere mainmain koushot  suluu woumain Wajiru müsü sain wanee washirü kaa ee'in emiraa supula mürülü saashein wayuu.

Annerü , kaula , pülükü , wüchii jee waneerua mürülü eküshii suchòn tü koushotka .

Koushot anasü main susii sunain iiwa maariyachonsü susii jee kachonmatüsü , ottamusia juyapü shia maaka sain shia wanee washiraa sumüin wayuu suluu sumain .

Sujuyain koushot süsepüsü luma , miichi , kusinapia , akumajiasü kulala jee mainma kasa anaka apüla sutuma wayuu.

Süsii koushot apo'olojunusu sümaa süsii kooko supula tepichi jeemeisulüin maaka suwasein shia , asitnushii muinka wüin, neitüin namusujaa shia müinka shunui 

Eesü wanee kuentaa jee akujalaa sutuma laülayuu nüshuki Koushot
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia