open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulerii

**Ulerii** (alijunaiki: *lugar limpio*) süchikua Mma Ulerii sümaiwa Mmaka tü shimiiwa'ajatü nutuma  Male'iwa. Kaka'liairü yalaa eree shia. Eeka wanee wayuu wuinpüje'ewai nünülia Torito Fernández jee Celmira González o'onooshii suluu tüü Mmaka, wane Mma anouuisü shimiwa'ajatü eshi wane lamuuna sulu'u shikajaalee mürüt shiasa so'u wanee Ka'i, shiirutnaka tü lamuunaka süpüla mio'uijatüin shia anainjatü süpüla mürüt.. wayuukana naa aku'majüshi nepia so'u Mmapaka kachounshi yaaya watta saliin alijuna neraajüin, nantiraka shia suluu Mmaka sukumajünaka sukuaippa süpüla shiirutnajatuin  wanee laa mioushaata sünülia.

(laguna del pájaro) laaka tü jouchon paala nayasaa naa wayuukanairua neiruliitka shia süpülaa mioshataintüin shia eree joo süsuin  

mürütka süpüshuwa müinka sain wuchii, Ka'ula, anneerü, ama, paa'a, püliikü, ajaitünüsü asünüin, ashijayain sütuma wayuu maleekalii. Sotpa'a tü laaka esü wanee wayuunkeera shiyaakua shimi'iraa tepichi jieyuu sümaiwa. Eesü wanee miichi akümajuushi süka poothi watta salii juya yalaa suputaka sünülia tü Mmaka Ulerii etnajünüsü süka laguna del pájaro.  

Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Oushu

**Oushii** (alijunaiki: *abuela*) shia tü wayuu laülaa shikiiskat tü apüshikat, shia o'unitsüka tü e'irukuukat sünainmuin süpüshi, aikaleetsü süchiki sukuaipa süpüla suunajirüinjanain naya sulu'u tü kojutaaka amüin apüshii, shia tü wayuu eitaaka sujutu tü e'irukuukat palajana  napüleerua na süchoinkana namaa na süikeyuukana süpüla neraajüin tü sukuaipaka wayuu sümaiwa süpüla neitain shikii atüja napüleerua. Shia tü wayuu laülaa ekirajakat sünain tü akuaipaaka, ekirajaaka sünain tü anüikikat Wayuunaiki sünainje jouin naya süpüla nojoluinjatüin motuin nain nanüiki, shiitain shikii tü sujutuka wayuu atumaa maaka tü kamaneewakat, kapüshewaa, kojutaa amüin naa laülayuukanat, asakaaka wayuu eekai nounajain, asiitnüshii kepein nantaiwaaya, aamajaanüsü süi süpüla e'merawaa, tia sukuaipapala wayuu sutuma tü laülaa oushi'ikalü. 

Tü oushi'ikalü ekirajüsü sünain alakajawaa eküülü, ainja süi, einaa susu, asaaja wuin mi'irukujee musia asuuka siki wünaapüje. Tü süpüla nalatirüinjatüin namuin na tepiichikana naapainjatuin tü wayuuwaaka waneepia. Musia shia anaatüsü nakuaipa na tooluyuukana süpüla nanaatüin sukuaipa tü naashiankat eepa wane kasachiki antüin namuin na apüshiikana, amülialaasü namuin saashichin suulia tü o'utirawaaka. Sukuaipa wayuu nanaatüin na laülayuukanat namaa na pütchipü'ükana.

Sujutu epiase musia shimiira wayuu.

Tü oushiika süküja achikiit  tü sükuaipaka wayuu sünain eepa wanee ayuule antüin namuin süpüla süküjain namuin tü epiaseekat süpüla tü ayuuleekat watta saali tü wunuupanakat naküjakat achiki namuin na naikeyuukana süpüla kojutuin namuin sunuusekat wayuu süpüla nalatirüinjatüin namuin na jemeinkana shipaaya tü apüshikat. Nakuja achikiit tü shaitaaka, tü shiyotnainka wayuu, süpüshua tü shimiijayapalaka wayuu sümaiwa maaka sain tü akumajaaka wayunkeera musia shimiira tooloyuu. Aküjüna achikiit tü atalejaaka kaasha musia tü shiirainka wayuu sümaiwa.  
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Wolunka

Eesü wane Mma Wotkasaainru’u sümüsü wayuu yala wüiinpümüin, sulu’u mmkat tia'a shia eejatüle sukumajaain suurala wayuu sümaiwa süpüla mainmainjatüin shia. O'ulaka yala eejatü kepiain Wolunka. Wolunka wane wayuu kama’airü yalajatü kepiain Wotkasaainru’u, wanaajatü nümaa Simiriyuu nüchon juya, wanaajatü nümaa Iiwa, wanaajatü sümaa Palaa nii joktai, nümaa Patünaainjanaa, nümaa Jepirachi. Eejatü yaawa tü jieyuukalüirua suwalayuukalüirua Wolunka, akatsa’a kaiyuuin tü jukorolokolüirua nojotsü arütkaanüin nütüma wayuu toolo sünainjee tia, oktawaisü tü tooluyuukot sütüma. Eetaala kalaka wane wayuu pülashi Maleiwa nünülia, naashajaa kalaka nümaa Simiriyuu nüchon juya, süka jamüin Maleiwa nia kekiika süpüla akujamajaa sukuaippa wayuu, anasü mülein makai sümüin kasakat süpüshua. Nüma kalaka nümüin Simiriyuu: - Anasü saakatünüi sai sukorolo tü jieyuukat süka jamüin Oktusü tü tachooin tooluyuukot sütüma tü saikalüirua-. Nüma kalaka nümüin. Nakumaja kalaka uraichi sümaa jatü kochompakiirü. Wokkajeerü apüla Wolunka yala eepü’üle so’ojüin yala shiroku türa wüinkat Wotkasaainru’u, eenajana kalaka naya sünain a’atapaa türa wüinkat. Anta müsüja Wolunka neipamüin süpüla ashuunajaa, awataasüjase shia süpüla sumuttajatüin iipünaaje, wana sümaa washatajaataain shia nütküinjase’e shia Simiriyuu süchiiruajee pansaasü ma’i sünain tü saikat sukorolo ejinualeesia tü saikat sütüma tü jatü kochompakiitkat. Je so’u Ka’ikat tia kashashaanasü ma’i Wolunka, süikalaa kalala sotpa’a tü wüinkat ishooitüsü tü wüinkat sütüma tü süshakat. Ichaayülia sünülia süchikanain so’u tü ipakat süikalaakalü a’ou. Shiasa wana sümaa tü ottaakat sümüin Wolunka, ejinualeesia sai sukorolo tü jieyuukat süpüshua eejatkat so’u Ka’ikat tia, jamüshii waya maya müshii süka eein wane kasa apülajaasü namüin.

Müsü süchikkua tü woushikat paala sümaiwa eeika'aka wayuu yaa sa'uu mmkat.

wolunka Shia tu palajatüka Jiet nukamajaka Taata maleiwa süpa tü mapaka,Suka wuin suma potchii,suchika tia'a Nükumajaka wane michi Suka yotojo'olo,Nuseratka Shia Sulü tü michica...

Naimajachecho'in maleiwa müinka Sa'ain wane O'oro.nirajain weinshi 

Eetaka wane kaii na'antaka chii mujulashik'ei (Pülowui) ni'iraka wolunka Jayümuin shichika,nümaka numüin nuchoun Juya.Na wane Jiet anaschechon Süütusü sülu tura michika

Wane a'ipaa Eeitusü wane Juya metutsan,süpalanajaka wane Yo'otchon 

Wuin wa'anapuna su'ule wolunka 

Alatatasü aipirüa ka'ashi,Nümataka maleiwa teraja'ainpala tü takümalaka

nantüin maleiwa nirakain sümuin wolunka,miousansü süle'e Jashichika maleiwa sumüin 

Na'apaka maleiwa niülaka Shia süluje michika,Soünaka waletajalüin Süpa ma'apaka,saüntiraka süma (pülowui )

Süma'aka Shia Aalasü wane Uchi Eejatüle Shia Jimatüin süneimüin Jemeyulüin Shia senkeyushi to'oloyu 

Juya süchika tía'a Eemioülashi süchoinnu sukajaka Shia tü polowuika 

Neruin na tepichikana Ounüin Neika Jepiramüin (hogar del descanso de las almas)

Noünaka Wotkasaainru'u Sümain tü nei'kaa

Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Aküjaa

EETAASHI WANEE WAYUU,KAMANEESHI MA´IN ANASÜ NÜSAKIA NAMÜIN WAYUU.NIIKIRAJÜIN NÜLÜIN TEPIWAYASUNAIN KAMANEWAA OTTA SÜNAIN ASAKAA, SÜPÜLA PANSAAINJATÜIN NASOKUTIA NAMÜIN LAULAAYUU.
KACHUNTIAWAISÜ ASAKIA NATUMA NAMÜIN LAULAAYUU.
JAMAAYAA TAATA.
TA´LAULA.
TEPAYA.
TAWALA.
WALE.
TAANEE.
MAACHON.
TASHIMIA.
MAATEIN
TEICHOIN.
TAATA.
Mokochira

**Mokochira** (alijunaiki: *Pereskia Guamacho*)
nia wanee wunu'ulia asotüshi so’opuna tü mmakat Wajira, chi wunu’uliakai chii esu ma’akasain 8 meetüra nimiouse otta na’atajachii sulia tü wanne wunu’uliaka ekalü yaa Wajira, süka jamuin chi mokochirakai keimpuseshi nia, otta tü nimpüsekat pülasü süka jamuin ko’ojüle wanee wayuu sutuma tu shipusekat tü mokochirakat ayuisü wayuu sutuma, sewu’ushi wayuu sutuma, mushijasee pülain chi mokochirakai.

Chii mokochirakai kapanashi waneepia otta tü nupanakat shikajuin tü mürütkat otta nojotsu mejejülüin shia namuin na mürütkana, nekajuin main shia otta jemetüsu namuin otta kausushii naa mürütkana sutuma.

Keipüsepajee nia nupushuwaa, nojotsunee shiain tü nusa’akat, tü nupanakat wuitusü otta tü she’ejükat irachonsü nojostusü ishin shiaa otta tü suchonkoo ko’oyochensu tü nuchoninkalü suma wüitachein shia, chi mokochirakai wuitüshi nia waneepia otta matüjainsain outaa apana shiasee maka wuitakaa nia wanepiaa.

Supula nujulüjainchin otta nujuttajachin wanne mokochira  najuin na laulayukana kakaliashi, esu maka sain 100 juyaa, nujuttaka aluu chi mokochirakai shia müleka nushottunulee tü nutakat suka jamuin ayuishi yale’ejee nule’erupuna otta ne maka susirülee nia wanee joutay eka katchin main apujaka nia sutuma tia.

## Süchiku Mokochira sumaiwa
Pa’alainkaa sutuma wayuu sumaiwa asajünüsü tü shirakat tü nuchoinkalü chi mokochirakai otta sumaiwa acho’otunusu shia maka sain kousholü, palapü anaiwa main tü juyakai anasu main tü süchoinkalü tü mokochirakat, miouyushaintamain souu tü nuchoinkalu, takejee najuin naa laülayukana ou’ujunapusule tü suchonkot mokochira sumaiwa otta asatunanusu tü sutakat, shiakana ne asajünuin tü shirrakat, ka'asa shia chi Mokochirakai kajusü, maka nulatünulee ewetüsü tü nujükat, musiaa sumaiwa pa’ala sutuma wayuu oloji’iapusu walashi tü sujükat. 

Jo’olu esü supula ainjunuin michii süka tü wunü sulü’üpunajanaka, sutuma wayuu sa’ajunasu je sutujunasu miichi, tia shia joo maulia, suka jamuin esuu turaa achonojutkat wunuu  sumakat alijuna otta tü chajarutakat. Ekajasaa sumaiwa nojotpusü atujuna akuiwaipaa sutuma wayuu.

## Shiyaakuwairua mokochira

Mokochira 6.jpg|Mokochira jo'uu
Mokochira 2.jpg|miniaturadeimagen|Süjü mokochira
Mokochira 5.jpg|Mokochira wuitushi
Mokochira 4.jpg|Shiipüse mokochira 

## Shi'ipajee sukuwa’ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Sarulu

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü

Shia wane wuii pintaalu,  jaapü esü süsawaajule pienchi waara tuu sajapüin, laaütasu jee chapatusu tuu sutapaa. 

Nojotsü wanein wuii keemasu sumuin Wayuu, matijuinsat kamajana shiimiwasu wanepia. Ajuitawaisü aiipaa, kaleo'u anujulasü saakapüna mojui jee shikiiru wunu ekat jotolüin. 

Kojuya tuu muruut shikakat: kokoche, katio'u, wanpirai (ekat eeine wuchii), atpanaa jee watta salii wuchii. 

Esuule shikule wane muruut eekat mio'u sülia. Olojusu shikuin aipawai, süpula sutauluintuin tüü shikuinka akoojo sunain, sukojuin suchechetshanain sunaimuin yülawain shiipushe, yalajee yalaa shimiralüin, tüü saanukaka ayurulusa supulerü tüü shikakat, shimiralüin jia'tawai sunaimuin shimiralüin süpishiwa.

Wenesuela emiralut irama sunülia natuma alijuna, sunainje shikuin muruut ekat mio'u sülia.

Tüü sarutka süpula kachonjatuin kashukusu akatsa suleeruin, achalejüsü suleeru jee suwetira musuja nna suchonnu.

Ichesü piamain joo pienchin suyase süpula soonojiruintuin. Pienchinjatu kashi sulatiruin tüü sushuku suleeru süpula sushalejuin, eesu süpula polooin jee jarainmuin shiki poloo suchonnü.

Tüü sarulu jiet Shia antitka chií toolokei sukajee wane sheeju su'upuna tüü sukaliaka süpula oonojira.

Tü Saruluka Süntülee Suluu Wanee Miichi Aalinasü , Müinkaa Suutunülee Aain Suulatapa Kaii Eesu Oouta Suulu Tü Miichipakalü, Sarululee Jooui Süpulajatu Tepichii Matsayutnu. Eeiru Jaayain Suukajejatu Wajiraa.
Anajirawaa

Wainma sukuaippa süpüla eeinjatüin wane Anajirawaa sütüma wayuu.

Eeshi wayuu eekai mojujiraain paala sümaa nierüin sünainjee wane kasa eekai eein natuma yaa nepiapa’aa. Sülatapa nuulia tia, achuntüshi nia Anajirawaa, o’ulaka erirawaa sümaa tü nierüinkat sünain nuwalaajüinjachin sümüin shiakat otta sümüin tü süpüshikalüirua süpülapünaa tü anajirawaakat. Ee müsüja tü anajirawaakat natuma sükajee tia.

    Otta wane anajirawaakat shia keraapa sukuaippa wane awalaaja e’irukuu, eepa tü asawaa münakat, ee müsüja tü anajirawaakat sütüma wayuu sükaje tia.

Eere wane ekirawaa, eere wane alapajirawaa, eere wane ayaatirawaa. Shia shiyaawaseka sünain eein wane Anajirawaa sütüma wayuu.

     Ee taalasia jierü eekai kakuaippajiraain nümaa wane toolo, anajiraasü nümaa münüsü sükaje tia.     
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Sawa

**Sawa** (alijunaiki: *maíz tostado molido*) 

Tü sawaka shiküin wayuu sümaiwa, shimia wayuu eepünale nunuin wattapüna sünain arüleja, ajaitaa lairukumuin, sünain asukaa.

Tü sawaka sünainjeejatü maikii eiitüjünüsü palaajana süchiki ayüjanüsü yütchechonsüü süchiiki süyüüjanüin  ejiitüüna akaalü sükaala   ajüitamüsia sawain. Tü sawaka eekünüsü maaka sünain wanee jütkata müinka süjüitiia wanne majayüt otta sünain wanne jütkata.  

Anjia:  

**1**. Palajana wachuwajain sikikat.

**2**. Eitanusu siwaraikat soou sikikat.

**3**. Jitunusu jasaikat palajana supula nojoluinjatuin  jotuin maikikalu.

**4**.  Shikije Shijitunaka  Suluu wane itaa.

**6**. Asatunusu supulaa nojoluinjatuin jasalinjatuin maikikalu.

**7**. Yalejeshia  ayujanusu  suka molina suchikeje jitunusu sukala saka.

**8**. Supula jemetuinjatuinshia sawainjatun shia.

**9**. Shia shika wayuu sumaiwa.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Jolo

**Jolo** 

¿Kasa tü jolo sümaka wayuu?

Jolo shia wanee shiküinpala wayuu, akumajünüsü süka püla'ana , eekai wuittüin irolüin jee ai, jolopa shia kasuusu so'u.

¿Jamüsü sukumajia jolo?

Ayaaijünüsü püla'anaka , eekai wüittüin jee irolüin eittaanüsü sünain oosojoo süpüla ka'i maaka piama jee jarai ka'i eepünalee josoin shia maaka shukenüin checheshanüin .

Jamüsü süla'akajayaa tü joloko?

Josopa tü püla'anaka maaka sainjünüinjatüin suka püla'ana , eesü sainjünüin suka ai , chekusü jososhanüin shia, amolojunusuu , apolojunusu wüin suluu wanee wushu , ajurulüjanüsü saaka yotchón wüin jemian tü joloko , eitana müsüjaa shia saaka tü wuin polootoka , ajurulüjünüsü , maayasüjaa polotoshanüin shia  , e'itanüsü süchira paa'a saaka , süchira ka'ula , nnojolüin tü , e'itanüsü leechii pooteka , leechi wotsakalü tü sukumalaka alijuna , eesü eekalü akakajüin shia suka suukala , eesü eekalü e'itain iichi saaka. 

Jaralü asakaa jolo? 

Jolo asünüsü sünain jain sütüma laülayuu, jee tepichichein sünain jemian shia, tü joloko jemetashanasü , kaüsüsü tepichi jee laülayuu eekalü asüin shia weinshi, jolo eesü süpüla suu'ujünüin aliuka , jee wattachòn süpüla süsünüin wattawai sütüma tepichi jee laülayuu , otta musia wayuu eekalü asajüin shia, anashanüsü sütapaa tü tepichicheinkalü sütüma tü joloko. 

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Siapana

**Siapaana** (alijunaiki: ¿?) sünülia wanee mma sulu'u Ichitki, chasü Wuinpumüin eere wainmain tü wuchii sia münakat, Siapaana sümünüitka

Sulu'u tü mma Siapaanaka eesü kojuyasü mmairua kanüliasü: Siapaana, Yoluuma,  Wüitpa, Palajimalu'u, Neimalu'u, Iichipa'a, Kaaraipia ottaTawaira...

Naa wayuu kepiakana yala Siapaana kamaneeshii, kapüsheeshii, a'yataalii wayuu anashii. Tüü  e'irukuuirua joutkat sulu'u  Siapaana jia Iipuana, Jusayuu, Ja'yaliyuu otta Uliana.

Eesü wanee ekirajiapülee mule'u eere ekirajaain otta atunkuin naa tepichikanaa wattakana kepiain, jaapajaala jümaiwa tü laülaakat Kolompia (María Colombia Menases de Mejía) otta müsia eesü wanee erajaalee naa ayuishiikanaa.  

Yaasü tü uuchi Makuiraka, eree tü mma pülasüka Talu'uwayuupana münaka, yasü tü uuchi eere chira ipa Aalasü münakai, eejatulee eitajünüin sümaiwa tü shiakuwa tü e'irukuukalüirua.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Edicto Barroso

**Edicto Cipriano Castañeda Barroso** (Wajiira, Kolompia; 26 de septiembre de 1941) eraajünüshi ma'aka Edicto Barroso. Toloo wayuu, jemeishi wareipa jo´uushi  cha'aya wuipumuin, sijona ni'iruku. Eeshi nia sa'aka mulousükalü ouutkajawaa natuma pütchipüi´uirua, alaü´layuu.

Anaa ekiichi otta kekiiwaa  sunain kasa nuchajaakat cha´aya wajiira sümüin wayuu otta jupüla  eki'irajia na tepichikana, müsia akaalinjaa tü eiküleekat internado Madre Laura karasua, namaa tü wayuukana eiküshiikana

otta naa ekirajaakana, joulu´u karaloukta koleejia sutuma Ministerio de educación.

Edicto Barroso, nüma'anasü waneepia tü pitchi sukuaippakalü  wayuu laü´laayuu sumaiwa müsia tü jünuinkikat alijuna,   süpüla anainjatüin sükuaippa wayuu, ma'aka lotüle nünüiki waneepia shipomüin putchi.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Epaya

Epaya münüshii na palajana'ajanakana achonni, jemeinshi palajana, epayaa namüin nawalayuu.  Naya e'irumaaka sümüin nei, eesü ekawaa wana sümaa sujuittüin wane jo'uu yaa saa'u Mmakalü. Chi epayaakai  maaka toolole nia kojutüinjachika sutuma nüpüshi, nia chi ainmajüinjachikai sukuaipa nuwalayuu, anaatüinjachi pütchi eere Wanee Kasa alatüin namüin, kojutuinjachi sümüin niiyeyuse, muleka keireere naya sümüin wayuu tooloyu yootuinjana palajana nümaa nepaya süpüla nüikalain namaa nalaülayuu.   

Muleka jierüi tü epayaaka, eesü talata so'u aka shianjatüin eitain Shiki süpüla wattainjatüin saali tü apüshiikalü, kojutusü namüin sutooloinyu aka shianjatüin aikalainjatüin namüin süwalayuu, amülialaasü namüin eepa kasachiki. Shia kasiipüinjatüka atuma naya watta Kai. Naa epayaakana watta saali najütü sümüin napüshi, aka nayain na jo'u palajana'ajanakana antakana saakamuin tü apüshiikalü, eere wattainjatüin naali sümüin napüshi süpüla eepa wane outkaajirawaa sünainje Kasa eekai alatüin namüin.     

Anüüsa joo süchiki tü epaya münaka süpüla shiraajüin wayuu supushua süpüla kojuintüinjatüin tü sukuaipaka tü apüshiikalü. Anu joolu namüin na tepichi ekiraajakana sünain tü sukuaipa wayuu. Tü süshalaja Wanee wayuu epaya.     

Tu achoon epa'yaka shia tü aikalaka sünain aloira pütchi anasü , süpula ayatüin, tü napalaa na laulayuu namüin na apushikana jeketnukana.     

Süpula naikalerüin nakuipa otta kajutüinjanüin supaa mmapaaka.     

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Emiirua

Emiirua shia tü sutujeejatka tü epayaakat, emiirua münüsü muleka jierüi Shia, pachiruale naya sünain jieyuin,  shimiirua tü epayaakat. Emiirua türa münüsü sütüma wayuu, epünaale shia waraittüin, kajutsu atumaa aka jierüin shia. Tü emiiruaka jayasü süpüla alua'taana sünain opoloojo kepein suma e'itajaa kepein, musia sünain ayaja wuin süpüla alakajawaa eküülü. 

Tü emiiruaka Shia aimajitnaaka tepichi jo'u, Shia o'ulijaka sujuna shii sünain alakajawaa müsia sünain ayatawaa. Shimije'erüin, shiyuunajüin süpüla sutunküinjatüin tü jintutkat.  

Tü emiiruaka wane jintut ekirajaasü sünainje sukuaipa tü apüshiikalü süpüla sutujainjatüin so'u akuaipaaka watta Kai, suulaküinjatü napülerua suchoin süpüla natuijainjatuin so'u süpüla ayatüinjatuin waneepia tü akuaipaaka.     

Aikaleetnüsü süpüla a'naa süi, einaa susu süma e'isuttaja jiitpai sutuma soushi. Ounuusü sünain alenchaja siki nüma shijintuise. Asaajüsü wüin miirükuje, asukasü siki wunaapüje müsia Shia eitaanüsü süpüla süpütain tu sukuaipaka wayuu süpüla watta Kai.    

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Malawain

Malawain : ( alijunaiki : Arbol doña luisa o cañaguate  ) sünülia wane wunu´ulia miyo'u malokkatsü tü süsiikat sünain wattain saali sünain tü süpanakat. Tü wunu'uliakat anasü süpüla aainjia miichi tü sütünakalüirua sümaa tü süsa'akat müsü aka sa'in tü cañaguate sümakat alijuna.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Süpülajana yootirawaa

Püjüttaa eere kamalain pümüin yoota wamaa otta süpüla pütüjaai saa'u tü wa'yataainka

 Yootirawaa sulu'upüna telegram

 Yootirawaa sulu'upünaa WhatsApp

 Yootirawaa sulu'upünaa IRC
Kookooche'rü

**Kookooche'rü** (alijunaiki: *ratón - rata*)

Wane kookoche'rü nia Wane mürut Jouchon  eraajünushimain sutuma ni'ichi pasanuawain, nüche'e  ko'oyochonshi, musujaa tü noükoo Jouchon, musujaa nusii miyousü, kawatiraashimain, kaju'uituleshi aipa musuja nojoluin wayuu, jousu supaa mmaaka supüshuwa, saaka mujui musujaa miichi, moju'tsu supula mürut miichipaa alu'ujusu ayulee, kookooche'rü mujüsu a'atia sutuma müsia ekülu anajawashi..    

Chii Kookooche'rükai Jaawaisü Main Tü Nüshiira, Jeemeyulüin'jatapa Shiaa Sükotchojüin Tü Yeerütsü Suulü Tü Shiipi'outko , Sülüjaa Müshiija Naaya Süralou.    

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wankeeta

Sünülia wane ayuupala aainjushi nutuma wayuu, ayu'uluushi sünainje wane wunu'u kanüliasü patsua münüin. Eeshi wayuu eekai nütüjain ma'i aainjaa tÜ wankeetakat anashaanasü ma'i nütüma.

 Aaijünüsü shia süka kayuusia mokochira. Eesü shiayalajünüi tü wunu'ukat süma'ana alijuna.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Türiiya

Tü türiiyakat shia tü e'itaanakat sünain püliiku, muula je ama süpüla so'otooinjatü wayuu sa'uu, cheojaasü süpüla ajaittia, ayaatia je alapajia.Eeshi wayuu eekai atüjain aainjaa türiiya anashaanasü ma'i tü saainjiakat nutuma. Katatsü sümüiwa tü türiiya ajaittiakat je müsia tü  ayaatiakat.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ousaa

**Ousaa** (alijunaiki: *Palear*) Tü ousaakat shia müleka eere wane attiee okotchijaashi wayuu süpüla aashajawaa so'oupüna wane yanama süpüla mama'ajaainjatüin tü ayataawakat sükajee tia. Talatsü na'in wayuu müleka anale nukua juya ottüshi sünain apünajaa. 
Ousaa, OusüshiiTü ousaakat awülejaa tü japainka einjatülee nüpünajüin chií wayuukei nii'iraapa aalülüin süntüin tü jüyaakalü.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Olojoo

Okotchijaasü wayuu tooloyuu süchiirua aashajawaa so'uupünaa tü olojookot. Paala sümaiwa olojünapü'üsü tü iramakat je müsi'ia tü uyalakat, tü püichikat, tü atpanaakat, ajalajawaa sünülia tiairua sütüma wayuu. Kerapa tia eki'iraanüsü shia aapünüshi süpüshi shi'iruku namüin eekai masirüin süpüla neki'iraain sümaa nachooin.

watta Salii sukuaipa olojoo esü olojoo jiime, olojoo wuchi , olojoo wosolechi, olojoo Atpana  saka palaka saka  mujui. Eree sujukajule tü Murrurkal     
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ashunuu

Shia tü jierü eweetakat nüchiiruaje chi toolokai, nushunuu münüsü sütüma wayuu süka niiyetsein shia, kojutsü nutuma, kojutshi nia sütumaya. Shia nushunuu wayuu alu'uwataka nau jamüle nukuaippa sutuma wayuu, je o'utapa nia shia aluwataaka sa'u tü nukorolokalüirua, shia aapa'jetka tü niipüsekat süsalijünapa müleka me'irere nia. Alu'ujasa'a shia katüin o'u tü niika shia alu'uwataaka sa'u tiarua süpüshua namaa naa süpüshikana.

Tü ashunuuwaaka aijeesü napüla sütoloinyuu aka shiayain asanain sünajaala napüla Kasa eekai suntuin anain nousenapüin naa sütoloinyuukana, kapulaashi main sutuma narütkaapa süma'anamuin. 

So'u wane Kai eepünaale keirein naya nümüin wane toolo, nayainjana sülaülayuu tü ashunuuwaaka yootoka palajana namaa sütoloinyuu süpüla achuntunaa.  

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Anamia

**Anamia** (alijunaiki: *virtuoso*) Chi anamiakai nojotsü kasajatüin nümüin tü moju'lawaaka, nojoishi kachajaaralin,  katkaaralin, nojoishi jieyuulin, aso'utüshi süka anaka akuaippa sümüin wayuu, anamia nia sümüin tepichi. Chi anamiakai nia aikalaaka süpüla pütchi müleka süntüle wane mmaü'üna  sünainje sa'ainjala. 

Anamia jee kamanewaa watüjala sünainje tü wo'ushika, wapüshika shikirajaka anain waya , tü sümaneeka , tü kasa analu'utka sa'inraka. Wainma sukuaipa tü anamiaaka  sümuin Wayuu, sünain mürüt maaka tüü muusa , tü erü, annerü. Eraajünüsu Wayuu sünain kamanein maka nüsaküi Wayuu nojoluin niraajüin , ma'aka nükaliijale Wayuu eekai choujain amüin. 

Tü anamiaka shia tü nukuaipaka chii wayuukai lotokoi akuaippa.

Nümaneeka Wayuu shia tü na'anainka   sutuma nüpüshi. 

Müsia shia tü aküaipaaka  ,  tü na'inchonka sünain kasa Wayuu lotüsü tu nukuwaipaka süma tu nümaneeka sümuin nüpüshii, naalewain , shiraajüin, ere nüntiapala sünain outkajawa süma Wayuu niiyatüin tü naanasiaka waneepia.

Tü anamiiaka e'itaaneesü shikii namuin na tepichikana ekiraajakana sulu'u tü ekirajiapalaka.

Tü Anamiaka anasülema'in tü Wayuu eka süpüla nükaalijuin na'in, nojoluin motuin na'in tü na'anasiaka naapuin akaliija sümuin nüpüshi, muinka wane Anaa , ja'itaichija nojoluin walain, anasü nain sou nükalijuin , eesü na'inruin tü akaliijaka sünain mulouin , sünain jouchon talatüsu nain , anasu tu Anamiaka numuin Maleiwa , akaliijaka nojotsü eiraakanüin amüin palajana tü sukuaipa Wayuu.

Anamiale wanee wayuu, nojotsu malain  ,anachonsü na'in ma'aka kamanein wanee Wayuu.

Ayaawatüna oulü tü mojulawaaka , tü anaaka , nukalijuin wanee nuwala , naalewain eekai wanain nüma.

Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Pansaa akuwa'ipa

Pansawaa akuaippa shia müleka lotule nüikika, lotüle tü na'inkat, lotüle sukuaippa tü naashajaakat achiki sümüin wayuu. Nojoishi oonoonüin amaa wayuu eekai nojolüin pansaain nukuaippa, nojotsüsa pansaain nukuaippa chira wayuukai müsü wayuu nujuuna'ata. ayoktünüshi süpüla ni'itaanajachi süpüla aluwatawaa sulu'u wane akuaippaa.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Kojutaa amüin wayuu

kojutaa amüin wayuu ottusü sünainjee nüpüshi makatka nii nüshi wayuule kojutu amüinchii wayuu naya ouushikajaashi chi nachonkai süchiirua tü nakuaippakat. Müleka wayuule anashii na nüpüshikana achianajachi nia motsoyüliwa'aya suulia mojutüin wayuu nutuma. Mojutsai wayuu müleka nojoire nuwalaajüin süpa'ana wane jierü, nojorüle naapüin tü achuntünakat nümüin otta nojoire noonoin sümaa wane pütchi eekai süntüin nünainmüin.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
O'unajawaa

**O'unajawaa** (alijunaiki: *visitar*) Tü o'unajawaakat shia müleka su'uneere wane wayuu süpüla analawaa sümüin süpüshi, yapasü sütüma shimia o'ulaka sükoloin sümüin wayuu e'ewarüle shia yapasü püliikuirua eekai anapülin süpüla o'una müleka wattale Mma su'unajatkalü alu'u.
Eesü wane o'unajawaa süpüla ayaata eküülü eere saapüin süchiki jalain eere attiee süpüla, yapainjat joo siina, kojosü, keesü sükoloijatkai namüin naa kattiashiikana süpüla saapünüin eküülü shi'ichijee tü sükoloinkat.
Eesü wane o'unajawaa eekai pejechoin ne'e makatka wane awaraijawaa otta analawaa sümüin süpüshi eekai ayuulin.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Kekiiwa

Tü kekiiwaakat ottusü motsoyünnüiwa'aya waya, jamüshija wane jintüi kachume'eseshi nia motsoyüliwa'aya nojoishi müliain kasale cheojaain nümüin o'ulaka süntüle wayuu ounnuasü eittüshi nia sa'u. 
aka'aya müyoupa nia ayatshi sünain arüleeja tü mürut eekat nüma'ana nojotsü nu'ulaain sünain warai maa otta asawaa sümaa wayuu eekai mekiin süpüla kama'ana kasa.
Aka'aya tü wayuu jierü ottüsü motsoyülüiwa'aya sünain jülüjain sa'in tü anaakat kekiisü ma'i süpüla tü kanasoukat otta süpüla arüleeja tü mürüt eekat aipünaanüin süpüla nojotsü shimi'ijüin aka tü süliakat otta sülia tü kanasü shi'iyataakalü anain.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Kakoloinwaa

**Kakoloinwaa** (alijunaiki: *presente, regalo*) Wanee akuai’ipa anaasü tü kakoloinwaakat, sütüjainpüleeruat wayuu jieyuu sümaa tooloyoo, müleka nounajaai sünain analawaa eemüin napüshi otta eemüin wayuu natünajut kakoloinshii naya shiirakaayainjat wayuu napanapa e'ewaliire naya otta müsi'iya eere ouusütawaa wana namaa keichisü atumawaa tü koloushikat.     

Tü kaloinwakaa Akua’ipa washatala sünainjee  naa laülayukana, wayuu kakoloinshii eepünalee naya , tairü müliainmain wayuu , süshejain sukua’ipa suutnajapa so’u supüshi jee shiirajüinrua, eere wanee achuntaa jieyuu, alapajaa, sünain kaulayawaa, eere wayatüin sulupünaa woumain wajiirü.  

Wayuu kakoloinsü süpüshi süttia suchikijee Juya, kakolonshii wiirü, kepeeshuna,meeruna,ai,kaula, annerü, keesü,ro’o,maiki jee maima kasa.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Achuntaa jieyuu

**Achuntaa jieyuu** (alijunaiki: *arreglo matrimonial*) E'nnüsü wayuu jierü nütüma wayuu toolo eepünaale shia süma shii otta süshi sünain alapajaa, sünai o'onowaa, otta sünain yonna, niirakaa amüinrü shia müliataashi shi'ire sünain anain ma'i tü sukaippakat ni'rüin eeka'aka na'in wayuu toolo shi'iree otta e'nnüsü joo shia sütüma nüpüshi chi toolokai sütijaanaka'aka a'ou eein paala wane jierü.

Müliashisa taya shi'ire jietkat tia, nüma kalaka sümüin nii otta nüshi, puchunta müsüje shia anasü'üsa anashii naa wayuu kachooinkana eesüja süpüla tia nümünaka jintüikai; aapünüsü kakuuna nümüin nuchuntijatkat sümüin shii otta nümüin süshi katkousü shiale müleka nojolüi tü kakuunakat. Müsü sukuiappa tü achuntaakat jeyuu.

## Süpa'aünaa
Tü süpa'aünaka wanee wayuu jierü.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Akutajaa

Ni'yataain wayuu toolo tü akutajaakat ya nipialu'u otta wane mma yapasü nutuma süpüla nüpünajüinjachin sulu'u tü nittiakat. Ottushi joo nia sünain akutajaa tia mmakat süka chajaruuta je müsi'iya polu niayataayakat wayuu sünain akutajaa.

Wattasalii sukua'ipa akutajaa: eeshi chii wayuu epitajüikai süpüla süntia juya anolinjatü süpüla nüpünajüin.

Eeshi wayuu akutajüin süpüla nejepüshee.eetashii chii wayuu akutajüinkai wopu. 

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Asukaa

**Asukaa** (alijunaiki: *buscar leña*) tü asukaakat shi'iyataain wayuu tooloyuu sümaa jieyuu, shia asaajakat siki süpüla asemaaijatüin shia süka jamüin cheojaasü süpüla sü'ülakajaaya eküütkat otta süpüla kasa nojotkalü eeküülüin makatka sa'in supua awarianta, je müsi'iya nasema eekai müliashiin asaajünüsü tia sikikat süpüla jotüinjatüin so'u wane kashi.

Otta tü asukaakat  shia tu nututulainchi chi toolokei nuwaajapat tu sikikat supüla sulakajia ekulü,otta esü tü asemakat sunainkat tü aipiakat otta tü asukaakat shiayatain jieyu suchajawaluin maali supüla apolojo kepein .

Tu sikikat pulasü sujutunuin achiki suka suusa wayuu kajamuin enijitsü outa sukujula wayuu alaulayu.

Tü asukaakat aunusü wanee jierü palaa sumaiwa suma wane pulikü achajasü tü sikikat anasüska Main chuwatuin , supüla jetamatuin tu sulukajakat.

Tü sikikat  choujasumain supüla kasakat supushuale .
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Awajaa siki

**Awajaa siki** (alijunaiki: *partir leña*) Tü awajaakat o tüü apolojookat siki niyataain wayuu toolo süka polu. Eepa wanee jutkataa eje ekawaa, ou'nushii naa toloyuukakana sümaa napoluin chaya wunapümüin sünain apolojoo o awajaa siki sukuain'jatkalu tüü wushuka. 

Cha'aya wunapüjee asajünusü tüü sikikat apolojuushika o awakajuushika süisesü püliikü atumaa. Eesü süpüla süntitnuin'yaasan sünain waneepiajüin, awakajüna nüsia miichimüin. Wai'mashan'ta siki awakajuushi shipialu lau'laakat ka jamüin apolojuulii siki naa süchon'yuukana. 

awajünüsü sikiin tü aipiaka jutpa shia sukua wushu awajünüsü siki sukuwa oujolu, ekulu, maka eree outa chií wayuukai awajüshi siki süpüla kakuwaintü tü wushuko. Chii jintüi jimalii kettaichi süpüla awaja siki. Tü sikikat awajünüsü suka poluu  

Shia kettaapa sikikat ayujunin anuuipa'amüin otta müsi'iya shia sünain awajünaa sutuma tooloyuu sümaa jieyuu.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Iruwa

**Iruwa** (alijunaiki: *vitex compressa*) Wane wunu miyo'u ma'i suttia wayuu laülaayuu yuuicheinsü tü süchonkat, jemetsü ma'i tü süchonkat aimajünüsü sutuma wayuu laülaayuu suulia sütpajüin shia wüchi otta müsi'iya müraüt eekai eein ne'e otta shia kasalajanasü sütpajüle wayuu ne'e eekai eein. E'ewaisü tü laülaayuukat sünain a'atapa sa'uu. Wane eküülü anasü ma'i tü iruwakat ansü sütalu'upüna tepichi sutuma jemetsü ma'i shia sümaa ka'ulachira je pa'achira.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kashuushira

**Kashuushira** (alijunaiki: *Bastardia viscosa*) Wane mojuuin jerutcheein apanalü jouutsü ya sulu'upünaa woumain nojotsü ma'i shikaajüin tü mürütkalüirua, e'waisü shia juyapü.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yawa

**Yawa** (alijunaiki: *pringamoza*, *jatropha urens*) sünülia natuma na atüjaka süpüleerua sukuwa'ipa tü wunu'upanaka shia *jatropha urens*. Wane mojuui jouutsü juyapü jashichi ma'i shia aletüsü wayuu ma'aka sa'in ko'oi anasü ma'i shia süpüla ayuulia sünain süshiijia wayuu atu'junusü suuralakalü süpüla asüna.

Tü suralaka yawa anasü main süpüla tü wayuukalurua a'ain achuipa, apanüsü aralajünüsü suralakaa yawa saaka wüin, ojolonusü anaain, süpüla wulein tü Mmaka sunainka, apolojunüsü saaka wüin, asetünüsü suka wanee külülü wulein, jemiapa shia asünüsü müinka wüin süpüla sülajain tü wasuipaka jee washirapüla.  

Sachein laülayuu tü yawaka apolojunüsü süka wüin, eere kasachiki sümana wayuu, asetünüsü suka külülü süpüla nnojolüin sümüin Sütaa wayuu, cheemialain tü kasachikika tairü jachichiinmain wayuu , asamataa sainrüa sutuma tia o'oojushika suka yawa  

Anutasa tuü yawaka sutuma'a tü alaulayuka apolojunüsü süpüla ojinna naa tolooyukana sukaa süpüla salaruin tü kasachikika.   

Esuu tü suralaka supolojunuin süpüla asunaa sutuma'a ekein ayuluin sukarain asha'a asunusu weinshii watamaluu anasü shia supula ekein calculain süshü. Asünüsü weinshi watamaluü.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Alama

**Alama:**  Tü alamakat, shia wane mujui, ajuittüsü soo'opünaa mmakalü supushu'ale,  anasü süpüla shiküin mürülü, paa'a, anneerü, ka'ula.  Jouutsü juyapü yaaya woumainpa'a.  Müliashii na mürütkana nnojorüle alama süpüla neküin, wattakuatsü wayuu, sulu'uu mma wattamüin süchiirua aire shi'ire. 

Tü alamakalü wattasaali süpüshi, eesü mulouin, eesü motsoyunnuu, soo'opuna mmapa'akat eesü maka 11,500 tü süpüshikaluirua. Cha'ya México eesü maka 1.300 tü asotokalu yala otta müsia tü alü'junakalü yalaimüin. shiasa'a ayaawajünapa shia so'u mmakat, antüna anain shiain México waimakalü ma'i süpüshi alama.     

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Püürüla

**Püürüla** (alijunaiki: *Cadillo*, *cenchrus echinatus*) Wane shi'ipapa alama keinsesü anasü süpüla shiküin püliiku, mojulaasü ma'i tü süchooinkat atükülajaasü sünain washein waraittüle waya sa'akapünaa.

Tu püüruluka, anaajasü wuin sulü suurala, süpula kakalianjatu wuintuin supaa mmapaaka.

Waima anaaka amüin tu puurulaka, shiküin mürülu kaa ein wuin suluupuna suurala.

Numüin Wayuu, tu püüruluka anaasu süpula eikain, e'iyanujusü suuka.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kojosu

**Kojosu** (alijunaiki: *leche fermentada*) tü kojosükalü sutuma wayuu wane eküülü ayutnusu sünainje süchira mürülü, jashüüsü seejü, shia süchira paa'a, ka'ula musia anneerü, murülü chaya wajiira, kachirasü main juyaulia aliichajünüsü wattachon musia aliuuka sütüma wayuu, kettapa süchikije süliichajünüin ala'ajünüsü sulu'u japüin süpüla kojoinjatüin shia sou piama kai. Kettapa süpüla asüna akaakajünüsü süka suukala otta paneera muleeka nojolüi kasain saakainjatüin. Anasü nain sou eepa jamü sulu'u noumain shia nee atalajaka naa'in waneepia. Mo'ulu yaa jouluipa sainküin mmakat süpüshuaya tü kamunüinwaakalü eeipa aliichaja eepünalee ein mürülü suutna juya.

Eesü wane pütchi shiyaawatia tü kojosuka sütüma wayuu, shia tü jero'o sümaka wayuu wopüje'ewaliikana. Tü kojosuka wanee eküülü anasü main shiküin wayuu suulia ayuule, anasü nataapa shiipaaya sütüma. Anasü süpüla neküin na tepiichikana. Suttaiwaaya sünain shikünüin julujuttüsü sülee sütüma, anasü mapa kirapa wayuu sünain shiküin.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Jime juriichi

**Jime juriichi** (alijunaiki: *Pescado Frito*) tu jime jurichiika wane ekajüshi sutuma wayuu, alojunusü nutuma chi wayuu toolokai , süka küsu shiroküje'e tu pala'aka suma tu wuin pusiasüka. Supüla tu alo'ojoka ayawatunui'jatu sukuwaipa sulo'olo Pa'ala.

Süchiki tü eküülükat  jime juriicha. 

Tü jime juriichakat jeketü shikajüin wayuu, suttaiwaaya sünain shikünüin asijünüsü natuma na wayuu kepiakana sotpaa palaa, naya  kekajüinka main na paroujakana yalaakana kepian sotpaa türa wuin jemetsüka. Mo'ulu ekünüipa sünain juriichain natuma na wayuukana sainküin mmapaakat, alojünüsü matchinpa  joutai. Mainmaipa wayuu kepian chaya palairuku, shiaipa nayataaka anain sutuma tü müliaka, aitpain main tü jamükat, aikainnapa jime juriicha süma ai  eepünalee süikanüin eküülü.müin 
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu.
Kaasha

**Kaasha** (alijunaiki: *Tambor*) Tü kaashaka akumajünüsu suka wanee súsaa wunuu, sutaa anner, paa'ata, piama kashera. 

Tü Kashaka nimiiraa chií wayuukei, antútúnushu eere wanee lapuu, oulaka eere wanee jimot sunain majayulit atalajünusü soü supüla anainjatüin sukuaipa watta kai. Sukuaipa tu Kashaka: koyosu, piama so'u wane ipuna o'ulaka wanee molü eitanüsü so'ulupana süta anner kasutay, ejitanüsu süka wanee wunuu jalechon satulupüna ejitanüsu süka süta anner awayayunusü süma pali süpüla josojuintuin, ejitanüsu süttotapana süpüla sünajunüin shiirainn. Eeirajinüsu süka piama kashera. Wanee eemira eerajüshiin, tü shiirainka eesü süpüla mojo'u a'in oulaka talatat.

Süchükua shiirain; atalajunusü sünain Yonna süma asawa tü shiirainka jiyataschonsü, o'ulaka süpüla suwachiraa ama tü shiirainka amulounusü süpula atalajaa nain na wayukanairûa

Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Waana

**Waana** (alijunaiki: *maíz*) Tü waanakat wanee attiee kama'airü, musu sa'in suliia maiki jemetsü ma'in uujolu, ayajawushi otta yaja ainjünüka sutuma wayuu Suka tü waanakat Anasü ma'in süpüla shiküin tepichi otta majayutnnuu. Chi wayuu eekai wattain saali nüpünajüin tü waanakat, ainmajünüsü suulia uchii sutuma wayuu laülaayuu.

Tüü waanakat apünajünüsü juyapou'lu, mayaasü süsonuuwaapa, ajaratneesü sa'toupünaa, ain'maneesü wanepia, süpüla miou'maatüin shia maalü. Shasa tüü kachonpan, akaineesu tüü kalekaikat süülia shikajaalajüin shia... tüü waanakat nüttiasū wayuu na'painserü wanepia, nütpaja nümüsia shia josopan sünain piama eje apünüin kashi. 

Sūka tüü waanakat, atükünüsü yaja, wanee eküülü jemetashan'tasü, mimiapüüsü wayuu nuna'jaale...
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Paipai

**Paipai** (alijunaiki: *esporas*) sünülia natuma na atüjaka süpüleerua ayaawata sukuwa'ipa wunu'uliaka shia *Inonotus rickii*. Tü maka anasüu  sümüii süpüshüwále tu wayüu süchepasü wayuu jieyuu sünain o'unaa wattamüin, otta jo sünain alapajaa. Eesü paipai eekai yuulin ma'i suulia wane, eesü eekai meera sümünüin. Tü paipaikalü, shi'itüin wayuu jierü sünain su'upunaa; sütamaapa wattachon, o'olojoosü sü'upunaa, shi'itain jo shia.süunaii nüuliiäa shiiä kaika 

### Sükumajia Paipai
Achajaanüsü palajanaa tü wunu'ukalü mashuuka anünaka, e'itaanüsü jo shia sünain ka'i, süpüla joso'injatüin, josopa jo shia, ayüüjanüsü süka ipa, yütche'echanjatü, müinjatüka sa'in mma, e'itanüsü jo sulu'u wanee iitachon ke'erouseinjachi. Achajaanüsü jo tü süseepüinkalü anneerü;ajuriichajaanüsü, sujuittapa süsaüse e'itaanüsü sulu'u wane pateeyachon. cho'ujaasü eeinjatüin piamale'e.  

### Kasa anaka apüla Papai
Tü paipaikalü, anas süpula su'upünaa wayuu, anachonsü sütapa'a sütuma, nnojotsü jotüin su'upünaa sütuma ka'i, sütuma jo'utai. Anas süpüla waraitaa, o'unaa sünain ajaittaa wuin, arüleejaa, asukaa siki, ayüüjaa maikü, anas süpüla su'upunaa wayuu majayülü, otta wayuu miyo'u, müsia laülaayuu. Chi ka'ikai wajiira katchinshi ma'i, shiasa'a maka sukuwa'ipa jieyuu sünain sisalajüin su'upünaa nulia chi ka'ikai.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Akotchajülee sünülia:Achepaaka
Püsha

**Püsha** (alijunaiki: ?) Pütchi wopüje'ewalü sünülia tü alepü sümakat wayuu yaajat yaa chipkiipünaa je müsi'iya chaya wüimpümüinpünaa  münüsü sutuma jieyuu cha'aya süchiima.

Tü püsha amunakalü eerajünüsu süka aaleepü shiaa tü akümajünusü sükaa ali'itaa apoolojünusu ayutnusü tü sushülakalü ejettunusu epünaijatüle shiotonüin süpula shiu'laijatüin püsha - aaleepü. 
Anasü süpula asiyeiin tü ekülu ee keraiin.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Shotshot

Wane wüittüshii jouutsü juyapü nojotsü jottale'eolu. Tü shotshotkat jemetachon eejuulu anasü süpüla sojoojüin tepichi shunuire.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Roo sümaa siina

**Roo süma siina** (alijunaiki: *arroz con carne soleada*)
Süchiki roo süma siina, shiküin wayuu sümaiwa, alakajaanüsü süka wuin süma ichii ma'akasat seita, tü shi'iruku paa, anneerü müsia kaula, eiru'utnusu süpüla akaashajüna tü asalaakat  keetaapa eiyajünüsü süka ichii watta saali, asüsiinajünüinjatüin sutuma wayuu sou piama kai süpüla josoinjatüin sutuma süwarala kai, mapüleesat sülakajaaya nojotsü choujain wattain saali kasa saaka. Shia sükuaipa eküülü kakaliairü sutuma wayuu, mo'ulu yaa waimaitpa kasa eitanaakalü saaka, e'eyülia tü wayuu ainmajakat tü sukuaipa shiküin aka aitpain tü jamükat moutpüna yaa chaya wajiira maaka sainküin mmapaakat süpüshuwaaya.

**Sujutu shiküin wayuu** 

Mainma eküülü ainmajüneeka akuaipa mo'ulu yaa aka ain saali jamü, ekirajüneeshi na tepiichikanainua natuma naa laülayuukana sünain sükuaipa tü asüsiinajaaka asalaa suulia nojolüin nojutüin tü asaala nantakalü anain, suulia jawairain nee natuma, sümaiwa naimajüin na laülayuukana akuaipaaka tü, joolu naa tepiichikanainua nojotsü neerajüin, mo'ulu choujaasü natüjain sou akaa suunuin waneepia tü luusaakat sainküin mmapaakat, suulia jawalin nee tü na'asalaasekat aka shia süka tü, nainreerü tü asüsiinajaaka muleeka shiitanui shikii napuleerua. Nojotsü anain  süpüla amuloinjatüin tü akuaipaaka. 
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Se'empana

**Se'empana** (alijunaiki: *sen*)

¿Kasa tü Se'empana sumaka wayuu?

Tü se'empana sumaka wayuu shia wanee wunulia eesü suluu woumaimpa Wajirü, asotusü saaka mojui eepünalee susotein , joutsu juyapü , wuitüsü sünaa, maloukatsü süsii.

¿Kasa anaaka amüin tü se'empanaka sachein wayuu? 

Tü se'empana sumaka wayuu anaasü süpüla süsüin wayuu müloin jee tepichirua süpüla nalee , olojiaa ale'ee jee ayülain ,  ekalü eein aluu jokomachein jee shee walee, anaasü main shi'itirüin nasüle shia.

¿Jamüsü sukumajia tü se'empanaka sutuma wayuu?

Apanüsü oyootonusu wanee Se'empana , eitanüsü süpüla ka'ika ,  piama jee pünüin ka'i , süpüla so'osoloin , sünain punuinka ka'i ,   , oloojonusü suka wüin ,  suluu wanee wayeeta alakajünusü wüin, eitanüsü se'empana jososuka saaka  , o'ulanüsü polootoshanain shia , suwanajapa  so'u shira , ashakatiitnusu so'ujee sikikalü , asetünüsü , apolojunüsü süchiikua sümaa shiitpa paneera , oulanüsü anuipa süpüla sheemiain  aika aipa, kerotsesü süpüla nnojolüin sujutuin kasa saaka , asunaa musia wattamalü , süpülapüna sayuuna.    

¿Jamüsü süsia se'empana sutuma wayuu?     

Süshiküjee sutunkeetnüin tü se'empana apolojushika wanee a'i , muo'lee tü wayuu kasüinjatka sheküsü süüsüin wanee iita miouin e'iwaa aika , maayasatja sünain wanee oora mulaküin waneeya, sünain nnojoluinjatüin kasain neküin , shianee wanee wüin sümaa paneera , nüsapaa maaka apüintua eesü süpüla sainjünüin wanee shira asalaa ottamusia katio'u ,  tü suchekakalü wayuu . Süsünapa pünüintua, ajurulujasü sülee wayuu sutuma, ajurulajasü  , eita musia , sujuinjatüin tü jokoma ekalü suluu sulee.            

Süsüinjatüin shia tepichi eekalü jouchoin sheküsü  jarainrüin juya, asitnushii wanee iita jouchoin wattamalü, pünüintuanee, jee anainjatüin wüinka sümaa paneera nasawalüinjatüin pejewawai.            

¿Kasa outaka suluu walee sutuma  tü se'empana sümaka wayuu?            

Se'empana saashein laülayuu anaasü süpüla jokomachein jee she'ee sülee wayuu , eekalü miouyüin jee ekalü tepichiin sünainjee jarairüin juya suyasee . Anaasü main süpüla tü jokomacheinkalürüa jouchoinkalürua kasukaluirua , eitünüsü sutuma tü, ottamusia süpüla tü  wuliuna suluka sülee wayuurua.             

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Waratse

WARATSE
¿Kasa wayuu tü Waratse münaka?

Waratse wanee wünülia motsosu sajapüin , wuitüsü sünaa, jouchoin süpana, koichonsu , kasutulasü sütaa wayuu sutuma shipettirüi shia suka , sakasü mojui .

Kasa anaaka apüla tü Waratse münaka?

Waratse anaasü süpüla eiyajaa wayuu jee mürülü eekalü eikain , yoin ,  , jokomain , ishain jee ekalü  oyotoin . Anaasü main , josomatüsü tü yoikalü sutuma .

¿Jamüsü sukumajia  tü Waratseka süpüla eiyajaa tü yoika?

Cheküsü achuntüin kaliwaa sümüin Mma supayala weinshi süpüla eiyajaa suka tü Wünüliaka kaa wayuuin shiarua. Asütünüsü süpanaka , eitanüsü süpanaka marawiya saaka süpüla anaalein main shia , oyotunusu yotchòn wüin shira , ashejanüsü suluu  wanee lüta, ashipittünüsü tü shiraka so'u tü yoikalü, eitanüsü sou  so'u tü yoi eikakalü , e'iitanünüsü suka wamee külülü wülein sou yoika , oulakünüsü pünüintua süpüla ka'ika . Maayasü sulatüin apünüinka ka'i joserü jer aneerü tü yoikalü.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Asürülawaa

Tü asürülawaakat sütüinjainpüleeruat wayuu müleka eere kasain ottaain, makatka eere eekai uwonyuin süchiki wayuu  asürütnütshi sütüma wayuu laülaayuu süpüla nüsüinjachi wane jawaapia eekai anain süpüla makatka tia. Chi uwonyuchikat nojoishi eküinjachin wane ka'i wane'eraya niküin saapünapa nümüin wane maiki asheperajaaushi sa'uu pali'i. Keraapa naamüjaain ayaatünüshi süka wunu'u lania. Kojutüinjatü nütüma a'innakat nüka suulia pachepachein nümüin tü kaainjalaakat. Otta suulia matapajüin nia sümuin wayuu.
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Apüralawaa

Apüralawaa suulia kasa eekai na'inrapü'üin makatka asaa yootshi je müshi'iya nükaijapü'üin yüi otta müshi'iya müleka eere wane ayuuli nünain apüralaashi suulia ekaa eküülü eekai süpülaji'irüin tü outsükat  nuulia. Otta wayuu no'ojüle wunu'u lania.

otta apüralawaa suulia nojoliinjachin jieyuumain nia mulekat nojitnüle süka lania
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Puloi'i

Puloi'i eetajü'ülia shia nnojolüiwa'aya kasa eein,  shia nierüinka juya paala sümaiwa nnojolüiwa'aya nümaain mmakat nu'ulaaka shia juya saalinje machoin shia , nu'ulaaka shia shiroku tü wüinkat ayatale'ekaya shia shirokuin wüin.

Püloi'i shia wanee jierü kama'airü pülasü, matüjaajo'ulu eekai wanaain sümaa. Maima sukua'ipa eere shia kepiain, eesü sulu'u ipa, mmaapüsü shia, sotpa'asü wüin wuna'apü, soo'usu uuchi, sulu'usü luopu, shirokusu palaa, sa'ankuin  mojuui, nnojotsu sürütkaain wayuu süka pülain shia.    

Na wayuukana eesü naa'in süpüla püloi'i , eepünaale naapüin süchiki, suuliajatü jamajüin nakua'ipaa sutuma.             

Müsia shia kapülaainsü shi'itapa juya.               

Pülasü shia kaleo'u.               

Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Sawai piyuushi

Piyuushi eetajü'ya wana sümaa warattuuin wana nümaa Ka'i wana nümaa Kashi. Naashin Ka'i nojolinjachi arütkaain Piyuushi nünanmüin warattuuin, so'u ka'i nürütkaalü a'uu amüleerü isha nütüma so'oupünaa Mmakat süpüshua naashin Ka'i nümaa Maleiwa.. 

**AIPA'AA**

Antüshi aipa'a süchikeje na'ayüla chi kai'i jaikei'main, saamatüijatasü mmapa'akalü, aipa'asü müsü wamioseyü outkajashi süutpa'a na'ayüla chi si'iki sünain aküji'rawaa tü kasa alatakalü namüin sünaimüin naja'attia kai'i talatüshi süka nantira'ain nachuküwa'aya ka'ayülüinsü tu na'ainkalü sünain ananajaa tü jolotsüka otta chi kashi nayawatüin tü  naküwa'ipa, noünajirüin tü pütchi süttiralü nüjuula joütai eemeraashi na'aka pi'iyüshi süma sütalatüin na'ain sünain e'eraa wanee aipa'aa nüchükuwa'aya. 
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Eechuwaa

**Eechuwaa** (alijunaiki: *Jatropha gossypiifolia*) Tü eechuwakat wane wunu'u jouutsü süpa'apünaa maakat süpüshua,kerasü tü süsa'akat wunu'usü sutuma wayuu tü shirakat süsa'a. Otta müsi'iya tü süsa'akat mainmaa ayuuli anakat apüla.Anasü süpula ashakaralaja aiwaa amülaa

anasü tü shiiraka supüla yoii  alakajünüsu so'ojuin wayuu. 

## Süpana eechua:

Tü Eechuwakalü Pia'amasü Wanee Wuitüsü Je Wanee Je'episiya.   

 
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Samüttapai

**Samüttapai** (alijunaiki: *petiveria alliacea*) Sünülia natuma na atüjaka ayaawataa sukuwa'ipaka wunu'upanaka shia *petiveria alliacea*. Wane mojuui jouutsü chaya una'apü keejusu müsüka sheeju uyaaliwa sunu'uya wayuu laülaayuu anasü ma'i süpüla shunui otta ayuuli eekai eein nia atüjaaka sa'uu chi wayuu a'yataakai  sünain eiyajaa wayuu. 

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kalai'pana

**Kalai'pana** (alijunaiki: *Aspidosperma cuspa*) Sünülia natuma na atüjaka ayaawataa sukuwa'ipa tü wunu'ukalüirua shia *Aspidosperma cuspa*. Tü kalai'panaka süta wunu'u anasü süpüla asüna aire süle'e wayuu otta aapünüsü nutuma chi wayuu atüjakai eiyajaa wayuu eekai ayuulin.
Akotchajülee sünülia:Epinasee Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Maluwa

**Maluwa** (alijunaiki: *Bursera tomentosa*) Sünülia natuma na e'raajüshiikana sünülia wunu'u shia *Bursera tomentosa*. Wunu'u u'uchoujewat jemeta eejulu main yotsu ma'apüje yaletsü ma'in sajapuin sunain wuituin ma'in supana jutpa shia müsü sain siki jutsü ayata'ijünusü shia supüla sülakajünüin , süsirujunuin otta saajunuin . 

Tü maluwaka eesü süpula sulakajünuin supüla shiiyaajanuin shikii tepichi eekai achecherüin sain otta o'onojuin , sulu'u asirujushin shia anasü supüla shünuin otta sulu'u saajünuin anasü supüla sükaijünuin wana'a sümaa  jashichin ma'in tü juyakat otta sükaalijünuin sü'utpa wayuu outuin Jee jaawalin , eesü shia sulu'u sajapünain tepichi suulia wanulu'u  aletüjülia süma'iwa natuma naa laulayukana. 
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jawaapia

**Jawaapia** (alijunaiki: *Melochia crenata*) Jawaapia münüsü tü sünu'uyakalüirua wayuu keerapa shia asirujuushin otta oko'ojuushin awayajünüsü süpüla ka'i süpüla josoinjatüin shia süpüla aikkünaa sümüin wayuu cheojaakat amüin
Jawaapia Akümajushi Sütuma Wayuu. Tü Jawaapiakalu Anaasü Süpula Süsuin Ee Shiiwalayüluin Majayüluin.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Chaama

Wane laülaa jierü kepiasü una'ainküin saashin laülaayuu mioyuushaana ma'ni tü süchirakat jotontataasü tü süchirakat yaa sünainru'ujee, je müsi'ya tü laülaakat ekülü wayuu meruuneemasü ma'in wayuu sümüin otta shiya'aya mïyo'uyuushaana ma'in wüshi süma'ana joo tü a'lakajaayakat wayuu sütüma. Eküsü shia tepichi otta miyo'uyuu, su'utainrü wayuu shikajatpa süka wuin poolotsü ma'in sujutirawalin shirokumüin tü wushi süma'anakat.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Epeyüi

Chi epeyüikai saashi wayuu laülaayuu kalaira, epeija'awaishi sümüin majayütnüü eekai süttüin sulu'u paü antawaiyaashi ma'aka na'in wane wayuu jima'ai eekai müliain shi'ire wane jierü sünain amüraaja, shi'ireejatü ne'e nümeejüin tü jietkat süpüla niküin shia wattamüin. Nnojotsü ni'reein wayuu julamia neewainsü shia.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü