open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Departamento Wajiira

**Mma'ipakat Wajiira**, *Departamento de La Guajira* tu alijunaiki es uno de los 32 Departamentos en que se constituye Colombia. Está situado al norte del país y pertenece al grupo de departamentos de la Región Caribe colombiana. Limita al norte y al oeste con el mar Caribe, al este con Venezuela; al sur con el departamento del Cesar y al suroeste con el departamento del Magdalena. Su capital es Riohacha.
Kowennatoot: Juan Francisco Gómez Cerchar
 
Kolomwia
E'inaa

**E'inaa** (alijunaiki: *Tejer*) Shia tü sükumalaka wayuu süka jiitpai, otta wanee wutia. Ako'ojoonüsü tü jiitpaikai sünain ajapüü,jüpüla ashatünüinjatüin wanee kanasü.  tu kanasüka esu süpüla waima sukuwaipa  esü supula wei'itain  niiakua wanee wuchiichon otta shiyaakua tü sirumaka süma tu shiliwalakalü  anachonkaja  shia otta shia keejiasü sümüin tü wayuu    

Tü e'inakaa shia tü shi'yataainka wayuu sümaiwajatü ,süputala woushiyuu wamüin, shia tü wa'anasiankaa. Waima sukuwa'ipa e'inaa eesü e'inaa susu, kattoi, süpana süi, ashe'in jee kiaalaja, süpüla sujuittajatün anain che'ijaasü wutia otta müsia jiitpai, akanajüna münüsia. Ayateesü tü wakuwa'ipaka weinshi, watüma wapütajatü süpülaa waikeyuu watta ka'i, wachikipünaa suulia amülo'uijaatüin naya eepünalee sünain achajawaa nakuwa'ipa sulu'upünaa ekirajülee otta müsia natünapünain wane susu, kanasü acheküsü natijain so'u sukua'ipa süna.

## Tü jietkalü jia tü atüjaka e'inaa.
Tü majayütkalü ekirajaasü sünain e'inaa soo'upünaa  süttüin jia. Shiikat, joushikat, müsia naa jü'ikana, nekirajuin jünain asuttajaa, ajunaa jama'a, süi, müsia si'ira, atula, müsia e'inaa susu.

Na Jima'aliikana atüjüshii junainje e'rajaa jainraka laülaayuu jünain aainjaa, tü a'itaanaka jünain ama, otta puliikü, maka ja'in türiiya, pisalü, sha'akuma, jüshenchen, otta jüpushua'ya a´itaanaka nanain mürülü. Atüjüshii aainja wajireeña, uwomü, asonoo, susu, müsia anaataa tü aloojiaka.

Eesü wane pütchi sümaiwajatü,naküjala wamüin naa laülaayuukana, shia sukuwa'ipa walekeerü, tü palajatkaa sünain e'inaa. Müsü pütchi yaa: " Tü majayütkaa yala'ayatsü aa'inrü sünain anasüchon ma'in shia, sütamaakalaka sümaa sünalaain sa'atoupünaa müinka saa'in wayuu tü etnaleesüja'a taya makalü saakajaale süshe´in : akatsa'a nnojolüin kasain alatüin anataasü mmapa'akaa, nnojotsü kasayaain eein akutulain,müliatuushaanasü aikaa. Shiasa'a tü majayütchonkalü shi'itaatalain shejepira saanükülü'ü Shiulakala süttiralu'upünaa saiwanee jiitpai pasanuachonsü shi'natajataasü sünain kawaralain jiitpai shiulakalü yala'aya    

## Tü ei'yatünaka sünain tü sünaka
Jünainjee tü e'inaaka, e'iyatünüsü tü wakuwa'ipaaka, tü ano'ujaaka jünain tü junaaka, jünain tü jüno'uka. Kojutusu wayuu atüjakaa e'inaa, yaletüsü tü wakua'ipaka jutuma tia.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Chirinchi

**Chirinchi jo yootshi** (alijunaiki: *aguardiente*) tü chirinchika akumajünüsü süka paneera jee wuin aashu'jünüsü sünain aipirüa ka'i süpüla alakajüna sulu'u wanee lampiika sünülia sü'lakajaain wayuu tooloyuu kayaawasesü nutuma süpüla suju'itüin anashaatain, sünülia tü palajatüka aju'itüin SHIKIISHA'IRA.  

Waima sukua'ipa chirinchi eesü tü isho'ukat otta tü jerottakaa waima kasa anakaa apüla süsüin wayuu tooloyuu sünain jutkataa ma'akasain mi'iraa,  alapajaa, anataa sukua'ipa kasachiki; o'lojoonüsü sajapü wayuu süchikûa akotchajaa nipüshi chiraa wayuu eekai ayu'laaichin ajuujaayesü tepichi jo'u ekai chira pülajuuin  ayorolojosü tü wayukaleirua sutuma süsapa shia.    

## Sukua'ipa Chirinchi
Watta salii türa kasa anakaa amüin: shirasü wunu'u süsüin jieyuu eekai türa süchikajatüin jemeyulaa otta süsüin majayütnü süma sükashia, o'yotünüsü sa'akaa panpülüüna jee perijawou.

**Chirinchi / Yootshi:** tü kanualikalü chirinchi/ yootchi/ shia wanee asuushi jorotto'ulü ainjúnuusü sutuma wayuu ekale ein numa'ana tú sainjikalü kanüliasü wushuu( lampichii-lampiika); ainjünusü suka wuin musia paneera müsia suukala ashü'üjüshi sau kajüya ka'i sulu'u wanee toneerü, súchikijee a'alakaJünuusü süpülaa shiyulain tü chirinkalü; asünüsü sunain jutkataa, outaa, o'unuwawa,eere lapü, suatira ama, eere sinmaraalü, ejeerajaa, ayu'ulaa jiipü, sunain pa'ünaa shia wanee asüushi kamanee atumalü wayuu asünüsü nutuma chi wayuu asüikai.

maimaa pütchii süchicuwaa tü chirinchikalü; naashin na wayuu laulayuukana süsüne'e yolujaa sümaiwa ashatushi sütumaa wayuu, yootchi münüsü shia'ya kaa yootüin wayuu sutuma ekai nipe'erúin.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Chocho

**chocho:**(trompo wayuu) mi'iroui ayulu'ushi sünaijee aliita eekale ko'oyoin ke'ichisü wunu'u eekai lotuin ko'usu niatapa'a mi'iroui sutuma wayuu ashaitiee shimi'ira tooloyuu e'iyatia sukuiapa wayuu.

Chocho: (trompo wayuu) jimi'ira wayuu akumajuushi jüka aliita eekai ko'oyoin,ayonnajinnushi jüpa'a wattchuashii, otta nia numaiwale'e ojuitüshi jünainje nukuaipa patsua numa yolujaa pülaiwa'a mma, süütnapüna eein tü kanüliakat pülashoüt wane Jümaapüna tia aneekünüshi sekurut nutuma maleiwa  jünainje Ja'anain nukuoma Jüpüla nian jikiipü'üjanain naa wayuukana jumaa nütüjala.

Chi sekurutkai nia palajachika wayuu jünain atüjaa akümajaa kasa jüpüshuaya nümaiwa jiasa'a yaleje kanainshi naa'in yoluja jünainje tü nütüjainkat asunnawaisû tü nukümainkalû nutuwa yoluja

jiasa'a jo'u wane ka'i nukulajaapa sekurut jüma tü aku'aipaakalü jaali jüsünnüin nipia nüsakitkaa yolujaa kasain kanainjein nia mojulaain nümüin sekurut, jiasa'a nümaka yoluja to'ulajeechi pia mu'inka pi'iyatüle tamüin wane pukumain eekai naatajatüin, juulia tü pipiakat numünaka sekurut iraakai pia atüjashikai ma'i nümunaka.

te'iyateerian nümaka sekurut Jünain nuchuntuin kaaliwa nümüin aliita, niasa'a aliita naapaka nuchon, püchajaa nükua'ipa chii nnojoleechi pia nükanajüin yolujaa numünaka sekurut.

jiasa yalejee noochootka jo'u aliita sekurut, ni'itaka wane wunu'u jiaakuaya ni'ichi jiasa yaaje nuyulaaka chocho ayulaashi jünainje ji'ira niki sekurut maleeka ke'irain chi chochokoai ashatuushi jünaijee jujuuula niki sekurut Jümaiwa.  (Relato del docente Juan Fredy Vandeblanquez Ramirez, 17- 09- 22).
Einasee

**E'inasee** (Tulu) (alijunaiki: *silla*) sünüliaka Maii tü einasheekalü Tulu agua suchuntiaka natuma naa watushinukana sümaleiwaya,Tulu shia tü aikajüleekakalü atumaa eesü,napüla naa tepichikana,napüla naa alaulaayuukana jee süpüla wayuu de  türa arütkain sutuma türa wayuu ou'najajirain souu,maima sukuaipapala tü tulukalü eesü sulu patsuwai, makalaka süikajüle tü a'nutkalü jee süikajule tü wayuu alaulaayuu süma oojoo eesü tulu süpülajana türa wayuu majayülü,eesü tulu suluu saja'puinkalü.
Süpushuaaya jee suluu sukuaipapala eesü suluu püchiratuin eesü suluu lakayain shia otta.
Eepünajeekainee sukuaipa natuma naa wayuu kuyamaliikana.
E'isuttajaa

**E'isuttajaa** (alijunaiki: *hilar*) tü e'isuttajaaka shia tü awaleerajaka jiitpai süka isutta sutuma wayuu, joyotüsü süpüla awaleeraja, sünaatüin sünain süpü'ü tü isuttaka, piantuasü sukuaipa tü jiitapaika süpüla awaleerajüna, oko'ojünüsü shiipaaya süpüla sainjünüinjatüin mapa sü'i kayülainsü, pi'itouyaa, keinñaasü otta a'naa susu süka.

Tü sükuaipa shiataaya wayuu jier sümaiwa, maaka sain tü oushunuukana,  keirumayutnuukana, shiitain shiki süpüla tü majayutnuukana wanaa süma süttüin sünainje majayüla, apütainjatüka shia napüla na aikeyuukana süpüla neitain nachoin sünain tü awaleerajaka jiitpai süpüla natulainjatüin noula suma nasusia watta kai, aikeleetnüinjana sünain wattama'alü, aliuka eepünalee naya mainrain kasa süpüla tütüinjanain naya waneepia otta nojoluinjatüin motuin nain tü sükuaipaka wayuu.

Sükuaipa wayuu mo'ulu yaa 

Sünainjee tü jimataaka sutuma tü ayulee joutpünaaka sainküin mmaka wainma wayuu tü  jülüjaka ain sükuaipa tü ainjaaka süi musia tü awasajaaka süi eekai atutuin supula süwalerajünüin suchukua süpüla jeketuinjatüin. Wainma na jimo'otunü atütüjalaakana sünain muinma yaa sutuma tü muliaka sünainje ain shiire tü ayatawaaka eeshiiya kamalüin namuin tü sükuaipaka shiataaya noushunu sümaiwa. 

## Isutta
Tü isuttaka akumajünüsü süka susaa wunuu eekai lotuin musia wanee shiipa taapüla kooyoosü kousü atumaa pasanain sunain tü wunuuka, pasanuashi chi wunuu iipünaajachikai musia yaa mo'olu laütaasü tü wunuu susaayaakat. Tü shia sükuaipa shiisuttan wayuu neitaala na laülayuukanat apüleerua süpüla shiitainjatüin wayuu shikii napüleerua na aikeyuukana süpüla nojoluinjatüin amüloulin tü akuaipaaka. 

## Sujutu tü e'isuttajaaka jiitpai
Kojuteesü atumaa tü sukuaipaka shiatain wayuu jier maaka sain tü e'isuttajaaka jiitapai süpüla keisalainjanain naa wayuukana, kojutuinjatü namuin tü nejitpaisekat suulia sututamatüinjatüin tü noulakat otta tü susu eekat namaana. Anasü aka piantuain suuttajia süpüla icheinjatüin tü jiitpaikalü, tü shia suashirüinka wayuu sümaiwa akaa shian shiküin o'u tü ainjaaka sümaa atulaa süi süma susu.       

## Ekirajaa sünain eisuttaja sulu'u ekirajüleeka
Na tepiichi ekirajaashiikana sulu'u tü ekirajüleeka e'itaaneeshii sünain tü ekiirajawaaka sulu'u sükuaipa sainjia wayuu, akaa kojutuin mo'ulu yaa tü ekirajaaka sulu'u piama akuaipaa. Choujaasü namuin natütütnüinjanain ain  sünain tü awaleerajaka jiitpai süpüla nainjatüin süi süma susu na'atou na neikana namaa na apüshiikana.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
E-karalo'uta

**E-karalo'uta** (alijunaiki: *Libro electrónico*, *e-book*) es una versión electrónica o digital de un libro o un texto publicado en internet o en otros formatos electrónicos. También suele denominarse así al dispositivo usado para leer estos libros, que es conocido también como "e-reader" o lector de libros electrónicos.
Eeuro

Tü **Eeuro** (alijunaiki: *Euro*) shiia netka chejeewai Kot'ta Eeuropaa (Unión Europea) makaaya sulüko tü EeuroSonaa suitua shiia su'umashe: Alemaania, Autüria, Chiipüre, Epaainya, Esütoonia, Irülanta, Itaalia, Küreesia, Luksenputko, Maatta, Mmairua Neerülantia, Pirülantia, Püransia, Pottukaalü, Sülowaakia, Süloweenia siia Weerüjika.

Tü apunuin chooüjaka joü'mmakat Eeuropajatü yooyusu müin sumaa UE, tü shiairua: Alijunapiapa'a Watiikaana, Moonako siia San Mariina. Tü Sutnetse apanusuyajee sutuma Antoora, Kosoowa siia Monteneekera. 
Sutuma makaa tü Eeuro suliiasu kassa sunainmüin 330&nbsp;miyon tü Eeuropeea, siia 175&nbsp;miyon alijunayuu soou supushuwayake mmakat sumaa 150&nbsp;miyon Apurikana.

Tü Eeuroka shiia tü netkaa piamajatuka soou mmakat sunain awanaja kassa siia tü aikunashataka suchikeje tü netka Dolarka chaa Mma Mulo'usu Ameerikajatü.

Akotchajülee sünülia:Moneda
Eirajaa Sümüin Kolompia

**Eirajaa Sümüin Kolompia**

coro: 

Tü talataa pülaskat main

Tü talataa matujainkat ajatta

sulu'u tü asipala aiskat

ojuitusu tü anaska akuwa'ipa (piantüa)

Ajalajasü akait majuskat ma'in

Antüsu  tü tashi pülaskatmain 

        I
Kenasü tü jayuikat

mayokujainsat süwarala

kottushi na wayakana waneepia

tuntü ma'in saakapüna kalena

natujaulu tü nunuikü

chi outakai sa'u kurus.
Ekirajaa

**Ekirajaa** (alijunaiki: *educación*) shia tü a'yatawaaka sünain apünajaa suchikua suwashirüin wakua'ipa, sükajee mainmain kasa tü nekirajaakaa anain naa tepichikana natuma naa ekirajüliikana.

## Süchiki ekirajawaa

Mainma na'yataka anain chi ekirajüikai. Mainma su'yataaka anain tura Jier ekirajutka. Ekirajaashi tepichikana sünain aashajeeraa jee ashajaa karalo'uta. Ekirajaashii waya sünain sukua'ipa yootoo jee kamaneewaa. Ekirajaashii waya sünain we'raajiraain  we'iruku, wanülia jee sünülia woumain. Eesü  Ekirajaa sünain washajüin  sünülia kasairua. Eesü  ayaawajiaa sulu'u karalo'uta. Eesü  ekirajaa sünain sukua'ipa ekülüü. Ekirajaashi waya sünain sünulia kasa anain. Mainma kasa wekirajaaka anain. Ekirajaashii tepichi sünain akuawa'ipaa. Aleewashii tepichikana sünain ekirajawa sünain atiijaa karalo'uta. Wainma kasa wekirajaaka anain.

Ekirajaashi waya suchukua wayuu pütchipu'üi, suchukua wayuu ouutsu, aküjalaa sutuma wayuu süchukua chaama. Sünain tü ekirajawaaka kottuinjatü tü wakua'ipaka süpüla natüjain na tepichikana jee nashatüinjatü süpüla watta'ain tü wanüikika otta süpüla süchecheraain tü wakua'ipaka sulu'u nekii na wayuukana anteenaka wachikirü mapeena.

## Tü nekirajaaka achiki tepichi natuma ekirajüliikana
Süchukua kasaka supushua'a makatka wuchii alinalüin. Ekirajaashi waya süchukua pütchi: Maima sukua'ipa  tü  ekirajawaka sunain  pütchikalü sutuma wayuu. Tü pütchi anasükaa anashaanasü saashajaya. Sünoutia jee sujuntia atumaa, kajutuka - Lakashia  yaawa süpa'a  mma.

Wanee pütchi  anale'e ma'in, kajutusu atumaa, oonoona amaalü, atüjaasü wayuu sünainjee. Anaate'esu sukua'ipa wayuu sulu'ujee  pütchi, ayaawajaashi wayuu  nüchiaanülee süka pütchi anasü. Tü pütchikaa cho'ujaasü süpula yootaa natuma wayuu.

## Ekirajaa süpüla kamaneewa
Wanee wayuu anasüle saashajaaya eesü kamanewaa sutuma, anasü süpula sünatia akua'ipaa su'utpünaa kasachiki, anasü yootaa natuma wayuu su'utpünaa alapajaa, eesü süpula aanejirawaa sünain a'yaataa jee o'onowaa.

Akujünüsü eekai alatüin, eekai atijalaain, eekai aapajalaain süpula apaalaajatüin shia weinshi namüin wayuu.

-Apünuinsü suku'aipa tü aküjalaakaa natuma wayuu, eesu ma'in sunaatüin suchuntia pütchi süpula sütüjaanajatüin oo'u kasakaa  süpüshua'a, makatka sukua'ipa sünüiki lapü, sukua'ipa süüttajia wayuu ayuuisü sutuma ousutawaa, shi'irain wayuu  ouutsu. Niyoroloo wayuu oo'ulakü. Sunüiki  Lania namuin wayuu eekai kama'anain, suchukua püloüi, süchukua  wanülüü jee yolujaa, nuchukua ma'leiwa, süchiraa mma, sükujia  shiroloyo wuchii sükujia sünüiki sünuiki  mmakaa sümüin  süchonyuu.

-Eetaaka  wanee  sukua'ipa aküjiaakaa sukua'ipa kasa sümaiwajatü, eejatülee suurala kasakaa süpüshua'a, suurala tü kataakalü o'u, eere joo' anain  ma'in süküjia sutuma  laaülayuu nanüki napülashiikana sulu'u mmakaa nnojoluiwa'a kasain eein,  pütchi  tüü kamai'airü akujalaa natuma watuushinuu. Sükajee tü akujalaakaa sutuma wayuu anochonsü tü achukuaa alatüitkaa süpüla a'yatajatüin wakua'ipa süpüla ka'ikaa süpüshua'a. Sükajeesü pütchi aküjalaa paala sümaiwa. Müsü yaasukuaipa tü ekiraajaka sünain wakua'ipa otaa pütchi sümaiwa.

## Pütchi soo'omüin süchikimaajatü


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Ei'rajeeria

**Ei'rajeeria** (alijunaiki: instrumentos) jia tü eekalü nama'ana naa wayuukanairua süpüla kepijanainjatüin jünain wane kasa mi'iraa otta jünain yonna.

* Kaasha

* Talirai

* Turompa

* Sawawa

* Maasi/wiiwi

* Tootoroyoi/woontoroyoi

* Wa'awai: tü wa'awai ni'ialuin sükuwaipaa wayuu , nürülejapa, süpüla nenakajüin wayuu saakapüna mojui, süka tü wa'awaika ashatünüsü shiira wüchi. Chi wayuukei paawasü najapü nütüma , nujula numüsaja shi süpüla süjüitüinjatüin shiira.

* Eishira/Eisira
* Ji'irawai 
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Eipüse

**Eipüseyuu** (alijunaiki: *espinas*) son formas puntiaguadas que aparecen en algunos árboles y cardones. La historia humana registra gran variedad de referencias culturales a esos agudos mecanismos de defensa vegetales.

En el libro de Génesis se cuenta la creación de las espinas como uno de los castigos impuestos a Adán y Eva por su pecado. Una de las imágenes culturales más perdurables es la corona de espinas que, según la Biblia, fue colocada sobre la cabeza de Jesucristo antes de ser crucificado.

*
Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta

Tü **Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta** (alijunaiki: *Universidad Católica Cecilio Acosta*) es una universidad privada fundada en el año 1983 en Maracaibo, Venezuela. Es propiedad de la Arquidiócesis de Maracaibo. 

Dentro de sus objetivos se encuentran: 

* Formar a sus estudiantes en el marco de un enfoque holístico de excelencia académica y humanística.
* Prestar servicios a la comunidad a través de los programas de extensión y cooperación.
* Contribuir en la reconstrucción del país mediante una educación ética y solidaria.

La UNICA tiene una población estudiantil de 10.000 alumnos actualmente; el 70% de estos estudiantes reciben sus clases a distancia. Dentro de los eventos organizados por la universidad, resalta la "Feria del Libro UNICA", que actualmente cuenta con la participación de más de 30 editoriales en cada convocatoria.

Las carreras que allí se imparten son:

## Enlaces externos
* Portal de la Universidad
* Sistema de Estudios a Distancia de la UNICA
* Feria del Libro UNICA

Akotchajülee sünülia:Ekirajaapülee
Ekirajaapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesuweera

**Ekirajiapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesueela** sulu'u alijunaiki *Universidad Central de Venezuela* shia eere nekirajaain na alijunaka jee wayuukana sulu'u mmakat Wenesueela. Tia ekirajüleeka chasü ottusu cha alijunapiapa'aka Karaaka.
Akotchajülee sünülia:Ekirajaapülee
Ekuwatoorü

**Mmakat Ekuwatoorü** (alijunaiki: *República del Ecuador*) shiia wanee Mmakat antunusu anain chaa souje ipanamüin sunain Ameerika Uuchimüin. Ekuwatoorü sunainjesu ipuna sumaa Kolomwia chaa suriiamüin siia wuinpeje sumaa Peruu siia wopumüin sumaa Wuinka Pasiipika, Ekuwatoorü mioüsu suliia Surinam siia Uruwai; sumioüshe mmakat shiia 283.561 km² siia tü Outkapüle Mma shiia Kiito. 

Ekuwatoorü sunainje ipunamüin chaamüin suriiamüin alatusu tü Uuchikaliru Wotkanikaa chaa Andekaa chaayan ees 80 Wotkane siia shiia mioüka tü Chimporaasu (Chimborazo) anainmüin 6310 msnm. Chaa wopumüin ees tü Sugolfoin Wayakil (Golfo de Guayaquil) siia Uuchii'mujule siia wuimpeje tü Amasoniaa. 
Ekuwatoorü shiia mmakat ein maima suwatale wuin siia ees tü mma shirroko wuinka Kalapako (Islas Galapagos) tü mmakat Ekuwatoorü shiia Mekietsaka mma ikonamia soou Ameerika Uuchimüin, siia shiia tü apunuinjatuka ikonamia amioüja'main.

## Joolü so'ü Kai

Ein Nowiempüre chaa juyaa 2006, chii Rafael Correa apaanushi supüla aüwata so'ü mmakat Ekuwatoorü sunainmüin (2007-2011), chaa kai 15 apurile so'ü juyaa 2007 apaanusu tü Asampulea Kontituyente suchikeje akujunusu so'ü wanee jeketü kontitusion soou Ekuwatoorü chejeka juyaa 2008. 
Sutuma tü makaa enajanusu supüla apaawa tü aluwatakai soou kuwierno anainje 10 akostoulü so'ü juyaaka 2008 sunainmüinje 24 mayoüle chaa juyaa 2013. Chii aluwatakai soou mma Ekuwatoorü nuwanajawein sukuwaitpaa aluwatawa so'ü mmakat tü siia soou Ameerika Uuchimüin kajamüin suchirawajesu tuwaneiru mma. 
Ees wanee Akuwaitpaa alataka chaa kai 30 nowiempüre so'ü juyaa 2010, wattachompaa ashawalasu tü shiiatain Aimajutkaa Mmakat Ekuwatoorü (Policía Nacional de Ecuador) siia tü Atchen Ipunajee Ekuwatoolüjee (Fuerza Aerea Ecuatoriana).
Sukuwaitpaa aluwataka soou Ekuwatoorü musuu: Chii Puresitente, tü lejiwatiwa, tü judisialaka, tü elektoral siia tü turaparensia siia arajakaa kassa.

## Suchukuwaje Mma'ipakat sulü Ekuwatoorü
Sulü Mmakat Kolomwia ees 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat, wanee outkapüle mma jee tü shiia alijunapiapa'a Kiito. Tü mma'ipakat alüwatasu so'ü sukuwaitpaa shimiwa, ees Kontitusionka Mma'ipakatpüle sumana.

**Mma'ipakat**

## Achiiki Ekuwatoorü
* Sumioüshe: 283.561 km²

* Jeraa Mma'ipakat sulü: 24 Mma'ipakat

* Jalasu: Ipunamüin sunain Ameerika Uuchimüin

* Sunuiki: Shiia alijunaiki siia tü sunuiki Wayuu Kusina

* Kepiaka sulü: 15.223.680 miyon (Juliia 2011 est.)

* Emioüja juyaawai: 1,419% (2011 est.)

* Jemeyulaa so'ü juyaa: 19,6 jemeyulaa/1.000 keiiaka'alü (2011 est.)

* Ouktaa juyaawai: 5,01 ouktaa/1.000 kepiiaka'alü (Juiiaa 2011 est.)

* Eitajakaa:

* Jemeyutpaa: 1,05 toolo(s)/jieyuu 
#Joü kaa 15 juyaa: 1,04 toolo(s)/jieyuu 
#15-64 juyaa: 0,97 toolo(s)/jieyuu 
#65 juyaa siia maima: 0,92 toolo(s)/jieyuu 
#Supushuwayale: 0,99 toolo(s)/jieyuu (2011 est.)

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Ekirajawaa wakuwa'ipa süka piama anüiki

**Ekirajawaa wakuwa'ipa süka piama anüiki** (alijunaiki: *Eduación Intercultural Bilingüe*) es un modelo de educación intercultural donde se enseña simultáneamente en dos idiomas en el contexto de dos culturas distintas. Este tipo de educación se puede implantar en varias situaciones, por ejemplo cuando en una sociedad existen dos culturas y dos idiomas en contacto, y cuando una institución se encarga de difundir su cultura fuera de su área originaria.

**Ekirajawaa wakua'ipa süka piama anüiki.   (Alijunaiki: Educación Intercultural Bilingüe)**

Shia tü eele nekirajünuin nna tepichikana sünain atija piama anüiki, natijüintuin aashajawaa jee ashajaa tu putshika. Tü shia supula neerajüintuin wane putshi wanejatuin suulia tü natijakat. Palajuna cheesü pansainjatüin tü shiishajayaa süpula pansainjatüin tü süshajia. Nojotsu shia wane kasat atijunamatuin, cheesü suchajanuin akua'ipa palajuna, jamüinjatuin sukua'ipaa saapia, kasain wayut tu atijunuinjatuin palajuna, jetsuin putshi anein süpula atijüna palajuna. Tü putshi asakiaka, tü aputaayaka, tü antiaaka. Kajuya sukua'ipaa tü putshika. Wane kasa nojo'kot motuinjatuin wain shia nojoluinjatuin wo'ulain wanuiki süpulerua wane putshi wanejatuin. Anesü ajita mainma kasa, anesü yootoo mainma putshi shianja nee nojoluinjatuin motolein wain wanuiki.
Eneero

**Eneero**  Nia chi palajachikai kashi sulu'u juyakat sulu'u tü kanüliakat "calendario gregoriano", apünüin shikii waneemuin ka'i nulu'u. Tü nünüliakat aapaaushi nünainje chi Maleiwa cheje'ewaikai Roma kanüliakai "Janus", piamakai nu'upunaa, chi saa'inkai tü so'ukat miichi je chi su'ttiakai je chi sajaalapshimüinkai.
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Eperü'üi

**Eperü'üi** (alijunaiki: *Sapo*) es un anfibios del orden científico *Anura*, que se caracterizan por no tener cola, un cuerpo corto y muy ensanchado, y por las patas posteriores más desarrolladas y adaptadas para el salto. Los sapos son el grupo más numeroso de anfibios; se estima que existen más de 5.000 especies, repartidas en 48 familias. La mayoría pasa su vida dentro o cerca del agua. Su tamaño puede variar desde unos escasos 8,5 milímetros, como es el caso de las especies del género *Eleutherodactylus*, hasta algunas que superan los 30 centímetros.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Epi sutuma Wayuu

**Sunu'use Wayuu** (alijunaiki: *Medicina tradicional Wayuu*) shia tü shipikalü ayuulii sutuma wayuu, tü epi sünainmüinsü chi piachikai aka jamüin nia atijaaka saa'u sukuwai'pa süpana wüittüshii anakalü süpüla wanülüü, tü piachikalü sütüjaa aa'ulu süpüshuwa'ale kapülakalü süpana mojuui, shia tü a'yatawaa sümaa lania, shia süsheyuu süka jamüin shiain atüjaain saa'u anaatiraa suwanülüüshe wayuu.

Tü piachiikalü joüsu sümaa maakalü, tü soushikalü shikirajüin sünain maakalü, tü piachiikalü eesü süpüla tooloin otta jierein, nnojotsü kasain süchiki. Tü süseyuukolü antüsü shimiiwa saa'u jintulü'iwa müsü sukuwa'ipa: Wane ka'i tü jintutkalü aapuusü, akutkajaasü aipa'awai, sünainjee türa alapüjaasü wane soushi piachi; sünainjee maka, antitnüsu jintutkalü akumüjünüsu saa'u jamüinjatü sukuwa'ipa joolu, asürütnüsü sutuma laa'ülaa atüjaka süpüleerua, ekirajaanüsü saa'u piachiwaakalü.

## Sunu'use Wayuu

* **Shira Wüi** (alijunaiki: *Ron de culebra ciega*) Süsüin wayuu eekai yülüin shiipüse, tü maka, asünüsü wanee asüshi so'ü ka'i, jimatashaanuinjatü sünain tü maaka; tü wüika (maka akuwa'ipa) ekerotitnüsü sulu'u wanee maraaja (pateeya) kalu'usu chirinche, yalejee apütünüsü mainma ka'i. Kettaapa jia, aikünüsü sümüin wayuu  eekai cho'ujaain amüin.

* **Pali'ise**: Shia tü süma'anaka tü piachikai otta tü alüüika, süpülasü o'oojitna majayülü otta müsia süpülasü ayuule müinka sa'in tü samutnapa (*Epilepsia*), tü wunu'ukai chii antünüsü anain cha'aya uuchii Makuira cha'aya Wajiira.

* **Je'yutse **: Supülasü ayuulee so'u sütaa wayuu otta müsia jootüsü.

* **Eechuwaa - Yaichua**: Supülasü aiwaa ale'e.

* **Poolot**: Supülasü ayuulee ataa, shitaa.

* **Maluwa**: Shia wanee wunu'u mülo'u ka'apuyuu, antüsü sünainmüin 3 (apünuin) waraa iipunaamüin, eesü cha'aya Wajiira otta eere anain mmakalü süpüla süsotüin, tü wunu'ukai chii supülasü shunui (*Gripe*) otta müsia süpüla kasa so'u asuushi.

***Jawaapia**: wunu'u süpüla kashajaa otta aiwa ale'e, tü maka alakajünüsü, kettaapa asünüsü sutuma wayuu; wunu'ukai chii nnojotsü maimain, jouutsü cha'aya Wajiira.

* **Alouka**: Süpülasü aiwa ale'e, shunui o'ulaka müsia süpüla ayuulee so'u wasoso.

* **Samuttapai**: Süpülasü shunui o'ulaka müsia süpüla oushuwaa.

* **Waraaralü**: Süpülasü sükashi jieyuu (*Menstruación*) otta müsia süpüla juyantaa ale'e jo süpüle eekai oorolüin süle'e (*Gases*).

* **Wainpiraicha'a**: Süpülasü asütaa ata (*Picazón de Piel*) jee shitaa (*Hongos de Piel*).

* **Suurala aipia**: Süpülasü ayuulee makatka tüttaa aipa'a (*Sudoración Nocturna*).
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Epinasee

**Epinasee Sutuma Wayuu** (alijunaiki): *Medicina tradicional Wayuu*) shia tüü shipinaseeka  tü Wanülüüka otta tü ayuulika sutuma Wayuu. 

* **Chirinchii sümaa Wui mousalü** (alijunaiki: *Ron de culebra ciega*): Shia sü´saka Wayuu Eeka  a´juttüin otta süsho´ottüin shiipüse, tü makaa asitnüsü wanee asüüshi so'ü kai, jimatününjatü amaa; tü wuika ekerotuinjatü  sulu´u wanee maraaja kaluusü chirinchi, yalejee aputunusu waima ka´i. Kettapa shia aikünüsü sümüin Wayuu eke´en ne´e.

* **Paliisa**: Shia tü sümaanakat tü piachiikat supülasu o'ojitna majayut siia supülasu ayule müin sain tü samutnapaa (*Epilepsia*), tü pülantaka makaa antunusu chaa Uuchii Makuira chaa mmakat Wajiira tü pülantaka tü ayatasu Wayuu sutuma kajamüin yootusu sulü Lapüt.

* **Jeyuutse**: Supülasu ayualee so'ü sutaa Wayuu siia jootusu

* **Echuwaa**: Supülasu aiwa alee

* **Poolot**: Supülasu ayulee ataa, shiita

* **Malüwaa**: Shiia  wanee pülanta mioü anainmüin 3 (Apünuin) waraa ipunamüin, ees chaa mmakat Wajiira nee, tü pülantaka tü supülasu Shunuii (*Gripe*) siia supüla kassa so'ü asu'ushi

* **Jawapia**: Shiia supüla kashajaa siia aiwa alee, tü makaa alakajunusu kettapa asunusu sutuma Wayuu; tü pülantaka tü nnojotsu maimain asotüin chaa Wajiira.

* **Aloükaa**: Supülasu aiwa alee, shunuii siia ayuule so'ü asalaa'ain

* **Samüttapai**: Supülasu shunuii siia ayuule so'ü asalaa'ain

* **Wararat**: Supülasu kashieka jieyuu (*Menstruación*) siia juyanta alee (*Gases*)

* **Waimpiraicha**: Supülasu asutaa atta (*Picazón de Piel*) jee shiita (*Hongos de Piel*)

* **Su'urala [[Aippia]]**: Supülasu ayule so'ü awalatshijawai aipairua (*Sudoración Nocturna*) siia shirajia souu jintut (*Visión Borrosa*)
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Epieyuu

**Epieyuu** (alijunaiki: *clan epieyu*) Sülu´u je  sukuwaipa  wayuu, Tu eiruküka süna´injesü shii wayuu, shiawase musia  apüshii. Tu eiruküka  kayawasesü uchii, müsia      she´jetsee. Eiruküka tü kamairü, eetajuli pa´alaa sümaiwa. Ache´echera shii wajiira, painwa shia süna´in tü mmaka. Ati´jashi nakuwaipa yalejee, na´ayatainsü tü apünajaka, müsia arüreja. Nalatilüi´in tu nakuwaipa sümu´in nachonyuu. Yalee´jee yala  mi´iyou na´anasian.

Epieyuu shi´rukü wayuu kamanesü, ayatalii, kapüsheeshi, lootüsü nakuwaipa, akümajülii sukuwaipa kasa ala'atakalü sülu'u noumain supüla einjatüin tu wayuuwakalü natuma sunainje tü shikirajakana anain alaulayuu.    

Naa epieyuukana waima tu mma  eejejanakana naya,  eeshi eekai cheeje´ewalüi´in palaamu´in, ma´akasa´in Puerto estrella, Puerto Lopez, Siapana, Topia, Nasaret, wopümu´in suna´in uriwia, riwacha. Suka waima nnoumain.   Waimasü tü  shiiyawasee tu eiruküka, wanee nia waluuseechikai, patajua, wanüwana.  Eeta müsia wanee shiawasee  eirüka tü, sutuma wayuu, shiaja´a  jo´o tü nanüliaka. Musü ma´aya. Epi süna´injesü epia, miichi, musia yuu, süna´injesü waima wayuu. Eiruküka tu waima süpa´apüna wajiira. Tu wayuu jiet kama´na eirukükat tü, ayatalü, aipülalu süwayuushe, müsia sütoloo´inyuu . Maakanee chii toolokai ayatai, kojutsü pütchi nümuin, shikiipüsee nüpüshii.
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Erü

**Erü** (alijunaiki: *perro*) sunulia sutuma tü atijaka shiia *Canis lupus familiaris*, shiia wanee ekut asalaa mürüt'püle sutuma Wayuu, antusu sunainje waliirü (Lobo) sutuma tü atijaka shiia (Canis Lupus). Sutuma su'umanain Wayuu eküsu wanee kassa suliia shikaka tü waliirü kajamüin shipiapasu alijuna eke ein soou mmakat; joolü tü erüka eküsu eke ein müin sain wayuu. Sumioüshe, Sütaa siia eke ein awanajawaisu sutuma jetsüin shejera. 

Tü Shi'ichika siia saliia shejüu kassa anaashatasu kajamüin sa'alüin shejüu kassa chaa wattapüna sutuma tü shiia palajatuka achukuwaje. Sutuma tü anaaleka soou ees supüla nojolüin ouktüin sunainmüin 20 juyaa, antusu sunainwa tü suyashe siia aimajunashatain sutuma chii kamanakai, siia nojole sumanain wayuu tü suyaashe shiia 15 nee.

Münus chii walirü kurisa niia palajachikai supüleru tü erükai, tü achajaka sukuwaitpaa sumaiwa sumüin erükai musuu, saintamüin tü erüka antirasu sumaa tü wayuukaliru sunainmüin 9.000 miraa juyaa siia ees supüla 14.000 miraa shiale, tü anaakutna shipüshe erü sumaiwa musuu kaa chii erükai ees sumana alijuna chaa soou 100.000 juyaa.

Tü erü sumüin wayuu kapülashatasu kajamüin aimajusu pichii, erajusu so'ü mürüt, aimajusu kasaa ein.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Epitsü

**Epitsü** : anü nuchukua uuchikai Epitsü, nünülia chi ananajakai pasanain sünain woumain Wajiirü, chi yalakai wopumüin noo'ujee uuchikai Uuitpana, müsüja'a yalapunaa peje'etpünaa nüna'in wososopo Jee kusinajaain; eejere muin (nirüin) nünanaja'attain süpa'apünaa woumain süpula ka'ikat süpüshua'aya, eere napanapajiraain weinshi, nümaa jepirachi, naa wayuu wüinpeje'eewalii otra wayuu wopuje'ewalii.

Nü'ütpüna uuchikai Epitsü jooutsu aitpio'ulia,  sümaa yosu'ulia, kayuusio'ulia, juwo'oulia, paruluwo'ulia  otta jamücheo'ulia.

Saajüin naküjala wayuu laülayuu sümaiwa, pülaiwa'aya tü Mmakat, chi uuchikat Epitsü, wanee wayuu o'unushi chejee wopujee nama piamashii nüwalayuu süpüleerua kasachikü, shiasa'a sulu'u wopukat, niirakaka nüchiiruaje, uuchijaakaka nia.

## Sünülia mmakat;

Nukua'ipa  uuchikai Epitsü müna'kaasü'ütpünaama'a wanee Kai kama'airü ma'in, eejatüpa wayuu máimain kepiain yala wüipumüinpünaa, yala jasale'upünaa, yala palaapünaa, yala anouipünaa, yala Jalaala.

Naküjala wayuu laülayuu namaiwa na wayuukanairua kepiaaya müshii süpa'a mmakaa, Koumainshii wayuu Uliana, koumanshii wayuu Ja'ayaliyuu, Koumainshii Iipuana, Wayuu Epieyü.

Numaiwa ma'in chii Uuchi Epitsü wayuu  pa'la Shiasa'a sülataka wane'e kasa mülo'u apülajaasü mmaka, e'eree jo'  nüpülajaian Epitsü  uuchijaain ni'a  joyotoleein yala pasanain sünain mmakaa wajiira'a.  Sükujala wayuu cha'ya wajiira chii uuchii Epitsü okoyottawaishii jiiattawai wüipümüin. Püloui münüsü sutuma wayuu, wane'e MMA kama'airü pülasü, matüjaajo'ulu eekai wanaain sümaa,  maka wayuu, maka mürüülü. Na wayuukana eesü nain süpüla naalatüin satto'tpünaa suuliajatü jamajüin  nakuaipaa sutuma.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Epinayuu

**Epinayuu** shia wanee e'irukuu eekalü na'aka naa wayuukana, ni'itain laülakai Utta, nütüma Maleiwa sumaiwa.
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Fundación Wayuu Taya

La **Fundación Wayuu Taya** es una ONG dedicada a mejorar las condiciones de vida de las comunidades indígenas, especialmente el pueblo wayuu, respetando sus tradiciones, culturas y creencias. Fue fundada por la modelo de origen wayuu Patricia Velásquez.

La fudación se ha comprometido también con otras causas benéficas, como su acción en favor de las comunidades más afectadas por el terremoto de Haití de Enero de 2010, a través del programa "Help Haiti Hope Initiative", creado para asistir a los niños necesitados de esta isla caribeña.

La fundación además desarrolló un diccionario de computación en alianza con la empresa de software Microsoft, a ser usado en las salas de computación que la fundación tiene en escuelas de La Guajira y recientemente firmó un acuerdo con La Universidad del Zulia para implementar programas para desarrollar las destrezas, actitudes y conocimientos de la comunidad Wayuu, necesarios para contribuir significativamente a mejorar su calidad de vida, tales como programas de artes escénicas, musicales y plásticas que puedan ser integrados a los programas de enseñanza de educación básica, para iniciar a los niños wayuu en el conocimiento crítico del arte y programas de educación formal y no formal orientados a dar asistencia para el desarrollo integral de las mujeres indígenas.
 
## Referencias


## Links externos
*Fundación Wayuu Taya

Akotchajülee sünülia:Fundación Wayuu Taya
Guillermo Ojeda Jayariyuu

**Guillermo Ojeda Jayariyuu** (wayuunaiki: *I'iyermoo Ojeeda Jayaliyuu*) Nia chii a'yataakai jo nia a'imaajüikai sukuwa'ipa tü Outkajawa Moloüsükalü Natuma Putchipü'üirua chaa mmakalü Kolompia, a'shaajüi ayaakua je achajaai kasa kanainjeeka, Wayuu nukuwa'ipa, joo'ushii chaa mma Pesüapü sünain wanee apüshii, piamasü nukuwa'ipa, müin suchon Wayuu je shia Alijuna.

Sulu'ushi tü Eki'rajiapülee (*Academia*) sünain Suchukuwajee Pueuloka Maiko'u je shia nüma'anashi aimajaaka supüshu'ale akumajaawa sukuwa'ipa Pütchipü'ü. Eesü nümaaya, tü ji'ipoloin tü Akuwa'ipaa anaa ma'in süpüla ainmajaaka tü sukuwa'ipa sünüiki Wayuu Aküjünaka natuma Putchipü'ü jee shia tü karalo'uta apünaaka sümüin UNESCO süpüla ekeroottünüin sukuwa'ipa pütchi sutuma Wayuu a'lujakalü sukuwa'ipa Wayuu Saa'u mmakat (Patrimonio Inmaterial de la Humanidad)

## Nüchukuwama'jaatü
* "Sainrülüü Wayuu" (alijunaiki: Espiritualidad Wayuu, 2007)
* "Valor Expresivo del Color en la Simbología Wayuu"
* "Universo Wayuu".

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Ichii

**Ichii** (Alijunaiki: *dividivi*) shia wane wunu'u chejewatka Antillas, palaaje sünain Ameerika Uuchimüin, Ameerika pasanainkat otta müsia uuchipünaa sünain mmakat Meejiko. Tü sünüliaka sientipikat shia *Caesalpinia coriaria*. Tü süjü waüiyeeka  ichii aapanüsü süpüla alaajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukat tüü eesü müin saa'in kulala sa'ato'upüna wane pinchi. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürüt müin saa'in pa'a, ka'uula otta müsia anneerü.

Eere Kolombia sünain tü mi'iraakat *Reinado Nacional* otta müsia Mi'iraakat saa'u Ichii yaa Süchiimma, *Fiestas del Dividivi*, sulu'u mmakat Wajiira, aainjünakat saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wanu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwaippa wayuu. Mi'iraakat tüü kojutsu sünain kachiküin, tü akuwaippaakat otta müsia tü a'yatawaakat sulu'u mmakat otta müsia sünain sukuwaippa wayuu.

Tü Ichiikalü  eesü Anaaka apüla  müinka tü suchonko,  Jakütapa anaasü sümüin jieyukalairua e a'in sümuin süshiitapa , jee eesü süpula eeiyajie ümüralu müinka eikalee Shia. 

Tü wunukalü chiikai juuten supana ko'ochensü suchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusu simiwa maaluu.Apaa'nusi piama shüshuchen   

apo'lojunusu müinka sa'in supoolojia kepein asünüsü yotchon, anas süpüla a'in sümüla wayuu, süpüla oinojüin ma'i kakua a'in ,maaka sumüin jieyuu ayuulin suchonlia jawalin sulu'upüna tü jietkalü , tü chiikalü  apoolojünüinjatü po'olooshi sushüchenyü chiikalü sa'aka piama litüra wu'in payutpa shia aika'lainjatü so'u toowa sümaa payulu'in chiikalü.   

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Estercilia Simanca Pushaina

**Estercilia Simanca Pushaina** joüsu chaa juyaa 1975 sulü Rancheriaa Paraisaa soou mma Kaisemapa (Wajiira Molü), ashaajusu achiikipüle siia achiikijatu'anaa. 
Ayatasu saaü sukuwaitpaa'alijuna siia sukuwaitpaa ejatüle shiia, tü makaa shiia shiiatain akanaajaka atuma: "Asurütna Wanee Jintut Joü" (*Encierro De Una Pequeña Doncella*) chaa so'ü Atülantika 2003 siia ekerotusu Anainwa IBBY chaa juyaa 2006.

Estercilia Simanca Pushaina sushajuin tü Karalo'uta "Aküjusuu Matijain Ashajaa" (*Manifiesta no saber firmar*) suchuwaje wanee kassa alataka chaa juyaa sumaiwa chaa Mmakat Kolomwia soou Wajiira kolomwiana, musuu suchukuwaje: Waneeiru alijuna kamanaka tü akumuja sukaraloushe Wayuu, ounusu chamüin Wajiira chaa juyaapüna 70, tü alijunakaliru shi'itain suyashe supushuwaleya wayuukaliru so'ü kai 31 tisiempüreolü, tairu nojolüin shiian shimüinsuka suuyashe. 

Tü makaa supülasu akanajaa tü alüwataka soou Wajiiraka so'ü juyaa makajatü, tü anuliaka eitanaka sumüin Wayuu shiia: Rapa Hieloo, Motusierra, Kosiita Riika, Monaa, Korilaa siia maima anulia mujusu soou Wayuukaliru. Maima Wayuu makaa atuma tü alijunaka, joolü sutuma karalo'utaka sutijaipaa supushuwale Mmakat Kolomwia siia Wenesueela kajamüin shiiatain **Estercilia Simanca Pushaina**.

## A'ttalee aamüinre
*
Antüna'ama tü ashajütka Estercilia Pushaina

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Facebook

**Facebook** shia wanee waleketpülee süpüla antiraaya sümaa po'lootuashaanain shikii miyonniirua ka'yataayakalü. Eesü süpüla sü'ttaain wayuu eeyaakalüjeene'e atijain mojukuu müsü ashajaa süka komputatoora

Tü seiwotaka akümalasü noü chi Kai pienchi (4) kashi pepürepro chi juya piama sunain pienchi aanasü yoótiranje sümaa  wapushii wat'tapüna , enajiraye .
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Iisho

**Iisho** (alijunaiki: *Cardenalito*, *Cardinalis phoeniceus*) iisho nia wanee wuchii jouchon, chi toolokei ,sikuulu ,süma kanas sakaapüna tü nütunakat mütsiia, süna tü jietkat senisatalü otaa sakapüna süsit iishosu.

Nünülia natuma na e'raajüshiikana sukuwa'ipa wuchii shia Cardinalis *phoeniceus*, chi wuchiikai chii kepiashii wajiirapünaa eere e'raajünüin sutuma wayuu.

Numainpa'a chií iishokei palamüin sünain wenesueera süma kolompia yalaa wajira otta süma Guyana . Kepiashi sa'aka wuitoüli , jamüche , yosü. Sünaije anachoin tu Nakat iishotolin nia kamalanshi sümün wayüü (personas) süpüla suchisein nia , sünaije tia eshii süpüla nojolüin nia woumaipa'a. 

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Iiwa

**Iiwa** (alijunaiki: *Pléyades, Los siete cabritos*) chii Iiwakai nia wanee shili'iwala miyo'u; nüchon *araliatui-warattui* sümaa *sa'wai-piuushi*. Otta jo juyapa'a nia süchon woushi palaa, shii kasa supushu'ale shirokü wüinkat. Chii Iiwakai alatüshii nichikejee juya eere saamatüin tü mmapa'akat. Nüntapa'a iiwa, wuitüsü tü wunu'uliikat so'oopünaa mmapaka süpushua'a; joulaa müsia emiraa sümüin mürülü, namüin wayuukana.
## Referencias


Akotchajülee sünülia:Astüroonomiia
Ira'eerü

**Mma'ipakat Ira'eerü** (alijunaiki: *Estado de Israel*; epüreenaiki: מְדִינַת יִשְרָאֵל, Medinat Yisra'el; araweenaiki: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl) jia wane mmakat chejee Orientee Meriia, eein outkajaain alijunapiapa'a otta müsia Jerusalee. Tü palajatüka outkajaapülee sünain A'yatawaapüle Ekonomiia otta müsia Acheekajala'a neerü pinansiera antünüsü anain chaa Tel Aviv otta müsia tü mioüsuka outkajawaapülee sünain ainaaka intustrialaa chaa Haipaa. Su'uyashe alijuna sulu'u münusu kaa shiiain 7,6 miyon'je alijunaka'alu'u, maima'kaa anainje shiiairüa tü Juriio, Ira'eerü shiia wane'shiikana Mma'ipakat Juriio saa'uje mmakat.

## A'yatawapüle sünain aikkawaa
Kajaatü nnojolüin eein mainma ain'nakaa anainje koro'olo, tü anaaka ma'in sünain sukuwaitpaa apünajaa jee siia tü ayatawaa intustrialaa sükalia'püna tü juyaairüa achirüa rekaraa ajat'taka sain'jüin Ira'eerü müinka ainjakaa shimiwa sukuwaitpaa shi'kakala'oü ekülü. Ira'eerü münusu kaa shiiain wanee mma'ipakat ee palaaja'nashanain mmakat chejee wuinpumüin-uuchimüin sünainje Asiia kajamüin awatasu ma'in anaaka sümüin münaka jo'olü, sutuma sunüiki tü Wankoo Mmakat.

Tü mmakat eesü sumana tü piantuwaka mioü kümpañia Startup, sünain supüshuwale mmakat (Süchikejee Mma Mulo'usu Ameerikajatü), jee siia maimaka aamana empüreesa ee katneet'shein sulu'u anaajapüle NASDAQ.

## Anaaka apüla eraja'a
Ira'eerü jiia antunusu anain wuinpumüin sunain Palaaka Metiteraaneaa, lo cual se ha influenciado en la creciente importancia del turismo de sol y playa, así como en la ribera del Mar Muerto y el Mar Rojo. Además, estar ubicado en Tierra Santa ofrece una gran variedad de lugares religiosos, históricos y de importantes yacimientos arqueológicos, así como de ecoturismo.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Irama

**Irama** jo uyala (alijunaiki: *venado*) es un animal de la familia *Cervidae*. Se los puede encontrar en Europa, Asia, América, norte de África y algunas zonas árticas. Los cuernos los desarrollan los machos a partir del primer año de edad, aumentando de tamaño y complejidad a medida que el individuo va madurando; los machos las utilizan durante la época de apareamiento cuando compiten por las hembras, mientras que las hembras que sí son astadas al parecer las usan como elemento de defensa para sus crías, ya que el periodo de muda no coincide con el de los machos.

## En la cultura wayuu
**Irama:**(ciervo suka alijunaiki) muru'ulü mojuipa'ajaachi sa'u isashii oulaka musia sa'u uuchi, chi iramakai nia wanee murulü kainshi, ekunusü shi'iruku muinka sulojünule chi iramakai sunain tooloin mainma nu'uwaa sunain mi'iyouin; chi iramakai nia  wanee muru'ulü ishotoi sumaa kauun nütu'u kainshatashi sünain mojuupa'ashi nia waneepia; sutuma wayuu ekai chi olojüliin o'utajünusü nutakalü akumajünusü süpula ejerüü musia kapüüleetain tü nütakalü otta süpula jiikü.     
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Isashii

**Isashii** (alijunaiki:
*desierto*): shia tü mmakat eere nnojolüin  e'itüin juya, otta eere aalin walatshi sütüma ja'in  ma'i ka'ikai waneepia.

Sünain wane isashii eesü mainma jasai antaka wattaje sütüma jouktaika. Tü jasaika akotchajirasü sulu'u wane mma sütüma sütchin jouktaika. Namüna münüsü sulu'u wayuunaiki. Tü wunu'uliaka eeka sulu'u mmakat eere joulüin isashiika atüjaaipa kataa o'u süka nnojolüin wüin süpüla süsüin, sütüma tü ma'aka tü suralaka mmaapüsü ma'in unapümüinshatasü sulu'u mmakat süpüla saapainjatü tü wüinka awataka shiupüna tü mmakat. 

Sünain wane isashii aisü miaasü sütüma nnojolüin juya. Eeka ne'e aipia, yosu otta müsia jamüshe joutka sünain mma eere eein wane isashii. Sulu'u mmakat Wajiira eesü wainma mma eere joulüin namüna süpüla jasaika, müinka sotpaa palaaka. Kapülesü kepiaa sulu'u mma eere joulüin isashii, kajamüin  nnojorülesü wuin süpüla apünajaa sulu'u wane apain. Anasü ne'e süpüla arüleejaa mürüt müinka saa'in kaa'ula, anneerü otta müsia katio'u.

## Sukuaippa Isashii
Tü juyaka sulu'u wane mma eere isashii nnojotsü süsa'watüin tü 250 mm süpüla juyaka. Nnojotsü mma süpüla apünajaa, sütüma tia nnojotsü süchi ee miyo'u, palitchon piichi sulu'u sütüma nnojolüin a'yatawa. Tü mma eere isashii wattasü suulia uuchi, sütüma tia tü sirumaka alatüsu sünainmüin uuchika eere joulüin tü juyaka.

## Isashii sulu'u mmakat Wajiira

Wajiiraka mma joososü, nnojotsü juya waneepia, nnojotsü wüituin otta müsia pejesü sünain palaaka. Wajiiraka antünüsu anain palaaje sünain mma mülo'u Kolompia otta palaaje-wiinna sünain Wenesueela. Tü mmakat Wajiira mma washirü sütüma ein karwon sulu'u mmakkat, tia a'yatanüsü natüma Cerrejón. Wajiira suumain wayuu, yalajana napülapüna alijunakana otta müsia süpülapüna Kolompia otta Wenesueela.
Eesü sulu'u mmakkat Wajiira tü uuchika Makuira, antünüsü anain saa'u isashiika; shiia ne'e eere wüittüin cha palaaje sünain wajiira. Aa'inmajünüsü sukuaippa Uuchika Makuira sünainje juyaka 1977. Miyo'u suumainka Makuira sünainmüin 25 000 h, sümio'ushe shia 450 m. Saamatüisü mmakat sünainmüin 27 grados (80,6 °F).

## Tü isashiika saa'u mmakat Wajiira 3 sukuaippa
#Wajiira palaaje eesü isashii, eesü namüna sümaa jasai, ipapüle otta müsia palaaka.
#Wajiira meriia eesü palaa, tü süchii Palomino, mmakat Dibulla otta müsia ainmajünaka mma Müsichi.
#Wajiira wuna'pümüin pejesü sünain Sierra Nevada de Santa Marta otta pejesü sünain Sierra de Perijá, tü mmakat wüittüsu sütüma ein juya waneepia otta müsia ajüitüsü süchi sünainje müinka saa'in Süchi Rankeriia.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Ishi

**Ishi:** (alijunaiki: *pozo artesanal propio*) nüsüle wayuu numaiwajachi eere nü'üyonole wayuu süpüla nümü'ülüin wane mma aponuushi süka wayuu wainma yanamakasü sümaiwa natuma naa wayuu laülaayuukana akumajünusü eere wanee mma'apa anashiin kapüno'usu supüla wanee o'oyonowaa.

Tü ishikalü shiawase mma sutuma wayuu supüla sütsüin nuumain o'oyononüsü suka sho'olo.

**Ishi:** Es un pozo artesanal propio de la cultura wayuu que simboliza la identidad cultural, por lo que representa la simbología étnica dentro de un territorio ancestral, es una obra de la colectividad excavada por varios wayuu donde se lleva a cabo las actividades de la cotidianidad tales como: darle beber agua a los animales de la familia; que se construye en una zona adecuada donde haya arbustos verdosos; tienen forma circular de tamaño inmenso y posee un camino estilo laberinto por donde pasan los wayuu cuando extrae el agua para sus beneficios personales.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ishosü

**Ishosü** (alijunaiki: *Rojo*) es un color que se asemeja al color de la sangre. El rojo es uno de los cuatro colores psicológicos primarios, junto con el amarillo, el verde y el azul. Además, es considerado un color cálido, junto con el naranja, el amarillo y todas las coloraciones que tienden a éstos.    

Tü Juna Ishokolu Müsuka Sain Shiawashe Wane Ashaa, Wainma , Watta Sa'ali Tü Ishokolu Eesu Sünain Süsi Wunu'ulia Je Kululu Süshein Wayuu.  

Chi ishokey koojüs waamuin  kaaja'müin kawat'sü shia , chi ishokey    eeshi sutka laa'nia , eepa waane yonna  ishoü tu wayuchein'ka  , kojutsü maa chi ishokey kajamut sünajat tu wakuepaaka süülia kaasat moojut .  

## Simbolismo del rojo
*A nivel mundial, el rojo representa un "estado peligroso", la bandera roja indica peligro (frente a la bandera verde que tiene el significado contrario, por ejemplo en las playas), el "código rojo" significa emergencia y el "botón rojo" es, culturalmente, una última pero mortal opción.
*La identificación del comunismo con el rojo produjo expresiones durante la Guerra Fría tales como "la amenaza roja", la "China Roja" (en contraposición con la "China Nacionalista", la "China Libre" o Taiwán). 
*En la cultura china, el rojo es el color de la buena suerte y se emplea para decoración. El dinero en las sociedades chinas se ofrece tradicionalmente en paquetes rojos.
*El rojo también se emplea para indicar deudas, como en la expresión "números rojos". La práctica procede de los contables italianos que usaban tinta roja para indicar las deudas y tinta negra para indicar los haberes.
*En la China de la dinastía Ming, el rojo era el símbolo del emperador y de la propia dinastía, por eso la ciudad prohibida tiene paredes rojas.
*En el Imperio Romano el símbolo de riqueza y bienestar económico era el rojo, solamente los emperadores y senadores llevaban algo de rojo en la vestimienta.
*En las culturas de extremo oriente, el rojo es el color del sur, del verano y del elemento fuego, representados por el fénix rojo, que es a la vez una constelación y un animal mítico.
*Para los pueblos aztecas, el rojo era el color del este, relacionado con el señor del cielo y de la tierra, llamado Tezcatlipoca.
Akotchajülee sünülia:Jüna
Wosoleechi

**Iwana** (alijunaiki: *iguana*) es un reptil de la familia *Iguanidae* nativo de zonas tropicales de Centroamérica, Sudamérica y el Caribe. Viven normalmente en árboles, alrededor de 1,2 m sobre el suelo. A pesar de su tamaño, pueden moverse velozmente entre las plantas y son excelentes trepadoras.

Las iguanas se alimentan de hierba y ponen sus huevos bajo tierra durante el mes de febrero. Alcanzan la madurez sexual a los 16 meses de edad, pero son consideradas adultas a los 36 meses, cuando miden 70 cm de largo. Tienen una excelente visión y pueden ver cuerpos, sombras y movimiento a grandes distancias.  

Chi Wosoleechikai Eküshi Tü Wuitoilikalairü , Nojotsü Wanawain Tü Naatapakalü.  

Chii wosoleechikai leemutütüshi supapuna tü maapakalü wuitusu tü nutapakalü , eküshi tü wünulia wuitüska ekaa süpapüna wajira , tü aalamoulika tü wosoleechika kaashuküsu,  sulü ee ket'noluin maápa .   

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü