open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kokiwakoowa

**Mma Kokiwakoowa**, Marakaaya, Wenesueela. Es la cuarta parroquia en orden de creación del Estado Zulia, lleva el nombre originario del Golfo de Venezuela, así fue llamado por los primeros pobladores de la región. Ha evolucionado paulatinamente con el correr del tiempo, forma parte del Municipio Maracaibo y de la ciudad de Maracaibo.

Cuenta con una superficie de 19,4 km². Entre sus lugares de interés turísticos más conocidos se encuentran los palafitos de Santa Rosa de Agua y Santa Rosa de Tierra; el Preescolar Modelo de los Pescadores, Isla Dorada, La Paragua, Playa de la Policía y el Parque Mirador del Lago.

La vegetación existente en la costa está compuesta de las palmeras de coco y el manglar, que caracterizan a las playas que dentro de esta parroquia se encuentran.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Akotchajülee sünülia:Marakaaya
Keesü

**Keesü** (alijunaiki: *Queso*) Tü keesü münaka akumajünüsü süka süchira paa'a jee ka'ula aliichajünüsü ejitünüsü sükuaajain anne'erü saka süpüla shikeesajain. Kasusu so'u ekünüsü sümaa suchuala jee ai otta müsia ekülü ekünajui. Tü keesüka eesü sulu'u kuajain    

Eesü keesü süka süchiira ka'ula.    
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Koleejia

**Koleejia** (alijunaiki: *Escuela*) shia eere ekirajaanüin wayuu jee wayuuirua. Eere outkajaain eekai ekirajaweein sünain wane kasa otta nukumajeein nukua'ipa süpüla lotüin tü nikiiru'uko mapeena.
Müinma yaa apünüin sukua'ipa tia shipiaka ekirajawaaka jo koleejiaka amünaka, eesü süpüla tepichi, jima'alii jee majayutnü otta süpüla mülo'uyuu.
## Aa'innaka sulu'u wane koleejia
Sünain wane koleejia eeshi na ekirajüliikana naya a'yataaka sünain aapiraa otta aküjaa sukua'ipa ekirajaaka otta sukua'ipa wane kasa eekai cho'ujaain aashajaanüin aa'u. Wainma kasa nekirajaaka anain eekai o'unüin sünain wane koleejia müinka saa'in tü sukua'ipa ayaajia, sukua'ipa ashajaa, sukua'ipa aashaje'eraa otta wane kasa eekai cho'ujaain süpüla asawajaa tia karalo'uta eere sümüin maka anain sukua eekai sülatein tia.
## Süchikü tü sünüliaka
Tia pütchika «escuela» sünainjeejatü nanüiki na *griego sümaiwajatü* σχολή (*skholḗ*) sümaa sukua'ipa tü latín *schola*. Palajana tia pütchika süchiiruasü tü pütchi jimataa, alaüleera aa'in shiasa'a mapan sa'apain sukua'ipa tia aainjünaka no'u wane ka'i eere nnojolu'uin kasain naa'inrüin, mapeena ayaawatünüsü süka tü pütchika 'estudio' (süka waneejatüin suulia tü ashaittawaaka) süchiirua nanüiki Platón otta Aristóteles süka griego.

## Ekirajaapüle sümüin Wayuu Kusina

Sulu'u tü karalo'utaka Laülaasüka Pütchi sulu'u Oumainwaa Mülo'usükalü Woliwariaana Wenesueela eere tü ee'iyalayaaka XVIII Na. 14 no'u chi juyakai 1978 müsü; eesü sulu'u Wenesueela 32 nakua'ipa na wayuuirua eitajuushi naya soo'opünaa tü mmakat.

*Pemones, Yanomamis otta na Makirirares cha Amasoona (Wenesueela).
*Kariñas cha Ansuwaateki.
*Pemones, Makiritares otta müsia Yekuwana chaa Woliiwat (Wenesueela).
*Waraao chaa Deltaa Amakuura.
*Yukpaa, Añu otta müsia Wayuu cha Suuria.

Naya kepiaka cha wattapünaa eere kapüleein antaa sutuma mojuin ma'in tü wopuko chamüin. Kakatüshii nakua'ipa naya sulu'u Wenesueela sükajee waneejatüin nakua'ipa otta waneejatüin tü naashajaaka achiki sulu'u noumainpa'a.

## Nakua'ipa na wayuuria sulu'u tü Laülaasükalü Pütchi sulu'u Oumainwaa Mülo'usükalü Woliwariaana Wenesueela

Suluiu Laülaasükalü Pütchi sulu'u Oumainwaa Mülo'usükalü Woliwariaana Wenesueela eeipa aashajaanüin saa'u nakua'ipa na wayuuirua eekalü kepian soo'opünaa tü mmakat Wenesueela. Ashajuushi nakua'ipa sünainjee tü ashajalaka 119 sünainmüin 126 ashajala, müsü sünüiki:

*Tü mmakat Wenesueela acheküsü naainmajüin otta nanaateerüin nakua'ipa na wayuuirua eekalü sulu'u noumain, acheküsü aashajaanüin saa'u tü neküinka, poliitika, koleejia napüla otta kasa cho'ujaaka namüin süpüla anain nakua'ipa. Tü ayütnaka sulu'ujee noumain acheküsü ale'ejüin namüin wane akaalijawaa otta sünainjee tia nnojotsü süpüla aju'ititnüin naya sulu'u noumainka*. 

:*Eesü süpüla pi'rajaai*: Ekirajawaa wakuwa'ipa süka piama anüiki

## Pütchi soo'omüin süchikimaajatü
Ka'laira

Tü **Ka'laira** (alijunaiki: *Tigre*, *Jaguar*) shiia aipirüakaa mürruüt supüshii tü eepeeyüikai (aapüshii Felidae) sunainjeejatü Panthera. Antünüsü nee anain chaa mma Asiajejatü; eküii asaala jee siia shiia mürrutkaa mioukaa'main, eesü supülaa sumioushe ayaatüin shipüsee ka'laira miokaa'main.
Eesü aipiruuüa sukuwaitpaa tü ka'lairaka, kanainjeeka tü ka'laira wenkalaa (tigre Bengala), maimaka'main soou mmaka, shiiairrua antüsü pejee sünain 80% soou supüshuwalee mürrutkalirü; eesü chayaa India, Bangladés, Bután, Birmania jee siia Nepal. Tü ka'lairaka joolü ajat'tematüsü kaa jamüin soou süpaa mmakat tü ka'lairaka ataüjünüsu jee siia asürrutnüsü. Ka'lairaka sümülüin sünain sukuwaitpaa India jee siia Bangladesh
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Kooko

**Koko**. (Alijunaiki: *Coco*, *cocotero*) es un fruto comestible, obtenido del cocotero, la palmera más cultivada a nivel mundial. Tiene una cáscara exterior gruesa y fibrosa y otra interior dura, vellosa y de color marrón que tiene adherida la pulpa, que es blanca y de agradable olor. Mide de 20 a 30 cm y llega a pesar hasta 2,5 kg.

El agua de coco no debe ser confundida con la leche de coco, ya que la leche de coco se obtiene exprimiendo la pulpa y el agua de coco se encuentra naturalmente en su cavidad interior.

El nombre "coco" proviene del siglo XV, pues a los exploradores portugueses que lo trajeron a Europa, su superficie marrón y peluda les recordaba a las historias sobre el Coco que se les cuenta en España y Portugal a los niños pequeños para asustarles.

El coco se emplea en repostería y en la cocina de muchas culturas tropicales, como la gastronomía wayuu.

## Uso del coco en la cocina wayuu
Acá se puede agregar contenido relacionado con los platos de la cocina wayuu que son a base de coco.

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Komputatoora alü'üjüüi

**Komputatoora alü'üjüüi** (alijunaiki: *Computadora portátil*, *laptop*) es una computadora que es fácilmente transportable, que pesa normalmente entre 1 y 3 kg. Los ordenadores portátiles son capaces de realizar la mayor parte de las tareas que realizan los ordenadores "de escritorio", con similar capacidad y con la ventaja de su peso y tamaño reducidos; sumado también a que tienen la capacidad de operar por un período determinado sin estar conectadas a una red eléctrica.
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Kooki'iwai

**Kooki'iway** o "Kokiwakoowa" (alijunaiki: *Coquivacoa*) era un líder wayuu con dominio sobre grandes regiones de la península de La Guajira. Su descripción se corresponde con la del cacique llamado por los españoles que salió al encuentro de Alonso de Ojeda y Américo Vespucio cuando llegaron a la región el 9 de Agosto de 1499. Perteneciente al clan Epinayuu, defendió su tierra con éxito de la invasión española, aunque durante los enfrentamientos los españoles tomaron a su esposa, Palaaira, del clan Jinnuu, a quien posteriormente Alonso de Ojeda le cambiaría el nombre por "India Isabel" y la tomó por mujer, siendo ella la madre de sus tres hijos.

Akotchajülee sünülia:Achikii Wajiira
Akotchajülee sünülia:Achikii Wenesueela
Kookooche'erü (ajüttüleepala)

Chi **Kookooche'ekai / Kookooche'rü / Kookooche'erü**. Naatta chi kachuuwe`ekai nia oojuitüikai kasairüa sünain nutpünaa pasaanain nuunain chi kachuweerakai piraala mushii.    

Chi Kookooche'ekai piamamashii nutperaa.     

Nuujuntunaapa pansaama tü Niipe`eka tü süpula oojutaala Aajaaraitüsu Aneekusu shiiya sùpula süyaatainjütuin.       

Chi lootookoi nia a`yaaterakai süpushuaaya. Napüshua`aya na Kookooche'rü piamasu nawui pasanain, süpula waraaintain müin sulu`u tü kakaloutakalüirua chaa iipünaje jee moolu`umüin.

Eesü juuntünuin sünain süma maasülain shiiya tü maasülain süka maasülain eesü sittanüin eepunaale sünain wane, eya sükasa`a eeinjaatüin wanee kasa USB amunüshii.       

## Eesü waneeya nituma chi kookonchee`rû

Mmaima kasairua ayaataka atuuma niyaatain chi Kookooche'rü jiasat waneejatüin shia.  

Mmaima yooroolo sutuma wayuu juchikua mmapuleesü süpula  
Alijunaiki: **Ratón de computadora**, **Mouse**.

Alijunaiki: **Ratón de computadora**, **Mouse**.

Alijunaiki krinko: **Computer mouse**

Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Koorütowat (Kolomwia)

Tü **Mma'ipakat Koorütowat** (alijunaiki: *Departamento Córdoba*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Kujeere

Tü **Mma'ipakat Kujeere** (Alijunaiki: *Estado Cojedes*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Kulaala

Tü **Kulaala** (alijunaiki: *corral*) münakat shia tü suutkajaayaka tü mürütkalüirua. Shia eere nekerulitnüin na mürütkana süpüla e'merawaa süchikije arüleejüna tü annetkana otta müsia tü kaulakalü. Sülatirüin a'ikalü sulu'u sukulaatse, wane kulaala akumaajünüsü sünain muloin otta motsoin süpüla paliitchon müsia wattaale saali tü mürütkalüirua. Ojotojitnüsü süpüla shikajeetnüinjatüin wuna'apümuin otta müsia sünain süsitnüinjatüin wuin mi'irukumuin. Eesü kulaala süpülajana tü püülüküka, paa'a müsia kaliina. Kakulatsesü tü wuchikalüirua, wanee sumuin sukuaipa tü sukulaatseka waimapütsü aaka shipijünuin süpüla eküna müsia süikünüin süpüla choujawaa. Makaaya tü apainkalü kakulatsesü suulia shiküin tü mürütkalüirua tü apünajuushikalü. ainmajüneesú waneepia süpüla shikünüin keetaapa sükalia. Tü kulaaka anaatünawaisÜ süpüla nnojoluijatüin eepünain sojotojuin tü mürütkalüIrua. 

### Sukumajia wanee kulaala

Tü kulaalaka akumajünüsü süka susaa aipia'oulia sümaa mojui, süka yosu otta kousholu. Eesü yanama süpüla tü antirawaaka süpüla ayatawaa sünain akunjaa tü kulaalaka, keki'irasa, eesü ekawaa musia asawaa shikiira süshatapa. Nnojotsü süpüla choujainjatüin namaana nna wayuukana nepialü tü kulaalaka süpüla nepijainjatüin tü mürütkalüirua müsia shia nnawashirüinjatü watta kai. Shia napütüinjatüka süpüla naikeyuu na laülaayuukana, shia napalainjatüka namuin na tepiichi jemeinkana shiipaaya sulu'u noumain chaya wajiira. 

#### sujutu tü kulaaka sumuin wayuu.
Tü kulaaka kojutushantasü sümüin tü wayuukalüirua aaka sukuaipain wayuu eekai kamünüin sulu'u tü suumainka süpüla nnojoluinjatüin mülian naya sülatapa kasa namuin. tü mürütkalüirua asaajünüsü. suluúje kulaala süpüla súüjaanüinjatüin süpüla shikiiräinjatüin tü kasa eekai anaatitnüinjatüin akuaipa otta müsia eekai suchuntuin laapü süpüla koujeinjatüin shia. Tü kulaaka anasü süpüla akatajünuin tü mürütkat aapünüinjatüka süpüla sujutu wayuu eekai suchuntunuin müsia eekai kainjalain.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Kolompia

**Mmakat Kolompia** (alijunaiki: República de Colombia) shia wane mma saa'uje Ameerika eein sotpa'a palaaka kariwe, kot'tusu sulu'u supüshua'a Mmakat saainjuin Kolomwia, eein outkajain sütchin otta eere alu'uwataanüin sukuaippa mmakat jia alijunapiapa'a Wokotaa eein antirain wayuu siia alijuna; sumioüshe mmakat shia 2.070.408 Km2 sa'ata sakasü Mma shia 1.141.748 km2, otta müsia shi'ipaje 928.660 km2 sunainjesü wuinka. Sa'ato'üje sunainje mmakat antirasü sumaa Nikaraawa siia Wenesueela.

Wuimpeje antirasü sumaa Wenesueela siia Wurasiirü, chaa uucheje sumaa Peruu siia Ekuwatoorü otta wopujee antirasü sumaa Panamaa; antiraka sumaa sakaa wuinka shiia Panamaa, Koosüta Riika, Ontuura, Jamaika, Aitii, Mma Mulo'usu Tominikaana siia Wenesueela. 

Kolompia káamanasü piama palaairúa wopumüin sumaa wuinka Oceano Pacifico siia chejerúu sumaa Palaa Caribe; Kolomwia shiia pienchipü mmakat kamanakat mioü maá yaa Ameerika Uuchimüin, kepiakaa sulü shiia 46 miyon (Pienchii Shiki sumaa aipirua miyon), shiia apünuinsuka suchikeje Wurasiirü siia Meejiko sunain mainma kepiaka sulü. Chaa Kolomwia ees 32 Apünuin Shiki sumaa piama mma'ipa (32 Departamentos), siia mmakat mioü Bogota ein outkajusu sutchen Kolomwia, tü mma'ipa ees alüwatakaa so'ü, achajanushi alatapaa pienchi juyaa. Tü miüska mma'ipa shiia Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Tunja, Cúcuta, Popayán, Buenaventura, Medellín, Turbo siia Tumaco.
Suu'main Kusinaa chaa Kolomwia antusu sunain 30.845.231 hab, tuirúa shiia mioüska Amazonas, El Cauca, La Guajira, Guaviare, Vaupés siia waneirú. Kolomwia arajunashatasu kajamüin shiia atpajaka kepein, karwoon, kakuna, siika.

## Suchukuwaje Mma'ipakat sulü Kolomwia
Sulü Mmakat Kolomwia ees 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat, wanee outkapüle mma jee tü shiia alijunapiapa'a Wokotaa. Tü mma'ipakat alüwatasu so'ü sukuwaitpaa shimiwa, ees Kontitusionka Mma'ipakatpüle sumana.

## Vietnam

**Suchikeje Kolomwia:**

*Ein outkawa Mmakat: Wokota
*Sunülia: Mmakat  Kolomwia (República de Colombia)
*Anüiki: Alijunaiki
*Densidad: 41 hab/km²
*Jeraan kepiaka sulü: 46 Millones de Habitantes (Pienchii Shiki sumaa aipirua Miyon)
*Sütnetshe: Peesü kolompiaje'ewolu
*Malüwataausalüirua Internet: CO.

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Kuuna Yaala

**Kuuna Yaala** (alijunaiki: *Guna Yala*) es una comarca indígena en Panamá, habitada por la etnia Guna. Antiguamente la comarca se llamaba San Blas hasta 19982 y como Kuna Yala hasta 2010. Su capital es El Porvenir. Limita al norte con el Mar Caribe, al sur con la provincia de Darién y la comarca Emberá Wounnan, al este con Colombia y al oeste con la provincia de Colón.

Su nombre en lengua Guna significa "Tierra Guna" o "Montaña Guna". El área fue formalmente conocida como San Blas, más adelante como Kuna Yala, pero se cambió en octubre de 2011 cuando el Gobierno de Panamá reconoció la afirmación del pueblo Guna que en su lengua materna no era equivalente a la letra "K" y que el nombre oficial debería ser "Guna Yala".

## Economía

La Economía de la Comarca de Kuna Yala se dedica principalmente a la agricultura, pesca, producción de artesanías, y al turismo.

El tipo de agricultura que se practica en la Comarca de Kuna Yala es con fines de subsistencia. Los productos tradicionales son el guineo (ahora el guineo chino), maíz y caña de azúcar. También se producen cocos como fuentes de ingresos. La pesca es de tipo artesanal, utilizando generalmente hilo (sedal) o con redes. La mayor parte de la pesca es para la venta. El marisco se destina especialmente a la venta, para lo cual llegan diariamente avionetas a las islas. Especialmente se vende langosta, cangrejo (centollo) y últimamente el calamar y pulpo.

La confección de molas es la principal actividad de la mujer guna y constituye para muchas familias la única fuente de ingreso o al menos la principal. En la Comarca de Kuna Yala existen instalaciones turísticas. La mayoría son pequeños hoteles para ecoturismo. La mayor parte de ellas están en el sector de Cartí, pero también se encuentran varias en el Corregimiento de Ailigandi. Otras fuentes de ingreso son las remesas que envían los familiares que trabajan en las ciudades de Panamá y Colón.
Kuruusa

**Kurusaa** (alijunaiki: *Cruz*) sünainje anüiki laatin (*Crux*) shiia wanee ayaakuwa ein eje'ipajaain piama liiniairua akümajaka wanee asheke'einwaa pansawaa, yalejee jayaasü jee siia ket'tasü müin eje'ipajaasü tü liiniaka anainmüin shi'iotopüna süpüla müinjatu. Tü shiakuwaa Kurusaaka wat'tajesü sukalia chaa jümaiwa: Chaa Ejiiptoo, Chiina jee chaa Cnosos Creta (Ein antuna anain tü kurusaaka marmoljekaa, kakaliaka chejee siküla XV n.c -a.c). 

Tü kurusaaka sümaanasü maima akuwaitpaa jee siia anoüjiiapüleka, waneeirü sünain jiia tü küriistianismo. Chejee Antunapa anain münusu kaa eesü pienchii shi'ichi jümaiwajeeka, pienchiika jepirachii soou mma jee münusu akaa jiia'in ein pülaasü.

## Kurusaa sumüin Sukuwaitpaa Wayuu
Sumüin wayuukana tü kurusaaka shiia süpüla achecheraa sa'ain Wayuu sulü tü aamaka kajamüin müsuu sunüiki alijuna, ekirajaaka wayuu sünain makaa. Sünain sa'aamaka wayuu eesü Kurusaa soou jee siia sünain nütakaa, külülaa jee eke ein. Chaa mma Wajiira eesü sünain aamaka tü kurusaaka soouje woweraka, tü makaa eitanüsü suchikejee ouktaa.
Kuruusü Ishosü

Tü **Kuruuusü Ishikoo** (alijunaiki: *Cruz Roja* jee *Movimiento Internacional de la Cruz Roja y de la Media Luna Roja*) es un movimiento humanitario mundial de características particulares y única en su género, por su relación particular con base en convenios internacionales con los estados y organismos internacionales por un fin netamente humanitario.
Laa

**Laa** (alijunaiki: *jagüey*) shia wane süpütaala süchi süsha'walapüleru wüin süchikejee wane juya, antususu anain sulu'u mma eere nnojolüin juyaka otta müsia eere ain miyaasüü chaa uucheje saa'u Ameerika Uuchimüin, sulu'u wane laa eesü sükotchajünüin wüin süpüla aapa sünain wane kasa sulu'u pinchika. Sünain miyaasüüka nnojotpa juya, eesü mekietsalüin kashi eere yüütüin juyaka, sulu'u tü laakaliru apütaasü wüin aapanaka süpüla nasüin na mürülüka, eesü jagüey münüin sutuma na alijunaka.

Weiinshi, tü laaka eesü sükumalain sünain wane luopü eere suwatain wüinka sutuma juyaka. Eesü süpüla sü'wiirain wane uuchi ee yaletüin. Sa'ato'upüna wane laa eesü wüittüin sutuma ein wüin wanepia otta müsia antusu na wuchiikaliru süpüla asaa wüin. Tü laaka ja'yaasü wattaje kajamüin wüittüsü sutuma wüinka.

Na laakaliru kojutusu ma'in sutuma ein mürülü sa'at'u otta müsia wüittüin wanepia süpüla shiküin na wuchiikana.
= Laa =
Sulu woumain chi laa`kei sutaat`jia wüin, süpulajana wüin. Sulu Colompia sumaa wenezuela, aisü miyaasu kaa isaashin sumaa jutatuin tu woumaika.

kakaalia`ru numana wayuu tu laaka supula miyaasa, Chi laakai, noojut wayuu, susuin murulut, kaaja nia kojutshantasu sumuin wayuu, kaa nian katou atuma wayuu sumaa tu murut`ka.

Antusu sulu'u mma eere nnojolüin juyaka, otta müsia eere ain miyaasüü chaa uucheje saa'u sulu'u wane laa eesü sükotchajünüin wüin süpüla aapa sünain wane kasa sulu'u  Sünain miyaasüüka nnojotpa juya, eesü mekietsalüin kashi eere yüütüin juyaka, sulu'u tü laakaliru apütaasü wüin aapanaka süpüla nasüin na mürülüka, eesü jagüey münüin sutuma na alijunaka.

Tü laaka eesü sükumalain sünainje wane luopu eere suwatain wüinka sutuma juyaka. Eesü süpüla sü'wiirain wane uuchi ee yaletüin. Sa'ato'upüna wane laa eesü wüittüin sutuma ein wüin wanepia otta müsia antusu na wuchiikaliru süpüla asaa wüin. Tü laaka ja'yaasü wattaje kajamüin wüittüsü sutuma wüinka.
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Lania

**¿Kasa wayuu Lania?**

**Lania** (alijunaiki: *amuleto, contra wayuu*)

Tü Lania sümaka wayuu, sulüjejatü tü pütchi alaata (Aliijunaiki palmear) shia tü koroloo sumaiwatka sutuma woushunuu.
Lania wanee koroloo kapülainsü sümüin wayuu.
Tü Lania münaka sukoroloo wayuu Laülayuu.
Lania kekiisü, kasa'asü, kainsü, kajapüsü, kasheinsü, kachepasü, kekuinsü, kajutsü, kanuikusü, tütüsü, kapayalainsü.

Tü Lania münaka Sain Wayuu Sumaiwajattü, shia kapülainka shia suluujee wakua'ipa wayuu. 

¿ Kasapüla Lania sashein wayuu ?

Lania sashein wayuu süpüla mainma kasa sümüin wayuu sütuma laülayuu sümaiwattü.

## Lania süpüla:
Shimechiria sain wayuu.

Kejiapia, kejiapülee.

Kekiriapia.

washirapia.

Kamaneewapia.

## Jaralüü kajapülüka Lania?
Lania sajapülüsü wanee wayuu muloin ,eeshi tolooin jee jierüin , laülain aa'in , kajutüin amüin tü wakua'ipaka . 

Apüralasü , nnojosu sikiimain , nnojotshii ainkain , nnojotshii eeküin ekülü asijuchiin , nnotsü sajapümain mainma wayuu , waneesia nee tü awaraiterüin shia ,     

## Sujutu Lania
Lania shekusü kajutüin sutuma supushualee tü wayuukalürüa , cheküsü kapülain watuma supula kapayalain shia .

Lania kajutsü , eesü suchuntuin eekawaa , yonna , mürülü , tü Lania wamaka achuntüsü waraitaa , awawajetnaa , jee ajaliijaa eekai suchuntüin suluu lapü.

Lania kasheinsü kululu iishosü jee mainma kattouchen süta suluu wanee susu ,kaa mainmain tü süpayalainkaa.

**Lania** (alijunaiki: ***amuleto ,contra wayuu***) Es un elemento mágico de máximo protección espiritual utilizados por los wayuu, según la cosmovisión cultural posee alto significado en el ámbito de la tradición, la cual esta asociado con la protección de la integridad física y espiritual de los linajes cuando se requiera su utilidad.

Es un amuleto sagrado que se utiliza como protección espiritual cuando surja evidencias conflictivas dentro de la familia clanil tales como:

En el momento de utilizar este amuleto wayuu se requiere cumplir con unas rituales que consta en los cuidados de la persona quien utilice dicho amuleto.

amenazas de extinción 

iniciativa de guerras interclaniles

manifestación de sueños entre otros.

Cabe mencionar, en el presente concepto es pertinente categorizar los diferentes tipos de lania concernientes según su utilidad.

Entre los cuales figuran:

lania washiraapi: contra para atraer riqueza.

lania samasamaapi: contra para alejar anergias maliciosas.  

lania jashieepi. contra para despertar/ reforzar el espíritu de la valentía

lania sainpi jiyeyu: contra para atraer mujeres.

lania kamanewaapi: contra para atraer amistades

lania: Tünapi: Contra para templanza en los brazos para poseer mejores punterias.    

lania supula olojoo ( contra para poseer espíritu de ser cazador)   
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Eemerawaa

**Eemerawaa** (alijunaiki: *descansar*) wane wayuu eemeraasü weinshi süchikejee a'yatawaa, süchikejee wane kasa eekai sa'inrüin paala, makatka tü arüleejaaka mürülü, ousaa apainru'u, aja'itaa wuin otta kasa eekai mapüsain atuma wane wayuu.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Laapi

**Laapi** (alijunaiki: *lápiz*)  es un instrumento de escritura o dibujo generalmente para realizar tareas, consiste en una barrita de pigmento (generalmente de grafito y una grasa o arcilla especial, pero puede también ser pigmento coloreado de carbón de leña) y encapsulado generalmente en un cilindro de madera fino, aunque las envolturas de papel y plásticas también se utilizan.
Laara

Tü **Mma'ipakat Laara** (Alijunaiki: *Estado Lara*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Leechi

**Leechi** (alijunaiki: *Leche*) Soo'omüin sünülia, na'ya wayuu eekai süchuntüin süka pütchikalüirua: *süchira ka'ula, süchira anneerü otta müsia süchira paa'a*.

Süsüin wayuu tü leechika weinshii watta'amaalü, wayuu eekai epijain mürülü. Naa wayuukana atamaasüirua wattachon, naa arüleejüliikana na'liichajüin süchira tü namulüinkalüirüwa'a, maa aka sa'in ka'ula, anneerü, otta paa'a.  Jemetüsü ma'in tü leechika süpoolujunapa'a, otta saainjünapa'a sünain keesüin shia.

Jouutsu woumainpa'a tü leechika, aka jamüin, kojutüin namüin wayuu, tü narüleejüinka. Emirashii weinshii naa tepichikana sütüma leechi. Süka tü süchiraka paa'a aainjünüsü keesü, a'yajaaushi, otta müsia supushuwa'a eküülü eekai ka'akain süchiraka paa'a.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Leiqui Uriana Henríquez

**Leiqui del Carmen Uriana Henríquez** Shia wanee wayuu, Sijono e'irukulu, Jemeisü Maracaaya 24 eneero'u saa'u juya 1983.

Tü Leiqui Carmen Uliana münakat wayuu siijona. Atüjasü ma’i shia süpülee aainjaa peliikula, chajatü shia atüjain San Antonio de los Baños cha’aya Cuba sulu’u wane eki’irajaale sünain ainjaa peliikula so’opünaa tü eekalü ottooin sümün wayuu (EICRV) sünülia tü ek’irajaaleka. Eeiria joo suuntuin tü a’yatawaaka sünain akumaja shi’iyaakua wayuu.

Sülaülasü shia tü yootoko sulu’u tü yootopüleekat kanüliakalü “Noticiero Indigena”    münakat yaaya sulu’u tü shipiaka alijuna ya Marakaaya-Wenesueela. Sülalasü shia Wane a’yatawaa sünain tü eekalü ottaain süimüin wayuu otta aküjajalaa so’opünaa sükuai’pa wayuu. Eejatü shia apashi sünain akumaja tü pelikula: "Pajaros del Verano" ……^
 münakat so’u juya (2017). Eetaasü shia a’yataain sünain tü “El regreso al mar de mis muertos” https://www.proimagenescolombia.com/secciones/cine_colombiano/peliculas_colombianas/pelicula_plantilla.php?id_pelicula=2420  münakat so’u juya(2019). Eetaasüja shia alu’wataain sünain tü ”La semilla del desierto” so’u juya 2023 Maatsoulu. Eeweerü sütüma wane pelikula motsoyütnüü "La memoria de la avispa” https://www.retinalatina.org/peliculas/jikiruu-koooikaa-la-memoria-de-la-avispa-leiqui-uriana/ sünülia otta müsia wane shi’iyataain cha’aya Ecuador” nümaa chi wayuu Diego Sarmiento münakai so’u juya (2022) Je mapa a’yataasü nüma  David Hernández Palmar  otta Marbel Vanegas so’u juya (2023) Sünain tü peliikula “buscado las macos de Ashojoshi” münakat.

Wna süma waraittüin shia eki’irajüsü  wayuu süka tü sütüjainkat, shiki’irajüin wayuu eekai kamalain namüin tü a’yatawaakat sünain ayujaa shi’iyaakua wayuu, eejatü shia eki’irajüin wayuu sulu’u tü eki’irajüleekat wayuu sünain yootoo kanüliakat “Jayariyu Farias Montiel” münakat, shi’itaain tü palajatkat ainjia peliikuka wayuu cha’aya sulu’u Colombia,”WayuuLab”sünülia so’u juya (2019-2021). O’unüsü namaa waneirua süpü’üya pelikula chamüin Cartagenamüinj wana süma 59 suku’umajünüin pelikula. Wana süma tia cha’aya yapasü sütüna tü e’iyataakat peliikula su’uyaakua wayuu so’u juya2024. Shia kainaajalaka shikii süpüla shi’iyatünüinjatüi tü shi’iyaakuakat wayuu sainküin mma yaaje sulu’uje Wenesueela o(MICIV) sünülia otta sülaüla shia tü ku’uyamatka pelikula kanülikalü Anakaa Films.

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Luma

**Luma** (alijunaiki: *enramada*) Tü lumakalü shia eere suutkajaain wayuu, jemioushi, eere anain süpúla yooto, koottirawa, anaata sukua'ipa kasa. Numuin wayuu shiawasee anaa, lotusü tü münaka suupüna, kojutusü aantirawa e'iruku sulu'u. Tü wunüuliia sa'ayaka luma, shia suttia tü pütchi shiimüinsüka, anaatiee wanee kasa. Müsia tü saapüka tu lumaka musükasain tu ayawajawakaa ain, aapaka pütchi Sulu`u painsawa.  

## Süpüla akumalaa wanee luma:
Süpüla akumaja wane luma che'ijaasü outkalawa süpüla yooto suchiküa, sukümajia, e`iyatunajat shiiakua jamüintuin shia. Esü ayanamaja,  sünain akaliijirawa natuuma naa tooloyuukana.

Lumakat, akumajuushi natuma wayuu, süma nupüshi, müsia nutünajutuirua, waimeeshii na aku'yamaliikana, süpüla shialeraamaatüin.  Wanee luma akumajünüsü süka wunu'u aipia, uraichi, peraa, süsa'asü atuma, koushot müsia saajüna yotoojolo, kashushiira, paaruma.  Che'ijaasü tü lumakat, süpüla aapawaa jemiyooushi, outkajaayaa süpüla a'tapajaa kasa, eemeraayaa süchikijee a'yatawa. Sujutkajaalee wayuu süpüla eme'erajawaa, yooto, akümaja sukua'ipa kasa, eekai alatüin nümüin nüpüshi wayuu. Tü lumakat shiyaawashe kamanewaa, paa'inwaa. Lotusu nakua'ipa wayuu sulu'u nulumashe, süka waimain tü wayuu akumajakaa Shia.

Suupüna luma aapajünüsü nüküjala taata nutuma jima'ai, süpüla achiaanaa. Che'ijaasü aapajünaa tü pütchikat weinshi shi'iree kaa'inwaa. Aapajünüsü jayeechi natuma tepichi, ekiirajunushi naa, jiimalii sünain atalejaa Kasha, müsia oulaka  ni'ira wüchii suka turompa, maasi, supula natiijain tuin sutuma wayuu alaulayuu. 

Kojutushi naa antakana suupüna walumashee, kajamuin, epiapai'in shia, antüna anainchi wayuu nipialu'u, ajuitusu na'anasian suuluje nulumashee, Alapajünouchi, ayalajunouchii wayuu, wainma tu antaka, sünain analawa numuin, eikajasu nutünajutu naatoupuna. Shiiyutnapa nipüsee anaatunushii suupüna  nulumashee. Che'ijaasü suutkajaya  türa wayuuirua achuntuin jieyuu.  Anatie Süchirua eiruku. 

Nuuputayasü tu na'anasianka supuna tu nulumasheeka. Tu lumaka Che'ejasü enjatuin Shia weinshii, suka sumaneein Shia wayuu.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Luwopu

**Luwopu** (alijunaiki: *Cauce, Cañada*) shia wanee anou sulu'upünaa uuchi, moulii so'uu. Jouutsu wajiira  süchikanainkalü wuin, akumajaasü süchiirua tü mmakat süjaralijaakat wuinkat sütüma juya kaüliakalü ma'in.    

Luwopu kaseyuusu sulu'u nakua'ipa na wayuukana. Müsüka saa'in kasa süpüshua'ale kato'ulu. Kaseyuusu müshi wayuu sümüin, ni'rapan shia wopulu'u, alatüshii sü'üpünaa; nnojoishi ekerotüin sulu'u, pülasü tia müshi. Na'aya pulowi amünüsü sütüma wayuu sümaiwa, ekülü wayuu ma'awale shia suulia nipia.    

Tü luwopukat aju'itusu shikejee sujuichajaain wanee laa otta jo wanee lamuuna, süchikanain tü wuïnkat shi'itapa juyakat, epirajaasü shi'itapa juyakat. Tü wuinkalü süchajaain süpünalu'u, eesü jeruluin so'uu otta jo ketnoluin, ma'aka mülo'ulee tü juyakat, tü wuinka sulu'u wane luwopu awataasü ma'in jee epe'ipajaasü sümaa waneeirua luwopu eekai kayattüin sünainjee..                                       

Shiasa'a sutuma sukua'ipa wayuu wanaa sümaa nalatüin sa'ato'upünaa wane luwopu acheküsü o'yotunuin awarianta shikiira suulia mojulaain tü yolujaaka otta ma'aka eere pasirua sümaiwa sulu'u.                                        

Cha wajiira, nüwaraijapa'a wanee wayuu sa'akapünaa aipia, yosu, ne'erale wanee luwopü acheküsü naashajaainjatüin sümaa, nüsaküinjatüin, tia maka suulia neewain sutuma tü suseyuu tü lowopuka.

## Sanyaa wuin
Tü luwopukaa supüna'a wuin, eere sükotchiraain sanña juya'a, awataa müsia no'oopuna uuchikai eemüin suntajiraain sulu'u luwopukolü.

Watta musia sulu'umüin tü laaka otta so'otpa'amüin palaaka. Talatüsü mürülü süpüshuwa'a sükajee eein wuin sulu'u tü luwopuka nüchikajee juya, asüshin wuin na wuuchikana, ma'aka saa'in wawachi, naa pa'a, naa puliikü, naa kaau'laa, ama, anneerü otta ashuunajüshii wayuu sulu'u.

## Sukua'ipa namüin naa wayuukana
Eesü luwopu eekat kakalian wuin sulu'u, otta sünaajüin kasa sulu'u, eesü sarut shiroko tü wuinka. Suma'leiwa tü luwopuka akumajaasü sünainjee juya sükajee sujutuin süpa'apunaa woümain, tü luwopuka joutsu icha'ya wajiraa.

## Tü luwopuka kaseyuuse

Tü luwopuka eesü pülowui sulu'u eesüle supülajaale shiyakuwayaain pa'a süpula wayuu, eesü jietyaain ashuunajattaasü, aju'itusu shikajeepa wayuu. Jamüsa'a nüwaraitapa'a wayuu sa'akapünaa wunu'ulupakalü aipa'a ni'raleepa wanee luwopu acheküsü naashajainjatüin sümaa, nüsaküinjatü.

## Apünüin sukua'ipa tü luwokuka

Eesu luwopu lotoochon sünain süttajiraain sünamüin wanee luwopuya.

Eesu luwopu eere jamatüin wuin sulu'u waneepia, saajulee mürüt.

Eesu luwopu jososhaana, wopüsü sutuma wayuu.
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Ma'leiwa

**Ma'leiwa** (alijunaiki: *Dios*) 

## '''Putchi Ma'leiwa'''
Tü pütchi Ma'leiwa wamakat ajuittaasü sünainje Mma (Tierra) süma leiwa (antes) yalajee tu pütchikalü asociada a Ma'leiwa por ser un Ser existente mucho antes de que se formara cualquier cosa en el mundo.  También hay una descomposición del vocablo Ma'leiwa; y es Ma'leiwa maleeirü: Para siempre *Maleerüma'a:* Lo que todo es igual por siempre.  

## '''Kasa wayuu Ma'leiwa'''
Ma'leiwa nia chi eetüjúikai sulu'u tü Mmaka süpúlapüna kasa süpüshua'ale.

Ma'leiwa wane wayuu pülashi ma'i , anashi , kapülainchi , anamia , amüliajüin , akalijui wayuu , mainma kasa wantaka anain nutuma  Ma'leiwa.   

Ma'leiwa nia chi kakumaikai wayuu malekat sulü tu mmaka  ni chi washikai muroukai eetujüi shou sututia kasat ejaaka sulu tu mmaka.         

Nia nojoshii akumashii,  nia  etujüi  sunai palajaka sunai sukumajaiwa tu kasaka sou tu mmaka.         

## J'''amüsü nukua'ipa Ma'leiwa'''
Ma'leiwa, nümüin wayuu, müshika na'in Juya (lluvia) ka eein emiraa juyo'u müshii na Laülaayuukana mataalasü sa'in nüntakaije Ma'leiwa.  

Tu nanashian maleiwa  mulou soupunaa kasha malekat yaa.  

## '''Jalashi Ma'leiwa'''
Taata Ma'leiwa sulu'ushi  weki, yalashi nia wa'inru. chashi joo nia Aitü ,sirumatu'u (cielo) wayuu nümaiwa nnojoshii yootüin ma'i nüchiki. Yaashi ne'e sulu'u  weki otta jo sulu'u wa'in,    

Washi Ma'leiwa sünain müin nia, muinka wane wei, saa'u anai ma'i waya nüpüla,wachuntüin kasa nümüin, anamiai ni wamaa naapüin wamüin, tü wachuntakalü nümüin. Yalashi jo nia so'upünaa mapa'akat supushu'alee.      

## '''Nüpülain Ma'leiwa'''
Tü kasa na'inraka Ma'leiwa nnojotsu jaralüin ainrüin , nia ne'e niakai nimiiwa . püchuntüin wane kasa nümüin suka pa'in anale shia wamüin naapüin wamüin.

Tü Nüpülainka Chii Maleiwakei Eiiyatasü Sünaije , Sükaa Tü Waanoülakalü Nünain. 

## '''Yootoo nümaa Ma'leiwa nüpütala wapüla(El padre nuestro )'''
Washi wayakana  chakai aitu'u , kapülainsü pünülia , püjütüin wanainmüin paali,pa'inrüin tü püchekakalü yaa'aya makat sa'in chaya aitu'u ,paapa wamüin joolu'u tü weküinka watta'awai ,moto pa'in waainjala ,maka motüin wa'in naainjala na waneeirua ,nnojo pu'ulain wa'inrüin kasa mojusu ,jali'iya waya suulia kasa eekai mojüin. (Amen)

Eesü Tü Yootokalu Nümaa Chii Maleiwakei Tü Arütkawaka Nünain Sümaa Wanee Aanoülaa Jee Wanee Oonowa Sülüjee Tü Wainkaa Sükajee Tü Yootirawakaluu Nümaa , Eeiyata Müsuu Tü Keeirakalu Naain Wanain..

## '''Jaraikai Ma'leiwa'''
Maleiwa Niaa Chii Akümajalaka Süpushuashana Tü Kaasa Eekalü Süpaa Tü Maakalu Niaa Chii Ashii Müloushikei , Chii Aapakei Chii Waneshichonkein Nüchon Soü Oütüinjachin Niaa Soü Wainjalaa. Niaa Chii Aapakei Tü Katakalü Oou. 

Maleiwa Niirajüin Tü Wekirükaluu , Tü Ülüjaluu wain Nütija'oulü.

Maleiwa Nia Chi Suttiekai Je Chii Süjalajayekei.

nnojoushi we'rüin , Jüka matapa'ain nia ,eeshi sulu'u Mmapakat supushua'le , nainmajüin waya weinshi , naapüin wanüiki waneepia , tü nainraka Ma'leiwa nnojosu jaralüin ainrüin , anashaanashi ,mulo'ushaana nüpülain ,kapülanshi je wane kasa mulo'u ma'i sulu'u Mmaka supüshua'le, ja'taichi chi washitshaanai nnojoishi antüin na'in Ma'leiwa .
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Ma'liichi

**Ma'liichi** (alijunaiki: *enea*, *totora*, *typha latifolia*) es una planta herbácea acuática de la familia *Typha* que crece fuera del agua entre 1 y 3 metros. Suelen crecer en estanques, lagunas y pantanos. Las hojas de Typha son usadas como material de tejido. Tradicionalmente, el uso más importante era el de la fabricación de tejidos para sillas, cestas y otros enseres. En el norte del Estado Zulia y especialmente en las costas de la Laguna de Sinamaica, se emplean las hojas de la enea para con su tejido hacer tabiques o paredes para los palafitos, además de cestas y otros utensilios, especialmente por el pueblo añú. En Bolivia y Perú se emplean tradicionalmente  balsas de totora en el lago Titicaca y en las costas del Perú, y también cestos y otros productos artesanales.

La raíz es empleada por algunos como verdura, ya que tiene un alto contenido en almidón; se cosecha entre a finales de año. Los brotes tiernos se consumen a veces cocidos, y el polen se emplea como suplemento alimenticio mezclado con harina. 
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Liiura

**Liiura** (alijunaiki: *libra esterlina*; inküleenaiki: *sterling pound*) es la moneda del Reino Unido así como de las Dependencias de la Corona y Territorios de Ultramar británicos. En sus demás territorios coloniales se usan diferentes monedas pero que están igualmente con su tasa de cambio fijadas a la de la libra esterlina: la libra gibraltareña, libra de las Malvinas y la libra de Santa Elena. Su símbolo monetario es £ y proviene de la palabra en latín *libra*, que se refería a la unidad de masa. Una libra se divide en cien peniques.

Akotchajülee sünülia:Moneda
Looja

Tü **Mma'ipakat Looja** (alijunaiki: *Provincia de Loja*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Maa'ala

**Maa'ala** (alijunaiki: *Cascabel: Crotalus durissus*)

¿Kasawayuu   Maa'ala?

Tü maa'ala sümaka wayuu wanee wüi , mio'uu , laütasü , keirasü süsi  , outasirou , wattajeejatü antüin palaleemain sulumüin woumain Wajirü. 

¿**<big>Kasatalü wüi Maa'ala?</big>**

Tü wüi maa'ala kanatalü , paalitalü , suma mutsia ottamusia mmatalü , mainma sukua'ipa sünairüa.

**<big>Jamüsü tü wüi Maa'ala münaka?</big>** 

Wanee wüi outasirou , Wayuu eekalü sojottün süka sa'ii mama'asüü , ouuttamatüsü , tü Maa'alaka eesü wanee shishira sünain süsi , müsü alaülaayuu shia suyawasee suyaase , jee eesü Wayuu eekalümüin süchikua anain tü shishirainka süsi ,  sapüin washiraa sümüin Wayuu eekalü ooyootoin shia jee sünajain watta saali  juya aapüsü washiraa sümüinrüa.

wüi Maa'ala shia shiyaawase shii'iruku Wayuu Uraliyuu .

Kasawayuu shikajaka tü wüi Maa'ala münaka?

Wüi Maa'ala eekülü asalaa shiiruku wüchii , kookosheerü , atpana , kuluu jee mainma mürülü eekalü wanain sümaa .

Jouja mainma Maa'ala?

Tü Maa'alaka joulü joutaleou jee saakasü mojui , süchekala ee're mainmain aipia , wanee Maa'ala ayawatünüsü ee"in shia pejein sutuma shi'ira shishira eekalü sünain süsi , nnojotle shikejünüin aa'in nnojotsü jashichin , nnojotsü oojottuin wayuu ,eekalü shikejünüin aa'in jashichimain wüika tü.

Jamüsü sukua'ipa tü Maa'ala süpüla kachoin shia?

Maa'ala eeitasü sushuku süpüla kachoin shia jee mainmawaisü tü sushukukalü , mainma juya katüin Sain tü wüi  Maa'ala münaka  , alatsü sulia po'loo juya mainma sukua'ipa jee sünairüa , ee'sü sünain to'oloin jee jiet.

Maa'ala shia shiiyawase Wayuu Uraliyuu , wanee e'iruku anamia, aatüjasü achiyanaa , sulia kasachiki, nnojotle süchejanüin nnojotsü katkaraliin , jaluusa süchejanüin wayuu jashichirüa.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Maawui

**Maawüi** (alijunaiki: *algodón*, *gossypium herbaceum*) Süchiki maawüi, tü maawüika wane wunu'u wüitüsü süpana, kachonsü sünainje süsii, tü sisiikat kasutat, akotchajünüsü mainmapa shia süpüla asichajünaa palajana, joutsü sa'aka mojui müsia shia sainküinsü tu mmapaakat, eesü süpüla süpünajünuin miichipaa, tü maawuikat asichijünüsü su'ulia tü sü'ükalü sutuma laülayuu sumaiwa süpüla suwalerajuin süka atia sünain süse'ewain wayuu jietkat otta laülayuu.

## Asichaja maawüi
Sutuma laülayuu awasajünüsü tü maawüikalü, akatatnüsü suulia sü'ü süpüla shisuttajünüin sutuma tü wayuu jietkalü, aikalaasü sünain eisuttaja noupala na sulüinkana, shiiküin sünainje jimootnuin sünainmüin majayütpa, suwalerajüin tü ma'awüikalü süpüla sukunjain jiitpai, suko'ojuin shiipa'aya, wattapa saali sukunjain süpüla sujunuin süi süka müsia shiinüin susu, muleeka kanasüinjatüle atinjünüsü moulu yaa sutuma wayuu.
Na laülayuukana jülüjasu naa'in moulu sutuma tu muliaakat, napünajüin shiire nakotchajüin ma'awüi su'ulainjatüin tü nalüinkana. Ala'ajayasü sülio'u wayuu ekai e'ikain süpula eiyajünaa müsia ekai shi'ite'erüin wutia sünain sutuma ayuule.

Tü maawüika kojuyasü ya wajiirü, apünüjünüsü süpüla oikaanüin tü süsiika cha wattamüin sümüin alijuna eekai ke'ireein aa'in.

## Isutta
Isutta münüsü tu awalerajünakalü aka tü ma'awüikalü, sünülia joutsü sümaiwa sulu'u tü mma walerü münakalü, saashin wane laülaa walerüje'ewat sümaiwa akunjaasü sünülia tü mmakat sunainjee tu awaleerajakat ma'awüi süpüla akunja jiitpai.

## Shi'ipajee Sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Maayo

**Maayo** (alijunaiki: *Mayo*) Nia chii jara'ikai kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana. suluu apunuin shiki sumaiwajattüka natuma naa romanokanaa

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Maiki

**Maiki** (alijunaiki: *maíz*) tü maiki münaka wane eküülü apunajuushi jutuma wayuu, eekai ama'ana wane apain, otta nutuma chira wayuu eekai apunajülin, tü maikikalü apünajünüsü juyapo'ulü.
### Mainma sukuwa'ipa tü maikika
*Eesü maiki mariyo'ulu 
*Eesü maiki kasuwo'ulü  
*Eesu maiki kutano'ulü 
*Eesu maiki pejetchi 

Jünainjee tü maikikalü aainjünüsü uujolü, wa'a, po'oi, iitojolü, la'üjalü, jupushuwa'aya tü ekünakalü jutuma wayuu ma'uluje kai, tü miyo'uyuukalü achukumüin wayuu jumaiwajenka, naashin na wayuu la'ülayuukana tü maikikalü aapaajüshii nutuma juya otta müsia püloui jumaiwainka jupula muüinjatuin yaa ekünüin watta'a ka'i.

## Maiki sümüin wayuu
Tü Maiki münaka, wanee eküülü apünajuushi sutuma wayuu eekai kama'anain wanee apain eekai chiraa apünajuliin. Wattairü saali juya sünainje süi'taanuin so'u mmakalü nutuma Male'iwa.

Tü maikika wuitoui, yotopa shia, otta tü süsa'aka laütachonsü, eesü maka sa'in apünüin meetüraa saja'apüin iipünaamüin, mülo'uyu süpana sünain yüttajüin shia, mariiatalü süsii, mayaasü shiyulapaa tü süchonkalü katkaratsü sünainje süsa'aka.

### Je'rasü sükuwa'ipa
Waima so'u tü maikikalü, eesü Maiki mariyo'ula, eesü Maiki kasuwo'ulü jee tü maiki pejetshi.

Tu maikika ayüüjaanüsü süpülaa ouujunaa, eesü süpülaa wa'a, laüjat, sawa, yajaa, süka jamüin eesü emiraa sünainjee tü apünajaaka maiki sutuma wayuu.
### Jamüsü sü'lakajaaya
Tü maikika oujaanüsü sulu'u wushu, shia oujaaka türaa wayuu jierü, ekünüsü sulu'u ookotuushin, a'yajaawushi sümaa süchiraa ka'ulaa, ousinapa'asü süpüla supushuwa'a, anaajaanüsü sulu'u jula'a.

Tü maikika süpüla su'ujaanüin asetünüsü suuli kou'talajüin shia.

Apünajünüsü sümaa iiwa jee akostoulu'u (Agosto), sümaa juyaka ashatnüsü sünain ja'rai kashi maka sa'in joutale'u (enero).

## Shiyaakuwairua maiki

Landkreis Rastatt-Mais-14-bei Moos-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-40-bei Sinzheim-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-54-Stollhofen-2013-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-78-Bruchgraben-2016-gje.jpg
Grauelsbaum-vertrockneter Mais-02-2005-gje.jpg
Ma'ikii.jpg
Beinheim-Maisspeicher-25-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-85-gje.jpg

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Maachon

**Maachon** (aliijunaiki: *Abuela*) Tü maachon münaka shia tü wayuu jiet laü'laakat süntapa'a jalejee yaa, asakünüsü, *antüsü pia maachon münüsü*, shia tü oushiika natuma na tepichi süikeyuukana kasakana sünain müshia naa wayuu kojutuka amuin shia. Maachon müshii nachoin naa suchoinkana, müshia naa wayuu kasakana sünain sünainjee shi'iruku. Shia wane laü'laa kalüinjeeshaanasü, aipürat süikeyuu, sunaajain wane kasa napula, kousinapüshi sutuma. Shiaka seemeraapa aikalaasü sünain asichajaa maawüi süpüla shiisuttajüin aainja müsia süi süka, awasajüsü süi eekai so'otojooin sutuma laü'lawaa süpüla sujunain suchukua.    

## Sujutu tü maachonkalü
Kojutusu ma'in natuma süpüshi, shia tü wayuu laü'laa yootokat namaa süikeeyu shi'rajirün tü e'irukuukat müsia tü nejeetseka numa chi wuchii shiawaseekai shi'rajiirüin süchiki noumainpa'a eere tü amuyuupa'a kalu'ujeenakalü namaiwa. Tü oushiika wane laülaa cho'ujaasu sümüin süpüshi süpüla sunaatuin sukua'ipa tü wayuuwaaka sümaa tü yootooka sulu'u wayuunaiki süpüla süpütaain napüla naa tepichikana watta'a ka'i müsia nekirajüin shi'ipa'aya naa joukana waneepia.

### Maachon sünain ekirajaa sulu'u akua'ipa
Tü oushiikat aikalaasü süchoin namaa süikeeyuu süpüla süküjaain sukua'ipa tü anaakat, kojutuinjanain namüin naa laü'laayuukana müshia naa nalaü'layuukana, jülüjainjatü na'in tü kamaneewaakat waneepia, alaüle'erüinjatü na'in süpüla no'unuin sulu'u tü wopu anakat namüin aka alein sukua'ipa wayuu, e'raajünüsü sünainje sujutu shi'iruku tü apüshiikat. 

Atamaasü maalia süpüla yootuin namaa süikeyuu, aikalaasü sünain süküjaain süchiki tü sukua'ipaka wayuu sümaiwa, ma'aka sukua'ipa she'in, yonna, tü shimi'iraka wayuu, anaajawaa jiipü, müsia tü alapajaaka; süküjaain süchiki sülapüin, saashin kojutuinjatü tü lapükat süpüla koujenjatüin shia.

#### Maachon namaa süchoin mushia naa süikeyuukana
Tü maachonkat shi'itaain naya sünain tü naainrainjatüka nepialu'u sünainjee jimo'olu'uin, jima'alin müsia majayütpa naya, yalaiwaa süttuin tü majayütka eiitaanüsü sünain tü sukua'ipainjatüka kasa sainrüinjatuka ma'aka sa'in tü aainjaaka süi suma ei'naa, müsia tü jimo'otkat sünain apoolojookat kepein, o'uujaa, asukaa süma aleinchajaa siki. Tu oushiika sümashii naa sulu'uinkana waneepia eepünale shia.  

Shi'itaain naa alaülaakana sünain namain naa tooloyuukana sünain arüleeja mürülü wuna'apümúin. Saashin shia nawashirüinjatuka tia watta'a ka'i. Süsajiruin tü wuinka miirukujee so'u püliikü. Watta'a saali tü pütchi süikaleeraka napüla naa süpüshikana, sülatirüin namüin süchiki tü sukua'ipaka wayuu müsia tü anüikikat sulu'u wayuunaiki süpüla nalatirüinjatüin namüin nachoin sümaa naikeyuu shia apütainjatüka tia napüla.

Shia arütkaka nanainmuin naa sütooloinyuukana su'utna kasachiki eekai alatüin namuin naa apüshiikana.

##### Maachon sünain outaja süike'eyuu
Tü maachonkalü shia tü wayuu outajaaka sülüin ma'aka ayuulire naya müsia süpülainree süma sousirulee wayuu eekai anaajasün jiipu, tia maachokalü shiyajüin süka wunu'ulia eekai a'lakajuushin, aünüshin müsia tü alu'ujuushikat suulia ayuule müsia wanülüü. o'oojitnushii müleeka süpülainree sutuma oushii.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Maatso

**Maatso** (alijunaiki: *Marzo*) Nia chii apunuin kashii suluu tu juyakat, sullu shiyawajiyaa sükashia alijuna, esuu apünuin shiki waneshiaümuin ka'i. sulu'ujetu tü laatinka Martivs, shiaa palaa tü palaajanajatkat kashii shiyawajiyaa sükashia Romanokat.

**Maatso** (alijunaiki: *Marzo*) es el tercer mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días. Su nombre deriva del latín *Martivs*, que era el primer mes del calendario romano. Martivs a su vez se deriva de Mars, el nombre en latín de Marte, dios romano de la guerra.

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Makütaleena

Tü **Mma'ipakat Makütaleena** (Alijunaiki: *Departamento Magdalena*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Majayut (película)

**Majayut** ("Señorita") es un documental en wayuunaiki, de Elizabeth Pirela que fue reconocido con el Premio del Público al Mejor cortometraje, en la décima segunda edición de Rencontres du cinéma sud-américain de Marseille de 2010. El documental cuenta cómo es el proceso de transformación de una niña wayuú en señorita, y el protocolo que debe seguir un muchacho para pedirla en matrimonio.
## Links

*
Manuel Román Fernández

**Manuel Román Fernandez** (Jemeishi kantaraalia (La Candelaria- Guajira Estado Zulia- Venezuela) ka'i mekisat kashi maatsou no'u juya po'loo po'lootua shikii mekietsat aipirua shikii piamamüin (1962) - ouktushi  Maiko'u (Kolompia) ka'i mekietsat kashi nouyempüre no'u chi juyakai 2021.

## Nüshiirua naya'a
Rumaan sirwa wayuu ja'yaliyuu otta müsia Ema juwana petnante wayuu ja'yaliyuu. Niakai nia chi pasanainjachikai nanainjee pienchi  nuwalayuu so'u nii naya Sakaria iwan petnante, sesiria marakariita petnante, jaira Antonia petnante.

Ja'rai nüchonyuu.  

Erikajaashi tepichiiwa nia sulu'u tü ekirajüleeka Walerü (Escuela Básica Nacional Guarero) mo'ulu yaa sünulia tü ekirajüleeka shia Juransika Wawini (Escuela Técnica De Artes Presbítero Francisco Babbini) 

## Tü nütujaaka apüleerua

Ekirajüi wayuunaiki sulu'u tü ekirajüleka Fe y Alegría Palawaipo'u nümaiwa. Ashajüi, ekirajüi achajaakai waneepia atüjawaa soo'opünaa nakuwa'ipa naa wayuukana otta a'walakajüi pütchi sulu'upünaa raawia.

A'yataapüshi sünain ashajaa sulu'u Karalo'utaka Wayuunaiki namaa naa wayuunaka chejee Wenesueela otta müsia Kolompia sünain aküjaa pütchi saa'uje tü sukuwa'ipa wayuu otta saa'uje tü kee'ireeka naa'in süpüla aka'apülaa sütchin wayuunaikika sulu'u tü a'walakajütka pütchi.
Ashajapü'üshi saa'uje tü *oshokonojuushi*, eere waraittuin nia süpüla ekirajaa otta süpüla yoota saa'uje pütchika tüü müsü nünüiki: ¨tü oshokonojuushikat müsü saa'in sukuwa'ipa tü washajüinkat, eesü wanee pütchi sulu'u süpüla natüjaainjatü aa'u waya wayuukana¨.

Ouktüshi niakai sünain chi juyakai 2021 cha Maiko'u süsit wane wanülüü COVID-19 münüsü, nüma'ichiki süpüla ouktüin nia aashajaashi niakai saa'uje wane kasa nüntaka anain sünain waraitta wajiirapüna, tü nousutaka anain naashin shia eeka sulu'u mmakat Wajiira cha sümaiwa, müsü nünüiki: ¨tü uuchikalirua cha Wajiira pasanainpü'üsü sünain palaaka Atlántico; eesü süpüla ansülaain tü wüinka suulia mmakat sutuma sujutuuin wane ipa saa'u, süchiki tia ajuittusu tü mmakat eere eejatüin tü palaakat sümaiwa¨

## Ee'iyatia waleketpülee
Ouktüshi Maiko'u chi achajaakai atüjawaa soo'opünaa nakuwa'ipa na wayuukana Manuel Román Fernández

## Pütchi soo'omüin süchikimaajatü

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Mapüja

Tü **Mapüjaka** (alijunaiki: *Sauce guajiro*, *espinillo*, *parkinsonia aculeata*) es un árbol de la subfamilia *Caesalpinioideae*, dentro de la familia de *Fabaceae*. Se encuentra desde el oeste de Texas y sur de Arizona hasta México, el Caribe, Sudamérica desde el sur al norte de Argentina, y las islas Galápagos. Alcanza de 2 a 8 m de altura. Su tronco, con grietas largas, es de color gris y sus ramas, de color verde cuando jóvenes, tienen espinas sin filo de 7 a 12 mm de largo. Las flores son amarillas. Da como fruto una vaina no muy larga, de color pardo al madurar. Sus semillas, poco numerosas (1-10), son de forma cuadrangular más o menos redondeada y aplanada de un tono chocolate.

## Especie invasora
Es una especie invasora en Australia, África tropical, Hawái, y otras islas del océano Pacífico. Fue introducida en Australia como especie ornamental y para dar sombra en el año 1900. Con el tiempo se convirtió en una maleza importante, distribuida especialmente en la parte occidental, el norte y el estado de Queensland, en un área de aproximadamente 8.000 km². Tiene el potencial de expandirse aún más en áreas tropicales de Australia, ya que forma densísimos matorrales, inaccesibles para el ganado y para los animales salvajes. Los frutos flotan en el agua y llegan a grandes distancias cuando se producen inundaciones.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia