open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antirawaa

**Antirawaa** (alijunaiki: encuentro) tü antirawaakat shia tü o'utkajawakat sutuma wayuu süpüleerua kasa eekai alatüin sümüin tü apüshiikat, muinyaka saa'in wanee achunta jieyu, awalaaja paünaa, ayotnajiira shikiira sujuitia majayutnu, alapaja, ana'ajawaa jiipü, aküja süchiki lapü süpüla kou'jeinjatüin shia atumaa.
Su'utnaa tü antirawaakalü eesü yooto süchirua tü kasa alatakalü.
Muleka eere kasachiki suma wanee eiru'uku yalejee ajütünüshi chi pütchipu'ukai süpüla nünaatüin  sukuaipa tü alatakalü namuin.
Tü achekünakalü sünainje tü antirawaakalü shia tü sujutukat wayuu supula anajirainjanain naya sulu'u tü noumainkalü musia ainjatüin  napüla tü apushiikat.
Sünainjee tü achechetnüsü tü sukua'ipaka sujutu wayuu ma'aka sain tü kottirawaakalü, kaliinjirawaa, kamane'ewa musia tü aya'awatakalü a'ain supula talatüin nain  sulu'u tü antirawaakalü.

Eesia antirawaa otta jo antaajira wopülu'u. Shia saa'a sukua'ipa wayuu anamia.

## Achuntaa jieyuu
Shia kettapa nakuaipa na amüra'ajirashiikana supula kawayuuse. Eesü o'utkajawaa palajana sutuma tü apüsheekat.
Aluwataanüshi chii pütchipü'ükai natuma nülauyayuu chii toolokai-jimaikai supula achuntaa tü jietkat.
Süpüla ti'a eesü antirawaa shipialu tü jietkat sumaa süpüshi musia nipialu chi toolokai sumaa nüpüshi.

## Paünaa
Tü paünaakat shia tü sujutkalü jieyuu a'apünüsü kakuuna, tuuma, mürülü ma'aka sain anne'erü, kaula, muula suma ama musia watta saali ne'erü.
Tü jiet anakalü main süpaüna kojutuinjatü sumuin nüpüshi chi toolokai musia süpüshi tü jietkat kojutuinjatü numuin chi toolokai supula einjatuin wanee kojutujirawaa.

## Awalajaa
Tü awalajakat shia keetapa sükalia saapünüinjatüin tü ojutu'ukalü sunainje paala wane kasachiki eekai alatüin  sumuin tü apüsheekat muinyaaka sain wanee outirawaa, atkawaa, pütchi mojulu'uluin  sünaatünüle sukuaipa eesü walawaa.

## Ayonnajira
Tü wayuukalüirua ayonnajitshii shikiira kasa eekai alatuin namuin ma'aka sujuitia wane majayüt, suchuntunui sutuma lapü süpüla sülatüinjatüin kasa mojusu sumuin tü apüsheekat. 

Mo'ulu ya kamalainsü sümüin tü majayütnuukana tü sukuaipaka shiyotnain wayuu, eesia noulaküitpain süpüshua tü sukuaka yonna eekalü.

Kamalainsü namüin neiyatüin joolu muleka eere mi'ira süpaapüna tü woumainka wajiira, atütülaashi sünain tü eiyataaka tü wayuuwaakat sünain tü antirawaakalü süpüla aneeka majayütnu sünainje tü sütüjalaka süchiki tü sukuaipaka.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Anuana

**Anuana**(alijunaiki: *Rey de los Gallinazos*) wuchii wuna´apüje'ewai nia chi kalulikai anuana wattaje'ewai nia wane wüchii jimio'üse tü samutkalü kantüleshii eere outuin wane mürulu ekale miyo'uin ma'aka jain pa'a, muula, ama, püliiku, nuntapa chi anuanakai kojuulashanasü nütuna, katüna'irashi main apünusu jütuma wayuu ekale pejein nünain.  

chi wuchikai kanüliakai anuana nia jimiüseka jupüshuaya tü ekunnuka jawaisü ma'aka tü samütkalüirua, tü walüwaseechika nia aluwataaka chi anuanakai; eere outuin wane mürulu a'atapünüshi nüntüin chi anuanakai, nia ekaka palajana juulia tü samutkalüirua nüntapa chi anuanakai nikaka tü jo'ukalü müsia tü jiyeekalü kettaapa tia o'unushi nüchikuaya eere nüpüle matüjainsai jaya mojüipashi waneepia.  

naashin na wayuu la'ülayuukana chi wuchiikai chi ke'ipajanashi merüle tü miyo'uyuukalü tü aapirakalü muinka eere o'utuin wane mürülu müshia nia nojoishi jo'uluin wane'ewaishi kantülewaishi eepa ekawaa nüpula.  

kuenta nüchikikuwa chi anuanakai muinka kachonle nia polo'owai juya na'atapüin jüpüla nuwatüinjachin nojoishi awatamaatüin ma'aka jain tü wane wüchiikalüirua, kakaliawaishi, matüjainsai e'iyatawaa kepiashi eere miyo'uyuin wunu'ülia ja'aka ku'ushii.  

anuana wane wuchii miyo'u juulia samut kekemerainshi nia, otta nia kasuutalü nainto'upünaa jünain mütsiain nütünapunaa.    

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Anüliaa waaramaajatü

**Anüliaa waaramaajatü** (alijunaiki: *Código de barras*) nes un código basado en la representación mediante un conjunto de líneas paralelas verticales de distinto grosor y espaciado que en su conjunto contienen una determinada información, es decir, las barras y espacios del código representan pequeñas cadenas de letras y números. De este modo, el código de barras permite reconocer rápidamente un artículo de forma única en un punto de la cadena logística y así poder hacer inventario o consultar sus características asociadas rápidamente. Actualmente, el código de barras se usa en todas las industrias del mundo.
Anüikii

Tü **Anüikiika** (alijunaiki: *Lingüística*) Jiia tü acha'ajanaka sientipikat sünainje tü sukumü'jaiwa tü anüiki, jee siia tü atijanaka sutuma tü yootakalirüa suchukujee. Tü pütchiika «lingüista» antünüsü anaain palajanaa sulü tü karalo'uta 1 sünain kalüko I sooüje tü ashaajünaka *Choix des poésies des troubadours*, sooü juyaa 1816 nutuma Raynouard. Tü pütchiika «lingüística» jüstü'nüsü palajana sooü juyaa 1883. Kaa eesü mü'nüin jiia sutuma *Cours de linguistique générale*, münaka nüshaajüin Ferdinand de Saussure, ein ni'itajuin sumüin siensiaka, tü nü'karalo'utashee ein ashaajünüin nüchukuwaje. 
Akotchajülee sünülia:Yooto wayuunaiki
Albania

Pueulo **Albania**, es un municipio de  Kolomwia, situado en el Wajiira. Es el municipio más joven de este Departamento, junto con el municipio de Uribia, creado el 19 de marzo de 2000. Está ubicada en cercanías de la mina de carbón El Cerrejón. Su Sa'atkaattein es  Yan Keller Hernández Herazo. 

## Clima
El Municipio de Albania posee un clima cálido con lluvias frecuentes entre los meses de junio y julio, y de septiembre a noviembre. Los frentes de lluvia provienen, por un lado del golfo de Venezuela, y por otro, del mar Caribe desplazados por los vientos alisios. En los terrenos elevados, las lluvias son muy abundantes.

## Historia
En la época de dominio indígena, esas tierras estaban habitadas por *kariachiles*, wayuu y *kusinas* (o *cocinas*). Bajo el dominio del colonialismo español, estas tierras no eran dominadas por ninguna potencia colonialista de forma regia.

Para inicios del siglo XVI, expediciones europeas surcan el territorio por medio del río Ranchería, al que ellos llamaron El Hacha. La invasión y ocupación de sus tierras estaban bajo la jurisdicción de la Provincia de Río del Hacha.

Durante el siglo XIX, perteneció a la Provincia de Padilla, y después en su totalidad al Estado Soberano del Magdalena, en la Colombia federal. En 1911 es integrado a la Comisaría de La Guajira, entidad subnacional a la que ha pertenecido durante su historia como Intendencia y Departamento.

En la actualidad, por acto de la Asamblea Departamental de La Guajira, el 19 de marzo de 2000 se crea el Municipio, comprendiendo territorios de los Municipios de Fonseca y Maicao.

## División administrativa
### Corregimientos
* Cabecera Municipal de Albania
* Cuestecitas
* Los Remedios
* Porciosa
* Wareware

### Comunidades
*Albania (*sede Municipal*)
*Campamento
*Campo Herrera
*Ceibabocalito
*Cuestecita
*Delicias
*El Paraíso
*El Rancho
*Fíjate Bien
* Horqueta
*Karalouptamahana
*La Bendición
*La Lomita
*Loma Fresca
*Los Playones
*Los Remedios
*Seís Hermanos
*Mushaisa
*Porciosa
*Santa Fé
*Sí Se Puede
* Siruma
*Tabaco 
*Tigre Pozo
*Urapa
*Warare

### Resguardos indígenas
*Resguardo Indígena Wayúu de la Alta y Media Guajira
*Resguardo Indígena Wayúu Cuatro de Noviembre

Akotchajülee sünülia:Pueulokana
Akotchajülee sünülia:Albania
Anüliaashajio'u

**Anüliaashajio'u** (alijunaiki: *firma*) es una escritura gráfica o Grafo manuscrito que representa el nombre y apellido, o título, que una persona escribe de su propia mano y se usa con fines identificatorios, jurídicos, representativos y diplomáticos. Su fin es identificar, asegurar o autentificar la identidad de un autor o remitente, o como una prueba del consentimiento y/o de verificación de la integridad y aprobación de la información contenida en un documento o similar y tiene carácter legal.
Anülü

**Anülü** (alijunaiki: *Telar*) shiia wanee ayatawajatkaa supüla eiina kulüka, ainjunusu sukaa wunuu siia kuchuwera siia ees supüla ainjushi sutuma Wayuu siia sutuma ainjusuka mioü sutuma alijuna. 
Sulü sukuwaitpaa Wayuu apanusu supüla ainjaa suii siia Susu ainjushi soou, tü makaa ekirajanusu jintulüiwa ma'apan mioüpaa atijusu shimiwa. 

Tü shiyatain jieyuu kajamüin suchonñu waleker sumaiwa, tü jintutko ekirajanusu sut'tapa so'ü Majayula sutuma soushi, yalaa sulü asürutna atijasu kassa so'ü sukuwaitpaa Wayuu.

Akotchajülee sünülia:Aainjaa
*
Apünajaa

**Apünajaa** (alijunaiki: *Sembrar*) tü apünajaaka sutuma wayuu shia süntapa sükalia juya woumainpaa eesü talaata sümaiwa süka jouleerün attieka sainküin suumain wayuu eesü juyapü asalijaawaa waüyee, sü'ü wüirü, kalapaasü, meruuna  otta musia maiki, waana, katsaalia sumaa pitshuushi. Joutsü tü  attiekat , eesü emiraa sainküin wajiira sümaiwa,  shia shipijaaka o'u wayuu. 

Talaatüüsü wayuu juyapü aka jouleerün tü attieka süchikije tü apünajaaka waüya. Sukuaipa wayuu tü sümaiwa, eesü sain sünain sünaatüin tü apainkalüirua. Eesü awanaajawaa attie sou shiiruku kaula süpüla kaiwanain tü eküütkat musia sou paneera, suukala, roo otta pireewa.

Sujutu tü apünajaaka namuin apüshiikana. 

Sünainjee tü apünajaaka sümaiwa suluu woumainpaa, weitain sukuaipa napüla na aikeyuukana süpüla nojoluinjanain naya outuin sutuma jamu, noulaaküinjatüin tü ayatawaaka juyapü süpüla nojoluinjanain shakulain naya, nojotsü sukuaipain wayuu tía shokulaaka. 

Apünajaaka atüjala sulu'u sukuaipa wayuu. 

Sulu'u  sukuaipaka wayuu, apünajaa münüsü tü eitawaaka sujutu sumaa sukuaipa wayuu sümaiwajatü natuma naa laülayuukanat eere shiitanuin tü pütchi analuutka maaka sain tü  kamaneewakat, akaliijirawaaka, kojutajirawaaka, ekirawaaka, musia tü yanamaaka. Suutna tü yanamaaka joutsü ekawaa akaa jouluin tü attiekat apunajo'u. 

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Apünüinsheke'einrü

Chi **Apünüinsheke'einrü** (alijunaiki: *triángulo*) es, en geometría, un polígono determinado por tres rectas que se cortan dos a dos en tres puntos que no se encuentran alineados. Los puntos de intersección de las rectas son los vértices y los segmentos de recta determinados son los lados del triángulo. Dos lados contiguos forman uno de los ángulos interiores del triángulo.

Akotchajülee sünülia:Matemaatika
Apüriirü

**Apüriirü** (alijunaiki: *Abril*) Niai chii pienchikai kashi suluu shiyawashe juya natuma naa alijunakana. Apununuin shikii ka'i, shia palaa tü piama shikii kashi.

**Apüriirü** (alijunaiki: *Abril*) es el cuarto mes del año Juliano y Gregoriano y es uno de los cuatro meses que tienen 30 días. Abril era el segundo mes del año en el antiguo calendario romano.

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Apürika

**Apürika** (Alijunaiki: *África*) es el tercer continente del mundo por extensión. Limita al norte con el mar Mediterráneo, al oeste con el océano Atlántico, al sur con la unión de los océanos Atlántico e Índico y al este con el mar Rojo y el océano Índico. Su superficie total de 30.272.922 Km². De este continente hacen parte 54 países, siendo todos ellos miembros de la Unión Africana, con excepción de Maruweeka.

Akotchajülee sünülia:Apürika
Araaukat

Tü **Mma'ipakat Araaukat** (Alijunaiki: *Departamento Arauca*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Araawa

Tü **Mma'ipakat Araawat** (Alijunaiki: *Estado Aragua*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Marakaai sükii ouumainpa'akalü Araawa. Ouumainpa'akalü Araawa kepiüsü palaamüin Wenesuela.

Süpalaamüin eesü Palaa Kariipe, süwüinpumüin eesü Oumainpa'a Tü Waairaa oo'ulaka müsüya Oumainpa'a Miraanta, eein ma'in sü'ütpa'a Outkapüle Mmakat, sü'uuchumüin eesü Waarika oo'ulaka süwopümüin eesü Karawoowat.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Apuure

Tü **Mma'ipakat Apuure** (Alijunaiki: *Estado Apure*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Su territorio formó parte de las provincias de Mérida, Maracaibo y Barinas, de acuerdo con sucesivas ordenaciones territoriales dictadas por las autoridades coloniales. En 1824 fue creado el Departamento Apure, bajo jurisdicción de Barinas, lo que sentó las bases de la entidad actual. En 1856 se disgrega Barinas y por primera vez aparece Apure como provincia independiente, que en 1864 adquiere rango de estado. En 1881, sin embargo, una nueva división territorial une Apure y Guayana para formar un solo estado, con el nombre de Bolívar. En 1899 se restablece su autonomía y finalmente, mediante la Constitución de 1909, adquiere sus actuales límites.

Su territorio fue famoso por las plumas de garza y la piel de Baba, que eran compradas para el lujo de cortes europeas y otros usos en el extranjero. De igual forma, fue escenario de encuentros bélicos que marcaron la evolución de la Guerra de Independencia, así como también de numerosas batallas durante la guerra civil. En el ambiente apureño se inspiró Rómulo Gallegos para escribir su novela Doña Bárbara, que describe la magnitud de esta tierra.

## Población indigena en Apure
En este estado se encuentran comunidades pumé en las llanuras de los ríos Arauca y Sinaruco, a unos 160 km de San Fernando de Apure, la capital del Estado, en poblados como Palmarito y Guachara. En años recientes un pequeño número ha emigrado hacia el norte del estado, para establecerse en las inmediaciones de la carretera principal, desde Achaguas hasta San Fernando.

Kowennatoot: Arturo Suárez
 
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Apain

**Apain / Japain** (alijunaiki: *huerto*) jia tü shi'ipakalü mma eere apünajünüin tü nekakalo'u wayuu, nnojotsü joolu'ujutüin tü a'yatawaakat sünain, eesü süka'lia wamaa. Kottusu sümaa tü arüleejaaka, akatsa'a nnojolüin wainmain tü apünajakat, paliraasü maka sa'in maiki, ai (yuca), pejetchi, kalapaasü, meruuna, wiirü, kepeshuuna, waana, püla'ana, piruua; maka pejere sünain uuchi.
## A'yatawaa sünain wanee apain
Eesü a'yatawaa miyo'u sulu'u wanee apain; o'usunusu palajanaa tü mmakat, süchikejee, asononusu, e'itanawaisü jo sü'ü tü wunu'ukolu. Chi wayuu apünajünakai apain, nütijaa'u joujeerüin juya. Yapashi süpüla apünajaa; eirakaashi iipünamüin, shiaalu ni'irüin jolotsü, iiwo'u. Maka eere siruma, süpülapünaa juya.

Chi wayuu atüjakai süpüleerua apünajaa, sotusu naa'in waneepia tü waüyee süpülainjatüka apünajaa, yalasü nutuma kachetüin sulu'u wane katto'ui iipünaa sünain miichika, jo tü'liki shiale.

Tü mmakat eere wane apain kayaawasesü nutuma chi wayuu apünajakai; süttüsü nutuma suulia shikajüin mürülü süsotapa tü wunu'u nüpünajaka. Jülüjüsü na'in weinshi sünainmüiree keraapa tü süchonkalüirua; mapan eküshii sünainjee tü nüpünajaka, müinka sa'in süchuwala, uujolu, pitchuushi irolu, otta waneeirua.

Tü apünajaaka sümüin wayuu, wane a'yatawaa kojutsu, süka tü na'atiaka eepüsü yonna sünainjee, eesü emiraa, eesü mi'iraa aainjünaka sünainjee, otta müsia eesü kakoloin wayuu sünain tü anaajawaaka jiipü otta wane ouktaa, aka jamüin, cho'ujaasü tü eküütka sünain wane jutkataa makatka tia. Cho'ujaasü tü apainkalüirua sükajee shiain ekirakaa wayuu maka eere jamü süpa'apünaa mmakat. Chi wayuu atüjakai apünajaa, wane wayuu washirü sünainjee tü ni'yataainka.
## Apain / yuuja (huerta wayuu)
Mma eekai süttuin, eere shi'itaanüin tü pünajütkalü sutuma wayuu asürütnüsü süka wunu'u apoluwajuushi müinka eere wunu'u wainma; shiasa'a nnojolule wunu'u aainjünüsü süka yosu. Sümaiwajeinka aponuushi eere shi'itaanüin tü apainkalü, e'itaanusü sa'u namünashi otta sonnaa luwopushii süpüla saamatüinjatüin tü pünajütkalü. Sulu'u wane apain e'itaanusü tü pünajütkalü ma'aka sa'in ko'oi, iruwa, maiki, katsalia, wüirü, kalapaasü, supushua'aya tü ekünakalü sutuma wayuu; sünainjee wanee apain joutsü yanama, eesü o'usaa otta müsia apünajaa juyapo'ulü, sü'ütnaa iiwa, patünainjanaa, iruwalaa.
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Aran Epieyu

**Aran Epieyu** (Bahía Honda, Mmakat Ichitkii, Wajirra, Kolompia) po'olo chikii akaratsemüin (27) sünain kashikat juunio saa'u chi juyai 1983).

## Nüchiküa
Nia wanee wayuu a'yataakai sümaa ayaakuwaa.  Jemeishi cha Wenesueela.
Ekirajaashi saa'u epijanaoülii sulu'u tü Ekirajupüle Katolikat Cecilio Acosta (Universidad Católica Cecilio Acosta) sünain juyaka 2012 cha Marakaaya .

A'yataashi palajana sümaa ayaakuwaa saa'u nojotka shiimüin (ficción) eein ni'yataain sünain ashajaakat (Guionista), ashatakai ayaakua (Actor) otta müsia alaülaashikai (Director). Ekerotüshi sulu'u Ayaakuwaapüle cha Mmakat Wenesueela sümaa tü Ayaakuwaa Jintutkaa Marakaaya nükumalaka chi alijunakai wenesueelajewai Miguel Curiel, sünain tü akumalaka tüü niakai a'yataashi sünain akaaliija tü aainjawaaka (asistente de producciones), otta müsia ashataa ayakuwaa. Süchikeje, a'yataashi sulu'u Ayakuwaka ¨Tü Ale'ejawaaka¨ (El regreso), sukumalaka tü alijunaka Patricia Ortega, sünain tü ayaakuwaka tüü nüshatüin nukuwa'ipa ¨Juse¨, wanee jima'ai chejewai wajiiraje, sulu'u sukuwa'ipa ayaakuwaka, chi toolokai Juse atkashi saa'u no'umain süma na ¨wuchiikalirua¨ tü ka'apülasüka paraako antaka cha Wajiira sümainwa, nnojotka o'unein suulia no'umain na wayuukanairua.

Nü'yataain nümüiwa'a shia wanee Ayaakuwaa kanüliaka Wachikua-Una historia wayuu nükumalain süchikeje nükeraajapa tü nikirajaaka anain. Wachikua shia wane ayaakuwa eere ee'iyatünüin sukuwa'ipa wayuu otta müsia süchikuaje naashajaka na alaülaayuko cha sümaiwa.

## Kulaalayaawatia

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Arcadio Montiel

**Arcadio Montiel**, nacido el 20 de Abril de 1949,  es diputado a la Asamblea Nacional de Venezuela por el partido PODEMOS como representante de los pueblos indígenas de Venezuela para el período 2010-2015. Es de origen wayuu, de linaje Uraliyuu. 

## Biografía
Actualmente se desempeña en el cargo de Vicepresidente de la Comisión Permanente de Asuntos Indígenas de la Asamblea Nacional, miembro del Directorio Nacional de PODEMOS, y subsecretario de PODEMOS en el Estado Zulia.

Además de esto, se desempeña como Profesor de La Universidad del Zulia en las Cátedras: Lenguas Indígenas y Culturas Indígenas.

Fue el primer legislador indígena electo a la Asamblea del estado Zulia, para el período 2000-2004 y fue reelecto para el período 2004-2008

Es miembro fundador del Consejo Indígena de América del Sur, (CISA).

## Estudios Realizados
Es Licenciado en Educación, mención Ciencias Sociales, con Postgrado en Ciencias Sociales obtenido en La Universidad del Zulia. Su tesis fue "Problemática Intercultural del Pueblo Guajiro y su Relación con el Aspecto Educativo".

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Poliitika
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Aroowa

**Aroowa** (alijunaiki *arroba*) es un símbolo usado en computación que aparece en las direcciones de correo electrónico y otros servicios de red que utilizan el formato usuario@servidor. Esta relación se deriva del hecho de que, en inglés, el símbolo @ se lee at ('a' o 'en') y por lo tanto indica que el usuario está hospedado 'en' el servidor, en vez de ser local.

Akotchajülee sünülia:Komputasion
Aruuwa

**Aruuwa** es una isla del Mar Caribe, que se encuentra a 25 km al norte de la península de Paraguaná, al noroeste de Venezuel, al este de la península de La Guajira y al oeste de la isla de Curazao. Formó parte de las Antillas Holandesas, aunque desde el 1 de enero de 1986 es un País autónomo dentro del Reino de los Países Bajos.
Ko'oi

**Ko'oi** (alijunaiki: *avispa*)chii ko'oikai wane she'e maa,kepiashi saka jojüika,aisumain nu'uta ne'etuùi wayuu, nnojoishi e'erein wùin eeshi nantule'e pichipamüin nakumajuin nepia,otta napirüle'e sùpüla,outaa .tü nataka chûküria,malloùtakat suma mùtsialü waneeira wuchii joutshaataka sulu'u noumain na wayuukana. Mainma sukua'ipa na ko'oikalü, kanülia müshi naya sutuma wayuu süpüla nayaawatüinjatüin jaralin shiain

Pülasü Tü Ko'oikalü sumüin wayuu Oulüjasu nütuma nuküiwayaa.

Wattasü saalï Ko'oikalü yaa wajiira müsia eere joula wuin joütsu tü Ko'oikalü.   

Tü Ko'oi Aalepe'eyaka Wanee Sümuin Tü Shipiakalu, Kooyosü.              

Eesü sutüma wayuu süchikü tü ko'oikalü joulü suttapalee michipa eijatü ko'otirawa , eijatü kasaachiki wattakuwai sukuaipa..        

   

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Asakaa

**Asakaa** (alijunaiki: *saludar*) Tü asakaka sutumaa wayuu waneejatü sümuin sukua'ipa suulia sukua'ipa alijuna, na asakünaka naya na antüshiikana natüma na nepialu'ujanakana, jüchikijee nasakünüin aikaletnushii juupuuna wanee luma, asinnushii kepein, uujolu, ekitnushii eküülü, yootuna amanii naya.

Sukua'ipa tü asakaaka natüjain na tepichikana, na jimaliikana, na jimo'onnuukana, na majayuutnuukana motsoyuutnuiwaya naya, eere ne'rüin na napüshikana sünain asakaa kasakalüirua nanain, nepialu'u otta eepunalee naya; ma'aka sa'in sünain alapajaa, yonna, shaitaa, yanama, pa'ünaa, ekawaa sa'u lania jee walaa.

Maka wanaalee amaawaa wanee wayuu asakünüshi ja'itaichi nnojolüin ennajünüin, toololee nia wa'lee, taata, talaüla münüshi otta jierülee shia nii wa'irü, maachon münüsü. Tü wayuuwaaka eesü kamaneewa nama'ana, chi wayuu kamaneekai atüjashi asakaa, erajirashi nia sümaa wayuu.

Na tepichikana ekirajünushii jünain asakaa natumaa natuushi, noushi, nalaüla otta müsia nei, süpüla miyo'uyuupa naya kamaneeinjanain nasaküinjanain otta ayatüinjatüin tü sukua'ipaka wayuu natuma.

Sünainjee tü asakaka eesü ama'anawaa tü kamaneewaaka otta müsia tu e'raajirawaaka. Asakünule wanee wayuu wanaa süintüin sünain wanee kasa, su'napa sünainjee eere shia apütaasü sünüinjatüpa, ee müsüja'a tü e'rajirawaaka.

Tü asakaka kamanewa, kojutaa, chejasü wane wayuu susakuinjatuin ka jamuin , süka tia shiawatuin wayuu süküwaipaa, maaka kamaneree shia.

Nojoluin süsakuin wane wayuu, asakinna anain kasairukulüin shia, ennajüna musia shia sümaa matüjuin süsaka. 
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa

Tü Asakaaka eiyatasü maain nünain chii toolo je jiet awajakalü nünuliia chii maaleiwakei, eepünalee waraintüin eesü tü kaamanewakalü , tü asakaa naatüma. Watta'a saali tü suküaipakalü aatumawa moüt'puna yawale naa, asakaa sükaa ajaapa, ousujaa ooupünawa , aakojowa eiyataa aajapü wat'taaje.
Ashajia

Tü **Ashajia** (alijunaiki: *tiza*) shia wanee potchichon Kasutot ainjunaka makatka saa'in wariia ko'usü, anas supüla ejeerajaa wane kasa, karalo'uta, pisaara sutuma alijuna ekirajunüin Wayuu .  tü makala yaa cho'ujaasü supüla ashajaa. 

Sunuliasu tü ainjushi sukaa yesaa so'ü emijakaa sumaa woliche (Pool) apanusu ashulejanusu shi'ichipüna tü wunuko supüla nojolüinjatu achuchejain sushetapaa tü wunuko, tü Ashajia achuwerajanusu supüla tü makaa sumaa wolicheka. 
Tü Ashajia ainjunusu sukaa yesaa siia wuin ajurut'tunusu sumaa waneeirú kassa supüla müinjatu soupaa, kettapa shiia oyotunusu sulü wanee supülajana müin sain wariachon joüchon. 
Kettapa shiia sulü supülajana ayutnusu siia eitanusu supüla kai josoiwa shiia; yalejee yalaa aikunusu sumüin ayatain sukaa tü Ashajia.

Tü ashajiaaka eesü wane akalu'ujünawaisü, aainjuushi jutuma aljuna wattaje'ewannu, jüpüla ashajaa julu'u eere jikirajaain tepichi, waima  jüjüjia, ala'ajanusü jajalajaapa ashajaa, malu'upa jia mano'uchonsalü achuntusu akau'ujunaa.
Ashe'inpala

**Ashe'inpalaa** (alijunaiki: *Mantón*) Tü ashe'inpalaakalü nüshe'in  wayuu toolo süpüla oju'ittaa sünain alapajaa saa'u ouktaa je jiipü, süpüla wane ouutkawaa, süpüla oju'ittaa   alijunapiapa'amüin. Tü ashe'inpalaakalü süpülajatü na'atüin  wayuu toolo süpüla awaraijawaa, süpüla ayaataa naa'u wane wayuu sulu'umüin wane mma, sünain wanee mi'ira, sünain wane maüna, sünain achuntaa wane jierü. Nüshe'in wane wayuu nümüiwa'a, nnojotsü sa'atüin eekai eein ne'e, süka kojutuin chi wayuukai je kojutsü  tü nüshe'inkalü.

Saashin wayuu laülaayuu, müleka sa'atünüle nüshe'in wane wayuu sütüma wane wayuu naatajatü, joojeechi nia süpüla wayuu, nnojoleechi kojutüin nia atümawaa.

Tü ashe'inpalaakalü nnojotpü'üsü nüshe'in wane wayuu, jeketüinka ne'e na'atüin chi wayuukai. Otta süka sa'akaichipain alijuna chi wayuukai, naapaain tü süma'anakat alijuna, maa aka na'atüin manta naa jieyuukana, aainjünüsü wane ma'aya akaa süpüla nüshe'in wayuu toolo. Chi wayuukai kojutshi ma'in namüin naa waneeirua naashajaapa sünain nünain tü  ashe'inpalaakalü süka kojutüin nünüiki sütüma otta eesü süpüla na'atüin süpüla achiajawaa sünain wane kasachiki, maa aka naa'in wane pütchipü'ü. Tü nüshe'inkalü wayuu toolo müsü saa'in nüwaraaratse, nükuoma otta nüko'usüin.

Nnojolüiwa'aya tü ashe'inpalakaalü, chi wayuukai shia nünainpü'üka ne'e tü si'irakalü otta nüiche; tü si'irakalü  palajatü süpüleerua tü ashe'inpalakalü.

## Ashe'inpala (''manta de gala'')
Tü ashe'inpalaakalü müsü aka wane manta, akatsa'a ko'uuin saa'into'upünaa. Paalainka aainjünüsü maa aka saainjia tü süi a'anuushikat, aainjünakat süka atia. Suupünaa tü ashe'inpalaakalü a'atünüsü wane si'ira aanjuushi süka jiitpai, a'anuushi, kamoso'olasü, miyo'uyuu sümoso'ola, eesü süwo'olüin, süpüla anaajia nneerü je yüi. Tü si'irakalü saa'ujeesü tü nüichekat wayuu. Ashe'inyüükat tüü nia ne'e kashe'inka wayuu toolo, süpülajatü ojuittia; nünainsü chi pütchipü'ükai sünain e'ikajawaa wane pütchi, süpüla akumajaa sukuaippa wane kasa eekai sülatüin; nünainsü wane wayuu sünain wane mi'iraa, sünain wane ouutkajawaa, sünain alapajaa saa'u ouktaa je jiipü. Nnojotsü a'atünüin süpüla ayonnajaa süka kuluuluin miyo'u shia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Asijuushi

**Asijuushi** (alijunaiki: *asado*) Tü eküülu asijuushika shia tü shi'irukuuka anneerü akashajuushi jemetajuushi süka ichii süma seita ei'taana münüsia so'u asijaaleka.

Tü asijuushika shia tü shi'irukuu anneerü, kaa'ulaa otta pa'a asijaanüsü so'u shikemechi siki. Palajana akashajünüsü süpüla arülainjatü, eichiijüna münüsia süpüla shi'itaanajatüin so'u asijaaleka, eesü asijaanüin süwatshe, süche'e, süchü'ü, süpana jee nüshü'ü ma'aka tooloin. 

Eesü asijawaa eepa wane jutkataa, alapajaa, anaate'era sukua'ipa wane kasachikü, sünain shikiira achuntaa jieyuu shia asijaaka tü wayuu jierü yo'oyoka akua'ipa.  eemusüjaa asijüchii shikira'a wanee jieru'u Majayutpa Shia... Mayasü shakatapa iipünajee shikira'asü atumaa asijüchiika sumaa aa'y,  pülaana'a ... Otta okootushii. Jemetüsü ma'in ekaa asijuushii. Nnojosu kasain müin aka she'ejü asijuushiika.  
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Asonuushi

**Asonuushi** sünülia wane akuwai'pa sünain a'yatawaa sünain aainjaa sükorolo wayuu ma'aka sa'in sükorolo ama, muula, püliikü, katto'ui, piyu'ula, kaparoote, shein, wüsi mantaalüja, shipeyonse ama, shaakuma, shi'ira.....

Tü kanüliakalü asonuushi shia tü sainjiakalü ma'aka sa'in tü shi'iniapalakalü wanaa sümaa shi'yataanüin asonnüsü süka wutia.

## Süchikuwaa osoonoo
Tüü asonuushika akumajünüsü süka jitpai asotnusu süka wuttia supülajati'a watta salii sükua'ipa esü süpülaa kattoui jee   joucheni akumajunusu suluu wanee wunu telat münüsü achitushi süka külawaa esü süpülaa ko'ushot jee jutnooulii tüü utiakat süsoniakat akumajasü süka kachueera nutuma chi atijakai süpülerua nainjain tia asoniakalü. 

Tü aso'onushikat watta salii sükua'ipa esü suluu kattoui jouchein, ko'oyoin jee susuchein  etasü jee Shi suluu (cuadrado) watta salii sünaa esü suluu shiakua  wunuli'a, wuchii, waima sükua'ipa sünaa wane korolo asoonuushi Mainma shi’iapa’a tü asonuushika eesü sunain sainjain ji’eyu , ma’aka sainjain tooloyuu, tü asoonüshika ashoonüsü suka shi’ipa puui, o ura’ichi kanüliasü asoonia, chi asoniakai akumajuushi natuma naa wayuu atüjakana süpüleerüa nnootsü nainjain ekale matüjan supüleerüa.

Mainma sükua’ipa tü koroolo ayu’ulaaka sünainje tü asoonuushikalü:

Ma’aka sain kutpeera

Ma’aka sain shaaküma

Ma’aka sain shipeyonse ama

Ma’aka sain kat’toui

Ma’aka sain supú kat’toui

Ma’aka sain susu

Ma’aka sain puyut

Ayonnüsü shipisaatse ama. Juleenaki.

Wayuu katatainka tü asoonooka, wayuu kojútchii sülü’ü naku’aipa e’inajüshi, keejiashii süchiirua tü natüjaionka ke’iyoushii achuntunushii süchiirua tü nayatainka eshi wayuu ekale asoonüin koroloo süka pa’ata ma’aka sain süta pa’a, süta ka’ula, süta irama, süta uyala a’ayolojuushi,
Koroonpa sünülia tü o’uttajiakalü wane a’ayatawa süpüla akumajaa koloolo.
Nüyakua wayuu la'üla atüjashi süpüleerua asoono kanuliashii juseemat, Jose crisanto Jayariyu wuinpeje'ewai nalüin wayuu miyo'uyuu wayuu la'ülaayuu namaijana kanuliashi kuriia, semaana.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Asüwaai

Tü **Mma'ipakat Asüwaai** (alijunaiki: *Provincia de Azuay*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Atalejaa

**Atalejaa** (alijunaiki: *toque de kaasha*) Shia tü ataletaaka kaasha. E'ikünüshii na jintüichenka sünain atalejaa tepichiiwa’a, nutuma  wane wayuu a'alaülaa, ekirajünüshi sünain napainjatüin tü shierakalü kasha.

Chii atalejüikai kaasha nia wane wayuu toolo, eesü atalejüne kaasha saa'ujee wane lapü, müsia suju'itapa wane majayülü süchikü süttaa  , saa'u wane mi'iraa aapitsü süntia juya, otta müsia sülatiria wane kasachikü.   . Eesa'a tü kaashaka  akumajünüsü süka süsa seiwa ootojushi je piamasü uraichi süpüla tü shierakalü.    

Tu atalejaa waanet kaasat kojutsü'main waamuin kaaja'müin  shia sounakü  wanee outkajawaa.     
## Sukua'ipa atalejaa

Suumainpa'a wayuu eeshi wane atijüshi ma'in süpüla tü atalejaaka. Eesü nüma'ana supüshua'a shipijanaka atalejaa, e'raajünüshii sutuma wayuuirua. Tü shipijanaka akoyotirushi sümaa sukua'ipa suichikana tü mürütkalüirua maka: Suichikana ama, nüwatira samulu, sukua wawaachi otta taitaitachira. Kojuyasü tü sukua'ipakalü atalejaa, eesü kakuain, motsoluin, emetuluin. Atijaka chi atalejüikai. Eesa´a sümaima wane kuenta natuma na atuushinuukali, eejachi wanee wayuu atalejüi, Seeperiia nülia, antüshi nünainmüin chi müshalekai süpüla nütalejüinchi sünain wane mi'iraa.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Atkawaa Woyakaajatü

**Atkawaa Woyakaajatü** (alijunaiki: *Batalla de Boyacá*) shiia atkawaaka shimüinsuka so'ü sukettajie siia sajalajie anaain tü Outkajapüle Ajutajie'ka tü Jeketka Kuranadaa (Campaña Libertadora de Nueva Granada) siia tü atkawaaka Kajutkaa so'ü tü anaaka soou Ameerika Uuchimüin tü makaa ainjunusu sutuma tü alijuna sumaiwa.

Tü Atkawaaka ainjunusu chaa kai 7 (Akaratshi) akostoulü so'ü juyaa 1819, saatoü tü suwatale wuin Teatinos, saatoü mma Tunja. Tü atkawaaka ajalajasu suchukuwaje 77 (Akaratshi Shiiki sumaa Akaratshi) kai suchukuwaje ainjunuin tü Outkajapüle chejee Wenesueela nutuma chií ajutalakai mma Simoon Woliwaa, atkashikai sumaa tü alijunayuko kamanakaa sumaiwa tü mmakat Wenesueela chejee Epaainya .

Akotchajülee sünülia:Achikii Kolomwia
Atkawaa soo'opüna Lamuunaka Marakaaya

Tü **Atkawa Wuinpüleka soou Wuinka Marakaaya** (alijunaiki: *Batalla Naval del Lago de Maracaibo*) jia wanee atkawa shirokosu wuin, alaatusu sunain kai 24 Juulio sunain juyaa 1823, chaamüin soou Wuinka Marakaaya ein tü mma'ipakat Suuria, Wenesueela. 

Tü makaa sunainmüinsü ajutala sukuwaitpaa Wenesueela suliia sutchen Epaainya, sutuma amülolüin tü Rialaa Ejetsitaa Epaainyajewai sajapülü tü Ejetsitaa Wuinkana sunain Mioü Kolomwia
## Jetsüirü atkawa sumaiwa
So'ü kai 25 Maayo sunain juyaa 1823, e'epünasu wanee atkawa sunain wuin chaa Shi'ichimüin Parümaa (*Punta Palma*) chaamüin Sotpaa Orientala sunain Wuinka Marakaaya, natuma chii Jusee Padiyaa numaa epaainyajewai Juransiiku Salaas Echewaeriia. Apünuin kai suchikeje ees waneeyan atkawa chaamüin Puetta Altaküraasi siia Kapitan Chiiko, jünain makaa akanajusu tü repü'pülikanat alijuna siia emerojosü tü Jatü'ka Waireñaa (alijunaiki: *Flechera Guaireña*) sutuma müin sukuwaitpaa tü epaainyajewai ounusu chaamüin Kurasaoo, yaleje ounusu suchukuwaya chaa 4 Juulio suchikeje anatiraa sa'anüain.
Tü Repü'pülikanat suchikeje atkawa apünuintua sumaa tü epaainyajewai, ashawalasü sunain tü Puetta Mopooro, yalaasü jimatüin kajamüin nojotsu atkawa.

Aliu'kaa sunain kai 23 Juulio tü epaainyajewai ounusu chaamüin Sotpaa Orientala sunain Wuinka Marakaaya peje'püna jünain kapitan Chiiko, yalaa atapajusu ein atkawaka.
### Sutchen Atkasuka
Sunain atkawaaka ees tü repü'pülikanat numaa chii palajachikai Almiraante Jusee Pürutensio Padiyaa (*Jose Prudencio Padilla*); alüwatakai sunain anuwajatü mariina siia kamanakat sutchen mma'ipakat Suuria siia sumaa tü epaainyajewai niia chii kapitan Anjerü Lowortee siia Nawaroo (*Ángel Laborde y Navarro*) Kumantante so'ü Puetta Kaweyo siia piatuwakai kamanakat tü ejetsitaa sunain sotpaa wuin.

Tü Anuwaka werkantines (*Bergantines*) sumanaaka tü patüriota shiia: Independiente, Matte, Fama, Confianza, siia Mioü Woliwaa; tü werkantin kooleta: Spattana, Independencia, Manüeraa, Chiitii, Emperatoora, Awentiina, Peacok, Antoniia manüeraa siia Kalairaa. Anuwaka sumanaaka tü epaainyajewai shiia: Werkantin San Katchon, tü werkantin-kooleta; Esperanza siia riego, tü jatü'püle Atürevida siia marakaayawa siia maima s'anuain tü epaainyajewai.
## Atkawakaa
Watta'pia sunain kai 24 so'ü kashii Juulio chii alüwatakai jünain tü ejetsitaaka epaainyajewai, eenajanusu anainmüin tü anüwaka Werkatin Intepentientee, ein chii Almirantee Padiya jünain apa'a tü sujalajie nü'nüiki supüla atkawaa, nuwanajüin kassa, nojotsu ket'tain sukaa mushii; sunain 10:00 alatushi niakai soou anüwaka supüla erajaa sukaa no'uu, supüshuwale tü ejetsitaaka 

Sajalajapa tü makaa, ees maima anuwa sainjüin tü epaainyajewai asolojonaka sutuma tü patüriota wenesueelajewai. Tü atkawaka ajalajasu sa'atoü tü Kastiyo San Katchon
Akotchajülee sünülia:Achikii Wenesueela
Atpajawaa

**Atpajawaa** (alijunaiki: *recolectar*) Wainma shikakalü wayuu sümaiwa yaa sulu'u woumain, tü kanüliakalü atpajawaain sütüma wayuu laülayuu. Wainma tü wunu'u ekünakalü achon, atpajünakalü sümaiwa, makatka: yosu, paruluwa, jasa, atuunolu, jamüche'e, shoo'o, aipia, wayamüi, ka'liiyuu, kajü, paleunsa, jupeechi, aliita, kousholu, jumu'u, koujiirü, ji'irawaai, jontoroyooi, mokochira, jaipai, yo'ule, waira, kane'wa, mashula, jaishi, otta waneeirua nnojotkalü we'raajüin. Yaapüna yaayaa shia we'raajaka kayuusü; ekünüsü shia je asünüsü shia.

Yosu; ekünüsü tü süchonkalü, jemetsü ma'i, püsiasü je jashü'üchansü, eesü eekai ishon, eesü wane müsü kasuukai saa'in, simoyo münüsü. Jamüche'e; jayajaya sünülia süchon, ekünüsü je asünüsü. 

Aliita; ekünüsü tü sü'ükalü, o'lojünüsü je e'itujunusü, eesü süpüla shikünün ma'aya ne'e, otta eesü süpüla shiyüüjaanüin, sawasü. Ka'liiyuu; ekünüsü sünain iyain je ja'yuuin. Mokochira; asünüsü je ekünüsü tü süchonkalü, sünain iyain je sünain ja'yuuin. Aipia; a'lakajünüsü tü süchonkalü je achinnasü süpüla ekunaa. 

Jaipai; ekünüsü je asünüsü tü süchonkalü, kachonsü juyapo'ulu, sonnaa luwopü. 

## Atpajawaa münüsü wane'eya makatka:
Olojoo atpanaa, irama, woosole'echi, wawaachi, iru'ui, mo'uwa; atpajaa mapa, ko'ooi, ma'leeya. Wainma tü ekünapü'ukalü paalainka. Je maa'ulu yaa nnojojüitpa ekünüin, shia eküneeka shiküin alijuna.

Müsüle'e tü kanüliakalü atpajawaa münüin.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Atpanaa

**Atpanaa** (alijunaiki: *Conejo, liebre*) Nia wanee mürüt süpüshi tü *Leporidae*, kepiashi mmalu'u, sulu'u maka eere atpanaapüle, kalu'uko aipirua sünainmüin po'oloo atpanaa sulu'u tü nepiakat eere  jiet  otta müsia  toolo; chi alu'watakai so'u supüshika atpanaa nia chi toolokai, akajamüin, nia kachonka sümaa watta saalii atpanaa jieyuu

Chi atpanaakai nia wanee mürüt ajuittapüshi aipaawai müsia wattapia, eküshii sawai sünainmüin wattapia, müsia kale'oüpüna yalashi sulu'u nipia mmalu'u. Wane atpaanaa nojoishi kepishanain, müsüka sa'in  wanee shi'rachon, sünain aapanüin natuma naa alojushikana atpanaa; waneeyan sunuikipüle shia shejuu müsia epettünüle sutoutta.

Ne'erapa wane alojüi, chi atpanaakai jimatüshi süpüla nojolüin ne'erüin nia. ka'inshi süpüla nnojolüin nia ataünüin. Tü makaa maima atpanaa ouktaka sulu'u karateraa; sushejain tü mmaka sukaa susaaka achirüjekaa esü süpüla sainjain maimatüwale sutuma jashichijale shia, sünain achajaa atpanaa jiet, jashichi so'u jiet nümaaka. Sunain akuwa'ipa Europeaa, tü atpaanaka erajunüsü, müin kawatirain shia so'u sukua, müsia cha Mma Mulo'usu Ameerikajatü eraajünüsü ma'in, atijashanain nia müinka na'in chi atpanaakai Bugs Bunny

Shia sa'a  sukuwa'ipa Wayuu  ayatemasü sa'in tü atpanaaka  sünain sa'alain (alijunaiki: *Wayuu mentiroso*), Wayuu eere tülüin sa'u aküjaa sa'alain... Chi atpanaakai muju'lashi, tütshii, sütuma müin nia tü Wayuukalü münushi nümüin jurakusa.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Atsüinjirawaa

**Atsüinjirawaaka** (alijunaiki: *Lucha libre wayuu*) tü atsüinjirawaakat aainjünüsü jüpa'a wane mma lakayaasü, müsü ja'in tü piyoui eere ayonnajünüin tü yonnakat, piamainjana naa atsüinjiraakana, jintüin otta jima'ai eekai katsünin, waneeshiainchi chi ojuttiinnakai mmolu'u.

Jüpüla tüü eejeesü nütuna, nüsa'a otta anain jukuaippa tü si'irakat, otta tü wusikat. Eesü wane jukuaippa eesü jüpüla nuyu'luin chi ni'ipolokai  julu'ujee tü piyouikat. Tü atsüinjirawaakat a'innüsü jutuma tepichi otta jima'alii jüpula ee'iyataa natsüin, ne'erüinjatü naa laülayuukana jaralin katsünin ma'i, kojutuka ma'i naya jünainjee kattsünin nia, nujuttirüin chi ni'ipolokai.

Tü atsüinjirawaaka jimi'ira wayuu jümaiwa, eetüjülia a'innüin napünala na eejanakana palajanale'eya, pülaiwa'a tü mmapa'akat eesü shia emi'ijünüin miiruku sünain asi'ira tü mürütkalüirua.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Atunkule

Tü **Atunkule** (alijunaiki: *Dormitorio*) shia eere nutunkuin wane wayuu sulu'u wane miichi süpüla eemerawaa aipa'awai. Tü atunkuleeka wainma sukua'ipa, eesü atunkulee eekai akumajuushi süka pootshi, waneeirua süka yotojolo. Eeshi wayuu eekai atunkuin shiuupüna luma.

## Atunkulee sümüin wayuu

Mainma sukua'ipa atunkuleepalaka, eesü atunkule eekai jutatuin otta eekai anooipain, eeshi eekai atunkuin pasanain sünain wüin müinka saa'in naa paroujaka.

Naa wayuukana atamaashi eeiwa aika, naa jieyuukana apolojushii kepein maali, sünainjee tia aikalaashi naya sünain yoota süchiki tü nalapüinka sa'wai. Mapan, atamaa müsia naa tepichikana jee naa waneeirua sulu'ujee tü miichika eere naya atunkuin kottuin.

Eere natunkaain naa wayuukana, wawatuuisu, eesü wunu'u süsa'a miichika eere anain süpüla e'itaanüin jiiko shejet noula. Yala paülü'ü sulu'u nepia naa wayuukana, kakatüshii eere natunkuin naa tepichikana, naa jima'alii jee majatnuu otta naa laülaayuukana, nnojoishi naya pejeewain. Chi toolokoi nütamaaiwa'a nojotuin nu'ula suulia nemi'ijaain tepichi sulu'u, müleka nu'ulaale jamatüin, joojeechi nia süpüla tepichi jee wayuu naatajatü.

Naa wayuukana kepiaka wuna'apü jee noumainpa'a, eisalaashi nikerotaiwa'a chi ka'ikai suulia nikajüin mei otta sutuma nnojoluin luusa. Akatsa'a eesia wayuu eekai aashajaain aipa'awai sümaa nüchonyuu, jee yootushi süchikuu sukua'ipa wayuu sümaiwajatü.

Eere natunkuin naa wayuukana, acheküsü wawatüin, suulia alin tü tutshika namüin. Jutatuinjatü süpüla keraain napüshua'a sulu'u miichika. Anainjatü süsa'a tü miichika süpüla nejet noula. Chi toolo mülo'ushikai atunkushii sa'ato'u tü miicho'u sükajee niain chi atamaakai palajana eiwa'a aika, aka jamüin, atamaashi sünain aliichajaa jee sünain ojotojoo pa'a, annerü otta kaa'ula shialen.

## Maima sünaa sü'i lumaapü
Sulu'u tü atunkülee jutatüin shipialu wayuu mainma sunaa sü'i jamatüin. Tia süikalüirua waneejatuwaisu namüin naa wayuu atukaka sulu'u wanee miichi. Tü nu'ulaka chi toolokoi, wane oula mülo'u. Su'ula tü nuwayuuseka wane motsosu, jee noula naa tepichikana, süi jouuchenyuu. Tü süikalüirua aamajaanüsü eeiwa'a chi ka'ikai, süpüla anainjatüin shiji'itaaya natuma.

## Soomüin sukua'ipa
**Tü atunkuleeka (**eemeraayaa sutuma wayuu) shia eere tü miichikalü-piichii sünülia epiapa'a eere nutukuin wane wayuu sümaa nüpüshi, sümaa nuchonyuu, nierüin, nüpushi; pütchii si'ipajeejatü tü eemerawaa münakalü sümaiwa ma'aka sa'in wanee luma, shia tü eere sünajaanüin tü süikalü tü nüpülajanaka wayuu sünain atunkaa eere nu'ulaküin nu'ulapuin wanee wayuu sünain atunkaa.    

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Atüjia

La **física** (del latín *physica*, y este del griego antiguo *τὰ φυσικά*, neutro plural de *φυσικός*, "naturaleza") es la ciencia natural que estudia las propiedades y el comportamiento de la energía y la materia, así como también cualquier cambio en ella que no altere la naturaleza de la misma, el tiempo y el espacio y las interacciones de estos cuatro conceptos entre sí.
Ayaa

Tü **Ayaa** (alijunaiki: *relámpago*) shiia suchuwala tü juyaa juyaapüle so'ü mma, tü makaa akumüjusu chaa ipünaje soou sirumaka sutuma sütchin juyaa. 

Nojotsu atijanüin jamüin sukumujaiwa tü shiyaa juyaa, eesü akuwaitpaa so'ü, kaa nojotsu shiian shimüinsuka kajamüin tü makaa nojotsu atijanüin sutuma Wayuu.
Ayaakuwaapalajana

Ayaakuwaapalajana (alijunaiki: *Álbum Fotográfico*) Shiia wanee katpeeta (Ees ayatüin wanee Karalo'uta) ein anajanüin ayaakuwa supüla erajaana ma'apaan.

Akumujushi sukaa maima karalo'uta ein ayujunüin ayaakuwa siia eitanaa sulü, tü sukuwaitpaa karalo'utaka awanajasu sunain alatüin juyaa. Chaa sumaiwa tü karalo'uta shiia nee katton ee cheein, eitanusu sulü sumaa shii'itaya supüla suchecherain sulü tü ayaakuwaapalajana. Sulüpa shiia eitanusu wanee karalo'uta seraa supüla anaainjatü ayaakuwa so'ü maima juyaa, shirüin ee eraajein siia eke ein.
Ayaawajai ayaatia wayuunülia

**Ayaawajiaa ayaatia wayuunülia** (Alijunaiki: *PIN*) es el número usado por los teléfonos celulares BlackBerry para identificarse en la red de mensajes BlackBerry Messenger.
Aüliijana

**Aüliijana** (alijunaiki: *collar*) jüpushuaya tü aüliijanakalü juma'anakalü wayuu jükorolo wayuu anajananüsü julu'u pachiisha wainma ji'ipa'apa tü aüliijanakalü eesü tü kanuliakalü sattapierü, manaliaa, tu'uma, kasushii, jüpüshuaya tü kakuunakalü aüliijana münüsü jütüma wayuu

Tü koroloo ojü'üteriakaü wane akuaipaa ekale miyo'ouin mma'aka jain kasachiki, pa'ünaa,asiiru, keewani, 

müinka eere jülatuin makalaka tia yaasü aapünuin tü aüliijanakalü, jüjütaayasü wane Putchi mi0'u julia jülatüin wane aküaipa ekale mojuin julia ein wane kasachiki.
Tü aüliijanakalü esü jüpüla jüma'anain jieyuu otta tooloyuu
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
COVID 19

**COVID 19** jia wane wanülüü jeketü eekalü müinma yaa süpa'alu mmakalü. Jialaa tü anajirawaaka julu'u wounmain, müsia julu'u wakuwa'ipa maa aka tü aluwatawaa jülu'u wounmainkaa, eesü jüpüla Sotüin waa'in tü Wakua'ipakat paala.
Jumayale tü eiyajaapülekaa, müsia  tü apansajiawaka o'tta tü anaatakat jukua'ipa ounmain.
Jüpüshua'a tü jia tü aainjanüinka jüpüla alatuin tü wanülu'ukaa.
Pütchii tü jülujat wane kalaro'uta nejettüin wane wayuu a'yataai jünain tü ouyantaa akua'ipa amünaka.

Tü wanulu'uka jüpüla nnojolüin eein julu'u wounmain aa'inraneesu tu o'lojooka ajapü wattaluinjana nnojolü asirawain.

Süchikuwa ayulee COVID_19 akumajasü so'u yü juya 2019 wanee wanülü o'utasiiru watta salii alijuna jee wayuu outaka sütuma etnajünüsü süka aleyajawa kashunuisüsü apüsü oushuwa, a'iwa ekii, mariaawa a'iwa eipuse, jemiai, nojolaa a'in, mekunjewa,  mapüsaa, matsesü sa'in wayuu sütuma metutsu nümüin chi'ira ala'ula jee ekai ayuliin kakaliashi paleestüin.

Wanee wanülü jashiichi kalaatarat. Yakatawasü wayuu suliia suttajuin keicherajushi olojonüsü ajapü pejewa. Nojotsu alaapalain apüshii sutuma 

## Tü shipika

Watta saalii kasa anakat sümüin süpana wunuli'a 

Alakajünüsü wunuli'a shiipi 

Samuttapai, Püse'esü, Süpana liimuna, eukaliipta, alakajünüsü wayuu süma süpüla shiyuluintuin tüü oushuwaka nüleerujee. 

## Achikii a'apanüsu anooipa'ajana
* Pandemia y Comunidades indígenas
Atülaantika (Kolomwia)

Tü **Mma'ipakat Atülaantika** (Alijunaiki: *Departamento Atlántico*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Aweerü Jiakomeeta Fuminaya

**Aweerü Jiakomeeta Fuminaya** (alijunauki: *Abel José Giacometto Fominaya*) niia chii alüwatakai soou sa'atkaattein chaa mma Süchipküjatü soou mmakat Wajiira, chii sa'atkaattein eikalashi sunain makaa chaa kai 2 eneeroulü so'ü juyaa 2012.

## Nuchikimajatü

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Castilletes

**Castilletes** (alijunaiki: *Castilletes*) es un lugar ubicado en la Alta Guajira, que sirve como primer punto para demarcar la frontera entre Colombia y Venezuela. Su ubicación es estratégica para Venezuela ya que este es uno de los puntos sobre los cuales se basan ambos países para la delimitación de aguas marinas y submarinas en el golfo de Venezuela.

Su punto como límite fronterizo quedó establecido con la firma del Acta de Castilletes el 29 de abril de 1900. Sin embargo, en 1891 sehabía establecido que el hito Nº1 sería el conocido como *Mogotes de los Frailes*, pero los delegados de la comisión mixta de demarcación no encontraron ese punto, decidiendo establecerlo en la *Meseta de Castilletes*. Para 2001 se intentó ante el Tribunal Supremo de Justicia de Venezuela decidir la nulidad del Acta de Castilletes, pero el tribunal decidió que carecía de jurisdicción para decidir sobre el hecho.

Se localiza en el Municipio Guajira del estado Zulia; el acceso al área sólo se realiza con vehículos rústicos, embarcaciones o avionetas, ya que no existen rutas terrestres comerciales hacia la zona, si bien a finales de 2007, la carretera Los Filúos-Cojoro-Castilletes fue parcialmente rehabilitada.

## Shi'ipajee sukua'ipa


## Ver además
*Sugolfoin Wenesueela

Akotchajülee sünülia:Suuria
Chajaruuta

**Chajaruuta** (alijunaiki: *Machete*) shia wanee rüiit joüchon, sumaanaka Wayuu süpüla ayataa saa'u mojuui. 
Saja'apüin Chajaruuta shiia 60 cm otta müsia kasasü wanee sa'ataka. Tü Chajaruuta supülasu achoota mojuui, ashotta suwariashe sukaraa, anaata kassa siia waraitta saakapüna mojuui.

Wanepiia tü makaa kasasü sutuma Wayuu kajamüin cho'ujasu süpüla ainjaa kassa shiiale achajaa siiki, erajaa wunu'u, achajaa wariia siia eeke ein sutuma Wayuu, tü chajaruutaka akasajanusu sujuitapaa wayuu süka wanee ipa anaka süpüla akasaja rüiit otta müsia chajaruuta. 

Sumüin Wayuu tü chajarutaka cho'ujasu kajamüin ayatajie müin saa'in tü polükoo supüla asukaa siiki otta müsia tapüla supüla aainja wanketa.
Cheeke

**Cheeke** (alijunaiki: *Cheque*) Shiia wanee karalo'uta kanüliasü neerü'majatü, aküjunüka sutuma wanee wayuu/alijuna supüla awalaja wanee kassa juyalaa, tü makaa ashajunusu supüla ayulaa neerü sulüje kuwenta anajunaka sulü wankoo. Chii kamanakai kuwenta nushajüin tü karalo'uta cheeke supüla niü'lüin neerü sulüje wankoo; siia eesü supüla nuwalajain wanee juyalaa sumüin waneeyan

Tü cheekeka shiia wanee karalo'uta kajutka supüla ainja türansaksion sulü wanee wankoo, apünusu sumüin kamüinjachikai nutuma chii ashajaakai tü cheekeka sumaa nüiki sumüin wankoo supüla niü'lüin neerü sulüje
Chiipü

**Chiipü** (alijunaiki: *circuito integrado*, *chip*, *microchip*)

Tü Chiipü Nia Wanee Jouchon Mutsiashi Sünain Jouchoin , Eshii Sünain Supushua Tü Kaachuwera Komputatoora (Computadora ) Sümakala Alijuna , Nía Chii Aanajakai (Información)Tü Cheijakalü Nümuin Chi Wayuu Je Alijuna. 
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Chimporaasü (Ekuwatoorü)

Tü **Mma'ipakat Chimporaasü ** (alijunaiki: *Provincia de Chimborazo*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Choote

Tü **Choote** (alijunaiki: *achote*, *onoto*, *bija*) es un árbol de las regiones tropicales de América, cultivado específicamente en Colombia, México, Venezuela, Ecuador y Andes de Perú desde la época precolombina. De su fruto se obtiene la especia llamada del mismo modo, empleada en la gastronomía latinoamericana. La palabra *Choote* proviene del náhuatl *achiotl*, mientras que el nombre *bija* era el nombre dado al tinte rojo oscuro tinto obtenido de esta planta que le dan las comunidades indígenas Pijaos de Colombia.

Es un arbusto de 2-4 m hasta 6 m de altura. Su fruto es una cápsula roja, de 2 a 6 cm de largo, con pelos gruesos espinosos, de color verde oscuro a morado (según variedades) que al madurar pasa a marrón rojizo oscuro. En cada fruta hay de unas 10 a 50 semillas.

## Usos
de sus semillas se obtiene un colorante rojizo amarillento, que es usado en las comidas, como por ejemplo para colorear el queso Cheddar, para colorear la margarina, la mantequilla, el arroz y muchas recetas de Latinoamérica y el Caribe, tanto como colorante como saborizante. En la hallaca, plato típico venezolano de la navidad, constituye un ingrediente imprescindible. 

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Deltaa Amakuura

Tü **Mma'ipakat Deltaa Amakuura** (Alijunaiki: *Estado Delta Amacuro*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wenesueela