open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anakaa süpüla aainjünaa süchikuwa'a

El reciclaje es el proceso que consiste en recolectar y transformar los ,  materiales de desecho en nuevas materias o productos para su reutilización. 

1:shia tü anakalu süpula kasä anas.

Makasain tü jouka maulü soupuna tu makat nojousu wajutuin jatuin  tü sutaka wekuinkat wakotchirainjatu süpula waluwatainjatu süpula kasa anasu 

Este proceso consta de diferentes pasos como la recolección de materiales de desecho o basura, su clasificación (vidrio, plástico, aluminio, papel, madera, desechos biodegradables, etc.), su procesamiento y transformación en nuevas materias primas o productos que tendrán un nuevo ciclo de vida útil y, que posiblemente, se podrán volver a reciclar. 

Una vez identificados los materiales reciclables podemos transmitir a las comunidades e integrantes el buen uso de estos y los perjuicios a nuestro medio ambiente

2: Saupuna tü makat nojousu wajutajatuin, wakotchirainjatu tü werakat süpula anaijatuin tü woumainkat weruin jatuin sulü anaimain.wakot chiraijatu tü marrajakat, karraloutakat ,tolekakat, wotshokat, tü unünkalii..
Sedimentación de la tierra en el territorio wayuu

Sukua'ipa tü mmapa'akat saa'u wuinkalu, sünain sümelolüin tü mmakat supunapünaa; süchikejee se'emeraapa mmakat shiinalu'u, eesü süpüla waapain wüin wulesü. Shiasa'a sünüliakalü süka alijunaiki shia "Sedimentación" amünkat . Shia saa'a shi'itapa juyakat eerulaasü tü mmakalü sutuma tü wuinkat, awajaasü otta jo a'walakajasü; ajuittusu jo tü luwopukalü süpüleeru.https://es.wikipedia.org/wiki/Sedimentaci%C3%B3n 

### Sheerulaapa mmakalü:
Sulu'u tü mmapa'akat Wajiira eesü süpüla wantüin anain waima sukuwaipa tü mmakat; esü mma jawa'awasü, mma eke che'echein, mma jero'otuin. Shia saa'a shi'itapa juyakat tü wiinka emerraru surupuna tü mmakat, suwalakajain supushuwa po'oche mapain. Akumajasu wane wulopuko suchikejee alataa wuinka sünain. Eeka tü mmakat sa'ataluu, ounusu süma tü sütchin tü juyakat, amiojasu tü mmapa'akat sünainjee tü sütchin tü wuinkaa.
Miyaasü wajiirapünaa

**Miyaasü wajiirapünaa** (alijunaiki: S*ed en la Guajira*) Sümaiwa wanejaat sukuwa'ipa tü mapakat a'wanajaasü mau’lía sulu'u  wajiiraa, jaisü suturula tü kaikat, katsinsü tu joutaikat, juya joutaimasü.  

Suka alatüin tü, aaisü shi'iree tü wuinkat, soo'opünaa tü mapakat wajiira, alatusü miasü, alatitshi a'yatawaa sünain achajawaa tü wuinkalü.   

Wane jieet wayuu  sunain ajaitaa  wuiin miirukujee,  süsajüin watteje sulu'u je tü sünajaayaka tü wuinkat, eesü  namaa na shüchoinkana, esü nounai na tepichikana namüinwa sünain  asajaa tü wuinkat, eesü nasaajüin shia sünain süwalala tü kaikat. 

süi'tapa tü juyakat na wayuukana nalajuin tu wuinakat sulu tu anajiakat wuin, otaia sulü tu mukulakat, süpüla na'lakajaaya, süpüla nasüin, süpüla wainma kasa choujakalü namuin. 

Maka aliin saa'in  tü miasükat otta müsia nnojoluin uleein shia, mujusü nakuwa'ipa na wayuu sünainjee tia , suka yarütüin shia, antusü ayuulii sümaajiraa, otta müsia na tepichikana ayuuishi pejeewa sütüma maulia. Shia saa'a tü shüchi'irakalü mmapa'akat, mülo'u mülo'u müsü waneepia; müsü mepikai saa'in. Soo'opünaa woumain Wajiira. Chi ka'ikat Ja'ishaanashi ma'i waneepia, otta jo chi joutaikai.   

Tü makalü yaa antitsü müliaa, antitsü miyaasü. Tü makaralu'u shia wane kasachiki e'irataka sukuwa'ipa Wayuu.    

Soo'opünaa sükalia juya, na wayuukana aainjüshii wane Yanama shi'iree tü wuinkalü, Süka tanke, watte, süpüla wuin asünüinjatünüin, müsia süpüla a'yatawaa miichipa'a.     

Maa'ulia na alu'wataashiikana süpa'a mmapa'akat kolompia, akaalijashin naya süpüla jiattainjatüin tü miasükat, neirakain sukuwa'ipa tü makaralu'u. Eesü cha Wajiira wanee "corporación" sümakalü alijuna süpüla wüin wulesü (COWA) sukumala wayuu, https://web.archive.org/web/20240831235239/https://cronicadelquindio.com/noticias/colombia/la-guajira-en-crisis-sequia-y-escasez-de-agua-ponen-en-peligro-a-la-etnia-wayuu        

Actualmente el gobierno realiza intervenciones con el fin de mitigar la problemática de la falta de agua, en la Guajira se encuentra una corporación de agua potable (COWA) sin ánimo de lucro, creada por el pueblo wayuu, dicha corporación beneficia alrededor de 2.000 familias wayuu en todo el territorio Guajiro.
Wasuura süpa'apünaa woumain

**Wasuura süpa'apünaa woumain** (alijunaiki: *basura en los territorios*) So'opuna tuu mmapakaa moulia wattashanta main sa'alin tuu wasuurakaa, otta mujusu sumuin tu mmapaaka, wamuin wayaa wayuukana, tuu wuitusukalü otta na murrutkana. Juyaawai ojuirasu ma'aka sain 7.000 otta 10.000 miyon wasuura sau tuu mmapaaka.

Wajiira shia wanne mmaa anachonsumain, sumojulakanee shia tuu wattashantain main  tuu yarutsuka otta tu wasuurakaa, shiaase makaa wattain main sa'alin ayulee so'opuna wajiira. Tuu piamasukalü mmapaa suluu wajiira sunain waimain main wasuura suluu shia Maikou sumaa Ichitki, tuu alatusuu sütuma tuu wayuukaluiruwa nojotkalu kajutuin sain tu mmapaaka.

Tuu wasuuraka ma'aka sain tu wottsokoo shia waimaakain so'opuna tuu piamasukalü mmaa, jamusujaa chaa Ichitki waima main wasuura so'opuna tuu supunakat wayuu otta jamatusuu wüin yaruttusü, ke'ejuu musiia shia, mujukaa shia sumuin tu joutaikalü wasanalakalü, chaa suluu tuu mmakalü Maikou musiaka sain Ichitki, shiaaka mujuin tuu sumuin mmakalü, eraajunususee wajiira sunain waimain wasuura suluu sutuma tuu, naa wayuukana nojotsu neraajuin tuu kajutaaka.

Nojotsunee shian Ichitki summa Maikou wottuin wasura, so'opuna tuu mmakalü watta sa'alin mmapaa wattapuna ma'aka sain tuu mma Afrika nnaka, shiale wanne mmaa joutsu wasuura suluu.

## ¿Kasaa anaka sumuin süshawaleeria?
Supulaa akaalinjaa tuu mmapaaka suulia amuloin shiaa esuu supulaa wainruin kasaa anasu ma'aka sain tu ashanuinjatukalü achiku ya'ayaa.

**Eisalajaa sutsuin luusa:**
Eisalajaa tu sutsuinkalü luusa anasu sumuin mmapakaa, amotsoloosu tu mujusükalü joutai namuin naa wayuukana otta mmapaaka.

**Apunajaa wunnuu mi'ichipaa**
Anasuu sumuin tuu mmapakaa apunaja wunnuu suka jamuin anasuu sumuin tu joutai wasanalakalü.
Tü alataka namüin naa wayuukana sünainjee su'wanajaain mmapa'akalü

**Tü alataka namüin naa wayuukana sünainjee su'wanajaain mmapa'akalü** (alijunaiki: *las consecuencias del cambio climático sobre la población wayuu*) Sutuma su'wanajaain mouliaa tü mmapa'akalü süchiirua jo mayaawasein tü juyaka, kapüleejaasü joolu'u tü akuwa'ipaaka otta müsia kasa supushuwa'a namüin na wayuukana.

Shiasa'a sümaiwa, na wayuukana ekapü'üshi sünainjee tü na'atiaka makatka tü maikika, kalapaasü, ai, püla'ana, kineeya, kepeshuuna ow, jo müsia sünainjee shi'irukuu narüleejüinka makatka kaa'ula otta pa'a, sünainjee tü na'yataaka anain, anapü'üshi naya, süka jamüin emirashii naya sutuma tü eekalü nama'ana jo mayaainjee anain naya nnojotpü'üsü cho'ujaain namüin tü ounaaka wattamüin sünain ayanamajaa saa'u neküin.

Sutuma tü miyaasüka otta sutuma nnojoluipain tü juyaka müinka sümaiwa, tü nekapü'üka anainjee na wayuunaka makatka tü na'atiaka nnojoluipa, nnojoluipa ai'nüin sutuma alin tü miyaasüka sükajee malu'in tü laakalüirua, akatsa'a eesia wayuu eekai ayatüin apünajüin otta eekai epijaain namünüin, shiasa'a kapüleeipa jo namüin sutuma elin tü miyaasüka sümüin tü mürütka jo aja'lajaasü juluin tü nekajaaka anainjee, tü napünajüinka aja'lajaasü ne'e juluin sutuma tü ka'ika.

Mayaainjee müin nakuwa'ipa na wayuukana sutuma tü alataka süpa'apünaa mmakalü supushuwa'a, eeipa jo ouktaa otta kasachiki sünainjee, ouktusu tepichi otta wayuu jima'alii je majayütnuu süsirü tü jamüka, tü miyaasüka otta sutuma matsüin naya sutuma nnojoluin anain tü nekaka, jo shi'ipajee tia, tü nakuwa'ipaka amülooijeesü sutuma no'onooin chamüin wattamüin sa'aka alijuna, aja'lajaasü tepichi o'unuin alijunapiapa'amüin süchiirua tü nekirajaaka anain, süchiirua a'yatawaa, neküin, wuin otta kasa eekai nnojoluin nuumainpa'apünaa, shiasa'a sutuma mayaain nakuwa'ipa, eesü wayuu eekai nnojorüleein ale'ejüin wajiiramüin, ki'rashiija naya süma'anamüin alijuna otta mapa nnojotsü nayaawatüin tü nakuwa'ipaka.
## Süka alijunaiki
La transformación que ha tenido la tierra por causa del cambio climático, sin duda ha sido un reto y desafío para la población wayúu.

En años anteriores, las comunidades wayúu vivían del cultivo de maíz, patilla, yuca, plátano, guineo, frijoles etc; y además del cuidado de ovinos y caprinos, por medio de estás actividades ellos permanecían tranquilamente en sus territorios.

A raíz del cambio climático estás actividades se fueron debilitando al punto de desaparecer de las mayorías de las comunidades, son pocas las rancherías que aún hacen estás actividades debido a que la fuerte sequia y la altas temperaturas han arrasado con la vida de sus animales y cultivos.

Esto sin duda a traído consigo fuertes consecuencias como la pérdida de vidas humanas tanto de niños, niñas y adolescentes como también adultos a causa de la desnutrición y sed, pero por su parte también ha afectado la preservación de esta etnia debido a que muchos han salido a la vida occidental, en búsqueda de oportunidades, de alimentos, educación y por su puesto agua potable, salen y  no retornan a sus comunidades,  esto ha debilitado  la preservación de dicha etnia.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Ajujawaa

**Ajawajaa** (alijunaiki: *bostezar*) tü ajawajaawaka apüsü sümüin türaa wayuu eka'i atunkein aa'in. Ajawajaashi wayuu akulajapa na'in. Esü süpüla ajujain ekai chiira o'utuin jamü. tü mürütka ajujasüya müinka sa'in annerü, ka'ula, pülikü.
Retos del pueblo wayuu

## Retos del pueblo wayuu

Süchejalaa Wayuu Suluu Wo'umain Süpüla Watta Ka'i .

Süchejalaa Wayuu Suluu Wo'umain Süpüla Watta Ka'i .

Tü müsü sain wanee lapü süpüla watta ka'i jee weinshiinjatü wajirü jee süluu Mma supula. Einjatüin wapansajüin sukua'ipa tü kasa mojosü wainrakalü sümüin Mma jee tü eekalü suluu , süpüla nnojoin suwanajain tü sukua'ipaka, süpula einjstüin shia mainma ka'i, jee süpüla nnojolüin eein kasashikii müinka , wawai, walatshi, miasü, ayulee , sukutkujain Mma, nnojolüin suchuwanajain samanapa'a,

Suluu wo'umain Wajirü  jee suluu Mma supushuale sheküsü wainmain eekalu sululu , supula ana'ainjatüin shia , müinma yaa jaishi main shi ka'i wamakai , aisü main walatshika , mainma kasaa awanajaka , nnojotsü müin sain sümaiwa , natüjain o'uu naa laulayukana so'u sükalia juyapü  , iiwa, joutaleu , patünainjirawaa, iirualaa, so'ojüin samülü , awanajusü , kaa wainmain kasaa nnojoka wainmain suluu Mma.

Sheküsü wachijirain sünain wachejain wanee ana'ataa sukua'ipa tü Mmakalü süpüla nnojolüinjanüin mulian wayaa wattaka'i , sheküshii yo'otüin waya namüin naa wachonyuu , walüinrüa, wasipünü , napüshualee naa wapüshikana supula wainmainjatüin tü we'i Mma wamakalü.

Sheeküsü weinmalüin wain sünain tü ajaakalü wasuura , sheeküsü weimalüin wain sünain wo'oyonojüin tü Wünüliakalü , sheeküsü weinmalüin wain sünain wo'olojüin jee wo'ottuin sain tü mürülü sheeka wüin püsiasü jee tü paalakalü, jee tü eekalü so'upüna Mmakalü, eere ein luusü sheekusü woyoküjain  wachijirapa, sheeküsü wachejain sukua'ipa tü pülastika sütakalü weküin , wasüin , sheeküsü wainmain Mma .

Nnojolüjanaa waya müin nnojotsü wanainpünain tü kasachiki aalatakalü suluupüna Mmaka supushuale nnojotsu tanainpünain , nnojotta wanainpünasü , inajaa shia werüin sünain tü sukua'ipaka woumain  müinmaaya , shia nnojokta süitein juya , shia aikamain walatshi , shia jaika main ka'ika , shia suntalaa sümaka wanee joutai , shia aika miasü jee aika jamü sümüin wayuu.

Waya wayuunaka sheeküshii kottirain waya süpüla wainmajüin Mma. Sheeküshii weintain wain sünain weitain wain sünain aa'in wapula Mma jee tü eekalü suluu.  Sheeküsü yootüin waya namaa naa tepichi , jimulü, majayutnuü jee naa mioyukana süpüla wainmain Mma weinshi eepünalee waya.
Walatshi

**Walatshi, Tut'shi, Yalujat'shi** (alijunaiki: *calor*)
Mou'pünayaa ai'sümain walat'shi, ka jamüin tuttushima'i chii Ka'i kai süpaapünaa mmapaaka tamüin'reeya. Shiasaa sünain'jee tüü, eeka wayuu, eekai nümüin'yaa; Ai'sü walat'shi, eesü Yalujat'shi...ka jamüin sain nümüin walat'shikat tüü sünain'jeejatü yaluja.

Naküjala naa alau'yuukana: eejatümaa chaya Wuin'pumuin wane majayüt pau'se, jier'kalü tüü malau'leerüinsat sain.... walat'shiaasü waneepia shiire ajui'tawaa...shiasaa tüü wayuu shikat shiyuulajaka shia....¡pujui'tamajata, piraiwa pou'kajatü!. Ajui'tüsü majayüjaa miirukumüin, niipamüin wayuu shimejüin, eeirülejee yalapüna ashai'tajawakat. 

Sülatapa wane kashi, aapuusü majayütka, eenasü, naatüsü sain, atunkeesü sain. 

Süsakünaka wane Out'su sümüin, shi'irajaaka sou, süseyuu Out'suka shiraka, kasain kasirüin shia, sümaka ya; jintut'kat tüü nnojot'sü jamüin, shiakat ipoosü nee, ousütaasü miiruküjee. Chaya saa kepian wane jimai Puloui eküi majayüt'nüü.

¡Jaliaka ne jaya!...jaimaja jamajayüt'sei'rua, wai'ma mou'ruura (jaluja) miiruuku... 

¡Chaale shia!...
Wuin jemetüsü

**Wuin jemetüsü** (alijunaiki: *agua dulce*) shia tu wuin wasaakaa weishi miyasuule wayaa. tuu winka asunushi tü süñaka juya jotta müsia shi'iwira mmaka apotunüsü süpüla shiyulaintüin wuinka. waima sukuaipa esü sulu jemetüin shia jotta musia pala'in.

tüü Wuin palasüka nojotsu asünajuin makaa süsünülee aisü ale'ewa sutuma nümüin chiira ekai nojoluin nirajüin esü süpüla nijain sutuma
Los ciclos del agua, desde el mundo Wayuu por el cambio climático

Anii joo werajüin tü suküaipaa wüinkaa shiajaa joo ayuleerasüü, tüü suküaipakaa maimasü joo süpüla sukumajaaintü tüü (hidrosferakaa). Shiatta tüu wüinkaa maimasü  erejo'o eiin tüü wüinkaa awanajaasü joo maimaputsüü tu sükuaipakaa.

Tüü wü´inkaa wamüin wayuukan kojüttusüü , shiajaa choujasüü süpülaa tüü wakuaipakaa, tüü wattiankaa, tüü walapüinkaa shiiajaa joo katoünüu wayaa sütüma maupuna  tü maapakat mujüipa sutüma tü charüttülu müin shia müliainapa  waya miashu  jotta tü mürutkat mürrütkat nojoluipa  epijain  süüpüla anainjanit wayaa sunanje tü shintiakat  süüpula anainjanit naa tepichikanaa  Sütüma tü kai kat joülitpa ayüli ka jamüin shülanain Main tü sairrakat  wamüin

Shiitapa tü juya'a awu´italasü tü wu´ichi, kachonsü wünü otta awaimalasü mürülü. Atpajüshi wayuu suchon nüpünajuin, cho´ujakal tu wü´inka supaa tu mmapakalü.
Juya joutaimaajatüka

**Juya joutaimaajatüka** (alijunaiki: *lluvias fuertes*) Tü juyakalü joutaimaajatüka shia tü joutaisukat miousukat 

Esü juya jouttaimain  otta mussia Joutaleuluuu

Eshi chi juyakei joutaikuwot alatapunashi nee

Eshi chi juyakei jepirachi nojoishimain metuluin jiattashi

Eshi chi juya jepichikua aleyajashi motsone

Eshi chi juya joutai merakatshi anashi nojoishi mujulain 

Eshi wanne juya antawaishi numa chi jouttai jojotshi pulasu Main sümuin wayuu sujuula ottusu munusu

Otta chi juyakei sumakei joutai wa'ale chi juyakei palitchon nojotsu Main katchin 

Wawai shia tü juyakat joutaimakat miousukat Main aisü jemia sütuma 

Tu juya jemiaimakat watta ayule sütuma
La niña

tüü shiia suwaanajapa tü mmapa'aka esuu suuma tuushi outata mushi saamatushi aipaa mushi kailiwoo
Pararielu'u

**Pararielu'u** (alijunaiki: *Puerto Estrella*) shia tü mapakat yalasuu palaapüna sunain tu mapakat kolompia sunain tu ichitki sattou tu wuinkat otta palaa
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Tutshi

Tü tutshiika shi'a wanee kasa jaisü müinka sa'in ekai süpülajachin ka'i. Müinka sa'in sutuupa Jasai aisü tutshi. Tutshii müsüka sain tü walatshika otta müsia eere oushuwaa sunainje ayuulire wanee wayuu. Joutsü main tü ayuuleekat mo'ulu eere tuttashaanain main na tepiichikanainua sutuma. Mayaasü nasitnüin wunu'u tuttushii alata musia noulia. Mmapaaka juyapü wanaa suma jaiin main kaikai essü tutshi. Eesü tutshi paülüü eere nojolüin shikeruluin joutai. Mo'ulu yaa joutsü main tü walatshika akaa sülüülüin tü juyakat. Suluu kusinapia aisü walatshi namuin na alakajashiikana, tutshishoinasü paülüü. Namuin na wayuukana tü tutshiika nojotsü ponuin nain aka ayataalin naya waneepia sünain awajaa sikii, arüleeja, olojoo musia eekai ein nee napuleerua supula ayatawaa.
Mitologia de las vacas

**SUCHIKI PA'AA** 

Según nuestros ancestros las vacas, venían de nuestros ancestros las vacas, venían del mar.
Avena

shia wane asüshi, anasümain süpüla asha'kijiria tü sei'ta sa'akapünakat süsha' wayuu , anasü süpula süsüin wayuu ekei sukarrain asha' , waima Main tü sa'anasiankat sümuin tü shiiruku süma süttaapaa wayuu. Shia wane attie amalajasü sutüma tü jemiaika , cheijasü muloü wuin sümuin, aisü sümuin tü jososka. Süsüin wayuu ekei aürülein, ka jamui , süsapa mussain ekei emirain , anasü sünuin  wattachon süma sayüna, sümüiwa je süma süchirra paa.
Satélite natural

tü saliste sümakat tü alijunaka , Esü süma sükumajüshin sütüma Alijüna attüjasü süpülerrüwa, etta müsia tü ettüjülika sümaiwa chaaya ipüna , erre jütatuin. Tü satelite sükümalatka Alijüna süpülajattü, alüwataya otta süma antirra putchi, sünainmuin waima wayuu, sülüpüna tü talepanakat , talewisot, süma tü internekat, ayatayapüle süpula tü ekirrajawakat sünainmuin tü kasa' jeketkat woumainpaa, leyattüsü sü'ütpüna tü maapakat .
Petürroli

Petürroli ( Petróleo ) shiia wane müsska sain winchonssü, pe'epe'esü, mutsiasü, seitasü , keperrojolü ,akumalassü sümuiwa, sünaije süchikanain murrulü oüttsü, süma wunulia, otta süma wuitoulii.Erre süchekalain tü petürrolikat, shinalü ipaa, paalaa, süleerushata maa.
Wuin palaasü

**Wuin palaasü** (alijunaiki: *agua salada*) shia tu wuinkat nasuinkalü na wayuu namaiwa  tu namininkat otta sainjia tu ekitkat sakajena shianyane joulin suluu tu woumainpaka suka pejein wayaa suutpa tu palakat shiase suka tu winkatat nasuu supula ainja tu awarrientaka shirra tu sutakalu aipia supula ainjia tu katattoikot palajatkat
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Katto'ui süka wotsa

**Katto'ui süka wotsa** (alijunaiki: *mochilas de bolsas plásticas*) Akotchajumünüsü tu wotsakaliruwa süpüla aainjaa katto'ui yaapünaa ichitki

## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Luusa sünainjee ka'i

lüüsa sünaijee kaii ( Alijunaiki: luz proveniente del sol ). Shia tü lüüsa katchinsü nünainje chi kaikei, antüsü epünajere, sünainje ka jamüin katchinshatasü , saakapünasü tü jou'taika, müsska sain wane corriente, música tia'aya  sütchinka, shia ayawatirraka tü jamüin jatuin tü kaika, maaka shiitüinjatuin, siruttuin jatüin, katchin jatüin tü jou'taika, maitüin jatüin tü mapaaka.
Energía eólica

Shia tü sutchin tü jou'taika, tü energía eólica münakat sütüma Alijuna , shia tü apanaka sünainje tü sütchinka tü jou'taika, anasümain ka jamüin matüjuin salü ajatta, awanajawaisü wanepia, otta süma tü sükümalakat tü kachuwera sükümalakat tü alijunaka ( Aerogeneradores ) tü eitanüsü ere sapanuin jatüin pansain sutchin tü jou
Suturula juya

Shia wane süwarala katchinsü Kata'au, sünainjejatü wane sirrüma antajirasü, tüirüwa shia kanaijejatüka tü korientakat, tü shiaaka juya pejepa main shia tü shipijanaka apünerü motsoo süchiki,müsia tü süpijanaka emetutshaterü.

Tü sütürülaka juya epijasü sünaije tü jaisü sünaijejatüka wane shia juya'a saakapüna tü jou'taika süma leyatüin shia, ere jo' sünatain süpüla kepijanain tuin shia.

Eshaatale  Main tü shiaaka juya je sütürüla, süma nojoluin shimemajüin , tü shia tü juya jososka, tiia' alatüsü maaka  josoi Main tü maapaaka.
El niño

"süleche mma jintüi" ( Fenómeno del niño) tü shia tü alataka süpapüna mapaaka , sünainje  jain Main shinalü tü palaaka, shia tü münaka jaisü, etta müsia wane samatüsü, tü samataka shia tü "süleche mma jintutka" ( fenómeno de la niña), chi "jintüi " katchinshi Main suli tü "jintutka " .

Tü antakat sütüma sülecheka mma tü , shia tü jossoska, jososü alama , aisü jamü sumüin tü mürütka, miasü, sü'ütpüna tü kashi , enero, pewüreero, tü jossoska shikuin mulou mma , uchou püna. 

Sütüma jain Main chi kaikei , antüsü tü jossoska ottsia sünainje tü , je' müsia tü e'perojowa saakapüna tü wunapuika, wuitoülia, sütüma tü amojujasü sukuwaipa tü apünajushika, sünainje tü jaisüka sü'ütpüna kaika je' aipaa samatuika, saali tü kajuttüsü tü ekülüka.

"Süleche mma jintüi" epirajasü mmapaa nütüma, eperojosü mojui , wuitoülia, süma waima kassa mojuwü süpapüna mmaka. sülecheka mma tü kemasübmain , ka jamuin shia ka'sitka süjunnajain tü mmaka soü tü apünajushika , jajaja müsia süpüshua tü apünajünakat, ka jamüin chi "jintui" nia awanajaka süküwaipa tü joütaika, süma waima süküwaipa tü mmaka, esü nütüma , juya joütaimasü, katürülasü, kayaasü, antitshi urakan.

chi "jintüi" alatawaishi sü'ütpüna piama süma akaratshi juya, e mushia nia ein sü'ütpüna mekie'etasalü , müsia wane juya.
Mainyatuuisu

tü mma mainyatuuisu ( Lugares solitarios ) shia ere ein wane kasa nojotsu ein sulü waneya mma, esü wane Ana, nojotsü süpishajana camión , nokotsü kekerain wayuu sulü, esü wayuu ekei kamalain amuin tü mapaaka ere mainyatuuin, akatsa tü wayuu ekei kamalain amuin tü mira ere muloin shiira jayechi nojolerü kamalain sümuin tü mainyatuuisü.

Tü mma mainyatuuisü waima kassa süküjaka, waima kassa alataka sau püna, waima aküjala anachonsü saü.

Esü mma ekei mainyatuuin ekei nojoluin ennajünuin.

Yalaa palaawaipou  esü wane jouchon mma, sotpaa tü palaaka sünulia sa'awa, sümuiwasü, wattalüsü sülia shikera kamion , anachonsü , jaisü nütüma chi kaikei , awatasü tü jou'taika ka jamüin sotpain shia tü palaaka, kamalainre pümuin tü mma manyatuuisü piraja sa'wa.
Wayuuirua

wayuuiruwa , putchika tü , sünainjejat wayuu, chi wayuu je' wayuuuruwa; naya na kepiakana Yalaa sulü tü mma munakalü sütüma alijüna península de la guajira, naa wayuiruwa eirü nakali kepian yala wajira, nojotsü je ponuin nain tü nütchinka chii kaikei.

Wayuirüwakana atüjüshi süpüle nakuwaipa, ayatashi sünain apünaja, epijüshi kaüla, annerü, tü tolayükana akuyamajishi kotisa, tü jieyukana atüjüshi ainja süi, kattoi, ayatalishata.

Esü wayuuiruwa ekei kolompianain, ee müsia wayuu wenesolanain, ka jamüin tü noumainpaaka shiipaa esü kolompia je shiipaa wenesuera.
Eitajaa

Eitajaa ( Alijunaiki : repartir ) waima süküwaipa tü eitajaaka.

* Eitajaa ekülü
* Eitajaa kepein
* Eitajaa oujolü.                                    Süpüla anachoinjatüin wane eitajaa che'kü wanawainjatüin shia, süpüla kamuinjatuin süpüshua tü wayuirukana.
* Wane süpüla eitajulinjachin nia, che'kü : nütüjüin jachin anataa süküwaipa wane kassa, ematüin jachi nenajünapa, kamaneeijachi, atüjuin jachi ayatawa süma waima wayuu.
* Eitajaa Mürülü nümüin nüpüshii wayuu müinka na'in nüchon, nüsipa jee nuwalayu chii wayuukai apütüshii anaa süpüla nüpüshii nitajuin nümülüin süpüla süwashiruin nüchipüna.
Leeyata

leeyata (Alijunaiki : dar vueltas, girar sobre un punto) putchika tü esü süpüla sümünuin muin yaa:

* Leeyatsü tü kaika
* Chi kaikei nüleeyatüin tü mmaka.
* Türa kamairü leyatüin süchirua wane sükara.
* Leyatüsü sülü shiki.
Kalie'e

**Kalie'e** (alijunaiki: *chicharra*) wane wuchiichon jouchon, ke'irai, ayalajüshi shiitepa juya, otra süma jaipamain kaikei, maaka nialajüle Main wuchichonkei chi asotoshi.

Kalie jietka shiitain tü süshukuka sou wunuli iipüna, jouiwa  shia ajutüsü mmalü (durante este proceso se le da el nombre de ninfa ) yalamusia shia sünain muin mekie'etasalü juya  , ere samatuin , yalaaya asüsü wuin ke'irai eküsü tü sünainjanaka tü süralaka tü wuitoülika.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Atiiwajaa

atiiwajaa: (Alijunaiki :Dibujar) shia tü ekirajünakat süpüla wane sütijuin süshatüin sünain wane karalouta shiaku wane kassa, muinka saiin wane wayuu, wuchi, mürüt, Michi.

tü atiiwajaaawaka süpülajatü wane süshajuin sünain eree anain atiiwajaa , ekei muinka wuleshin süpula sukumajünuin tü keirekat sain.

Esü wane süpüla sütiiwaajain saü, karalouta, taapüla, iipa, kulülü, otsia sünain wane computatora.

Wane jintüi maaka nütiiwuljale, niyaluin sünain tü jalüjaka nain, süma tü keirekat nain.
Wuna'apü

**Wuna'apü** (alijunaiki: *Bosque*)
Es un ecosistema natural de terreno oculto poblado de arboles y arbustos, con  diversas  vegetaciones, fauna, animales, hongos,  y microrganismos que presentan una gran parte de la  superficies del planeta tierra. Los bosque en su total tienen diferentes climas, coníferas, templadas y tropicales.

Los bosque o selva ha ayudado a mantener el equilibrio  ecológico y la biodiversidad, permitiendo realizar productos agrícola con el fin de seguir manteniendo la conservación del planeta tierra.

tü wunapüka shia wane maa eree maiman sukuwaipa tü mojuika süma tü mürütka eere kepian süpüla maimaitüin.

Otta musia tü wunapüka maima  sukuaipa eree jaii kaika, eree samatuin, musuja  tü maaka saimajun sukuaipa mojuika musuaja  tü mürütka, supulaa anaitüin sukuaipa suluu tü maaka supula anainjatü apünaja .
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Achepaaka

**Süchepaa wayuu** (alijunaiki: *pintura facial wayuu*) naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee yonna, mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.

Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü.
## Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka
**Paipai**: tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de  ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.
## Tü süshataka achepaaka
Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.

Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.

Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu .
Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia .
Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka.
### Tü süshajaayaka wayuu
***Uliisaka**: tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin.
***Pali'ise (bija roja)**:

## Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka

Ashokonojushi.jpg|Ashokonojushi
Etsia.jpg|Etsia
Apajirasü.jpg|Apaajiraasü
Jokoma.jpg|Jokoma
Jime antirasü.jpg|Jime antiraasü
Maquillaje tradicional Wayuu.jpg|Jieyuu achepajaasü
Achepa.jpg|Süchepa majayut
Achepajawa majayulü.jpg|Majayülü kachepasü
Paipai.jpg|Achepaaka süma paipai


## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Achepaaka
Süsii

**Süsii** (alijunaiki: *Flor*) Süsii wunu'ulia, kasiisü tüü wunuliakat shiitapa juya kasiipa Shia yapajüsü süpüla kachon'waa,kasiisü yosu,jamüchee,mokochira,monko,kousholu,kanewaa, irua,jai'pai,otta müsia ai'pia. 
Talatsü chi wayuu arüleejüin'kai Süka kasiin tüü wunuliakat süpüla shikajaain mürülü  sainküin mmapa'aka eepünale su'uyattünüin sünain ekajawaa.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Juya

Antüshi Juya, sünain alapalawaa sümüin nain'meesü, Mma shii nüchonyuu Juya atalalaa sa'ain nüpanapa, ka nükolojüin wuin saakalia nüyaasü süülia. Naküjala naa wayuu alau'layuukana; süitapa tüü Juyaka yaya Wajiira, Mma nümaa Juya ain'kaashii nachukua'aya, ipoolü müsia suchukua'ya, süpüla jemeyuluinjatüin shia nayaalu naa suchon'yuukanu; wunu'ulia, mürülü eje naa wayuukana tamüinreeya. Shia yaawa tüüsan nümakaa chi wayuu eekai atijaain sou, nukuai'pa, apajakai nükajala nutuushi, kache'kai süpüla ni'rain nülau'la, apakai sünüi'kü nou'shi mataalashi ya; - "Tayakai, nuchon Juya sümaa Mma!".... ¡Chaale shia!.
Kolopoono

**kolopoono** eesü wane'eya sünülia  sütüma wayuu **kapoya** (alijunaiki: ''Algodón de seda)
Tü kolopoono shia wanee wünu jerrulajusü süpanaa  wuitüsü  otta miyouyu tü suchonka,jee tü süsikat anachonsü main tü sünaka ,  jepisia süma kasüsü , shíkuin kaliina,suka süpanakat ayajajanüsü süsapain wayuu ekai ayulin.

Tü süchonka ja'apü ayatüsü sain paata. 

Apünalasü Michigan je aaaka mojui. 
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kapüchira

**Kapüchira** (alijunaiki: ?) kapuchira wanee wunulia anaasumain chemeyouse / semiouse supula emerawa / emerawaa sutuma wayuu .

Anasu supula soojuin te pichi pula su, supula oushuwa .

Kapüchira  eesü suluu woumain Wajirü, piama sukua”ipa  süpana , eesü sünain mioun süpana sünain pasanuain shia, ottamusia eesü sünain jouchoin jeee laütain shia.

Kapüchira so’ojüinsü tepichi jouin, süpüla eekalü ajapüin , ottamusia pülajüin , oo’ojitnushii wattamalü nujuitapa ka’i ottamusia aliuka süpülapüna nikerotüin kaikai, makasain pünüintua. 

Tü wayuu oo’ojitka naa tepichikana pülajüin  sheküsü süpülain , nnojolüinjatü eküin asala, sheküsü jimaüin jatüin shia , sünaimüin saajattüin tü o’ojirakaa tepichi.  

Toolole Shii jintüi püjaluikai shekushi no’ojitnüin süka shii kapüshira toolokai,ootamusia jietlee shia sheküsü so’ojitnüin süka kapüshira jietka.  

Eesü wayuu eekalü eerajüin tü kapüshiraka süma sünülia Nuula Ma’leiwa, eesü wayuu müin sümüin kapüshira.

Tü Wunulia kapüchira jousut cha'aya wajiira so'u uchii, keipusu shiaya. Ana'asü süpüla o'ojunaa sulatule wanee kasachiki mio'u  suluu woumaipa süma'ana apüshi. Kapayaalainsü ma'in chii kapüchirain to'olo jerutsu süpana. 

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
So'ulua

**Soula** (alijunaiki: Variante de *asoulajaa*) tuu soulaka shia wanee mirra asthatajanusu sütuma wayuu supushuwa laülayu, tepichi, jimotnuin, jimali.

Tü soulaka ainjunusu suka suyaakua tü kasakat ekat supushuwa maka sain püsichi,atünoliya, majayütshiya,wuiya,sheinkeya.

Tü asoulajaaka sümaiwa o'tta süma moulia ,Shimira tü jimo'olükat nümaa chii jintüi , sünaije tü emilia tü tepichikat shiaterüin tu ekisholoinkat , tü mirakat ,shikasü   jiitpai , sünain sajapü sümaa oo'ui shitain  tü jiitka , akumaja müsia shiyaakua , jeyuu , kaleera , shipia wuchii , jokooche, maima tü nakumajakat naa tepichikana sünainje tü asoulajaakat, tü nerakaa noumainpa'a , nashatüin sünain tü jiitka.    

Esü süpüla nashaitajaain süka kojuya süna tü jiipaika.kojuya sutüjujaka tü sumainjakalü laülayu napüle na tepichikana
Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Kasiisü

**Asii** (alijunaiki: *flor*) Tuu Kasisükat joutsu suliiwou suluu woumai wajirru juyapou.

Waima sünaa tü kasiisüka yaya'a süpaa woumain paa , juyapoü , esü waima wünüli kasikalü, tü yosüka kasiisü, jamüchee, maliwala , kousholü , jürülaa.
## Ayaakuwairua süchiki asii

Süsii maliwala.jpg|süsii maliwala
Kasiisü.jpg|Kasiisü
Susii.jpg|Asii

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jontoroyooi

**Jontoroyooi** (alijunaiki: ?) shiaa tuu suchonkalu wunuu jontoroin tu atalajatia sain wayuu sunain mi'iraa. Natüma naa wayukana waraintülin sünain arüleja, müshia sünain amüraja. Sünainje. 

Wunülika tü Apünalasü saaka mojui woumainpaa, eree ein matoülia müloüyuu , uchoupüna. 

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Wattapia

**Wattapia** (alijunaiki: *pasado mañana*) süla'atapaa puunuin kai sichikijee paalajatkaa kai.  tu  wattapia  sumaaka wayuu
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Juluwa'a

**Juluwaa** Shia wanee wunu yütcheinsü supana,otta tü suchonkot ishoosu,ishisümain tü suchonko músia tü supanakat shikuin anner sumaa kaula, je otta tü suuralakat wunu anas supula alakajuna á awalaasü ayulii sutuma.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yarüttüsüka shirokojutüka wuin

**Wuin yaruttsü** (alijunaiki: *contaminación del agua*) suka jamunín esu tü ipashiraka suma maimain shirok waneé kashuweraka shiarulajun tu wuinka aimajünesü, supula wasuinjatuin shiaa sukumajaka anaijee yarüttuska shiroku wuin maaka sukoshiraka ekein main maka shiotulee músiá maaka sain yantaka suputale ekaine shia tu waatajetuin  

* Suta ka anaijee sunaijea yarüttuska  shia
* Sunaijeka tu wasurakalü ajustunaka suka jamüín nojosü eisalajunei shia
* Musia Shirou kosòlina
* Matàsia sunaijeka tu pajairuwaka
* Tu kasa akumälaka sutuma maaka wasura  tu wuínka yaruttusuka wuaimain:
* Alüjüsu wattas saliaa ayuleeka maaka sain turar eijaka  óuta oushuwaka
* Aisu ekiwa sutuma supulaa watajerumàīn ,
* Anatasu wayaatain  suma wanatai ukuwaïpa supula wakujuinjatuin sümuin wayuu saikuin mapaaka
* Supupla natijanjatusau neisalajunjatun tu wuinka supula nojoluijatuin yaruttuin atuma supula juleinjatun shia
* Ànatasu wainmajaui tu wuinkà sulia tu wasuraka ajustunaka suka jamuin sheijasu  wamuin wapüshualeé waayuka supüla woojunjatuin shia otamusiaka suma supula walakajaye ekülu otta suma supula wasúín jatuin shia musia supula wekapa
* Muleka wasuin tü wüínka sumaa yaruttusuka shirokujeka ,apusu ayuleka sunain wasuinruwa
* jaliachon tu wuinkä nojolesü supula wayarutlajainjatuin shia
* Tachuntuin wanee analulu namuin napushuwa naa wayukana
* Anattasú neisalajai tu wuínka sulia yaruttusuka 
* Nojoluiní nojutuinjatuin ìpàshirä makasain marraja óuta wosaka manteka 
* Supula  julenjattu sou wuínka wanepia
* Tapuin Analu namuin ekein sottuin jatuin shia.anayawasu shia

## Yarüttüsüka shirokojutüka wuin:
Tú jamúin saimajúin wuika supula susujunaituin :

Esús apunin sukuwaipa supula saimajanuin julenjatuin jia 

1) pulakajainjatui tu wuika supulupuna wasuin jatuin shia shesu walakajatuin ,suka wane walleta mion supula shekatuin maluumuin tu yarutsukalu sukaje tu suwarala sikika ,pulajatuin jaraimui wuinuto

2)músiaka nojole maana shiliki ,etasu paàpa wanee karapa wuin pioto wanee wotaa shouin kloroshon shirokou wuika supula sútuinjatuin sin tü waeteriaka sumaka alijuna 

3)músiaka nojoleka mañana sikii o kasuu músiaka nojolee kloroka mañana 

Eétasü puchajain wanee marrajaa erotuinjatú mainn shiia ,pulalerü wuinka sulumain pulajeru suluu ,pitajerü süralou piichika sumaa wanee poloo piamamuin horaka sikijee supula wasuin tuin shiaa 

Apuninsú sukuwaipa supula julenjatuin tu wuika wasaka súlía ayuleka joukamain
To'olopana

**To'olopana** (alijunaiki: *Calotropis procera*) Anüü süchikuwa'a wanee wunu'u kanüliasü to'olopana, wunu'ukai tü jouutsü ya'yaa Wajiira, Kolompia.

Jerulajüsü süpana otta ko'oyoojüsü süchon, anasü shia süpüla shiküin kaliina jee tü wunu'ukai kajüsu shia, tü süjükalü anasü sümüin eekai alin aliü. Otta tü süpanakalü anasü süpüla a'yajaayein süsa'a wayuu airee shia.

Tü to'olopanakalü asotusu ma'in sulu'upunaa luwopu otta süpa'apünaa yüüja. Tü to'olopanakalü ichaa jouulüin sotpünaa tü wopu chakuwatkalü palaamüin jepiramuin, sulu'u tü mmakalü koishima'ana, yalaa kilometira po'loo shiki (100).

Anüü jo nakujala wayuu soo'opüna tü wunu'ukai to'olopana münakalü, awataanüsü sa'u nüliyo'u wanee wayuu eekai neewain müsia müleka ishale wane'eya. 
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ata

**Ata** (alijunaiki: *brasil*) shia wane wunu yütcheinsü supana shikaajuin murülü, annerü, kaula.

Otta atakat waima anakala apüla anasü shia supüla akumaja kulalaa,anasü süsain miichi,anasü shia sikin.Asotsü shia soopüna isashii otta jalala'a, wunu katsüinshi supula miyaasü
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ayaataa

**Ayaataa** (alijunaiki: *Ir de compras*) ayaataa shia tü o'unaaka sünain ayalajaa,maaka suluu wanee aikaale kululu,eküülü,mürülü,kanasü, korolo, maaka cha'aya wattapüna otta müsia ya'aya waütpünaa.

Wayuu ayaatüsü e'ejetu,miichi,mma,karalo'uta, epinasee,kachuweera jee maima kasa. 

Wayuu süchekala ayaataa maima kasa,eesü Wayuu eekalü müin ayaataa otta ayalajaa,tü ayaataaka sükasü neerü.

Anasü main tu ayalajaka tu wekuika. Wanepia. Süülia ayulin waya suutuma nojolu tu wekuika..ananjatun sikun tu tepichika süülia nojolu suutajatu wane ayule nanain.jamusuja nojole wayatain nojosuu suupula wayalajuin tu wekuika
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Cambio climático

Suwanajaaya süküwaipa tü suuyaseka tü mapaaka, Shia süwanajala sümmapa kakalia tü süküwaipaka tü mmapaaka, tüyaale essü süpüla sülatala sümuin.

Sümaiwa po'oloo shiki juya, po'oloo aipiruamuin juya alatüsü sünainje tü shiatainka wayuu ayuuliin tü mmapaaka sütüma, kalechesü, sütüma tü jajaja karruwon, akümajaka kassü, tü shiatainka alijüna muinka saiin tü akümajaka petüroli, kosolina, sünainje türa ayatawaka ayalerasü tü jaisüka sirumatü muin , kaleche' musüja tü planeetakat, asüje Main tü walatshika woumain paa.

Sashin tü alijunairü atüjüsükat, tü süwanajaya süküwaipa süyase juya, sünaijejatü tü sümojunuin tü süküwaipaka, sütüma tü yarütüsü eka saakapüna tü jou'taika, süpaapünaka tü mmapaaka, ayalera musüjaya Shia chayaa sirümatü ere tü atmósferaka , yaleje yala waima kassa mojüsü alataka sümuin tü wuitoülika otta suma tü kattaka aü süpapüna tü planeetakat.

Tü walatshika kemasü, sütüma tü jaisüka (temperatura) yaya sülü tü planeetakat, sütüma tü sümüsainka kemion, wasüra ,süma tü kasükalirüwa antakat sülü laataa, süma tü ashottoka wünüli.

Sünainje tü ayolüjüsü tü wuinka süpaje tü planetaka, apalirajüsü tü apünajushika, aisü miasü, outtüsü tü wuchikariruwa , süma tü mürütka lirüwa, jotüsü wunülia , süma wuitoülia, mojui.

Nütchin chii kaikei emetuttsüma kai saü kai, tü kapa osono sümaka alijúna asottüsü sütüma tü nütchinka.
Akutkajaasü mma

Tü mmaka sükutkajapa, tü sütchinka antüsü shiinaluje, ma'püsü, katchinsü, tü mmaka akutkajasü Ka jamuin tü planetaca cooyosü sütuma wane ipa' ichesü süma la'tain Shia, peipajirasü sünülia placa tectonika.

Tü mmaka akutkajawaisü wanepia, je nojotsü imetüluin Main .

Maka imetüluin sukutkajain esü süpüla, süjuttiruin michii , asüsetiruin palaa, ainkü mussüja sain wayuu.

Emetulin Main Shia waima kassa sülüjapünaka, maaka kamale süma sükutkajain, jalekualin shipijain , jerain tü sütchinka, ayawajünüsü shika tü eskala de rither; tüyale Shia tü ayawajaka sütchin tü mmakat sükutkajale, sütija aü jalain sajalajain tü sutchinka.
Oo'ojulee sa'awa

**Oo'ojuleepalaka sa'awa** (alijunaiki: *Playa de Sa'awa*) pejesü sünain palawaipo'u, yala anachonsü main, wane palaa sainjuin wajira.
Sawa, tü palaaka jerottüsü, tü sirümaka wulitsü anchonsümain , pirajapan.

Yala sa'awa esü michi sottpaa tü palaaka shipia wayuu alojüli jime' , ayatali.

Kamanessü wayuu,  tü palaaka süma tü kañoüka antajitasü, esü jünnoülia yala ere oojülepala sawa
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Kaashapa

**Kaashapa** (alijunaiki: *Taramaraquera*, *Tropidacris collaris*) chii wuchi kaashapakai wane wuchi kamuttuleshi,katünashi, kasaashi,kekiishi,kasishi,Ishosü,nütüna,wuitüsü nütüna.

Jouchii suluu apain, eeshi niweetala nümüin miichipa otta müsia unapü katalejüinrüin  tü nütünaka.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Luis Arturo Jusayu

**Luwii Attura jusayu González** ( Luis Arturo jusayu González  ) wayuu joushi yayaa sulu tü mmaka wajira kanüliaka **Samutpiou** municipio wuribia  Kolompia sou tü kaika piama shiki mekiisalümuin (28/04/1983) sau tü juyaka 1983.naa wayuu kachounkana nía anu nünülia **Raapayet jusayu** otta **Atcira González** ( jusayu ).

Otta nüwaluyu jaraishi...pürainrü jusayu,Ramacia jusayu,Ana Leída jusayu,Auxilia jusayu otta Omaira jusayu.

Sau tü juyaka 1995 ajuitüshi yaaje wajireje chaa sulumuin wanee mmaa kanüliaka Mmaina ( Moina :alijunaiki ) chaya municipia Páez Suria Wenesuela,shiasa chamuin apünüshi nümuin wanee wayuu jose joaquin silva;Arülejüi annerü nümuin maleiwa ( pastor evangelico ) ( Dios ) otta tü nuwayuusekat Emilia jusayu nüirü chi wayuu ashajünakai achiki sulu tü karaloutta tü.

Ottüshi sünain ekirrajawa tü palajatka ka'i primerashi sau piama ka'i sekundoshi,jee sau apünüin kai terceroshiya,sau pienchi kai kuattüshi    oulanüitchipainjaya yalaya,sau tü waneka juya ajúittüshi alatinüshi sulumuin tü ekijulekat Onoulaa jee talataa ( Fe y Alegría ) chaya sulu mmaka palawaipou municipio Páez ( sou kai kat tia ) wajira wenesuela.süchikeje alatüshi sulumuin tü ekirajüleekat Uranget Abrewu cha suluu tü mmakat shipou palaa ( Paraguaipoa Wenesuela ) ajuittüshi wachiyeraatain yaleje sau tü juyaka 2005 eejachika laülashi sau tü ekirajaalekat nia Yonatan Gil sou juyakat tia,ayanayawatsüja sau nakalijia na wayuu amüliajakana nia süpula nüsawajuin tü ekirajawaka.
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Rafael Jusayu (Salaatchan)

*Chi wayuu* **Raapayet Jusayu** (alijunaiki: **Rafael jusayu**) yajachii joun sulu tü mmakat Sou nipiou samulu (samutpiou )...

Otta sünülia ni **Rieta jusayu** je mushia nüshi **Guacamayo jusayu,** Raapayet jusayu eipünanüshi natüma nülaükayükana: Catiano jusayu,Machete jusayu,woyotchon jusayu ( tia )...suluu tü mamakat Samutpiou niipünain wayuu akuaipa anasü süpüla nümotsoinyü otta nüchoun niia wane wayuu kekishi jülujasü nain niipünajatuin anain akuaipaka süpula nüpüshi maka niichoun. 
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Anfibio

naya na wuchikariruwa keipeshekana, ayawatünüshi sütüma nepijain sünainje tü arütsüka sa'akaje tü wuinka (periodo larval ) ere nasanalüin Main.

Tü anfiobiokalü naya na iperu'ui, taataai.
Shiipi'ushajain mma

**Shiipi'ushajain** **mma: Oscurecimiento global** 

Moülia tü mmapaaka epiyushajasü sütüma tü arütsü ekaa süpa'apüna, sa'aka tü joutaika.

Apalirajüsü tü nüwaralaka chi kaikei süpa'a woumain. Sajüin tü alijüna atüjüsükalirua , süsirü tü sümüsainka kemion, wasüra ajüshi, tüyale süpüwhuwa ayalerasü ipünamuin, shiyarülaja müsia tü atmósferaka , Jai mushia chi kaikei sütüma.

Chi kaikei cheijashi sümuin tü mmaka, tü nüwaralaka moülia apalirajüsü süpaapüna tü woumainka, cheküsü einjatüin wain süpüla wata'ülerüinjatuin tü  epiyushajawaka.

Nojolui tü nüwaralaka chi kaikei esü süpüla tü wuitoülika outtüi Shia, Ka jamuin jeijasü nuwarala kai saü.

**Süpüla Wantüinjatüin saü tü sülecheka mma cheküsü**

* Nojoluin sajünüin wasüra
* Oyokujana tü lusaka nojotpa cheijain shia.
* Nojoluin ajutünüin  wasüra sa'aka palaa, Sa'aka wuin jemetsü.
*
Jaloouli

**Jalooli** (alijunaiki: *servicial*) Shia naa wayuu jamaamaka ma'in akua. Tu wayukaluiruwa jaloika sümuin wanee mapa ere shipia wayuiruwa mûsiaka sukajejatuin nain nimiwaa suka jamüín juttatuüsu tu wopukala nupulee epunajeret nia esü supula sainratjatuin supushuwayuka yalayala supula kaika supushuwale
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Juya ishisü

**juya ishisü: Lluvia acida.**

Shia tü jüya amojujaka sütüma waimain arüttsü sa'aka  tü jou'taika.

Tü kassü süjutakat tü kemionkalirua , tü shiatainka wayuu, shiarülaka kachuwera , mojusü tü shiraka juya sütuma, ishisü.

* Juyaka tü aisü Main sümuin tü jimekalirüwa, outtüsü  sütüma,  kalechee  sütüma, mojü müsia aya Shia namüin naa wayuu ayatakana sünain tü alojaka.
* Mojusü sümuin tü wuitoülika shi'iwaliaka yoto', otta sümuin tü matakaliruwa , ittüsü süpanaka , joso' müsia shiairüwa, Ka jamuin tü wunüliaka asüsü sülüpüna tü süpanaka.
*naa wuchichenü jouchenkana , kepiakana sü'ütpa wuin ekei ishin muinka saiin laa, mojusü namüin, kashukapa naya tü nnashukuka arülassü tü sütaka, sütüma nasüin wuinka sainñaka juya ishisü.
*Müsia tü murüt tü ekajaka alama, ajutüsü mojuin sainñaka juya ishisü, shi'itapa tü juyaka oyotüsü saü tü alama nekaka naa murutkana.
*A taka sümuin tü wayukalirua mojüsü tü saunaka juya ishisü, sütüma tüyale, esü kalechein soü, sütaa, ojütüwa awalaa.
Mariiyoulu Jusayu

**Marriyoulu jusayu:** nía wanee  wayuu alaülaa numajainjachi ya suluu tü mmakat* *'Puschachi** ''suluu tü korregimiento jonjoncito-municipio wuribia Wajira Kolompia.''

Watts saalin wayuu nüliwou niipünain ya sulu tü mmaka Kanüliaka **Puschachi.Otta sünülia nii Maliana jusayu''' 
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Edad de Piedra

**Ouyashee iipa( edad de piedra)**

Shia tü alataka sümaiwa, sükuwaipa sümaiwa wayü, naayataya, neküin , naanaya, kasotiasü sünainje chií wayuukei ( hombre ) nüyatain otra süma nukuyamajüin kasairüa shika tü ipaka,

Na wayuu kepiakana sü'ütpüna tü ouyashee ipaka, nojottshi jimatüin sülü wanesia mma, ounushi ere anain naya, atüjüshi nayawatüin tü wuitoülia ekünaka, alojüshi süpüla neküin, otta tü sütaka mürüt nou'taika  ain nasheinsü.
Edad de Oro

**ouOuyaouyashe sainjuin oroo( edad de oroo )**

sü'ütpuna ouyasheka tüü wayukalirua nojottshi süpüla outüin naya, najüin naküjala na griegokana ( según mitología griega ).

Ouyashee sainjuin oroo kasotiasü süütpuna tü jüya aipirua shiki, sunainmuin tü jüya akaratshi shikii je akaratshi shiki ja'rai.

Anaashi na kepiakana sü'ütpüna ouyasheka tü, talatüshin Mai wanepia, nojotsü erajunuin tü muliaaka sü'ütpüna ouyasheka tüü, nojotsü ein atkawa.
Alijunapiapa'a Kooro

tu alijunaka korojewa

Jalasu ere sutia tu koro nakamain

Yalatasu shia suleyatale wuipejeku sulu tu woumain mioyouska .matàsia suma woupujejatuka suma pasanaipuna sunain tu sanluinaka músiá jasai ipunamuin
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Dióxido de carbono

C2O:shiataja e tu joutaika jawatakamain sunaijeka tu akumalasu jotai merujuka sukaje tu sumusain músiá jutain músiá tu suchulaka malujeka esu shia sunain sirumaka akumälaka músiá tu joutaika sunain leyatusuka sunain waraituin shia

kasa ajatąka sutuma tu diosidoko naka?

Sheijasu supula sutaluka tu yalujuska

Músiá sheijasu supula shawaleruin sulia tu jotuskaluiruwa maka sain kashushiroka tura suputanajalaka.(makasain músiá karuwoka otaa petroriokalu, músiá joutaika Anaska)

Sunaijeka suchulaka tu mujuipalaka

Músiá tu suwalikataya mapaaka maaka suchuwalayejatu woukaka naka

Kasa anaka apula?

Wanee jutain manoutiasa mekísàa

Shia tu kasa akumälaka sunaijeka tu watapaka akumalasu sunaijeka tu wekaka kachimainshia

jamusu mujuin sümuin weirukuka shia sulia ayuleka muleka nojolui waimajiran kaleshenu yaa makasain tu:

Wateruu weiki mäin ,leyateru sain wamuintumaapakalu ,

Etàsu supüla seru wachiku tu wasanaluin tu joutaikaly esuu wakukujalee sutumaka

Muleka muleka sulatule Main Eseu joutuin wanee sutuma muleka nojolui neisalajai suma esu motututain wain kasa sunaijeka jaralin wayaatain esuu supüla moupain wayaa

kasa ajatąka maka nojoluirui shawaleruin tu joutaikaly asanaliaka sulupuna watalupunaka?

Etàsu supüla nojoluiní anain waeeayuu

5
Na Jouktaikana

NA JOUKTAIKANA 

Shia wane wane pelikula aainjushi so'u 2024. Eere sushajaain süchiki tü kasachi aalaka sunaimpuna tü leeyatakalirüa (Parques Eólicos sumusu alijuna). Aainjushi shia sunain wane ayatawaa kanuliasu "No aire, no te vendas. Energy Sovereignty and Collective Creation in the Context of the Eolic Parks in la Guajira" Nuunirula akuaippa Juan David Reina Rozo, Neko Agustin Epieyu je Azucena Castro. Ounusu sunainje tü ayatawaa kanuliakat Intersecting Energy Cultures, University of Pennsylvania y Edingburg Futures Institute, University of Edinburgh." 

SÜCHIKI 

Namüin na wayukana tü mmapakat sunaimpunasu kasa supushua, sunaimpunasu shia tü seeyukalu mmapa'a. Namuin na wayukana na Jouktaikana napushishi, nia wane Wayúu namuin. Musujese namuin na wayukana sukuaippa tü noumaainkalu sunaimpunasu nakuaippa
Majayutpana

**Majayütpana** (alijunaiki: *lugar de señoritas*) wane Mma yaasü pejechon sü'ütpa Maicao, eejechire nüntüin wane watuushi Ramón Ramirez nünülia wayuu wüinpüje'ewai yaleje'ewai sulu'uje türa Mma Tawaira münakat. Wainma joolu'u wayuu ni'ipünain yala sulu'u türa Mmakat. Na'aya wayuu nüikeyuu wayuuirua Epieyu otta wayuuirua Jinnuu je müsi'iya wayuu Uliana.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Sünüliayaasüka wayuu

Sunuliamaajatu wayuu

**1 .Aurutchon**: wanee wayuu pasanuasu.

**2 . Ma'akasai:** sukaa  jamuin irain nia. 

**3. Okoyoushi:** wanee wayuu maküwasaii.

**4. Sule'echon:** sukaa  jamuin kaleuleshi.

**5. Koichon:** sukaa  jamuin koisu nütaa.

**6.kalimoule:** wane wayuu mio'u nülima .

**7.Susa'aki:** sukaa  jamuin jouchon nüsaa.

**8. Masatchon**: sukaa  jamuin  masapuin.

**9. kaleepatoi:** sukaa  jamuin kaleein nupatoü.

**10. Ishoimatat:** sukaa jamuin ishosü  shimata. 

**11. kasapoule:** sukaa jamuin mio'u nusapu.

**12. kalainchon:** sukaa  jamuin kalaain nia (katsüinshi)

**13. kasu'ukishi**: sukaa jamuin   kasusu nüwalaa.
----**14. Keichoule:** sukaa jamuin mio'u niichii.

**15. Kasaule:** sukaa jamuin mio'u nusaa.

**16. Kausukai:** sukaa jamuin kausuin niaa.

**17. Mutsia:** sukaa jamuin yuliin nutaa.

**18. Machekai:** sukaa jamuin machem niaa.

**19. Kawaloule:** sukaa jamuin mio'u nuwalaa.

**20. Kaleule:** sukaa jamuin mio'u nulee.

**21. Aurutchon:** sukaa jamuin pasanuwan shiaa.

**22. Kekioule:** sukaaa jamuin mio'u ni'ikii.

**23. Masauchon:** sukaa jamuin masapuin niaa.

**24. Kasapo'ule:** sukaa jamuin kasapo'ule niaa.

**25. Motsochon:** sukaa jamuin ouchon niaa.

**26. Keimoule:** sukaa ñoun nimaa.

**27. Koutaule:** sukaa ñoun nutauu.

**28. Mouchon:** sukaa moupain shiaa.

**29. Katuno'ule:** sukaa jamuin nia mio'u nutuna.

**30. Kapataule:** sukaa jamuin mio'u nupatou.

**31. Kanuloule:** sukaa jamuin mio'u nunuluu.

**32. Mo'uchen:** sukaa jamuin mo'upasaii.

**33. Kanikoule:** sukaa jamuin mio'u nunikuu.

Akotchajülee sünülia:Wayuunaiki