open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inküleenaiki

**Inküleenaiki** je **Alijunaiki Krinko** (alijunaiki: *Idioma Inglés*) shiia wanee anüiki ankülosajon, kanainjeka ayatawa, militaraa ejetsitaa, atijana sientipikat, akuwaitpaa siia waneepiiaka yootunusu soou mmakat Mioüka Püretaña siia tü Reinaka Mma Kottusu sunainje tü siküla XVIII, yaleje sutuma tü Imperiio Püritaniko antusu alümüin Mma Mulo'usu Ameerikajatü chaa sü'utpüna siküla XX, tü anüikika Inkülesu ekirajaanusu soou supüshuwale mmakat, sutuma makaa shiiasu anüikika erajunaka main sutuma alijuna. 

Tü anüikika inkülesu akujunusu müin tü piantuwaka anüiki sutuma maima alijuna siia maima mmakat sunain tü Commonwealth, shiia sunüiki Kottaka Euroopea siia maima kanainjeka soou mma. Shiia apünuinsuka anüikika sunainjeka alijuna yootaka sunain joüin, suchikeje tü Chinaanüiki Mantaarin siia tü Alijunaiki.

## Achukuwaje Inküleenaiki

Tü Inküleenaiki shiia tü anüikika yootunusuka sutuma alijuna ee joüin sumaa (300 siia 400 miyonka alijuna) shiia apünuinsuka yootashanaka, suchikeje tü Chinaanüiki Mantaarin, siia tü piamaka anüiki inkülesu (200 miyonka alijuna sa'amüin)

Tü Inküleenaiki, suchikeje amioüjain Inkülateraa tü sunüikika amioüjasu sumaa (Imperiio Püritaniko), siia müin sukuwaitpaa Mma Mulo'usu Ameerikajatü kajamüin shiia mulo'üsuka mma sunain ayatawa siia militaraa ejetsitaa; sutuma makaa tü anüikika inkülesu ekirajaanusu soou mmakat supüshuwale.

## Sukumujaiwa tü Anüikika
Tü Inküleenaiki antusu anainje tü sunüikipülee tü Pueulo Jermanikaa, ounusu chejee sunainka joolü Alemaniaa (Siia shi'ipa Dinamatka) joolü erajunusu sukaa anulia Inkülateraa. Tü pueuloka makaa erajunusu sukaa anulia sumaiwa Pürisonees, ankülos,sajones siia jutoos. Sunüikika münusu Ankülosajon Sumaiwa (alijunaiki: Anglosajón Antiguo). Sunain wanee kuentaa ankülosajon, sunain'paa juyaa 449, Vortigern, chii Reikai soou Mma sa'akaa wuin Püritanika, ne'enajüin waneeirü ankülos nu'umaka Hengest siia Horsa, supüla nuyurajüin sunain tü Piktos. Achajanusu maima sunain ayurajaa, sunain makaa antusu tü Ankülos, Sajones siia Jutoos. Sulü tü kuentaaka antusu «Kolonos», eitaaka akaratshi mma reinosü: Northumbria, Mercia, Anglia Orientala, Kent, Essex, Sussex y Wessex.
## Suchukuwaje Inküleenaiki

* 53 Makat

* Yootusuka: 508 miyoka alijuna

* Apüshipünaka: Indoeroopeo, Jermanikoo Occidental, Ankülo-frisón, Ánkülico, Inkülesu

* Ashajia: Alfabeto Latinoo

Akotchajülee sünülia:Pütchi
*
Ipuana

**<big>Iipuana:</big>**(alijünaiki grupo clanil), Shi'irukuu wayuu, shia tü ayaawatiekalü wanee apüüshii sulu'u wane mma epünaale waraitüin. Wane wayuu asakitnüshi so'u ni'irükü, müsia nupüshi supülaa nutüjaanajachin sa'u tü mma ere nupüshi.

## '''Süchikua e'irukuu Iipuana.'''

Tü apùshiika e'raajünüsü so'ujee shi'irükü, jaleje'ewalii naya, müsia tü noumainkalü  sümaiwa. Naa wayuu ipuanaka, naa kottuin napushua'a yala jalaala, chii wuchii nayawasekai  nia chi  müshale`kai . na wayuu iipuanakana kamaneeshi , akotti'rashi sünain wane kasa  alataka namuin.  

Tû eirukuka Ipuanakai ojuitasû sûnaije tù wakuipaka wayuuin waya, niawase wayuu watushinu namaiwa neipûnaila wapùla,antuushi sùnai suluu wane ipa aalasù sùnùlia eere kottuin supushua shiawase tù eirukuka,suluu tù Mma siapana mùnakaa chayaa  wajiira wanaapùna sûma tû uuchi makuira. 

kojutushi waya wayuukana sùnainjee tù weirukuka,etnaajùnùshii waya sùka tù kasa`airukuluin    

waima sukuaipa tù eirukuka,naa chiraa ulianakai, apushana, jayaliyuu, jusayuu, epieyu, sijuna, jinnu, sapuana, uraliyu, epinayu.     

chii wayuu ipuanakai kamaneeshi,aipùrai niiyeyuse,nierùin,ekiirùin,anaatûin sukuaipa kasachikù      

anasùlee main tû kamaneewaka,atijaaka ashajaaka,aashajeera,achajawaa sutchin wakuaipa sùnain tù ekirajawaka.       

nutüjaanajachin               
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Ja'yaliyuu

**Ja'ayaliyuu** es un linaje wayuu, representado por el perro y el zorro.

Chi'  Wayuu Ja'ayaliyuu, naajüin na'a wayúu laülayuukana sümaiwa tü mmaka apülaajaasü, na'a wayuu e'ejanaka so'u  kaikát tía murüt'lajaashi. Eeshi  e'eka jeyuujain,  E'eka chira'a pülükajain,

E'eka chi' wayuu Ja'ayaliyuu: (Erüjaashi)

Nia chii erüü 

Ekaajaa tü Ja'ayaliyuu Shia tü e'irukut, e'etnajanaka anain na'a wayuu mmaka  kamaanele'e Shia.

Shia tü e'rütkü e'eree ni'itnajünuin  ch'ii  mürüt:  mmaka nain (Erü).
sümaiwa main, naküjamala wayúu laülayuu chi'i wayü Ja'ayaliyuu wüipeje'ewain apülajaashi erüjaain.  

Nia'a  wane'e wayuu kajutushi ma'in  natuma na nüpüshikana,  e'etnajünüshü main sünain kamaaneimain nia'a otta sünain waraítüin main nii'a, waraitüishii paalaleya'a  sümaa jamü, mojütsü nain sütkaje erütchipain.                    

Maleeka nia'a  kakuwalüin.                                      

Wattawatchan nüküwa Ja'ayaliyuu (Erü)  alatüshi sa'akapüna kayuusia, sa'akapünaa  A'ipia, soo'opünaa Jalaala, sütu'upünaa luopü, sü'ütpünaa Shipia wayuu, alatüshija'a nia soo'opünaa uuchikaa Oulechii antüin Makuiramüin.                                        

Tü e'irüküka  namüin naa wayuukana Shia tü kojutaakaa, Shia tü papüshaawashii  wapüshua sükaje süchonyüin waaya mmaka, Eepünalee waya waraitüin, wapanapajülee wane'e wayuu wasaküinjachi'   Jan wa'alee, Jan ni'i waa'irü,                                                

Anasüle kapüshee, yootaa    naama kasa wanain, namaa wachon, naama walüin namaa wasiipü, jee müsia anashanain ma'in waapülee nanüki wachonyuu , nüiki watuushii, nüiku woushii.                                                 

Waima sükúaipa tü e'irükuka

Naa wayuu jayaliyukanü sulupunashin mmakaa shipushua. Wayuu kamaneshin, kapusheshin. Shii murunkaa enajunukaa akaa naa jayaliyukanü nia'a erüü.
Shii wayúu jayaliyuukay aikalashiin supula anateraá putchi'i.
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Jaipai

**Jaipai** (alijunaiki: *Semeruco*, *malpighia punicifolia*) Süpüshi tü Malpighiaceae. Shia wanee wunu'u jouutsu wajiira. Nnojotsü apünajünüin, ajuittüsü shimiiwa'a soutpünaa mmakat. Eesü mülo'uin süsaa otta jo motsole shia. Wüittüsü süpana, iishototsü süchon. Ekünüsü sütüma wayuu, sünain iyein otta müsia sünain joloin shia, asünüsü tü sushulakat, otta jo imemut, tü imema ainjünakat süka Jaipai, *Jaipaima'a* münüsü. Süsüin wayuu sünain a'yatawaa.  

Tü Jaipaima'akat eeitaanüsü süpüla jashüinjatüin shia sulu'u wanee posü ke'erouseinjatü.

tü wuitoülika tü esü sülü woumainka, yotüsü shimiwa juyapou , anasü süpüla susüin wayuu ekei matchin tü shaka' , tü suralaka ayüjanüsü süpüla shipinasein wayuu.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jamüche'e

**Jamüche'e** (alijunaiki: *cardón*, *cactus*, *tuna*, *opuntia wentiana*) süpüshi tü wunu'uliaka *Opuntia*, yaajewalü ya'yaa mmakat Ameerika, otta müsia eesü antunüin anain chejee Mma Mulo'usu Ameerikajatü chamüinre'e uuchejee sünain Patagonia münakat, eere osotüin napüshua'a wunu'uliakat. 
Na Europaje'ewaliikana na'lüjüin  wunu'uliakat tüü chaamüin palaapüna sünain Mediterraneo amünakat, eere susotüin süka anain mmakat süpüleerua. Ekünüsü tü süchonkalü. 

tü jamuche'eka ekünusü suchòn,alaaja"nusù tü süwalalaka palaja'ana,oününüsü tü süka suka'a i'ipa o'ujotsü atümawa otta musia tü sürala'aka anasü süpüla.kaküwa ain ,alaakajünüsü asünusü aipaa weinshi sunainmün sajattun tü ayule'eka aisü main süta'a sutküle wayuu che'echeshasü main.... 

waneeirua eekai keipüsein, eesü eekai süsa'watüin tü 10 cm sünain yaleetüin shia; ma'aka koo'ojule wane wayuu kapüleesü shiyutnüin aka jamüin aisü ma'i shia. 

Tü jamüche'ekat eesü nachukuajee sulu'u tü nakuwaippakat naa wayuu Aztecakana, sükajee eesü nayorolo saa'uje, aka jamüin tü wunu'uliaka tüü nnojotsü ouktamaatüin, aka jamüin josopa shia eesü osotüin wane süchikejee sünainjee suurala.

**Jamüche'e**, tü jamüche'ekat juchon mma, waima ma'in yaaya wajiira, wunu'ulia wuittüsü waima eipüserü, ishosü juchon kawala'ayuusesü, waima kasa anakaa apüla jia jutuma wayuu, ekünüsü juchon jutuma wuchii otta wayuu, aakannüsü juwala'ayuuse juulia jü'ikaain neimata jutuma, asünüsü jujuyein jüpüla shiiyajaaya wachü'ü nnojoliire washiitüin, müsia aire ma'i jamü a'ajünüsü jiküin mürülü, ma'aka jaa'in jiküin paa'a, anneerü, kaa'aula,otta püliiku.   

**Jayajaya:**  süchon jamüche´e, ekunusü je'wapa,  pusiasü, ishosü, esü su>ü, kawarayusü    

## Jamüche'e, süka alijünaiki tuna-Nopal
Es una planta de especie arbustiva con abundantes espinas, posee muchas pelusas y crece en diferentes tamaños de forma grupal; Es de clima cálido mayormente se ve en la alta, media y en la baja Guajira, es una planta muy común en la península de la Guajira colombiana y en la Guajira venezolana, cuyo beneficios son indispensables para los animales domésticos en tiempos de verano porque los originarios dedicados al pastoreo carbonizan las espinas y luego lo utilizan como alimentos para ganados y equinos; además los sabedores de la medicina tradicional de la cultura wayuu lo aplican para curar enfermedades renales cuando se requiera su utilidad, anteriormente en otros acontecimientos muy remoto las frutas de esta planta se preparaban jugos deliciosas en aquella época.
## Shiyaakuwairua jamüche'e

Jamüche'e.png|Jamüche'e masiisalü
Jamüche.jpg|Süchon jamüche'e
Shiakua jamüche.jpg|Jamüche'e kachonsü
Jamüche`e.jpg|Shiyaakuwa jamüche'e
Malükata süsii jamüche'e.jpg|Maloukata süsii jamüche'eka

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jasai

**Jasai** (alijunaiki:?) shia tü eere sükotchalain tü mmakat yaletüin shia, wane mma yütchonsü najaraitüin chi joutaikai , akumala müsian tü sajapüin. kaitüsü nütüma chi joutaikai. Esü jasai jaa'püchen  sotpa'apünaa palaakat , watta saali süpa'apünaa wajira. Nnojotsu kasain yotuin saa`u.

Sünainje josoin otta jo ja'in  ma'in shia, kamalainsu namüin naa  tepichikana sünaijee jawa'awain shia. je`tainu naanajian naa tepichikana notojoin nnata ejinuwasa maaka sunainje nataa.
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Je'episiya

**Je'episiya** (alijunaiki: *Morado*)
Tü Je'episiyakalu Wat'ta Saali Süküaipa Eesü Je'episiya Süsii Wünülia , Jee Aashein Külulu

Je'episiya Eesü sünain süsi iruwa ,otta Eesü Shia sünain je'episiya tü süpana Eechuwaa 
Akotchajülee sünülia:Jüna
Jeesü

**Jeesü** (alijunaiki: *Oso*) es un animal carnívoro de la familia *Ursidae*. Comen de todo; comen frutos, raíces e insectos, además de carne. Se mueven con un caminar pesado, apoyando toda la planta de los pies; se caracterizan por su gran cabeza, orejas pequeñas, redondeadas y erectas, ojos pequeños, un cuerpo pesado y robusto y cola corta. Los osos pueden caminar cortas distancias erguidos sobre las patas traseras. Cuando lo necesitan, pueden ser sorprendentemente ágiles y cuidadosos en sus movimientos, siendo capaces hasta de subir árboles.

En América del Sur vive una especie, llamada en español *Oso Frontino* u *Ojo de Anteojos*. 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Jeketü Espaatta

Tü **Mma'ipakat Jeketü Espaatta** (Alijunaiki: *Estado Nueva Esparta*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Jemiai

**Jemiai / saamataa** (alijunaiki: *frío*) A'ayulasü iipünaje,  anainjee Shia, naaya acheekaakat, eesü saamataalein jia, antiraasü ama ayuulii.  Süsamalachon  jemia
Jayariyú Farías Montiel

**Jayariyú Farías Montiel** (Jemeisü cha Marakaaya, Suuria, Wenesueela, 8 nünain kashikai apüriirü no'u chi juyakai 1978 - Anaajaasü cha Marakaaya, Suuria, Wenesueela, no'u chi ka'i 21 nünain kashikai settiempüre no'u chi juyakai 2017) wane jiet wayuu, a'walakajüt pütchi, aashajüt sulu'upünaa raawia otta shikiipü je aluwataapükalü sünain tü karalo'uta Wayuunaiki..

## Süchikimaajatü
Nüchon chi a'walakajüi pütchi Gerardo Jesús Farías. Tepichiwa shia o'unapü'üsü weinshi sünainmüin noumain na süpüshika cha wajiirapüna, soo'opüna mmakat Suuria. Ekirajaasü shiakat sünain a'walakajaa pütchi süchiirua nünüiki chi süshikai, niaja'a chi aashajaakai sümaa waneepia süpüla saapaain tia a'yatawaaka süpüla shiaijatüin aashajaaka mapan saa'uje nakua'ipa na wayuukana. Shiakat kachonsü 3 tepichi motsoyütnuu.

Ouktusu no'u chi juyakai 2017 sutuma wane edema cerebral amünüsü sutuma kapüleein jo sukua'ipa sutuma suukarain süshaka.

## Shi'yataaka anain
Ekirajaasü palajana sulu'u tü Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta süpüla saapaain sukua'ipa a'walakajütka pütchiirua. Süja'lajaapan sutuma tia, saapüin ma'in saa'in sünain tü akumajaaka sukua'ipa karalo'utaka wayuunaiki, paala süpülapünaa akumajaanüin karalo'utaka shiakat shikiiru'usu süpüla sülatüin tü shikirajaaka achiirua. Mapeena no'u chi kashikai apüriirü no'u chi juyakai 2000 akumajaanüsü tü karalo'utaka, shiasa'a no'u chi juyakai 2006 chi karalo'utakai watta'asü sünüiki sainküinpünaa mmakat jee eere wayuuirua kepian soo'opünaa Wenesueela otta mapeena sülatüin mmakat süpüla süntüinjatüin Wajiiramüin sulu'u Kolompia, sükajee tia amülo'ujaasü sukua'ipa süpüla shiaijatüin tü karalo'uta eere aashajaanüin saa'u nachikuuka na wayuukana eere naya kepian sainküinpünaa mmakat.

No'u chi juyakai 2010 tü karalo'utaka sükanajüin tü Premio Nacional napüla a'walakajünütka pütchi saa'u Wenesueela. E'itaanüsü sünülia süpüla sükanajüin tü «Premio PIDC-UNESCO de Comunicación Rural» no'u chi juyakai 2011. No'u chi ka'i 13 sü'ütpüna apüriirü no'u chi juyakai 2015 aju'itusu tü na'yataain 191 kanüliaka mayaa “Mil historias que contar”.

No'u kashikai maayo sünain chi juyakai 2012 Jayariyú Farías Montiel o'unusu sünain tü Foro Permanente süpüla tü Cuestiones Indígenas natuma ONU aainjünaka cha New York, süpüla aashajawaa saa'u tü petüroolia oyotuusukalü sulu'umüin süchii eekai pejein sünain soo'opüna mmakat kolompia-wenesueela. Otta süpüla saashajaain saa'u tü aa'inneeka sümaa tü süchiika Rankeriia sulu'u tü suumainka Wajiira kolompiaanaka natuma aluwataashikana jee shikiipüka tü Cerrejón amünakat. Otta aashajaasü süpüla naju'itüin na surulaatkalü eekana sulu'u suumain wayuu cha Wenesueela.

## Eesü süpüla pi'rajaai
* Wayuunaiki (karalo'uta)

## Pütchi soo'omüin süchikimaajatü


## Ee'iyatia waleketpülee
*Wayuunaiki El periódico de los Pueblos Indígenas, Inicio

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Jeyuu

**Jeyuu** (alijunaiki: *hormiga*) Shia wane wuchii meipüsesalü, kasa'ulesü, müsü aka saa'in ko'oi; süpüshi tü  kanüliakat artrópodos. Kepiasü mmolu'u. Eesü süpüla katünain shia je awatüsü wanaa  sümaa sü'itüin juya.    

Naa jeyuukana kottüshii waneepia, eesü waimale napüshi, watta naalin, alatüshii suulia poloo nekii. Tü mülo'ukalü shipia jeyuu, shia eere naya kottiraain sütüma juyakat, nnojoishii kepiain eere saamatuui. 

#### Biografía de las hormigas

Clasificación 

Tiempo de vida 

Características

### Jalasü kepiain tü jeyuukalü

Keepiashii sulu'u mmakat je sulu'u wunu'u, sulu'u yotojolo shiale. Jouutsü eere tü wuittüin ma'i mmakat.  Kepiasü sümaa süikeyuu, otta  sümaa süchonyu. Eesü alijuna je wayuu sainküin mmakat eere shikünüin tü jeyuukat, je epinaseesü atumawaa otta müsia süpüla o'ulakiraa. Eesü piama Jeyuu; waneesüchon jiet shia tü kanüliakalü ¨reina¨  münüin sütüma alijuna, shia laa'ulaasüka süpülee tü wane jeyuukalüirua. Wainma ma'in süchonyu sa'akajee süpushua'alee. Shia tü akumajaakalü anainjee tü jeyuukalüirua süpüla a'yatawaa, süpüla atkawaa, ottta müsia tü waneeirua, sünain tü shipiakat, eesü jeyuu tooloyuu süpüla kachonwaa.  

Sainküinpünaashii mmapa'akalü, cha'aya wattamuin.

### Kasa shikaka Jeyuu
Waraitüshii soo'opünaa mmapa'akalü sünain akotchajaa neküin; eküshii, sü'ü wunu'u, otta  süpasülachen eküülü,shimemera.

Tü kamalainkat namüin shia süpana wunu'u, mapa, süjüinkalü süsii wunu'u, Tü jeyuu a'yataatkalü shia tü ajuittakat sulu'ujee shipia sünain akotchajaa eküülü. Ja'ijaasü namüin nakumajüin wanee wopu je anain, napünainjatü waneepia, saa'u wane kashi otta  maka analema'in shia saa'u wane juya. 
### Jeyuu sulu'u karalo'uta
Naa jeyuukana ajuittüshii weinshi sulu'u karalo'uta otta müsia kuentaa sumüin tepichi, eree shiyaawatünüin aa'u tü a'yatawaakalü sütüma jeyuu otta  wanaawain süina na'yataain supüshua'a. Ajuittüsü sünain karalo'uta sumaiwajatü. Eesü nachiki sulu'u tü nünükikat Maleiwa sulu'u tü karalo'uta kanüliakalü "Proverbios", eree shi'iyatünüin sukuaippa tü a'yatawaakat sütüma jeyuu, süka wanaawaun naya naya shikiraajee tü na'yataainkalü. 

## shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ji'irain Mma Kolompia

Título en alijunaiki: **¡Oh gloria inmarcesible!**.
Letra: Rafael Núñez 
Música:  	Oreste Síndici  
Versión al wayuunaiki: Dr. José Alvarez, Prof. Luis Emiro Beltrán y Soc. José Ángel Fernández

Coro:

Tü talataa pülasükalü ma'in
Tü talataa matüjainkalü aja'ttaa
Sülu'u tu asipalaa aisükat
ojui'ttüsu tü Anasükalü akuwaipa
ojui'ttüsü tü Anasükalü akuwaipa

I

Ajalajaasü tü aikat mojuskalü ma'in
Antüsü tü taashi pülasükalü ma'in
Keenasü tü ja'yuuishikat
Makanajuuinsat süwarala
Kottushii naa wayuukana waneepia
tüntüsü naa'in suupünaa kaleena
Natujaa aa'ulu tü nünuikikat chi ouktakai saa'u kuruusa

II

A'waatüsü tu taashikat
Sulu'u tü mmakat merikaana
O'ojünüsü nasha na yalayalakana
Sulu'u numainkat kolon
Jülüjain tu tamakat
Chi reikai nnojotshi jawatuin
Aashajashi na mulakana
Maulu ya anashi waya 



Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Kolompia
Ji'irain Mma Woliwarianakat Wenesueela

Tü **Ji'irain Mma Woliwarianakat Wenesueela** (alijunaiki: *Gloria al Bravo Pueblo*) es una composición musical patriótica venezolana de 1810, la cual fue establecida como Himno Nacional de Venezuela decretado el 25 de mayo de 1881 por el Presidente Antonio Guzmán Blanco.

La letra y música han sido históricamente atribuidas, respectivamente, a Vicente Salias y Juan José Landaeta y se supone que fue escrito originalmente alrededor de 1810 como un himno patriótico. Posteriores modificaciones oficiales ha sido las de 1881, a cargo de Eduardo Calcaño; 1911, de Salvador Llamozas, y 1947 de Juan Bautista Plaza. Esta última es la usada oficialmente en la actualidad. La versión al wayuunaiki es del Dr. José Alvarez, el Prof. Luis Emiro Beltrán y el Soc. José Ángel Fernández.

Se ha dicho que la melodía ya era conocida como *la marsellesa venezolana* desde 1840. En los últimos años, algunas investigaciones han sugerido que el verdadero autor de la letra podría haber sido Andrés Bello, y que la música habría sido compuesta por Lino Gallardo. Sin embargo, esta teoría no ha podido ser comprobada del todo, aunque lo cierto es que tanto Juan José Landaeta como Lino Gallardo pertenecían a la Escuela de Música de Caracas, fundada por el padre Vicente Emilio Sojo.


Coro:

Ju'wajüna Jaashichin Woumain
Süka Taashajiraippain
Suma Kojutuin Tü Leikat
Anamia Je Wayuuwaa

I

¡Süsiwata Apüü!
A'watchi Washitkai
Je Chi Mojushkai Sulu'uje Nipia'ata
Achuntushi Taashii
Sükaje Tü Anülie Pülaskat
Eimolojoosü Jeema
Tü Maalijirawakat
Tü Ayamütka Jüchikua'aya

II

Emetulu Wekiisa
Kettaiwa Tü Müliakat
Wa'lemuyuuwa
Shia Watchinka Tü Paa'inwajiwawaakat
Je Chaje Iipünaje, Chi
Kakumalakai Kasa
¡Toolo Jaa'in! Müshi
Jümüin Wayuu.

III

Apatkunajiraanüsü
Jutuma Sirumakat
Eiipa America Sulu'u Mmain
Ma'aka Jiyalerai Tü
E'raakat Wayuumüin
Ju'uwaata Jümüin
Jüshata Tü Jaa'inraka Karaaka 


## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Jima'ai

**Jima'ai** (alijunaiki: *joven, adolescente*)  Jintüi toolo, tepichi nuulia wayuu laülaa. Sünain sukuwa'ipa wayuukalüirua cho'ujaasü wachecherüin wakua'ipa, napüleerua naa anteenaka wachiikeje mapa. Akumajuneesü shiinalu'ujee sü'tia, maka saa'in süle'rüjee wei.

## Nükuwa'ipa wayuu jima'ai
   
Achekusü sotüinjatüin naa'in chi jima'aikai sünain nukuwa'ipa, naapakalü  sünainjee nutuushinuu, nülaülayuu oota müsia nii. Chi jimaikai, nnojotshi müinka naa'in wayuu laülaa, tepichi'ya  naa'inru, eesü eekei laüleerüin na'in. Jintüiwaa nia ekirajünüishi sünain atalejaa, arüleeja, o'usaa, apünajaa asukaa,aja'itaa, ayüüjaa, aütaa ama, püliikü, alojaa, 

## Ni'imalaya wayuu toolo
Wanee wayuu awana'jashi nukua'ipa mi'oulaapa nia, asaralaasü nümüralu'u, alattajaasü nüaspü, nüsaa'a. Nimii'waajeeshi nia, 

Tü awanajawaka outtusü suna'inje poloo shikii piamamuin,sunamu'in poloo mekietsai . Awanajasü tü kasa Julujakaa'in, esü ka'inwa,ayawata a'in.  Tü kasa alataka maaya namü'in nnojotsü ayule'in,ale'enjati nutüma chii kachonkai waya. 

Jamüshija Chii jima'aikai wane toolo waima kasa awanaajaka na'in, alautalasü numüralü, ajapülashanashi weinshi,  eerujasü nütünaki, emiiyoulasü tü nukurooloko,  koisuü (nieera) yapaashii süpula kachoonwa. koi musia nutünalü suma nu'üpüna,suna'in ekiraja chi Jima'aikai waima naa e'ijanaka, maakaa nüshii, nüulaulayuu,nooushi,nii nüma sünainje jouchon nia, suna'in jima'alin nia, ekirajashii sunain nukua'ipa toolo miiyou süpüla anashanain chi nia. Ekirajajunüshi sünain arüleja, anaata Suku'ipa kasa niipialü, aturompaja, awawaija,ama'asijawa,atchinjirawa. ekirajashii süna'in ataleja kaasha, atüjashii ayonnaja. Aluuwatanushi süpula tutu'in chia nia, nnojolu'in chii jaleru'in. Nushatajatü tü akua'ipa niiraka ana'in. kojutajatü  wayuu nütuma.süna'in tü nutijalaka chii jima'aikai  che'ejasü  nuche'echeruin na'in sülu tü nuku'aipaka, sünainje tü nama'aka naa alaulayuukana 
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Jimi'ijia jukuaippa wayuu

**JIMI´IJIA JUKÜAIPPA WAYUU**

Tü jira'ainka Wayuu, jia wane juküaippa kojütaka atümaa napushua´a naa wayuukana; julu´u neira'ain, a´yaawatünüsü  tü julukat nekii, julu´u nainru'u, otta tuu alatakaa wenshi nümüin wane Wayuu.
Jo´u tü jimi´jia jukuaippa Wayuu, tü jira'ainkaa Wayuu, jia tü pütchikat a´yatanüinjatkat amaa jü´ütpuna emi´ijiakalü, e'iyatünüinjatü tü natalejakaa amaa na Wayuu atüjashiikana eirajaa, ja´in jia, kasapülainjatü, otta jalejeru'ujüu junuliaa tüu eira'ajawakaa.

- **AYOÜJIRAꞋAWAA MAJAYÜTNÜÜ**: Jia wane emi´ijia eere jiawatünüin jujutu ottaa nakuaippa na jieyuukana. Jia jiakat ana'ajakaa juküaippa Wayuu julu´u juumain.
Wanewai juya antushii makaa po'oloshii majayütnnüu, julujee naata mma,  Colombia otta Venezuela, anajakanaa jukuaippa Wayuu. Akanajüsü tü atujaasuka ma'in ja´u jukuaipap Wayuu. 

- **JUNUUSHI WAYUU**: Eitanüsü wane luma napüla na oushikana, atujaakana ja´u junuushi Wayuu, jüpüla naküjain tü natüjaka apuleerua, jukuaippa jukümajia, o'ikawaa, jukuaippa jumaiwa natuma, Achajaanüsü tü jünüüshikat  Wayuu o'ojüitakaa julu´ujee, wunuiru'a, mürüt otta ipaüli'a.

- **JIAKU EINUUSHI**: Jia wane pütchi eere jukotchirain jupüshu´a tü jukuaippakat ainjaa einuushii, kojutakaa atuma jukuaippa Wayuu. Po'olo Jikii nekii naa wayuukana e'iyatakaa jiakua nainjüin, juutpunaa tü jutkataaka ainjunakaa napüla na atujakana ainjaa einuushi  julu´u wajiira.

- **JUSHALIRA WAYUU**: Tü jüshaitiakat Wayuu, e'iyatüsü tü natujaka apuleerua na wayuukana. Müsüka ja'in wane e´kirajaapia menshi, eere nikirajüin chi jülaülashikai wane apüshii,  tü pütchikalü ja´u jushalira Wayuu.
Anüüka jünülia tü shaitaakat: Awateera yosuyaa, ainajirawaa jüka yosuyaa, achinpajawaa, atsüinjirawaa, awateraa ama otta waneinüa.

- **AYAAWATA JA´U E´KIRAJAWAA**: Julu´u wane ka´i ananajünüsü jukuaippa jüya´atain tü ja´u jimi´jiakat Wayuu, waimashii na a´ayataashiikana ja´u akuaippakat tü, eeshi makaa pienchimüin po'olo jikii jünain erilajapiaa, jüpüla nakumajüin jukuaippa tü pütchikat nashajaijantka alu´u.

Outta müsia eesia'a: Ayo'üjira'a jutalejiayaa jiirain Wayuu, Jimi´ijia waimaa anüikii, Juwatira ama…
Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Jepirachi

**Jepirachi** (alijunaiki: *leyenda de jepirachi*) sutuma waimain waya wayuukana, akumajaasü kojuyasü kuwenta nüchikuwa chi Jepirachikai.

*Sünain ashajuushikat tüü, tashajüin piamasü kuwenta nüchikimaajatü chi Jepirachikai:*

## Anüü tü palajatka nüchikuwa

Saashin wayuu chi Jepirachikai nia chi joutai ojuittakai suluje Jepira, tü mma pulasukat eemuinre su'unuin naa'in wayuu outa'apa nia. Sunainje tia'a, wainma na wayukanana maaka anuiki "alujashi ayulii"    

Chi Jepirachikai waraaittawaishi so'opuna tü palakat, mushijese palajekualin nia. Antawaishi shipialu wayuu so'u wane ka'i, nuntule antushi e'eiwaya aikat je shiale aliika.
Aluujasa so'ompuna palakat wanepiashi          

Nashin na apalainshikana julujainjatu nain wanepia nukuaippa Jepirachi, maaka katsuinre nojotshi supula nemetuinjanain (alo'oja natuma waneirua) suka katsuin otta talouluin tü palakat   

## Anüü suwalata tü kuentakat

Nashin waneinua wayuu, tü jepirachikat shia tü nuwayuusekat Juya chejewatka palainma. Sashin wayuu eeshi kakaiyale nojoluin nalaain Juya sumuin Jepirachi, sunainje tia'a o'unawaisu Jepirachi warrainmuin anuippa sulia tü palakat.    

So'u wane kai nusakiruin shia chi utaikai Kamaichi. ¨¿kepiasu pia yaapuna?¨ sumaka numuin   

¨Nojo. Yaapunawaisu kapunain taya sunain waraita¨
Sunainje tia'a, suwaraippa Jepirachi mawaishi na wayukana ¨asukairu Jepirachi nupula chi suwayusekai, nupula Juya. Alaateechi jo'olo Juya¨ je suchikije sulatuin Jepirachi asirumajasu sumaa suittuin Juya
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Jinnuu

**Jinnuu** shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana. Chi mürülü natuushikai naa jinnuukana nia chi walitkai; "watuushi chi walitkai", müshii. Jinnuu shïa wanee erukü eeka sülu wajira süpula shiawase wayüü niawase chi jinnuu nia chií kaalekai nü'sii, nia chií waalirü Shia tü nayawatia muinka Sain tü nakuaipaa eesü shejettia na amülüin , je nipiapa noumain je  nakot'chijira'apa jut'katüin ayawatunoulo wayuu apushii jinnuu . 

Chii Jinnuukai, naapaain nutütüin wayuu nutuushi, yalayatshi, kamau'rai, me'ramaajachi. Ei'rukuukat tüü, kou'ralasü chaya Wuinpumuin, eere wanee mma Samutpana sünülia, ejejeejanüle naya nawai'wa, eere nemioshe, nepesuawain jee naamaka, chaaja'aya nou'liwou Mou'luyaa. 
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Jolotsü

Wanee shüliwala, nia shiiyaawase nachijiraainjanapa wayuu. Shia  shiyawasee wayuu sünain aju'itaa sümaa ayaataa jee waraittaa.

Ma'aka anainjee sünüiki wayuu sümaiwajatü, wanee jierü eere aainjaain ja'iiwaya ka'i, miyou  so`u juchon.

### Iiwa (Alijunaiki: Primavera - Constelación de Pléyades)
Nia shiiyawase palajachi juya, süpüla apünajaa.

#### Patünainjanaa (Trio de estrellas)
Nia shiyaawase jüpüla ayaleraapa (yotopa) waüya.
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Jorge Luis Pocaterra

**Jorge Luis Pocaterra González** (wayuunaiki: *Jorge Lüii Pükaatera Gonsalee*) Palajachikai sünain ashajaa tü wayuunaikikaa, ashaajüi jee ekiraajüi wayuunaiki, ainjüshii karalo'uta suchukuwaje Ekiraaja Akuwaitpaamajatü sünain Anüiki.

## Karalouktakana
**Nakujala Wayúu* (2001)
**Süchonyuu mmakaa* ("Los hijos de la tierra") -A'apanaka sutuma tü Ekiraaja Akuwaitpaamajatü sünain Anüiki.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
José Angel Fernández Silva Wuliana

**José Angel Fernández Silva Wuliana**, palajachikai sünain ashajaa tu wayuunaikikaa. Jooushii chaa Pala'aipo'u, Goajira venezolana, el 23 de enero de 1961, el poeta es además Sociólogo y magíster en Antropología, egresado de la Universidad del Zulia. Cheejewai niakai wajirajee sulujeena tu mmakat laa uchii'pulee. Ayaatashii soou sukuwaitpaa wayuu sûnain akujawaa sunuiki wayuu suluu wayuunaiki. Ashaajishii sunuiki wayuu suluu tuu karaaloutaka wayuunaki.

## Karalouktakana
* Iitakaa (La Totuma), 1993
* Nünüiki Ka'ika (Lenguaje del Sol). Monte Avíla Editores, Caracas, 2006
* Jayeechiirua je Ojutuuirua Sümúinjatü tü Eiikaa Mma (Cantos y Pagamentos a la Madre Tierra). Editorial el Perro y la rana, Caracas, Venezuela 2007.

## Referencias

*
Ju'i

**Ju'i** (alijunaiki: *grillo*) es un insecto de color marrón a negro, con hábitos nocturnos. Sus patas están adaptadas al salto, sin embargo saltan menos que los saltamontes, lo que los hace más torpes. En cambio, corren por el suelo con rapidez. Excavan una madriguera en el suelo, que consiste en una galería de más de medio metro, y que termina en una habitación esférica. La entrada a su madriguera la mantienen limpia, ya que la utilizan para zona de "canto" y así atraer a las hembras (sólo los machos cantan). Para producir el sonido tan peculiar de estos insectos, levantan ligeramente sus alas y las frotan una contra la otra. Las hembras son capaces de captar este sonido gracias a que, como la mayoría de los ortópteros, poseen órganos timpánicos. Son omnívoros: comen tanto hojas y tallos como insectos.

Chii Ju'ikay Eekajushi Níaa Tü Külulakaluirua Joochoitaasü Nutuma, Kaawanaleshi Níaa.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ju'uluku jukuwa'ipa kamaneewa

**Ju'uluku jukuwa'ipa kamaneewa**: Kojutusu tü kamanewaakalü jutuma wayuu, anasü pütchi nümüin wayuu kamaneekai, kamaneeshi ain münüshi. Ekirajünüshii wayuu jünaijee tepichiiwaáya  jünain asakaa wayuu jünain pansaawaa asouttia namüin wayuu laülayuu  nnojoliire nasaküin, wayuu malasü münüsü eekai mamanein, kachuntiawaisü asakiaa natuma wayuu namüin laülaayuu:

## Jukuwa'ipa asakia
* Jamaaya taata.

* Jamaaya ta'laüla.

* Jamaaya tepaya.

* Jamaaya tawala.

* Jamaaya walee.

* Jamaaya tashimia.

* Jamaaya taanee.

* Jamaaya machon.

* Jamaaya maatein.

* Jamaaya nii wairü.

* Jamaaya jintulaa.

* Jamaaya jintülee,maimane...

kojutusu natuma wayuu tü pütchikalüiruwa  süpüla kamalain namüin na aapaajüshiikana.
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Juan Francisco Gómez Cerchar

**Juan Francisco "El Kico" Gómez**, es de origen wayuu de linaje Jusayuu. Resultó electo como nuevo Gobernador para el Departamento
de La Guajira, por el Partido Cambio Radical en 2011.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Kolompia
Juan Manuel Santos

**Juan Manuel Santos**, palajachikai sünain ashajaa tu Kolomwia. Es un político, periodista y economista colombiano, presidente de Colombia desde el 7 de agosto de 2010. Tras desempeñarse como periodista, incursionó a la política haciéndose miembro del Partido Liberal Colombiano, fue ministro de Comercio Exterior durante el gobierno de César Gaviria, más tarde hizo parte del gobierno del conservador Andrés Pastrana Arango en el que se desempeñó como ministro de Hacienda. Pertenece a la familia Santos, anterior propietaria del periódico El Tiempo. También es primo de Francisco Santos, vicepresidente de Colombia durante el gobierno de Álvaro Uribe. Fue electo presidente de Colombia el 30 de mayo de 2010.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Junaaya

**Junaaya** (alijunaiki: H*onda Wayuu*) junaaya sünülia wane korolo olojie, sümaiwa ainjünüsü süka makui otta sepsü aipia, ma'aülaa yaa ainjünüsü süka jiitpai otta paa'ata ouuttajuushi, sülu'ujain wayuu tooloyuu sünain waraittaa, olojoo, jee mekeeraa. Tü sa'apüla'ükalü wane ipa o'ulaka pootchi; wane korolo ka'atsüinsü olojiesü otta e'ipiria kasa eeka mojülain.
ale'eyatünüsü süpüla sujutunüin tü sa'apüla'ükalü otta müinka süitünajatülee wane kasa süka.

Shiya´ateenaapa´a aka atijüneesü apüleerü süülia sheewainlee wayuu sutuma tü sa'apüla'ükalü.  

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sheitaa
José Prudencio Padilla

**José Prudencio Padilla López** (Wayuunaiki: *Jusee Pürutensio Padiya Loopes*)  Joüshi soou mma Süchiimma chaa mmakat Kolomwia so'ü kai 19 Maatso so'ü juyaa 1784 – Ouktushi chaa Wokotaa, Kolomwia so'ü kai 2 Outuuwüre so'ü juyaa 1828. 

fue un prócer de la independencia de Colombia y Venezuela y un wayuu que liberó a los habitantes de Maracaibo del yugo de España. Fue el héroe naval durante la Campaña de Independencia liderada por Simón Bolívar, creador de la Armada Nacional de Colombia y primer Almirante de la Gran Colombia. Hijo de Josefa Lucía López Uriana, originaria de la Makuira y de Andrés padilla, afrodescendiente proveniente de República Dominicana.

Los restos mortales del almirante José Prudencio Padilla descansan en la catedral de Nuestra Señora de los Remedios de Riohacha, la cual fue posteriormente declarada como Patrimonio Nacional de Colombia. La plaza principal de Riohacha también lleva su nombre.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Junia

Tü **Junia** (alijunaiki: *uvita playera*) es un árbol de tamaño medio de la familia  *Polygonaceae*, que  se encuentra en las playas tropicales de América y el Mar Caribe, incluyendo el sur de la península de la Florida, en Estados Unidos. Es uno de los árboles emblemáticos del Estado Vargas  (Venezuela).

Puede alcanzar una altura de más de 8 metros, pero muchos especímenes no suelen superar los 2 m. de altura. Esta planta posee grandes hojas redondas; las hojas enteras se vuelve de color rojo con la edad. La corteza es suave y de color amarillento. Esta especie no tolera el frío, se muere a 0&nbsp;°C. Necesita exposición al sol y es sumamente tolerante con la sal, por lo que se utiliza a menudo para estabilizar las costas de playa y evitar la erosión.

### Frutos
A finales de verano surgen grandes racimos de pequeños frutos que al madurarse se tornan rojos y luego morados. El nombre *uva de playa* que se le da en español proviene por esta forma de las frutas, muy pequeñas (alrededor de 2 cm de diámetro) y en racimo, que recuerdan a la uva, aunque son dos especies que no están relacionadas entre sí. La fruta es carnosa, jugosa y dulce, de fuerte aroma y buen sabor; posee una semilla grande. Se suele utilizar para preparar mermeladas, para jugos y postres en los caribeños.

**Junia/Alijunaiki Uvita playera**

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Junu'use wayuu

Junu'use wayuu (Medicina wayuu) tü junu'useka wayuu anasü jüpüla ayuuli maima.
*Paliise: tü wunu'uka antüna anairü uuchitu (MACUIRA) palaapüna wopumüin ja'aujee Nasaree,wane wunu'u jerutnu apanalü jüma ja'apüyüüin jia maima pütsü junooin otta ishooshotain jia.

## Aainjia otta apülajaa
Nnojotsu aaijünüin piichipa'a a'yataana anairü wuna'apü, eere yüütülin, nnojoluinjatüin jaralüin eerüin tü jaainjiaka, müleka jitnülee jutuma wayuu, mujeerü jukua'ipa, kapayalain, otta musia jiaya amulüijeerü jujutpala. Tü wayuu aainjasüjatka jaainjainjatü nnojolüiwa kasain jiküin, nnojotsü eküinjatüin asiijüshi ju'ulakaleeinjatü e'ejü wanee kettapa jaainjain tia otta musia jiaya ishoinjatü jushe'in juma jikialajaa.
Junu'use wayuu jüpüla wanülü jeketü covid-19

Chii Jukuwa'ipa aluwatawaa kolompia, n'ia ayaawataaka jukuaipa na'a wayuukana ju'luu noumain, jaalii tüü, oonoshi jumma tü ji'piika wayuu jüpüla eiyajaa tü ayuulee e'ka joolu'u.
jüsala tüü ojuitusü wanee a'yatawaa cha'a wuinpumuin jüpüla aa'inmajirawa jüliia tü ayuuleeka covid 19 münnaka.
a'nnas wayüü mu'inka jüü'lakunülee tü junu'se laülaayu maa aka tü:
-o'lojooka pejeewa tü ajapüka jumma wüin
-kei'chera waneepia
-asakaa wayüü wattalujelü
-asuinjana ji'pii laülaayu maa aka aa'in
Alouka.- jüpüla aiwa alee, shunuii o'tta achiijawaa.
Samuttapai.- Júpüla a'ttetelü a'iin
Maluwa.- jupüla shunuii
Wannee putchii natumma n'aa laülakana jutkatchi wuinpumunshana jülüü tü Wayüü Araurayu münnaka, e'lee oonowanuin amaa o'tta kojütüin atüma naa wayukanainnua napushuwayaa.
Jupütala tü wanülüüka

Jünainjee wanee wanülüü kakaliaa anuu jüpütanajün.

Jülü'ü tü Wounmainka antüsu jülü'ü anua wattaje'ewalü wuin jemetsü jüpüla amüliaja, e'iijaka wayuu jütüma wattaa aalin ouktaa. koolera jünüliia jütüma Alijüna

akatsa'a eein wunu'u jipi, otta  wayuu kekiin jümaa yalayalain jüpüla e'ikaka jünain.

tü Wanülüü jeketka nnojotsü e'raajünün jipi, jia momotka na wayuukana jutuma, che'ejaasü müna jüchiki jülu'u wanüiki

aapushii na wayuukana ja'ujee nnojolüin wuin jüpüla o'lojoo najapü, musia eküülü juma tü e'ikaaka tepichi

akatsa'a eein wanee karalouta ashajunüsü watta aalin natüma naa jikiipü'üka tu mma mülo'uka jüpüla anaatiia jukua'ipa wayuu 

mulo'uinjatü wuinsan 

kojuyainjatu eküülü

kojuyainjatü koolejia jüpüla akirajaa

otta kojuyainjatü  piichi jüpüla anain wayuusan.

Maa'uluyaa asukawaa apüla tü ashajünaka julü'ü karalouta

## Anoipaaje
*elespectador.com/coronavirus/covid-19
Juransiiku Miranta

**Juransiiku Miranta** (alijunaiki: *Sebastián Francisco de Miranda Rodríguez*) (Karaaka, 28 Maatso 1750 – San Fernando, Cádiz, 14 Juulia 1816) conocido como Francisco de Miranda, fue un político, militar, diplomático, escritor, humanista e ideólogo venezolano, considerado «El Precursor de la Emancipación Americana» contra el Imperio español. Conocido como «El Primer Venezolano Universal» y «El Americano más Universal» , fue partícipe de la Independencia de los Estados Unidos, de la Revolución Francesa y posteriormente de la Independencia de Venezuela, siendo líder del «Bando Patriota» y gobernante de la Primera República de Venezuela 

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Juulio

**Juulio** (alijunaiki: *Julio*) Nia chii akaratshikai kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana suluü apunüin shikii waneshimiun; shia palaa tu apuniunka kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.

**Juulio** (alijunaiki: *Julio*) es el séptimo mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días.

Originalmente este mes era el quinto del primitivo calendario romano y se llamaba *Quintilis*. En un principio, comprendía 36 días pero fue cambiado a 31 por Romulus y reducido a 30 por Numa, señalándose finalmente los 31 que tiene ahora por Julio César. En honor del mismo (*Iulius Caesar*, en latín) que había nacido el día 12 del mes, fue renombrado a "Iulius" de donde deriva "Juulio"

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Juunio

**Juunio** (alijunaiki: *Junio*) Nia chii aipiruakai kashii suluu apunuin shikii. shiaa palaa pienchikai kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.

**Juunio** (alijunaiki: *Junio*) es el sexto mes del año en el Calendario Gregoriano y tiene 30 días. Este mes era el cuarto en el primitivo calendario romano y recibió el nombre que lleva según algunos en honor de *Lucius Iunius Brutus*, fundador de la República romana, mas otros creen que era llamado así por estar dedicado a la juventud y no falta quien opina que tomó su nombre de la diosa *Iuno*.

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Juurala tü eejirawaakat

**Juurala tü eejirawaakat** es un documental en wayuunaiki cuya historia muestra la lucha del pueblo wayuu por el bienestar de la madre tierra (ma'a), la pureza del agua y vida del medio ambiente. En alijunaiki significa "La Raíz de la Resistencia" y está dirigida por Jorge Montiel.

Fue escrito, dirigido y producido en colectivo por integrantes de varias comunidades indígenas pertenecientes a la Organización Indígena
Wayuu Maikiralaasalii, ubicadas la zona norte de la Sierra de Perijá en el estado Zulia (Wenesueela) y sus escenas fueron filmadas principalmente en los escenarios naturales de la riberas del río Socuy, pensada y realizada en colectivo, donde cada integrante del equipo de producción significó pieza clave y necesaria para la realización de esta obra cinematográfica.

## Referencias


Akotchajülee sünülia:Filmes en Wayuunaiki
Juusayuu

**Juusayuu** : Shia wanee E'irukuu wayuu, eitanüsü wanain nütüma laülakai Utta, aluwatanüshi sümaiwa nütüma   Male'iwa .shi'iruku Wei tia. Na Juusayuukana amünüshii soutpünaa mmakat nütüma Utta; "Na anamiakana Jee pülakana'in sünain jachichaa" 
Kasiwanot Shia tüü wuchii,süchikanainkat wayúu Juusayuu. Müsia e'itanüsü wanee jeer sünain wei'rukuu.   

Ipapülee Shia noumain wayuu Juusayuu.  ￼    

wayuu   

Süchikua Jusayu tü eirukuko tü ojuitasü sümaiwa pnaijee chii ipa Utta münakai cha'aya wajiira shiawatia sükua'ipa wayuu eepünale nantiirai sünai wanee alapajaaa otta miira.        

wayuu anasü, kamanesü,ekirülü,aipüralü shiechin.                         

Niasa chi laülakai wayuu kamaneeshi,aikalerüin sukua'ipa kasachikü, wanee achuntaa jierü.                         

Jusayu wane eiruku,kottiraalü süma tü waneiruwa eirukuka, kajutusu eepünale nantirai.                          

Palaa sumaiwa chi wayuu Juusayuu , ennajunushi sünain niain chi wayuu miyoüin saakaje tü nüpüshikat , anaterüika sükuaipa kasachiki jee alaatüin sümüin nüpüshi, wayuu kamaneshin, ekira'ali, asülaajüi. Katsa moutpüna yaa ennajunushi sünain kasiwanoü                           
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Juriicha

**Juriicha / Juriichi** (alijunaiki: *vísceras de ovejo o chivo fritas con cebo o aceite*) shia wanee eküülü, aainjünüsü sünainjee shiyülain sümaa shi'iruku anneerü, otta müsia kaa'ula. Ka'akasü süle'e, süpana, süsoso, saa'in, so'oroloin, süliipütche, sumüchetse jee sü'wüi.

## Saainjiapala tü juriichikalü
Palajanaa, o'lojunusü süka wüin tü shiyülainka süpüla wuleinjatüin shia, tü süle'eka, otta müsia tü süwuikalü o'lojunusü jee ooijünüsü süka wüin ja'isü; o'yonojunüsü jouyuwai supushuwa'ale, süpüla sujuriichajünüin, süka saü'süka, eesü sujuriichajünüin süka seita, acheküsü sujuriichajünüin palajana tü susosoko, süpüla nnojoluin samantüinjatüin shia. O'yotunaka yootchon wuin shira süpüla ja'wawachoinjatüin tü süle'eka jee süwüi, mapa ejitünüsü ichii sheemetia. O'ulaanüsü sünain poolotüin shia. Motsopa shira, ajuriichijaasü shimüiwaa süka saüsüka. Tü maka ekünüsü sünain ja'in, müleka saamatüle shia, aseepüjaasü.

Aainjünapü'üsü wane mi'iraa icha Maiko'u süpüla ee'iyatünüin tü shiküinka wayuu namüin na kamalainka amüin tü sukuwa'ipaka na wayuukana.

### Sai'wana tü juriichikalü
Ekünüsü jo shia sümaa wuiirü, yaja, areepa, ai, roo, püla'ana, piruuwa, kineeya a'lakajuushi. Eesia maiwanain shia. Sünain wane kottirawaa, alapajaa, e'itanüsü areepa a'ajaaushi, ai a'lakajuushi, otta müsia roo, sa'ato'u.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Juya jeketü

**Juya jeketü** (alijunaiki: *Año Nuevo*) tü juya jeketü münaka shia wane mi'ira mülo'u aainjünaka süpa'apünaa tü mmapa'akat. Tü juya jeketü sünainjeejatü tü süyaawaseka kashikalüirua jee müsia chi ka'i, sükajee ayaawajünüin süka tü ayaawajütka ka'i, tü süyaawaseka waneepia sutuma alijuna otta wayuuirua shia tü 1 eneeroulu'u wanaa sümaa waawatachon tü jouktaika.

Otta müsia tü süyaawaseka ka'i müinma yaa sünainjeejatü tü ayaawajütka ka'i gregoriano münüsü, ni'itaala chi papa Gragorio XIII no'u chi juyakai 1582, otta sünainjee tia shia süyaawaseka ka'i soo'opünaa tü mmapa'akat.

## Mi'iraa soo'opünaa tü mmapa'akat no'u chi Juya jekechikai
### Juya jeketü natuma naa Chiinaje'ewaliikana
Tü juya jekechikai natuma naa chiinaje'ewaliikana (süka nanüiki: 春節, 春节, Chūnjíe; 農曆新年, 农历新年, Nónglì Xīnnián) o'ttusu sünainjee tü süyaawaseka kashikai sükajee shiain nayaawaseka sümaiwale'eyan icha China.

### Juya jeketü namüin naa Etíope
*Enkutatash* nia chi juya jekechikai namüin naa Etíope münaka. Chi juyakai a'wanajaashi namüin no'u chi palajachikai ka'i eweetakai nünain chi kashikai *Meskerem*, sulu'u tü nayaawaseka sümaiwale'eyan, jee müsia namüin naa waneeirua nia chi ka'i 11 no'u kashikai settienpüre süka tü ayaawajütka ka'i gregoriano. Tü pütchika, *Enkutatash* süka tü nanüikika müsüka saa'in *kakuuna asülajuushin*. No'u chi juya jekechikai namüin shia eere nayaawatüin tü mmapa'akat jee wanaa sümaa süja'lajaain tü juyakat jee namüin shia wanaa sümaa antüin na'akamüin wane jiet mülo'usu Saba sünülia antaka chejee Jerusalen süchikejee su'unüin sünain alapalaa no'u chi Shikiipü'ükai mma Salomón.

### Juya jeketü namüin naa Mapuche münaka
"We tripantu" jo "wüñoy Tripantu" shia wanaa sümaa süwa'najaain tü juyaka namüin naa mapuche jee müsia kayaawasesü wanaa sümaa wattain chi ka'ikai jee wanaa sümaa o'ttuin tü jemiaikai icha uuchejeepünaa (wanaa sümaa tia chi ka'ikai kaalapüshaatashi) tia maka alatüsü no'u chi ka'i 21 nünainmüin chi ka'i 24 no'u kashikai juunio.

### Juya jeketü namüin naa Aymara
Nnojoyülia atüjaanüin saa'u maka nialen chi ka'i 21 no'u kashikai juunio wanaa sümaa su'wanajaain tü jayakat jo niale chi ka'i anakai süpüla ayaawata sukua'ipa tü juyakat (müinka tüü, nünain chi juyakai 2011 tü nayaawaseka antüsü sünain chi juya 5519 sulu'u tü nakua'ipaka naa aimara amünaka; tia ka'i (21 no'u kashikai juunio) wanaasü sümaa tü *solsticio de invierno* icha uuchejee, atüjaanüsü saa'u sükajee oo'ulakünüin mi'ira natuma naa quechua noo'opünaa chi mi'irakai "Inti Raymi".

### Juya jeketü namüin naa Judío münaka
Rosh Hashaná (süka hebreo anüiki: ראש השנה‎, rosh ha-shanah, "shikii chi juyakai") shia sünülia chi Juya Jeketü namüin naa judío amünakalü otta müsia oo'ulakünüsü mi'ira saa'u no'u chi palajachikai jee müsia chi piamashikai ka'i sü'ütpünaa Tishrei, no'u chi palajachikai kashi sulu'u nayaawaseka naa hebreo münaka. Chi juya jekechikai alatitnüsü sümaa anoujaa, ajuujaa turonpeeta, jee kekiirasü eküülü aainjuushikai süpüla tia, eesü pan püsiasü jee ko'oyoosü kanüliaka jalá jee sümaale'e süchon wunu'u.
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Jüküjala Wayuu

**Chii waliru akulajaashikai**

Eetashi wanee waliru akulajashanashi na'in
sünain jimataa nipialu'u shiasa wanee
nuchuntaka ajuittairee sumuin tu niikat
supüla nujuitajachin sünain ashaittajawaa
shiasa suchikejee kakalishaana ma'i
nuchajaain wane na'aleewain sa'akapuna
mojuuitkat mojuka ma'i na'in chi walitchonkai
nüle'ejaka nüchikkua nipialu'umüin sünain 
aishantain ma'i wanee nüsawa'ata 
sünain nojoluin nüntüin sünain wanee
na'aleewain tü nüshaitajatkalü amaa shiasa
nüle'ejüin nuchukua mojushantasü na'in
shiasa sünain nu'unuin warai nümun
nüntiraaka nümaa chi nüshikai aika ma'i nia nüpüla.
Ayatshia ne'e nia akulajaain niasa chi nüshikai 
nüshaittajaaka nümaa süpüla süsütnaainjatüin
tü mojuukalü a'in nashaittajaka piamale'e
süsütnaaka tü akulajawaakat a'in nulia
talataka ma'i nia numa chi nüshikai.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Jülirü

**Jülirü** (alijünaiki: *mariposa*) Tü Julirü shia wane uchii ayü'laasü sünainje jokoma, wüchi kantülesü süpüla juya, saashin wayuu laülaayu.  Antüsü sünain ana'alawaa süpülee juya; eesü sünain miyo'uin, sünain ja'apüin, müsia sünain jo'uuchein.

Mainma natapa'a naa jülitkana eeshi sünain ishoin, sünain wuitüin, sünain mütsia, sünain  kasuutalüin, sünain malo'ukatalin naya.

Wuchii anamia, kashaitajaaleshi süchikije wane juya eekai miyo'üin otta süpülapünaa. Natuma naa wayuu ku'yamakana ashatünüsü nayakuwa sünain kanasü, müsia sünain achepaa, oyunnusü nüyaküa chi jülitkai ma'aka sa'in jülittünaya achepaa süpüla ayonnajaa.

Tü *lespodopteros* (sünülia sutuma alijuna) jia tü ennaajünaka süka julirü jee wanee shupeirua mülo'uirua pachiiruasuirua, mmayaasü wataa ka'i, ayuuirasü müsü, achajaanüsü süka tü juliitka shia tü jülirü sümaka alijuna ennaajunushii naya maka sa'in miyo'uin naya, shiasa'a watta'a ka'i ayuuishi amujaashii malaa mushii, mainma nakua'ipa kashujushii, sulu'u niuleeset. Tü juulitka, jülirü münaka mainma tü nakua'ipaka ennaajuunushii süka tü naanairuaka.

Tü naanaka sünainsü natünaka *ala* sümaka alijuna, jiasa'a nawatapa sirumaka, mainma ayawatüin eetaasü. Piama shikii pienchimüin tü nakua'ipaka, mainma aipiruashii nasa'airua sünai nakatajiraain sünain piama nusa'airua kale'eshi nayairua tü shimataka, müsü sa'in wanee Ekiipüka ataatchii wanee shirasü sule'erü jusiika wunu'uirua mainma kasa nayuluin shile'erüt tü wunu'uliaka süka tü nayeeka sünain koyooin shia, ekushii suinyaa tü wunu'uliaka ennajünaka süka espiritropaaka.

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Jüyaawase mmakat kolompia

Tü jüyaawasekat mma, o'uliwo'u jüpüla a'awaajúnaa watta ka'i.

Wanteerakat, jüyaawase mmakkat, e'iranii yümüin mmakat, e'iyatsü jüchiki tü alatakat jümaiwa, otta tü waneerüa a'¨waajüshii juwashirüin mmapa'akat.

## Ee'irajaa Sümüin Kolompia
coro: 

Tü talataa pülaskat main

Tü talataa matujainkat ajatta

sulu'u tü asipala aiskat

ojuitusu tü anaska akuwa'ipa (piantüa)

Ajalajasü akait majuskat ma'in

Antüsu  tü tashi pülaskatmain 

        I
Kenasü tü jayuikat

mayokujainsat süwarala

kottushi na wayakana waneepia

tuntü ma'in saakapüna kalena

natujaulu tü nunuikü

chi outakai sa'u kurus

## Wasüsü sümüin Wanteeraka

Tamaajatüirua:

Takküjain shiimüinka na'u ma'leiwakai aijeerüin
Jüpüla tü wanteeraka otta tü woumaika tü woumaika Kolompia,
Suka shian shiawasein wane mma mi'ou,
Süma pülasüin shia,
otta taashin wayuu supushuwa'aya sulu'u?

¡ Taküjain shiimaikat !
Ma'aka müinjutuma jia, ma'leiwakai, otta tü
woumaika aapeerü asa anasü jümüin, ma'aka
nnojolüin müin miojeerü jukua'ipa natura.

**ANÜKII JÜMÜIN MMAKAT**

Wapushuwa'aya ¡Kolompia toumain pia! Talu'ujain pia julu'u ta'in, tanoujain aneerüin pukua'ipa, ta'ata pajüin Sunaina te'erüin pia waneepia: mulo'uin, otra kapülain pia suma taashin.

Aisü tapula pünainje supushua tü kanainkat ta'in: talatüin pia pa'anasian, tapushi, namaaka na laülayuukana, tü tanoujaitka, tü talataakat, otra alain ta'alapüin, tü tachekaka mai: surulaalüin taya suma talu'ujüin pünülia Kolompia julu'u ta'in, otra outüin taya pünainjee suka ta'inmajüin pia.