open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nüchiki wanee wayuu machiküsü nümünüin

**Nüchiki wanee wayuu machiksalü nümünüin** (alijunaiki: *la historia de un wayuu que perdió su rebaño*)
Etashi  wanee wayuu, machikusüü nümünüin. Numaka'a sumüin nüii; teika, machiküsü tamunuin, ounajachika'a tai shuchirua. Tachuntakaa pumuin, keera'aja tamuin wanee ekulüü talujuntüü. Nunaakaa wuinpumüin, nuntiraka nüüma wane wayuu, nusakitka  numuin ¿piruin tamünüin machikusü?, numaka chii wayuukai numüin; nojotsü terüüin. Ayatakaa nunüin wanepia. nintaka süünain wanee la'a, nirakaa wanee jintulüü ashijala'asüü  nüpula, nü'ümakaa sumüin jipirüin tamunüin  utee, sümaaka numüin; nojotsü terüin sumaayaka numüin sukaa mülian shiyaa ni'iree. Müliasu taya pi'iree,suka jamüin nojotsu  terajüin wanee jintüii  maaka piaa; anusüü punüin tamana tonjulüün  puliaa. Amusuu punüiki tamüin, numaaka sumüin anakajaa sukaa noluin wayuumain taya  ouneruu pia tamaa tepia luumüin numakaa sumüin talataka tuu jintutkat sutuma nüikii chii jintuikai. Sumaaka tuu jintutkat numüin ouneruu taya maa shiyasha kepianjanain waya wamuinwa  anakaja numaka chii tolokoi. Nounaka nentaka chamüin, suttaka müin shiaa  merajüin sajüin neeru shinnüin epaa sukaiya. Ekaa wanee nulaula numakaa kasakai wayuu tuu merajuinjatka, nukerotuka paulumuin wanaa sumaa nukerotüin matuu süümakaa, sukaa puloüin shiaa  muinrimaa nojolüin nnirüin somüin suka chirokujen wüin shiaa.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Eküülü

**Eküülü** (alijunaiki: *alimentos*) Tuu shikakat wayuu sumaiwa ekushi yosu otta muusia mokochira. Wattamau'lu ekushi 'yajaushi maikii  sumaa leechi süchira paa'a otta kaleu'u, ekushi asaala kerasu sumaa maikii otta nekui tü shampulanakalü, kerasu tia'a  otta no'unulee sakaa mujuikalü nakotchojuin tü jaipaikat ,otta musia tü suchonkat apiaa na'alakajuin nekuiin nekakatlü tü iwanakat nalo'ojuin tia'a otta musia tuu atpanakat nalo'ojuin sumayalee  kerasü tia'a otta tuu walitka nekuiin tiaa süpüla nojoli'ina la'aulayu naya nekuiun tü sheekat mujuii süpüla ayatanjunuin nayaa tepichajuin, nojoushii ekiin tü shikakalüü wayuu maüliaa laulamatusnee..
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
A'yajaawushi

**A'yajaushi** (alijunaiki: *bebida a base de maíz y leche*) reviste muchas variedades, tanto en su elaboración como es sus ingredientes. Pero antes de entrar en detalles sobre este plato, es bueno mencionar el Jolo como elemento básico en la preparación del la A'yajaushi. 

## Sa'kaa

(ichii, wuim, leechi, Miki)  

## Saainjia
# ayuüjaanüsü tü maikikalü
# sülakatünaka  süpüla poolotuin shia. 
# tü winkalü
# shiasaa polotopa shiaa 
# O'yotüsü tü sekalü
# süchikeje o'yotünüsü tü youlakalü
# shi saa'a polotopa shiaa
# O'yotunusü tü leechi süchirakalü kaulaa, mala eere süchirakalü pa'aa
# oulanüsü polotün motsoo
# süchikeje ashakatinüsü
# ashajünüsü shia
# ottonojünüsüü süsüin wayuu.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Jiiko

**Jiiko - jiiku** (alijunaiki: *Mecate, colgadero*) tü Jiiko jo jiiku suluu wayuunaiki wanee sheejerü wayuu , shia tü sa’amajayakalü aulaa jee suula wayuu , nashein naa alaülayukana sümaiwa tü jiiko jee jiiku ainjünapüsü süka aipisee( corteza del árbol cuji o Trupio en castellano) .

Ayunünusü tü sulupünaka tü sütaka Aipa süpüla süttajünüin eesü eekalü atulüin shia süpüla sheerüin shia , eesü sümaiwa tü Jiiko jee jiiku ainjünapüka süka pa’ata süüta kaula jee süüta paa’a.  

Joluu awanasü sukua’ipa tü Jiiko jee jiiku , ainjünüsü süka sukua’ipa alijuna , sükasü pülastiku, ootamüsia kaañama( cañama alijunaiki)
Tü shejetka wayuu joluu nnojolu’ipa wakumajüin müinka sümaiwa , wayalalüin sumanajee tü sikaleeka Maikou jee Piruwachòn.

Wainmasü sukua’pa tü Jiiko jee jiiku eesü sünain maloukatalüin ottamüsia maatalüin jee kasúin ottamusia mutsiain
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Sünülia mma cha'aya Akuwalu'u

Sunulia mma:

**1.Panteramana**: ee're naa toloyukana emeraja e'in naya.

**2.Sarulumana**: e're wanee laa ke'erokuin sarulu.

**3. Jimoulamana**: e're wanee laa ke'erokuin jimee.

**4.Katniyamana:** shia'a e're e'en jiyeyu meinsa'alain.

**5.Chi'ipulemana**:shia'a e're waimain ichiituna'a

**6.Panchimana:** e're wainmain paa. 

**7.Jamutkat:** e're wain main jamut (ita)

**8. Malawainkat:** shia'a e're wainmain unu'u malawain.

**9. Limunakat:** shia'a e're süpunajunuin limuna.

**10.Mouimana:** wanee jamuyu mujulasü'ü.

**12.Panteramana**: ee're naa toloyukana emeraja e'in naya.

**13.Sarulumana**: e're wanee laa ke'erokuin sarulu.

**14. Jimoulamana**: e're wanee laa ke'erokuin jimee.

**15.Katniyamana:** shia'a e're e'en jiyeyu meinsa'alain.

**16.Chi'ipulemana**:shia'a e're waimain ichiituna'unuu.

**17**. **Limuna:** wanee . mma ekale limunaa. 

**18.** **Shawantamanaa:** wanee mma  ashaawajulee emerayee. 

**19**.**Pątkat:** wanee mma asholojunaawaluuin.

**20**.  **Yuliraakat:** sunuliia yutta  supunaa yulitp.

**21. Naunashitau :** wanee mma yalepshi.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Jamüsü sükuwa'ipa saainjia wanee einase süka yotojolo

**Jamüsü sükuwa'ipa saainjia wanee einase süka yotojolo** (alijunaiki: *Pasos para crear una silla con varillas de cactus*)

## Saainjiakalü
**Eeinjatü:** (Yotojolo, külaawa, mattiya)

1 .Achajana yosüu ekai lattain, ashottunusu shikijese  oshotüjünüshi.

2. A'atapajunüsü josoin .

3. Josopashia achotonojushi wanawa shipawain, supula sukumajale tuü einasee.

4. Palajana akumajunusu tüu supoluakalü .

5. Sushikeje ainjünüsü tuu einasekat .

6. Sichikeje, einajiranusu supulaa einasee.

Kettasü.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Jaleesapa

**Jaleesapa** (alijunaiki:?)shia wanee wünü motsojusu sulia suma pasanüachein tü sujuyainka otta tü supanaka jemetanchansu Main sheejun,ekajui tü suchonka ishochensü sou,otta shukuin shia wuchii Maka mürüt.''

Otra musiya tü wünüka anasü süpüla akumajia luma'a oulaka kusinapia.tia ainusu amuyupa eree alin shiire yotojolo,anasümain shia kasamalasü Main sulia türa laminaka sukumainka alijuna.

Waimashanta tü wunuliaka yayaa wajira Kolompia ottüsü yaje sootpaje woopuko chawatka palaamuin jepiramuin chamuinreya wuimpumuin jalala matüjansat outta maalü outtusu muleka sulatüle waima jouttai sau wünü kainyouleshi süpüla miyaasü.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yoluujapi

tuu yoluujapi shia wanee wunu supulajatu wanuluu kanulia kat 

Marrula sou jakat tuu mapaakat sukajamui supulaim shia tu yolujaakat  supula jatuu sujuuya wayuu outusuu 

Wunu Kat tuu asunusu supula anamatajatuin shia

Otta musia ayaajanatuu sukat esu supula sui tepichi 

Laulaayu wanaa suma suntoin turra wanuluukat wanain.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kanaima

**Kanaima** (alijunaiki: *Canaima*) shia wane mma wattalüsü shimiwachonsü, samatüisü , esü waima matoülia süpapüna , esü waima üchii , eree wattain sulia tü shiikera kemion, eree kepian na pemonkaliruwa, mmapaaka tü wattasali kassa ekalü sülü, sumaiwajat, süchikuwa nakuwaipaq naa joukanaa süpaa, namüin naa pemonkana tü ipoülikana muloüyü shiipia sain tü pemon outtüi kariruwa Yala, shiayain jee sünainje tiia kamalainkashia sümuin alijüna.

kanaima, esü wuin ayottüsü sünainje iipaa ipünajeshata, eshi wane ipa' etnajünüshi Main , nunülia suwatia angel( salto angel) tüyale Shia ipa' ejere sujuituin wuin mulousükat süpaapüna mmaka süpüshüwa.
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Jakala

**Jakala** (alijunaiki: *Schistocerca cancellata*) jakala joüsü jüyaapo'u soopüna tu' mmaapaka jemeyutsü nia wanee wuchi eküshi süpana wunülia jüyaapo'u suma joutaleo 
Jakala.
Tüü jakalakat ayulaasü juyachiirua,ajuittayaa müsü suchikejee wanee ememejüsü,mai'ma onooitshiipaa. Süpa'apünaa apain, joutsü, jakala sakapünaasü pünajülü.

Chii Jakalakei kawatüleshi'main Jee Waiima Sukuwa'ipa Tü Jakala Jee Nüna.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wiichepü

**Wiichepü** (alijunaiki: ¿?) shia jolu'u tu mapakat yalakat satto tu amakat annaira erre joüluin kokoilï  . sulü tü maaka esü joule tu apunajakat otta epija kalina, anneerü , kaa'ula, püülükü ,  esü püliiki , paa'a , amaa nama'ana na wayukana . 

watta saalï wayuu kepiakat sulü tü maaka , naya esü ishi  nama'ana , asuküsu wayuu saakat tu wunuliaka supüla nalakajain.  

Yalayatsü wayuu sunain akumaja sui tü a'anaaka, atulaa,  , e'inaa, otta akumaja tü asonoko, akumujüshi Kapatera otta waireeña , tu sukuaipakat wayuu achechenusü chaya wiichepü sütuma tepichi, majayutnu, alaulayu.

Shittapa jüya wiichepü tu wayuukaluira müliaa nain shiita'pa juya epirajasü tü wopüko, kapüle musïa ayalajaa tü eküülü supüla neküin.  

Tü mapakat pasanainsü sunain pootshi.  
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Sawawa

**Sawawa** (alijunaiki: *flauta pequeña*) tüyale akuyamajunüsü Shika wane wunülia yotüsü, joutsü main eree ein wuin, shiichinain ejeree sujülünüin esü wane shiiechon, atünüla müsia tü shi'iraka süjüt'napa, esü sünain apünuin otta süma jarain wekochen , ejeree sujui'tain tü jou'taika.

Anasü süpüla erajüna aka, sü'ütpüna tü arülejaka, süli muinsain nümüiwayakei wayuu. Tü sawawakat, nükumalain chi wayükei.
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Wontoroyooi

**Wontoroyooi** (alijunaiki: *flauta larga*) tüyale akuyamajunüsü Süka wane wunülia, jotoisü sülerüpuna, shikinain esü wane aliitachon joüchon, Eree süntüin tü shi'iraka.

Süka tü wotoroyoinka chi wayuukei, nüshatuin shi'iraá wüchii, murüt, jee müsia waima kassa.

Meematüshi na>i chi maasikai , ka> isa , müloüin nia nüülia , otta naja>tioü   eeshi wanee iitachon noütia tü ni > irakata> yatshi nüküa> ipapala nütüma wayu ma>ayaka chi maasikai . 
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Aajuna

Aajuna(por encima de uno)

Tü aajunaka Shia tü kasa eitanaka warralou maaka tü ekiyalajaa,woma, woorra,etamüsü wane sukuipa nüchipüna outushikai apütain najüna jawatüin No'u eeta müsia najuna chii oulaküikai.
Tenis

tenis : tü tenis süshaitajaya tü alijünakalirüwa , eree piamain naya , süpaa wane wüleshi, kajapülüshi wane nayatianjatü ( raqueta ) wane wolachon (pelota pequeña).

Tüshaitaka tü joütshataipa süpapüna tü mmapaaka, moülia waima wayuu ( personas ) ekirajakat süpüla süshaitajaintüin , shaiyaka tü. 

Süpüla wane süshaitajaintüin tü miiraka tü chekküsu shiirajuin jatüin pansain tü jamukolian süshaitajia:  ereee ein tü miiraka esü pasanain wane Muska sain wane yüja, epinale ipünapüna sülatuin tü wolachonka, ekei ajütuin oulia tü wolachonka amuloüsü.
Kanataa

(Canada) Shia wane mma wattasü, palamuin américa,  sumulatü tü mma cottirakat ( estados unidos ), chaaya nu'utpüna chi Kashi tisiempre,  samatüisü , uchimuin sünain pejesü erre tü mmapaaka samatuyulin Main, eree chein tü yeloko, ( circulo polar ártico ).

süpaapuna esü waima mmaa anachein sü Main, muinyaka sain Toronto mulousükat mma süpapüna, shikinainjejatuka erajia peliikula, tü neishajayaka waneejatü franses naikilü.

Süpaa mmaka tü esü matoülia , wuitoülia, wunülia anachein Main, palaa, uchii , otra essü eree ssuntirain tü wuinka cataratas del Niágara munakalü.

Mmaka tu samatashatasü, katsa tü wayuu kepiakaliruwa yayaa, nachajain eree jaichoin chi kaikei,
Püichi

chii püichi müshi sain püülükü, sa'akashi wunaapü, pasanain sūnain mojuui, ekünaajüüin, nutuma chií alojui'kai tüü ni'irukalü nükashajüin süpüla anain'jatuin shia eichiijaa, nüwayaja nūmüsia süpüla ka'i kalū, yalairüja shia, anajaaaleesia josopa...siinapa, müsü süsüsiinajia tüü asalaakalü... 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Kulu

**Kulu** (alijunaiki: *ameiva*) tü kulu joutsü süpaa tü mma eree, jutatuin, jain, eree en wunülia wuitüsü, joutsü kolompia, wenesuera.

Aanasü maain tü süchaaka tü kulu,sümüin tü saalain makaka tü sümocho tepichi joou, müleka nojolein  ashatein.

Tü kuluka kawachirashatasü, mematüsü sain wane wosolechi.
Tü nütaka kanas, moolo wulit.

Chií kulukei eküshi , waleket, kularachi, jokomachen.

Chii Kuulukei Achajanüshii Suutüma Wayuu Ee Kaamülüin Kaarai Joou Süpula Nüküijachin.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Waluseechi

wane wuchii. Alojulü, ekusü assala, alojusü wuchichen ekei muinyaka sain sajapuin. 

ka jamuin koushimain chi wolusechakei, kousu Main tü nücheka, alojüshi saawai, kulu, atpana, wuchichen joucheñuin , jokoma.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wuchii aja'lajaaweeka süpa'ajee mmapa'akalü

Nayaa naa wuchii ajalajawekana, süpajw tü mmakat ( especies en peligro de extinción ), moülia sütüma tü waima kassa alataka süpapüna tü woümainka na wuchii je murüt, apalirajüshi, sütüma nataüjünüin , naikünuin, je sütüma süchonojünuin tü wunülia otta süma tü wuitoülia ere naya kepian ,awanata müsia tü mmapaaka , sütüma nojoluin naya, tü kataaka au, esü süpüla nojorala ein Shia.

sütüma süpalirajuin tü wuchikalirua süpaaje tü mmakat, esü süpüla joulin ayule.

Tü wuchika yüla musü sütüma tü ayatawaka, süshottünuin tü wunüliaka, sütüma jotuin Shia sütüma sutchin nüwarala kaikei je müsia waima kasa.

Yayaa weiyatuin jamuin nanulia naa wuchii apalirajakana süpajee tü mmapaaka: 

* warülapai.
* kayushi.
*Iisho.
*kalekai.
*molokona saakaka wuin.
*wakamaya maloukata shikii.
Kouchirin

Kouchirin wanne wanulü mujulashi, mushikanain yolujaa, ajuitushi sawai saakapuna tuu mujuikat.

Sau wanne kai, etashi wanne wayuuiruwa asaashi chirinchi otta eperuwashi suupuna wane lumaa, niasa wane epetshi nuunaka numuiwaa, suluu nüpünaka nüntiraka nümaa kouchirin, mushi nüpanapa "Kouchirin, Kouchirin, Kouchirin”.

Nayasa naa tepichikana otta napushuwa na wayuukana mushi; "juwataa jupushuwa otta junujula, iseichi kouchirin”

Napaajaaka na wane epetshikana nepialumuin, nuputuka supuna lumaka chi wayuu epetshikai nipiajachikai, niasa wanne nüchon numaka nümuin, "Tashikai iseichi kouchirin jouya punujula paüluumuin nuulia", shiasa nojotsüsee kajutuin nunüiki chi nuchonkai numuin, numaka numuin "Ju'una jiaakana junujula, tayakai yaainjachi suupuna talumase”

Nounjulaaka napushuwa naa nupushikana otta asurüjashi suluu nepia, shiasa mapaa, nülataka kouchirin so'opuna tu lumaka, eejachirre chi eptshikai koulain.

Maali wattachon atamaashi napushuwa otta nerajakaa wayuukai, nüntunaka anain wayuukai sunain outuin nia, naa nupushikana neirakaaka ipunamuin otta nerakaa wane jerottusu ounuin emuin jepira, shia nain chi wayuu epetshikai.

Kouchirin kamalainsü nümüin o'unaa sulu'upünaa türoochi o'unakat wattajee otta wattamüin ma'in, saajüin wayuu laülaayuu paalainka kouchirin nia wanülüü keemashi otta jashichi ma'in nüpanapaale wayuu sulu'u wopu ouktüsü nütüma mama'ajaasalü. Eeshi nülatüle juyapo'ulü, nülatüle soo'opünaa wane miichi eeshi nü'leeyajaale otta kapataliashi nia saapünüle ni'ira otta nülatüle akayonlajaasü sütoukta wayuu nütüma otta eekai anain süsho'u nümüin ouktüsü nütüma.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Küisalü

Shia wane mma cha nüpünalu'u uuchikai  Epitsü, sulu'u tüü mma kanüliakat  jonjoncito. Suumain wayuu ja'yaliyu kamanesu, eitawushi tüü sünuliakat sünainjee wanee lamuuna sumaiwa.
 
Moulia ya shia wanee laa mulou eere tüü laakat kanuliaka küisaluu, yaleje'esüse tüü súnüliaka akumajain, sulu'u tüü mmakat eesü maaka sain 70(akaratshi shiki) wayuu, napushuwa'a eesü achounnii otta apushi.

Chi laülaashikai so'u  tüü mmakat Edinson González Ja'yaliyu, nünülia.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Yaja

Tü yaja shia wanee ekulü shikuin Wayuuu sümaiwajatu, shiküin laulayu, akumajunusu suka ma'iku ayuujanusu je suchikuje ojo'opajunusu sunain sukumajunuin muin sa'in o'ulii.

Eesu supulaa ko'oyoin shia,sakasu  jo'o shapulana
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
José Leonardo Fernández Ja'yaliyuu

Chii wayuu jose leonardo Fernández ja'yaliyuu "yunaata"munakay nüchon shi wayuu torito Fernández uliana "toolo " sumaa tu wayuu celmira Fernández "serumiru"
Nia chii nachon neirumakay jintulin nia ¿? nia miojechi chi doctor.makayachia ekirrajashi sinamaika marrakaya.
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Peerü

**Peerü** (alijunaiki: *codorniz*) shia wane wuchii mematüsü sain tü kalinaka, joüchon,  kasuchensü, chüküriasü tü sütakalü mmatalü, joutsu eree en apünaja, tü peerüka shiitain tü peerushkuta süpaa tü mmaka, saakachon tü wuitoüliaka sümaa alama, tü perüka süchiki jemeyuluin naya , tü peerü jietka eitasü süshukü süchiki  jemeisin Shia pienchi shiki kai. Joutsü shiiaka süpaa püna mma ekei jain, muinka sain tü woumainka.

Wuchikana tü joüchon tü shiichika, eküsü. Maiki , roo, wuitoülia ,ekei ajütuin sünaije tü apunajushika,
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Suwatira ama

**Suwatira ama** (alijunaiki: *Carrera de caballos*) Shia wanee ayoinjirawaa otta eere suwate'ennuin tü amaka, ashaitunusu sünain mi'iraa natuma tepichii, eeshi nayalee naa laulayuukana awaterruin.

Suchajaaka tü shaitaaka shia supula nachecheruinjatüin na'in naa wayuukana otta naa tepichikana sünain tü nakuwa'ipaka, mususee ashaitunuin shia sunain mii'ira.

Tüü eesü süpüla nashaituin naa tepichikana kouyasekana (7,12) akaratshi otta po'loo piamaa juya, erre nayonjirain shia wanne mmapaa jutatuisu ma'aka sain wanne woopu jutatuisu, palajaanaa nouniruin naa amakana shi'inalumuin tu wopukaa, shiaasa mapaa kottapa naya napushuwa awattenushii naa amakanaa, suchajaaka achiku tu ashaitaaka shia nukanajuinjachin chi amaa antakai palajanaa, akanaja mushii niia.

Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Yolujapulu'u

**Yolujapulu'u** jo **Yoluja tapai** (alijunaiki: *Flor escondida*) Shia Wane wuitoulia , jauchon sajapuin,  waima tü sa'anasianka  wuitoliaka tü, ka jamuin epinase, sütüma wayuu, ka jamuin esüü süpula, anain wayuu ekei ayuin.

otta sainmajüin walerü,  (esü waneya sünülia wuitolika tü sütüma alijuna asolüjülü ipaa, tuyale Shia tü katküla , süleche wayuu )

waima anaka apüla tü yolüjapulu, anasü supüla nojoluin sülajain tü süchü wayuu, sainmajuin tü wapanaka,  otta sülia ayulin tü wainka.

tü süpanaka, tü süsika, sü'üka, je sürala, anasü süpüla süsunuin , alakajüshin.  

Anasü süsui Shia wayuu ekei olojoin, ekei tolotshatain , sutuma katkula.

süsünuiwa essü süpüla ain sülee tü assaka.

E'ettesü sain wayuu sütüma.

Joutsü wuitolika tü woumainpaa. 

Wuitachonsü süpana, maluü sünain süpanaka eshii wane süchonchen .
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jaishi

**Jaishi** (alijunaiki: *Batata ipomea*) tü jaishika wane apünajüshi , tü süülika wattasü antuin , yotusü saaka potshi, tü süchon muska sain paapaa, mutsiasü sütalü je sülerü püna mayasüka sain ekei ishoin,  püsiasü, nutüma wayuu nikuin sümaa ichii.

Yotüsü nümainpaa wayuu
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jumu'u

**Jumu'u** (alijunaiki: *Guasimo, Guazuma*) wunülika tü , jaapü, jouiwa süchon wuitüsü, kettapa süpüla shikünuin ratunatalüsü.

Waima saanasian tü wunülika , epinase, anasü süsüin wayü ekei kalechen süchü, ekei ayülyin sülerüpaüna.

Süpüla süsünuin tü jümü'üka, aakajünüinjatü tü sütaka süsaka ( corteza ) alakajünüsü , ayü'üla müssia wane sü'üwuise ishosü shira, asüna müsia shia.

Tü süchonchenka, eküunünüsü püsiasüsü, otta saamtüisü nüpüna, anasü eemerawa nüpüna.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jurulaa

**Jerulaa** jo **Marauya** (alijunaiki: *Maravilla*, natüma naa atüjashiikana: *cundeamor, balsamina*)

Süpana wuitüsü,  süüsii maloüka, tü jürülaaka natüma na wayuu epinasesü, süchotole wayuu, ayüjanüsü tü marauyaka eitanütsü sünain eree eikain, ka jamuin anasü main, waima anakaa apüla.

Apünalasü sümuiwa,  anasü sümuin wayuu ekei ayulin süsha, sükalain asha, tü süchonka wuitüsü jo'üiwa, mülouyüpa shii maloükasü, ishosü sülüpüna.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yaichi

**Yaichi**, eesü wane'eya sünülia sütüma wayuu, **Jaichi** (alijunaiki: *guanabana de monte*). Wane wunülia ekajünüsü tü süchon, apünalasü sümüiwa.
Iwanalu'u

**Iwanalu'u** (alijunaiki: ) suwala'ata sünülia iwanaalaja. Wane sunu'uya wayuu laülaayuu. Wunu'ukat tü anasü süpüla so'oojüin tepichi eekai kerain sutuma ajapüüin shia.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Alo'ukeemasü

**Alo'ukeemasü** (alijunaiki: ) wane motsosü su'ulia, jouutsü yotüin süpa'apünaa mma eekai icheshiin, anasü ma'i suurala tü aloukeemasükat süpüla tepichi eekai shunulin, opoolojünüsü tü suurakat süpüla süsüinjatüin shia.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kepisuuta

**Kepisuuta** (alijunaiki: ?) sünülia wane wunu'u miyo'u su'ulia, jouutsü eere isashiin mmakat o'ulaka eere una'apüin ma'i shia. Anasü tü kepisuutaka süpüla süsüin wayuu eeka apüsalin otta eekai alin süle'e sutuma uliyuuna.Ayaijünüsü tü sütakat süpüla süsünüinjatüin süma wüin otta sümaa yootsü.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Mashula

**Mashula** (alijunaiki: ?) wane wunu'u kouyamuusü so'opünaa kashuushira, jemetachon ma'i tü süchonkat, sütpajüin tepichi süpüla shikiüinjatüin. Jouutsü shia eweetüin sajattapa juya.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Isirachon

**Isirachon**, eesü wane'eya sünülia sütüma wayuu, **shishira yolüja otta ishirachon** (alijunaiki: *Maraquita cascabelito*, otta natüma na alijunaatüjashikana *clotaria juncea*) wane wunülii, joüchon , kasiisü  sünaa maloüka, ennajünüsü sünaije tü isira sünainka, wane jouchon süchon keishirasü süwawalapa tü joutaika.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Malaatapüi

**Malaatapüi** (alijunaiki: *Ñongue*) wuitoulia ka tü Shia tü saakaka mojui je tü sü'üka sülerüjesü tü süchonka( fruto ) akuyamalasü pasanain sünain tü süpanaka.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Tukupe

**Tukupe** (alijunaiki:  Mayita *Bromelia*) joütsü saaka mojui. Woumainpaa,  esü wayuu ekei apünajüshi  shipialü, wane wuitoulia kassasü shichi, keipese, apünalasü eree en waima wunülia, eree en jemioüshe.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Wanpiraicha'a

**Wampiraicha'a** (alijunaiki: *Watepajarito*)
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Tü wampiraicha'ka shia wanee wunu'lia jashisü joü'sü saka mojui shitápa juyaa,shikajuin wüchii musüka sain sho'oo eeshi sülü müsia o sho'oo musüka sain pepe'eshi aachecherasü sünain kululu je müsia sünain sütaa murülü.sajüin laülayuu anasü süpülaa shünüin.
Yolujatapai

**Yolujatapai** (alijunaiki: *Flor escondida*) Wunülika tü jauchon, wuitüsü,  maluü sünain tü süpanaka, esü wanee süchonchen kooyoshin , kachetacheñushin sünainje tü pasanainka sünain tü süpanaka wunülika. 

Apünajasü sümuiwa, jüyapou. 

Epinasee sütüma wayuu,  anasü süsüin wayuu ekei ayuin süchü, ekei kakulain tü süchüka, alakajünüsü tü süpanaka. 

Nainje wuitolikei chii , kaanasiensü süpüshua: tü nüpanaka ,tü nüralaka je masía tü süsika.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Katsaalia

**Katsaalia** (alijunaiki: *?*) wane wunu'u ekaajüna achonnlü ya sulu'upüna tü womainkat müsüka sa'in kepeshuuna akatsa kasuuin so'u, jemetsü ma'i tü katsaaliakat eesü süpünajüin wayuu chaya wüinmpümüin je müsia yaa wopumüin.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Wala'ayuu

**Wala'ayuu** (alijunaiki: *pelusa*) tü wala'ayuuka eweetüsü sünainje süchon tü jamüche'ekat, kasü'ülasü ma'i tü wala'aikat sünain süta wayuu, sutusu soü sutuma wayuu müsia mousat müleka sületuule sutuma tü wala'ayuuka.  

Naa arülejalinka nnojotsü naapaainjatüin tu wala'ayuuka, sulia eikajun najapu sünain waraaita mmapaka, müsia sulia Naa tepichikana.   

Jousu main  wala'ayuu wunapu otta sawanapa, sünai yosü müsia jamüchee.  
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Wali'ijeechi

**Wali'ijeechi** (alijunaiki: *oso hormiguero*) Wane mürüt unainküinjachi müshi makuakai na'in sao mmakat, miyouyu ma'i tü nüpatoukakat eküin nia jeyuu je müsia tü rulumakat jouukat sünain wunu'u.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Amakii

**Amakii** (alijunaiki: *lirio*, natüma naa atüjashiikana aijuna *lirio crinum*) shia wane wuitoulia anachonsain süsii , yayaa wajira apünajasü sümuiwa, nojotsü cheeijain süpünajunüi, joütsü saaka miojui woümainpaa, otta waima mmaa amerika.

Keipesesü je tü süsiika mulouyü süna kasüsü, jattairü eree en jososü ayatüsü apünalain.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Aipa'awai

**Aipa'awai** (alijunaiki: *por las noches*) Shia müleka eere wane kasa eekai a'inüin aipa'awai makatka: asaa wunu'u aipa'awai, atalejaa kaasha aipa'awai, e'irajaa aipa'awai.
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Jimeemasü

**Jimemasü** eesü wane'eya sünülia natüma wayuu: **jümepü** (alijunaiki: *bombita*) wunülika tü yottüsü sümüiwa jat' tairü jain kái sümüin nojotsü amalajain, ( resistente a los cambios climaticos ) tairü ein jemiai.

Tü süpanaka wuitüsü,  süüsiika wanejatü sülia tü wane wuitoulia,  tü süchonka yüttüsü  kalerüsü sü'ü, koisü.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jiirawai

**Jiiruwai** (alijunaiki: *parcha capparis pachaka*) Shia wane wunülii,  muloü, wuittüsü, kachoüsü , süsii kasüsü,  eküunüsú süchon, püsiasü.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Olot

**Olot** (alijunaiki: *arara capparis flexuosa*) wane wunülii,  kapünajaralü süpapüna tü mmaka, wuitüsü tü süpanaka, kasiisü,  süpana kooyosü.

Sünainje wunülika tü ajüitasü tü süsiii toloo je musia jieyuu, ( Esta pequeña planta, produce flores bisexuales ) tü süsii toloo muloümatüsü sülia tü jietka süsii.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Uliishamuuna

**Uliishamuna, shamuuna, chimuuna** (alijunaiki: *pepinillo*) wuitoulia kapünajaralü süpapüna mma je sütüpüna yüjaa, antena anain eree ein joüluin samataa, je müsia eree en wuin, süütpüna wuitoulia,  eree ichein mma otta suma ere ein apünajüshi.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Mokochira (wayuuiwa'a)

**Mokochira ( wayuuiwa'a)** (alijunaiki: *Mokochira cuando era humana*) Aküjala natüma watüshiuu süma woushinuu, süchüküa mokochira, wanee jintülü waima kasachiki alatüsü sümuin shipialüje, su'unaka sa'akapüna mojui, amüloika shia, waraitaka shia saakapüna tü wunu'uliaka,  wanaka süma wanee,  laülachon keemasüma'in ( chaamaa ) ainküka saa'in mokochira sutuma laülakat, süsakajaka shia shipialu'umuin, "terajüin mmapa'akalü tüü, tepia pejesü" sümaka sümüin mokochira,  sümaaka shia shipialu'umuin, su'unaka süma, nojottapaja sütijain sa'u süma chaamaain ( Bruja ) shia ,süntaiwa'aya mokochira sünalaka sutu'upuna shipiakat chaamaa, ejatü shiipüse wayuu, mürü'ülü  keemasüma'in ejatü sümana.

Süntaiwa mokochira soojiraka shia tü chaamaa ,sujuunalu'u süsaka'a, tü shirakat.

" jemetashatasü ma'in shirachon "  sümaka .

"Jemeetama'in sheejuin merunemachonsü "

Nantapalaka na süchonyukalirua  chaamaa nasanalaka naa'in , naataka sejuin mokochira , nasakiraka tü neika

" kasa wayuu tü jemetaka ma'in sejüin maama " namaka sümüin.

Chaamaa:

"wanee anennerüchon talakajajerü jolü jiküin "

Sümaka sümüin mokochira: 

" tachonchon pülemüchajama siki alakajainjatü taya piküin, moüpa'asalü taya, isairü tachiki alemuchajawa siki.

Sümaka mokochira,  suntaka wane majü sü'ütaka sa'u wanee wünü'ulia,  sümaka sümüin :

" asukaka sukua asukaka sukua "

Mokochira sapajaka sünüiki tü majuka, shiawataka sukuwa'ipa.

Suntapa shipialu'umüin chaama , tüyale epejatüjülia süsema, chaama sotoka wane siiwarai, sojottaka tü siki suntiraka mokochira , süpolojoka wuin  , polotoshataka shia, einjatüin sülakajain mokochira.

Chaamaa :

" tachonchon pionnajapa süütpüna türa sikika chüwataka teere amüin pia"

Mokochira jalüjaka saa'in sünüiki majü

" akotchijaka sukua " akotchijaaka sukua " 

Mokochira sümaka sümüin chaamaa : " puulaka palajana tapülerüa , süchiki tashatetka shia"

Su'ulakaka shia chaama, shionnajaka sü'ütpüna tü süsemaka chüwatashatasü, süwataka mokochira sujutaka shichiki  saakamüin tü sikika, shiakane'e jotüin Chaamaa, süma jotooka süwajaka tü shikikat, shiiwetaka su'uluje piamashi erüchen, ainküka saa'in mokochira, " apülajasüla" sümaka , süpatjaaka.

naa etcheñukana , napattajaka waneepiashata wana süma tü palaaka, nekerolaka shirokümüin 

Aküjala.....
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Eemioushi

**Nemioushi ma'leiwa:** süpülapüna süpüshüa tü yajatka molüü eesü tü eemioushi nünainjejatka chiira mioushikai chakai iipüna jeijasüü nümuin wayüü yalain nuturulape ma'leiwa süpüla niruinjatuin tü nüpülainka. 

otta müsüja eemioushi tü nünainjejatka kaikai sülatapa siirüma nüpünapüna. 

etasü  eemioushi sunainjejatka tü wunuliaka. 
jemusia natüma wayüü eesü eemioushi tu e'iyalaka sunainje wayüü miichi jee mülülü.
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Vicenta Maria Siosi Pino

**Vicenta María Siosi Pino** (San Antonio "pancho", Akualu, Wajira Kolompia, 29 septiempre 1965) Achajat otta awalakajut pütchi, suchecherun shikiraja'aya sunain anainjatuinmain ashajakat, sulüü tüü ekirajiekat miouskat suluu Kolompia, ekirajut, achajat suma'a akotchojula akuaipa otta shia, jiet tütüsü sichirua sukuaipa wayuu.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Waaya (Wuchii)

**Waaya** (alijunaiki: *Repelones*) wane wuchichen jouchon, mutsiatalü, awatüshi, mushinka sain sajaapüin jayümulerù, joütshii saaka moujüi, akojülü süwala wayü.

Kepiashi sülü wünü ekei josoin, nojoishin achotüin wayuu,  ojottüshi, 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Molécula de agua

H2o shiawase tü wuinka sütüma tü alijünakalirua atüjüsükalirua.

Tü wuinka kaakasü wane joüchechen moléKula sünülia ( moléculas ) tü molekulaka kaakasü sunain piama apalitüshi , sünülia hidrogeno otta süma süma  oxigeno  müsüje H2o sünülia. 

Chi hidrogenokei jamamachonshi je meejesai, otta oxigenokei chiaale wane apalittüshi cheijashatashi sümüin tü atmosferaka,
Mali'walaa

**Mali'walaa** (alijunaiki: ?) Eesü waneya sünülia sütüma wayuu malawain ( Alijunaiki : Arbol Doña luisa )  wane wünüli muloü , wuitüsü süpana, je süüsii maloukata.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Atkawaa cha'aya Makuira

Etaasü wane atkawaaa cha'aya Wuinpüüin Makuira (Alta Guajira) Atkawaa ma'i süka jatü mmalaa, ayamü'nüshi ma´i na nüsipunuukana Iruawasii. Eejiraashiyaaje Iruwasii süma tü nü'unüükalüirua akatsa wattain ma'i saali no'omüin, ajatta müsüja tü jatü atkayaakat, niakalaka ayamü'ünüin Iruwasii süka chajaruuta osho'olojünüshi nia süka, apütünüshi palatstüin mmolu süka mayein ma'i nia sutuma tü nü'ünüükalüirua. Yalaichija nia palastüin mmolu. Nunta kalaka wane wüi nünainmüin nülapüinru. Pütamaa tachee nümaka wüitkai nümüin sünain yaain nia niatapa'aa ko'oin. Nüso'iraaka a'in Iruwasii sutumaje nünüiki chi wüikai. "Anii chi wunu'u piküinjachikai joolu'u" süka sümüin tia pütchikat, lentüshijase Iruwasii nünainmüin wunu'ukai süpüla niküinjachi nia.niküinjase nüpana chi wunu'ukai süshataka tü nüliokalüirua sütüma tü wunu'uko. Etnushijase nia waraittüin nipialü'umüim, oyoojosüjase tü wayuuirua nü'ünüükalüirua süka yolujain nia naashin, mootshii neema Iruwasii süka nütamaachipai sünainje tü oktaakat, o'unüshii sulu'umüin wane mma naata.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (Gary, Indiana, Estados Unidos, 29 nünain kashikai akoosto no'u chi juyakai 1958 – Los Angeles, California, Estados Unidos, 25 nünain kashikai juunio no'u chi juyakai 2009) ka’ainchi piyachi binya patruuman wanüü patruuma ijia Amerikan (EUA).

*King of Pop* tumaya wayuu nappiaain, palïtialma a’laliralma wayuu sekulu XX e wayuu masha’ ainlal maashanee a’in jillima.

Nüchikua wanee alijuna Michael Jackson nünülia wanee ayotnajui, eirajui akumajui jayechi etnajünüshi süka Rey del pop jemeishi no'u chií Kai piama shiki no'u chií kashi Akosto nüma chii juya 1958. outushi juniolu no'u chii juya 2009 chayaa wa'tta sulu wane mma EEUU.  

Sünülia nii jee nüshi Joe Jackson jee Katerine Jackson apünüin nüchon po'olosü nüwalayu jee apünüinsü nüchonyu. Watta nukua süchirua tüü eirajushika watta saliia nükanain sünain eiraja.  

## Shi'ipajee sukua'ipa


## Attaale eemüinre
*  Commons
*  Wikiquote (inküleenaiki)
*  Página principal

Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Lila Morillo

## Süchikua Lila Morillo
Süchikua wane jierü eirajüt yajeewalü suluu woumain Wenesuela,jemeisü so'u tüü kai po'olo pienchimüin nüma chii kashi Akostoulu nüma chii juya 1940 cha'aya marakaya sünainjee jintuluin shia kamalainsü sümüin ee'iraja,eiyalalasü sulu tüü e'erajiaka jee tüü Awalakajütkaa pütchi etnajünüsü süka anachoin sümüralut.

Etnajünüsü süka sünüliayasü marakuucha,watta salii jayeechi shiuluin nüwayuusesü wane alijuna ee'irajüin wana süma,kachonshii sümüin piamasü jieyuuchein nanülia Lilibeth süma Liseth Nashataka nakuaipa naa nashikana eirajülii wana nama.
Keraapü

**Keraapükat** Shia wanee wunu'u joutsü juyapü , pasanuwasü sünain motsoin tü süsakat jouchen sunain wuittuin tü süpanakat .  

tu kerapükat alaajushi shia süka ipaa , asirujunusü süpüla susüin Tepichii  jou'n  makaa keraleemain naya'a, eesü supüla nasüinjatüin shia piantu'u soü kaika, maka sa'in piama'a Küchara'a  wattamalu'u Otta aipa'a. Eesü  Noo'jule'e shia piaantu soü kaika,   Na'a Jou'u maka'a naaya'a eshii soüsirüin wayüü eka asali'ijain ji'ipü. Shiajoo tü pulaajüsu munaka.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Kasuwo'u

Tü kasuwo'utko shia wane wunu'u anasü ma'in süpula süsüin majayütnu Süpula anainjatuin sütapa suchikujee majayülu'in shia, mayasajo'o settuin shia suma'a tü sukashiakat alujunusü süpulajo'o süsüinjatüin shia, anasü ma'in tü kasuwo'uko, sulo'jüin suleerupunaa tü majayütnu anachonsü  ma'in tü sütapa'a. Ottamüsia  süchikujee majayülu'in  süsüin kashiwai süpula anainjatüin sukuwaippa.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Ayaawataa aa'in

**Ayaawataa aa'in** (alijunaiki: *introspección*) Tü Ayaawataaka aa'in shia wanee akua'ipa anas. 

Wayaawatüinjatü tü kasa weishajaapa,pansainjatü tü wakua'ipakalü, nnojoishii waya yotuinjanüin, weishejeerüinjatü wa'in süpüla pansainjatü tü pütchi we'ikajaintkalü.  

**Ayaawatia**
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Ayaawataaka aa'in
Jokooche

Chii Jokoochekei, anamia, müshi sa'ain washaalü , najüin naa wayuu atijaakalo'u , a'alaküshi süpula shiaa Juya, nüyürulapa nümüla. Mmatat tü nütakalü, motsoshi, 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ke'ei

**ke'ei** (alijunaiki: *Mugil liza* o *lebranche*) jime she'e palaa ayatüsü tü katünasü kanüliakat rikoutte'e munaka,chii jimekai keinpüsehi nümünou otta nia keiimashi atai main ninpüsehe pasiruwasü wayuu suka tü ninpüsehekat müleka nütküle'e shia.

Otra músia nünou paliitai nia nünülia sütümaa aliijuna  **Lebranchi** jee müsia jouttsü yaa shiroku tü palaakat wajira suluu municipioka würibia Colombia.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Jaatua

Jaatua Chi jatuuakai kepiashi sulu'u yotojoloo, shiasa jolu'u wattain maiin saliaa kepiashi sulu'u Miichi eküshi jayamule'et, ayalajushi nuntiraapa sümaa nupushi , chií jatuuakai maimaa nukuuaipa eshii chi jaatua yuuikai saakapüna nü'sii kasutolü 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Alhirya

**Alhirya**, nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam, chunka kaq hatun mama llaqtam pachantinpi.
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Jimo'ula

Jimo'ula shia tü shiarüla wüin wüitusu shinalü eesü sulü ishii , shia tü wüin kaakalianka aanajanüin aakumajasü shinalü  tü jimo'ulaka.

Tü Jimo'ulaka Akümajasü  Müinka Tü Wüinka Süpaalirajale Wüin Jemetsü Je Wüin Paalasü , Müsüsain Ma'awuin Sünain Wuitüin .
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jintulu nümaa wane püliikü

Eeshi wane püliikü sümaa wane jintulu ; Waataway'maa süchiraa'paa tu jintutka supüla süünaja'tü eeki'rajaa süshiru jet'ta karalouta , chi püliikükai  o'unushi süma sülumü'in tuekirajulepalaka na'atapaajii suyupa'naa wanee aí'pia, maa'yasa jat'tapa  tu jintu'ka sünee eekiraja nümaasu  shiipiyalu . Maa'yasa saamatapa ka'i , ou'nushi  sünee aajat'ta wu'ii sümaa sii'ki, ashi'katajiirashi(ashee'tajashi) maayasa jat'tapa tu nainraka , aaleja'mushi neepialuumu'in. Aalatusuu mai'ima juya tu jintu'ka    majayutsu ,  sulaataka  sulumuin wanee eekirajulepala mioü. Supülaa süünaja'tütu  suney eekiraja karaloüta outon'tu suluu wanew aütoi , wuaa'tain joloo tu shikirajaka süshiru outon'tu suluu eijena  alijuna , kajamuin nojoluin muin sa'a paala peejet tu ekirajulepalaka . Nia'asa  joloo shi pülika'kei moosusü'nai sü'shiruu tu naalewainka ,nojoishi ekei'i ,nojouhi aasein wuin , mujusu'nain   süchiru . 
Santa'ka shii  tu majayutka ,shiiraka ní'a  moojün'nai , sounajaka tu majayutka , sümaaka shiika sumuin ,paanta yaamuin'yaa nusu'kai pia shi pülika'kei , antusujaa tu majayutka suulumuin sü'jesü ; niiraka'ka shi pülika'kei ,“ jayetke'sain tu talewainka numaka " niawat'ka shia, nütamataka süka taalata, nukojaka süney .

“Shi puli'ikakei noojolun'shi muu'lia watumaa , ain'jachi wapulaa ,kajamuin nuyurajin  wayaa suneei aajat'ta outta müsia süney asaja siki .nüchukuwa chi püliikükai she'ejena wayuu  sümaiwa , süputala waamuin sümajayutsu mirou'ka.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Luune

**Luune:** (alijunaiki: *lunes*) Nia chií Kai suttiakai Semana sümaka alijuna Nou kaika Lunes ottusu a'yatawa, ekirajawa namüin tepichi, yanama nümüin chiira ekai ayanamajuin.Tü kai luune münaka Shia suttia semaanaka ottüsü wayuu sünain ayatawaa,ekirajaa,apuettajaa,
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Saawana

Antüshi chii ka'i kai saawanaolu, wayuu achekajüshi niataainjutu, eemeraashi shuchikejee yanamaa nipialu, kottiraashi sūmaa kasayuu nümain; shii nüchonyuu, nüchonyuu, nüwaluyuu jee na'leenwain'rua. Naapitnüleejee sünain wanee miira, yonna, ekawaa, asawaa ou'nushi....ale'jüshi aliaala
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Weyawista

**Wayawista:** (Alijunaiki: Bellavista) shia süka tü anashon shirakayee

Ashajushii suchukuaa tü woumainka wayawita münaatasü chii sünaijeka joulusu süiluwoo  apünajaa wayaawa sümaiwaa sulu.

Aimajaa joloo tü sütiaaejerre jiaa.

ucheeje: kuminiraa nuewa lucha munajaa

Wuinpümüiinje: wayawista san juse

Müshiia palajeepünaa: shia lapunta 

Matasiaa wopümuijeka : kokouliika 

Akumajasü tü karaloutaka ashajüshika süpünaa nuluwatayaa Juan Vicente Gómez süma tu juyaa 1904.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Shale

Eekajaa tü shale sutuma sukuaipa wayuu, shia  shiichon tu ji'eka achirüajachikei, eesü  sunain tolooin otta müsia sunain jiyerüin,kojutusu nukuwaipa sutuma ni'i, niajaa Chi ee'ikaleekaii nukuaipaa miichipa'a, kajamüin nien chii sajaa'tian suchon, müsüja suputaijatui kasa ee'in suma'ana nii  makasain ma'a, kakuna, murüt, kajamüin nien suputayan suchon.

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Rimiiku

Rimiiku Niaa Chii Kaii Akaratshikai, Süjalajayekai Tuu Kaikalairua, Eetajülii Sümaaleiwa Niinajalaa Chii Eejachikei Paalajanaaleya Süpaa Tü Maapakalü, Niaa Chii Kaii Neemerakalou Maleiwa Süchikeje Naairüin Süpushua Tü Ekalü Süluu Tü Maakalü.

Chii Kaii Rimikukai Sütuma Tü Wayuukanairüa  Sükaiyaa Eemerawa, Jee Natuuma Naa Wayuu Aanoujakali , Nünain Chii Maleiwakei Naa Wanjeelikakana Ounushii Nou Chi Kaii Rimikukai Sulümuin Tü Aawajüle Sünain Aawa'ata Naajapü, Yoota Nümaa  Je Eiraja.
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Jasipatui

**Jasipatui** (alijunaiki: *pececillos de plata*)  
Chi jasipatuuikai nia chii she'e wunu'u, kepiashi sulu'u  süta aipia, paliitalu'u nütapa'a  sünain chinatüin shia'a, meipishisai, kasi'shi, kaliimashi, eeshi süpüla saakain  kulülü tukuin. Aanashanashi süpüla ee kochoin o'ü achuweraajanüshi eeitanushi so'ü.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Paliitalü

**Paliitalü** (alijunaiki: *Gris*)Tü süna paliitalu'uka eesü sünai murüt püliikü otta aatpana , walirü müsüja tü siirümaka wana süma shimemerain . Nüna chi woosolechikai paliitalu'u otta eesü jiit'pai süma paliitalu'u süna siirümaka shitiepa jee sünaain miyouinjatüin juyaa , paliitalu'u amünüsu nütaapa chii püliikü. müruulü esü sünai ka'ulain shi'a
Akotchajülee sünülia:Jüna
Mi'raa Mülo'usukoo Natuma Wayuu

**Mi'raa Mülo'usukoo Natuma Wayuu** (alijunaiki: *Festival de la cultura wayuu*) Sou tüü ka'ikalüirua 6, 7, o'ulaka 8 nou kashikai tüsienpüre, juyakaa 2025, outkajaashii wayuu utamüinre'ya yala Ichitkii, sünain e'iyataa tü nakua'ipakaa wane'ewai nakua. Sou outkajawaakaa tü yootüna achikirü tü "Apaalaa Sümaiwajatükaa, Akua'ipaa Kato'ulu" aka müinka wanee apaalaa wamüin tü mi'raakaa eere shi'yatünüin tü natijala wayuu.

Po'oloo apünüinmüin majayünnüü namaa neima'ishe e'iyatakana nakua'ipaa apaalaakaa namüin natuma wayuu a'laülaayuu, sou apünüin ka'i yootüin naya namaa wayuu ma'leekania suchukua tü nekirajaakaa anain, tü nakoloin noumainpa'jee otta nayoolo a'laülaayuu namüin.

Mi'raakaa tüü akuyamajünüsü Ichitkii, alatüirü mekiisat juya süchiki tü ainnakaa juyakai 2017 eere shiyain aneekünüin majayüt Claudia Hernández, nou juyakai chii shia palajatüka aneekünüin majayülüin Yheymileth Lucila Mejia Suárez, wüinpüje'wolu sümaa 520 ayaawajiaa, süchiki shia Briyit Ramirez, Maikouje'wolu sümaa 517 ayaawajiaa, oulaka Eliamar Villalobos, Amurulu'je'wolu sümaa 515 ayaawajia.  

Su'utpünaa tü mi'raakaa eesü waima shi'ipapa'a eesü tü nakuai'pa majayünnüü yala süpa'a tü Shipia E'raajiraa Oumain, A'letshee otta Akua'ipaa "Central Turistica, Económica y Cultural" yala e'itaana ekiirü tü mi'raakaa süka sünainjee wanee ai süpülapünaa ka'ikaa 6, süka tü nantiakaa na majayünnüükana oulaka namaajana, sünainje'ree aipa'a eetüjülia yonnakaa natüma. Maalia eesü tü yootirawaakaa otta e'raajirawaa natuma na majayünnüükana, na aneeküshiikana otta na a'laülaayuu akuyamajakana sukua'ipa tü mi'raakaa.

Tü nashalirakaa wayuu kakatüsü su'utku, tü achinpajawaakaa yalasü süshawa'jüle kamion wüinpümüin, tü süwatirakaa ama yalajatü jepirol, oulaka tü einirawaa süka yosushula, tü atchinjirawaa, atalejaa otta ayonnajaa yalajatü sulu'u Shipia E'raajiraa Oumain, A'letshee otta Akua'ipaa, Tü yootirawaakaa namaa a'laülaayuu, ekirajülii otta atijashii, yalajatü sulu'u tü Akua'ipaapiakaa "Centro Cultural".

Mataasia shia, tü nashalirakaa alijuna yalasü supa'a tü pülaasakaa kolonpia, eere ne'irajüin sou apüinkaa ai.

Palajatükaa ka'i eesü wanee waraitaa ichitkiipünaa natuma wayuu, eeshii wayuu ma'leekania sünain koyotoo, eeshii eekai nawuikain, eeshii eekai püliikouin, eeshii eekai amouin, eeshii eekai mootouin. Nantapaapa eemüin tü pülaasakaa alatüshii majayünnüükana sünain aküjaa nanülia oulaka jalajeejanain naya, anii no'utku: Karawasiita (Albania), Bahia Honda, Jepira (Cabo de la Vela), Palawaipou (UPEL), Ichitkii (Uribia), Jonjonsiita (Jonjonsito), Maiko'u (Maicao), Akualu'u (Manaure), Amurulu'u (Nazaret), Süchiima (Riohacha), Taparajin, Wuinpümüin (Entidad Territorial Indígena ZNE), Wuinpeeshi.
Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Maliichen

**Ma'liichen, ma'liichoulia** Tü mmakaa Ma'liichen iraa palaaje'ru'u sünain Palawaipou, wuinpüjeeru'u sünain jasale'oulu, uuchije'ru'u sünain wuichepü otta wopujeeru'u sünain sa'wa.

Paalamiuu eesü wanee süsha'jülee wuin eere jouluin su'lia ma'liichi, luwopu piruuachonjeejatü, shia palajatüka e'raajünüin Ma'liichen, shiasa'a joolu'u mapa sünüliasü tü mmakaa.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Kanpamenta

Tü mapakat kanpamenta  suluu tu maa wajira ( suluu zuliakat wenesuerakat) sünain wayuu palainka sumaiwa sümain pederatka wajiraa suluu tu distritakat Paez suwanajakat sunulia suluu tu juyakat 2010 .
Tu mapakat tu wuainma sanasian esu wuainma nayatain .

Nawayukalirua palajanakat kepian suluu tu mapakat aputshi nachon nakanujuin tu mapakat nawayukalirua
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Pepeshi

**pepeshi** (alijunaiki: *?*) Tü pepe'eshika Shia wane wunuliia joüt'su saka mojui wunapü shitapa juya , shikajuin murülü, musüka sain walayu achecherasu sünain kululu sünain sütaa annerü sülatülee satoüpuna.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Palaa

tü palaaka ( alijunaiki : playa ), muloushata eesü süpapüna tü mapaakat , wanee wuin muloü palaasü , saaka esü jime mülouyu jee jouchon

Esü wayuu ekei ayatain sünaije tü palaka , alojüshi jime , esü ekei oünajain sa'akapüna shika chalana,