open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sotpaapüna lamunaaka wiinnaa sünain Marakaaya

Tü **Sotpaapüna lamunaaka wiinnaa sünain Marakaaya** (alijunaiki: *Costa Oriental del Lago de Maracaibo*, *COL*')  es una subregión administrativa del estado Zulia está compuesta por los municipios: Miranda, Santa Rita, Cabimas, Simón Bolívar, Lagunillas, Valmore Rodríguez y Baralt, del estado Zulia. Se distingue por ser la zona tradicional de la actividad petrolera del estado Zulia y donde todas las empresas y contratistas tienen su sede. Limita al oeste con el lago de Maracaibo, al este con los estados Falcón y Lara, al norte con el Golfo de Venezuela y al Sur con el Estado Trujillo.

## Achikii
La costa oriental originalmente estuvo habitada por indígenas caquetíos de raza y lengua Arawaka, quienes construían sus casas sobre pilotes en el agua (palafitos). En 1568 Alonzo Pacheco fundó los Puertos de Altagracia para defender ambas orillas de la entrada del lago de Maracaibo. Durante la colonia se fundaron los pueblos de Santa Rita y Cabimas. Además, existían los pueblos de agua Lagunillas de agua, Ceuta, Moporo y Tomoporo (los 3 últimos todavía existen). 

Durante la guerra de independencia la provincia de Maracaibo permaneció leal a España. Sin embargo, en los Puertos de Altagracia, Ana María Campos lideraba un movimiento de resistencia; capturada y torturada, su espíritu nunca se doblegó se convirtió en heroína zuliana de la independencia. En 1823 la batalla naval del Lago de Maracaibo, última batalla por la independencia, se libró en la bahía del Tablazo (cerca de Los Puertos de Altagracia).

## Economía
La Costa Oriental del Lago (COL) mantuvo una economía basada en su tradición de villas pesqueras, hasta el descubrimiento de petróleo con el pozo Zumaque I (MG-1 en 1914), en 1922 el reventón del pozo Los Barrosos 2 (R4), descubridor del campo La Rosa, demostró el potencial petrolero de la zona atrayendo numerosas personas de otras partes del país y extranjeros.
A la muerte de la señora Juana Villazmil, su Hato "Tía Juana" es expropiado por el gobierno de Juan Vicente Gómez y entregado en concesión a la compañía Shell. Posteriormente la Shell construye los campos residenciales que son la base de la actual población de Tía Juana. En 1937 el incendio de Lagunillas de agua dejó a numerosas familias sin hogar, que fueron reubicadas en la recién construida Ciudad Ojeda en 1941.

Akotchajülee sünülia:Suuria
Suuküree

Tü **Mma'ipakat Suuküree** (Alijunaiki: *Estado Sucre*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Susu

**Susu / katto'ui / a'waliaa** (alijunaiki: mochila) 

Sulu'u tü wakua'ipaka watta saliia tü akua'ipaka ayatayutka wainrüin, nnojoyutka amuloulin watumaa, ma'aka sa'in tü ainjaaka susu. Tü susuka eesü süma'ana wayuu supushuaya. Eesü nama'ana jieyuu otta nama'ana tolooyuu. Ainjünüsü natüma jieyuu otta musia wanee sukua'ipa ainjünüsü natüma tolooyuu. shiasa erajuushin ma'in na jieyuukana sünain e'inaka tü, süka nayain atüjain ma'in süpülerua tü ainjaaka, oikawaka, süka nayaiyain eein ama'ana tü e'iyataka tü sa'anasiaka tü wainraka.         

Tü susuka e'inunusü suka jiitpai otta musia wutia, nnojolüiwaa jiitpai wama'ana na wayuukana, watülüin suka süta kayuusia otta müsia maawui outtajushi, sümaiwa e'inünüsü süka sajapü wayuu. Tü susukalü Ja'apüle shia  kojuyasü  ka'i sünain ainjüüna, ma'aka motsolee shia, eesü süpüla sa'injünüin piama otta apünüin ka'i.        

watta saliia sukua'ipa tü katto'uika otta musia tü sünaka; sünain tü  sünaka eei'yatünüsü tü süno'ulaka wayuu. shia tü kanasü e'inuushi münakalü, eere süshatünüin süna mujui, süna mürülü otta kasa eeka e'in woumainpa'a. ma'uluu yaa eesü  eekai kanüliain, musia jia aapaanüipa sütüma alijuna, waima sukuwa'ipa eesü ko'oyoin, miyo'uin, eesü jo'uchonlee shia. Ainjünüsü palajanaa shiinalu'u, süchikejee einünüsü iipünamüin, keimatusü shia atümawaya, kojuyasü so'u, e'itanüsü süpü.    

Tü  susukalü atüjünüsü ainjünaa natuma tepichi, jimo'tnuu; aitanuushii natüma nei otta müsia noushi sünain ekirajawaa, otta müsia majayutnuupa naya aitanüsü napüla wanee susu eekai anasü ma'in, kanain, süka majayülüpain shia, atüjainjatü kasa anasü sulu'u sükuwa'ipa. Eere sotüin atumawa tü wouushikalü walekerü, süka shiain tü ekirajütkalü sünain akumajaa susu.   

## Sunuliairua susu
Kanüliaya müsü tü susukalü, tü  sünülika jia tüirua:
* **Susu / katto'ui** : shia tü erajünaka ma'in, shia tü alu'ujüna so'kai  eere alu'jüin wanee kasa  wojüitapa Para llevar enseres y se utiliza como utensilio de carga de una sola asa. Generalmente se usa cuando las personas salen
* **Riulu**: Shia tü ainjünaka süka kuluulu,  Es un bolso hecho con tela, muchas veces con la bota de un pantalón usado. Puede ser grande o pequeño.
***A'waliaa**: Bolso personal para Guardar objetos o ropa para salir de viaje. El varo wayuu lo utiliza para llevar su arma. 
***Katto'ulu**: Nombre dado también a los bolsos wayuu donde pueden guardar y cargar sus ensere, ropa, dinero, y objetos de uso personal.    
***Wo'ot jo wo'oluu**: Es un pequeño bolso que se coloca en la cintura atado a la Siira, donde el hombre wayuu coloca el dinero o la Lania. 
***Piuula**: Se utiliza para cargar agua en las amüchi desde lugares lejanos, sea en un burro o en la espalda. Y también para cargar la cosecha que cultivan y que trasladan desde el Attiee hasta la casa.
***kapatera:** tü  jia alujuna natüma na tolloyuukana eere nalujain no'ulaa, nashein no'unajalee.
*

## Aapanüsü Süpüla
La Susu según su tipo se le da utilidad. Es un elemento muy útil y necesario de la cultura.   

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Suuküree (Kolomwia)

Tü **Mma'ipakat Suuküree** (Alijunaiki: *Departamento Sucre*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Sukuwa'itpa Maaka chaa Wajira

Wajirraka shiia tü mmakat palaajatüka so'ü Ameerika Uuchimüin, piamasü mma kalüko shiia: Wuinpejee Sunain (Kolompia) siía Wopumüin sunain (Wenesueela); Mussia Sunulïa majaasü: Chaa Wajiira Kolomwia (Wopumuïn) jee Wajiira yaa Wenesueela (Wuinpejee).

Supüshuayaá mmakat Wajiira antusu sunain 25.000 Km² Chejeesu sunainje bahia chaa Manaure, ein tü Palaaka karibe, emüin tü Kalawoso, chaa Sgolfoin Wennesuela. Shiia Kolomwia apasükaa miousuka sa'atta Wajiira ein tü Oumainpa'a Wajiira, siía Wenesueela apasükaa jouchon sa'atta Wajiira ein tü Oumainpa'a Suuria.
Ei'paa sukaliain chaa juyaa alätüsuka sikülo XIX Wennesueela ashuttusu so'ü Kolomwia sunainje Wajirraka, akanajusu musiia Kolomwia chaa juyaaka 1881 mioüka sa'atta tü Wajiiraka, legalss sutuma ein tü juyaaka 1941.

## Tüirüa shiia süpalaashe Wajiiraka
#Punta Kastillete
#Punta Kaliina'chon
#Punta Espataa
#Bahía Ketnot'chon
#Cabo Chiwakoa
#Bahía Ketnotsü
#Jepira (*Cabo de la Vela*)
#Waiia Potete
#Waiia Wajiirao
#Insunaata Kalawoso

## Uuchikalirua Chaa [[Wajiira]]
#Uuchipüirua Maküiraa (*Serranía de Macuira*)
#Uuchipüirua Periija (*Serranía de Perija*)
#Uuchipüirua Walitpanaa (*Serranía de Cojoro*)
#Uuchi Epitsü (*Cerro la Teta*)
#Mmakatpüle Torooa (*Medanos de Toroa*)

## Juyaakei

Sutuma pejechon sunain Palaaka, kaáulias joktaika. Eeshatasü emirawa sutuma katchen wuinka chejee Sugolfoin Wenesueela siia "Antillas del Centurion" Süintiruin jimeeká pejechon sunainn palaaka.
Chaa Ipunaaje so'ü Úuchikalirua Eeitusü juyakaa sutuma Sirrumaka antusuka sutuma joktaika, shawaa'tusü so'ü úuchikalïrua chaa pueulo Nasaree.. Su'uyasse juyaaka shiaa 3.000 mm sunainn juyapüle.
Passanain sunainn mmakat chaa Wajiira, akumuläjasu chií úuchika Makuira káa'appúchonsü sunainn 900 m ipunamüin, sutuma mioushanain tü úuchika sá'apain sirumashe juyaaka, kumujaa musiía tü wuitushika chaa ipuna.
Shiitapa Juyaakei, pirrajasu tü maaká sutuma wanawan shiaa.

## Sunainjulee Mmakat

Maimaa sukuwaitpaa tü mmakat chaa Wajiira, eesü Palaa, eesü suwatayá wuin, eesü Jaweii, eesü Úuchi, eesü wanawain maaká..
Tü Wayuukalïrua saiimajashatass tü jaweiika kaa jemetüin supüla assa!
Anaas mmakat supüla arülejaa anneerü, kaa'ulaa, Cochinaa, pülikaa, pa'á, a'maá, kalinaa… Chaaya Wajiira eesü washirraka

## Apaaka Sunainje Mma

Chaa Wajiira ein Kolomwia siía Wennesueela, epuusu Wayuu kepiain sumaiwajashatasu.. Tü Wayuukalirúa nnojotsu müinka'sainn tü kussinayuko yaa Ameerika Úuchimüin, kajattü anüyulia sukuwaitpaaka Wayuu kaatoüyulia suulia sajapü alijunairua..

Ayatusu Sukuwaitpaa Wayuu joolü sikülo XXI, taairú alijunajain suupúna Wayuu tü nukuwaitpaa ayatusu nüleeru.. Eyuliian tü yonnaka, ayuuja jiipü, Achekaja maünaaka,Wayuunaikika,Majayut siia maimaa kassa…

Wajirraka mma washiirapalasu kajatü ein Carwon, jimee, kakunna, arulëja murüt, siia eke ein soou Wajiira

**Oumainpa'a Wajiira**:

Jalaapünasü shiia:
Kolomwia & Suuria-Wennesueela

Jalaapünasü ein Mmakat:

Mmakát: Ameerika Uuchimüin
Paala: Paala Kariwe (*Mar Caribe*)

Sumioüshe mmakát: 25.000 Km²

Sulaktain: 80 Km (45 Km sunain Istmo)

Skordenadain: 12°00′00″N 71°30′00″O Coordenadas: 12°00′00″N 71°30′00″O

Akotchajülee sünülia:Woumainkat
Suwatira püliikü

**Awatirawaa püliikü** (alijunaiki: *carrera de burros*) Shimi'ira wayuu sünmaiwa. Shia sa'a nakuentajüin wamüin na watuushinuukana, Chi taata Juya; sheitüshi sünain talatüin na'ain. Nawate'rüin püliiku sümaa ama..   

La carrera de burro está entre los juegos tradicionales del pueblo Wayuu, que consiste en armar un escenario para ver correr a estos animales cuyo jinetes deben ser de la lineal sanguínea del dueño del animal. y debe ser un joven no mayor de 15 años, de contextura ligera        
Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Süchi

**Süchi** (alijunaiki: *río*) es una corriente natural de agua que fluye con continuidad. Posee un caudal determinado, rara vez constante a lo largo del año, y desemboca en el mar, en un lago o en otro río. La parte final de un río es su desembocadura. Algunas veces terminan en zonas desérticas donde sus aguas se pierden por infiltración y evaporación, como los llamados *wadi* de los desiertos del Medio Oriente.
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Süi

**Süi**, **Jama'a** jee **O'ulaa** (alijunaiki: *chinchorro*, *hamaca*) Tü Süikat eesü ama'anawaa süpüla ojulerawaa otta eemerawaa. Alü'jünusü atumawaa jalapünalee o'unünüin yaa; ma'aka jünain alapajaa otta jünain awaraijawaa ne'e. Tü ainjaaka süi julu'u tü jukua'ipaka wayuu anasü ma'in, e'raajünüsü ja'nasia tü akua'ipaka otta süpülain tü jietka. Tü jierü etnaajünaka, kapülainka, jia tü atüjaka ainjaa süi.

Tü sünaka otta suno'uka tü süika e'iyatünüsü tü akua'ipaka otta tü anounalaaka, müsia jushatünüin tü kasa eeka süpa'apüna mmakat. Tü süika kajapüsü, kekiisü, kachirasü o'ulaka müsia kayülainsü.

## So'u sainjia süi
Jümaiwa ma'in tü süika ainjünüsü süka sütaa aipia, süchijee süka maküi otta maawüi maaü'lu yaa ainjünüsü sükaa jitpai. Waimaa sukua'ipa saainjia tü süika, eesü süi ojutajüsüshi, süi ke'iyasü, süi kayülainsü, süi pito'uya, süi kolompiano'uya otta süi patu'wasü. Aainjünapa tü süika kayülainsüka otta tü pito'uyaka eesü süitaanülee piama jiyülain, eesü süitaanülee waneeshia jiyülain. Tü wanee süikaluirua nnojotsü kayulain atumawaa.

## Süna süi
Waimaa süna tü süika, eesü eekai waneein süna, eesü eekai piamain sünaa otta eekai watta saalia süna, mapüleesalü süna tü wanee süikaluirua; shia ne'e kapüleeka süna tü patuwasüka. Aitanasü palajanaa tü sünaka sulu'u wanee karalo'uta, ashatüna münüsüja'a jia yalejee. Tü sünaka atumawaa eesü süitaanülee sünülia tü koulainjatuka, eesü süitaanülee sünülia otta shiakuwa wanee kasa ma'aka wanee mma, mürülü otta musia kasa eekai eein woumainpa'a.
## Shi'ipajee sukua'ipa

### '''sui patuwasu:'''

tü shi'yatain wajapü mainma sukuwa'ipa. akumajaa tü wo'olaka tejetüin tü sunuliaa waneshiwaa.Kolompiano,Kaayulansuu,pitooya,patuwasu,soopayaa shikirain tai tu teika sunaje teepishiwa tayaa tepiyulu nojolupaa tuukui tu tepishika suluu tu suka atukesuu sulu tu sutukiaka jalijunna shojasuu watiin anna wacumajiin tu sui supula walin suluu
Patuwasuu__kanasu 
Tu summaain pakaa wayuu suutulolaa sümaa apuleerü tüü sañajioo.
Tüü sui patuwasüü sunajee tü jiituluu enajunaaka suuka wale'kerü. 

Tü suika sukuumajuin  sukaa sajapaa tü jimot majayut. 

Tu suika atüükanalü miyooshi waya su tü süikaá 

Akumajunaasüü sukaa iipai cuurrikan kasutain. 

Jünüsüü sürüü ultupaain püüi kaanüü tu jarraniyaa.  


Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Sükalia Kama'ainairua Woumainru'u

**Sükalia Kama'ainairua Woumainru'u** (alijunaiki: *Día de la Resistencia Indígena*) es una festividad oficial celebrada el 12 de octubre en Venezuela, que coincide con el Día de la Raza que se celebra en otros estados de América Latina y con el Día de la Fiesta Nacional, en España. La festividad originalmente conmemoraba el descubrimiento de América por parte de Cristóbal Colón, y fue declarada durante el gobierno de Juan Vicente Gómez como festividad nacional. Pero este hecho no era del agrado de algunos políticos y pensadores de la izquierda venezolana, que consideraban que la festividad exaltaba el colonialismo en detrimento de la cultura y valores de los pueblos indígenas.

La nueva festividad se proclamó para conmemorar la resistencia de los nativos americanos contra los conquistadores. Fue decretada de tal modo por Hugo Chávez y aprobada por la Asamblea Nacional de Venezuela como festividad en el decreto 2028, el 11 de octubre de 2002.

Sükalia kama'ainairua woumainru'u Shia joolu'u türa sükalia kama'ainairua woumainru'u 

Sünain sotoo aa'in tü paa'inwakat süma türa mi'iraa miyo'u eintule wajutkirain wapushuale so'u sekettain tü poloo Piama sünain tü kashikat Outuuwüre suluu Wenesueweera antirawaasü sukalia supushuwaale tü wayuukalirua ottaja suluu mapakalü supushuwaale Ameerika laatina suluu tu mma wattaajewalu suumain alijuna .

Tu mi'irakatu mulo'ükat antünanain Ameerika nutuma chi alijuna Cristowat Coloon.E'itaanüsu wana süma  nuluwatain  Wuan Wicente komez sulu'u tu mma.

Nnojoishi  kamalainkeinain sutuma tü waneirukat shikipujanakat tu maakat .

türa jeketka mi'iraa eitanusü süpula sotuintuin Sitchin tü alijuna Ameerikajetwatkat Nou na alijuna mojulaakat asuteekat tu sukuaipakat wayúu otta suumain.

E'itawushi nutuma chi shikipujainkei Wenesueweera Hugoo Chawa sou  kaika poloo waneeshi suluu tu kashikat Outuuwüre  nushajalut  tu kalaoutakat sutpuna tu juyakat 2002.
Sütchin luusa joutaikajatkaa "Jepirachi"

**Sütchin luusa joutaikajatkaa Jepirachi** (alijunaiki: *Parque Eólico Jepírachi*) es un parque eólico ubicado en el Departamento de La Guajira, en Colombia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Sütchin luusa joutainainjeejetü "Tü Wajiirakaa"

**Sütchin luusa joutainainjeejetü "Tü Wajiirakaa"** (alijunaiki: *Parque Eólico "La Guajira"*) jiia wanee eree akumüjunüin sütchin tü luusaka sükaa joutaika chaa Wajiira, sülu'u tü mmakat Suuria, Weneesuela.

Antunüsu anain sülu'u su'umain naa wayuukana kepiaka sülu'u Suria Palaa, pasanain jünain Paijana siia Sawa, palaamüin jünain palaaka "Caimare Chico" namaka naa alijunakana. Münüsu nee kettajerü supülaapüna juyaaka 2012, süpüla sulüataintü 25,2 MW süchikije ekerajunüin ayatawaka sünain, tü nnetka sujutia shiia 61,5 miyon sutnetse alijuna dolares.

Akotchajülee sünülia:Suuria
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Sükalia Mmapaapünaa wattapüna'aya wayuu atamüinree jierü

Tü **Sükalia Mmapaapünaa wattapüna'aya wayuu atamüinree jierü** (alijunaiki: *Día Internacional de la mujer indígena*) shiia kaiká ein anatitnüin sukalia jieyuu. Chaa kai 5 (Jaraí) Settiempüre so'ü mmakat supüshuwale.

Tü sukalia jiett akumunujusu sünain Tü Piantüa Outkawa Sutuma Ayatasuka So'ü Sukuwaitpaa Jieyuu chaa 1983, Chaa Tiwanaku so'ü Mmakat Woliiwia; tü makaa shiia sunainje sainjala Bartolina Sisa, jiett  Aymara meinmolojusu, atkasu so'ü áanaka sumaá alijunaka müliaka atuma wayuu sumaiwa, tü alijunakalirúa antusu so'ü kusinaka Aymara supüla süsünain kassa sumana. Bartolina Sisa ouktusu sutuma alijuna (Españoles) chaa kai 5 (Jaraí) Outuuwüre so'ü juyaa 1782 chaa La Paz so'ü mmakat Woliiwia.

Bartolina Sisa shiia shikika palajatuka so'ü kusinairú Aymaara, anashatasu sunüiki sumüin suwalayu yóotusu so'ü atka sumaa mujulasuka sumüin supüshi. Sukuwaitpaa nayulian La Paz katouyulian sutuma sainjala, Bartolina ataunusu, muliashatasu atuma, suchikeje ouktunusu'sain. Shiia tü Sunainjeka Jieyuu:

1.- Tü jieyuu Wayuu ees supüla sulatirüin Sukuwaitpaa, Sunuiki, Shiatainka apüla, sumüin wayuu suchikejeka, ees supüla shiatain so'ü akumuja ee apunuin sumüliain jieyuu. Tü shipiaka a'apaja sumülian jieyuu musuu atuma:

* Kapülashatasu akujá suchukuje sukuwaitpaa maá kalüko
* Kapülashatasu akujá suchukuje nukuwaitpaa ejeéli shiia
* Kapülasu sunain nojolüin sáapain sukuwaitpaa Wayuu wanejatú, sulíaa motüin ain kalüko shiia
* Nojolüinjatú suwanajain sukuwaitpaa wayuu
* Ainjaá sainréka sulü maá kalüko

## Sukuwaitpaa Jiettka Sulü Apüshika
Sumüin apüshika Wayuu, shiia tü Jiettka alüwatasuka so'ü kassa alataká sumüin supüshuwale kajamüin shiia asoütaka palajana sunain eke ein. Jiettka shiia katchenka anüiki so'ü sukuwaitpaa supüshi, sunain wanne alaataká asakitnusu so'ü kassa ainjunüinjatü.

Sunain yoota so'ü Pasirúa, Ouktaa, Atkawa siia kassa ee alaatüin, shiia jiettka nüsakiraká Pütchipü'kai so'ü shian shikiruaká apushika, mussu nüiki chii Putchupuü nusakiraiwa jietka so'ü kassa:

*-Kassa janüiki jieyuu, jasoutaja'maá so'ü putchika*

Sümaka jieyuu shiia numaka putchipuü'kai. 
Epaa wanne pasalaá tü jiettka nojotsu jamajatüin sumüin atkasukalirú, shiia tooloyu ashanajirasúka. Jiettka oulanusú müin kajamüin shiia amüloujasuká apüshiká, kajamüin shiian tü kachonka sulü apüshika, joolü Siküla XXI tü jietka kapülashatasu sain sutuma ayatain sunain sukuwaitpaa chaa wattapüna aküjusu sumüin alijuna atijeka so'ü sainjala Wayuu müin sain susu, süi, wayuunkera, kanasü siia eke ein.

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Taachira

Tü **Mma'ipakat Taachira** (Alijunaiki: *Estado Táchira*) Jia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.  Shia saa'a oumainkat tüü, yalasü see'ruupünaa tü uuchikalü, pasanainpünaa sünain tü *Cordillera de los Andes* amünakalü. Tü oumain shikiipükat shia *San Cristobal,* wane pueewulo mulo'u, eere waima kapiiya, shipia tü pülaskaluirua wayuu sümaiwa. Iklesia *San José,* otta müsia waima museeya (museos) e'iyataka kasa sümaiwajatü. waima jo tü pueewulochenkana saa'ato'upunaa.  Eere suweetüin tü Estado Taachira shia saa'u tü juya 1561, ayale'erasü so'ujee tü a'yatawaakalu mulo'usü, apünajaa, oikawaa. Shia saa'a tü ka'i mulo'uka ma'i, shia sünainjee tü apünajaakalü kepein, anaka ma'i atumawaa. Mulo'u mulo'u musujo'o shia.     

 
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Taleepana kekiisü

**Taleepana kekiisü** (Alijunaiki: *Teléfono inteligente*; inküleenaiki: *Smartphone*) es un teléfono celular que tiene una mayor capacidad de computación y conectividad que un teléfono celular convencional. El término «inteligente» hace referencia a la capacidad de usarse como un computador de bolsillo, llegando incluso a remplazar a un computador personal en algunos casos.

Desde un teléfono inteligente es posible acceder al correo electrónico, lo que parece ser una característica indispensable encontrada en todos los modelos existentes desde 2007. Casi todos los teléfonos inteligentes también permiten al usuario instalar programas adicionales, acceder a Internet vía Wi-Fi o 3G, a los programas de agenda, a una cámara digital integrada, administración de contactos, GPS y algunos programas de navegación así como ocasionalmente la habilidad de leer documentos de negocios en variedad de formatos como PDF y Microsoft Office.
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Sükalia Santakalüirua

**Sükalia Santakalüirua** (alijunaiki: *Día de Todos los Santos*) es una tradición católica instituida en honor de todos los santos, conocidos y desconocidos, según el papa Urbano IV, para compensar cualquier falta a las fiestas de los santos durante el año por parte de los fieles.
En los países de tradición católica, se celebra el 1 de noviembre; mientras que en la Iglesia ortodoxa se celebra el primer domingo después de Pentecostés; aunque también la celebran las Iglesias Anglicana y Luterana. En ella se venera a todos los santos que no tienen una fiesta propia en el calendario litúrgico. Por tradición es un día festivo, no laborable.
Tisiempüre

**Tisiempüre** (alijunaiki: *Diciembre*) Nia chii poloo piamamuin kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana suluü apunüin shikii waneshimuin; shia palaa tu poloo kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.

Chii Kashi Tisiempüre , Niaa Chii Kashi Süjalajayekai Wanee Juyaa, Eere Suujütkajain Tü Aapushikalairüa Sünain Piaama Kai Nünain Chii Kashi Tisiempüre, Eere Tü Ekaawa Natuuma . 
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Toliima

Tü **Mma'ipakat Toliima** (Alijunaiki: *Departamento Tolima*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Toolarü

**Toolarü** (alijunaiki: *dólar*) es el nombre de la moneda oficial de varios países, dependencias y regiones. El dólar de Estados Unidos es la moneda en circulación más usada en el mundo.

Akotchajülee sünülia:Moneda
Tunkuraawa (Ekuwatoorü)

Tü **Mma'ipakat Tunkuraawa** (alijunaiki: *Provincia de Tungurahua*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Turompa

**Turompa:** tü turompakat, ee'irajeeria wayuu. Aainjuushi jüka kachueera natuma kakaliainnuu wayuu, nnojoliajee ma'i jukoroloin wayuu, jiasa'a jünaatünaka, jüpüla mi'iroulin otta jia'alajinnüintüin jünain eemerawaa juchiki a'yatawaa otta, mekeeraa müsia arüleejaa; ee'irajeeria kayeesü, a'yaatünüsü jüka ajapiraa, ke'ira müsia awaraluwaa, ayunnusü ji'irayaain, jayeechi, ji'ira wayuu, ji'ira mürülü. tü turompakat nü'uyalajirüin wayuu toolo nümüraajülee wayuu jierü, eere nia jünain arüleejaa otta eere jutkataa jutuma wayuu otta ma'inrüinre nia aturompjaashi.
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Tü'liki

**Tü'liki** (alijunaiki: *cocina wayuu*) jia eere ju'lakajaain wayuu, aainjuushi jüka: yotojolo jaajuna, aipia jüsepü, otta tü'likiru'u eesü eere jü'ulakajaanüin eküülü, eesü mmo'olu'ule eere jeje'eipajaanuin siki otta ipa jüpüjüle, eesü wane akumajuushi jüka pootchi otta jüsa'a wunu'u, pawon jutuma wayuu. Otta müsia eesu ayuupala otta süi julu'uje jupula naikalaain naa e'iyouukana.

Tü tü'likikalü eesü jaainjünüle ne'e anuipa'a jutuma wayuu, aikale'ennüsü apünüinsü ipa eeintüle juikale'ennüin wushu jupula a'lakajawaa, jiasa'a yaaje yaa akumajünüsü jusulajaaya, eeinjatüle anain jukuwa'ipa tü a'lakajawaakalü.

## Tü eekalü tü'likiru'u

* **Amüchi**: tü amüchikalü cho'ujaasü tü'likiru'u jüpülajana wuin, shiaka aainjuushi jutuma wayuu juka ajapü jümainwa, jüpula aja'itia wuin jee müsia jüpüla a'lakajaanüin jüka.

* **Alepü**: jüpüla jikia eküülü, asaa kerasü, aainjuushi jüka aliita otta eesü jüka kooko.

* **Iita**: jüpüla asaa wuin, kepein, wunu'u asüüshi, jia tü iita jo'uchonkalü, otta tü mülo'ukalü asia kerasü, ookotuushi otta jo'oojia wayuu, aainjuushi jüka aliita otta kooko.

* **Wushu**: a'lakajaaya eküülü, jaainjala wayuu jümaiwa jüka chüja'a'juushi jüka paa'acha'a.

* **Choteera**: jüpüla choote, e'ishojia eküülü, aainjuushi jüka aliita, kepisü ji'ipa wunu'u.

* **Sese**: asatia maiki, waana, jüpüla uujoluintü, aainjuushi jüka aliita osonuushi jüka kachuweera ja'isü.

* **Asatia kepein**: jüpüla asatia kepein, kuluulu kasuutalü a'yapüjuushi, keimataalajusü kachuweera, ja'alijia.

* **Lu'wa**: ojurulujia uujolu, aainjuushi juka wunu'u.

Tü tü'liki münaka eetüjülia sümaiwa nama'ana naa wayuukanairüa shia tü sulu'uka kusinapia, tü jietka atamaasü watta'a maalü apoolojüin kapein so'u tü'liki. Tü tü'liki shia tü süpülajanaka na'lakajaaya wayuu apünüin ipa joyomuusü so'u mma e'itaana müsia siki shiyuupüna, chuwatüsü waneepia sulu'u kusinapia jee shiyaawasüsü sa'in miichi, chuwatüsü siki so'u tü'liki sa'ato'u wowiraa shi'ikünapa wayuu outusu.

## Tü'liki maa'ulu yaa
Shiasa'a joolu'u sulu'u tü'likika eeipa sukurolo alijuna. Naa wayuukana naapaain sukorolo alijuna süka jamüin cho'ujaain namüin:
***Wayeeta**: a'lakajaaya eküülü makatka asalaa, roo, ai otta eekai anain süpüla a'lakajaanüin sulu'u.
***Si'warai**: ajuriichajia asalaa, ai, seepü otta kasa eekai anain süpüla ajuriichajünüin süka.
***Jaarü**: asia wuin, uujolu, ookotuushi otta kasa anaka süpüla asünüin süka.
***Kuchaara**: ekia eküülü otta aka'akajia süka.
***Moliina**: ayüüjia maiki süpüla aainjaa uujolu, suchuwala, ookotuushi otta kasa süpushuwa'a anaka süpüla ayüüja.
***Waatte**: anaajia wuin otta aja'ttia.

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Taleepana serulaalü

**Taleepana serulaalü** (alijunaiki: *teléfono celular*) es un dispositivo inalámbrico electrónico para acceder y utilizar los servicios de la red de telefonía celular o móvil. El servicio funciona mediante una red de celdas, donde cada antena repetidora de señal es una célula, si bien también existen redes telefónicas móviles satelitales. Su principal característica es su portabilidad, que permite comunicarse desde casi cualquier lugar. La principal función es la comunicación de voz, como el teléfono convencional.
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Tü aashiajawaa su'utpünaajatkaa 69

**Aashichijawaa natümaa naa wayuukana so'u tü juyakalü 1769** (alijunaiki: "La Rebelión del '69") Shia wanee eejirawaa eejatkalü sünain wanee atkawaa namaa na alijunakana antakana wattajee. Sünain tia kasachikikalü wainma wayuu ouutkajaakalü süpüla eejirawaa.

## 2 nüka'iya kashikai mayo no'u chi juyakai 1769
Eepü'üsu wane mma kanüliasu natüma naa alijuna antakana Wajiiramüin, sünülia mmakat tia shia *rincón*, yalajatü wanaa sümaa Mmayaapü. No'u chi juyakai 1769 naa alijunakana na'alainpalashii wane wayuuinua süpüla nemeejüinjanain shi'iree no'unüinjanain süpüla nepiyuunase cha'aya Kattajeena. Sünainjee müin nakua'ipa natüma na alijunakana, aisü namüin na laülaayuukana eejanakana wanaa sümaa tia. Wanaa sümaa tia alatakalü eejana wane kapuchiinairua sulu'u noumain naa wayuukana shi'ire jooinjanain naya otta müsia shi'ire nnojoluinjatüin kachikajüin tü kasachikikalü alatakalü namüin. Akatsa'a nnojolüin nacheküin naa laülaayuukana nacheküin müin nakua'ipa süka jamüin joowein tü wayuukalüirua napüla.

Tü kasachikikalü o'ttüsü nütuma wane wayuu nüchon alijuna, kanüliashi Antonio de la Sierra, nia kasitka tia alatakalü. Nayasa'a naa laülaayuukana aashichijaashi shi'ipajee tia otta müsia o'unushii shi'iree na'ajüinjatüin tü nepiakalü naa alijunakana yalajanakana paala, Na'ajakalaka shia süpüshua'a, naja'laje'erüin tü miichikalüirua eejatkalü sümaa tü alijunairua eejatkalü sulu'u.

Tia kasa alatakalü sünainjeejatü alijuna kama'üralü antapü'ükalü sünain asaajaa wayuu süpüla nepiuunasein cha'aya wattapünaa. Nayasa'a naa wayuukana nnojotsü nacheküin jooinjanain naya süpüla alijuna.

## Na'apüla na wayuukana
Wanaa sümaa tia alatakalü, antapü'üshii weinshi wane alijunairua sotpa'müin tü palaakalü cha'aya Manaure, alijuna cheje'ewalii sulu'u tü mmakalü Inglaterra, kachiseshii naya katkousü otta ama. Yalakalaja na wayuukana laülaayuukana shi'iree nekirajaain sünain aapawaa tü kotkousükalüirua otta kasa eekalü süpüla eejiraainjanain naya sümaa tü waneeirua alijunairua e'rünnüükalü wayumüin.
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Türujiiya

Tü **Mma'ipakat Türujiiya** (Alijunaiki: *Estado Trujillo*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
USB

Tü **USB** wanee lakayaasüpülee anaajaalee USB epe'ipajuui anaajalee süpülajatü anaajawaa atijaayo'upala kottaleesü kanainsü wanee po'upünawaa USB (inküleenaiki: **Universal Serial Bus**).

Jouutsu sünain ayu'luulin otta ahajuuinainrüin suchukawa'aya jee maa'a jo'uuchon otta jüüjüüsü suulia wanee tiketeta. So'uwai ka'i o'unusu sünain kalu'umüin ma'in, sünainja'a sünaatain sünainpünaajiraa sulu'umüipala otta sülia. Tü *Universal Serial Bus*, jiian wanee apansaajia süpüla antaajire'eraa epeípajuuirua sümmaa wanee aa'imajülü shipiajatü -wanee komputatoora anüliaamajaatü- a'wanajünüitkalü aka mainmasü po'uppunawaaira apüleeruaajatü, makatka oo'utülee seerie otta wanaawajiraasü. 

Wanee USB eesü süpüla epe'ipaje'eraa korolowala'ata komputatooranainjatü makatka kokoche'erü ajüttia, ayaakuwajülü tijitalü achikanainjülü, pentüraai, epe'ipajülü kusunainjatü USB otta lakayaasüpüleeirua chechesü anouipa'ajatü. Tü USB jiasü moo'ulu yaa tü epe'ipajia wanee'ipatkalü süpüla epe'ipajuui supushuwa'a eekalü mayainje'e akumajuushin paaralee jiia süpüla epe'ipajia komputatoora ne'e, joolu'u mainma aa'inkalü süka müinka taleepana kekiisü, sheitia, e.s.

Akotchajülee sünülia:Atijalaa
*
Ulewana

**Uleewana** es un linaje wayuu, representado por el lagarto.

**Uleewana:** wane e'irukuu winpeje'ewat akatsaa palitchon, nnojotsü joulun ma'aka tü wanee e'irukukalüirua wane'ewaisü epünaale muika ereen tü e'irukukalü uleewanakalü naashin na wayuu laülayuukana aja'alaweesü ja'apüna tü mmpa'akalü eesü wane'ewai cha'aya wuimpumuin  

naa wayuu uleewanakana eeshi jalaapüna o'ulaka müsia wenesuelapüna eshii wayuu ulewana, e'irukuu nunainsü kulumashaalü. 
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Uliyuu

**Uliyuu** es un linaje wayuu, representado por el oso hormiguero.
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Uriyu

**Uriyu** es un linaje wayuu, representado por la paloma tórtola.

Akotchajülee sünülia:Linajes wayuu
Uuchi Epitsü

Tü **Uuchi Epitsü** (alijunaiki: *Cerro la Teta*) Shiia wanee Uuchi pasanain sunain mma Wajiira, palaamüin sunain Ameerika Uuchimüin souje mmakat Kolomwia. Sunainjatü Uuchipüirüa Wajiira, sumioüshe shiia 370m siia antunusu anain soou mma Wajiira Kolomwiana. Pejeesü sunain Uuchi Wuitpana.

## Suchukuwaje Uuchika

### Jalaasü shiia

Tü Uuchi Epitsü antunusu anain uuchimüin-orientalaa sunain mmakat Wajiira, pejesü so'ü 10 km sunain Sugolfoin Wenesueela chaa Insensata Kalawosoo, shi'ipoü Palaaka Kariwe. Shiia uuchika wattalüshataka soou mma Wajiira, sunainsü 22 km so'ü suriiamüin-wuimpeje sa'atou Uuchi Wuitpana siia Uuchipüirüa Kusinetaa; shiupüna eesü tü ekaa Wajiira müin sain tü yoosuko, aippia jamüchee siia eke ein.

### Sunain juyaapüle soou

Sutuma joüchon shiia, nnojotsu a'apain wuin sunainwa sirumaka, müin tü siruma jemiamaja'tuka siia sunain juyaapüle; eesü sa'apain siruma sumaa juyaa antaka chejee Sugolfoin Wenesueela, tü awatasu chejee wuimpeje-wopumüinje siia antaka soou uuchi Kusinetaa. Sun'tapa sukalia juyaa, awuittajasu siia eesü piama suwatale wuin soou uuchika, antaka molümüin ekumuja musiia Jaweii.

-Sukordenatain shiia:  11°41′39″N 71°59′36″ siia sumioüshe shiia 370 msnm

Akotchajülee sünülia:Woumainkat
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Uujolu

**Uujolu** (alijunaiki: *Chicha*) shia wane asüüshi, otta wainma sukuwa'ipa saainjia. Müsüka saa'in awarianta natuma na kanüliakana Chibcha cha'aya Ecuador, Bolivia otta Perú. Aainjünüsu süka maiki, wane pünajüt uucheje'ekuwalü.

Tü uujotkalü shia wane asüüshi e'nnaajünüsü ma'in sulu'u tü mmakalüirua chakat Centro América otta Ameerika Uuchejee süpülapünaa nantüin naa alijuna cheje'ewaliikana España. Tü uujotkalü shia wane asüüshi anasü süka saapüin emiraa sümüin wayuu, asünüsü sünain a'yatawaa, süpüla waraitaa otta süpüla arüleeja malülüu 

## Uujolu sünain wane alapajaa
Paalale'eyan sümaiwa, nnojolüiwa'a tü ayüüjajayaaka tü maikikalü süpüla uujoluin; akünajünüsü tü maikikalü je süchikijee ejetünüsü sulu'u wane iita süpüla sü'lakajünüin, eesü müleka süsirujunui süka ipa. Tü uujotkalü aainjunüsu süpüla asünaa sünain wane outkajawaa otta süpüla eeinjatüin shia waneepia sulu'u wane miichi, sükajee shiain nasüin naa wayuukana waneepia otta nasüin naa ayaatüshiikana.

Tü uujotkalü eesü waneepia sünain wane alapajaa süka ka'üliain shia süpüla wainma wayuu. Asünüsü sümaa tü eküülü kale'ujatkalü otta sümaa tü aipa'ajatkalü. Aainjunüsu mülo'in süpülapünaa wane outkajawaa natüma naa jieyuukana.

Süpüla talatüinjatüin saa'in tü ouktusükalüirua otta süpüla nnojolüinjatüin ouktüin jamü cha'aya jepiramüin.

Tü maikikalü aralajünüsü shiroku wüin wane ai süpülapünaa su'uujunuin. Waneemüin ka'ikat, ayüüjaanüsu tü maikikalü, süchikije ejitünüsü shiroku wüin süpüla youlain shia, asatünüsü süpüla sükatalaain tü sutakalü. E'itaanüsü wüin süpüla sulu'u wane wayeeta so'u siki, ejitünüsü sulu'u wayeetakalü tü maiki ayüüjaawushikalü. Poolotopa wüinka, o'yotünüsü tü youlakat yooluwai, ojuruttunüsu yaauleeruwai suulia jotüin shiinalu'u. Janyunkapa shia ashakatinnüsu. 

Akatatnüsü tü ookotunuijatka, apütaa müsia tü awuinpajanuinjatka, saamatapa shia ka'akasü suukala, paneera shiale. Eesü süsünüle sünain ma'akain shia.

## Sukuwa'ipa saainjünapa uujolu
Süka piama liiura maiki mariiyo'u, wüin otta müsia suukala. Tü maikika aralajünasu shiroko wüin wane ai süpülapünaa su'lakajanüintu. Süchikejee wane ka'i, ayüüjaanüsu tü maikika sia tü apütaaka ejitünüsu sulu'u wane iita sümaa wüin, süchikejee tia akatajünusu tü wüinka suulia tü süsekalü. E'itaanüsü wüin saa'u sikika maka'a piama litro. Poolotapa shia ejitünüsu maikika ayüüjuushika sünain 40 minuta, ajurulajaanüsu mainmatua süpüla nnojolüintü jotüin mmolu'ujee sünain, süchikejee o'yotünüsu tü shiraka maikika saa'u otta müsia ajuruttünüsü sünainmüin 15 minuta so'omüin. Mapa keraapa shia ejitünüsu suukala siia eitajaanüsu sümüin wayuukanairü.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa


Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Uwon

**Uwon / uwoma** (alijunaiki: *sombrero*) Tü uwonkalü eesü ama'anawaa süpula e'iyataa napülain naa eekana ama'ana, a'atünusü süpüla nnojolüinjanain ka'ipalain naya otta müsia nnojolüinjanain akuruluin naya. Eesü nama'ana wayuu tooloyuu otta jieyuu; wanee sümüin tü na'ataka naa tooloyuukana otta tü na'ataka naa jieyuukana. Ainjünüsü natuma tooloyuu eesüsa'aya eekai jieyuu atüjaain aainjaa tü uwonkalü.  

## '''Sainjia uwon'''

Tü uwounka ainjünüsü süka maküi, asaajünüsü uucho'ujee, juchikejee awajünüsü, ajüjünüsü süpüla anainjatüin tü sünaka. Eesü eekai uwon manain, eesü eekai piamain süna otta müsia eekai maimain süna. maau'lu yaa eesü eekai kanüliain, eekai kanain otta müsia eeshi eekai na'itain sünain wanee e'inushi; eesü eekai kanuliain, eesü eekai kanain.    

## '''Sukua'ipa atumawa uwon'''
Tü wounka ma'aulu yaa oikunusü, keejiasü namüin na alijunakana, oikünüsü atumawaa süpüla a'yalajaa wanee kasa ma'aka sa'in eküülü, she'in otta wanee kasa eekai che'ujaain nümüin chi ainjushikai otta namüin naa nüpüshikana.                            

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ului

Tü **Ului** (alijunaiki: *turpial*, *Icterus nigrogularis*) wane wuchii jouutshatashi wajiirapünaa. 

## Shi'ipajee sukuwa'ipa


Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Venesueela (ee'irain)

***Venesueela*** shiaa ee'irain natumaa wenesueelaje'ewalü, nushajalaa jumaa ji'rain alijunakaaliiruwaa Pablo Herrero Ibaraz o'otta Jose Luis Armenteros Sanchez, suluupunashi paala Los Relampagos o'otta akumajakat sukuaipa ee'irain.

## Letra
*Anii suwarala jee sheemera pa'anasia tanain,*

*müsia kaasha taa'inain,*

*anii palaashi sümain tasa müsia püpüne to'ulu'u.*

*Nnojotsü achumajüin taa'in nujuuna wülüin*

*joutai taya soopünaa pünajükalü*

*tereein kariiwekalü müinka wanee jierü*

*ale'eya taya, kaseerü taa'inraka.*

*Jalaashi, isashi, saamatuishii müsia wotkan*

*tapütüin tayoluja*

*sujunula wuleshiipa'a jayeechiru'uin*

*asamülaje'etkai taya.*

*Jierü ee acheküin taya, eeinjatü süin* 

*aa'inwaa, sikii je sipuulu*

*jotochoin süta müinka wunu'usii* 

*venesuelajatü.*

*O'uneechi taya sümaa ta'lapüin*

*sulu'u wopu eekai eein*

*aliuukawai jülüjai pia taa'in*

*pejeerü sutuma tapüneekatü.*

*Na'aya sotpa'a tü palaakaü*

*ejachire tepichin taya*

*süpüla joutaikalü jee ka'ikai*

*süntüirüin tamüin su'wanajala*

*jayeechiru'ujaain.*

*tacheküin sümunain uuchikalü*

*müsia süjüjia süchkalü*

*jee na püchonyuukana*

*apünajeenakana*

*shüliwala jekennukolu.*

*müleka soo'u wanee*

*süpülaje'erü joutakalü*

*sukulutshe ta'anuain*

*pojoitaka'a taya*

*sotoa'a palaakalü*

*venesueelajatükalü.*

***Pablo Herrero y José Luis Armenteros***
Waaya

Tü **Mma'ipakat Waaya** (alijunaiki: *Provincia de Guayas*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Waarika

Tü **Mma'ipakat Waarika** (Alijunaiki: *Estado Guárico*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

 
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Wachikua

**Wachikua** es un largometraje-documental estrenado en 2012. Dirigido por Aranaga Eipeyu. Presenta la realidad actual y retos para el futuro de la nación wayuu, atraves de la visión de un grupo de entrevistados que residen en diferentes puntos de la Península de La Guajira.

## Referencias


Akotchajülee sünülia:Filmes en Wayuunaiki
Wai-Pai

**Wai-Pai** (alijunaiki: *Wi-Fi*) es un mecanismo de conexión de dispositivos electrónicos de forma inalámbrica. Los dispositivos habilitados con Wi-Fi, tales como: un ordenador personal, una consola de videojuegos, un teléfono inteligente o un reproductor de mp3, pueden conectarse a Internet a través de un punto de acceso de red inalámbrica. Dicho punto de acceso (o hotspot) tiene un alcance de unos 20 metros en interiores y al aire libre una distancia mayor. Pueden cubrir grandes áreas la superposición de múltiples puntos de acceso.
Wajari

**Wajari** (alijunaiki: *danta*) es un animal de la familia *Tapiridae* de tamaño mediano, con una longitud que varía desde el 1,8 m hasta los 2,5 m, con una cola de 5 a 10 cm de largo, y una altura en la cruz de 70 cm a 1 m y un peso de 220 a 300 kg. Sin embargo, la principal característica de la danta es su alargado hocico en forma de pequeña trompa, que usa principalmente para arrancar las hojas, hierbas y raíces que constituyen su alimento. Esta trompa resulta especialmente útil para recolectar plantas acuáticas en los pantanos donde suele pasar buena parte del día. También le sirve para coger agua y, cuando son machos, para enfrentarse a sus rivales en la época de apareamiento.

De día descansan entre la densa vegetación, especialmente entre los pantanos. Sus huellas son frecuentes en el bosque, son tímidos, silenciosos y raramente se los ve. El excremento es un gran montón de fibras, semillas y fragmentos de hojas, a menudo depositados en el agua. En peligro corren al agua, se sumergen y nadan debajo la superficie. Estos animales gustan de lamer la sal de las colpas, frecuentemente en los mismos lugares dondes están los pecaríes. La hembra pare una camada al año, con una cría por camada.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Walirüpana

**Walipanaa** o **Cojoro** en alijunaiki, población de Wenesueela en el Municipio Guajira del Estado Zulia.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Pueulokana
Akotchajülee sünülia:Suuria
Waliliyuu

**Waliliyuu** es un linaje wayuu, representado por las aves crepusculares.

Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Walirü

**Walirü** chi walitkai nia wane mürüt wunaa'inküinjachi, sa'akashi isashii, eküi asalaa. 

Chií Walitkai eküi kattiou jee ekai wuchii wanai nüma keeshi jayapü waraitüshi sawai kawalirajarai süchirüa Wayuu.. wane kasa jayatüshii sutumaa erü koichonshi anamia sümüin Wayuu katsaa mujulain sümüin türa wuchii wunapajatüka.  

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wamüsü müin wanteeraka

## WASÜSÜ MÜIN WANTEERAKA

Tamaajatüirua:

Takküjain shiimüinka na'u ma'leiwakai aijeerüin

Jüpüla tü wanteeraka otta tü woumaika Kolompia,

Suka shian shiawasein wane mma mi'ou,

Süma pülasüin shia,

otta taashin wayuu supushuwa'aya sulu'u?

¡ Taküjain shiimaikat !

Ma'aka müinjutuma jia, ma'leiwakai, otta tü

woumaika aapeerü asa anasü jümüin, ma'aka

nnojolüin müin miojeerü jukua'ipa natura.
Wanuiki 93.9 FM

**Wanuiki 93.9 FM** es una radio comunitaria que transmite desde La Guajira, con sede en el Sector de Nueva Lucha II, Paraguaipoa, Municipio Guajira. Comenzó sutransmisión el 8 de noviembre del 2008 a través  de su dial 93.9 en frecuencia modulada, pero Formalmente fue inaugurada el 12 de noviembre del mismo año, en dicha fecha se dió inicio a la apertura de programación .

Akotchajülee sünülia:A'walakajütkalüirua pütchi
Wanülü

Tü **wanülü** viru amuunaka moojulaasü amoojulu`u kasairua eepunale anaain kasaa mmatüjuuinsü aapira eesü noojoolookoi. Jia keireeka naa`in jia tü ayuuli eera mmalinchii, tü anaajüika`i kasaa eesü najaattüinruin numuunalanain numüin tü eeka, numana tü nunaajaka sulu`u tü kachuweeraka maimaasü eetasü wanee anaain.        

Tü ayuulika aapirüt aawaliijut sulu`u tü software amuunka anaamiachon eesü maajuulain, maimasü nukua`ipa eesü waima ayuuli noojooluin nutüjuujain so`u mmaima nainraaka nai chii nuukale`e sa`u kanüinkishi koojutsü nuunüki niakeeshi aapashikai                    

(alijunaiki: *virus*) es un malware que tiene por objeto alterar el normal funcionamiento de la computadora, sin el permiso o el conocimiento del usuario. Los virus, habitualmente, reemplazan archivos ejecutables por otros infectados con el código de este. Los virus pueden destruir, de manera intencionada, los datos almacenados en un ordenador, aunque también existen otros más inofensivos, que solo se caracterizan por ser molestos.
Wanülüüpi

**Wanülüüpi** (alijunaiki: *antivirus*) son programas cuyo objetivo es detectar y/o eliminar virus informáticos. Comenzaron a aparecer durante la década de 1980.

Con el transcurso del tiempo, la aparición de sistemas operativos más avanzados e Internet, ha hecho que los antivirus hayan evolucionado hacia programas más avanzados que no sólo buscan detectar virus informáticos, sino bloquearlos, desinfectarlos y prevenir una infección de los mismos, y actualmente ya son capaces de reconocer otros tipos de malware, como spyware, rootkits, etc.
Waraao

**Waraao** es un pueblo indígena amerindio que habita en el delta del Orinoco y la costa de Guyana y Surinam. Hay más de 45.000 personas que se identifican con esta etnia.

El pueblo warao vive sobre todo a orillas de los caños que forman el Delta del Orinoco, en las islas a orillas del río, y su cultura está basada en su interacción con el río, sus las corrientes y las mareas.

Waraao naya waneeiru noumaayaajuna kanüliaka juna kanüliaka amerindio  kepiashii eere sotpa'a süwasajoain tü suchi orinoka anülia sotpa'apunaa süpalaase guayuna jee surinan koyuyashii sünain eein ma'akaa 45.000 süma nayale'in naya wanaawain nakua'ipa   

   

Waraao
Wariina

Tü **Mma'ipakat Wariina** (Alijunaiki: *Estado Barinas*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Watkisimeeta

**Jeketü Sekoowia chaa Watkisimeeta** (alijunaiki: *Nueva Segovia de Barquisimeto*, *Barquisimeto*) jiia wanee alijunapiapa'a sulü Mma'ipakat Laara soou Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Laara
Waupeesü

Tü **Mma'ipakat Waupeesü** (Alijunaiki: *Departamento Vaupés*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Wayuushe'in

Tü **Wayuushe'in** (Alijunaiki: *manta wayúu*) shiia sushein jieyuu wayuu anaka sumüin walatshi, kaí. Sumaiwa tü sushen wayuu ainjunusú sukaá mawuii siia kulüla, shiapujain wayuu sukaá sajapú. Chii wayuukai apunujushi mawuii sumaiwa nojotpa tü kulüla. 

Tü wayuushe'in awanajasu sunain alatüin kaí, tü jieyuu wayuu nojotsu supütain tü wayuuwaká kajamüin sulüsú súusha. Wayuushe'in awanajasu sunutpalü ees kóoyoin, jerutsú musiia eke ein jolü. Chaa sulüpuna ashenka ees piama shiitaji sunain susewain, tü makaá ees supüla aikunuin sutuma wayuu ee atijain ayapüja anain.

-Tü wayuushe'in shia tü shein Wayuu jieet.
Sa'anasia Wayuu"
Shia tü shi'aatiaka sukuai'pa Wayuu jierü.
Shia tü kuluulu aainjanaaka sütüma  Wayuu jie'et  a'anasümain saani'ia waima sünaa.
Esü shein aanashanain saanii esulee shiakua wakuaipaa sünain, shiakua woumainpaa aanasü main sünaa shein Wayuu jie'et.
-Waima sukuai'pa shein jie'et Wayuu:
-Esü sünain miyo'u sünain mütsiiya shia tü a'atünaaka süpüla ala'apajaa.
-Esü wayuushe'in sünain ishootolüin shiia tü sünainka jierü süpula eeika'a  Wayuu asiirü. Otta na'atüin shia e'ere lapüt soü.
-Esü wayuushe'in süpüla ajutkajawa.
-Esü wayuushe'in süpüla yonna kaasha.
Sümaleiwa main tü a'anakaa sütüma Wayuu jierü shia tü nayaata'inka sünaijejatüin sukuai'paa no'oushinü, sünaijee, naiirü.

=Suwanajayaakuaipaat tüü Wayuushe'in=

Tüü wayuushe'inka sümaiwa awanajaasüü tüü sukuaipaka sutuma ere tüü wayuukalairüa,mainmaa shia sutuma sünaapaa, kulutko; sumain ayetui tü wakuaipaaka sünain tii wayuushe'inka.
Sunaijee tüü werajein jamuiin joo, tüü sanasiankaa tüü shempaalaaka jieyuu, suupunaa tüü juya 1980, weruin joo tüü sunaaka jefe shiiyakua Jirulü, ereeshia shiyatiin tü sanasuuinka, etasüü joo tüü asonushiika  süüma tüü einishikaa; sutuma tü aküümajushii  sutuma tüü jieyuu wayuu,shiiyatuin joo, tü kanatsukaa suma tüü woumainpaa nou kaiikei chií erajunusu tü wayuushe'inka so'u mapaaka supushua.

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Waü

Chi **Waü** (alijunaiki: *ocumo*) es una planta de la familia *Araceae*, que es cultivada por sus grandes tubérculos, que son ampliamente utilizados para la alimentación,originaria de América Central, cultivada extensamente en las regiones tropicales, que producen cormos, ricos en almidón y que contienen entre 1 y 8,8% de proteína. Es muy semejante al taro.

## Usos
El ocumo es un ingrediente imprescindible en los sancochos elaborados en Panamá, la Costa Caribe colombiana, Venezuela y la República Dominicana. Tambien se suele comer frito en algunas partes de Venezuela.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Waüyee

**Waüyee** (alijunaiki: *semillas*) jia tuu a'ü e'itanakat apüla josso'in awayajushii suupula kaii, anajanuusuu supuula apünajaa, juntaapa juya(Juyapü).Esüü awayatnuin Maikki pejetchi, Kepeshuna pejetchi, Kalapasü, Meeruna, Waana,Kepeshuna, Maiki Ishoulu jumaa Aii.
Akotchajülee sünülia:Shi'yataain wayuu
Wayuunaiki (karalo'uta)

**Karalo'uta wayuunaiki** (alijunaiki: *periodico wayuunaiki*) shia sünülia wanee karalouuta ashajünaka alu'u tü anüikika wayuunaikiru'u, tü karalouutaka a'walaküjülü pütchii shia achikiimajaatü so'ü sukuwaipaa Wayuu sünain mma Wajiira cha´amüin Kolomwia shia soou mma'ipakat Suuria ee´in Wenesueela.

Akatajülü münaka siia alataka sumaa Wenesueela, soou Ameerika Uuchimüin shia wayuu kusina soou mmakat supüshuwale siia kassa ee aa'inrüma'in. Akumujunusu so'u juyaa 2010 sutuma Jayariyu Farías Montiel.

Shia wanee karaloukta kakaliaka sünain kashiiwai, ashajunusu a'alü alijunaiki shia wayuunaiki chaa mmakat Wenesueela, eitajanusu chaamüin Kolomwia (Wajiira) shia mma'ipakat Suuria. Ayatasu sunain aküjaa achiiki sukuwaitpaa tü pueuloka Wayuu shia waneeirü pueulo kusina soou Ameerika Uuchimüin. 

Sunain juyaa 2010 akujunusu suchukuwaje sulü Püroküraama Mmakat'püna supüla Ajutala tü Anüiki'pala (PIDC) kanainjeka tü UNESCO, antusu anainmüin pienchii'pü akanajaa.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:A'walakajütkalüirua pütchi
Wepkam

**Wepkam** (alijunaiki: *cámara web*) es una pequeña cámara digital conectada a una computadora, la cual puede capturar imágenes y transmitirlas a través de Internet, ya sea a una página web o a otra u otras computadoras de forma privada.
Wiia Losaata

**Wiia Losaata** (alijunaiki: *Villa Losada*) es un sector de La Concepción, en el municipio Jesús Enrique Lossada, del Estado Zulia. El sector cuenta con 300 habitantes aproximadamente, en su mayoría de etnia wayuu.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Suuria
Akotchajülee sünülia:Wenesueela