open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alouka

**Alouka** (alijunaiki: *croton malambo*) Tü süta wanee wunu'u kanüliasü alouka, shia joo wunu'uka atumaa tü sütakalü oshojünüsü shia sutuma wayuu süpüla shipinjatüin ayulee anasü tü aloukakat süpüla wayuu eekai alin süle'e sutuma uliyuuna. Süsunapaa shishanasü

Tü Aloukaka Ko'uliasü wunapü watta salii kaasa anaaka apüla anasü sumuin  shunui, oonojo ,kaküa aain ,süsüin jiyeyu süpülaa maachonwapü. E'itanüsü sünain sümocho tepichi jemeishiyüi süpüla süjutümatüinjatüin jotta ekai chii ooüshüin alakajunüshii süka.

Tü Alo'ukaka süta wunuu payalas anas ma'in süpüla oonojo,kochi kakuain aa'in aluujunusu tü alo'ukaka süma mopoorüin a'wachitnüsü so'u na'intoü  koo'yoinjachi süpüla jakütüinjatuin tü shunuikalü.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Waraaralü

**Waraaralü** (alijunaiki: *Aristolochia anguicida*) Sünülia natuma na atüjaka süpüleerua sünülia wunu'upanaka shia *aristolochia anguicida*. Tü waraaratka wanee wunu'u jouutsü cha'aya eere una'apüin ma'i sa'in Mmakat ko'osü sünain tü wunu'uliakalüiru. Eesü wararalü eekai laktain eesü waraaralü ekai pasanuain eesü  waraaralü eekai kaleenayaain wainma ayuuli anakat apüla tü waraaratkat anasü shia süpüla ama otta püliiku.

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Suurala aipia

**Suurala aipia** (alijunaiki: *raíz de prosopis juliflora*) Chi aipiakai wunu'u miyo'u nu'uulia jouutsü wajiirapüna, wattasü ma'i tü nuuralakalü mmaapü, anashi süpüla aainjia piichi nutuma wayuu eekai ku'uyamalin je müsi'iya aainjia anua nutuma wayuu apalaainsüjachi.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Shira wüi

**Shira wüi** (alijunaiki: *ron de culebra*) Wane wunu'u shirokusü yootshi eeshi chi wüikai shiroku eittaawushi sütüma wayuu atüjakat nüpüleerua antüna anaichi sulu'u luwopü. 

ma'i tü shirakat wüin süpüla wayuu eekai yülüin süsüinjatü yootchon wat'tuwa asüshi otta eittanaanajatü süpüshi sa'uu tü yütsükat jipü.

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Ishisü

**Ishisü** (alijunaiki: *Croton punctatus*) Wunu'u ishisü eittaanüsü shiroku wüin je müsi'iya shiroku yootsü, anasü süpüla alii ale'e. Eesü tü kalaipanakat eesü tü kepisuutakt je müsi'iya tü kiinouttakat sünain süpüshin tü wunu'u ishisükat.

Tü Ishisüka watta saali tü kasa wunu´ulia ishika müinka maraawiya , ichii ajüye , shiki´i suurula aipia. 
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Sirumatu'u

Sirumatu'u münüsü cha iipünaa eere wainman tü jolotsükalüirua je misi'iya eere tü siruma kasuukot eejeejachire nuweetüin chi juyakai eejee jachire nuweetüin chi ka'ikai eejee jachire nuweetüin chi kashikai.
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Walerü

**Suchikua Walerü** (alijunaiki: *Guarero*)

**Walerü süma'iwa**

*Walerü sumaiwa naashein naa wayuu laülayuukana , tü Mma Walerü münaka wanee Mma süntia wayuu ounajasü sümaa sümülüin sulia jamü wuinpejee , joutale'ou , naahein shii wayuu ekirajuikai Armantaa waes, (Armando Báez) ,* 

¿***Jamüsü*** ***Walerü*** ***sumunaka***? 

Walerü sunulia wanee Mma , sümaimpa wayuu , suluu Weneesuela , Suria, Wajirü.

Tü Mma  Walerü münaka , wanee Mma eere kepian mainma wayuurua, wanee Mma kakaiyairü ,  sashein  wayuu laülayuu mainmapü tü wu'nulia waletchat münaka , shia wane wunulia süchanee Wüchi , suchekalashana ayotuin so’’u , Mmakalü.

Eetalasü yaa wanee putchi süchiki walerü yaasa, müsü yaa.

tü wanee wu’nulia yotusu so’ujee wunuu ekalü nee münaka , ootta müsia , eetalashi wanee wayuu nuntaka wanee alijuna niipialu nutamaka nusaküin nia alijunakai sunain numüin nia _ ¿ Jamaya pia walee! Niasa shii alijunakai numaka _ ¡ Estamos en Walerü Shiasa jo'o Walerü sümünaka Mmakalü tü. kasa eekalü Walerü?eesü ekirajuleepala , eesü shiipiapa tü akotshajutka nneerü suluu woumain miosuka Woliwaliana Weneesuela , eesü shiipiapa waria, eesü  aikalee ekülü, eesü aikalee wu'nulia sainjüin alijuna.

¿**Kasa chi'yataka ana'ain wayuu Walerü?**

*wayuu Walerü ayatasü sünain arulejaa annerü , pa'a, Pülükü, katio'u, jee aapünajüshii kalapasü , meeruna, pitchushi, maiki, wiirü jee waneeiruaya.*

Eesü wayuu a'yatain sünain ekirajaa , eesü eekalü wariain, pulisiain, eesü tü eikajutka wayuu suluu mooto, eesü tura aikaikalü kosolina , eessü aikawaa jurichi jee türa a'yatain suluu tü akotshajutka nneerü sünainjejatka Mma miosuka Weneesuela, eesü wayuu eekalü a'yatain sünain ashakajirüin   jee otnüin chiisaa jee kolorolo sulujee tü atmasenatoora munaka. Eesü wayuu eekalü ainjüin süi , susu , asoonulüin, ayapüjüin kululu.    

**¿ Kasa eekalü suluu Walerü?**   

*Walerü eesü mainma kasa ,eesü ekirajuleepala, eesü kapiaa wanjeelika, otta müsia sainjüin kapüchina, eesü shipia waria, eesü eerejeria, eesü wanee miichi sainjüin Yanama , ottamusia tü akotshajutka nneerü Paluachón sainjüin woumain miosuka Weneesuela, eesü jawei, eesü emijalee woola,eesü miichi sukotchajaya wayuu sa'atou kapiyaka, eesü süikalee shiiruku annerü  asijuchi, erajushi sutuma soopain shia karateetka ottamusia kaa jemetashanain shia, pasanuachonsü sukashajia natuma naa asijaliikana .*

*¿*'Jamüsü** **sukua'ipa** **wayuu** **Walerü*'?*

Walerü eesü mainma wayuu kamanein, a'yatalüin , eesü laulayuu eerajuüli sukua'ipa wayuu, eesü wayuu einülüin , ainjülüin süi, susu , asoonulüin, eeshii naa ainjülikana waireiña, eesü eekalü atüküin amuchi jee mainma kasa , wayuu Walerü nachejain nakua'ipa wattawai süpüla neküin nachonyuu.        
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Nneerü

**Nneerü** (alijunaiki: *Dinero*) shia wanee karolo'uta kaliasü , eesü sünain kachuerain shiayase, awanajawaisü suluu tü Mma eejewalüin  shia.

Tü nètka  Shia tü nakanainka na wayuu ayatakana soüwain ka'í otta na ayamanajakana sünaije wanee cheijawa , nakanajüin tü nnerü.

## Sujutu nneerü sutuma wayuu
Mainma sujutu nneerü shiirajaka wayuu , sutumajee alijuna , kaliayaamüsü.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa ayaawajia
Emia

**Emia** (alijunaiki: *provisiones*)
Emia münüsü tü eküülü walü'üjakat wouna'ajapa wattamüin suulia mülian waya sutuma jamü wopuulu. Kemiashii waya tulujashi, alakaajawushi süka wuin suma ichii, anaatünüsü sulu'u katto'ui süpüla shimianjatüin wayuu. Akuaipaaka tü kakaliarü sutuma woushi namaa watuushinuu sümaiwa.
## Sujutu sumuin wayuu
Tü emiaka kojutusu main sumuin wayuu sümaiwa aka waraitüluin main naya sünain tü ounajaawaka so'u napushi musia sünain arüleejaaka mürülü otta sünain waraitaa nounuapa wayuu.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Che'esaa

**Che'esaa** (alijunaiki: *arete*) Piama ta cheesaa ayataakai numaa chi aluwataashikainia.

## Ache'esa
Na wayuukana jieyukana na'atuin supula anachon naya otta palajakana la'arayuu mushii shia tu nawashiruinka na'a wayuukana.    
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Monku

**Monku** (alijunaiki: *Mango*) Tü monkuka süchon wanee wunu'ulia anaka süpüla ekünaa tü süchonkalü. Tü monkuka püsiachonsü maluulapa shia otta jashü'üchonsü iyapa. Tü monkuka münakalü ekünajui jotta müsia shia asünüsü sünain ouujoluin sulu'u wuitaiwa shia 

## Sukalio'u monku
Tü monkuka jouutsü no'u chi kashikai maayo'u. Naa wayuukana o'unajaashin eepünaalee jouuluin tü wunu'uliakalü shi'iree nakotchajüinjatüin tü monkuka sümaa jakütüin shia. Cha'aya Wajiira aisü shi'iree monkuka süka jamüin tü wunu'uliaka tia süchekaka'a mma eere anain juyaka süpüla yotuinjatüin shia, eesü monku cha'aya Marakaaya aka süttiain shia alijuna, jeketü süpüla sütiain wayuu.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa


Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Poloona

Poloona wane ayuuli jouutsü süittüle juya akurutsü ma'i tü wayuukalüirua sütüma. Süpüla anainjachin wane wayuu alakajünüijatü süpana wunu'u eekai anain süpüla tia kettaapa shia eittaanüijatü yaaya nuupüna.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Oushuwaa

Wane ayuuli ja'isü ma'i wayuu sütüma antüsü tü ayuulikat nünain wayuu eekai kale'eru'uin ayuuli süpüla, süpüla naawalaainjachi wane wayuu  no'ojüinjachin süka alouka je müsi'iya süpana wunu'u eekai saamatüin.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Ekawaa

**Ekawaa** (alijunaiki: *Comer*)

Shia tu Alatiiraka ekülu  sulüpuna  wamulaa.  

Tü Ekawaakaa namuin naa wayuukana shiakua kamanewa musia antirawa, outkajawa, shikiira wanee kasa alatsü namuim
## ¿Kasa ekanaka Ekiira ?
## Soumuin tü putchika

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Karalo'utapülee

## Jamusu sukua'ipa shiataya
Karalo'ütapüle ( alijunaiki: Biblioteca ) 

Shia eree ein waima karalouta anajanusü sümaiwajatü, eree süshajunúin tü alataka paalaa sümaiwa. 

Süpülajatü tü jekekat wayuu shirüinjatuin tü alataka paala, achajaya tareeya

Ekei atüjawein saü wane kasa antüsü sülümüin tü karalo'utapülekat. 

Esü wayuu ekei kamalain sümüin tü aashajerraka 

Eeshi wane wayuuirua süpuuyakana tuu karalo'utapülekat watta saalia tuu natijalakaa sunain karalo'uta. Nayaa ayatakana sülu tuu karalo'utapülee

## Soomuin tuu putchikat

Akotchajülee sünülia:Wayuunaiki
Mojuui

**Mojuui** (alijunaiki: *maleza*) Mojuui münüsü tü wüittüshii jouutkalü juyapü tü nojotkalü ekünüin achon. 

Mojuui shia tü ánachonka atuma tü Mmakaa, shiaa sichoijjee nü sulajiin wamüin chií washikei Maleiwa, tu juyaaka, talatishiin  naa murutkan suma joo.

**Kaasa eelalü saaka mojuui**

Saka’a mojuui , wuna’apü eesu mainma wunulia otta musia mainma sukua’ipa tü wunuliakalurua , kaa eein ekalü jouchòn , müloo’in , eesü eekalü kasalee’ulein, eesü sünain masain , muinka tü marawiyaka.

**Sa’asoulu kassiin mojuui** 

Atwiro’u nünain kashika’i  pienchikai tü mojuuika , amaimalasü , wuitüsü, kasisü tü wunulia eekalü sa’aka , , ana’achontalakalaka süsiirua supushualee tü wunuliakalü sakaa mojuuika. 

**Kasa eekalü saaka mojuui nuntapa Iiwa wajiirü** 

Maayasü nuntüin Iiwa , wuitalasü main tü mojuuikalü, saaka mojuui eesü wunulia shipiin ayulee sutuma wayuu, atpajunüsü süpüla soosojunüin jee sünajanüin ma’aka shoujainjatülee shia joutale’u einjatüin shia ama’ana.   

**Nnojotsü mojuin supushualee tü mojuuikalü eekalü suluu woumain**    

Suluu woumain eesü mojuui eekalü mojuuin shia shiotonakaa jee jusunuin sutuma wayuu kaa mojuin apünajushii sutuma , jee eesü tü mojuui ana’akalü süpüla shipinasein wayuu süpüla ayulee jee süpüla suseyuu wayuu.   

Eesü mojuui eekalü wayuuin palaleemain sümaiwa , saachein nakuentase naa laulayukana. Shia kajutuinjatkalü watuma tü mojuui eekalü suluu Mma , shipiikalü kasa wamüin , jee shuntunüin sa’anasian palajanaa süpüla kapayalain shia , sümüin wayuu.

## Jalasü mojuui
Tü mojuuikat jouutsü süpa'apünaa mmakat müleka eere süittüin juya.
## Jalasü mojuin
## Shi'ipajee sükuaippa

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ejejerawaa

**Ejejerawaa** (alijunaiki: *susurrar*) Wanee ejejerawaa Shia aashajirawaa jayatta suluu ache'ee suulia saapajüin wanee pütchi yalejeeru.

## ¿Kasatüü Ejejerawakaa?
Tü ejejerawakaa Shia aküjaa wanee pütchi suluu ache'e.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Ekirajawaa

**Ekirajawaa (**alijunaiki**:** *enseñar***)** Shia tü ekirajawaaka wayúu natuma na atüjakaa süpüleerua wane kasa.

## Ekirajawaa sutuma wayuu
Na wayuukana ekirajaashin tepichiiwa'a sutuma noushi ottaa sutuma neii.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Ajapüna

**Ajapüna(**Aliijunaiki**: Manilla)** Sa'akaa tü einushikaa, esü tü einushikaa Wayuu, tia ainjüshi suka ji'itpai, supushuwaa tü sunakat esü wanne süküjaka o'opuna sukaa waimain tü sukuwaipakaa

## Sükümaajia Ajapüna
Tü ajapünakat sütujain Wayuu esü wainma süküaipa sainjia, nütujain na laulayukana otta müsii tü jima'alikalirua süma tepiichikarirua
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Wikimedistas Wayuu

**Wikimedistas Wayuu (**alijunaiki**: ''Wikimedistas Wayuu'')** Naya naa Wayuukana ayata'akana süma tü asha'aka suchukuwa sukuwaipa Wayuu sulü tü putchimaajatü jutatsü Wikipeetia kanüliakaa

## Süchikü nayatain na Wikimedistakana
Shia wanne ayatawaa natuma na Wayuukana aya'atakana sümaa Wikipeetia, süma tü sukuwaipakaa Wayuu shi'ire nojolüinjatüin amüloin tü akuwaipa'akaa, ashajüshii naya suchikü supushuwaa tü suküwaipakaa wayuu.
Akotchajülee sünülia:Wikipeetia
Ipa

**Ipa** (alijunaiki: *piedra*) wane kasa chechesü , jawatsü, nojotsü kakutulain ( es inerte ) .
jouutsü süpa'apünaa mmapa'akalü. Mainma sukuwa'ipa, eesü ipa sünainjeeka uuchi, ipa sulu'ujeeka palaa otta waneeirua.

Tü uchikalirüa iipaleya.

süpaa woumainpaa wajira esü wane ipa muloümain eree süshajünüin süpüshüwa tü shìrükuka wayuu, süpüla sütijain aaü, ashajüshi sümaiwa.
## Kasapülajatü tü ipaka sümüin wayuu
Anasü süpüla achinaa asalaa otta asirujaa wunu'u, müsia süpüla ayüüjaawaa ichii. Ipoulia suumain wayuu cha'aya Wajiira, mainma sukuwa'ipa, eesü eekai miyo'u, jo'uuchon otta mainma süna.
Akotchajülee sünülia:Shiyaawatia mma
Ekiaala

**Ekiaalaja** (alijunaiki: *pañoleta*) Tu ekiaalajaka shia tu sunainka tu wayuu jietka

Shiyawase wayuu jieru , tü jietka kekialajasü waneepia supula kaika , sulia yarutuin sualaa sutuma maa.
## Sujutta sutuma wayuu
Tüü ekiaalajaka kajussu sutuma tü wayuu jietka, sünain  jutkata , sünain mi'iraa , alaapajaja waima sukuwaipa sünaa.

## Soo'omün tü putchika

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ashajaa

**ashajaa** (alijunaiki: *escribir*) wane akuwa'ipa nutuma wayuu. 

**ashajaa :** nutuma wayuu spulaa hatija ejectaa paala wayuu nümaiwa noojoishi átijaan ashajaa sünaimuin tü kaii nukirrajakalu Sunaii karralouuta.
O'u

**O'u** (alijunaiki: *ojo*) So'u wayuu, Eesü o'u, sünain wayuu, murüt otta wuchi süpula nerüinjatuin kasakat supushuwa , Piamasü sünain supushuwa tü waraaitaka so'opuna tü mmakat,  maiima sükuaipa o'u, eesü sünain mut'siain, wittin. Süka tu o'uka we'rüin tü kasaka.
## Sukuaipa o'u

## O'u mulo'uyuu
Tù o'u mulouyu anachonsu
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Epinasee
Iruwama'a

**Iruwama'a** (alijunaiki: *chicha de iruwa*) iruwama'a wanee shiküimpala wayuu, ainjünüsü süka irua, tü iruwaka suchón wu'nulia sulujattü woumain Wajirü  sumaa wüin jee shira süchira paa'a otta müsia  shira süchira ka'ula,
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Püsichi

**Püsichi** (alijunaiki: *murciélago*, *Leptonycteris curasoae*) müsichi sutuma wayuu wopuje'ewaliikana. Nia wanee wuchii waraittüshi aippa'awai asüi nia isha kepiashi nia sulu'u wunu'u eekai ko'uin,nojottüin tü püliikukat ya sunutpa'a süpüla nüsüin tü süshakat.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wanpirai

Wane wuchii koyoroloi nia watta'a maalü siyaawase süpüla süchiji'iraainjatüin tü wayuukalüirua, anasü ma'i tü niyorolokat wattachon,o'ulaka nia wuchii shiyaawaseka tü wayuu walepüshanakalüirua.otta aapishii wayuu sünaaranüintüin amüin ekünaajünüsü kaasa noojosüü siküinjatü teepichi koyoroloy nütüma shiküüinchi wayuu alaarayüü.  
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Monkulonseerü

Wane wuchii miyo'u ma'i no'u waraittüi nia aippa'awai eküi nia kookoche'erü je müsi'iya wuchii eekai jo'uuchein.

Chii Wuchii Monkulonseerü Münakei Kaakalishi Nía Aayalajüshii Shiitüinjatüpa Juyaa , Niiyalajülee Weenshi Naa Waayukana Müshii , Eepiirajaijatü Maapakalü.

Keepiashii  Saaliirü   Kayussii , waaramarai Tü Niipikalü.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Warulapai

Wane wuchii miyo'uyuu ma'i , anachonsü tü nünaka , saakapünachon tü noiko paai, süma wane mutsiiatalü je mmatalü , tü warulapai jietka mayoujasat muloü nülia chi tolookei. Muloü nupato'u, olojüi nia atpanaa, kaliina, iwana je müsi'iya wuchii eekai jo'uuchein.

Erajünüshi ka jamuin atüjüshi awata saakapüna mojui.

Kamalainsü namüin nakumajuin nepia i'püna shiichiru wunülia eree shiitain tü jietka tü süshükütaka, tü nepiaka nakumajuin süka , wunucheñü surrala wunülia eke josoi'ruin.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wuyala

Wane mürüt unainküinjachi müshi aja sa'in ka'ula jemetsü ma'i tü ni'irukukat, eesü wuyala yaa sainküinpünaa tü anouuikat eere joulüin kayuusia shikakat achon tü wuyalakat.

Otta wanee nukuaipa chii wuyala toolokai kouwoluleshi Main nia patkuunasü tü nuwakat,je wanee nukuaipa juyapü ekalou joulüin jirrupü mousai nia sutüma anakamain olojoo nia juyapü oukajünapulachi ere kalanülein sünain muin ere kekülein wanepia soukai.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Shokooin

Tü shokooinkat wane wuchiichein jo'uuchein kepiashii naya sulu'u ishi nakumala nayakana süka napatou ayalajushi naya sü'itüinjatüle juya.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Aliuuka

**Ali** (alijunaiki: *tarde*) shia tü süyaawaseka tü ka'ikaa wanaa sümaa o'unuin nuwarala ka'i süpülapünaa nüntüin chi kashikai 

Numottapena chi kaikái  epiyujaasü makat ayawatünoulü sünaije acochirawaa tü murut, óta wuchiirüwa.

## Aliuuka sümüin wayuu
Na wayuukana akotchajiraashi nepialu süpülapünaa nu'unuin nuwarala chi ka'i jo müsia suulia ma'wain naya sa'aka piyuushi müleka nnojorülee kashikai. Wanaa sümaa sükojojoon piyuushika, na wayuukana a'lakaajashi neküin jo eesü süpüla nasüin ne'e uujolu süpüla neisalain süpüla atunkaa.

Aliuukapüna arüleejünüsü na mürütkana sulu'umüin nakulaatshe suulia machikin naya sainküinpünaa mmakalü, jo, eeshi wayuu eekai na'liichajüin namünüin makatka pa'a, anneerü jo ka'ula shiale eein.

Na wayuukana namaiwa eisalaashi yaaulerü süchiki nu'unuin nuwarala chi ka'ikai süka jamüin atamaainjana naya eeiwa aika.
## Aapajaa kuwenta aipa'awai
Wane wayuu numaiwa akuwentajapü'üshi süchikuu kasa sümüin nuchonyuu, nüsiipünuu jo müsia sümüin nüikeyuu müleka eera nüma'ana, sünain tia aapajaaka kache'eshii na tepichikana sutuma anashaatain tü nüküjaka achiki chi wayuukai. Na jutkatüshiikana asitnushii uujolu, ookotuushi jo jero'o, mapa natunkeepa, o'unushin naya sünain noula.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Chünü'ü

**Chünü'ü** (alijunaiki: *colibrí*) Chi chünü'ükai wane wuchii jo'uuchon asüi shira tü susiikat wunu'u eere wunu'u kasiin eeshi chi wuchiikai wawaatüin sü'ütpünaa waawatshi nia waneepia eere wainmain süsii wunu'u.

Esü naküjalaa wayuu laülaayu soopüna nukuaipa chünü maaka nüshaittajalemain Watashi mmoluje suma lootochechaüin nia muinka sukuaipa jatü ekai sujutünüin loottochon iipünamuin je alejatatshii nia wünapumuin suma nütsümain Main nia kepisanashantain nia,tiasan eiyatiya talataa nütümasan akujasü süchikü joulüinjatüin juyaa.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Yooui

**Yooui** (alijunaiki: *lobo azul*) nünülia natuma na atüjaka süpüleerua ayaawata sukuwa'ipa wuchii shia *ameiva ameiva*. Chi yoouikai süpüshi kulu otta washaalü wainma yooui ya süpa'apunaa tü anouuikat ya woumainpa'a miyo'u tü youuikat suulia kulu. 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Shii Yooui sakashi
Maleeya

Tü maleeyakat wane junuunai müsüka sa'in ko'oi ekaajuui tü sünainkat sutuma wayuu, jemetsü ma'i shia müsü aka sa'in She'jü mapa.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Yaawe

**Yaawe** (alijunaiki: *llave*) yaawe münüsü sümüin wane kachuweera anaka süpüla ajutajaa miicho'u.

## Yaawe sümüin wayuu
Tü yaaweka jeketü aapaanüin sutuma wayúu sünainjee sukuwa'ipa alijuna, aapaanüsü sutuma wayúu süpüla aainmajaa nakorolo eekai kojutuin namüin.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Junuunai

Wainma si'ipapa'a tü junuunaikat eesü junuunai eekai mottsoin eesü junuunai eekai miyo'uin otta eesü eekai müttsiiyain je eekai malokkatüin, wainma anakat amüin tü jünuunaikat,che'ojaasjü ma'i wamüin tü jünuunaikat süpüla anainjatüin tü attieekat.

Chii Junuumainkay Keepiashii Süluu Wuunu Noochojüin Jee Moojulashii Níaa Naakütnuin noomuin 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Jiisolü

Tü jiisokkat she'e palaa je müsi'iya wüin jamatsü, atpajünüsü sutuma wayuu süpüla ekünaa jemetsü ma'i sümaa roo, anasü ma'i suulia shi'iruku paa'a.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Toomasü

Toomasü 
Na toomasükana wane wuchiichein aleewashii ma'i sümaa tü nuwala'atakat atpajiraashii wanaawa nekuin  na nachooincheinkana o'ulaka müsi'iya kashukule naya makatshi waneeshi süpüla ainmajaa tü nashukukat anashaanasü ma'i nakuaippakat. 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Mei

**Mei** (alijunaiki: *zancudo*)

**¿ Kasa tü Mei sümaka wayuu?**

*Tü Mei sümaka wayuu wanee wüchii she'ee wüin suluu Mma , katünashii, pasanuashii ,jouchenyuu, kawanüleeshii , kasauleeshii, a'ai aichii shikulee watapa , meipüseshii , kawatüleeshii ,napüshii naa mürülü jouchenyukana , müinka jeyuu jee shipee.*

¿**Jalashii** **kepian** **naa** **Mei** **münakana**?

Tü meikalüirüa kepiashii saaka mojui ,  wüin , piusho'u , maraja, koucha, külülü, jee eere mainmain wunulia, sotpa eere mioun wüin .Nuchekalashana anujulawaa suluu kasairüa kalüin wüin wepiapa. 

**¿Jamüsü wayuu suchotülee shia  Mei?**

*Mei aisü main sa'i , suchotülee watapa , eesü sutule jee eesü surului otta müsia eesü yoire shia, nanain naa tepichikana , eesü wayuu mioun ain amüin sa'i mei yaasa. Mei eesü sülaterüi ayulee sümüin wayuu eekalü suuchotüin , müinka aushuwaa,shunui jee mainma ayulee , eeshi wanee kasusu nüsaa nia chii jashushikaimain kaa nian mayein atuma wayuu , eessü wayuu nejetirüin süsha nnojolüi süchejsnüin shipi sünain süsitnüin Wünülia eesü süpüla outüin wayuu sutuma.*

Chii Meikai Aapüshii Aayuule Niia Chii Kaanaujejachikai Tú Oushuwaa Mariyaa Amunaka, Tü Fiebre Amarilla Sümakala Alijuna, Eesuse Waanee Wütii Kaapulajatüka Tü Aayuule Naapaka Chii Mei.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Tüitüi

Tüitüi wane wuchii eküi asalaa je müsi'iya niküin wuchii eekai mottsoin nuulia nuwala'ata chi naaikai.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Warutta

**Warutta** (alijunaiki: *caracol*) Eesü warutta eekai shirokuin palaa eesü warutta eekai shirokuin wüin jemetsü, o'ulaka eesü warutta eekai eein juyapü 
Na wayuu apalaainsükana ekünüsü tü waruttakat natuma. Otta shiküin pulükúú shia'ya tú warutta ekalü shirookú wuinotta kamalausü sumüin shimijain tepichi suka shiaküayasü muruulu nnatüma tú waruttaka sheka wuin nojotsu ekünüin.sashin wayuu laulayuu nojootsu anain süpüla emajana aaka maseetiraasü sutsee wayuu sütüma.Eesü warutta ekunün müin sa'in pachüü.she'e pa'ala eesüsunainno'ojosa'in jee miyoun shia'aya anacheenyasu main shikuin wuchi  

Warutta Amünusü Shiiaa Maluupa Tü Sütakalairüa..  

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Wawaachi

Wawaachi Wanee  wuchiichein jouushii yaaya sulu'u woumain mushii aka sa'in toomasü ayatüsü tü sükuaippakat toomasü natuma ekünaajuui naya sutuma wayuu.

Tü wawachi sümaka wayuu wanee wuchi jouchoin , katünashii, kawanüleeshii, palitalii ,jemeichii suluuje sushuku ne'i müinka sain sushuku  tü kati'oka , katsa jouchoin.  

Wainma so'otpa jaweika jee saaka mojuika eesü suntüin wepiapamüin. Nakumajüin nepia suralo'u sütüna Wünülia. Joucheinwa shia shikajirüin tü neika suluu naanükü , sunainmüin namiolain , eepa ana'ain naya süpüla neküin nemiwa.          

Wawaachi shia súnülia jietka jee shii to'olokai Wosokoroi, mio'u jiatchòn sulia  Wawaachi jietka , maronchón süna nüüta.Wüchikna nairua ekúchii ipachein , alacheinyuu,she'e Mma  jee jokomachein .          

          

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Jime

**Jime** jo **jima** (alijunaiki: *pescado*) Jima müsü tü wayuukalüirua cheje'ewatka wopujee. Tü jimeka eesü shiroku palaa je müsi'iya eesü shiroku wüin jamatsü jemetsü ma'i tü jimekat watta saalin süpüshi tü jimekat ya shiroku tü wüinkat.

Tü Jimekalu jeemetüsumain eesü süpula  aasalalajünuin, Sümojitajuinuin , ojuriichajünuin  , atulaajunuin Jee Asiijanuin.

### Shikiisholoin Jime

Palajanaa o'olojonusu tü shikiisholoin, shia  wane jerottüsu müsü sa'in ipa anasü sümüin eekai ataülain süshiira apoolojunüsü o'ulaanüsü saamatüin süpüla asüna  pünüintua ainjatü asünüin.https://es.wikipedia.org/wiki/Otolito 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ji'rupu

Ji'irupu
( alijunaiki: moscas pequeñas amarillas )

Shia wane jayamuleru jauchen , shiitain waima sushuku sa'aka süchon wunülia ekei malülüin, eree chülüiin, epijasü süchoinyuu.

Joütsü eree ein chülüi , wasüra , erüttüsü.

Tü ji'rupukat wane junuunai jouuchein jouutsü juyapü sa'aka mojuui otta miichipa'a otta eere wainmain paa'a wainmasü tü ji'rupukat.

Eesü Tün'natüin Nünain  Chii Etkaii Eshii Sünain Mariyatalin Naya Jee Mut'siyain 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Waakawai

**Waakawai** (alijunaiki: *Halcón culebrero*)
Tú waakawaikat wane wuchii müsüka  wara'lapai ekülü wüi süchaja achikit tü wüinkat eepünaale joulüin shia napüleerua.

Sünülia natuma na atüjaka ayaawata sukuwa'ipa na wuchiichenyuukana shia *herpetotheres cachinnans.*

Nialajüle uchikei chii pejesü jüya mushi wayuu alaüla.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Oorolii

**Oorolii** (alijunaiki: *coral*)
Oorolii wane wüi motsoyüi kanatein atachii pülasü tü wüinkat sümüin wayuu otta müsia mürüt eeshi wane yuui süna nata oktüsü wayuu müleka nojorüle su'unuin eemüin chi pülashikai süpüla tia. Sünülia natuma na a'yataashikana sünain atüjaa süpüleerua shia *micrurus dumerilii*.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
A'laülaa

**A'laülaa** (alijunaiki: *tío*) a'laülaa munüshi chi'i wayuu anaatakai  nukua'ipaa otta sukua'ipa kasachiki ala'atakaa sümüin wapushii.  Chi'i  alaülakai  niki'rajüin waya'a sünain tü   wakua'ipajatükaa. Kajutushi watuuma e'pünalee  ni'a.

Chii walau'kai, nia wanee wayuu toolo; saachin wei, saachin wai'rü, wayuukai chii, kajutuin'jachi, kapülain'jachi natuma naa nuuliwou'kanu, ka niyan nemiou'sen.                    

ka jamüin, niya ai'kalaaka süpüla pütchi, süpüla naain'jala nüsiipü; ei'rüküü, aluwajaa, ayaajirawaa, paü'naa eje kasa eekain alatüin sümüin nüpüshi.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Püsiuu

**Püsiuu** (alijunaiki: *zanate mexicano*) Wane wuchii yuucheinsü jouutsü yaapünaa sulu'upünaa makat süpüshua ya Wajiira shiküin eekai wanaain sümaa anachensü ma'i eere suutkajaain.

Sünülia natuma na atüjaka ayaawata sukuwa'ipa na wuchiicheinyuuka shia *quiscalus mexicanus*.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa


Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Maasi

**Ma'asi** (alijunaiki: *flauta wayuu*) wanee wunúlia súnulia maasiúliya, joutsü Main cha'ayaaa sülü tü mma Euroopaa jee müssia afriikaa, eesü süpula súkumajanuin súka súchi ko'usholu, jo'usú sopünaa wuloopú.
Yotúsú muinka dain wanee wunu pasanuain
Súkúimijia: shishatapa eirúnusú aipirua so'u wanee mulot o'ulaka jarain jo'uchinú. So'ulupana eitanúsu suwalaa ama súli serajain. Chií wayuukei ni'irajepaa , naapain tü mas'si, süpüla nüshatuin jatüin shi'iraá wuchii, otra mürütka. 
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Chiire

**Chiire** (alijunaiki: *Chile*; *República de Chile*) shia wane mma saa'uje Ameerika Uuchimüin.

* Rapa Nui

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Türinitaa je Towaako

**Türinitaa je Towaako** (alijunaiki: *Trinidad y Tobago*; inküleenaiki: *Trinidad and Tobago*)  shia wane mma saa'uje Ameerika.

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Surinam

**Surinam** (alijunaiki: *Surinam*; neerlandésinaiki: *Suriname*)  shia wane mma saa'uje Ameerika.

Akotchajülee sünülia:Surinam
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Aima'a

**Aima'a** (alijunaiki: *chicha de auyama*) Wane uujolu jemetsü ma'i aaijuushi süka Ai alakajuushi aima'a sunülia sutuma wayuu

Aima'a laujat A'i ashujushi jemetsü ma'in sümaa suukala aashu'ujüshichon. Eesü süpüla sulu'u junüinjatüin wattamüin emiasü, anas süpüla jamü süma'inru'u tü jutkataakalü,maka saa'in  alapajaa, ayüliraa jiipü wajiiramüin.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Ishiruuna

**Ishiruuna** (alijunaiki: *chicha fermentada*) Ishiruuna sünülia süka uujolüin aashüjüüshi süpüla süsüinjatüin wayuu a'yataasü sünain Wane ayanamajaa.

Sukuiappa süpüla sa'innajatüin tü ishiruunakat o'uujünüsü tü maikikat,aashüjüna münüsia. Shia so'u piama ka'i je apünüin ka'i.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Pitchuushi

**Pitchuushi** (alijunaiki: *frijol*) pitchuushi sünülia wane süchon wunu'u ekünajuuin kepeshuuna suwala'ata sünülia sutuma wayuu. Jemetsü ma'i anasü süpüla shiküin tepichi otta wayuu laülaayuu.
Anasü main tu pitchuushikat supünajüin wayuu alaulayu sutpuna juya'a  awaya'ajunusu palaajana süpula Kai   süpulaa supünajünüin,   ottaja wattasali  suchon tu pitchushikat anasumain tu pitchuushikat ekunusu suma sinaa,otta ro'o,.
Jemetsü Main tü pitchuushikaa maka sulaakajunüin sünain po'i 

kera'achonsü sumaa wirüü,seepü otta aíma'ain shi'a eekunamüsia shi'a sünain jaichonshia.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Je'yutse

**Je'yutse** (alijunaiki: *Heliotropium angiospermum*) Sünülia natuma na atüjaka ayaawataa sünülia wunu'upanaka shia *Heliotropium angiospermum*. Tü makaa anülia shia wanee wunu'u anasü süpüla shunui. Tü wunu'ukot müsüska sa'in süsi je'yulu, jouutsü tü shia juyapü, achajaanüsü shia sutuma wayuu süpüla süsïnjatüin tepichi eekai shunulin.

Tü ju'uralaaka anasü süpulaa tü wayuu ekain ayüliin süchuu, alakajunuinjatü  otta müsia jia  anasüu süpulaa tepichi ekain pülaijuin
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Süta aipia

Süta aippia otta suwala'ata sünülia aippiise. Tü aippiiseka anülia sütüma wayuu laülaayuu shia tü ayu'luushika suupünaaje tü sütakat aippia. Kettaapa shia ayu'tnüin ashijaanüsü shiasa keraapa ouutajünüsü süpüla saainjünüin süi otta kapüleeta süpüla süpüinjatüin ama otta paa'a.
Süpütaala wuchii

Süpütaala wuchii sünülia tü süchon wunu'u eekai süpülaain wuchii, ma'aka türa yosu ma'aka türa kayuusia türa kalapaasü türa meruuna. Apülajünüsü tiairua suulia tepichi, nojotsü shiküinjatüin.
Epijaa

**Epijaa** (alijunaiki: *Criar, mantener*) tü epijaaka shia müleka wepijale wane mürüt süpüla jaloulinjatüin shia wamüin. Etaalasü wane epija tepichi wachon süpüla miyou'uinjatüin shia sutumajee wepijain shia.

Eesü wayuu jiet sünain eein shia shipijain süikeyu ,soüjena wane kaii miyoüyupaa naaya nakalijuijatu shiaa kajamuin sümiujalaa 

epijaaka watta saa'li suküaipa , Epijashii otta nipija'ala amünushi chii wayuu toolo nüntalee sünain wanee jierü ee kachoin joüchenu tepichii, nipija'ala joüiwa amünüsu. Chii ashiikei Epijashii nüchonyuu joüiwa , süpülaa soü waane kaii epijanüinjachin sutümaa nüchonyuu. 
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Wawai

Wane wawai antüsü eepünaale süntüin nojotsü jaralüin ataülüin shia süntapa. Katchinshaatasü ma'i tü joktaikat sutuma o'ulaka miyo'u ma'i tü juyakat awatuusü miichi shipia wayuu sutuma süntapa.
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Süshajia tü wayuunaikika

Anasü ma'i tü wayuunaikikat eesü süshajünüin tü sünüikikat otta tü süsoktaayakat. Waittaaiin wayakana tü süshajiakat alijunaiki süpüla mapüleein namüin naa aashaje'etshiikana. Eesüja ma´aka poloo pienchimüin tü jeerü manüisakka otta aippiruasü tü kanüisükalüirua. Anuu shia: /p/ /t/ /k/ /'/ /ch/ /s/ /sh/ /j/ /m/ /n/ /l/ /r/ /w/ /y/

Tü kanüisükat: /i/ /ü/ /u/ /e/ /a/ /o/

Tü a  

Emetütsü tü süsoktaayakat müleka eere shia süpülapünaa  /s/ /sh/ /cha/ maya:  anasü  jalashi  kasachiki. 

Tü /ü/

Meesüka sa'in sünüiki /u/ akatsa wasürülüinjatüin waanükü sümaa wacheche'erüin wai wana süma wasoktaain süka.

Eküshi , tütüshi.

Tü /'/ wamüralujuna. Shia shia tü sükataliakat wanüiki ya wamüralu'u. Ma'aka  ja'ishi  jaishi sa'aka saakatüin

Tü /l/ Meesüka sa'in sünüiki r sünain alijunaiki. chi wayuukai shia nuushikaje'eraka achiirua tü l sümüinkat alijuna sünain müin jawatakai sünüiki nutuma suulia tü sünüikikat alijuna. Anasü ma'i süka tia.
Akotchajülee sünülia:Wayuunaiki
Jimo'olu

**Jimo'olu** (alijunaiki: *niña*) tü jimo'otka shia wanee jintulu alütsü süpüla majayüla.

Tü jimo'otka sümaasü soushi sünain kasa supushuwa'ale: Makatka ja'in wanee alapajaa, ayaata, sünain ashijawaa, aja'itaa, ekirajünüsü sünain aainjaa süi otta müsia sünain einaa.

## Kasa ekirajünaka anain wanee jimo'olu

Tü jimo'otka ekirajünüsü sünain nnojolüintüin motüin sa'in wakuwa'ipaka waya wayuukana, süpüla kajutuinjatüin naya sümüin wayuu supushuwa'ale.
Piyushipana

Piyushipana sünülia Wane Mma palaamüin sa'ujee Maikou suumain wayuu iipuana süchon wayuu Epieyuu sülüin wayuu jayaliyuu sümaa juusayuu tü wayuuirua eejatkat paala sulu'u türa Mmakat. Piyushipana münüsü süka antüsuin tü wayuu natuushikalüirua aippa'a wana süma kokojoiin tü Piyushikat.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Jutkataa

Jutkataa (alijunaiki: reunidos) Akotchojirawaa sünain anaataa wakuwa'ipa.

## Kasa jutkataaka anain na wayuukana
#Sünain asaa kepein
#Sünain alapajaa
#Sünain aapajawaa
#Sünain ayanamajaa
Taata Juya

Paala sümaiwa nojolüiwa'aya wayuu yaa soopünaa mmakat naya ne'e eejanaka ka'i juya kashi joktai je müsia tü shiliwalakalüirua sünain wayuuin naya ma'aka sukua'ipa wayuu sünain yootoo o'ulaka akumajaa sukua'ipa  kasa süpüshua eeinjatkat mapeena. Niaka taata juya eein a'in ma'i sünain tü kasa eeinjatükat mapeena. -Aishaja jameetche eere kasa ma'aka wa'in wayakana sünain eein naya sünain kachoin- nüma kalaka Taata Juya. Anainja tayale o'ulaküin shia müshi sünain naapain Pulowi süpüla nuwayuusee. Nojot kalaka kachoin Pulowi nutuma Taata Juya. Shiasa mapa nümüraja kalaka Mma wanee jierü anasüche'echon ma'in so'u ka'ikat tia, alusa kachoinpainja Mma Nutuma Juya. Ojuittüsü palajana tü wunuliakalüirua je müsia tü mürütkalüirua yaakat so'opünaa tü Mmakat je sajattaapüshimüin eweetüsü wayuu sünain nünain nüchoin shia juya sünainje tü wüinkat.
O'oojiraa wayuu

Waima sukuwa'ipa tü o'oojiraaka wayuu, o'oojitnüshi wayuu eekai ajachijünüin süka katkousü, antüshi sünainmüin wayuu laülaa eekai kama'anain wunu'u lania eekai payalain süpüla tü ottaakat nümüin, otta wayuu eekai ouutsüin süpüla shi'irajüinjatüin na'u otta so'oojirüinjachin nia. Süchikije no'ojüin asürütnajachi nia eepünaale keraain tü ka'i münakat nümüin. 

O'oojitnüshi wayuu eekai peewain o'ulaka asürütnüshi nia süma naamüjain meeküinsai suulia shaapashapatüin  nia. 

O’oojitnüshii wayuu to’olo Otta jieyuu , maakalu ekalü majayulüin , ekalü Wayuu pasiruain, ekalü alapüjanüin eere sümünüin jalia ma’ala shira jee türa , po’ojiraa maima ya’an.    

O’oojitnushii tepichi, majajayutnu, jimalii jee laülayuu , maaka kasale attain manüin, pasiruale naya, na’ayatüin, nasajijui jiipü, jee saakale naya wanee kasachiki mioin saaka napüshii.            

Wayuu so’oojitnapa apüralainjatü, a’amajuinjatü, nnojolüinjatü kasain shiküin jee nikúin to’olole nia.            

Wayuu a’apuralaasü süpüla nnojolüinjatü sin naya jo’uin süpüla pasiruawawaa, sulia joinjanüin naya süpüla kasachiki. Eesü wayuu eekalü pünüin ka’i sünain sa’amajüin sünain suttüin shia jee nia, nnojotsü jaralüintüin Erüin naya .            

O’oojitnusü wayuu süka , süpana wünulia, eesü ekalü, alatitnüin o’opüna wanee lania, eesü ekalü kashepain , süka paliisa, iishosü süshein wayuu eekalü o’oojitnüin jee ekalü o’oojirüin wayuu.            

            

Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Apülajawaa

Apülajawaa münüsü sütüma wayuu müleka eere wane asürülawaa aamajawaa, sünain  eeinya tü nüpülajaaka anainje müsüjese naainrüin tia. Müleka eera wane nülapüin müichi joolu'u pia nümünüle nülapüinru'u na'inrüin tia, asürülaashi nia süinain nüpülajaain nojoishi shirüin wayuu nojoishi sünainpünaain nuwayuuse otta nüpüshirua asüshi nia wunu'u süpüla tia.
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Apatawaa outusu

Apatawaa oktusü
Tü apatawaakat oktusü nojotsü na'inrüin wayuu eekai eein ne'e, shia aainraka wayuu eekai ashüüin eeka asiipüin eekai achonlüin, süka kasalajaneerüin shia natuma müleka wayale ne'e anaatain sünain apatawaa chi oktushikai otta müsia wayuu eekai asiruuin nojoishi nüpataain wayuu toolo süpataainjachi jieyuu süka alejatüin tia sütüma wayuu.
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Ajuujawaa

Ajuujawaa wane sütüjala wayuu eekai ayuulin achon eekai pülajüin achon achajaanüshi wayuu eekai aapain jiipü eekai o'oojirüin wayuu oktüsü eekai sünainpünaain wayuu asiruu süpüla nujuujainjachin chi jouukai süka yootshi süpüla anainjachin chi jouukai sutumaje tia. Chii wayuu ajujakai tepichi nianjachi kapülainka maka nojolui niain nia eshii süpüla mayein. Esü süpüla sujujanüin wayuu laulayu ekai jimalii otta jieyu maaka sousirle Shia yoluja sujujain wayuu alaulayu ekai piachin otta maka sütüjulee sa'u. 
Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu
Ángel Enrique Arévalo

**Angel Enrique Arévalo** (Kürooria, 20 outuuwüre no'u chi juya 1954)
Jemeishii cha'aya sulu'u wane mma külooria münüsü, pejesü sünain Wajiira, so'u tü ka'ika piamakalü shikii, no'u chi kashikai outuuwüre no'u chi juya 1954, ni'iruku jinnuu müshia chi mürütkai shiyaawatia ni'iruku nia chi walirü. Nii shia tü wayuukalü Juanita Arévalo wane wayuu jinnuu otta nüshi nia Ángel Eduardo Morales.

Nu'wayuuse shia tü wayuukalü Norma Socorro, wayuu yaaje'ewalü Palawaipo'u, nachoin naya Jhan Carlos, Karen, Hailen, Norangela, Luis Felipe, Atahualpa Enrique,  Huascar Enrique otta müsia Ángel Eduardo Arévalo. 
## Tü niyataapü'ükat anain
Nia ekirajüi 

- Ottüshi sünain ekirajaa tepiichi chaya wajiira polumo'u suutna tü juyakat 1979 - 1983.

-Süchikije alataashi suluumuin tü ekirajüleeka Anouja jee talaata Palawaipo'u  sünainje 1983 sünainmuin 2010, eere niain shikiipüin tü ekirajüleekat.

- Shikiipüüshi sümaiwa tü akumajapuuka sukuaipa tü miiraka yaa wajiira (junta de promoción y desarrollo de la Guajira) münaaka sou tü juya 1990- 1992.

- Nia eitaaka sükuaipa tü wayuusheinkat  sushein tepiichi ekiraashikana ya sulu'u Anouja jee Talaata Palawaipo'u ( Fe y Alegría Paraguaipoa) suutna tü juyakat 1990.

- Eeshii sünain eitaawaa shikii tü ekiraajüleeka Ramón Paz ipuana chaya wajiira, suutna tü juyakat 1992.

- Shikiipüüshi tü awalakajütkat pütchi 100.1 F.M, Guajira poloo piama shiki outuwüre 1998 sünainmuin 2007.

- Ekettaajüshi juya sünain niiyatain sünain ekiraja süpüla oulawaa suulia ayatawaa sou juyakat 2010.

## Tü kamalainkat numuin
Ashajaa süchiki kuenta sükuaipa kasa wajiira sümaiwa, musia süchiki tü kasa alaataapüükat sulu'u woumain. Watta saali kuenta nümaana. Aikalaapüüshi sünain akuentaja namuin naa tepiichi ekiraashikana sulu'u tü ekirajüleeka eere shikipüin nia.

Nükanajaka so'u sükuaipa niayatain.

- Pülaaka sou anainmain sükuaipa niatain, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo jaralimuin pewüreero juya 1997 .

- Pülaaka sou sujutu naapajala süka niayatain sumuin tü awalakajütkat pütchi Fe y Alegría 100.1 F.M. Guajira, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo piama shiki outuwüre juya 1999.

- Pülaaka sou niayatain namaa na ekirajaashikana sulu'u Radiofónico Fe y Alegría, saapajala iitpa, suutna kai apunüin shikii setiempüre  juya 1994.

- Pülaaka sou niayatain namaa naa majayütnuukana namaa na jimaliikana ekiraajashikana suluu Mision Riiwa  aka wachietnuin naya, sou kai poloo mekietsatmuin tisiempüre juya 2009.

- Pülaaka sou niitain nain sünain tü niayatainkat sulu'u tü ekirajüleekat Anouja jee talaata Palawaipo'u ( Fe y Alegría Paraguaipoa) süpüla suwanajain sukuaipa tü natüjalakat naa tepiichikana yaa wajiira, kai waneeshii pewüreero juya 2010.

- Pülaaka sou wattain saali juya niayatain süchirua tü ekirajaaka tepiichi yaa wajiira süpüla süwanajain natüjala, talatüin naya waneepia neerüinjatüin sükajatü tü nukujalakat chi ekirajuikai. Saapajala tü mulousükat shikiipükat tü Oficina Zonal  Fe y Alegría Zulia, sou kai  apünüin shikii eneero juya 2010.
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua

## Shi'ipajee sukua'ipa
Shiyülain

**Shiyülain** (alijunaiki: *vísceras*) Süchiki shiyülain mürülü tü aküjünüinjatüka achiki süpüla shiraajünüinjatüin sutuma wayuu suulia amuloilin tü sukuaipaka, tü shiyülainka eraajuushi sünainje shikajünuin sünain juriichain atuma, münüsü palajana sünainje tü shiyülainka kaula musia anneerü süka shikajüin shia wayuu, ayatayülia ekajünuin sainküin mmapaakat wajiira, moulu shikajüintpa tü alijunakaluirua. Ayateesü ekünüin moulu yaa tü shiyülainka murülü akaa ain jamü, nojotsü amuloulein tü sukuaipaka tü ekutkalü, moulu paliitchon tü wayuu atüjaka achüüja shiyülain mürülü nojoluitpa o'ulakünein süka nojoluin shiitanüin ekii napuleerua na aikeyuuwaakana. Jemetapaja main shia jañuupa atuma sünain juriichain.

## Sukuwa'ipa sü'lakajaaya
Shia ewetitnaka palajana süchikije sushotojunuin süta tü mürüt aüjaanaka süpüla sulojunuinjatu musia süchüjünüinjatüin tü shiyülainka, olojunusu süka wuin jaisü tü süleeka süpüla soojunuijatuin süpüla wuleinjatuin, mayaapeje sülakajanain sumaiwa sünain nojoluin soojunuin. Oyotünüsü wuin shira musia ichii saaka. Juriichasü süka tü seepuinkat.  
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Torito Fernández

**José de la Rosa Fernández** (Wajiira, 1899 - Marakaaya, 29 nouyempüree no'u juyakai 1969) Torito jemeishii so'u tü juya 1899 icha Wajiira süpa'a Kolompia, otta müsia outushii no'u chi ka'i 29 süpüla kashikai nouyempüre so'u tü juya 1969.
Chi  laülaakai Torito Fernández outushii najapulu chi nüchonkai Yunatta. Anaajaashi icha Marakaaya. Chi wayuukai Torito watta saalii nierüin sainküin tü wajiira, maka Jo süküwai'pa wayuu sümaiwa.

Shi wayuu ka'i torito. Suwayushi serrumira kepiashin ulerii sümaa nuwayushi.  Kachonyushii sumaa serrumira pienchi tooloyuu pienchi jieyuu.  

Nanülia nachonyuu   

Vicente,jose leonardo,virgilio,enrique,chinca,anita,rina y francia.  

## Nüchikimaajatü
Süchon wane wayuu uliana, Rosana sünülia, otta nüshi nia wane wayuu ja'yaliyuu Mo'uwa münüshi. Torito nia chi mülo'ushikai sa'akajee nüpüshi, nu'wayuusesü wane wayuu ja'yaliyuu, Serumiru sünülia, sümaa shiakalü kachonshi piechi tooloyuu oulaka piechi jieyuu, nanülia shia tüüirua: chinca, Yunanta, Riku, Rewesinta, Aniita, Pusenta, Riina otta Püransia.

Torito e'raajünüshi ma'in sünainjee tü nukuwa'ipaka, süka jamüin anamiain nia otta sutuma atüjashaatüin süpüleerua nünüiki. Nnojotpü'üsü nücheküin tü kasa mojusuka, shiasa'a sünainjee müin nukuwa'ipa, kojutushii nia sümüin wayuu supushuwa'a wanaa sümaa tia.

Toolo ayaawatünüshi joolu'u müinka naa'in chi palajachikai wayuu a'aleewajaakai namaa na aluwataakana soo'opünaa tü mmakalü Wenesuweera, müinka naa'in Juan Vicente Gómez, Rafael Caldera otta chi alijunakai Rómulo Gallegos, chi achiiruaakai chajachinka Ulerii nipialu'u Torito süpüla nüshajüin tü karalo'utaka kanüliaka *Sobre la misma tierra*, eere ni'itaain tü nüküjaka achiki Torito, tia maka alatüsü no'u chi juyakai 1941.

Torito kojutushii namüin na alijunaka sünainjee tü nünüikika, süka jamüin ayaawatünüsü tü pütchika naashajaaka achiki, wayuu kekiishi münüshi sutuma alijuna sünainjee sukuwa'ipa tü yootirawaa nutuma, wanaa sümaa nüchiaain wayuu suulia kasa mojusu.
## Akaalijüi wayuu
Torito chapü'üshi Karaaka sünain aashajawaa napüleerua na wayuukana otta nüpüshikalü, shii'iree akaalijünüin sutuma alijuna süka moliina süpüla wuin, süka jamüin alin ma'in miyaasü wajiirapüna, shia tia nüchajaaka akuwa'ipa chapünaa wanaa sümaa tia. Niakai yootushi süchiirua tia sutuma wayuuin nia oulaka sutuma ni'rüin tü müliaaka nuumainpa'apünaa. Tü wanee nuchuntaka shia tü ekirajüleekalüirua shii'iree nekirajaain na tepichikana sünain tü ke'ireeka na'in.

## Kanüliashii icha Marakaaya
Eesü wane shipiapa'a alijuna cha'aya Marakaaya ayaawatünaka sümaa nünülia Torito Fernández, e'itaanüsü nünülia sünain, süka jamüin eein wayuu eekai kepiain cha'aya Marakaaya otta müsia süpüla nnojoluinjachin motuin aa'in tü nukuwa'ipaka sutuma wayuu watta ka'i.

### Nuchonyuu sümaa Serumiru miyo'ushin
Chi nüchon epayaakai chajachinka ekirajaain sünain epinase sulu'u tü ekirajülee miyo'usukalü Karaaka, nia chi Yunanta münakai. Chia nüchonkai e'raajünüshi müinka na'in chi palajachikai wayuu sünain ekirajawaa sulu'u tü ekirajüleeka Karaaka.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
A'lakajawaa

**A'lakajawaa** (alijunaiki: *cocinar*) sukuippa jieyuu sünain aapawaa eküülü shiküinkat wayuu. Eesü jieyuu eekai atüjain ma'i a'lakajawaa jemetsü ma'i tü wüshikat sütüma. a'lakajaanüsü asalaa, alakajaanüsü ai, wüirü, shapülaana.

Tü a'lakajawakaa namüin wayuukaan wanee kasa kojuutsain kajamüin ere wanee alapajaa kottirashin na jieyukan süpülajoo neküiin na antakanjoo sünain tü alapajaa, maima joo tü eküutkaa, outüsü pa'a, annerü, 
koulaa esü roo, wüir,pulanaa, aii natüma wayuukaan. Jemetsü  oüjó shikiraà jipà ayajaushi sümaa sukara'a jé chi müsia tü püsiasüka.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Jiitpai

**Jiitpai** (alijunaiki: *hilo*) shia tü aapaanakat süpüla e'inaa kattoui, akümajünüsü süi , tü suika, tü susuka, tü japünaaka, tü jiitpaika aulutsü, miouu, eesü nüsoulajaya chii wayuukai sukaa, waima tu sukuwaipaka.

Waima süna tü jitpaka , esü süma iishoin , wuittüin, wulit, maloükatain, mattaluin wamamain anaachein mai naya.

Tü jiitpaika waima sukuaipa sutuma wayuu eesü sukumajia waireña,sünouya süshe'impala wayuu,süpana süi,wattapünaasü sutuma alijuna sünouya eekeine,maaka süshein,shiitain,sünouttia shipia,sünasü shikialaja.

## Nakujala na jieyukana sunainje tu Jitpaikat
Sunain tu einakat kattoui eitanusü tu lapükat, Sunoula wayuu sunain anouta tu sukuwaipakat, tu jiitpaitkat anasü  süpula eii´tawaa, sumaiwaa akumajunusü tu jitpaikat suka sütaa 

ai´pia, mauliaa ayataashi na wayuukana suka, otta tu süpukat kattoui ainjunusu sukaa, wainma sou ottsia tu sunaakat.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Eii

**Eii** (alijunaiki: *madre*) tü putchi Eii münakat, shia wane pütchi supula ayaawatia apushii, tü Eii shia tü wayuu jiet kajutusu süka jamuin shia tü eiita'akaa süpa'a tü mmakat nakuaippa na wayuukana, shia tia jietkat jo´ukana anaijee otta miyouyukaa anaijee napushuwa´a na wayuukana, kojuyasü wayuu sünainje. Tü eiika shia tü palajatükat wayuu sünin ekirajaa tü kasa choujakalü atüjanou , shia eitasükaa akuaipaa otta eikirajaka sünain wayuwaa. 

Tü eyüüka shia wane wayuu kajutünjatü a´tümaa, atüjasü, 

## Sukuwa’ipa Eii
Eii sümüin wayuu shia wanee jiet kajutsu sutuma apüshii , wanee wayuu mainma kasa eekalü sulu´u susholoin shikii jee sa´in, eii wanee wayuu miotsu , wayuu eekalü nnojolüin shii suma´ana müliashii .

Tü eiika shia tü apakaa e´iruku , shia ekalü  sulu´u süsha ,tü apüshiikalü , tü eirukükalü sutuma wayuu, eii wanee jiet kajutsu sulu´u mmakat wajiirü.

Tü eiikalü wane wayuu e´kirajüsü kamanewaa,  kajutaa , alaüleraa aa´in ,shikirajüin tü kasa Ana’asükaa namüin suchonyuu,süikeyuu, suchoinrüa, süpüla einjatüin weinshi tü nakuaippa naa laülayuukana , kaa shian tü washirakaa sümüin wayuu. 

Eii shia tü achiakaa suchonyuu , suulia tü kasachikikalü , tü mojulawakat, tü mainwakalü , shia yootokalü süchikii tü wayuuwaka , süpüla nnojolüinjatüin amüloin tü saanasianka tü wayuuwaka  jee tü  süwashirüinka tü wayuuwaaka.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Watta'a maalü

**Watta'a maalü** (alijunaiki: *amanecer*) tü wayuu jietka achijirasü sünain apolojo kepein, awarejüsü süpapüna shipia , süpüla anainjatün suküwaipa , kaletsheinjatüin Shia.
Nüwarakaiwa chi kaikei chi kotolerakei nuküjüin shika nirain , tü wüchichenka eirajakenshi, aküjashi sümaa eipain wane jeketü kai.

Namuin naa wayukana nachijiraiwa nasakia watta'a maalü shia: ¿Kasa pülapüinka? ¿anayasuje pulaüin?

supüla sutujanuin a'au tu alatajatukalü nau chii kai akumalaichipakai. 

Jamusuja  

Jotta joo shia chaijasu main shipe'ejanuin siki'i sunain ein wanee yotoo satoujee. Atujana musia yalajee tu nainrainjatkalü napushua naa arutkakana watta'a maalü.

Naa jieyukana naya epeipajaka tü sikikalü jotsia naa toloyukana analaashii sumuin tü murutkalü supula sutajanuin aau jetsuin murülü makatuinjatükalü jotsia jetserüin arülejunuin. 

Watta'a maalü

## Nainjaka naa jieyuukana watta maalü
Naa jieyukana naya epeipajaka tü sikikalü, supüla ainjaa kepein jottata apajaa tü yolo'okalü,
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Jaarü

**Jaarü** (alijunaiki: *Jaara*) Putchi jekett, Siaa wayuu wuin, okotushi.

Tü jaarüka akumaala sutumaa alijuna nüsiyesü chií alaula asünalut oujolu, okotushii jee kojosü chii wayuukai kajarainshii sulii nuttuin wanülü.
Atala Uriana

**Atala Uriana** (Marakaaya) Tü wayuu Atala shia wane jierü ashajülü pütchi, jo'uusu sulu'u tü mmakalü Marakaaya no'u chi juya 1950.

## Shi'yataaka anain
Mataasü jo tü shi'yataainka anain shia tü ashajaaka tü jülüjaka sa'in sünainjee tü shikiiru'uka müsüka sujeka sain wanee pushi anashaan tu sotooko sain waneipa outta músi shia ashajuushon música asakisho Main sushukuwa kasa eka alantun ,yaleetashon maiin sain sunain sukuaipaka,kootirashonsu sutuma na kuaipa na wayukanuiruwa,waraitu saikuipuna tu woumaikaa wenesuela,awaraijasu epuna na wawalayuakaanairuwa sunain tu ashajawa kasa anasu,ayatapusu shia sunain tu aijatuin wapulaa mapakaluruwa sulia yarurtun jatuin    anasui maapaka tu warataka oupunawaya supula keisalan jatuin waya sumui woumaikaa kalukana waya,sajalajerun tu shikirsja karrarota sunain licenciada sunain, tu ashajushika tu letra sumaaka alijuna

tu ashajaka poeta sumaiwajaka Atala ulians asajasu ,sotuin sain ayalerasu
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Atüna

**Atüna** (alijunaiki: *Brazo*) tu atünaka supüshii we'irükü  sünainjeesü  wase'ewain otta watunakii, maalu'u  sünain wekii.  

Wane atüna apunün sulüjule tu pala'ajanaka shia tu shichepe'eraka ajapu sünamüin shikirü. Shikije shikirüje sunaimün suseru'u. 

Choujaasümain tü watünaka süpüla ayanamaaja, matünalülee wayaa nojo'oshin waya ashajüin, oülijuün wachonyüü , sunaije tu atünaka esü tü wajapuka süpülaa watujüinjatü tü wakuaipaka. 

washaja'aka ,warajakaa ,jasukushi wayaw 

Tü atünakaa Piamasü choujasümain piamalee..saka tu tatunakat  tajapuluin tu ashcallalcat sunait. Teikuin na tepichi kanairua, autatashia  einas .taya sukas taja pulojuinchi temejinkai

Tü Atünaka Choujashatasü wamüin wayaa wayuu maleekalii. Süpüla ayatawa, ekawa, ashijawa, arüleja. Sünain kasaka supushuwa.