Wayuunaiki

**Wayuunaiki** (alijunaiki: *Idioma Wayuu*) shia nanüiki na wayuukana, tü süyaawaseka soo'opünaa tü mmapa'akalü süpüshuwa'a shia ISO 639-3: guc, yootünusu natuma 400 miira wayuu süpa'apünaa tü mmapa'akalü, ekirajaanüsü sünainjee tü eii. Aashajaanüsü sulu'u tü mmapa'akalü Wajiira cha'aya Kolompia otta müsia sulu'u tü mmapa'akalü Suuria cha'aya Wenesuweera, tü wayuunaikikalü o'ttüsu sünainjee tü anüikikalü mülo'u arawaaka. Sulu'u tü mmakalü Wenesuweera nünainjee chi juyakai 1992 shia wanee anüiki kojutkalü wanaa sümaa tü waneeirua anüikikalüirua.
## Amülooijeesü tü anüikikalü
Naashin na atüjakana süpüleerua ayaawajaa sütsüin wanee anüiki, eesü ma'aka 600.000 wayuuirua müinma yaa na aashajaakana wayuunaiki, akatsa'a ayatüin ne'e amülooijeein tü anüikika, süka jamüin, tü wayuukalüirua müliashin sutuma mainma kasa alatakalü namüin makatka tü o'onowaaka, ayuulii otta sutuma yalain naya sa'aka sukuwa'ipa alijuna.

Tü wayuukalüirua napütüin tü nakuwa'ipakalü otta tü noumainkalü sutuma tü maletshaaka cha'aya Wajiira otta süka jamüin na wayuu jekennu nnojotsü nacheküin tü nakuwa'ipaka, o'uneeshin ne'e alijunapiapa'amüin sünain a'yatawaa.

## A'yatawaa süpüla ayale'era sukuwa'ipa tü wayuunaikikalü
Müinma yaa eeipa wanee karaloꞌuta ashajuushi süka wayuunaiki otta müsia süka alijunaiki, tia karalo'utaka ajutüsu pütchi chamüinree Kolompia otta müsia Wenesuweera, sünülia karalo'utaka tia shia *[[Wayuunaiki (periódico)|WAYUUNAIKI]]*.

Müinma yaa ashajünüitpa süka wayuunaiki tü nüshajüinkalü chi alijunakai kolompiaana *Gabriel Gracias Márquez*, eesü joolu'u süpüla aasheje'etnüin tü kuwentaka *Po'lootuamüin po'looin shikii juya amiiwa'awaa* (Cien años de soledad) süka nanüiki naa wayuukana.

No'u chi kashikai tisiempüree nükalia juyakai 2011, tü Fundación Wayuu Taya a'leewajaashii sümaa Microsoft süpüla akumajaa wanee süpülajana tü pütchikalüirua süka wayuunaiki eere ayaawatünüinjatüin tü pütchi wanaawaka sümaa tü korolokalüirua makatka tü kachuweera otta tü pütchi jekennuu, sünülia tia karalo'utaka shia *Pütchimaajatü komputatoorachiki wayuunaikiru'usu*.

No'u chi ka'i 27 no'u kashikai pepureerou nükalia chi juyakai 2023 o'juitusu tü *Wikipeetia süka wayuunaiki*, tü Wikipeetia wayuunaikiru'u shia wane süpülajana tü pütchikalüirua sümaa ashajuushin shia. Wikipeetia shi'ipajeejatü tü shi'yataaka anain tü Wikimedia Fundation süpüla kojutuinjatüin tü anüikikalü otta tü natüjainjatka alijuna otta müsia wayuu soo'opünaa tü mmapa'akalü.

No'u chi ka'i 23 no'u kashikai maatso nükalia juyakai 2023 ekeraajünüsü tü shipiainjatüka tü ekirajawaaka wayuunaiki sulu'u tü ekirajiapüleeka N.o 4 Majayütpana, eere nekirajaanüinjanain na tepichikana sünain ashajaa tü wayuunaikikat otta süpüla pansaainjatüin tü pütchikat natuma na ekirajaashiikana sünain tü anüikika, tia a'yatawaaka o'ttusu nutuma wanee alijunaka kanüliakai Yasir Bustos, nia chi achajaakai sukuwa'ipa süpüla keraainjatüin tü shipiaka tü wayuunaiki nutuma.

*Wayuunaiki*:
:*wayuu* 'persona' + * naiki*, de *anüiki* 'lengua' o 'palabra'.

## Sukuwa'ipamaajatü tü wayuunaikikalü

### Aacheemaajatü wayuu
Sulu'u tü aacheemaajatü wayuu eesü leetüra makatka tü; A, Ch, E, I, J, K, L, M, N, (Ñ), O, P, R, S, Sh, T, U, Ü, W, Y otta müsia Ꞌ

### Küramaatikaa
Wanee anüiki akülütinantaa (*Aglutinante*) süka jamüin epeꞌipajaasü tü pütchika.
Süpüla eenajaa wayuu toolo münüsü (-kai) otta süpüla na jieyuukana müsü (-kalü)

### Süyaawase tü pütchika

Tü pütchika süpüla asakirawaa müinka saa'in *¿Jarali?* waneejatü napüla na jieyuukana müsü *jaralü*, nüpüla chii toolokai müsü *jarai* otta namüin napüshua'a müsü *jaralii*. Maleesüja'a süpüla tü pütchika süpüla asakirawaa kasa müinka saa'in *süka jamüin* otta *jamüsü* (jamüsü, jamüshi, jamüshiin) otta sümaa tü pütchika süpüla asakiraa *jetsüirü*, a'wanajaawaisü shi'ipajee tü anüikika müleka sülatülee otta müleka nnojorülee sülatüin (jetsüirü, jetsüichi, jetsüina) müsü müleka nnojorülee alatüin wane kasa (jetseerü, jetseechi, jetseena).

### Ayaawatia pütchi süpüla sünülia wayuu (''Pro-nombres'')
Sulu'u anüiki wayuu:

### Ayaawajia süka wayuunaiki
#Wanee, Waneshi, Waneshia
#Piama
#Apünuin
#Pienchii
#Ja'rai
#Aipirua
#Akaratshi
#Mekisalü
#Mekietsalü
#Poꞌloo
#Poꞌloo waneeshimüin. Yaajee yaa waneepianjachi chi *po'lookai*, akatsa'a eeinjachi chi pütchikai -(amüin) süchiirua tü ayaawajiakai sa'ato'u chi po'lookai; ma'yaa: 12 p. piamamüin, 13 p. apünüinmüin, 14 p. pienchimüin, 15 p. ja'raliimüin, 16 p. aipiruamüin, 17 p. akaratchimüin, 18 p. mekiisalü'ümüin, 19 p. mekietsalü'ümüin.

20. Piama shikii, sülatapa tü po'loosükalüirua, acheküsü e'itaanüinjachin chi pütchikai *shikii* süpüla ayaawajünüin tü kasa süchikejee chi po'lookai, ma'yaa: 30 *apünüin shikii*, 40 *piechi shikii*...

100 Poꞌloo Shiikimüin

## Karalo'uta ekirajaaya wayuunaiki
* Cartilla para aprender wayuunaiki.
* Compendio de la gramática de la lengua wayuu
* Manual de la lengua wayuu
* Curso inicial de lengua wayuu. Lectoescritura y gramática básica
* La conjugación del verbo en la lengua wayuu
* Ortografía de la lengua wayuu
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

*