open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ee'iyalaaya a'laülaasü

----

type      = create
width     = 60
background= #FFF
preload   = Template:Standard content for new page
editintro = Template:Instructions
prefix    =

----
A'laüle'era aa'in

**Alaü'le'era aa'in** (alijunaiki: *ser prudente*) tü ala'üle'eraaka aa'in shia tü sukuaipaka sujutu wayuu sümaiwa süpüla nounajitnüinjatüin sulu'u tü wopu  analuutka otta laülainjatüin nain watta kai süpüla jülüjainjatüin nain nakuaipapü,ükat na laülayuukanat, atama'asü tü oushu'ukalü maalia süpüla yootuinjatüin nama na süikeyuukana süchiki tü sukuaipaka wayuu süpüla kojutuinjatüin amüin waneepia.

Sujutu wayuu süpüla  tü ala'üle'eraaka aa'n.

Süpüla tü ala'üle'eraaka aa'in choujaasü tü nakuaipaka na apüshiikana süpüla nashatüinjatuin na naikeyuukana otta na nachoinkana süpüla neitainjatüin shiki tü anaakalü akuaipa waneepia sulu'u woumain musia napüla na apüshiikana.

Sukuaipaka wayuu eekai laülain naain.

Na wayuu laülaayuukanna aa'in naya na asakakana wayuu eekai suunajain no'u, aamaajaakana süi no'ula, na asiraakana kepein,  na alakaajana, na asukakana, ajaitakana wuin , 

Tu alaülain naain , shiaataka tu saat'sia wuakue'paa süney wayuuwaa , kaajamut  waanet wayüü alaülain naain eesü painsan sükuepa .
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
A'ttieekalü

**A'ttieekat** Shia süpüshua'a tü nüpünajakat wane wayuu; makatka maiki, pitchuushi, waana, kalaapaasü, wüirü je waneeirua. Tü a'ttieekat sulu'usü wane yüüja, aa'inmajünüsü suulia shikajüin mürüt, wuchii. Ousüna aa'ulu nütüma chi ka'ttiashikai, eesü müleka nuusirüle shia wayuu süka wane yanama. Aa'inmajünüsü shia suulia jokoma.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
A'yatawaa jüpüla anaatawaa

**A'yatawaa jüpüla anaatawaa** na akumalaakat Alpina, USAID, OIM müsia Kansiyeriakaa julu'u mmakat Ichipkii  (Uribia), yala Amuruluu, Waletpaa müsia Siiapala. Jukumaja akua'ipalü müsia ju'yataain müima'a jia jüpüla anaataa jukua'ipa wayuu, apünüin ji'ipapa'a tü jüikakaa anain:

- Waneepianjatüin eküülü

- Akanajaa nnerü, müsia

- Pa'injirawaa;

jüpüla tü apünajaakat müsia epijaa.

Tü Akumalaakat Alpina jümaa USAID, OIM müüsia tu jikiikaa tü aluwatasüka jünain jukua'ipa wanasükawama julu'u wounmain, atijashii jüchiki tü anaataa akua'ipa jünain tü aikünaka jüpüla einjatüin eküülü waneepia, müsia oika'awa jüpüshi, ji'ree anattainjatüin jukua'ipa nachounni, napushi müsia nounmain.

Jünain tü ekirajaka apütasü kasa anas, maa ka tü e'raajirawakaa,  tü alewakaa, müsia tu kamarainka namüin jüpüla a'yatawaa.

Tü Kamalainka namüin jía tü kaliina akaüsijukarü, kaliina ashukutka, müsia tü apünajaka jüpula ein a'ttia waneepia; juchikijee akatalaa neküin, noikkaain jüpushi jüpula kanneetsen, 

Talatüshi napüshu'a jukajee akumajain nakuaippa.

Mauu'luu yaa akotchijirashii jüpula noikkaain yalejeeru'u makaa Parralietu'u, Sia'panaa, Neimalu'u, utalu'upü, müsia jachiituma.

## A'ttaalee anooipa'ajee
*
Página principal de la Fundación
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Aamaka

**Aamakaa** (alijunaiki: *Cementerio*) Shia eere shi'itaanüin wane wayuu eekai ouktüin, otta eere shijitünüin shiipüse natüma naa kasayuukana sünain. Tü aamakaakalü a'wanaja'awaisü sukua'ipa saainjia. Naata sukua'ipa saamaka wayuu suulia saamaka alijuna. 

## Aamakaa sulu'u nakua'ipa naa wayuukana.

Natüma naa  wayuukana tü aamakaakalü napülajatü naa kasayuukana anainyüü (alijunaiki: *cementerio familiar*), sulu'usü tü mma noumainkat naa kaamakashiikana. Chi wayuukai ouktüshikai, süpülapünaa ouktüin nia, nütüjaa aa'ulu otta nuchuntüin jalainjachin ni'itaanüin. Sulu'u nakua'ipa naa wayuukana, wanee wayuu ouktapa nia sümaainjachi nüpüshi chi nüshikai, naa nu'upayuukana. Sulu'u tü aamakaakat naya ne'e e'itaanaka naa kasayuukana anainyuu, nnojotsü e'itaanüin wayuu naatajatü. 

Maa'ulu yaa, tü sütakat wayuu eekai ouktüin shia tü sukumajalakalü alijuna. Paalainka aainjünüsü süka wunu'u ootoluushi; eesü eekai saainjünüin süka patsua. Wanaa sümaa ouktüin wanee wayuu eeshi müleka nüntinnüle wane nünüike'ejena Ma'leiwa supüla achuntaa naa'u chi ouktüshikai süpüla ni'itaanüin.

Tü aamakaakat kapülainsü je kojutsü natüma naa wayuukana süka yalain ne'itaanuin napüshua'a naa kasayuukana anainyüü eekai ouktüin. Sünain wane aamaka antüsü wayuu wattajeejatü süpüla alapajaa naa'u nüpüshi chi ouktüshikai, jai'taichi nnojolin ne'raajüin chi ouktüshikai;  antüsü sünain alapajaa saa'u nüpüshi eekai ne'raajüin. 

## A'inralaa sünain aamaka-ouktaa
Tü outaaka wanee kasa mio'ushana alataka namüin wayuu, moju a'in, yaajeechiki pa'inwajirasü tü apüshiika, sünain a'yalajiira sa'u naamaka süma sümojula na'in. Outaiwaa wanee wayuu asitnaatüjülinjatia yootshi suulia jawaimaatüin jee keejumaatüin, süpüla eeinjatüin süka'iya ma'aka türa apünüin otta pienchi ka'i shi'yalajitnüin a'u, shi'ayasaa yalee kettapa süka'lia alü'üjünüsü amouyuupa'amüin, süpüla su'unuin saa'in jepiramüin; jepira, shia mma eere süntüin saa'in wayuu antapayaa müsü tü wayuukalüira, antürasü tü wayuukalüirua eesü e'irukukat kajuyamain sünain alapaja.

## Sulu'uku tü outaaka mainma ma'aka saa'in:
Outaa süma ayuuli: 

Mayaasü ya'awaa outüin wanee wayuu asitnatüjüinjatia yotshi suulia jawaija shia supula e'irapu'ujatüjüinjatia sa'a apünüin jee pienchi ka'i shiale süpüla shiikünatüin.

O'ojinaüsü ma'aka tü outuin shia süpüla jawawain tü sütaaka eetaaria nüsaa shia sulu'u sütaaka eetaana nüsa'a shia sulu'u sütaka.

Laülaalee tü outsüka, alanitnusu sulüinchen sa'upünaa suulia sülü'üjain na'in.

Nnojotsü arütketnüin erü sü'ütpa'a tü outsukat, joloiweet süta sütuma süpülaijeerü shiaya.

Kasemaasü süpüla anakia süpüno'u sa'in o'unaa jepiramüin, suulia süpütüin sa'inchikii sa'lia süpütüin sa'inchikii sa'u machon mma.

Alüjiapu'u tü amaakaat chamüin amo'uyuupa'amüin.

Sümaiwa nnojotsü eewaajüin nünüiki ma'leiwa tü miisa münaka sutuma aliijuna, saamaaka.
## Outaa süka katkouse, eewawaa, pasiruawaa otta e'iyajirawa.
Ashokottunusu süka mainma kasa süpüla nnojolüin pache'in. 

## Ver además
*Ouktaa sulu'u sukuwa'itpa wayuu

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Juyaawusee woumainpa'a
Aapüshana

**Aapüshana** (alijunaiki: *clan del zámuro*) shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana. Chi wuchii natuushikai naa aapüshanakana nia chi samutkai; "watuushi chi samutkai", müshii. . Wayuu apüshana kamanesu aisu süpülaa sa'alewain otta müsia  shia wane wayuu me'eramajatü keitainrusu  sumuin shi'iyou . Naa wayuu apüshakana chejeewali wuipümüin ejewalire nayaa. Ennajashi suluo tu mapaka .kamaneshi nayaa ayurajalii ,anatalii suküaipa kasaa supüshua atijüshi anaata suküaipa kasaa ekai alatüin namüin alatitshii kasachiki sulia napüshii.   
Akotchajülee sünülia:E'irukuu wayuu
Achajaya

Achajaya( Alijunaiki: buscador )  es un sistema que fácilita información a cerca de una investigación que se está realizando, es dónde las personas tienen accesibilidad mas rápida, a la información que requieren al momento, es una herramienta factible y eficaz que nos brinda la tecnología.

En la actualidad existen varios tipos de buscadores, por lo cual los usuarios pueden utilizar el que les parezca más útil y que cumpla con sus expectativas al momento de realizar alguna búsqueda. Entre los buscadores más reconocidos a nivel global , podemos mencionar algunos; Google, Yahoo, Firefox, Opera, Explorer, Chrome entre otros.

## '''Tü achajaya'''
**Tü achajaya** (del árabe kēme (kem, كيمياء), que significa 'tierra') a la ciencia que estudia tanto la composición, estructura y propiedades de la materia como los cambios que ésta experimenta durante las reacciones químicas y su relación con la energía. Históricamente la química moderna es la evolución de la alquimia tras la Revolución química (1733).
Las disciplinas de la química se han agrupado según la clase de materia bajo estudio o el tipo de estudio realizado. Entre éstas se tienen la química inorgánica, que estudia la materia inorgánica; la química orgánica, que trata con la materia orgánica; la bioquímica, el estudio de substancias en organismos biológicos; la físico-química, que comprende los aspectos energéticos de sistemas químicos a escalas macroscópicas, moleculares y atómicas; la química analítica, que analiza muestras de materia y trata de entender su composición y estructura. Otras ramas de la química han emergido en tiempos recientes, por ejemplo, la neuroquímica estudia los aspectos químicos del cerebro.
A'anaa

**A'anaa** (alijunaiki: *armar chinchorro,* proviene de la palabra süi, jama'a = chinchorro, hamaca) tü a'anaaka shia tü aainjaaka süi müsia a'anaa jama'a sutuma wayuu. Süpünala woushinuu sümaiwa süpüla nalatirüinjatüin sümüin nachounyuu süma naikeyuu süpüla watta ka'i. Shia na'anasianjatüka naa majayutnuukana süpüla aainjainjatülüin sulu'u suumain tü süikat o'ulaa sutuma wayuu süpüla atunkaa müsia eemerawaa, aainjünüsü suupuna luma eere jülüjain na'in tü nakuaippaka watta ka'i. Wainmapü'üsü tü sa'aniapalaka müsia tü saainjiapalaka sünain wattain saalin so'u müsia tü sünakat. Tü süikat kekiisü, kayülainsü jee kapanasü. Tü jama'akalü ichesü tü saainjiakalü. Tü wayuukat müsüka sa'in tü walekerü sünain aainjaa süi.

## Sukuwa'ipa saainjia süi

Ashawaletnüsü tü anütpalaaka süpüla sujutnuin tü süikat müsia shiale tü jama'akalü aka waneejatüin tü sujuniakat, süchikijee tia o'ttüshii sünain ojunaa tü süikalü:

Palajana oko'ojunusü tü jiitpaikalü sünain piantuain. Ashawaletnüsü tü anütpalaaka süpüla sujutnuin tü süikalü süka tü jiittapai oko'ojuushikalü. Ojutnüsü sünain waimain sukua'ipa tü sünakalü müsia so'ujana. Kettaapa sünain sha'watuin, atu'utnüsü tü shikiipalaka süpüla sa'atnuin tü süikalü.
### Jamalu'ulu sümüin wayuu tü a'anaaka
Tü a'anaaka jama'a süma aainjaa süi wainmaputsü sujutu namuin naa wayuukana, yalapa naya joyotuin sünain, waima tü jülüjaka na'in ma'aka tü sukuaippaka sünaa tü kasa eekalü sulu'u tü mmapa'aka wajiira, süpüla ne'itaain sünain so'ujanain tü o'ulaakalü. Nekiiru'usu waneepia sukuaippa naainjüin süma na'anuin. Anasü na'in sünain tü aainjaaka, eesü nama'ana tü a'anaaka, tü akaaliji'rawaaka müsia nnojoluin tü mojuuka a'in nama'ana. Sünain tü a'anaaka nojutuin na'in suulia tü kasa mojusu eekai alatüin namuin.

## Sukuaippa tü a'anaaka

Waimaputsü sukuaippa saainjia tü süikalu. Eesü tü kayülainsüka, shia tü palajatka sukua'ipa saainjia süi. Tü piito'uyaa münaka shia tü wattaawakaa asa'a, waima so'u sutuma tü süsa'akat. Tü kolompianaayaakat shia tü wane'ewaikalü saapaaya süsa'a, kaalapüsü ma'in saainjia. Eesü süpüla waneeshian müsia piamalee tü shiyülainka tü süikalu. Tü patu'uwasükat shia tü piantuaka ajunia süpüla sukumajünuin sukuaippa  süpüla sututnüin, ayutnusu sünaa shi'ipa'aya tü atuliaka. Waima sukuaippa sünaa tü a'anuushika nayu'uluin sünainjee sukua'ipa tü kasa sukorolaka wayuu.
### Sükalia saainjia wanee süi
Sükalia wane süi sünain saaijünüin eesü ma'aka piama sünainmuin aipirua kashi, müleka shi'yataanün sünain waneepia sutuma tü aainjütka süi süma  tü a'anütka jama'a. Tü süi patua'sükat eesü alatüin sükalia ma'aka akaratshi kashi sünainmuin wanee juya süka atuluushin shia.

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
A'laülaakuwa'ipashajia

## '''A'laülaakuwa'ipashajia'''

**A'laülaakuwa'ipashajia** (alijunaiki: *Organigrama*) es la representación gráfica de la estructura de una empresa o de una organización. Representa las estructuras departamentales y en algunos casos, las personas que las dirigen, haciendo un esquema sobre las relaciones jerárquicas y de responsabilidades que existen en la organización.
Ache'e

**Ache'eka** (alijunaiki: *oreja o pabellón auricular*) shia eepünaale aapajünüin wane pütchi jee müsia shipijana kasairua, tü maka sulu'usu süche'e wayuu otta müsia mürülü eekai kache'ein. Tü ache'eka süsüla otta sütaa wayuu shi'ipajee shikii.

Tü süche'eka wayuu anasü süpüla aapajaa shipijana kasa, aapajaa pütchi sünain yootirawaa, otta müsia süpüla ayaawata kasa eekai kei'rain. Tü süche'eka wayuu saapaain süchikimaajatü wane kasa wana sümaa yalain sünain ayaawata kasa, jee müsia yalejee a'luwataasü tü aapajünaka paala nümüin chi ekiisholoinkai süpüla atüjaa kasa kanainjeeka tü shipijanaka wane kasa jee pütchi. Tü süche'eka wayuu müsüka saa'in tü weichi, waanakü jee wouu.

Tü sukua'ipaka süche'e wayuu waneejatü suulia süche'e mürülü, sükajee naa mürütkana kache'eshaanashi süpüla aapajaa shipijana kasa ja'itairua motson ma'in shi'irain, makatka tü erükalüirua jee müsia tü muusakalüirua. Tü süche'ekalüirua mürülü eesü süpüla o'unuin süchiirua shipijana kasa, akutulaasü süpüla tia, jee müsia süche'e wayuu nnojotsü müin sukua'ipa.
## Shi'ipajee sukua'ipa
Achikiimaajatü

**Achikiimaajatü** (alijunaiki: *curriculum vitae*) Shiia wanee pütchii latiinjewalü kalüko tü alataka sunain ka'atouwa, shiia wanee karalo'utakana ein akotchajunüin siia ashajunüin tü sainraka alijuna/wayuu müin (Ekirajaaka'anain, ayatawaka'anain siia nünainjeka). 

Tü makaa akumujunusu supüla achajaa waneeyan ayatawa, achuntunusu nutuma chii alaamainkai sunain tü ayatawa jeketü, kajamüin ein sulü nukuwaitpaa chii achuntaakai ayatawa.

## Jamüin Akumaja Achikiimaajatü
Ees apünuin sukuwaitpaa supüla akumaja wanee achikiimaajatü:

#Küronoloojiko (*Ayawajuna/Cronológico*): shiia ayawajuna siia anatiraa tü achikiimaajatü, anainje tü sumaiwajatüka anainmüin tü joolükana, nojotsu anain sumüin ee awanajain maimatua ayatawa
#Awanajanaka: anaas supüla ei'alaa tü atijanaka sunain ayatawa
#Ei'alaaka tü atijaakana sunain kassa: shi'itajüin tü  achikiimaajatü anain'lü sa'atapuna nee. 
### Akumajana wanee achikiimaajatü
Anaainjatü kajamüin tü achikiimaajatü shirajüintü chii alaamainkai, sutuma müin, chii akumujeshikai wanee achikiimaajatü na'apainjatü wanee akuwaitpaa anaaka apüla ashajaa anain, anaaka supüla eishejera, ket'taka sunain waneshi karalo'uta siia nojolüinjatü aküjüin sa'alain

Anaainjatü sukumajie, anaainjatü supüla erajaa siia eishejera siia uleeinjatü; ees supüla ein wanee ashajanaka sumaa sunüiki pütchii. Tü sushajie anaainjatü, nojolüinjatü ein pütchii ee mojüin.
Achimpajawa

**Achimpajawaa** (alijunaiki: *juego con flecha*) shia wanee sukuwa'ipa shaitaa sutuma wayuu.

Süshalira tooloyuu, tepichi otta miyo'uyuu. Eesü süpüla nashaittüin piamashii nanainmüin polooshii wayuu. Ashaittünüsü süka jatü je uraichi, eesü wane jatü kanüliasü meera, eittaanüsü wattalu'u. Wane shaittüi piamawai süchon najatü, nujutuinjatü sünainmüin tü jatü meerakat. Akanajüshi chi eekai nü'ittüin tü meerakat o'ulaka müleka suttule najatü sü'ütpa'a. O'ulaka chi shaittüikai nojoishi süchiiruajachin akanajaa neerü o'ulaka korolo eekai kojutüin ma'i, eeka ne'e natuma tü asuji'rawaa münakat, o'ulaka nakanajüin nemia eekat nama'ana.

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Aipia

**Aipia** (alijunaiki: *Trupillo*, *prosopis juliflora*) jia wane wunu'u süpüshi tü kanüliakalü sütüma alijuna *Acacia Farnesiana,* wainma shiipüse sünain sütüna, sütüma tia  cha'aya Epaainya kanüliasu *Espinillo blanco*. Tü wunu'ukat cheje'ewalü kojuyasü icha Meejiko otta müsia Ameerika Pasanainjatkat, eesü shia sonnaa tü palaakat cha'aya Australia otta müsia uuchejeeru'u sulu'u Aasia.

Tü wunu'ukat miyo'upa shia süsa'watüin mekiisat "metro" saja'apüin sulu'u iipünamüin jee süsa'watüin 25 sünainmüin 50 juya suuyase.

Tü aippiakalü shia wane wunu'u jouutsu sulu'u woumain, anasü nümüin wayuu süpüla nukumajia nipia, süpüla nulumase, süpüla külaala, süpüla siki, watta saalii tü anakat apülaa tü aippiakat. 

Chi aippiakai neemeraaya wayuu sünain arüleejaa, suutkajaaya mürülü süchikejee ekajawaa. Chi aippiakai che'ujaashi nümüin wayuu; tü süpanakaa anasü süpüla so'ojüin tepichi jo'uuiwaa shia, süpüla kakaliainjanain mülo'upa naya.

## Aipia namüin naa wayuukana

Tü aipiakat natüma naa wayuukana süsa'asü piichi, luma. Nütüma chi o'ulaküikai naapaain süpüla ni'rüinjatüin sukua'ipa wanee wayuu, nipejüin pala'jana süpüla ni'rüinjatüin wanee akuaipa sükajee tü suwaralakat, süpüla nütüjaain saa'u tü alatüinjatkat nümüin chi wayuu o'ulakinnakai anain sütüma nüpüshi.

Tü süchonkat aipia ekünüsu süpüla nnojolüin laülaamaatüin wayuu, wulesü sule'eru'u tepichi sütüma. Otta shiküin shia tü mürütkat jee kaüsüsü sütüma. Müleka shiküle shia mürüt juyapo'ulu ashütajaasü sütüma. A'lakajünüsü tü süchonkat aipia jee asünüsü tü shirakat süpüla suukalaa ashaa, müleka sü'lakajünüle sümaa paneera anasü süpüla ojuittiraa wuliuuna süle'eruje'e wayuu, asajünüsü so'u ja'rai ka'i. Tü sütakat aipia anasü süpüla yülaa.

Tü aipiakat sulu'u a'lakajuushin anasü tü shirakat süpüla ayu'laa süchounla wayuu otta müsia süchounla kaa'ula otta anneerü.

Tü aipiakat anasü süpüla aainjia luma, piichi, süsa'asü jee sutujunasü. Anasü süpüla aainjia kulaala otta müsia yüüja, otta tü sütakat a'ütaanüsü wanee kasa süka. Wayuu sümaiwa sü'lakajapü'üin tü sü'ükat ma'aka saa'in pitchuushi, pusiasü jee aainjünapü akalü uujolu.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ajapü

**Ajapü**  Mano

Shia wanee shi'ipa shi'iruku wayuu, sümainjee sütüna Kerain sünaimüin suchon süjapü. Ajapü (derecha) ekia, epe'e ( izquierda).   

Tü wajapükat kachonsü, ja'rai suchonyuu, kapato'usesü, anas süpüla apawaa wane kasa, ajaraitaa, achüijawa, apüttaa.  

Shia tü weirukukalü wepetkalaka wane kasa, samatüle shia, eke jain,
Ajawajawaa

Tü **Ajaawajawaakat** (alijunaiki: *tejo wayuu*) shia wane su'uluku nemi'ira naa wayuukana. Süshalira tooloyuu; tepichi otta miyo'uyuu. Eesü süpüla nashaittüin piamashii nanainmüin polooshii wayuu. Ashaittünüsü süka ipa eekai kapa'achein, eesü wane kanüliasü meera, e'itaanüsü wattalu'u ma'aka sa'in jarai tüna. Wane shaitüi apünüinwai ipa nüma'ana, nujutuinjatü sünainmüin tü meerakat. Akanajüshi chi eekai nü'ittüin tü meerakat o'ulaka müleka nu'ttirüle niipaain sü'ütpa'a.

Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Akalio'ushajülee

**Akalio'ushajülee** (alijunaiki: *Blog*, *bitácora digital*, *ciberdiario*) es una página web que se actualiza periódicamente y que muestra en orden cronológico artículos de uno o varios autores, apareciendo primero el más reciente, donde el autor conserva siempre la libertad de dejar publicado lo que crea pertinente.

Es muy frecuente que los blogs tengan de una lista de links a otros blogs, a páginas para ampliar información, citar fuentes o hacer notar que se continúa con un tema que empezó otro blog. También suelen disponer de un sistema de comentarios que permiten a los lectores establecer una conversación con el autor y entre ellos acerca de lo publicado.
Akatkulaajaa

**Akatkulaajiaa** (alijunaiki *calculadora*) es un dispositivo usado para realizar cálculos matemáticos. Aunque las calculadoras modernas incorporan cálculos generales, se diseñan para realizar ciertas operaciones en específico, por lo que hay muchos tipos de calculadoras; por ejemplo, existen calculadoras gráficas especializadas en campos matemáticos gráficos como la apünüinsheke'eirüyaawatia y la atijaayayaawatia. También suelen ser más portátiles que la mayoría de los computadoras, si bien algunas PDA tienen tamaños similares a los modelos típicos de calculadora.
Akatkulaajiapana

**Akatkulaajiapana** (alijunaiki: *Hoja de cálculo*) shiia wanee püroküraama eere anain supüla akümajiaa anaaka apüla awanajaa tü atijaaya numeraa otta müsia ashajiapüle'numeraa , antunusu anain müin saa'in wanee tapüla aainjushi müinka wanee Kulaala (Tü makaa eesü supüla sukumujüin wanee matüriisü piamaja'apüinrü sha'washa'watüsüka siia palastasü). 

Tü Kulaala shiia wanee waneeyaawajia palajatükaa so'ü achikiimaajatü sulu'u tü akatkulaajiapana, ein ekerotunüin tü sulia'akat siia tü anaatakat tü akatkulajaa. Eesü supüla waneepiain aainjaa tü akatkulajaa ee kapülein süka ayaawatia siia eke eein ashajia saa'u kassa Ayaawase.
Ainawaa

Tü **A'inawaakat**  shia wanee  nashalirakat na wayuukana sümaiwajanakana. Wane suwala'ata sünülia shia o'ulakawa süka yoshushula ayaalijunsü tü yosuka palajana suulia koojuin naya sütüma shimpüse asholojunusü kettawalin suma wanee ajapü. Piamawai wayuu shaitüsü sünain. Asha'walaashi wane ni'ipoujee chi wanee, o'ulakiraa müshi'iya süka tü yoshushulukat, apünüinwai nüüyo'u waneeshia, akanajüshi chi eekai kojuyatuain nü'ittüin.ainüsü tü ashaittakat maaka wanee ekirajie numuin tepichi ekai nerüliayain wayuumuin.

Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Akatkulaajülü

**Akatkulaajülü** (alijunaiki *calculadora de software*) es un programa de software que consiste en una calculadora usada en la komputatoora, en el taleepana serulaalü o en el PDA.
Akoosto

**Akoosto** (alijunaiki: *Agosto*) Nia chii mekiisatkai kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana suluü apunüin shikii waneshimuin; shia palaa tu apuniunka kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.

**Akoosto** (alijunaiki: *Agosto*) es el octavo mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días. Se le puso este nombre en honor del emperador romano Augusto Octavio. En el antiguo calendario romano, el año comenzaba en marzo y el sexto mes se llamaba *sextilis* pero, en el año 24 antes de nuestra era, Octavio Augusto decidió darle su nombre y desde entonces *sextilis* se llamó *augustus*. Octavio imitaba así al ya fallecido Julio César quien, veintiún años antes, había hecho lo mismo con el quinto mes, hasta entonces llamado quinctilis y que con él pasó a llamarse iulius en homenaje a la familia Iulia, a la que pertenecía.

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Akuwa'ipaa eejatülee mmanain

Tü **Akuwa'ipaa Eejatülee Mmanain** (alijunaiki: *Sistema de Posicionamiento Global*, *GPS*) shia wanee a'yatawaajiraaya kassa atamüinree süka eraajakaa soo'u Mma ipunaje (Satélite GNSS), anaasü supüla eraajaa soo'u kassa chaa wattapüna, shiyawatie mmakat supushua'a, shiyawatie jalain kamion, jalain wayuu siia eke ein kamaanain GPS Ayawatie, tairü shiain palitchon waraa soo'u shiakua. Tü a'yatawaajiraaya aainjunusu, eitanusu siia joolu'u a'yataipaa sutuma Shipiia Aimajakaa chaa Mma Mulo'usu Ameerikajatü.

Tü GPS ayatasuu süka kusu 24 piama shiiki sumaa pienchi erajakaa soo'u mma ipunaje (24 Satelites), tü waraitusu ipunaje soo'u Mmakat supushua'a, saa'ujee 20.200 km akumujunusu supüla waraitaa saa'u sspalü mmaka supushua'a.
Aküjalaa jüchikuwa wayentuuna

**Aküjalaa jüchikuwa wayentuuna** (alijunaiki: *Mito acerca de la piedra del destino*) 

Wayeentuuna jünülia wanee ipa mule'ushaana julu'u Pülasüin  jia chaya wuinpumuin julu'u türa mmakakat Taluwayuupana, etnajünüsü julu'u Jachituma'ana jümünuin, juumain wayuu Uliana (corregimiento de Punta Espada zona Norte extrema de La alta Guajira) 

Türa putchi Taluwayuupana malu'utka ojuitaasü ma'a ya Talu'u : juleeru_ wayuupana _ wayuu jüka jamuin julatüin tü wayuukairua jüle'erupuna ma'aka jaa'n julee wanee wayuu wei.  

Tü wane ipa muloú pülasü ma`i. Esü katüle jo'u wayuu eesü o'ttuin jia 

Anayawatchijaa :María valentina wayuu. Jayaliyuu.mekijanayu. 
 
 
Akotchajülee sünülia:Süchikuu pülaiwa'a mmapa'akat
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Aleemasain

Amma **Aleemasain** (alijunaiki: *Manaure*) waneshia pueulo (je süwaa) oulia Kolomwia, kawitalaka anainjee Depawameentaka oulia Wajiira. Limita por el norte con el mar Caribe, por el noroccidente con el municipio de Uribia; por el sur con el municipio de Maicao y por el occidente con el municipio de Riohacha. 

El mar es la materia prima para la industria de la sal, base de la economía del municipio, que produce la mayoría de la sal consumida en Colombia. Otras actividades económicas son la pesca y el turismo. El municipio recibe regalías por concepto de la producción y transporte de gas natural del yacimiento de Ballenas, transportado por gasoducto.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Alfabeto en wayuunaiki

→ **[[Aacheemaajatü wayuu]]**

**Alfabeto en Wayuunaiki**
* a, 
* ch, 
* e, 
* i, 
* j, 
* k, 
* l, 
* m, 
* n, 
* o, 
* p, 
* r, 
* t, 
* s, 
* sh, 
* y, 
* u, 
* ü, 
* (v), 
* w, 
* y, 
* ꞌ

## Las vocales
Las vocales en wayuunaiki presentan muchas semejanzas con las vocales del castellano, exceptuando la ü, que se pronuncia estirando los labios hacia atrás (como sonriendo)una característica especial de las vocales.

En wayuunaiki las vocales se clasifican en:  vocales simples y vocales largas o geminadas. Vocales simples: a, e, i, o, u, ü.

Las primeras se escriben y se leen como las del castellano exceptuando la sexta ü, la cual se pronuncia estirando los labios hacia atrás,lo contrario a la posición de los labios mientras se pronuncia la u. 

### Vocales largas o geminadas: aa, ee, ii, uu, üü
Es la unión de dos vocales en una palabra. Esto marca la diferencia con relación a la pronunciación entre vocales cortas y largas.  Las vocales largas indican mediante la duplicación de la vocal ,ejemplo Aapüshana- eenakaa-iisho-oonojoo-uuchi-püülükü

## Las consonantes
En las consonantes existen 16 grafemas.

Ch, j, k, l, m, n, (ñ), p, r, t, s, sh, (v), w, y, ꞌ (saltillo)

Ejemplos de palabras con las letras del alfabeto en wayuunaiki:

### CH
Chira-chise-chisa-chaamaa-chooko-chamüin-choochoo- chajatü-chiira.

### J
Jasai-juichi-jolotoo-jotusu-jemeta-juya-jemiai-jawata-jetaka-jamüsü-jayapa-jeketa—jaküta.

### K
Kashi-kaasha-kaarai-kenna-kulaala-kochi-kepein-konkon-kuluula-kasuutai-kalapaasü-kepiashi.

### L
Laa-luutaa-leetaa-lamuuna-lapü-lumia-laüta-laülaa-lüütaa-alepü-alapajaa. 

### M
Muusa-mapa-maasi-mojuui-moolo-muurai-mürülü-müsichi-maiki- meruna

### N
Nashi-nei-nna-nasipü-naya-newii-namaa-natuushi-najapü-nachon-natuma-nanüiki-nnojoo-nnojootsü. 

### Ñ
Miñaasü-luuiña-waireña-saiña-paaña-waina-aiña-weküinñaa.

### P
Paipai-piyüi-palajachi-paruusa-paitaa-paratüsü-püichi-patsua-paala-pipia-polu-püna-piichi 

### R
Rouya-rüi-rülipi-irasü-ruluma-rüipe-parousa-karawaata 

### S
Siruma-sütta-sutta-soula-susu-sirapü-samulu-sese-sawa-suulia-sipata-sitana-sawaachi  

### Sh
Shia-shaakuma-shira-shunui-shaataa-sheitaa Shaneeta-ashajaa

### T
Taata-tulu-taashaa-tepia-tashi-tawala-tütüshi-touain-toushi-tatuushi-tepichi-tayein-tapülain-tashiia

### W
Wayuu-wopu-wepia-weinshi-waneepia-wusi-washi-walaa-wüita-wapüshi-wuin-wouain-watuma-waliru-walerü-wayunkeera. 

### Y
Yonna-yosu-yülaa-yakata-yaja-youla-yawa-yanama-yotojolo-yolujaa-kayaasü-

### Ꞌ
Acheꞌee-aleꞌee-asaꞌaa-oꞌuu-oꞌunaa-waaꞌawai-shiꞌira-kaꞌlaira-chünüꞌu-eꞌraa-wattaꞌa-aꞌirajaa-koꞌoi-chünüꞌü-kaleoꞌu-maꞌleꞌiwaꞌkaꞌi-sheꞌi-toꞌu-jiaꞌai.
Akotchajülee sünülia:Wayuunaiki
Aliita

**Aliita** (alijunaiki: *tapara, crescentia cujete*) Nia wane wunu'u  süpüshi tü kanüliakalü *Crescentia cujete*. Chi wunu'ukai yaletüshi iipünamüin, nüsa'watüin ja'rai waara naja'apüin.Cheje'ewai sulu'u tü mmakat  Brasil otta Antillas.

Sulu'u tü mmakat Wajiira, eere wainmain ma'i tü aliitakaa  ekünapü'üsü.  

Sü'ü tü süchonka Suunnaa tü kashikalüirua abril otta mayo, wanaa sümaa suunaa tü kashikalüirua agosto otta septiembre, o'unapü'üshii naa wayuukana unaa'inküinmüin süpüla atpajaa shiayaalu'u tü akotchijaaka    
Tü sütaka tü süchonkaa aainjiasü iita süpüla asajia kepein, aainjüna akalü alepü süpüla ekiee je asajia kerasü, je süpüla aja'itia uujolu, ookotuushi je yajaaushi. 

Keitainpü'üsü wayuu sümaiwa, nnojotsü asiraain süka shiitain. Apülajünüsü shia sutuma wayuu,sülüjain epünalee suluu sükattoushee,sünain alapajaaa, akotchiirawaa 

Naa wayuu jieyuukana naainjüin tü aliitaka süpüla süta nachepa; "washü'ü" sünülia natüma.  Tü kanüliaka washü'ü, piamasü iitachen, miyo'u shiimata wanee sümüin shiimata suulia tü wanee, süpüla keraainjatüin ma'in shiairua sa'aniraanapa.   

Tü aliitachen ka'apünnuukalü, eesü ma'aka poloo je poloo ja'ralimüin "centímetro" seeruluin. Tü sütakat nnojotsü ka'lein ma'in, shiajasa ichen shia. Tü aliitakat ekünüsü sü'ü, aainjünüsü süpüla iitain shia sulu'u wane miichi, süpüla asajiee, süpüla ekiee, je süpüla eekai eein ne'e.

Kasa ana’aka apüla tü sushulaka aliita?

Sushula aliita sutuma wouchu ana’asü  süpüla shunuu jee onojoo , alakatünüsü wüin , suluu wanee wayeeta so’u sikii , eitanüsü sushulaa aliita saaka wuinka, eitanüsü süpana jeyutse jee paneera, maayasu poolotoshanüin shia ashakatitnüsü , anajanusü suluu wanee iita kerousen , jemiapa shia , asününüsü sünain jemian, wanee kuchara wattamalü jee wanee kale’u otta aipa supülapunaa atunkaa. 

Süü’ü aliita osojunusu süpüla ka’i , akatatnusü sulia suchula , olojonusu ana’ain süka wüin, süpüla ana’ainjatüin shejuu , josopa shia sutuma ka’ika eitujunusu, eesü kakain shia sukaraa jee paneera, müsü sain sawa, eekünusü sünain o’ukajawaa, shimiasu wayuu sutnajapa wattamüin .    

Mainma sukua’ipa  aliita , eesü sünain mioun shia, jouchonyu, jee sünain miouyushanüin shia süpüla japü, jee aleepü sujuruttia o’ujolu , tü aliitakalü apünajunusu süka wanee shiipa sütuna wanee aliita ya’a.    

Tü süchonka aliita ashüle'enüsü sünain walaashi süpüla nojotluinjatúin süújüttüin jale'etruinjat mütsiaajat    

Eeskünüsü oolujutnüsü süüma ichii     

Iitasü cho'osu wawai asünüsü

## Pütchi sünainjee Aliita
**Aliita'ü:** Sü'ü aliita

**Aliitashula:** Sushula aliita

**Aliitatüna:** Sütüna aliita

**Aliitapü'ü:**  Süpü'üya aliita 

**Aliita'in:** Mma eere süpülee aliita

**Aliitakat:** Tü aliitakat 

**Aliito'ulia:** Mma eere wainmain su'ulia aliita 

**Aliitasii:** Süsii aliita

**Aliitapana:** Süpana Aliita 

**Aliiteemasü:** Seejuu aliita 

**Aliitachon:**  Aliita jo'uuchon

**Aliita'ata:** Sa'ata aliita

**Aliitainmalu'u:** Sünülia wane mma wainma alu'ulu aliita

**Aliitayuui:**  *<sub>Wayuu kamalain amüinchi aliita</sub>* 

**Aliitakai:** Chi aliitakai

## Nuchikimajatü


Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Alijunaiki

Tü **Alijunaiki** (alijunaiki: *la lengua de los [[alijuna]]*, *idioma español*) shiia sunüiki alijuna joolü tü antusu chejee Iberikalaje, yootunusu sulü Ameerika Latiina, Eipaainya siia Mma Mulo'usu Ameerikajatü, sutuma tü shiia piamajutka anuiki yootashanakaa so'ü Mmakat sutuma tü alijuna kanuika shiia, suchikeje tü Chinaa Mantarim sukaa 420 miyonkaa, siia yootunusu sutuma waneskalia siia piatua anuiki 460 miyonkaa; sulatiruin 500 miyonkaa Chinaaka yootaka mantarim, kaajat nojoyulia ayawajunuin tü Chinaaka matijainka yoota wanneya anuiki, sutuma tü ees supüla shiian tü apünuinjutka anuiki so'ü Mmakat. 

Tü Alijunaiki shiia piantuaka anuiki erajanakaa suchikeje tü Ingles, sukaa 20 miyon (Piama Shikii Miyon) ekirajakaa soou siia pinuinsuka (Tercera) anuiki sumaa ka'yataayakalü sulü Internetlujutu (164 Miyon, 7,8% supushuwale) siia piantua akujaa putchi so'ü mmakat. Tü Alijunaiki shiia wanee anuiki sa'akaje aipirúaa sunüiki tü ONU; siia shiia sunüiki waneeiru outkjaja mmakat siia eemijaka müin (UE, UA, OEA, TLCAN, Unasur, Caricom, FIFA, COI, IAAF siia wanee)

Tü Alijunaiki müin sain tü waneeiru anuiki antusu sutuma tü anuiki Latín chaa sumaiwa so'ü sikülaa II, kaa suchikejee awalakajain tü mulousuka Impeeria Romaana kaaja müin yaa tü wattaka yalejee apaasu sukuwaitpaa sunüiki shimiwa sunainje yoota sutuma tü Imperioo Romanoo, suchikejee müin akumujusu tü anuiki utuma tü kamanakaa palajana anuiki Latín, sutuma tü makaá antaa musiia tü Alijunaiki ekirajaz musiia tü wayuukaliru so'ü Ameerika kaa müin shiia atuma, aapasu katchenwa so'ü mmakat 


Akotchajülee sünülia:Pütchi
Alijunaiki Tutko

**Alijunaiki Tutko**, el idioma hablado por los árabes o tutkos.  Es el octavo idioma más hablado en el mundo (por número de hablantes nativos) y es la única lengua oficial en veinte países y cooficial en al menos otros seis, y una de las seis lenguas oficiales de la ONU y es también la lengua religiosa del Islam.

Akotchajülee sünülia:Pütchi
*
Alijunakai tutkos

**Alijunakai Tutkos** (alijunaiki: *Personas del Medio Oriente*) shiia wanee mmakat müin sain sumioüshe Mmakatpa Asia. Sutuma alijunaka chejeeka sunulia musuu Orientee Pürooksima.

Tü Orientaa Meriia shiia anuliaka shi'itanaka sutuma tü Atijaaka Ekirajuui Alijuna (Real Academia Española) kajamüin shiian anaaska supüla münaa tü supüshuwayale Mmakat sulüko tü Orientaa Meriia müin yaa: Arawia Sautita, Wairein, Chiipüre, Ejipta, Emirata Arawe Unitat, Irak, Iran, Ira'eerü, Sisjurtania, Jortania, Kuwai, Liwana, Liwia, Oman, Katar, Siriia, Tutkia siia Yemen siia tü mmakat sumanakat Alüwatka Mmakat Palestinaa müin tü (Püraanja Kaasa siia sa'ata Sisjurtania), tairu sumüin apunuin mmakat pejaka sunain müin sain tü (Chipüre, Ejiptaa siia Iran).

## Tü Shiia Su'uyashe Alijuna sulü tü Mmakat Orientaa Meriia

Akotchajülee sünülia:Alijunakana
Alijunapiapa'a

**Alijunapiapa'a** (alijunaiki: *ciudad*) suele utilizarse para designar una determinada entidad político-administrativa urbanizada. En muchos casos, sin embargo, la palabra también se usa para describir un área de urbanización contigua (que puede abarcar diversas entidades administrativas). Por ejemplo, la ciudad de Londres propiamente dicha tiene apenas unos 860 mil habitantes. No obstante, cuando alguien se refiere a la ciudad de Londres, suele referirse a su área metropolitana, es decir, al conjunto de su área urbanizada, la cual tiene aproximadamente 7,5 millones de habitantes.
Amasoona (Kolomwia)

Tü **Mma'ipakat Amasoona** (Alijunaiki: *Departamento Amazonas*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Amasoona
Amasoona (Wenesueela)

Tü **Mma'ipakat Amasoona** (Alijunaiki: *Estado Amazonas*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Ameerika Uuchimüin

**Ameerika Uuchejeeru'ukat** (Alijunaiki: *América del Sur*) shia tü mma chejeekat o'unüin unaapünaajee sünain mmakat mioüsükat Ameerika. Ecuador  pasanainsü sunain Ameerika Uuchejeeru'ukat shia aapaka miyou sa'ata mma sünainje Ameerika kajamüin chaain achirua sunainje mmakat Ameerika iipunaamüin. 

Tü Ameerika Uuchejeeru'ukat kotpünaasü tü palaa kanüliakat (Atlántico) palaajeeru'u otta sulu'u wuinpejeeru'u; jee müsia sulu'u wopujeeru'u kotpünaasü tü palaa kanüliakat (Pacífico) pikaa wanee sunainje wopumüin siia tü wanee chaa wuinpumüin, siia tü Palaaka Kariwe (*Mar Caribe*) sumaa Wuinka Atülantikaa antusu soou Ameerika Uuchimüin palaamüin sunain siia mólümüin sunain. Sumioüshe mmakat shiia 17,8 miyon Km² tü makaá shiia 42% sumioüshe mma Ameerika siia 12% sunainje mmakat supushuwale, kepiasu sulü 6% tü wayuukaliru soou mmakat.

Sulu'u Ameerika Uuchejeeru'ukat eesü 12 (po'loo piamamüin) mmakat, tü Shia: Wurasiirü, Arüjentiina, Woliiwia, Chiire, Kolomwia, Ekuwatoorü, Kuyaana, Parawaai, Peruu, Surinam, Uruwai shia Wenesueela akaajaa tü eeitpa karaloukta kalu'ukot mmakat chejee palaa Kariwemüin saa'in Türinitaa je Towaako süka pejein sünain Wenesueela sa'atou süpalaashe. 

Tü mmakat antaka sunain Palaa Kariwe Shia Kolomwia, Wenesueela, Kuyaana, Surinam shia Türinitaa je Towaako jee müsia  Kuyaana Püransesa (Mmakat sainjüin Püransia) sumaa Aruuwa, Kurasai otta müsia Wonaire sainjaka Mmakat Molükoo (*Países Bajos*) tü maka erajunusu sukaa anülia Kariwe Ameerika'nain Uuchimüin (*Caribe Sudamericano*). 

Siia chejekaa molümüin sunainje Ameerika Uuchimüin tü Wurasiirü, Arüjentiina, Chiire siia Uruwai erajunusu sukaa anülia Konoo Mólümüin. 

Cha saau Mmakat eesü anaa kepia sutuma anaain sukuaippa sütüma eein maima kasa sulu'u müin saa'in tü Palaa, tü Wuitushiika, eesü washirüü sulu'u ; Kolomwia je müsia  Wenesueela kama'anasü Palaa Kariwe,  sulu'usü tü mmakat uuchikat Andiino je  sulu'usü tü mmakat chejee Amasonaas sütüma tü makat maima washiraka sulü tü miamaka mmakat siia maima kassa sulü müin sain Uuchi, Palaa, Juyaapüle Uuchimüin, Shawajale Wuin, Maa Aapünajie, siia ekee ein soou mmakat tuirúa, eesü supüla shiian tü Mmakat Washitshataka soou Maa supushuwayale

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Amuuyuu

**Tü amuyuuka:**  Sunülia tü mmapa'akat  eere shi'ikajaanüin na apüshiikana outuskana, wanee mma kojutsü atumaa, kanainjejanasü, mma süttüsü eere eere tü e'iküleekalü sutuma wayuu.

shia eere sojoitunuin wayuu, eitaanüsü tü apüshiika, na wayuu eein suchuntuin süshi jee naa oupayuu suchuntüin suchonni shi'itaanüin sa'aka apüshika akatsa kettaapa süpüla  süsalijüin ounajatü sa'amuuyuselu'umuin, nnojotsu makatüin.

Tü amuyuuka laülaapa shia  eiratüsü sünülia iitnünusu, shiise apüshiika. Piama sükua'ipa tü iilakalu eesü sulu'u paliraain jee katataawain tü jipükalü. Sulu'u tu amuyuuka katatatusu sümuinwa'a tu wayuuka asiruukalü, nntojotsu sa'kain tu outusüka sütuma laülawaa jee ayuulii.  Cho'ujaasü  mamüin naa waikeyuukana süpüla nayaawatüin noummain, süpüla neerajüin jaralin natuushinu jee jalain nojoitünüin jee ne'eraajüin napüshikana.

Tü amuyuuka shiyawasesu tü nuurala wayuu jee noummain, tü amuuyuuka kojutusu natuma wayuu, nnojotsu süpüla shikerojaanüin suluu'u jee shi'itaanüin piichi sulu'u, pülasü, eesü saa'in wayuu saa'u. Tüü Amuuyuuka, shia wanee kasa kajutushan'ta sümüin wayuu tamüin'reeya, nnojotsü erütnayaajatüin amüin, shikerolule wanee mürülü makatka; kau'la, ama, Pa'a, püliikü, püülukü jee katiou'lu, chi sülaamain'kai mürükalüi'rua tüüi'rua; ¡awalaajüinjachi!....    

Nnojotsü ma'i pejein sünain piichi, wattasü suulia; otta jo maka nnojolüin shia miyo'u, e'itaanüsü süpücho'u.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Amüchi

**Amüchi** (alijunaiki: *múcura*) Shia wanee sükorolo wayuu, ainjuushi süka pootchi, müsüka saa'in posu, süpülajanainjatü wuin, eesü eekai süpülain a'lakajawaa otta waneeirua süpüla anaaja wane kasa.

## Sukumajia wanee Amüchi
Tü amüchikalü atükünüsü jüka pootshi ishooutüsü asaajuushi chejee anooi. Tü atükatkalü amüchi jia wane laülaachon, atüjaasü jaa'u jukuwa'ipa tia aka pülasüin jia, nnojotsü asaajaanüin ne'e tü pootshikalü, kashajiasü jiitpai ishosü, akolojuna amüinrü tü wayuu koumainpa'akat ma'aka wakawaala jüma kepein jüpüla anashatainjatüin jukuwa'ipa jaainjia.

Tü amüchikalü aainjünüsü jüka ajapü,eesü jüpüla jukumajünün jiaakua mürülüiruayaasan wayuuirua ma'aka chira pütchipü'ükai otta jiaakua wayuu jiet, müleka jüchekünüin jüjünüin ajüjünüinjatü jüka wuliisha, pootshi eeishojuushi, cha'aya wuinpümüin ajuruttunusu jüka wuin jüpüla anachoinjatüin jaainjia, oosoojuna münüsia jüpüla ka'i.
## Sukuwa'ipa namüin naa wayuukana
Nnojolüiwa'a süntüin alijuna wattajee wa'akamüin, paalainka eepü'üsü tü amüchika süpüla kasa supushuwa'a süpüla a'lakajawaa, aja'itaa wuin otta kasa anaka apüla shia, tü amüchikalü aapanüsü süpüla wuin otta müsia uujoluu sünain kasa wattasalii, ma'aka saa'in, ouutkajawaa, mi'iraa, ojutitiraa majayülü, alapajaa, asalijünaa.

## Süchikua amüchi
Tu amüchika akumajünüsü süka potchi ishoulu sirualaa sünulia jotta süü ipa ipaü münüsü atükünüsü süka ajapaa ajünüsü palajana süpüla anainjatün sukumajia suulia tü süwalakajain achuntunusu sümüin tü mma ere'e shia joulun kachisesü wayuu laulayu sümüin suulia mojüin sukuaipa makasain turaa kepein.

Tü amüchika anasü süpüla ajaitiyee wuin mirukuje jotta anajaye süpüla samatüin shia.  esü süpüla ousinapa oujolü jotta chisoi nümüin chiraa apüsha wattain. etasü süpüla anajaye pitchushi.

(alijunaiki tinaja wayuu) sükorolo wayuu laülaayuu namaiwajana sünaajaya eküülü, ma'aka sain laüjalü, ishiruuna, ujot, otta musia wuin ainjünusü suka pootchi kanuliasü ipa'ü otta chuuja wanee pottchi sa'usu  jalalashi; tü amuchikalü naashin na laülayuukana sukumala jiyeyu müitkala shia ka'ülijanain, akumajuushi sünainje cho'ujawa sümaiwa   sukumajia tü amüchikat ale'eyajüsü shi'ipawaya shia'sa kettapa a'ajüsü suka pa'acha woyotüsú sa'ajia musia süyajünuin shiawase suka uliisha musia suchon ichi süpula ishoinjatuin shia keraapa.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ana María Campos

**Ana Mariia Kampo** wanee jietrü yalayatsü süpüla tüü taashinjatüin Wenesueela.
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Anaajawaa

**Anaajawaa** (alijunaiki: *Segundo velorio*) tü anaajawaakat shia tü piantuaka ojoitaa. Ayu'nnusu tü jiipükat jüpüla jo'otojonüinjatüin suchikejee anaajaanüsü julu'u wanee jiipapala. Wanee jiipü ayatülee ma'in jia anaajaanüsü juchukua'aya, jia tü ana'nnüsü münakat, wanee jiipü kettaapa jia wulesü jünain josoin jia.

Tü anaajaainjatükat tü jiipükat jiainjatü wane o'uliwo'u, eesü jüpüla wanee achonnu otta wanee alüinyüü, otta eesü jüpüla niyu'luin wanee toolo ma'aka aire ma'in nüpüla tü wayuu ouktüsükat. Tü anaajawaakat ainüsü maalia.
Jüchikejee jiyu'nnapa tu jiipükat aikale'ennüsü juupunaa wane luma jüpüla ji'yalajünüinjatüin aa'u. Otta tü wayuu ayu'tsüka o'oojinnüsü jüchikejee keraapa jia aikale'ennüsü julu'u wanee süi. Tu wayuukat nnojotsü jüpüla jutunkuinjatüin juulia jo'otooin tü jiyolujaasekat tü juyu'luinkat, musujese'e e'irajünüin jaa'u juulia jutunkajüin. Otta asüsü wunu'u süpüla.

Tüü  anaajawakat amünaklü sutuma chii alijunakai el se gundo velorio  ei'taanüsü  wanee  jintútchon  majaayűtchon  süpüla  tüü apawaakaa jiipüka  aneekünüsü süpula  tüü  otojokaa tüü  jiipüka shiitaiinatü  sülüü  tü  koopiraka  sümaka alijuna  süpüla sülapajüinjatüin  a'ou.

## Anaajawaa sutuma wayuu
Tu ayulaaka jiipü wamuin waya wayukana kasa mulo'u main. Chii wayuukai eeshi süpüla nunaajain sulu'u suumain nüchonyuu.

Munyaka ooutule nia sulu'u nuumain sumaiwajatü, eitaanüshi sa'aka nupüshi.

Sülaatapa po'loo juya jo soomüin, süchiikejee oüktuin nia, eeshi süpüla nukujüin sükajee wanee lapü, kaa tü aantuipain nükalia süpüla nünaatunuijachin, kaa keptaipain nükalia süpula o'unaa jepiramuin. 

Sünainjee piama jüya akumajunüsü tü sükuaipainjatu, tu ayuulaka jiipü süpula anaashantainjatü sükua'ipa natüma naa nüpushikana. 

Supüla tu ayulaaka jiipü, anekunusü wanee jimoolu jo wanee majayut, eesu süpüla nüchoin jo wanee nüsiipü. tü wayuu ayulunjatuka jipu, nnojotsü eküinjatüin, müshia nnojotsu atunkajatüin wanee ai, nnojotsu shipettatujatuin sütaa, nnojotsü ekuinjatüin asalaa, asuinjatü oujolu. Oojinnusu süka wunu'ulia supulajatu nnojoluin so'otooin naawain chi sunaajakai. 

Asottünuüsu sutuma tooloyuu tu amuuyuka, nupushichechon chi wayuu anaajanakai. Paala sumaiwa anaajanapusu wayuu sulu'u amüchi, ooyotunusu chirinche, süpüla jimatuinjatü naa wanee outushinkanairua. aapanushi sunaaije nikii, sünainmüin nuwui, asalijunusu süpuashua'a niipüseka. Asalitnusu sulu'u wanee riuulu kasuutou, suchikeje anaatuna münüshi sulu'u tu amuchika. 

Sujalajaapa sukonchajunuin jiipuka, alujunushi shiyuupuna wanee lumaa eere niiyalajuin oou sutuma nupüshi, sou nii mushia nou nushii. Ayalajunoutchi munyaka wanaa sumaa outuin nia. Apunuinmuin ka'i eikajanushi eenjachiree nikunuin nuchukuawa süpüla weinshi.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Anaatawa pütchi

**Anaataa pütchi** (alijunaiki: *Mediar con la palabra*) tü sükuaipa sujutu wayuu sümaiwa, ei'taanüsü shikii natuma na laülayuukanat süpüla noulaaküinjatüin watta kai naa aikeyuukana namaa na asiipüükana süpüla nakuaipainjatüin musia napütüinjatüin napüla na nachoinkana. Tü anaataaka pütchi shia eepa wane kasa alatüin sümüin tü apüshikat, eesü wane outkajawaä palajana süpüla asakira sünain tü kanainjejatükat tü mojujirawaaka süpüla anainjatüin sünaatia tü pütchika. Anaataa pütchi münüsü sutuma wayuu akaa shiain sukuaipain wayuu supula yootirawaa otta nanaatüin sukuaipa wane pütchi eekai mojulu'ulüin.

## Sujutu tü pütchikat
Tü pütchikat kojutusü main sutuma wayuu aka sukuaipain sünüiki wayuu sümaiwajatü kojutushantasü muleeka saapüi wane wayuu pütchi analu'ulu, ko'ujeinjatü sutuma supula kojutüinjatüin sutuma tü eirukukat. Eere kasachiki sünainje nainjala na apüshiikana, anaatünüsü sukuaipa tü pütchika supula süchajanüin tü wopü suunajatka alu'u süpüla wane ekettaja pütchi.           

## Sukua'ipa tü anaataaka pütchi
Waimapütsü tü anaataaka pütchi, eesü tü alatakat sümüin tü apüshijirawaakat sünainje naatkaala na aikeyuuwakana namaa na asiipüükana, eere naikalain nalaüla namaa na laülayuukanat supula yootirawaa musia ko'ujeinjatüin shia atumaa supula neerajüin tü sujutuka pütchi. Tü süpüla e'injatüin tü anajirawaaka namaa na apüshiikana, nojotsü süpüla e'injatüin wane mojujirawaa sünainje tü atkawaakat, eejeesü wane kottirawaa supüla eepa wane kasachiki mulo'u sumuin tü apüshikat. Eesü tü peipajirawaaka sünainje wanee o'utirawaa otta atkawaa sutuma tü eirukuukat.

## Chi pütchipü'ükai süpüla nünaatüin tü pütchikat
Chii wane wayuu toolo atüjashi süpüleerua nünüiki süpüla anaataa pütchi, kojutushi sümüin wayuu supushua, na apüshiikana nachajain yootirawaa nama na pütchipü'ükana süpüla neikajeerüin pütchi analu'ulu namuin na neipajejanakat supula ee,in wane anaataa pütchi, ee,in wanee mannaa, walawaa süka mürülü, kakuuna otta neerü. Süka tia ee'sü tü anajirawaaka muleeka pansain sukuaipa tü pütchika otta musia tü a'apajalaakat ma'aka tü ojutaaka so'u tü kai eitanaaka paala süpüla ee'in tü walawaaka.

Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Amulo'ujalü

**Amulo'ujalü** (alijunaiki: *lupa*) es un instrumento óptico que consta de una lente que desvía la luz de modo que se forma una imagen virtual ampliada del objeto por detrás de una. La imagen se llama virtual porque los rayos que parecen venir de una base parecieran pasar realmente por la lupa. Una imagen virtual no se puede proyectar en una pantalla al igual que se observa, por ejemplo, en una superficie plana pulida.
Anneerü

**Anneerü** (alijunaiki: *carnero*, *ovejo*) shia wanee mürülü cha'aya Wajiira, aapaanüsü süpüla mürüla sutuma Wayuu. Sünülia natuma na atüjaka süpüleerua wuchiirua otta kasa supushuwa'a shia *Ovis Orientalis Aries*.

## Jaleje'ewalü tü anneetka

Tü mürütka tia antitnüsü chejee sulu'ujee wane mma *Oriente medio* münüsü, na mürütkana tia epijaanüsü sutuma alijuna icha sümaiwa, nnojoluiwa kanüliain Europa otta Asia. Mapa, antüsü wajiiramüin natuma na alijuna antaka sulu'u anuwa icha sümaiwa. Tü anneetka epijaanüsü sutuma alijuna icha sümaiwa süpüla neküinjatüin tü shi'irukuuka, süka jamüin anain süpüla ekünaa otta süpüla aapaanüin tü sütaka.

Tü anneetka süpa'apünaasü tü mmapa'akalü, sainküinpünaasü mmakalü süka jamüin motso sukua sünain ipooluin shia.
## Anneerü sümüin wayuu
Tü anneetkalüirua epijaanüsü sutuma wayuu shi'iree neküinjatüin tü shi'irukuuko otta süpüla naapaainjatüin supushuwa'a eekalü sünain.

Cha'aya Wajiira eesü anain tü mürütka sükajee anain tü mmakalü süpüla a'imajünaa sümaa ka'ulayuu, tü kama'anakalü waima washiraapala aka jamüin sülatapa wane kasa, ouktaa, achuntunaa otta eekai alatüin, achajaanüsü  wanee jo wainma mürülü supüla shiyainjatüin ekiiraa, saa'u ekawaa sünain alapajaa padişahbet kısrak işrak vette bi ra indi qırüs tayyibe otta müsia sünain ayulaa jiipü. Ja'itairü shiyainjatüin süpüla awalaaja apaünaa otta müsia pasiruwaa, achajaanüsü kaa'ula otta jo anneerü. Cho'ujaasü sümüin ouutsu süpüla shiküinjatüin  yolüjaa, müsiaka sa'in süpüla majayülü suju'itapa sünaijee süttaa.

Anasü tü kama'anawaaka mürülü icha Wajiira, süka jamüin eesü aipia shiküin, wuin süsüin, nnojotpaa kasa shiküin, awaraijünüsü süpa'apünaa mmakalü Wajiira. Aikünüsü shi'iruku anneerü otta müsia shi'iruku kaa'ula müinka sain shi'iruku paa'a yalaa eere outkajaain wayuuirua sünain ayaata nemia yala Pala'aipo'u, Marakaaya, Maiko'u, Ichitki otta müsia supushuwa'ale mmapa'akalü wajiira.

## Shi'ipajee sukuwa'ipa

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ansuwaateki

Tü **Mma'ipakat Ansuwaateki** (Alijunaiki: *Estado Anzoátegui*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Departamento Antioquia

Tü **Mma'ipakat Antiookia** (alijunaiki: *Departamento Antioquia*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Kolompia