open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piishi

**Piishi** (alijunaiki: *pavo*) wanee mürülü miichipa'ajatü kakuwatshaana, Kasa ale'erü. Matchin aa'inrü,mama'asalü jemetüsü shii'iruku.

Nia wanee mürülü nojooshi supüla nuwaatajachin main ipünamüin souje'e jawatüin nia.

Tü niküinka chií piishi Shia tü wuuchichenü,kepeshunaa sumaa uliunaa.Aimajirua chií mülüru süpüla anainjatüin shii'iruku nojolüintü sükaintüin tü kanaikalü wanulü. Waimasü tü nutapakaa esü sünain muutsian, ishoin,Wulii... Jeemetashansuü tü shii'irukukoo weekuin soou tü kashikaa sumaaa tü wapüshika supüla waatapajuin sajatüin tü juyakaa.

Waimasü tü nakuaipaaka naa tooloyuukana naayaa naa mioushantaa otta musiia tü süsii mioushan,musüjaou nuotojepaa niruliüin nüsii süpülaa sheenirijia tü jietka ,jouchensüriua otta musiia tü süsii moosüsü. 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Süchuwala

**Süchuwala** (alijunaiki: *maíz jojoto, guapito*) sünülia wane aküülü aainjünaka sutuma wayuu süka maiki.
## Shiküin wayuu
Na wayuu ke'epütka sünain apünajaa naya ekaka süchuwala, süka jamüin eküütka tia aainjünüsü süka maiki irolu, süpülapünaa jakütüin shia. Tü maiki aapaanüsü sulu'ujee wane apain, eere jouluin shia natuma na wayuu ka'atiaka weinshi sü'ütpünaa juya.

Tü maikika ayaawatünüsü palajana müleka irolule shia süpüla aainjünüin tü süchuwalaka.

Tü süchuwalaka shikaajüin ma'in wayuu sutuma jemetüin ma'in shia. Ekünüsü miichipa'a sünain jutkataa eere kojuyain wayuu otta eesü süpüla aainjünüin shii'iree shimiain wayuu sünain arüleeja, alapajaa jo sünain olojoo. Tü süchuwalaka sü'lakajaain jieyuu süchikejee nachotchajüin tü maikika eekai iroluin.

Süpüla saainjünüin acheküsü ayüüjaanüin tü maikika jo müsia a'lakajaanüsü mapa.
## Shiiwana süchuwalaka
Ekünüsü süka keesü, süka asala müleka eere jo süka kasa eekai jemetüin sümaa. Na'aya wayuu eekai asüin uujolu süchiirua, eekai asüin jero'o. Jo müinma yaa eeipa wayuu eekai ayalajüin shiküin alijuna süpüla neküinjatüin sümaa süchuwala, makatka tü *mantequilla* münaka jo tü naata münaka.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Püla'ana a'ajaawushi

**Püla'ana** (alijunaiki: *plátano asado*)

Eküülü shiküin wayuu  

Tü pula'ana ajawashika jemetüsü main, ekunüsü sa'tto'u  asala'a  asijüshi .

Ajanüsü so'u shime'echi süki , jeemetüsü main shikiúnuin ja'iwa'a. 

Waima sükuaipa'a süla'akajaya  tü pula'anaka eesü sünain sula'akajushi sütuma wayuu , nikuin otta shiküin tü jie'e majayutka esü Shia nuküin wayuu pasirüwale'e ni'a müsia ayu'ileeni'a.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Karatse

**Karatsü:** Ekaja'a  tu Karatsü Shia süpüshi tü nüshenpala'a  Wayuu to'olo, akumajanüsü süka jitpai, nümülira chií paawa (pishii) müsia wunüliaa, tü shiaawaseka shia tü nunakaalu Wayuu jepiramüi müsiia nüchajan murulü chaya'a wopümüin, wuinpmüin ,palaamüin, uchimüi.
A'atunusu nutüma Wayuu to'loo supüla ayonnajaa  eere wanee mi'iraa miyo'u supaapüna wajira.
Watta'apa

**Watta'apa** (alijunaiki: *en la mañana*) Watta'apa shiya tuu kaika Antekaa suchika tuu jaalajeika oojoluu
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Atuushi

**Atüshii** (alijunaiki: *abuelo*) atüshii nia chi laülaakai süpüla tü apan'saajaka wane kasa, anatakai sukua'ipa kasa ekai alaatüin sumüin nupüshi ,eikalaakai naa nuikeyuukana sünain tü analutka .chií wayuu laülaakai nojotsu nuchekalü tü atkawaka..epünalee nia kajutushi amüinwaa..tü nutijakaa niiküin tü nuchonyuuko sünain otta naa nuikeyuukana .wayuu tütüshi main sünain ayatawaa nipijakanainjee shia tü apünajaka,arülejui küyamai Michi 

watta saalin nutijakaa apüleerü chií atüshikai. Chii atüshikai kajutushii atuma süka niain anaterüin wanee kasa mojusu sulia nüikeyu jee nüsipunu nashaja amat süpüla nalaulerüinain 

Chii atuushikei nia wanee wayuu kajutushi amüinwaa ,kajamüin wainmain kasa sumaiwajatuin nütijaaka'ou.

Chii kai'kaikei tutshi süma nukuaipa otta nunuiki  aküjalu sutuma tü alaulayukaluira chi kaikei nia chi atüshi  suluu tü mapakat wajira
 
Chi atuushikai ekirajushi nulüin süpüla yalayalain'jachin  nia müsia nütujaintüin nükuaipa wayuu toolo . 
 
Anasü main eere  wayuu alaü'la sakapünaa apüshii

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Ala'ala

**Ala'ala** (alijunaiki: *araguato*) chi ala'ala münakalü nia chi arawaatükei otta niain Ala'ala alinüikei satkaatü mürütkatü supushuwaale Poloo jarai suluu tü mapakattü Wenesueweera. 

Kepiashin sünain wattainnali sünainje poloo otta poloo jarai, akumalaashin Sou jieyü,toolüyu ,tepichi aluwatasü nütuma  chi Ala'ala  

Miyo'u nia chi aimajakei tü nupushikat akumujaanasü sukaipa sou süna nutakat sünain ishoin Shia otta nüpuna mütsia
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Püliikama'ana

**Püliikama'ana** (alijunaiki: *lugar de muchos burros*) sünlia tü mma eere sükajülee püliika.
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Yokolo

Yokolo alijunaiki (Sapo)

Eetashi, yokolo joyotüin pasanain nünain Samulü, otra nüpüshi chaya uuchot eere anaima'ain nütapaa sünain anashichoin yokolo. Chi alaülashikai Samulü nünajataain sünain nümüin namüin naa wanee Samutkanü kaüsütaaleeshain yokolo, anasain nütapa'aa.  Müshia'aya nia kaüsüshain, acheküshi weenakai Makuiramüin wasajiraiwa ishiruuna niperaiwa wekechi.

Nüüntataaka Samulü alaülashikai. Kuumpaare yokolo yaashi süpüla teenajain pia sünain wanee yonna mulo'in chaya'a Makuiramüin. 

Jülüütaka pia ta'ain kamalaain müin ishirunaka. Yokolo, talaatüshain, anale'e shia, kapüleesüchein tüü asaaka. Watta malüü asajünüshi yokolo, yapashain o'oto müshia nia nüraaloo'o Samulü, wattashi iipünamüin. Nüüntaiwaa asiinüshi, ayonnajüshi, natuma Samutkanü shiiroküin süwatse paa'a jawaisü. Nüchijiraiwa yokolo aainkusü na'in. Niawataka na'in sünain ekünüinchi niaa. 

Yokolo ajüütushi iipünaje, chaaikei kuumpaare nümataka Samulü awaraijalashi niasaya namataka nawanee kenataleshain. Sünain neerajuin nou yokolo, palaapatain sünain ipakalüirua.

Niirakapa yokolo sümüin nuuta. Kashüülashatashi analekaja kashüülai taya suulia shikajalüin Samulü nümataka yokolo. Shia maleeka nütapa'aa yokolo kashüülain otra nünuin Samulü
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Palousa

**Palousa** (alijunaiki: *tijera*) Tü paloüsa wane kachuwera piama sajapü  paa'wasü , ichesü, achonojia, anasü süpüla ayatawa süka, cho'üjaasüü süpüla achotoya külülü, karaloukta, walashi, kojuya kasa achotonaka süka.

Tü palousakat werajala sutuma alijuna sumaiwa , oyotonüsü jitpai sujununapa wanee süi , ottamusia sünain einaa süpana süi,müsia sünain tü asonuchikalü .

Mainma sakua’ipa  sünaa palousa , jee Mainma sünaa shiyotoyaa , sünain karalouta, weinshi shipialü wayuu eesü sümana wanee palousa , mainma sajapüin yaasa, ootaamüsia mainma sünaa tü sütakaa, eesü sünain iishoin, mutsia , wuitüin, maloukattain, jee waneeruayasa.

Palousa sükümalaa alijuna, sashein laülayuu nnojotsü süpüla sapain tü palousakalü tü tepichikalü shimiwaa , sheküsü einjatüin wanee wayuu mio’in namaa süpüla nnojolúin noyotoin najapü.
Aikeyuu

**Aikeyuu** (alijunaiki: *nietos*) oo'uliwo'u sunainjet  tüü oushu, ei, nayaa naa tepichikana., naa aikeyuwakana nayaa naa tepichikana sunaijejatka wane jiet ,  jee shi aupayuwa sunain ouliwowa, naa aupayuwakana naya na nuchoinkana na tolöwukana  , sunainjejatkat tu jietkat apushi. 

Aikeyuu natuma Wayuu, naya naa nachonñukana naa achonñu ( sunain jieruin jee tooloin) jee suchonñu tuu achoinnuko jee naa asipunukana.  

Piama neipapaa naa aikeyuu eeshi sunain suchonñu tooloyuu jee jiyeeyu, naa suchonñukana jiyeeyu naya naa apushi so'u neiruku,  ekat naa suchonñukana tooloyuu naya aikeyuu sunain wanejanuin neiruku.  
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi

Eeshi naa apushi ekat miou main naali nna naikeyuu namuin sulile naali nachonñu, aishantashi napula naa tepichikana no'ulile naa nashikana.  

Naa aikeyuukana naya naa no'uyajanaka naa noushikana jee natushikana, namashi sunain arulejaa, asuka, e'ina, olojo, o'unajawa, alakajawa, aja'ita wuin,  apunaja, mainma kasa nalutanakat anain natuma naa natushikana supula natujai janain sukai'pa ayatawa, sulijana mulian naya alaulapa nain.   

Eeshi naa aikeyuu ekat jimatuin nama naa natushikana    
 Los abuelos reciben a los nietos como un regalo de la vida. Suele decirse que con su llegada nace un amor único, especial e indescriptible. Es un vínculo que va más allá del legado de la sangre, porque une generaciones y es un paso hacia la trascendencia
Institución etnoeducativa rural Maracari

**Institución etnoeducativa rural Maracari** (Manaure) Tü ekirajüleeka Maracari chasü sulu'u tü mma Müsichi münaka, en el municipio de Manaure, pertenece al resguardo de la media y Alta Guajira, este ofrece sus servicios educativos a una población de la etnia wayuu que se desplazan desde sus diferentes rancherías a la sede principal o a las escuelas satelitales más cercanas. cuenta con mas de 1200 estudiantes, 13 autoridades y una gran poblacion que fortalece la institucion. la directora es la licenciada ana ofelia rosado gomez, cuenta con 3 coordinadores que ayudan a la institucion, un sabedor que ayuda el resolver los conflictos que se genera dentro de la institucion y con unos docente quer ayudan a construir y a desempeñar metas en cada uno de los estudiantes

la institucion etnoeducativa maracary alcanzo su aprobación en el año 2004, según decreto 116 de la Secretaria de educación del Departamento de la Guajira, para el año 2017, se nombraron en propiedad a todos los docentes wayuu, a través del decreto N° 196 de 2004, por medio del cual la institucion fortaleció su personal docente favoreciéndose con cuatro docentes en la sede principal y tres en aulas satélites, iniciando labores académicos a mediados del años lectivo2004 y el resto de los profesores laboran por contrato de trabajo con la Diócesis de Riohacha.
Akotchajülee sünülia:Ekirajaapülee
Irolu

Tü Pütchi irotsü , Shia tü wamaka sumüin tü wüita'yülikat kasa, tü pünajuika ,müin Sain tü pitshushi , otta sümuin tü sikikat ,
Serulaalü

**Serulaalü** (alijunaiki: *celular*) shia tu kachuwera tü sümanaka moulia wayüü süpüshuashata ka jamuin arrutkesu supüshi tu wayukalirruwa  jat'tai watain, eikajülü Pütchi, anasü süpula apirria tu apüshaka . Achajaya tarreya sütuma tü tepichi , majayunü , jimali na ekirajakana.

Anasü süpüla tü yotirrawaka, eiyataka tu wakuwaipaka.
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Yootoo

**Yootoo** (alijunaiki: *hablar*) shia tü yootirawakalü süchüküa wanne Kasa otta süpüla ewetürüin pütchi sünain yootoo.
tü yootoka Shia Ana'ajia'aka tü wakuaipa sünain kojutaa. Yootushi watuushi, woushi, walaaülayu'u otta wei wama'a süpüla lo'otüjatüin tü wakuaipaka sünainje teepichin wayaa sünamüin muloüyuu wayaa. Kajamüin nayaa'in naa anatüin pütchi wapüleerua. Yootunüinjanü ama'a waya süpüla kojutüinjatüin watuma sükuaipa Wayuu  otta musüjaa we'eraajüintüin wakuaipaajatükalü, müsüjaa kojutüinjatüin watuma mmapaa'ajunakalü.

Tü  yootooka shi'a tü aapajaaka pütchi sükalu'u  Ka'i, müinjatüka wanee wayüü tü pütchikaa aatümaa, atijakalü akumajaa, anaataa, achiawaa, aa'inmajaa, shia anaka atuma wayüü tü yootookaa anoujunakaa anain, oonoonokaa amaa. Tü yootoo jachuntiajatükaa sulu'u wanaawaa aa'in shiaja'a wayüü, anii jia Ka'inshii, atijashii jia, maima kasa natüjinjakaa apüleerua aneerü mapa'aya natümaa wayüü   wayüü waya'a müinjanaa jaya waneepia eepünalee jia waraitüin.  Naa jieyuuiruawakana naya na' shikiishijana sukua'ipa wayüü, mülo'uinjanaka atuma süpüshi wayüü, anaataainjatü sukua'ipa wayüü janainjee, kakataawainjatü je'iruku joolu'u  nu'upala Ka'i  ananajataakai joo'u ütamüinreeja'a sukua'ipajatüin wayüü. 

Eepünaale warai'tüi wanee wayuu yootushi, nüküja achikülü tüü nirakalü eje müsia tüü naapakalü; shiyorolo wayuu, sukuai'paka'a wayuu eekai nüntiraa amaa. Chou'jaasü tüü yootirawaakalü, eraajirawaakalü, kamaneewaakalü aapüsü Kottirawaa, antitsü atüjawaa sou wanee akuai'paa.
Akotchajülee sünülia:Yooto wayuunaiki
Talirai

**Talirai** (alijunaiki: *violin wayuu*) Tü taliraikalü nia chi oulukutka shirain jayeechi akümüjunüsü süka uraichi jouchon otta süwaala ama anachonsü Main joluu süpüla tu jayeechikat
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Escuela Técnica De Artes Presbítero Francisco Babbini

**Escuela Técnica De Artes Presbítero Francisco Babbini**
Sünülia tü ekirajuleeka mioüsükat waleet shiyamaje tü shipiakat waaria woliwariaana Wenesueela chaya juamana wajiirü.

Akümüjunüsü sütpüna tü jüyakat 1958 süma sünülia tü e'kirajulee waleet nütüma chi ashiwakei  kapuchina sashin alijüna otta tü eiwa Laawura Montoya Shia jo tü poloo piama sulü tü kashikat mayou sulü tu juyakat 2013
Akotchajülee sünülia:Ekirajaapülee
Paa'inwaa

**Paa'inwaa** (alijunaiki: *solidaridad*) shia tü anawakat otta tü kootirawakat sünain tü wachekakat ,tü pütchikat, tü wakuaipakat ,alewaa,soü kaikat süpüshüale wayakana paa'inwashi süpüla wanoutuin wakuaipa sünain ayatawa,,,,Naa eikushikana sülü tü ekirajiakat  paainwaainjana sünain tü nayatainkat.

Che'esü Kojutüinjatüin watumaa tü püchiikaa süpüla pai'nwaajatüin wayaa sünain kasaaka supüshuwaa.

Ekiraajüneshii na'a tepichikanaa joüiwaa süpulaa Kojutüinjatüin natümaa tü waküaipaka sünain wayüü waya'a. Süpülaa eeijatüin tü paa'iwaaka waneepia Kojutüinjatü watumaa tu jutkattaka. 
Akotchajülee sünülia:Ja'anasia wakuwa'ipa
Paruluwa

**Paruluwaa** (alijunaiki: *pichigüey, Melocactus curvispinus*) nia chi wunu'ukai ko'oyookai. Sunainjesü tü pütchikat Ruulu'u otta Ruulu'atta Karuurulaa: süchotonüpa ajuitüsü suwaa paru'lua nia chi nuchonkei chi yosukei jouchon kooyoshi wuatta saalia nürulua otta esü kasias nünain wattasali wajiirü sulüü tü uchikat
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Alijuna

**Alijuna** (alijunaiki: *no indígena*) chi alijunakai otta alijuna waneeya sumuin tü nakuaipaka musia tü nanüikipalaka nnojotsu ni'raajüin sukuwa'ipaka wayuu sumaiwa moulu yaa kanoulainapa, nayaa mainma sünain mulousenuin, sünain wuitüin no'u, sünain kasüin sümaa mutsiyain nata otta isasü nüchiki tü pütchikat merajuinsalii sukua wayuu sünain yonna.

Na alijunakana eeshi sünain kamalain namüin sukua'ipa wayuu müsia no'ulaküin tü wayuunaikikalü.  

Moulu yaa mainma main nakuaipa tü suulakakat tepiichi moulu, muinñaka sain tü nasheinkat, nayotnain musia nashaitajaayapala. Sünainje tü muloujeesü main nayatain na ekirajüliikana yayaa wajiira suulia motuin nain tü akuaipaakalü.   

Na alijunakana kamalainsü namuin tü sukuaipaka wayuu, nalüjain wattamüin tü akuaipaaka. Naatüin tü süsheinkat wayuu jier maaka tü wayuusheinkalü. Kamalainsü namuin tü kanasüka sumaa tü asonuushikalü. Musia tü wakuaipakat kamalainsü namuin.       

## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü alijunairua
Ashoujaa

**Ashouja**

Shia joluu wajüitirüin tü joutaikat  suluuje wasosot sünainmüin weimata , sichükeje sünain weichi . Ayuleewakat sünainjesü jouchon shiyarulakat  weichi sutuma .

Ashoujakat wattasali ayulee sünain shünüi otta müjule wamuin tü joutaikat ,sirümakat. 

**Estornudar o estornudo.** 

Un estornudo es un acto reflejo convulsivo de expulsión de aire desde los pulmones a través de la boca, fundamentalmente, y finalmente, por la nariz. Por lo común es provocado por partículas extrañas que provocan la irritación de la mucosa nasal. El estornudo puede diseminar enfermedades mediante el lanzamiento de vectores en el aire (a menos que sea causado por alguna alergia, las cuales no son contagiosas).
Arüjentiina

**Arüjentiina**

Shia tü maapakat sulü Amériika Arüjentina eitanusü sünain tü juyakat 1994 sutuma piama shiki apunüin ounmainwa otta tü anayawatse joutai (Buenos Aires )sumakat alijüna shikipujet tu maapakat .

Apunüin sütchin tü maapakat .

Esü tü metcosur sumakat alijuna  soü tü juyakat 1991 akumujunusü sutuma alijuna .

Latinoamerikana otta kariwe süpüla tü juyakat 2020 ,esü 0,845 shajia  wayuukalirua sulüü  tü sukuaipakat  ( Desarrollo humano)sumakat alijuna 

Arüjentina Shia tü ma'a mioüsükat sunain tu achajaka otta ekiraja sutuma alijuna.
Akotchajülee sünülia:Ameerika
Kootole'era

**Kootole'era** (alijunaiki: *gallo*) Chii koto'lera nia chií toloo muloushikai sümaa nulüwatain saakaje tü kalinakalirüwa .

Nükemerain iishosu, keiruküsu, nüna'a  maikitaat o'tta saratta, niichi jouchon, kaüsüshi, karchinsü tü nüsa'aka, kasipütseshi.

Najapüin chi koto'lera japunain sülia tüwane kalinaka, eküshi maiki.

Epijunüshi sutüma wayuu ka jamüin anashi süpüla eküna. 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Paa'a

**Paa'a** (alijunaiki: *vaca*) tü paa'aka wanee mürülü , ekusü wuitoüli,alama , maiki, pienchii süsaa , mulou süma jawatüin Shia , kasisü , piama su'uwa, waima tü sünaka .

Tü paa'aka maaka shikalemain kachirashatasü, süma keiruküin shia.

Tü sulechinka aikünüsü sümayale tü shiruku.

waima tu kasa akumajünaka süka tü sütaka, wanketasü sajalümainsü pülikü, akümajünüsu kaasha süka, sütapalasü wayuu asirü, sütuma tü alijunakalirua tü sütaka paa'a koreyasü, zapatasü, katterasü, sheinsü.

Tü paa'aka shikiirasü wayuu, süjutuinsü jieyuu.

Süküjüla tü alaülayuu , sümaiwa tü paa'aka sawaiin ajuitusü shirokeje palaa, ekajasü sotpaa alama , napülajaka , shichiki, malejüinrekanaya sa'aka palaka. 

Moulia tü paa'aka süwashiruinsü tu wayuu.

## Soo'omüin sukuwa'ipa paa'aka
Tü pa'a wanee mürulü pienchi süsaa miou suuwa suma so'u, kausüsü, jawatusu,koisü,keimatusü,keichisu ekusü alamaa,asusü wuin.Tü pa'a aliichajunusü ainjunusü keesü süka,kuaja,kojosü,yajaushi.Tü pa'a shia tü saanasiankaa wayuu kaa jayouluin shia süpüla maima kasa  muinkaa süjütü wayuu jee shikira wayuu o'utuin ekai chiira kamana paa wayuu washiirü Maima pa'a süpapuna mmaka.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Apana

**Apana: alijunaiki(Hígado)**

Piama sukuaipa tü pütchikat apana esü apana sünain aipia otta apana sünain wayuu.

apana: Nia chi anajakai tü kasakat süpüshuwalee wekuinkat anatusü sukuaipa tu washakat otta sükalijuin walee süpüla pansainjatüin tü wapanaka sünainsu wayuu otta sünain mürrtkat.

Tű wapanakat supuchojeesu tu wawatsekat .sumaa yuletmashi suma ishottale nia waima niatai supula anainjantu walerrupuna.

Tu niatainkat Shia tu numonjuin tu yarutsukat.
Aa'irü

**Aa'irü** (alijunaiki: *tía*) shia joolu'u wachuntapa sünülia nüwala washi, süwala wei.

Aa'irukat ainjatü wapula  müinka sain wei.

Tü Aa'irükalü choüjasü sümüin wayuu süpushua , namüin naa tepichikana , jimotnü, majayutnü jee jimaalii.

Sünain tü waküaipakaa tü nushünüka - nüwaala chi washiikei wairü, aa'irü jee müsüjaa tü süwalaa tü weikaa , eei'yü jee we'ein.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Kaliina

**Kaliina** (alijunaiki: *gallina*) wane wuchi michipa'asü , piama sütüna koisü , nojotsu awatüin, maalüsu wanepia, anasü süpüla eküna, tü shirrukuka süma sushukü.

Waima sukuaipa tü kalinakalirüwa:

Esü tü kaliina einajütka kalinashukuta  süma kasuutolu, iishotolo , monñolutaka, süma tü mutsiiatalu e müsia tü kaliina ko'onaka.

Mayoujasat wane kaliina kulekaleshia otta süma kashukeleshia akakajusü, tü nashüküka neìtain waneshi süpüla kaii. Anacheinsü süna' tu kalinashukutaka sünaije wane kasuutolu sünaimüin wane mmatalü, paai.

Wane kaliina alaülapashia , müloüyusu süpatou süma kaleiin shia.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ja'yamulerü

**Ja'yamulerü** (alijunaiki: *mosca*) tü jayamulerü akumajasü sünaije yarutsu, jouchon suma mutsiiatalüin, lülüsü tü noüko, nütüna arülasü , kasa'auleshi süma kapatoulein, nüchüpalüin tü niküinka tü nimataka , müsuka Sain wane tuwachon.

Joutsu tü jayamulerü eree kasa yarutsu.

Waima sukuaipa tü jayamulerüka , esü süma ja'apüyuin Shia otta süma joucheñuin Shia .

Naa japuyukana : Eshi süpüla katüin noü piamma o apünüin semana,maaka keküinremain Naya kato'oushi sünain wane kashi.

Na jouchenkana :Esü süpüla katüin nou wanee kai.

Tü jayamüleruka eesu süpüla shiitain sushukü sa'ala shiarüla  wasura , süchaa paa'a , annerü süma süchaa pülikü.

Eküsu yarutsu, jawaisü, esü süpüla ayuulin wayuu sütüma'a ma'aka su'utüle sa'aka shikuin.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Süsha kaa'ula

**Süsha kaa'ula** (alijunaiki: *sangre de chivo*) nüja'anapa chií kaa'ula nutüma wayuu ,tü palajatka oyotuin Shia tü nüsha'aka , eitanüsu wane itta süpüla , süchiki alakatunusü süpula jañuin , oyotunüsu yolu seitta otta süma palitchon ichii sejemetaji.

Tü süsha kaa'ula wane neküin naa wayuukana, jemetsü Main , ekünusü süma arrepa , pülaana.

Ekuluka tü nojotsu shikuin jimo'olü, mojusu sümuin kaa jamuin nojolüin Shia majayuluinruin.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Educación Ambiental

**Eki'rajawa süpüla wane mma anain:** tü Educación ambiental sümaka tü alijunakalirua achajasü wane analüt sümüin tü mmapaakat je sümüin süpüshuashata wayuu, alin'jatuin napüla tü noumainpaaka, süpüla anainjatüin Shia mapeena, nayauteruinjatuin tünainka sünain tü kasa' sapaka tü wei'ka mamá wamuin, müinka Sain tü wuinka, tü korrientaka, watüjainjatüin saü süma tü aajaka wasura mojuin Shia sümuin tü jouttaika.

Anasaain tü eiyataka sukuwaipa jamukoipalüin supüla wainmajüin tü mmakat, kot'tiesü tü ekirajawaka , palajanaale sünainje tü tepichikana, majayunnu, jima'li je laulayu.

Natijaiwa sou naa tepichikana süma cheijain ma'in ,tü aimajaka tü woumainka. Supüla watts Kai neruinjatüin Shia anachoin naa wachukumuinkana.

Chekü palajanain naa laülayukana napüleerua na tepichikat  , süpüla jalüjuin jamuin Naín naimajuin tü mmaapaakat otta süma tü eka sulü.

Tü kei'reka Sain tü eki'rajawa süpüla wainmajüin  mmaakat , shirajunuintuin , tü kasa' mojuska sümuin tü mmaakat , tü sule'echeka jamalu'uluin Shia, süpüla shiatanüin anain.

Moulia tü mmaakat kale'echesü,  tü sukuwaipainjatukat mojushateru ,maaka nojolüin watoolojoin.

Soy Kai tü ekirajawaka süpüla wainmajüin mmaakat eitanüsu müin Sain wane  shipinase anasü ma'in , sümüin tü mmaakat süpüla sut'chinjirain süma tü kasachiki alataka mmapaa.

Supüla einjatüin wayuu supüshuwa sünain tü aimajakat mmapaa ,jalüjuin jatüin  nain wane anaa sümuin , nayauteruinjatuin nain sünain tü mojulut  nainrakat chi wayukei sümuin, sünaije tü ayatawa eka moulia je kojutüiwa tü mmakat namuin.

Kotirale naa wayukalirruwa sünain aimaja tü mmapaaka eiyalajeru tü nayatainka, anatajeru tü woumainka.

süpüla anain jatüin tü mmakat ka jamuin tü atüjasükaliruwa , nekirajüin tü wayuukana sünain natüjaüin tüin naimajüin tü namanaka, süpaa tü mmakat.

Tu ekirajawaka süpüla wainmajüin jatüin tü mmakat , anasü ma'in , süpüla wainmajüin tü wunülia, tü mürülü , wüchii je tü ekaa sou tü mmakat, süpüla tü wayüü antet'ka mmapena.
Lapü so'u meemetshi

**Lapü so'u meemetshi** (alijunaiki: *Un sueño sobre llovizna*) 
Meemetshi shia tü majayüt anachonkalü ma'in Ulerii, mainma naa jima'aliiruwaa müliakana shi'iree yaaje yaa Uleriijee, weinshi aliuuka, naa jima'aliikanairua e'irajüshii jayeechi sümüin. Anutaaka joolu'u tü jacheechi neinrankat sümüin:

Meemetshi  jierü anasüchon, mutsiiaka awalashi, pi'ireeshi taya majayütchon, tacheküin ma'in pu'walashi. 

Meemetshi saapajüin tu jayeechikat natuma naa jima'aliikana, kamalainsü sümüin. 
Joolu'u tü neirankalü naa militar. 
tü majayütnü kepiakanü sutompuna shepeshiaka kanaisüma'in naa'in sutuma  jo'o kamalain shia namüin naa jima'aliiyuukana. nachumaja oo'ulu.
malataasün musu'ujo juya'a wanee majayüt kepiasü sutounpuna shejepushi kanularain mojulashin sumuin.jolo'o .
shimuin tasu'u maria pulata'a a'ainru.ü. 
asirajüshii napushuwa süka Meemetshi, eetaka'a wanee ka'i tü laülakat piaachi kataliina sülapüjaaka süma Meemetshi shirüin sümüliala, ajutusu suwala, ayuishatasü ma'in, -pükaliija, sümünaka sutuma süseyu, müliajan, püwata, kaküa, jalian sümünaka pükachera wanee süpüna tu'uma sunutpuna. sutiraka tu'u alaulaka  katarina. muliakatsain tu'u majayut teikajajet talapuin watachon  sumata'aka.
sutuma'a sumaka e'emuiin shipia tu'u shiika sünain akuja sulapuin. antusü piáa machon sumaaka shii memetshi 
jamaya maachon katarina kasachiki 
esu kasachiki tachon jálasu tu'u majayut terui'in sumulian.
jamusu pía ayuikamain pía mojusu main pupuna aurutsu'u main pía ayuikamain pía. 
mojusu main tain sutuma'a ayuluin main tu'u tachon maachon katarina sumaka tu'u shiika memetshi 
aneru'u tu'u majayüt nojonsu mojuntuin pain. memetshi atalatalasu'u sain sutuma'a sunuiki alaula piache, anu'u talujuin wanee supüna tu'uma pirijana punainjatuu wanepia sulia tuü wayuuirua mojulasukalu anusajo pía aneru'u , ejechi wanee toolo jimay kamalainjeru pia numuin.wayuu anashii.
ayalajusu majayutka sukojoko sunain alaulaka katarina. anasuu memetshi  outusu aneru'u shikira sawalain.
esuu yonna ekawa souú majayut talatasu'u main shiika.
alatusu kaii anatachatusu miousu suwala suchukua. etaka wanee katachon sunaka sotpuna palaaka shiraka wanee jimay amajuchi anachimuin nusakaa shia. 
alajutakai piaa yaá majayutchon tachekuin pia.piri'iriashi taya majayutchon. kasaleshi tayaa maa,memetshi sumaka nümüin tashekuin pia jima'aichon kachonjesu taya púmaa.ainchonjeechi pía tapúla maimaijatü wachonyu.
ma'akaja'raisü.shi jima'ai sumayaa memetshi alejushin suluje palaaka shipialumuin memetshi uleriimuin oupta chi jimaikai nishaka'a Sumaa shiika oulaka'a . Sulalamiuu jatapajaa tepishikaluiruaa antunjinuu sunaiin achuntaa.
Makaa shia antushin nupushi chii jimaikei alejandro suchuntunakaa polosoo supuu tumaa,jaraimuin shiki pa'a novillo wanee coral aneruu oulakaa wanee polosu mula.
Atalatalu'u kashika esuu asushika ekulu souú achuntakalu. Asakajanushin naa majayunukanu mojulapukuna sumuin .shia shukua meemetshi tuu makaa yaa .wayuu ulerijewaa suchon wayuu ja'yaliyuu.  

Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Atükaa pootshi

**Atükaa pootshi** (alijunaiki: *amasar barro*) wane shi'yataain wayuu jieyuu otta tooloyuu sümaa tepichi. Achajaanünüsü pootahi eekai anai süpüla atükünaa Aka, atükünüsü miichi otta wayuunkeera süka tü pootshi aneukuushikat.

Tü atükaakat pootshi anasmain supansainjatuin supüla anainjatuin shia achajanuinjattü potchi ekei anain supüla nojoluin sottüinjatuin sutuma kai shitanapat ,supüla josointuin shia supüla kai.

Tü potchikat sukumajanapa supüla shaitijia tepichi jimotnu akumujusu wayuunkeera otta Michi supüla shaitajain esu sukumajayain shiaku murut .

Sutuma alaulayu sukujula tü potchikat anainjatuin supüla pansainjatuin tü shiayatain tü jimotkat.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Majayütsü mashiaa

**Majayütsü Mashia **(alijunaiki: *se desarrollo Mashia*) sulu'u tü mmakat Ulerii yayaa wajira kepiasü wanee jintutchon künüliasü Mashia, kepiasü namaa supushiirüa. Sa'atoujee shipia eesü wanee laa miou anasüma'in, eesü mainma aipio'ulia sotpuna.

Mashia asheintajaasü weinshi sotpuna tü laakat akuyamajasü wayunkeera. Wanee ka'i su'unaka'a sotpa'amüin tü laakat, süitkalaaka'a sünain asheintajawa, ma'aka süshiitakai aa'in sümüin, jamüsü  taya, sümaka sünain shirüin ashaa sünain süitcheechon.

Maamachon ,maamachon suwaataka'a sutuma sankuin saa'in, suwataaka shiika eemüin Mashia shiraka'a süitchechon suchonchonkat sünain shialajüin, jamüsü taya maamachon ,saapaaka'a shia tü shiikat suko'ojooko sünain, majayütsü pía tachonchon.

Acheküsü waapirüin pouushi Kiotit napaya püitnü'ü süpüla naserajain pía. Süpüla anainjatüin pütapa'a aikalerüin jatüin paa'in.
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Asema

**Asema** (alijunaiki: *leña*) tü wunu'u jutkaluirua ashot'tünüsü süpüla asemain jatüin Shia . Tü toolayuu süma jieyuu Naya ainraka ayatawaka tü, na tepichikana , Eshi sünain Tü alemuchajaka asema. sünain tü achajawaka tü siki'kat cheijasü sülüjünuin polü, chajarruta, supüla süwajünüin tü wunülika , tü anaka süpüla asemain.

Tü asemaka  anekanüsü , nojotsü ashottunuin ekeie'ene siiki, kamalainka ma'in sümüin tü wayükalirüwa Shia tü aiipiaka ka jamuin kemechisü, anasü tü sümechika süpüla aajaya arreepa.

Wainma tü wunülia tü sünekalaka tu wayuukana süpüla süsemain.

Pirrajapain: 

Asema. Tü wayukaleirua kasemasü sünaije surulaa jee süsa'a kasapanai müsia tüü juunaa, cocoutaa, karuwon 

kasemashi chi wayuukai nünajapa chuwatüsü sünain  wane kashi.

Kasemasü atuma tü murukalairua süpüla tü meikai Juyapü
Wa'aa

**Wa'aa** (alijunaiki: *alimento wayuu*) sünülia wane eküülü jemetüsü ma'i. Aainjünüsü tü eküütkat süka maiki ayüüjaushi süka ipa otta müsia moliina cachueera. Otta wane sukuippa aainjünüsü süka ai jolo otta müsia seepü. Shia ne'e eeKüülu  ekünapü'üka sütüma wayuu paalainka nojotsü eewaajüin tü rookot tü pireewakat sümaiwa.

Sukuaipa ainjie:

1 Wachuwajain si'ikikat palajana.

2 wa'alakatüin si'iwaraika wa'ayotuin wuinka e'ejitünale'sia maikikalü.

3 Ayonojunüsü a'sa'alaka ejitünüsü sa'aka  eitanüsü seepüka sa'aka sümaa ichi.

4 Ojurulajünüsü süpüla kojoinjatüin shia.

5 Shia'asa süchikeje achakartitnüsü.

6 Ejitnüsü sulu'uluu iitaka süpüla ekünaa
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Waanama'a

**Waanama'a** (alijunaiki: *?*) Waanama'a wane eküülü shiküin wayuu jemetsü ma'i, süchon wane attiee kanüliasü waana münüin, eesü süpüla yajaaushin shia otta eesü süpüla uujolüin ketaapa shia waanama'a münüsüsü sütüma wayuu.
Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Taapüla

**Taapula** (alijunaiki: *Madera*) tü taapülaka sünainjejatü matakaliruwa , achotonüsü ka jamüin cheijain Shia nümüin chí wayukei (hombre ) tü taapüla kakaliai'irü niata aaka chi wayukei süpüla nukümajüin waima kasai'irua, süpula akumajian michii , wanketa, tü taapülaka ichesü , anasü süpüla suwanajanüin , tü alijunakalirua keiresü Sain ,  süpüla nayatayain shia sükümijian jatüin , einase ( shinase alijuna: muebles ), sünajaya kulut ( Armarios ), kaama ( camas ), kalera ( escaleras).
José Ángel Fernández

**José  Ángel  Fernández Silva** wayuu wuliana .jemeishi palawai'pou,wajiiru ,enero'ulu 23 juya  1961 . Wulerijewaa nii Numaa nushii .ku'yamai puesiiairua.niulu'uin sociolokoo jee magister junain antropología sulu'u universidad del Zulia .ekirajushi nia junain wayuunaiki julu'u  upelkaa .mma'upunaa a'yatashi junain jushajia wayuunaiki .

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Jackeline Romero Epieyuu

**Jackeline Romero Epieyuu** (Jemeisü cha'aya sulu'u tü mmakalü Kashushimana, 24 nükalia kashikai akoosto'u so'u tü juyakalü 1976 - Barranquilla, anaajaasü 26 nükalia kashikai peureero so'u tü  juyakakalü 2024) Shia wanee jiet yala'ayatsü, anamia ma'i, kojutusu wayuu sutuma saa'u wakua'ipa 
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Achon'irü

Hijos de mis hermanos por una mujer

Achon'irü shiia tü süchon tü aawalakalü nüchon chii aawala toolo.
Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Na'a achon'irü nüchon naa awalaakanu tolooyukana.
Asiipü

Hijos de hermanos y hermanas.

Asiipüü naya süchonyuwawalayuu jieyuu otta süchonnii wawalayuu sünain'jee wei, nachon tooloyuu wachonyuu. nnojoishii asiipüüin. Chii tasiipü mmakai, nia chii wayuu toolokai..   

Chii tü asipükei nia chii süchoin tü awalaka jietka ,matashi chi nuchon wanee awala tolokai achonwa nayaa ,ayatechii aijanuin apülaa nayaa napushuwale süchonyuu awalayuwa.    

Sükaje Suküaipa wouchinu cheijasü main süchonyuu wawalayü ayatüin jatuin sumaimajanuin wayaa nayaa janüin wachukumuinkana sünainjee naa weikanuinuwaa,nayaa joluu naa eiyatainjakana tü weirukalü.outa sükajet tüu washakànaa assipüü ekirájüshii sünaije tepichichein nayaa süpülaa kojütüin nalaulayüu natümaa süpulaa kaikaa süpushüwalemain , naa asiipüka atijüshi aimajaa noüshii aapüshii shiimüiska sükàjêt janüin apütainjatüin naapüla tü naatijalaka sümaiwajaka shei jasümain sütüjunuin  
Shii asiipukai nuchon wawala aishi wapula muinkaa wachon   
Naa asipunuü nayaa nachonyuu naa awalakaa tain jierru o tooloyuu. Achoinraa aishin wapula mushinka wachon

Shi asipakei  aisu noushi natushi napula

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
A'üi

Padre del marido de una mujer

Chii a'üikei nia chii wayuu toolo nüshii sümajachi wanee jiet.

Ta'aüi sümaataalaka tü jietka nümajatüka chii a'achoinkei

Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi

Niaa joo wayuu toloo müsia Na'in chii washikeii, aisü nupülaa nüikeyu kamaneshi, Anamia, wayuu alaula erajüshii kasaa niawatüin tüü nukuaipaka.
Aapiee

**Aapiee** (alijunaiki: Aviso o avisar ante alguna anomalía) je apirria, waima sukuaipa; esü tü aapie antakat sütüma putchipü, ee  müsia tü aapie süntirakat lapü. 

Tü aapie süntirakat wayuu , Shia maaka , sünajale süpüshi  , erre asirü ,maaka sulatüle wane kasachiki, maaka kainjalai wapüshi, apitnüsü süpüshi tü wayukalirruwa apüsheka.

Müsia tü aapie sünaijeka lapü , eiyalasü sünain walapüin shi'iatüin tü alatüinjatukat wamuin sou wane Kai, sapiruin waya tü wapüshi tü anajakat chakat moulia jepirra.
A'ajünaa

**A'ajünaa** (alijunaiki: *Quemar*) Tü a'ajünaaka waima sukuaipa, esü tü anajakat wasura , Karruwon, koücha', süsema outüs; pirrajapa jamalu'uluin shiai'rua:

* Ajá wasura : Shia sukotchiranapa tü wasüraka, waimapa shia aajünusü.
* Ajá Karruwon: ayatawaka tü kakaliai'irü natuma naa wayuukana, Shia eres suchotonuin tü aiipiaka süma irroluin, apon'nussu supülajanain jatka , ajoitünüsü kamüsain müsia Shia , süchiki saajünüin oulanüsü jaarai Kai, süchiki akotchajünüsü sülü toleka , anasü süpüla saajayain arrepa.
* Ajá koücha': esü saajünuin tü kouchakat süma alijuna süma wayü , Maka joutshatai Shia .
* Süsema outüs: as'shottünüsü wane wunülia ekei laktain epejanüsü sümuin wayü anajain sülü tü amüyuu, süsemainjatü , süpüla süntuin emmüin keirein Sain chayaa jepirra, kounianjatuin Shia pansain.                                                                            Tu aajaka kasa' ayuisü tü mmapaakat sütüma.
*
*
Shunui

**Shunui** (alijunaiki: *gripe*) Shia tü ayule epijakat süleru wayuu, apü'kain sütüma Shia tü ei'chi, amürralu, süs'sosü , süpüshüwa süsanalikat Sain wayuu {sistema respiratorio }, e'enajünüasü Main tü sünüliakat süma shunuin Shia , wane wayuu sünainle ayuleka tü mayoujasat , ewenasü sülüpüna shiichi, aisü sümüralü, issasü süssanalin Sain , tuttushi, katchinsü oushuwa nunain, aijüsü sütapaa , wattusü ekii, onojo wanepia, onojo jososu, mmapüsa.

Wayuu ekei shunuin Cheka shiiyajirain süpüla anainjatüin Shia , assuinjatu wuin, aimajirrainjatu, Ka jamuin essü süpüla shialerajeruin wane ayule sünainje , ekei kain ayülekat tü aimajirainjatü süli jemiai, nojotsü oojuin jawon.
Obesidad

alanawa aüüsa, ayule maaka sülanale aüsa sünain wayuu, sukotchirale tü aüsakat  süleru esü süpüla ayuulin shii.

¿ Jamüsü shiipijaka ayülekat tü süleru wayuu ?

* Nojotsü ainrain kasa' , nojotsü awatain , nojotsü akoijüin , awatawa süma akoija jeijasü sümüin tü wei'ruku Otta süma waleru.
* Eküsu ekülü jurichi wanepia.
* Nojotsü atunküin pansain.
* Jalujüsü Sain waima kasa, mojukaa atüma sain.
* Esü süpüshi ekei Alana aüsü.                                Tu wayuu ekei Alana aüsü , esü süpüla süshakajai tü sainkat. Supüla nojolüin sülanain saüsü wane wayuu , che'kü sainmajirain , assuinjatu jarai waaso wuin süpüla kaika, nojotsü asüinjatuin warapa je asüin asüshi ekee ka'akain süükara, sülaküinjatu tü awatawakat, akoyojoka, jattairü tepichin o'tta laulaain Shia.
*
*
*
Akaniaajaa

**Akaniaajaa** (alijunaiki: *Escaneo*) Este termino se genera dentro de la población wayuu a través de la integración de las TICS que sin duda alguna ha sido una de las herramientas que ultimadamente ha utilizado los pueblos y comunidades indígenas.

El escaneo en la actualidad se ha convertido en una necesidad, para las personas día a día, desde escanear un código QR ( QR: Quick response, que se traducen al español : respuesta rápida ), para compartir conección de Internet, como escanear un documento para poder enviarlo a través de un correo electrónico, de pronto para recibir algún beneficio monetario o para compartir información, por lo general los escaneos se realizan, con un teléfono inteligente o tablet, quien realiza el trabajo de capturar la imagen del QR .

El escaneo o akaaneajaa es un término muy conocido dentro de la sociedad wayuu, tanto así que ya pertenece y es un término nuevo dentro del idioma wayunaiki.
Akotchajülee sünülia:Kachuweerakalüirua
Imeeirü

shiawase ( Alijunaiki: correo electrónico ) alanirüt pütchi süma süshajüshin sülümüin waneeya shiawase.

Süpüla wane wayuu sülüwatain sünüiki ashajüshi sülümuin waneeya shiawase , müin yaaka sülüwatain pütchi ajuupajüsü Shia putchia. che'ijasü wane komputatoora o'tta süma wane internet aka jamuin, Shia shiaataka aka. Shiawase wane wayuu wanawainjatü süma sünülia , anasü süpüla yotirrawa süka. 

Moülia tü shiawase che'ijasü mai , achuntünüsü mmakaa püchajale ayatawa, mmaka püshajirale sülü tü ekirajülekat shia'aleya achuntanüka palajanale.
Süpütaka tü juyapouko

**( wayuunaiki : süpütaka tü juyapouko )** tü Efecto invernadero sümakat tü alijunakalirua , Shia tü walatshi atükakat sütüpüna tü mmakat, sütüma tü ka'asü sünaijeka tü süpütakat tü jüyapoüko.

Tü ka'asü ata'ülakat tü walatshi müs'ka Sain wane aanala ekei akojoin tü  planetakat .

Tü  süpütapünakat tü jüyapouka , wane süleche' mma , epijaala müsü nee, anasü sümüin tü mmapaakat aka jamüin sütaülüin tü nütchin kaikei, chayaa ipünaje sünainje tü atmosferakat, anaa müsia tü mmakat.

Sümaiwa anasü sümüin tü planetakat süpüla einjatüin kata aaü saü, mapa' sümojujaka süküwaipa, keemashatain Aka jamuin moülia nojolüipa muinya Sain paala , matijajuipa süküwaipa tü mmapaakat, esü süpüla jairemai chi kaikei, esü aire main jemiai motsoo süma , süchiki aisü walatshi, emameja müsia tü jüyakat, sünainje müin Shia yayaa joüsü tü sule'echeka mma.
Kute'ena

**Kute'ena** (alijunaiki: *indio desnudo*) wane wunu'u wüitta atalü jouutsü chayaa una'apüin Mmakat mïyou ma'i tü su'uliakat, anasü tü kute'enakat süpüla sojoojüin wayuu ekei shiiwalüin majayuula, otta süpüla ayuuliin.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Sisira

**Sisira**, **Ishira** (alijunaiki: *maraca*) Nimiraa chii wayuukei.
Sukuaipa.
Akumajanúsú súka wanee súchon túú aliita, piama so'u wanee iipuna o'ulaka wanee molu'u, eitanusúú shipa ipachinú súlú
Sukumajia.

Achajanusu chií súchon aliita nojoluin wittin súmaa jakutuin nia eirúnusú piama so'u wanee iipuna o'ulaka wanee molu'u, ayunuusú túú shosholonka, eitanusúú süpüla ka'i süpüla josoinjatuin, alajanúsú, olojúnusú o'ulaka súlujee eetanúsú ipachinú süpüla sújúituin shiraa.   
apúlaa
Eeree wanee ayuinshi túú o'utsaka asisirajasú süpüla shenajuin na sheyukanuin süpüla nakuijuintain wanee putchi no'u chií ayushikain, o'ulaka eeinjatuin wanee kaasa.  
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Jo'uya wemi'ijaai kaa'ulayawaa

**Jo'uya wemi'ijaai kaa'ulayawaa** (alijunaiki: *vamos a jugar a las cabritas*)
Sülü tüü Mmaa paralüüka yaaya wajira'a, erüü tü palaaka suntünajira'ain süma'a jasaika kepiachin na'aa jayaliyukanü nayatain chi'aa tü apünajaa sümaya tü ekeja'aka.

Wane'e kay soü tü kashika apüriirü antusü tala'ata " jo'üya wemi'ijaai kaa'ulayawa" anterüü juya talaterüü Mmaa jo'uya sünain yanamakaa.

Esüü ayatawa jo'üya wakümajüin japain süpüla apünajaa, tü waüya: maiki,ai,kepeshüüna,kalapaasü,wüirü,meruuna,shamuuna.

Kekirarasu esüü ekawa'a wanaa suma'a puna'aka shiruuna,o'uujolu,tulujushi,poi. 

Atalala'asu kashika'a soü mainma kay,sunain ayonnajaa, eiraja'a,emijawa kaa'ulayawaa.

natuma na'a jimalirakanu'u suma'a tüü majayunnukalüü.

Esüü amurajirawa'a sunain tüü emi'ijawaa kaa'ulayawaaa.

Esüü eipirawaa,rina eipirasü nüma'a wuchojolo uliana piama kashi suchikii. Antushi putchipu'u supula anata'a sukua'aipa.anasu putchi'i soü. 

Anasuu main tu'u kaa'ulayawaa emijawaa,ayo'onaja'a,eiraja'a  oulaka asawa'a. 

Kamalainsü namüin na'a wayukanü  

Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Shiliwala

wane shiliwala Shia tü , joutkat Main chaya sirumatü, chimitachensü, etnüsü wattaje, anachonsü Main, chimitüsü süma watain salii , jaayasü aipawai, chií kaikei wane shiliwala  muloü Main , süma kawaralain nia , pejeshi sünain tü mmaka, niiyalapa wattachonsü, esü shiliwala ekei samatüin je süma jaishatain ,müin yaaka nain chií kaikei.
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Lucero (astronomía)

tü lucero nümaka chi alijunakei, nia chi shiliwala muloukei Main sa'aka tü waneiruwa, muloü süma kawaralain nia, sirumatü.

Eshi wane planeeta etnajünüshi süka pütchi lucero Ka jamuin niiyalapa mmapümuin , chayaa ipünaje malii je aiipaawai kachimirashi je kawaralashi, nia chi planeeta Venus münakai.
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Pooi

**Pooi** (alijunaiki: *plato típico del wayuu*) Tü pooi sümaaka wayuu laulayü wanne eekülü ekünajünüsü main ainjünüsü sükaa maikii sümaa keepeshüna wajireet. Palaajana alaakajünüsü tü maikiikalü poletpain main shia eiitanüsü keepeshünaka otsia seepü.seepüin pa a' otsia seepüin anerrü otta wiirü sükojojia shirakaa ejiitüüna akaalü iichi shemetajia.

## Sa'akakalü pooi
- wuin

- wiit

- pitchüsha

- sepüü

- ichii sulakajaya.

### Saainjia

1. Palajanaa tuu maikikalü aralajünüsü süpülaa sülakajünüiin süpüla anaijatüin eka'a shia.                                                                                     

2. Süchikejee alakatünüsü wuiin ejitünalesia maikikalü shiroku wuiinkalü eitanaleesia keepeshünakat sa'aka.

3. Mayaaka polotüiin shia eitanüsü seepükalü sa'aka süma'aleea ichii. 

4. Ojurulajunüsü süpülaa kojoiin shia. 

5 . eitanüsü shimuna sakaa süpülaa mamajaintuiin shia 

6. Süchikejee jañupa shia ashaka'atitnüsü.

7. Süchikejee ejitünüsü suluü iitakat süpülaa shikünajatuiin.

#

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Ju'letaa

**Ju'letaa** (alijunaiki: *acostado*) shia joluu sukua'ipa tü juletakat so'u wanee kasat otta süi Juleeta  sünain atunkaa.

Ayawatunusu sukua'ipa juletaa sünain weemerain

Tü Ju'letaa münaka shia weinsala'apa suluu wanee süi süpüla eemerawaa süchikü wanee a'yatawaa süchikü arüleejaa, alatiraa ka'i sünain alapajaa otta müsia o'unajawaa. Ju'lee müsia wanee majayüt Süttapa Shia sünain je'era ka'i  Paülü .

Wayuu nüchekalashaana wanee Ju'letaa suluu süi süchikijee niyatain otta müsia süchikijee numutsain.
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Planeta

Wane musüka Sain wola sirumatülü, leeyasü nü'utpüna chi kaikei , jaayasü sütüma nüwarrara.

Wane planeeta Shia wane kasa muloü Main , eree Shia , chasüirüwa ipüna , eree tü shiliwala .
Sistema Solar

Shia eree pachiruachein naa planeetakana , ereJo pasanain  chi kaikei. Leeyata müsia tü planeetakana sirumatülü naatou'puna chi kaikei.

Sajuin tüalijüna atijüsükalirua( Nasa ) naa ekirajakana süpüla natüjain saü süküwaipa chayaa sirumatü, ere leyain tü mma kaluka waya, akümajasü sünainje wane siruma sainjuin kasü, estta müssia wane putchiyasan müsü: eree chi kaikei süma tü planeetaka , akumajasü sünainje wane kasa müloü alatüsü naatoupüna chii kaikei, süjütaka süchiki wane korienta sainjüin kasü, wattalü nulia, sajaraitapünaka tü planetakalirua .

Sünain tü sistema solatka, Eshi chií kaikei, otta süma tü planetakalirua , leyatuin nüütpüna.

Chi kaikei nia chi shiliwala pasanainkei sünainje ere jutkatuin tü planetakalirua.

Nü'utpüna chi kaikei esü mekiisalü planeeta chaya sirumatülü.esü mekísàa tu leyataka chayaa sirumata planetaka sumaka alijunaka músia tura shiliwala tu wamaka
Sütchin nüwarala kaikei

**sütchin nüwarala kaikei,** esü wane panerairü süküyamajat alijüna, tüyale anasü süpüla sukotchiraya nütchin chi kaikei, süpüla sünijinuin tüjaisüka, süpüla einjatüin korienta michipa.

Akotchirawa tü nütchinia chi kaikei anasü ma'in, süpüla nojolüin kalechein tü mmakat, antasau tü akotchirawaka tü nüwrala chi kaikei, Ka jamuin amotsojüsü tü ayatawaka süka tü kassükat, kasolinaka, sümoutiruin kasai'irua mojuska sümuin tü woumainka, surutkeruin waya sünainmuin wane mamá anain, anachoin , nojolüin ayuulin süma ayuulin tü joutaika.
Nütchin chi kaikei anachonsu Main Ka jamuin, awanajawaisü, matijüinsat ajalajawa, nojotsü ka'yarulain, nünainjesü chí kaikei.
Maka shiale saapain süpüshuashata mmapaakat , ayatawa süka tüyaale anatawereje süküwaipa mapena tü mmapaka; ayatawa süka sütchin tü wüinka, joutaika, kaikei cheijasü, süpüla sümotsojüin tü yarutsü mojuska sümuin süpaa tü mmakat.
Süpüla sütapütnuin tü nütchin chi kaikei, cheijasü wane paneera , penel münüsü sütüma alijüna, tü planerakat , Shia tü ataülakat tü nüwaralakat kaikei, sünajain je müsia yaleje eewelasü tü korrientaka, o'tta müsia waima ka'asü cheijaka sümüin tü mmapaa.
Tü nüwarala chi kaikei waima tü shiaataka anain, katchinsü tü wuitolikat sütüma( permite el proceso de la fotosíntesis en las plantas ) süpüla einjatüin kata a'uu saü tü mmakat.
Tü wuitoülika süttapüluin tü nütchin chi kaikei süma tü nüwaralakat süka tü wuitüssü sünainjeka tü wuitoülika
Karruwon

Karruwon ( Alijunaiki: carbon )

Shia wane ipaa ichesü , jamamasü, mutsiiatalü, ewelasü sünainje tü wunülika ekei kakaliai'irüin mmapuin ettulüjia sümaiwa sünainje tü wuitoülika sümaiwa.

E müsia wane Karruwon tü sükümalakat wayuu, ashottünüsü süma irroluin Shia, ajüna müsia mmaapü, apüütaa müsia mutsian, anasü saajayain arrepa , pülana , alakajaya sütüma wayuu.
Kaasü

Kassü : tü kassükat nojotsü ja'ayain, e'kajane kejuin Shia, katchinsü, kachuwalasü, essü süpüla shiatanüin aka sünain waima kasa. Michipaa anasü süpüla sülakajaya, akümajüshi sütüma alijüna  süpalirajuin waima kasa.

Tü kassükat keemassü katchinsü, keperojo'lü , maaka issale tü kassükat essü süpüla sa'juin mojui, wuitoüli, miichi, essü süpüla jatüin mürülü sütüma.
Venus (planeta)

Nia chi planeeta nuchukumüinjeke chií palajachikei planeeta metcuri, pejeshi nain chi kaikei, tü joktai eka nülü kakassüinsü mojüsü jashü'üsü, sütaülüin nütchin chi kaikei, ja'i müshia nia.

Essü uchi nülü , esü uchi ekei polotüin jaisü sülü ( Volcanes ) Venus mematüshi Sain tü mmakat, chií kaikei ewelashi kakalia,po'loo shiki po'loo akaratshimuin Kai yaya mmapaa.
Mashuka

Mashukaa wane wunu'u jo'uuchein yotusü juyapü. Atpajünüsü shia sutuma jieyuu süpüila süchepain jutpa tü s'uliacheinkat, eesü sünain yuulin otta meerain shia süka jamüin wainma tü sukuaippacheinkat.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Eisalajaa mmapa'akalü

Sajuin laulayu keisalainjana wayaa sumuin tu mapakat suka shiain palajatuin wayuu nojoluiwaya waykana, kapulesu shiulajena wayaa maka wane jintui nuwoyoloin sunain maa, pulasu sajuin laulayu enejusu muju ain, akaja shia keisalainjana wayaa sumuin tu mapakat nojostsu ojuntunuinjatuin yarutshi kapulesu sajuin tu alijunairruwa sopuna suwanaitpain tu akuaipakalu, maaka nain chi kaikai jashichishi nia sumuin tu wayukana sauje najauin mujuin,yarutshi, musujese keisalein wayuu nojotsu enajatuin amuin mmapakat
Calentamiento global

tü jaisü süpapünakalü mmapaaka ( alijunaiki: calentamiento global ) shia tü jaisü ayalerakat main süpapüna tü mmapaaka supüshuashata.

Tü jaisüka aisü sümuin tü woúmainka, aisü miasü , jososü eree epúin wuin, aisü miasü sumuin tü mürütka.
Tü jekekat sukuai'pa Mmapa

Sukuaippa tü karaoloutakat 

•suktia putchikat 

•Suulia putchikat

•Shiyulia sukuai'pa 

•Shiipajejatkat sukuai'pa 

•Putchi sukektajia

Suktia putchikat 

Mmaaluya che'ojasu washajaain suchiki tü akuaippa jeketkalu,suchiki tü kasa alaanakaluirüa mmaulupuna. Mmaluluya nnojoluinpa wanepian tü juyakat mmakapu je músia sutumaje tiaa nnojoluinpa anaain aruleeja je nnojoluinpa anaain apunaja. Shiasa supula wayawatuin saau je nayawatuin saau na wapushikana che'ojasu anaain maain sukujia namüin.  Aneese sukujia eere eein yoola suchiki, yoola sulu'u wakuaipa, sunain jutkata, sulu'u tü eikulekat (ekirajulekat) je sumaa tü shikipukat ayatawaa (instituciónal). Sunain'je tia tashajuin tü karaoloutakat, supula shiataana je sukumajuinuin je sunoulaain wakuaippa

•Sulia'a putchikat 

Tü kasa alaanakalirua mmaulu mmaka saain maiktuin tü juyakat, shiratuin sukuai'pa wakuaippa je sukaippa tü mmapaka. Shiratuin tü wakuaippakat kaiwai je suktiruin jeketuiruin akuaippa, mmaaka saain nnojoluiniipain eein supula warulejuin je wapunajuin mmakaupu.. mmaluluya che'ojasu yo'otuin sulu'u wepia je sulu'u tü ekirajulekat...
La práctica del pastoreo y la afectación al ciclo climático

El territorio Wayuu se caracteriza y comprende por ser de clima seco, pocas lluvias y zonas frágiles para desertización ,con variedad de forrajes. En este sentido, el pastoreo dada las condiciones mencionadas constituye una de las principales fuentes económicas de alimentación y supervivencia del Wayuu.

Sin embargo, pese a la importancia de que pueda tener, las condiciones del suelo, la biodiversidad ecosistémica varían según la presión del pastoreo de la comunidad. Los animales son los afectados por qué en la Guajira es importante la utilización del agua para poder criar nuestros animales.

Para poder ayudar a nuestros comunidades wayúu utilizamos las estrategias de los carros tanques de la agua siempre cuando la autoridad competete haci de lo de se e y a a veces el molino también nos ayuda a conservar agua para nuestro animales y la comunidad entra y también,el jawuey se llena con las lluvias y también les sirve para las comunidades entras y otros.
## Shi'ipajee sukuwa'ipa
Sa'anasia tü yosu'ulia otta jamüche'e yaa Akuwalu

**SAANASIA  TÜ YOSUULIAKAT OTTA JAMUCHE YA AKUALU**

Tu yosukat wunuu wu´itou, otta jamuche walayou. Ekajaa suku´aipa saanasia tu mmapakat ounusu suchiru sha´tuin tü wu´itoukat. *Shiitapa tu juyakat suchecherüin tu mmapakat. Tu Yosuuliakat sutchin tu mmapakat. Maulu  ali´i pa shiire  sulu´u sumainpa wayuu. Asetuipa tu wuinkalu otta epirajasu tu luwopu.* Wane suwalata shia tu aipioulia, mapuja, kapuchit saanasien tü mma Akualu.