open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maraaja

**Maraaja** (Vidrio) Shia wane material inorgánico duro, frágil, transparente y amorfo que se encuentra en la naturaleza, aunque también puede ser producido por el ser humano.​ El vidrio artificial se usa para hacer ventanas, lentes, botellas y una gran variedad de productos. El vidrio es un tipo de material cerámico amorfo.
Maloukata

**Mariya** (alijunaiki: *Amarillo*) Tü maloutakalü süna tü mmapa'akalü mariya Esü süshein wayuu sünain mariyaain, makaa naain chii kaii. Tü mariyakat shia tü malou'tkatatka süsi wunüliia makasa'in siichi otta Maiki, kulülu,eesü sünai püla'anai malülaapa shia.

Tü Maloutakalü Eesü Sünain Süpanain  Je Süsi Wunulia  Je Wuchii'irüa 

Akotchajülee sünülia:Jüna
María Colombia Menases Ja'yaliyuu

**María Colombia Menases de Mejía (Laülaka Kolompia)** Shia wanee wayuu kepiapüsü sulu'u mmakat  Wajiira Kolompia. Wayuu  kojutüka akuwa'ipalü sütüma a'in ma'in shia napüla wayuu otta alijuna sa'inküinpüna mmapakat.

## Jükua'ipa tü ja'inraka
Kataiwa jo'u erajunüsü ma'in jütuma wayuu otta musia alijuna. Wayuu yalayalaasü jümaa jünüiki, a'yatatüjülia majayulüiwa jüpüla anainjatüin kasa jummainpa'a wayuu Wajiira, a'injitsü laa, achajaasü kasa jüpula tü ekirajaleeka, tü erajaaleeka ayulii, jünaterüin tü wopukoluirua otta musia tü wüinka. Jia a'yataaka jüpüla ee'injatüin chaya Siapana tü ekirajaleeka eree makatawala'in na tepichi wattakana kepiain, eere ne'rajetnüin na ayushiikana, otta müsia tü warattakalü aipawai ma'uluu yaa chaya jümmainpa'a.

## Jüchiki jükalia jemelin otta jaleje'ewalüin jia
Jiaka jemeisü po'loo piamamüin jünain tü kashika po'looka otta tü juya 1913, anajaasü jiaka Maiko'u jünain tü ka'ikai po'loo aipirüamüin jünain tü kashika po'loo wanneemüin jünain tü juyaka 2002. Wayuu Jayaliyuu cheje'ewalü julu'ujee wanee mma chaya Wüinpümüin Shakuuma jünülia. Nüchon wanee alijuna cheje'ewai jülu'ujee wanee mma Püransia munüsü, jümaa wanee wayuu Salamina Ja'yaliyuu. Tü jünüliaka musü akaa jünülia jümmainka **María Colombia** jüka alijunaiki. Nicasio Mejía nünülia jushi juchonyuu, aipuruashii jüchonyuu tolooyuu otta müsia wannee jierü.  Ja'akajee na jüchonyuukana erajünüshii Bernardino, Simón otta Silvestre Mejía. wattashanta jaliia wayuu jiyotoko a'u julu'u tü mmaka Wajiira.

## Jüchiki tü a'innaka otta lo süchiki Sukuwa'ipa sunatia shipuse
Wanaa jümaa ka'ika po'loo mekisatmüin jünain tü juyaka 1988, aneekunusü jiaka nutumaa chi aluwataashikai wanaa jümaa tia, Luis Felipe Ovalle, wanaa namaa waneeirua jünainjee wayuin jierü yalayalasü, a'yataalü otta julujain ja'in jüümain.

Ayutnusü shipuse sünain tü juyaka 2023, nünain chi ka'ikai piama shikii mekiisalumüin, nünain chi kashikai aipiruamuin. O'uninnusü MaiKo'uje ejatulee Shia mmapuin, o'uninnusü wuinpumuin; jumaimpamuin, julu'umuin jamaka.
Alatinnusü wanee ai otta wanee jipialu'upana Siapanapuna eere shialjunuin a'u otta aashajanuin süchiki tü sainraka kataiwa so'u.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Mashale'e

**Mashale'e jo püshale'e** El **chimachimá** o **caracara chimachima**​ (***Milvago chimachima***), es una especie de ave falconiforme de la familia Falconidae propia de América Central y del Sur.

Chii Mashale'e kai Eeküii Kaalina 
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Mayaapo

**Mayaapo** (alijunaiki: *Mayapo*) jia wanee palaa cha'yaa Wajiira kolompiana, e'raajünashaanasü ma'in süka jamüin wulesü tü wuinka otta müsia sutuma kasuutoluin tü jasaika sotpa'a palaaka. Antünusu anain waapünaa jünain Süchimma (Riohacha), süka 17 km, chaa no'upünaa chi juyakai 1984 tü INCORA münaka shikeerotirüin tü mmakalüirua chaapüna sulu'u tü resguardo namakaa naa alijunakana süka jamüin su'umain wayuu.

Su'umainree wayuu cha'aya, julu'usu mmakai Manaure otta pejesü sünain mmakai Ichipkii, yalamüin antüsu waneepia wayuu otta müsia alijuna süpüla o'ojaa shiroko palaaka.
Tü palaaka cha'aya kamalainshaatasü sükajee anachoin ma'in sulu'u mmapa'akat Kolompia. Anaachonsü sutuma nnojolüin kepian alijuna sa'ato'u, wuleesü waneepia tü wuinka sutuma nnojolüin wasura shiroku, sa'ato'u kepiashii naa wayuukana apalanshi olojutkalüirua jima, otta kamaron. Tü wuinka wuleesü jee müsia jimatüsu waneepia müika cha jepirapünaa.

Mayapo es uno delos municipios más visitado de la Guajira por su atractivo turístico, sus playas, su gastronomía típica, sus ventas de artesanía. Es un sitio donde se puede disfrutar en familia.

## Ee'iyatia waleketpülee
*Mayapo, todo lo que necesitas saber para disfrutar éste destino turístico en la Guajira
*
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Maünaa

**<big>Maünaa:</big>** Shia tü sujutuwakaa wane kasa sülatüle nümüin wane wayuu amaünajitshi

## Maima sükuaipa tü maünaaka
Eesü maünaa süchirua jieyuu , pütchi, asiruu, ayataa, alira.

Eshi pütchipü süpüla wane maünaa, nia shi achajaka sükuaipa  kasachiki süpüla nüchajain süküaipa tü maünaaka. Outkajasü wayuu süpüla lotüin pütchi sünainje tü kasachiki alataka.

Ounaya müshinja wayuu sünain ounuawa süpüla tü  ojutuwaka alajanüsü tü kasachikika süka walawaa süpula nojoluintüin wane mujawaa.

**<big>Maünaa: Mma'ünai</big>** se refiere al wayuu que ha sido escogido para llevar la palabra de armonía para celebrar la unión del hombre y la mujer wayuu, esto quiere decir que es un wayuu versado sobre la importancia de la mujer desde el inicio de los tiempos ancestrales; El Mma'ünai debe llevar consigo las piedras preciosas de alto valor espiritual y material para el mundo wayuu, es la representación de la esencia de la Tierra como madre y abuela de todas las vidas que se encuentran en ella. Es cuando es presentado y entregado el collar tu'umma' a la familia de la novia, con esto, por todos los wayuu que están presenciando éste dialogo de la armonía, que la familia lo requiera en la colectividad.

En los estudios de investigación hechos por los alijuna, indica que está relacionado con el matrimonio en la cultura wayuu se utiliza el término occidental dote con el fin de explicar el “regalo” ( pat >naa) que hace la familia del parejo a la familia de la mujer, al solicitar (achunta) formalmente el interés de su futura esposa (nieruiin)al padre, con el beneplácito del ( alaű'la) tío materno. En este arreglo en la que interviene el putchipu como intermediario este último recurriendo a sus conocimientos del sistema normativo wayuu, y su capacidad persuasiva de convencimiento, en la que utiliza el protocolo propio del palabrero wayuu,  

El momento clave es monto solicitado, condicionado por el aprecio y respeto ( kajütaa) que existe entre las partes, es el mismo procesos para la resolución de conflictos y acuerdo. Es un intercambio marital en el que la familia o el grupo de parentesco de la novia otorga regalos sustanciales cuando su hija se casa; por lo general, la dote va a la familia del esposo, y la costumbre se relaciona con el bajo estatus femenino. En esta forma de dote es la insignia de respeto y de agradecimiento a los demás familiares involucrados en este acto marital.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Meejiko

**Meejiko** (alijunaiki: *México*; *Estados Unidos Mexicanos*) shia wane mma saa'uje Ameerika.

Akotchajülee sünülia:Ameerika
Meerida

Tü **Mma'ipakat Meerida** (Alijunaiki: *Estado Mérida*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Meeta

Tü **Mma'ipakat Meeta** (Alijunaiki: *Departamento Meta*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Mekeerüü

**Mekeerüü** (alijunaiki: *buscar ganado*) tü mekeeraaka nülaakajatülia chi wayuukai sünainjee tepichin nia, machikülee nürülejuin mekeeshi , naa wayuu arülejaka namüliin alüjachonsü nain sülia machikajaalin shia, mmakasain joütaleu aipa miasü jee jamü sümüin tü mürü`ukalüirüa türülaamüsü, yalaa eesü nain chi wayuukai sülia amüloijüin shia ,mekeetpaa chi wayuukai nuniirüin süchirüa süwüi, nüsakira nain wayuu ewanain nümaa , chi wayuu mekeekai eesü aipaalee nou atunkashi epünalee sawalin nou, atamamüshia waatachechon mekeeruin nüchuküa sünainmüin nüntüin sünain.

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Meriida, Wenesueela

Pueulo **Mérida**pa'a, mma Woliwarianakat Wenesueela (alijunaiki: * Santiago de los Caballeros de Mérida*) es la capital del municipio Libertador y del estado Mérida y la principal localidad de los Andes venezolanos. Fue fundada en 1558 por el capitán Juan Rodríguez Suárez. 

Es el mayor centro estudiantil y turístico del occidente venezolano, lo cual la hace una ciudad joven y con mucho movimiento nocturno, cultural, deportivo, comercial y tecnológico lo cual la convierte en una ciudad culta y vanguardista.
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Akotchajülee sünülia:Pueulokana
Argenis Angulo

**Argenis Alexander Angulo Parra** (Marakaaya, Suuria, Wenesueela, jemeishi no'u chi ka'i 23 no'u kashikai juulio süpüla juyakai 1983) nia wane a'walakajüi pütchi, aashajai sulu'upünaa raawia, ashajüi pütchi otta atüjashi aashajawaa, wenesueelaje'ewai nia. Niapü'üshi chi laülaakai saa'u tü Camara Junior Internacional. Müinma yaa nia chi eekai na'ato'u chi shikiipü'ükai Suuria sünain anoukta sukua'ipa tü mmapa'akalü.

## Jaleje'ewai nia
Argenis Angulo jemeishi sulu'u tü alijunapiapa'aka Marakaaya, wayuu tü nüpüshika paala sünainjee wane noushi. Niakai nia chi emüliakai nutu'ujeekai chi nuwala epayaakai. Tü niika ekirajüt otta nüshi wane perito agropecuario, ajolooshii naya suulia a'yatawaa müinma yaa.

## Nikirajaaka anain
Ekirajaashi palajana sulu'u tü ekirajüleeka Maristas icha Marakaaya, eere o'ttuin tü naa'inka sünain mülo'uinjatüin tü nukuaippaka otta naa'in shi'iree akaliijaa wayuuirua. Saja'lajaapa tü nikirajaaka anain jima'aiwa nia, achajaashi a'yatawaa süpüla nükaalijüinjatüin tü nüpüshika otta süpüla nuwalaajüinjatüin tü nikirajeeka anain. Mapan oju'itusu nümüin nukaralo'utase süpüla nikerotuinjatüin sulu'u tü Ekirajüleeka mülo'usuka Suuria, eere lotuin naa'in sünain nüsa'watüinjatüin tü ke'ireeka naa'in müinka saa'in tü a'walakajawaa pütchi otta müsia o'ttushi sünainmüin tü CJI Suuria.

Niakai magíster sünain Ciencias de la Comunicación. Eesü karalo'uta nüma'ana sutuma tü Asociación de Desarrollo de Talento de los Estados Unidos (ATD) süpüla ni'yataain sünain akaalijaa wayuuirua shi'iree lotuin nakuaippa. Otta müsia eesü nüma'ana karalo'uta saa'ujee tü Programa de Gerencia de Empresas Globales saapaka tü ekirajüleeka mülo'u saa'u Negocios Wharton sulu'u tü Ekirajüleeka mülo'u icha Pensilvania.

## Alaülaashi saa'u tü Cámara Junior Internacional
Sünainjee tü ni'yataaka anain eeshi naa'in süpüla wattain tü nünüliaka otta müsia süpüla e'itaanüinjachin sünain aashajawaa otta yoota saa'u tü Cámara Junior Internacional eekalü sulu'u Suuria nou chi juyakai 2008. Nou chi juyakai 2011 aneekajünüshi süpüla niainjachin chi yootakai saa'u tü JCI sulu'u Wenesueela. Mapan nou chi juyakai 2014 aneekünüshi süpüla niainjachin chi vicepresidente ejecutivo mundial süpüla Ameerika.

Nou chi juyakai 2021 o'ulakünüsü tü nünüliaka shi'ire nükanajüinjatüin tü alaülaajawaaka saa'u tü Cámara Junior Internacional süpüla tü juyakalüirua 2022-2023, eesia nutuma sükajee nükanajüin mapan süchikejee wane aneekajawaa aainjünaka icha Johannesburgo, Sudáfrica nou ka'ikai 18 nou kashikai nouyenpüree nou juyakai 2021.

O'ttushi sünain tü ni'yataainka sümaa tü Cámara Junior Internacional nou chi ka'i 1 nou kashikai eneerou nünain chi juyakai 2022, eere naapüin naa'in süpüla aainjaa kasa anasü süpa'apünaa mmapa'akat namaa naa jima'alii otta majayutnuu eekalü a'yataain sümaa tü Cámara Junior Internacional.

## Shi'ipajee sukuaippa

Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Miichi

**Miichi, piichi jee pinchi** (alijunaiki: *casa*) shia eere nepijaain naa wayuukana, eere miyo'in chi toolo sümaa türa jierü. Eejatüle tü yootuin woushi wamaa, eejanülee watunkuin sünainmüin miyo'uin waya. Eejeree suchuntunüin türa tashunuu. Miichi shiya eejatüle sülapajünüin ou toushi.

## Sukumajie wane miichi

Tü miichika akumajünüsü süka pootshi, atüküshi ka'akajanasü süpana mojuui joo alama, kawatshijanasü wariia. Icheküsü pansain sütükia tü pootshikat suulia suwalakajaain sutuma juya.

Josopa tü pootshikat icheshantasü, nnojotsü ejituwa'in müin, müleka mainmain alama sa'aka analeesümain. Suulia kaporoloin shia atükünüsü süsapuuta tü miichikat süka pootshi shimiiwa'a anechoin müsia apütaain. Karalaajunasü yotojolo jee waneeirua eesu awestoin saajuna. Tü miichikat mainma sukua'ipa eesü sünain miyo'uin jee ja'uchoin.

Tü miichikat eesü sünain piamain so'u jee sünain waneesiain so'u. Eesü miichi eekat keirakaayain eepünaale sünalaanüin wayuu süpanapa. Aneesü naa'in naa wayuukana sulu'u tü miichi eere naya süpüleerua juya, süpüleerua jouktai. Toumainpa'a nnojotsü pejeewain tü miichikalairüa wattaawasü shipia wayuu.

Na'aya miichi eekai akumajuushin süka yotolojo. Tü miichikalüirua akumajünawaisü sa'ato'upünaa laa jee peje sünain amuuyuu. Sünain wane shipia wayuu, eeinjatü wane tü'liki sa'ato'u süpüla sü'lakajaanüin eküülü. Otta sukulaalase mürülü wattaluinjatü suulia mainmain mei sutuma.
## Suumain wayuu

Naa wayuukana nakumajüin nepia sa'ato'upüna napüshi, eere antüin tü jietka nuwayuuse mapan; tü jietka oupayuusu yalejee sükajee waneejatüin shi'rukuu nuulia chi toolokoi. Akatsa'a tü jietka koumainsü eere shiika, eere sa'amuyuuin.

Naa wayuukana natüjaa aa'u jetsüin tü nuumainka paala, müleka ouktüin wane wayuu wattapünaa, ei'taanüshi eere nia ouktüin, akatsa'a mapan, nüsalijaanüpa, o'unushi niipüse eere tü nuumainka shiimüin eere lotuin tü nuuralaka.
## Sukua'ipa shipia wayuu
Tü miichika shipia wayuu, waneejatü suulia nepia naa alijunaka. Sümüin wayuu nnojotsü kamalain namüin tü süttaaka, jutatuujeesü eere naya kepiain, wawatuujeesü suulia alin walatshi. Müsü tü sukua'ipaka wanee shipia wayuu:
* Atunkulee: shia eere aamajaanüin süi süpüla atunkaa. Katatawaisü eere natunkuin naa tepichikana, naa jima'ali jee majayütnuu otta naa laülaayuukana. Eere türa atunkuleeka jutatuuisu suulia walatshi otta süpüla yuunata kaleo'u.
* Luma: shia eere jutkatüin wayuu kaleo'u sünainmüinree aipa'a. Shia eere yootüin wayuu, eere aainjünüin süi sutuma tü akumajütka süi. Mainma kasa a'innaka shiuupüna luma.
* Tü'liki: shia eere sü'lakajaain wayuu shiküin. Sulu'u wanee tü'liki eesü siki, sükorolo jietka, eküülü otta müsia süsema. Tü tü'likika kapülainshaatasü sümüin wayuu sükajee shia eere sha'atüin tü kepeinka otta tü uujotka.
* Kulaala: shia eere ayaawajünüin tü mürütka aipa'awai otta eere aliichajünüin watta maali nutuma chi kamünüinkai. Tü kulaatka süpülasü pa'a, anneerü, kaa'ulaa jee püülükü. Katatüsü shipia kaliina atumawaa.
## Shi'ipajee sukua'ipa

Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Mma

**Mma** (alijunaiki: *Tierra*; ayaawase: ) tü mmakalü shia eere kepiain wayakana kato'uchiikana, sulu'usü tü kanüliakat sütüma alijuna "Sistema Solar", sulu'usü tü apüleewaa apünüinkalü nüchikijee chi ka'ikai. Shia shipiapalaka watta ma'in saalin mürüt, wuchii, jimee, je watta ma'in saalin alijuna otta wayuu y je shia ne'e eeka alu'u kataa o'u sümüiwa'a. Sü'ünnaa je iipünaa sünain Tü Mmakat eesü shüliwalairua je jolotsüirua, otta eeshi chi Ka'ikai je chi Kashikai. Tü Mmakat leeyatüsü na'ato'u chi ka'ikai, maa'ulu yaa, 366 sukua, aküjashi süchiki 366 ka'i, wane juya tia. Tü Mmakat eeshi wane su'uyaajana, waneeshia ne'e, nia chi kashikai, eeirü maa aka 4530 "millón" juya sünain eein nia sa'ato'u; nia jashichiwaika atüma tü süshikat palaa, lotüsü Tü Mmakat nütüma je niiyatte'erüin sukua Tü Mmakat.

#### Partes de Tierra
La estructura de la tierra está formada por tres elementos físicos: La Litosfera (elemento sólido), la hidrosfera (elemento liquido) y la atmósfera (elemento gaseoso) la combinación de estos tres elementos es la que hace posible la vida en nuestro planeta.    

Ahora las capas que forman la tierra son:    

* Núcleo interno 
* Núcleo externo
* El manto 
* La corteza

## '''Tü Mmakat naajüin naa wayuukana'''
Tü Mmakat shia tü miyo'usükat wei, je süle'eru'ujee Tü Mmakat jemeishii naa wunu'ukanairua, kato'uchi je piratüsü Tü Mmakat natüma. Naa wunu'ukanairua wayuu paalainka, miyo'uyuu ma'i naya je atüjashii ma'i, kekiishi ma'i, kettaapa tü na'yataainkalü wunu'ujaashii maa aka maa'ulu. Nachikijee naa wunu'ukanainnua antüshii naa Uchiikana, naya napüshua'a naa she'ekana Tü Mmakat je naa mürülü miyo'uyuukana, motsoyuunnuu je naa katünajakana, naa waawatakana.

La naturaleza de Mma según el wayuu,

Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Mma Mulo'usu Ameerikajatü

Tü **Mma Mulo'usu Ameerikajatü** (alijunaiki: *Estados Unidos de América*, *Estados Unidos*) shiia wanne Mma so'ü Ameerika Palaamüin.
Ameerika

File:GoldenGateBridge-001.jpg
File:Castillo de Disneyland.jpg
File:White House lawn (long tightly cropped).jpg
File:West Mitten Butte, East Mitten Butte, and Merrick Butte.jpg
Mo'uwa

**Mouwa** (alijunaiki: *Paloma Torcaza*) nia wane wuchii anachonsü main müsüsain sai wane majayüt unaapajatü.shia sülaaulaska yoroona süma iitsü. Anasümai süpüla shiküin wayuu majayülüin sünai süttaa.

**<big>Süchikua</big>**: tü mouwaka unaapajatü eküsü süchon wunu'ulia eepünaale shia.Asüsü wüin suluupuna jawei,kainsümai,kutuwatachon ekiirü

**<big>Süküjala laulayu.</big>**

Anii süchiikua mouwa sümaiwa,shiaja wane wayuu kattiasü süluwajünaka supushua tü süttiaka.shiaalajaka main süchiirua sünain shialajüin mai süsüütaka tü suutaka maka süpütalein  moutain shia,maka shiira touta tee,touta tee.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Mohamad Jaafar Dasuki Hajj

**Mohamad Jaafar Dasuki Hajj** niia chii jekechiikai atkaatein saau Maikau chaa Wajiira.
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Molokoono

**Molokoono** (alijunaiki: *morrocoy*) es una tortuga terrestre de nombre científico *Chelonoidis carbonaria* nativa de las sabanas y bosques, desde Panamá hasta las Guayanas, Brasil, Paraguay, y el norte de la Argentina. Se alimenta con flores (especialmente rojas y amarillas), hojas, fruta caída, hongos silvestres, insectos, gusanos vivos y carne de lagartijas, aves o peces, fresca o descompuesta. 

Cuando se encuentra en cautiverio se alimenta de una gran variedad de frutas. Deben ser alimentadas con una mezcla de hojas de calcio, frutas, verduras y flores y una pequeña cantidad de proteína animal.

Curiosamente, las tortugas son consideradas "peces" por la Iglesia católica y durante la Semana Santa se consumen en grandes cantidades. 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Muurai

**Muurai** (alijunaiki: *Poponax tortuosa*) Shia wane wunu'u una'apüsü; asotüsü sümüiwa'a, nnojotsü apünajuushin, emiyo'ulaasü sümüiwa'a. Tü muuraikalü mematüsü aka saa'in süpana aipia je keipüsesü, wainma ma'in shiipüse. Maloukatüsü süsii, ko'otocheiinsü, jemetüsü ma'in seejuu, antawaisü watta saalin ko'oi sünainmüin. Tü muuraikalü eesü sulu'u Wajiira süpüshua'a, wüittüsü waneepia, matüjüisalü julaa. Tü süpanakalü muurai, tü süchonkalü je tü süsiikalü, shikaajüin ma'in kaa'ula je anneerü; kaüsü ma'in sütüma. Tü muuraikalü süsawa'atüin piama "metro" saja'apüin.

## Tü ayuulii shiiyajakalü
Wainma tü anakalü apüla tü muuraikalü

Tü süchonkalü anasü süpüla kakuwaa aa'in je süpüla oonojoo; achinnüsü je a'lakajünüsü, asüna müsia kettapa.

Tü süpanakalü a'lakajünüsü je o'oojünüsü süpüla sülatia lapü. Otta a'ajünüsü tü süpanakalü je tü shiipüsekatü sa'ato'u wane miichi süpüla akayale'eria yolujaa.

Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Muusa

**Muusa** (alijunaiki: *Gato*) mürülü ji'iyatia ji'iruku wayuu ulianayuu, otta mürülüin nia piichipa'a jüpüla olojoo kookoche'erü, kamalainshi maain amüüin jutuma wayuu aka wulein piichipa'a nutuma, chi muusakai aishi apülaa jüka alojulin nia, ekinnüshi nia eküülü, leechi jüchira ka'aula, eeshise'e nia kirale ma'ai kuraalalu'u aka nüsinnnawalin jüli'ichajapa wayuu.

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Mürütkana

**Mürütkana** (alijunaiki: *Animal*) Shiia supüshuwale sumüluin alijuna/wayuu ekaa a'amana wanee mürüt. Sulü tü sunüikika tü atijaaka supüleru'u münusu mayaa Metazoa (Metazoos) maima sukuwaitpaa tü mürütkana kajamüin ees awanajain ein etnüin, müin eucariotas, heterótrofos, pluricelulares y tisulares. 

Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Naapa (Ekuwatoorü)

Tü **Mma'ipakat Naapa** (alijunaiki: *Provincia de Napo*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.

Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Nakalia A'yataalii

**Nakalia A'yataalii** (alijunaiki: *día del trabajador*)
Nakalia A'yataalli 1 Nou kashikai maayo 

Sou juyakat 1886 outkajaashuu na a'yataaliikana  cha'ya estados unidos na' waataakaa sümaa paa' injirawaa sünain yanama süchiirua sümotsotmuin tü süka'püinkaa a'yatawaa sou ka'ikaa Aka paalamiuu achuntusu namüin na'yataain, "aneerü wa'yataain müleka wa'inrüle Shia sou 8 (mekiisat ) sa' apükai" süshii. Waima namülian A'yataalli su' utpünaa ka'ikaa ti'a eesü napüshu eekai outuin süchiirua tü makat. Maka shi'itaanüin ka'ikaa 1nou kashikai maayo sümaa naa ayanamajakana süchiirua namuüinjatü tü a'yatawaaka namüin wayuu Shia alüjakaa kojutaa, a'yataashi wayuu süchiirua nümülüin,arüleejü'shii, asinmaraalajüshii, a'liichajüshii alojushii, ounnajushii, aainjashii e'inashii, atüküshii apotushii, asukushii, outta jushii, pütchimaashii waima nayanamuin süchiirua tü anaaka'ipakaa
Nakalia Ekirajülii

**Nakalia Ekirajülii** (alijunaiki: ***Día del Maestro***)

Sou ka'ikat 15 eneeroulu cha'aya Wenesueela otta 15 maayoulu cha'aya Kolonpia nakalia na ekirajüliikana, süpüla kojutuinjanain naya atumaa otta suwaataanüin tü na'yataainkaa süin ekirajaa na tepichikanairua. Naya kajapulu'uka tü pansaainjatüin namüin na tepichikana tü ekirajawaakaa süpüla wanee a'yatawaa eekai naa'inmaain.

Wenesueela e'itaanüsü shiyain ka'ikaa 15 nou kashikai eneero nou juyakai 1932 wanaa sümaa sükumalaain cha'aya Karaaka tü palajatükaa outkajawaa natuma ekirajülii tepichi. Cha'aya Kolonpia e'itaanüsü ka'ikaa 15 nou kashikai maayo aka nüneekünüin ka'ikai chia nutuma Mario Ospina nou juyai 1950, süchiirua tü ni'itaanüin Juan Bautista nekiipu'shein na ekirajüliikana nutuma .Paapa Pio XII.
Mutsia

(alijunaiki: *Negro*) E'iyatia tü miyo'usükalü piyuushi, wanaa sümaa nnojorüle'einya waratshii. Müsü aka süta je süno'u tü müshaijakalü.

## Tü süküjakalü achiki
*Na'aka naa alijunakana tü yuuikalü aküjasü süchiki kasa mojusü. Wainma tü kasa makalü anainjee shia, tü makalü ma'in anainjee shia süka shiirakaana amüin tü sa'waikalü maa aka saa'in wane kasa mojusü je keemasü. Otta wanee shia süka ja'yain ma'in tü yuuikalü sa'akapünaa tü kasuutatkalü, je naatajatü suulia tü aküjakalü süchiki ulee.
*Na'aka naa alijunakana, tü yuuikalü aküjasü süchiki mojuu aa'in. Yuuisü münüsü tü ka'ikalüirua, kashikalüirua je juyakalüirua alatakalü o'unnaa kasa mojusü.
Akotchajülee sünülia:Jüna
Monaaka

Tü **Mma'ipakat Monaaka** (Alijunaiki: *Estado Monagas*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela. Limita por el este con el estado Delta Amacuro y el Océano Atlántico, por el sur con el estado Bolívar, por el oeste con el estado Anzoátegui y por el norte con el estado Sucre.

Monagas cuenta con habitantes de las etnias Warao y Kariña.

Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Nariiña

Tü **Mma'ipakat Nariiña** (Alijunaiki: *Departamento Nariño*) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.

Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Nohelí Pocaterra

**Nohelí Pocaterra** (wayuunaiki: *Nüweli Pükaatera*) Wayuu shiia ji'iru'ku Uriana, jooüsü sünain kai 18 soou kashii Settiempüre sünain juyaa 1936, chaa mma'ipa Peña, pasanain'püna sünain Pala'aipo'u jee siia Karouya. Chaa mmakat Wajiira sulü mma'ipakat Suuria ein Wenesueela. Jintü'lüiwa mioüsu chaa mma Mokomatira, joolü eraajünü'ipaa müin ¨La Gloria¨, kepiasü yalaa anainmüin 10 juyaa sünain su'uyashe.

## Suchukuwaje
Ayaatasü sünain akaalijaa akuwaitpaa, akumajaasü supüla ayatawa soou Sujüttü'ü pueulo Kusina chaa juyaapüna 1952, kanainjeka sukuwaitpaa müin yaa kajamüin ayaatasü sünain maima sukalia. Chaa juyaapüna 1994 ashaajüsü jee siia alüwata'sü wanee karalo'uta nü'müin chii kalükai ajoolo'ka Konküreeso Mmakatpüle, Dr. Rapaelü Kattera (*Dr. Rafael Caldera*), supüla nükeero'tüin tü Sujüttü'ü tü pueuloka kusina sünain tü ainrawakaa. Chejee 1974 jee anainmüin 1999 ayaatasü müinka sülaamain Depattamenta Socio-Antüroopolojika jünain alüwataka Kakuwaitpaakat sulü Tü Ekirajiapülee Suuria. Outkajaasü jee siia yootusü sünain ONU, müinka pütchii'püle soou Pueulo Kusinayuu soou Mmakat chaa juyaa 1993.

Apünusu sumüin karalo'uta Doctorado Honoris Causa sutuma tü Ekirajiapülee Rapaelü Mariia Waral (Rafael María Baralt).

Shiiasü tü pütchiipüka sulü Asampüleea Mmakat'püle Kontituyente supüla yoota soou pueuloka kusina chaa juyaapüna 1999, kalüjekaa sunüiki supüla akümajaa tü Outkajaapüle waneepiaka sünain Pueulo Kusinayuu, kalaamainka shiiaka. Aneekajü'nüsü müin Tipütada (Sunüikipüle) kusina sulü tü Asampüleea Mmakat'püle sünain Mma Wopumüin (Suuria, Meerida, Türujiiya) sünain akalia 2000.2005 jee siia 2005-2010. Sulüjutü jiipolojee tü Asampüleea Mmakat'püle müin piantüwaa jiipolojee anainmüin 3 juyaa, sünain makaa antüsu sutuma akutülakaa kusinajee CONIVE, wanawaka sümaa PSUV.

## Shi'ipajee sukua'ipa


Akotchajülee sünülia:Poliitika
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Nouyempüre

**Nouyempüre** (alijunaiki: *Noviembre*) Nia chii poloo waneeshi kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana suluü apunüin shikii waneshimuin; shia palaa tu mekietsakai kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.  

**Nouyempüre** (alijunaiki: *Noviembre*) es el undécimo y penúltimo mes del año en el calendario gregoriano y tiene 30 días. Su nombre deriva de *novem* ('nueve' en latín), por haber sido el noveno mes del calendario romano. Retuvo su nombre «noveno» aun cuando al año se le agregaron los meses de enero y febrero. 

Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Ka'ii otta kashiirua
Nuumerokana

**Ayaawajiaa**

* *Español*: Los números.

# Waneeshia
# Piama 
# Apünüin
# Pienchi
# Ja'rai
# Aipirua
# Akaratshi
# Mekiisalü
# Mekie'etasalü
# Po'loo
# Po'loo waneeshia 
# Po'loo piama
# Po'loo apünüin
# Po'loo pienchi
# Po'loo ja'rai
# Po'loo aipirua
# Po'loo akaratshi
# Po'loo mekiisalü 
# Po'loo mekie'etasalü 
# Piama shikii  
30. Apünüin shikii

40. Pienchi shikii

50. Ja'rai shikii

60. Aipirua shikii 

70. Akaratshi shikii 

80. Mekiisalü shikii 

90. Mekie'etasalü shikii

100. Po'loo shikii
O'upünawaa

**O'upünaa jee O'upünawaa** (alijunaiki: *Rostro o Rostros*)

**¿ Kasawayuu tü o'upünaa jee o'upünawaa?**

O'upünaa jee o'upünawaa shia tü eiyataka tü wayuuwakaa , sünainjee o'upünaawaa , shia ee"iyataa  sa'anasiain  tü wayuuwakaa.

**¿ Jamüsü sükua'ipa tü O'upünaa jee tü O"upünawaa sümakalü wayuu?**

Mainma sükua'ipa tü o'pünawaa , ka mainma tü sükua'ipa tü wayuuwakaa.Eraajünüsü wayuu sünainje so'upünaa , eesü wayuu eekalü müin mee'matüsü saa"in so"upünaa shii , nii jee eesü eekalü müin ayaatashanasü naa'in süshii

**¿Jalasü werüin tü o'upünawaa wayuukalürüa?**

Eepünale waraitüin waya sulupüna woumain wajirü , eesü werüin tü o'upünaa jee tü o'upünawaa wayuukalü , eesü so'upünaa tepichi , laülayuu , majayüt , sünain to'oloyuin  jee jieyüin shiairüa.

**¿ Kasa eekalü sülüü tü o'upünawakaa sütüma wayuu?** 

sünain tü o'upüwaakalü ee'iyatasü wanee anamia, kuleemataa . talataa , mojuu aa'in , ainkua aa'in , jashiyewaa , kamanewaa , shukulaa , akulajawaa aa'in jee atünkewaa aa'in. Ayaawatünüsü tü eekalü sülüü saa'in wayuu sünainjee tü o'upünaakalü jee sünainjee so'u tü wayuukalürüa epünalee shiarüa.

Tü wayuukalürüa shiyawata'alülü so'upünaa eere naya , maaka sa'in wanee a'lapajaa , sünain wanee miiro'i , sünain wanee yo'otirawaa , sünain ekirajawaa , ayatawaa jee eepünalee nayarüa , wayuu atüjusü ayawataa sa'in sünainjee tepichin shia sünainmüin laülayuin naya , alejaa tü sünainjee sükua'ipa woushunuu jee watushinuu , sünainjejatü tü wayuuwakaa.

## Jouya we'rüi shiyakuairua mainma o'upünaa jee o'upünawaa wayuu

File:O'upunawa.jpg|Su'upünaa wayuu toolo
File:O'upunawaa.jpg|Su'upünaa wayuu jierü
File:Rostros wayuu.jpg|Su'upünaa wayuu sümaa tepichi
Amurulu'u

**Amurulu'u** (alijunaiki: *Nazareth*) sünülia  wane mma chaya wuimpumuin palaamüin so'ujee Wajiira kolompiaana, Mmakat tü nutu'upa'asü chi uuchi Makuira münakai  sulu'u tü mmapa'akalü Ichitkii. Wattalu'usu suulia palaakat sünainmüin 11 km, otta pejesü sünain Punta Espada otta Cabo Chichivacoa. 

Amurulu'u  münüsü sutuma wayuu laülayuu aka jouuluin su'ulia tü amutkot süpa'apüna sümaiwa. wanee Mma anasümain, kekülesü  wuittüsü waneepia sünainjee nüsamala chi Uuchi Makuira. 

Sutuma alijuna Nasare sünülia, watta saali wayuu otta alijuna kepian chaya Nasare,eesü kasa süpüshua'aya chaya ma'aka türa ekirajiapülee, erajaaya wayuu ayuuisü, eesü miichiirua, otra tienta mulouyuu.

Tü Mmakat Amurulu'u keejiasü sümüin alijuna aka eein kasa anasü süma'ana, ma'aka, tü aainjushikat süi patu'uwasü, tü e'inuushikat, sumanee wayuu cheje'ewat, otra müsia sa'anasia uuchikat Makuira maka tü wuin palatsükat, otta tü aparatkat iipünajee so'ujee uuchikat.
## Süpüla o'unaa Amurulu'umüin

Süpüla naintüinjanain na o'unajaashiikana wattajee acheküshii ke'ejenainjanain naya chejee Süchimma. Müleka ke'ejenalee naya eesü süpüla naapain karateera pasainpünaa sünain Ichitkii, eesü maka 11 oora chejee. Maka yalale naya Ichitkii eejeerü ne'e 5 oora süpüla nantüinjanain Amurulu'umüin.

Müleka nnojorülee kemion nama'ana eesü süpüla na'anapajüin akatsa'a kaliain shia, mapa keraapan naya süpüla o'unaa acheküsü nümaainjanain wane wayuu eekai e'raajüin tü mmapa'akalü otta eekai atüjain aashajaa wayuunaiki. Tü wopukalü a'wanajaawaisü süka jamüin tü karateetka nnojotsü antüin chamüinre'eya.

## Süchikuu Amurulu'u
Tü mmapa'akalü Amurulu'u shia wane *corregimiento* eekalü sulu'u tü mma Ichipkii pejeka sünain Uuchikakai Makuira. Pejesü sünain palaaka uuchejee saa'u Kolompia otta müsia shia ne'e eere wüintüin tü mmapa'akalü napüla na wayuukana kepiaka cha'aya.

Wayuule kepiaka sulu'u Nasaree süka jamüin noumain süpülapüna nantüin na alijunaka wattaje otta müsia süpülapüna sükumajaiwa Kolompia otta müsia Wenesueela. Eesü wane alüwakajütka pütchi *Ecos de la Macuira* sünülia sulu'u alijunaiki, antunüsu anain sulu'upünaa türa a'walakajütka pütchi 90.2 FM.

## Tü eekalü cha'aya
Eesü wane süpüleerua wayuu ayuuisu kanüliasü mayaa E.S.E Hospital. Otta eesü wane ekirajaaya tepichi kanüliaka Internado Indígena de Nazareth. Otta müsia pejesü yalejee tü oumainka Puerto Estrella, Puerto López, Taroa, Siapana, Bahía Hondita, Castilletes otta Punta Espada.
## Kulaalayaawatia

Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Kolompia
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Ookotuushi

**Ookotuushi** (alijunaiki: *mazamorra*) tü ookotuushika wasüin wayuukana yaa wajiira a’aijunusu süka maikü.

Tü ookotushii shiia tü maikü, alakajüshi sütüma woushinu, wei, otta wai’inu. Ayujanüsü süka moliinaa, alaakatunüsü wüin süpüla, asettünüsü süka oyotunusü po’olotapaa  tü wüinkaa, ajuruttünüsü shia sünaimüin jayuküin. Eesü kaakain süchira paa'a süchira ka'ula Shia tü ayajawüshiika anülia, nüsüin wayuu  arüleetjüin  weinshii wattamalü sümaa aliükaa otta tepichii, Shia anaaka atümaa waya'a wayuukana ka'atchinshii waya' sütüma sünain a'yatawaa. Otta Shia süsüin wayuu jemeyuluu sünain Jaain. Süsüin wayuu majayut sünain süttin shia, nüsüin wayuu nüseratnii sümaa lapü. Jemeetsümain Shia sünain Jaain. Cheetkü wekirajüinjanüin naa tepichii sünain ayüjaawa tü maikkí, süpüla nojooluin amulooü  tü wakuaippaka sümaa tü wekinka.

## Shi'ipaje sukuwa’aipa

Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Outkajawa Mulo'usükalü Natuma Putchipü'üirua

Chaa Nouyempüre so'u juyaa 2008 tü Putchipü'ürua chaa Wajiira ein Kolomwia sii Wenesueela, aket'tanusu tü **Outkajawa Moloüsükalü Natuma Putchipü'üirua** (alijunaiki: *Junta Mayor Autónoma De Palabreros*). 

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Outkajawaa

**Outkajawaa sutuma wayuu** (alijunaiki: *Reunión o Reunirse*) Tü outkajawaaka sümüin wayuu shia eere sujutkajaain mainma wayuuirua, sutuma wayuu mainma sukua'ipa tu Outkajawaaka , eesu suupuna luma, aipia otta ichii; eere jemiyan ka'i, süpüla wanee yootaa mainma kasa. Eeinjatülee wanee outkajawaa aapitnüsü tü wayuu wachekaka einjatüin sünain tü Outkajawaaka, eenajaanüsü apüshii, jee tü werajüinkalüirua, tü kepiakalüirua wa'ütpünaa.

Müleka achuntaale - amaünnajaale shia, waneere shia anataa sukua'ipa kasachiki. Outkajaasü wayuu eere wanee alapajaa, eere wanee lapü, eere yonna, sünain suju'itia majayüt, sünain suuyase wayuu anaajaain.

Eeinjatüle wanee asalijaa, Outkajasü wayuu palajanaa süpülapünaa süpüla yootirawaa einjatüin suchejaanüin tü sukuai'painjatkaa asalijaakaa.
Outkajawaa sümüin wayuu kekiirasü, eesü ekawaa annerü, ka'ula, paa'a, uujolü, roo, püla'ana, ai, pitchuushi, wiirü, shira süsapü annereerü, asijuushi, eesü asawaa chirinchi sutuma tooloyuu, eesü yootoo, eesü eeme'rajawaa, sheitaa.

Sünain Outkajawaa kachiseyaasü tü wayuukalüirua antayaa maka eere wanee outkajawaa shia tü jieyuukalüirua a'lakajaakat tü ekaanüinjatkaa sünain  

Tü Outkajawaakaa. 

Tü Outkajawaakaa sukuai'pa wayuu woushunuu sümaleeirua süpüla tü kapüshewaa, supula lotuinjatüin tü wayuuwaakaa, supula kamanewaa, supula kaaliijirawaa, jee wanee anaa sutuma wayuu.

Mainma wayuu sünain Outkajawaa eesü ee'in tepichi , jimotnuu , majayutnu , jimalii , ataratnuyuu , jee laulayuu . Eesü jieyuu jeje tooloyuu.

Anaasü ee'in Outkajawaa weinshi sutuma wayuu i supula nashatüin tü sukua'ipaka wachonyukana , wasipünüü jeje waikeyuu ,   supula nnojolüin motuin shia nain jeje nashatüin Shia wachikümüin wattaka'i. 
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Outsu

**Outshi, Outsü** (alijunaiki: *mediadora espiritual*)Tü jieru outsuka  müshia chi toolo outchikai naya naa anouktakana nakua'ipa naa wayuukana süka tü naseyuukalüirua, supula naawalerüin ayuule jee suwatüin  wanülüü wanakalü namaa.                                                           Tüü seyuuka outsu antusu nama suleruiwa nei , muloushi suma, supula nakalijuin musia  nayawatuin wane kasa alatuinjatka sumuin napushi , wayuu ayulin jee unatuin suulu mmapaka.tuu outsuka kojutusu sutuma laulayuu, ekaja supula sawalainjatuin jee sukayalainjatuin wane ayuule kanoulainjatu wayuu sunain supula kapayalainjatuin.tuu outsuka achuntusu sujutia shiawase maka wane jitpai, kulut ishosu, kakuna, murulu musia wane kasaya.                           .                        Sumaiwa nakujala naa laulayukana,yutuiwa tuu mapaka joulu ayule ,eisalenushi tepichikana sayulapa aika suuli nantirain suma wanulu.                Naa Outchikana, nayawatuin supayala tuu ayuleka sunaije sushakatuin naseyuka eiyatunusu namuin suluje wane lapu ,alujanusu wunu shipise , nusuiwatu chii ayuikai apuralaijachi . supula kawaijatuin sunain niruku jee nawualaijachin.Anale sulapuin outsuka, achuntusu ekawa asijawa, kottirrawa jee yonna shikira nawalain chii outajanakai. Tüü apushika kanoulainjana sunain shiyatain. Tüü Outsuka naya naa anajulikana wakuaipa musia wapuneka akalijat suka shiawatuin Tüü alatuinjatka wamuin sunaije lapuka yotusu suma seyu..  

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Paaluwachon

Pueulo 

**Paaluwachon** (alijunaiki: *Pueblo de Paraguachón*) antunüsu anain saa'u mmakat Wenesueela otta müsia Kolompia. Shia wane pueulo saa'u mma Wajiira, cha palaaje sünain mmakat Kolompia siia palaaje saa'u mmakat Suuria. Pejesü sünain alijunapiapa'a Maiko'u süpüla 8 km wiinnaa sünain.
Pejesü sünain pürunteraa sumaa Mmakat Woliwariana Wenesueela je siia ee ajaat'tüin tü kareteraa 90, troncal del Caribe sulu'u alijunaiki. Sülatapa Wenesueelamüin epe'ipajasü sumaa kareteraa (Troncal) 6 antakaa chaamüinre Alijunapiapa'a Marakaaya

## Kulaalayaawatia


Akotchajülee sünülia:Paaluwachon
Akotchajülee sünülia:Pueulokana
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Paarü

**Paarü**  (alijunaiki: *pala*)  es una herramienta de mano utilizada para excavar o mover materiales como la tierra, arena o piedras pequeñas. Consta básicamente de una superficie plana con una ligera curvatura que sirve para cavar en la tierra y transportar el material y de un mango de metal o madera con el que se maneja. La parte lisa suele ser metálica y el mango remata en un asidero que puede ser recto o curvo para poder ejercer mayor fuerza con una de las manos.
La pala fue empleada desde la más remota antigüedad en labores agrícolas y de construcción.
Oumala

**Ommala** (alijunaiki: *Sirio*, *Alfa Canis Majoris*) es la estrella  más brillante que el ojo humano puede distinguir en el firmamento.  

*Ommala*, quiere decir "Bravo" (Lluvia de aguas bravas) es el invierno extremadamente riguroso, portador de fuertes tempestades y grandes lluvias. corresponde al mes de octubre. 

La etimología del vocablo parece haberse perdido, aun cuando los *wayuu* celebran en sus cantos las hazañas de *Ommala.* No se sabe si Ommala se refiere a una planta, o al alacrán, es decir, a la constelación del escorpión;pero lo cierto es que su vigencia como deidad pluvial es innegable. 

En la mitología wayuu, el gran Juya *Ommala,* prohijó a Mokochira (la niña  que nació de la pulpa de Mma, la madre de todas las cosas existentes,y madre de dos vástagos gemélos llamados *Pülashii,* o genios intocables) Y le colocó por nombre *Shi'ichi*  " Suspiro de primavera". " Todos la llmaban por cariño *Mokochira,* especialmente *Ommala* quien sentia por ella un deseo reprimido. Y a todo varon miraba ceñudo, puesto que, la amaba tanto que sentía celos de la menor mirada, del más escondido pensamiento, del más leve sonreir. Sempre hacía conjeturas sobre el futuro de la doncella: podia tomarla como mujer, o reservarla para un rico pretendiente" ésto según los relatos sagrados, extraído de los abuelos por el escritor wayuu Ramón Paz Ipuana. 

Existe otro relato que afirma que ésta estrella es llamada  en auxilio de Juyá, al enterarse que Pulowi había asesinado a sus dos hijas. El autor Miguel Angel Jusayú cita: “Ommala  parece ser que es Patünainjanaa, es decir Orión, aunque a veces parece que es Sirio, es una época del año, junio, cuando al atardecer deja verse.”  Efectivamente, la estrella Sirio de la constelación del *Canis Majoris* aparece relativamente cercana a la de Orión, cuando ambas están visibles.  

tu ommalaaka shia wanee jolotsü, ojuitushii soo'u kashikai sajattia juya, naashin naa laulayuukana shiyaawatia sajattia apunajaaka, sümalajüin soo'u waana. ekeraajünüsü tu shaaitaaka kaa'ulayawaa, eipere'erurüka je'e achuntiraaka wayuu jieyuu.      

## Referencias

Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Ounuwaa

**Onnuawaa** (alijunaiki: *solidaridad colectiva*) naa wayuukana, waraitushin sunain onnuawaa, achuntushii kaaliwaa namuin naa nupüshikana, musia namuin naa wayuu na'leewain.

Sülaatule wanee kasachiki numuin wanee wayuu, awaraijaashi supüla nuchajaainjatüin naaterüin tu sukuaipa kasaa alatuin numüin.

Tü Onnuawaa münaka sukua'ipa wayuu woushinuu, watushinuu sumaiwalee main, saashein laülayuu tü Onnuawaaka wanee anapajirawaa , sulia tü aapüshiikalürüa , aleewainkalürüa , eerajuushiin, kaa jülüjüinjatüin wain wattakai naa wayuu akalijakanaa waya so'u wanee ka'i sülatülee wanee kasa namüin, chekushii weitüin no'u so'u wanee ka'iya , shia sumünaka sümüin tü Onnuawaa wanein shia wanee anapajirawaa.   

Wayuu eekalü ounnuain , eesü saapünüin annerü, kaula , paa'a , kakuna , nneerü , tairü sülatüin mainma juya sheküsü jülüjüin wain jee wakaliijüin naa wayuu akalijakanaa waya wanee ka'i . Tü Onnuawaaka wanee anapajirawaa, kaa shiiwajünüinjatüin wattaka'i  naa wayuu akalijakanaa waya wanee ka'i sünain tü Onnuawaaka , müinka wakaliijüin waya wanee ka'i. Nnojotsü eein süpüla motüin wain , tairü sülatüin mainma juya.   

Anüü sukuai'pa tüü ounuawaakalü nutuma wayuu. Eere naain'jala wanee wayuu; womuyuulen, niipireerüin jieyuu, ni'yaatüle wayuu oulakaa müsia kaain'jarale wanee nüpüshi; achuntushi kaalinwaa sa'akapünaa kasayuu nünain; nu'payuu, nüsanuu, nurulain'muyuu, nanchiyuu, neekarau'se eje namanapünaa nütünatümuyuu. Eeshi ekai ei'tüin anneerü, kau'la, pa'a, tu'uma. Tüü ei'nalaaka wanee juyaala, nuunuwanapena a'ou, kei'nalain'jachia.     
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Palaaka Kariiwe

**Palaaka Kariiwe** (alijunaiki. *Mar Caribe*) es un mar abierto tropical del océano Atlántico, situado al este de América Central y al norte de América del Sur. También es llamado mar de las Antillas por estar ubicado al sur y al oeste del arco de islas llamado Las Antillas.

Limita al norte con las llamadas Antillas Mayores —Cuba, La Española (Haití y República Dominicana) y Puerto Rico—, ubicadas al sur del Trópico de Cáncer, al este con las Antillas Menores (meridiano 60° O), al sur con Venezuela, Colombia y Panamá (paralelo 9° N), y al oeste con México, Belice y Guatemala (meridiano 88° O), y Honduras, Nicaragua y Costa Rica (meridiano 84° O).

Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa Mmaka
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Palaapünaa

**Palaapünaa** (Alijunaiki: *norte*) palaapünaa juka wayuunaiki jia tü epünaale jülatüin tü palaakalü e'iyatiasü wane kasa julü'ü jüküwaipa wayuu muinka chale'e wanaapünaa jümaa tü palaakalü.

Tü pütchi palaapüna maluúkalü jia wane pütchi e'iyatia, wane pütchi akujia, wane pütchi ayawatiaa.

jiayawatia wayuu junain waraitaaa.                 

jiyawatia wayuu jünain aruleejaa                 

jiyawatia wayuu jüpüla apaansajia ji'ipa'apa'a wane pütchi                 

junaijee tü pütchi palaapünaa makalü ayu'ulaasü tü pütchi palamuin makalü.
Palafito

Tü **palafitos** shiia shiipia tü añu palaajewai, tü saatkaaliruua  shirrokosuu wuinka, tü miichiikat saa'usu wuinkat, aiinjushii sotpa'a shochimaa, epunaalee julatuin  wuinka julu'u jiattain, eesü jumayaa sukumajalunee sootpaa palaa, mussukajain chakaa chile. Wenezuela: Tü palafitos, miichii ecológicas jumaiwajaakat sulu'u América.
## Kulaalayaawatia
Palawaipo'u

**Palawaipo'u** (alijunaiki: *Paraguaipoa*) shia wanee mma sulu'u Wajiira so'u Mma'ipakat Suuria no'u chi mmakai Wenesueela. Sünüliaka sutuma wayuu müsü yaa: Palaa Ei'pou, "De frente al Mar".

## Palawaipo'u

Palawaipo'u, putchi ajuuitusu sünainje kaa shipoujen palaaka. waima wayuu kepiakana yayaa sulü Palawaipo'u, eesu palinchon alijuna suma wenezolano sumaa coloompiana kepiashin yalaaya. Eesu sujutkaja wayuu Simon Woliiwar sunulia, esuu wanee shipia anouja natuma naa kapuchiinakana, eesu ekirajulee tepichi, sumaa jimaalira. Eesu shirejeeria ayuipa wayuu. eesu supula ayaatia, eesu shipia waari sumaa surulaalu, sulaatiapuna alijuna sumaa wayuu wattawalin.    

Kakaliatru sümain wayuu sumaa alijuna, naa alijunakana antushin paala sunain ayatawaa, akumaja michi, sumaa süruulaala, waima naa makatana yaa Palawaipo'u, moutpana ya waima wayuu kepian supapuna, kanuuliaya musuu joolu eere nayaa kepian muinka sain: Maliichan, piruwachon, aleeramo, supuna joutai, amuuyu, jasaleo.                              

Eesu wanee outkajawa waatuwa supula juyaaka, sunaije tu wakuaipaka sunain tu ekirajawaka, natuma naa ekirajulinkana supula shiyatununjatuin tu wakuaipaka, ayatajatuin natuma naa wachonkana namaa na waluinkana. Outkajasa supushua tu ekiraajaka namaa na ekirajulinkana, supula pansanjatuin sukuaipa. Waima wayuu sunain, sumaa nachonyu eere nanajatain sou tu wakuaipaka.

## Süchikü Palawaipo'u
- Mmakat: Wenesueela

- Mma'ipakat: Suuria

- Mmapüle: Wajiira

- Sunuiki: Wayuunaiki siia ekuu musuu tü Alijunaiki

- Jalaapünasu: 11° 20′ 40" N

- Sukumujaiwa: 1741

- Numeraa so'ü alüwakajatka putchi: 0264

## Tü eekat süpüla e'raaja

* Tü palaaka Sa'awa
* Wopulu ja'yasü tü Sieenaka chejee Karouya
* Ayalajaa Piruuwachon
* Karateerü chaamüinre Wajiira
* Karateerü chaamüin Paaluwachon
* Purunteraa sümaa Kolompia
* Sukua'ipaka wayuu
* Shiküin Wayuu otta müsia eekai eein soou mmakat Wajiira
* Süchii Limuuna
* Mmakai awana ichaa uuchejee sünain
* Chi mmakai Walitpana

## Shi'ipajee sukua'ipa


## Enlaces externos
*Paraguaipoa
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Pali'ise

**Pali'ise** (alijunaiki: *Arrabidaea chica*) Sünülia natuma na atüjaka ayaawata sünülia wunu'upanaka shia *arrabidaea chica*. Tü wunu'uka antüna anaira uuchitujee (MAKUIRA), palaapüna wopumüin jaa'ujee Nasaree, wane wunu'u jerutnu apananalü jüma ja'apüyüin jia,maima pütsü junoo'u eesü jünain ishooin otta ishooshootain jia.

**Pali'ise süchepaa tüu  jietkaa wayuu**

Sutuma tüu jieyüukaan neitan joo sünain noupunaa tüu pali'iseka, süpula süujuitiaa sichoijjee majayülaa, sünain wanee miraa, sunainjee wanee lapüu otta musia sünain wanee anajashü sutuma asirushii.

Maimasü sukuaipa sünain noupunaa ese wanee susii wünuliaa otta musia süsii iiwa.

Anasauin tüu jieyüukaan sütuma joo tüu nashajaapaa süma tüu pali'iseka.

## Aainjia otta apülajaa
Nnojotsu aainjünüin piichipa'a a'yataana anairü wuna'apü,eere yüütüüilin nnojoluinjayüin jaralüin eerüin tü jaainjiaka,múleka jitnüle jutuma wayuu, mujeerü jukua'ika,ojuiteerü  jünain mojuin nnojoleerü kapaya'lain,otta musia jiaya amuluijeerü jujutpala.
Tü wayuu aainjasüjatka jaainjainjatü nnojolüiwa kasain jiküin, nnjotsu eküinjatüin asiijushi, ju'ulakaleeinjatia e'eju wanee eküülu kettapa jaainjain tia, otta musia jia'aya ishoinjatü jushe'in juma jikialajaa.
Akotchajülee sünülia:Epinasee
Pan

**Pan** es un alimento básico que forma parte de la dieta tradicional en Europa, Oriente Medio, La India y América. Se suele preparar mediante el horneado de una masa, elaborada fundamentalmente con harina de cereales, sal y agua. La mezcla, en la mayoría de las ocasiones, suele contener levaduras para que fermente la masa y sea más esponjosa y tierna.

El cereal más utilizado para la elaboración del pan es la harina de trigo. También se utiliza el centeno, la cebada, el maíz, el arroz. Existen muchos tipos de pan que pueden contener otros ingredientes, como grasas de diferentes tipos (tocino de cerdo o de vaca, mantequilla, aceite de oliva), huevos, azúcar, especias, frutas, frutas secas (como por ejemplo pasas), verduras (como cebollas), frutos secos o semillas diversas.

Akotchajülee sünülia:Eküülü
*
Palaajenaiki

**Palaajenaiki**, lengua hablada por los Palaajewai. Es una lengua en grave peligro de extinción, pero que gracias a un programa de la UNESCO y la ONG PROANDES, se está revitalizando y reintroduciendo su uso en las comunidades y escuelas añu.
Panteera

Tü **Panteera** (alijunaiki: *bandera*) es una pieza de tela, normalmente rectangular, aunque puede adoptar formas muy variadas, que se sujeta por uno de sus lados a un asta, o se cuelga. Se utiliza para identificar o representar a una persona o grupo de personas. También puede servir para transmitir señales para comunicarse.