open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ગોકુલદાસ રાયચુરા

## સવિશેષ પરિચય 
**રાયચુરા ગોકુલદાસ દ્વારકાદાસ, ‘દાલચીવડા’, ‘રસિક ચતુર’ (૧૮૯૦, ૧૯૫૧) : કવિ, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, લોકસાહિત્યના સંશોધક-સંપાદક.** જન્મ સોરઠના બાલાગામમાં. વાર્તાકાર પિતાનો સંસ્કારવારસો. મુંબઈમાં શૅરબજારનો 
ધંધો. પોતે નક્કી કર્યા પ્રમાણે બત્રીસમેં વર્ષે ધંધાકીય કામકાજ છોડીને સાહિત્યને જ વ્યવસાયનું ક્ષેત્ર બનાવ્યું.

એમના કાવ્યસંગ્રહ ‘નવનીત’ (૧૯૨૧)નાં કેટલાંક કાવ્યોમાં દલપતરામની પ્રાકૃત બોધક શૈલી છે, તો કેટલાંકમાં લોકગીતની ફોરમ છે. ‘રસિયાના રાસ’ તથા ‘રાસમંદિર’ (૧૯૧૫)ના રાસોમાં ન્હાનાલાલ-બોટાદકરનાં શૈલી અને વિષયોનું 
અનુસરણ છે, તો સાથે કેટલાક રાસોમાં કલ્પના વિશેષ મૌલિકતાથી વિકસી છે. ‘સોરઠી દુહાની રમઝટ’ (૧૯૬૬) મેરૂભા ગઢવી સાથે કરેલું ૭૦૧ દુહાનું એમનું સંપાદન છે, જેમાં સામસામે બોલાતા દુહા સંગૃહીત થયા છે. ‘મહીપાળદેવ’, 
‘ગ્રહરાજ’, ‘સોરઠરાણી’, ‘નગાધિરાજ’, ‘કુલદીપક’, ‘સોરઠપતિ’ તથા ‘સોમનાથની સખાતે’ એ સાત નવલકથાઓમાં એમણે આલેખેલી સોરઠના ચૂડાસમાઓની કીર્તિકથામાં પરંપરાગત ઇતિહાસ ઉપરાંત લોકકથાઓનો પણ આધાર લીધો છે. 
નવલકથાઓની લખાવટ રસભરી છે. ‘ઈસરદાન’ ઈસરદાસ ચારણના જીવન પર આધારિત સંવાદસભર નવલકથા છે. ‘સ્નેહપૂર્ણ’ સામાજિક નવલકથા છે. ‘રસીલી વાર્તાઓ’ (૧૯૨૫), ‘વ્યાસજીની વાર્તાઓ’ (૧૯૨૮) તથા ‘દાલચીવડાની દસ 
વાર્તાઓ’ (૧૯૨૯)માં સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં, મુખ્યત્વે હાસ્યરસપ્રધાન અને વાર્તાકારની વ્યંજનાશક્તિનો સુષ્ઠુ પરિચય આપતી પ્રસંગકથાઓ આલેખાઈ છે. ‘કાઠિયાવાડની લોકવાર્તાઓ’ (૧૯૨૫) તથા ‘સોરઠી વીરાંગનાની વાર્તાઓ’ 
(૧૯૨૮)માં કાઠિયાવાડના લોકજીવનને વર્ણવ્યું છે. ‘ગાંધીયુગની વાર્તાઓ’ (૧૯૩૧)માં મહાત્મા ગાંધીજીના આચારવિચારના આપણા જીવન પર પડેલા ઘેરા પ્રભાવને વર્ણવતી વાર્તાઓ છે. ‘સબળ ભૂમિ ગુજરાત’ (૧૯૪૮)માં રબારી, કાઠી, 
વાઘેર, ખારવા વગેરે તેર ખડતલ જાતિઓનો પરિચય કરાવતા કેટલાક સ્વાનુભવો છે. તો કેટલીક રસપ્રદ પ્રસંગકથાઓ પણ છે. (- નિરંજન વોરા)

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૫૧માં મૃત્યુ
અજાડ ટાપુ (તા. ખંભાળિયા)

**અજાડ ટાપુ (તા. ખંભાળિયા)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા ખંભાળિયા તાલુકામાં આવેલો એક ટાપુ છે. અજાડ ટાપુ દરીયાઇ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો ભાગ છે.

## આ પણ જુવો 
* દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ખંભાળિયા તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:ટાપુ
તરસાલી

**તરસાલી** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના વડોદરા જિલ્લાના વડોદરા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. તરસાલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. મકાઈ, બાજરી, કપાસ, ડાંગર, તમાકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત ઉત્પાદનો છે.  આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

તરસાલીમાં આવેલી ઔદ્યોગિક તાલિમ સંસ્થા ‍(ITI) વડોદરાની સૌથી મોટી તાલીમ સંસ્થા છે.

શ્રેણી:વડોદરા તાલુકો
આમળાં

thumb|right|280px| આમળાં, એક સ્વાસ્થ્યવર્ધક ફળ
**આમળાં** એક નાનાં કદનું તથા લીલા રંગ ધરાવતું ફળ છે. આ ફળનો સ્વાદ ખાટો હોય છે. આયુર્વેદમાં આ ફળને અત્યંત સ્વાસ્થ્યવર્ધક માનવામાં આવેલું છે. આમળાં વિટામિન 'સી' મેળવવા માટેનો સર્વોત્તમ અને પ્રાકૃતિક સ્રોત છે. આ ફળમાં વિદ્યમાન વિટામિન 'સી' નષ્ટ થતું નથી. આ ફળ ભારે, રુક્ષ, શીતળ, અમ્લ રસ પ્રધાન, લવણ રસ સિવાયના શેષ પાંચેય રસ ધરાવતું, વિપાક માટે મધુર, રક્તપિત્ત અને પ્રમેહના રોગને હરનારું, અત્યંત ધાતુવર્દ્ધક તથા રસાયણ છે. આ ફળ 'વિટામિન સી'નો સર્વોત્તમ ભંડાર ગણાય છે. આમળાં દાહ, પાંડુરોગ, રક્તપિત્ત, અરુચિ, ત્રિદોષ, દમ, ખાંસી, શ્વાસ રોગ, કબજિયાત, ક્ષય, છાતીના રોગ, હૃદય રોગ , મૂત્ર વિકાર આદિ અનેક રોગોને નષ્ટ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે. વીર્યને પુષ્ટ કરીને પૌરુષત્વમાં વધારો કરે છે, તથા શરીરની ચરબી ઘટાડીને મોટાપો દૂર કરે છે. માથા પર આવેલા વાળને કાળા, લાંબા અને જાડા રાખે છે. વિટામિન સી એવું નાજુક તત્વ હોય છે જે ગરમીના પ્રભાવને કારણે નષ્ટ થઇ જાય છે, પરંતુ આમળાંમાં રહેલું વિટામિન 'સી' નષ્ટ થતું નથી.

## રાસાયણિક ઘટકો 
આમળાંના ૧૦૦ ગ્રામ જેટલા રસમાં ૯૨૧ મિ.ગ્રા. તથા ગરમાં ૭૨૦ મિ.ગ્રા. જેટલું વિટામિન સી મળી આવે છે. આર્દ્રતા ૮૧.૨, પ્રોટીન ૦.૫, ચરબી ૦.૧, ખનિજ દ્રવ્ય ૦.૭, કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ૧૪.૧, કેલ્શિયમ ૦.૦૫, ફૉસ્ફોરસ ૦.૦૨, પ્રતિશત, લોહતત્વ ૧.૨ મિ.ગ્રા., નિકોટિનિક એસિડ ૦.૨ મિ.ગ્રા. જેટલું મળી આવે છે. આ ઉપરાંત આમાં  ગૈલિક એસિડ, ટૈનિક એસિડ, શર્કરા (ગ્લૂકોઝ), આલબ્યૂમિન, કાષ્ઠજ વગેરે તત્વ પણ જોવા મળે છે.

## લાભ 
આમળાં દાહ, પાંડુરોગ, રક્તપિત્ત, અરુચિ, ત્રિદોષ, દમ, ખાંસી, શ્વાસ રોગ, કબજિયાત, ક્ષય, છાતીના રોગ, હૃદય રોગ, મૂત્ર વિકાર આદિ અનેક રોગોને નષ્ટ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે. વીર્યને પુષ્ટ કરીને પૌરુષત્વમાં વધારો કરે છે, તથા શરીરની ચરબી ઘટાડીને મોટાપો દૂર કરે છે. માથા પર આવેલા વાળને કાળા, લાંબા અને જાડા રાખે છે. દાંત તથા પેઢાંની ખરાબી, કબજિયાત, રક્ત વિકાર, ચર્મ રોગ, પાચન શક્તિમાં ખરાબી, નેત્ર જ્યોતિ ઘટવી, વાળ મજબૂત ન હોવા, માથાનો દુખાવો, ચક્કર, નકસીર, રક્તાલ્પતા, બલ-વીર્યમાં કમી, અલ્પ આયુમાં બુઢાપાનાં લક્ષણ પ્રગટ થવાં, યકૃતની કમજોરી તેમજ ખરાબી, સ્વપ્નદોષ, ધાતુ વિકાર, હૃદય વિકાર, ફેફસાંની ખરાબી, શ્વાસ રોગ, ક્ષય, દૌર્બલ્ય, પેટ કૃમિ, ઉદર વિકાર, મૂત્ર વિકાર આદિ અનેક વ્યાધિઓના વ્યાપને દૂર કરવાને માટે આમળાંનું સેવન અત્યંત ઉપયોગી નીવડે છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:ફળ
શ્રેણી:ભારતીય મસાલા
શ્રેણી:મસાલા
બહેડો (વૃક્ષ)

thumb|બહેડો (Terminalia bellirica) ફળો
**બહેડો** {વૈજ્ઞાનિક નામ:ટર્મિનેલિયા બેલ્લીરિકા (Terminalia bellirica) ;અંગ્રેજી:bedda nuts ;સંસ્કૃત:विभीदक ;મલયાલમ:താന്നി) એ ભારતીય ઉપખંડમાંનું એક જાણીતું અને ભારતીય પરંપરાગત વૈદક શાસ્ત્ર આયુર્વેદમાં ખુબ જ મહત્વ ધરાવતું એક વૃક્ષ છે. આ વૃક્ષ કદમાં ઉંચું અને મોટું હોય છે અને તે સામન્ય રીતે ઉંચાઇ ધરાવતી ભૂમિ પર થાય છે. તેનાં પર્ણો મહુડાનાં પર્ણો જેવાં હોય છે. બહેડાંનાં ફૂલ નાનાં તેમજ ફળ જાયફળ કરતાં સહેજ મોટાં હોય છે, જેનું વજન એક તોલા સુધીનું હોય છે. 

## આ પણ જુઓ 
* આમળાં
* હરડે
* ત્રિફળા

## ચિત્રદર્શન 

File:Terminalia bellerica W IMG 9222.jpg|with leaves being eaten by Semi-looper caterpillars from Noctuidae family 
File:Terminalia bellerica W IMG 9219.jpg|with leaves being eaten by Semi-looper caterpillars 
File:Semi-looper from Noctuidae family on Terminalia bellerica W IMG_9217.jpg|with leaves being eaten by Semi-looper caterpillars 
File:Semi-looper from Noctuidae family on Terminalia bellerica W IMG_9218.jpg|with leaves being eaten by Semi-looper caterpillars 
Image:Harra (Terminalia chebula) trunk at 23 Mile, Duars, WB W IMG 59023.jpg|Terminalia bellirica trunk  at 23 Mile near Jayanti in  Buxa Tiger Reserve in Jalpaiguri district of  West Bengal, India. 
Image:Harra (Terminalia chebula) hanging fruit at 23 Mile, Duars, WB W IMG 5902.jpg|Terminalia bellirica hanging fruit  at 23 Mile near Jayanti in  Buxa Tiger Reserve in Jalpaiguri district of  West Bengal, India. 
Image:Harra (Terminalia chebula) fallen fruit at 23 Mile, Duars, WB W IMG 5900.jpg|Terminalia bellirica fallen fruit at 23 Mile near Jayanti in  Buxa Tiger Reserve in Jalpaiguri district of  West Bengal, India.

## બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:આયુર્વેદિક ઓસડિયાં
શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ
નવલરામ ત્રિવેદી

**ત્રિવેદી નવલરામ જગન્નાથ**, ‘ડાબેરી’, ‘પોણીપચીસ’, ‘વૈનેતેય’ (૧૧-૧૦-૧૮૯૫, ૧૮-૫-૧૯૪૪) : વિવેચક, હાસ્યલેખક, સંપાદક. પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ વઢવાણ કેમ્પમાં. ૧૯૧૪માં મૅટ્રિક. ૧૯૨૦ માં બી.એ. પછી લાલશંકર ગુજરાત મહિલા પાઠશાળામાં અધ્યાપક. દરમ્યાન ૧૯૨૬માં એમ.એ. ગુજરાતી સાહિત્યસભાના મંત્રી તરીકે વીસ વર્ષ સેવા. અમદાવાદમાં અવસાન.

એમણે પોતાની લેખનપ્રવૃત્તિનો આરંભ અરવિંદ ઘોષના બંગાળી ગ્રંથ ‘કારાવાસની કહાણી’ (૧૯૨૧)ના અનુવાદથી કર્યો. ‘કેટલાંક વિવેચનો’ (૧૯૩૪), ‘નવા વિવેચનો’ (૧૯૪૧) અને ‘શેષ વિવેચનો’ (મરણોત્તર, ૧૯૪૭) એ એમના વિવેચનલેખ-સંગ્રહો છે. એમના લેખો વિશદ તથા વિગતપ્રચુર હોય છે. ઉપરાંત તટસ્થતા, સ્પષ્ટવક્તૃત્વ ને બહુશ્રુતતા પણ જોવા મળે છે. કલાપી, કાન્ત, ન્હાનાલાલ અને મુનશીની કૃતિઓ વિશેનાં એમનાં લખાણો નોંધપાત્ર છે. ‘કેતકીનાં પુષ્પો’ (૧૯૩૯) અને ‘પરિહાસ’ (મરણોત્તર, ૧૯૪૫)માં રાજ્કીય, સામાજિક, સાહિત્યિક અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રોની ઊણપોને હાસ્ય-કટાક્ષનું લક્ષ્ય બનાવતા એમના હળવા નિબંધો અને પ્રતિકાવ્યો ગ્રંથસ્થ થયાં છે. એમાં ઉક્તિવૈચિત્ર્ય, શબ્દરમત, ટુચકા અને અતિશયોકિત દ્વારા હાસ્ય-કટાક્ષ વ્યકત થયાં છે. ‘કલાપી’ (૧૯૪૪) એ એમણે પ્રાપ્ય માહિતીને આધારે લખેલું, કવિ કલાપીના જીવન અને પ્રણયસંઘર્ષને આવરી લેતું રોચક જીવનચરિત્ર છે.

નવલરામની અન્ય મહત્વની સાહિત્યસેવા એમનાં સંપાદનો છે. ટિપ્પણ અને સ્વતંત્ર મંતવ્યોની આગવી મુદ્રાવાળું પુસ્તક ‘જયંતી વ્યાખ્યાનો’ (૧૯૪૦), ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ સમાયિકમાં પ્રકાશિત, વિવિધ વિષયોને સ્પર્શતા લેખોને આવરી લેતું પુસ્તક ‘બુદ્ધિપ્રકાશ લેખ સંગ્રહ’-ભા. ૧, ૨ (અનંતરાય રાવળ સાથે, ૧૯૪૧, ૧૯૪૨), શામળનું મૂલ્યાંકન કરતું પુસ્તક ‘શામળનું વાર્તાસાહિત્ય’ કલાપીની કવનપ્રવૃત્તિને મૂલવતા ગ્રંથો ‘ગ્રામમાતા અને બીજાં કાવ્યો’ (૧૯૩૮) તથા ‘હૃદયત્રિપુટી અને બીજાં કાવ્યો’ (૧૯૩૯) એટલાં મુખ્ય સંપાદનો છે. ‘સમાજસુધારાનું રેખાદર્શન’ (૧૯૩૪) એ દસ્તાવેજી પુસ્તક, ‘શિક્ષણનું રહસ્ય’ એ અનુવાદ, અન્ય સાથે મળીને સંપાદિત કરેલું ‘માનસશાસ્ત્ર’, ‘બ્રિટીશ સામ્રાજયનો અર્વાચીન ઇતિહાસ’ અને ‘હિન્દનું નવુ રાજ્યબંધારણ’ જેવાં ઈતર પુસ્તકો પણ એમણે આપ્યાં છે.

## બાહ્ય કડીઓ
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય
* 

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૮૯૫માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૪૪માં મૃત્યુ
મનુભાઇ ત્રિવેદી

**ત્રિવેદી મનુભાઈ ત્રિભુવનદાસ**, ‘સરોદ’, ‘ગાફિલ’ (૨૬-૭-૧૯૧૪, ૯-૪-૧૯૭૨) : કવિ. જન્મ રાજકોટમાં. વતન માણાવદર. માધ્યમિક શિક્ષણ રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાં. જૂનાગઢની કૉલેજમાં અભ્યાસ. એલએલ.બી. થઈને થઈને વકીલાત કર્યો બાદ ન્યાયખાતામાં ન્યાયાધીશપદે. સુરેન્દ્રનગર, નડિયાદ, ભાવનગર, જૂનાગઢ, મોરબી, રાજકોટ, ગોંડલ વગેરે સ્થળે કામગીરી કર્યા બાદ અંતે સ્મોલ કૉઝ કોર્ટ, અમદાવાદમાં ન્યાયાધીશપદે. અમદાવાદમાં હૃદયરોગથી અવસાન.

એમની કવિત્વશક્તિ મુખ્યત્વે ભજન-ગઝલમાં વ્યક્ત થઈ છે. ‘રામરસ’ (૧૯૫૬) અને ‘સુરતા’ (૧૯૭૦) એમના ભજનસંગ્રહો છે. આધ્યાત્મિક રહસ્યછાયાની અંકિત એમની પદાવલીમાં સૌરાષ્ટ્રની ભજન-પરંપરાનો પાસ છે; તો એમના ‘બંદગી’ (૧૯૭૩) ગઝલસંગ્રહમાં પરંપરાની સાદગીનું આકર્ષણ છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૨માં મૃત્યુ
માધવ રામાનુજ

**માધવ ઓધવદાસ રામાનુજ** (૨૨ એપ્રિલ, ૧૯૪૫) ગુજરાતી કવિ અને ચિત્રકાર છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ અમદાવાદ જિલ્લાના પચ્છમમાં થયો હતો. ૧૯૭૩માં તેમણે અમદાવાદની સી.એન. કૉલેજ ઑફ ફાઇન આર્ટસમાંથી કમર્શિયલ આર્ટ વિષયમાં ગવર્નમેન્ટ ડિપ્લોમા ઑફ આર્ટ્સની પદવી મેળવી હતી. ૧૯૬૯માં અખંડ આનંદ સામયિકના તંત્રીવિભાગમાં, ૧૯૬૯થી ૧૯૭૦ દરમિયાન વોરા ઍન્ડ કંપનીના પ્રકાશન-માસિકપત્રિકાના સંપાદનવિભાગમાં અને ૧૯૭૦થી ૧૯૭૩ દરમિયાન આર. આર. શેઠની કંપનીના પ્રકાશનોના મુખ્યપૃષ્ઠચિત્રોના કલાકાર તરીકે કામગીરી બજાવી. ૧૯૭૩થી તેઓ સી.એન. ફાઇન આર્ટસ કૉલેજના ઍપ્લાઈડ આર્ટ વિભાગમાં અધ્યાપક હતા અને પ્રિન્સિપાલ તરીકે નિવૃત્ત થયા.

તેઓ ગાંધર્વ સંગીત વિદ્યાલ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધ્યક્ષપદે રહ્યા હતા. તેઓ દૂરદર્શન, અમદાવાદના સલાહકાર હતા. અમદાવાદના ઇસ્ટિટ્યુટ ઓફ કિડની ડિસીઝ એન્ડ રીસર્ચ સેન્ટરના તેઓ માનવ સંશાધન વિભાગના અધ્યક્ષ પદે કાર્ય કર્યું હતું. તેમણે ત્યાં કિડની સંબંધિત રોગોની જાગૃત્તિ માટે 'કિડની થિયેટર'ની સ્થાપના કરી હતી.

## સન્માન 
૨૦૧૨માં તેમને નરસિંહ મહેતા પુરસ્કાર અને સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર (૨૦૧૬) પ્રાપ્ત થયા હતા.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:ગુજરાતી ચિત્રકાર
શ્રેણી:૧૯૪૫માં જન્મ
હર્ષદરાય ત્રિવેદી

**હર્ષદરાય મણિભાઈ ત્રિવેદી**, ‘પ્રાસાન્નેય’(૭-૧૨-૧૯૩૩) : કવિ, વિવેચક, સંપાદક. તેમનૉ જન્મ વાડાસીનોરમાં. ૧૯૫૪માં ગુજરાતી- સંસ્કૃત વિષયો સાથે બી.એ. , ૧૯૫૬માં એ જ વિષયોમાં એમ.એ. , ૧૯૬૫માં પીએચ.ડી. ,એમ. એસ. યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગમાં પહેલાં રીડર, હવે પ્રોફેસર.

‘ચંન્દ્રિકા’ (૧૯૫૫) એમનું ૧૧૧ પૃષ્ઠ પર ગદ્યમાં વિસ્તરેલું કથાકાવ્ય છે. ‘પ્રથમ મિલન’, ‘પરિચય’, ‘પ્રણય’, ‘વિરહ’, ‘પુનર્મિલન’, ‘ચરણ ઉત્ક્રમણ’ અને ‘સમાપન’ એમ સાત ખંડમાં પ્રણયકથાનું આયોજન સુપેરે જોઈ શકાય છે, પણ ભાષા એકદમ અપક્વ છે.

બ. ક. ઠાકોરની પ્રકાશનશ્રેણી અંતર્ગત એમણે ‘બ. ક. ઠાકોર : વ્યક્તિપરિચય’ (૧૯૭૮) માં પ્રો. ઠાકોરના વ્યક્તિત્વનાં અલગ અલગ પાસાંઓનો પરિચય કરાવ્યો છે. કુલ આઠ ખંડમાં કુટુંબ, સુધારો, રાજકારણ, ઇતિહાસ, શિક્ષણ અને માનવતા અંગેની તેમની વિચારણાને સ્પષ્ટ કરી છે. સાતમાં ખંડમાં સાહિત્યકાર તરીકેની તેમની વ્યક્તિચેતનાને ઓળખવાનો પ્રયાસ છે. ‘વિવેચક : પ્રો. બળવંતરાય ઠાકોર’ (૧૯૭૯) માં બ. ક. ઠાકોરના વિવેચનની વીગતે છણાવટ છે. વ્યક્તિઓ, કૃતિઓ, સૈદ્ધાન્તિક મુદ્દાઓ વગેરે વિષયવ્યાખ્યાનો આપવાને તથા અવલોકનો, પ્રવેશકો લેખો લખવાને તથા ક્યાંક સંપાદનો કરવાને વિશે બળવંતરાયે જે વિવેચનપ્રવૃત્તિ કરી છે એની નિર્ભીક અને સઘન તપાસ જોઈ શકાય છે.‘પ્રો. બળવંતરાયની કવિતા’ (૧૯૮૨) માં પ્રો. ઠાકોરની કવિતાનો સમીક્ષાત્મક અભ્યાસ છે. કવિતાવિષયક કાવ્યો, પ્રેમનો દિવસ, વિરહ, ઘટનાત્મક કાવ્યો, ચિંતનાત્મક કવિતા, વિગ્રહકાવ્યો, બાળકાવ્યો, સ્થળવિષયક ને વ્યક્તિવિષયક કાવ્યો, ઠાકોરની કાવ્યબાની અને પાઠાન્તરો-એમ વિવિધ જૂથમાં ઠાકોરની કવિતાને વર્ગીકૃત કરી તેની અંગેનાં કીમતી તારણો આપ્યાં છે.

પ્રો. બળવંતરાય ઠાકોર વિરચિત, સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય ચર્ચતું અદ્યતન આખ્યાનક ‘નિરુત્તમા’ (૧૯૫૭) અને પ્રો. બ. ક. ઠાકોરની ‘દિન્કી’- ભા.૧-૨ (૧૯૬૯, ૧૯૭૬) એમનાં સંપાદનો છે; તો ‘પ્રો. બ. ક. ઠાકોર અધ્યયન ગ્રંથ’ (૧૯૬૯) એમણે અન્ય સાથે કરેલું સંપાદન છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૩માં જન્મ
વિવેકાનંદ નીડમ્ (ગ્વાલિયર)

**વિવેકાનંદ નીડમ્** એ ભારત દેશના મધ્ય-ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના ગ્વાલિયર શહેર સ્થિત એક અત્યંત મનોરમ્ય અને શાંત સ્થળ છે, જે ગ્વાલિયર રેલવે મથકથી લગભગ ૪ કિલોમીટર દૂર અને હરિશંકરપુરમના પાછલા ભાગમાં આવેલી એક સુરમ્ય ટેકરી પર આવેલું છે. અહિયાં પ્રાતઃકાળથી શરૂ કરી રાત્રિ સુધી, વિભિન્ન સુનિયોજિત કાર્યક્રમોના માધ્યમ દ્વારા આશ્રમ જીવનનો પરિચય કરાવવાનો ઉપક્રમ સંપન્ન થતો હોય છે. દૈનિક વ્યક્તિગત તેમજ સાર્વજનિક જીવનની કઠોરતા અને દોડાદોડને કારણે ઉત્પન્ન થતા તનાવોથી મુક્તિ અને વિશ્રાંતિ મેળવવા હેતુ પ્રશિક્ષણ સત્ર અહીં પરિચાલિત કરવામાં આવે છે.

વિવેકાનંદ નીડમ્ ખાતેના લગભગ ૩ એકર જેટલું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા પરિસરમાં, વિભિન્ન પ્રજાતિઓની ૮૦૦૦ જેટલી વનસ્પતિઓ (છોડવાઓ તથા વૃક્ષો)નું ઉપવન તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. અંભોદ એક પેયજળ ધરાવતું જળાશય છે, જેના માધ્યમ વડે સંપૂર્ણ નીડમ્ પરિસરમાં શુદ્ધ તેમજ સ્વાદિષ્ટ પેયજળની આપૂર્તિ કરવામાં આવે છે.

સ્વામી વિવેકાનંદજીના આદર્શોંમાંથી પ્રેરણા પ્રાપ્ત કરી આ કેન્દ્ર માત્ર ગ્વાલિયર શહેર જ નહીં પરંતુ ગ્વાલિયરથી બહાર જઇને પણ સમાજસેવાનાં વિભિન્ન મહત્વપૂર્ણ કાર્યોમાં પોતાનું યોગદાન આપતું રહ્યું છે, જેમાં પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા, યોગ, ધ્યાન તથા અધ્યાત્મ જેવાં કાર્યો પણ સામેલ છે. મનુષ્યના શારીરિક, માનસિક અને આત્મિક વિકાસ એ વિવેકાનન્દ કેન્દ્ર, ગ્વાલિયરનાં મુખ્ય ધ્યેય છે. આવી ઉમદા દૃષ્ટિથી વર્ષ ૧૯૯૫માં વિવેકાનન્દ નીડમ્ સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય ધરાવતી પહાડી પર નીરવ શાંત વાતાવરણમાં સ્થાપિત સાદગીપૂર્ણ, તનાવરહિત, પ્રદૂષણરહિત, મનોહર તેમજ સુરમ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડતું એક સુપ્રસિદ્ધ સ્થળ છે.

## ગતિવિધિઓ 
આ કેન્દ્ર દ્વારા કોઇપણ આયુ વર્ગના લોકો માટે વિભિન્ન સેવા ગતિવિધિઓનું નિયમિતપણે આયોજન કરવામાં આવે છે. જેના અંતર્ગત - કિશોર-કિશોરીઓ માટે "આવાસીય વ્યક્તિત્વ વિકાસ શિબિર", યુવાનો માટે "યુવા પ્રેરણા શિબિર", પ્રૌઢજનો માટે "આધ્યાત્મિક સાધના શિબિર", શિશુ સંસ્કાર વર્ગ, આરોગ્ય સેવા વગેરે. આ કેન્દ્રની માન્યતા છે કે ઉપરોક્ત કાર્યક્રમોના માધ્યમ દ્વારા વ્યક્તિમાં અહેલી સુષુપ્ત પ્રતિભા જાગ્રત કરવાનું શક્ય છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* વિવેકાનંદ નીડમ્ ગ્વાલિયરનું અધિકૃત વેબસાઇટ 
* વિવેકાનંદ નીડમ્ ગ્વાલિયરનું ચિત્ર-દર્શન 

શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળ
શ્રેણી:ઉત્તર પ્રદેશ
શ્રેણી:ગ્વાલિયર જિલ્લો
સતીયા (તા. કાલાવડ)

**સતીયા (તા. કાલાવડ)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સતીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 

શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદી

**ત્રિવેદી ભૂપેન્દ્ર બાલકૃષ્ણ  (૯-૯-૧૯૧૩) : વિવેચક, સંપાદક.** જન્મ સુરતમાં. ૧૯૩૦માં મૅટ્રિક. ૧૯૩૪માં સંસ્કૃત વિષય સાથે બી.એ. ૧૯૩૬માં સંસ્કૃત-ગુજરાતી વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૭થી ૧૯૭૨ દરમ્યાન ઈસ્માઈલ કૉલેજ, મુંબઈ, ઍલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજ, મુંબઈ અને ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદમાં જુદે જુદે સમયે અધ્યાપન. થોડો વખત ‘શ્રી ફોર્બસ ગુજરાતી સભા ત્રૈમાસિક’ ના સંપાદક.

પરિચયપુસ્તિકા ‘અખાની કવિતા’ (૧૯૬૯) તેમ જ ‘અખો’ (ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી, ૧૯૭૮) અને ‘અખો’ (સાહિત્ય અકાદમી, ૧૯૮૨) એમનાં મુખ્ય પ્રદાન છે.

એમણે કરેલાં સંપાદનોમાં ‘અખેગીતા’ (૧૯૫૮), ‘લીલાવતી જીવનકલા’ (૧૯૬૧), ‘નંદશંકર જીવનચરિત્ર’ (૧૯૬૧), ‘મીરાંના પદો’ (૧૯૬૨), ‘મીરાંબાઈનાં વધુ ગુજરાતી પદો અને જીવન કવન’ (૧૯૬૯), ‘શિવદાસકૃત કામાવતી’ (૧૯૭૨), ‘અખા ભગતના છપ્પા-દશ અંગ’ (૧૯૭૨) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે; તો સહસંપાદનોમાં ‘નરસિંહકૃત જ્ઞાનગીતા’ (૧૯૬૪), ‘અખાકૃત અનુભવબિન્દુ’ (૧૯૬૪), ‘પૃથ્વીચન્દ્રચરિત’ (૧૯૬૬), ‘માધવાનલ કામકંદલા પ્રબંધ’- અંગ ૬ (૧૯૭૫), ‘અખા ભગતના છપ્પા’- ભા.૧, ૨, ૩ (૧૯૭૭, ૧૯૮૦, ૧૯૮૨), ‘અખા ભગતનાં ગુજરાતી પદ’ (૧૯૮૦) વગેરે ઉલ્લેખપાત્ર છે. એમણે ‘પ્રાકૃત ભાષાઓ અને અપભ્રંશ’ (૧૯૫૪), ‘ભરતમુનિનાટ્યશાસ્ત્ર’- અધ્યાય ૧ થી ૭ (૧૯૬૭) જેવા અનુવાદગ્રંથો પણ આપ્યા છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૧૩માં જન્મ
પ્રવીણ દરજી

**પ્રવીણ શનિલાલ દરજી** (૨૩ ઓગસ્ટ ૧૯૪૪) ગુજરાતી કવિ, વિવેચક, સંપાદક છે.

તેમનો જન્મ પંચમહાલ જિલ્લાના મહેલોલમાં થયો હતો. તેઓ ૧૯૬૧માં એસ.એસ.સી. ૧૯૬૫માં ગુજરાતી-સંસ્કૃત વિષયો સાથે બી.એ. ૧૯૬૭માં એ જ વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૭૩માં પીએચ.ડી. ૧૯૬૫ થી ૧૯૬૭ સુધી મોડાસા કૉલેજમાં અધ્યાપક રહ્યા હતા. ૧૯૬૭થી તેઓ લુણાવાડા કૉલેજમાં અધ્યાપક છે.

## સર્જન 
‘ચીસ’ (૧૯૭૩) અને ‘ઉત્સેધ’ (૧૯૮૫) એમના કાવ્યસંગ્રહો છે. ‘અડખેપડખે’ (૧૯૮૨)માં લઘુ ચિંતનાત્મક નિબંધો અને ‘લીલા પર્ણ’ (૧૯૮૪) માં લલિતનિબંધો સંચિત છે.

‘સ્પંદ’ (૧૯૭૬), ‘ચર્વણા’ (૧૯૭૬), ‘દયારામ’ (૧૯૭૮), ‘પ્રત્યગ્ર’ (૧૯૭૮), ‘પશ્ચાત્’ (૧૯૮૨), ‘નવલકથા સ્વરૂપ’ (૧૯૮૬), ‘લલિત નિબંધ’ (૧૯૮૬) એમના વિવેચનસંગ્રહો છે. ‘નિબંધ : સ્વરૂપ અને વિકાસ’ (૧૯૭૫) એ એમનો શોધપ્રબંધ છે. ‘ગુજરાતી ભાષાની કેટલીક વિશિષ્ટ વાર્તાઓ’ (૧૯૮૪) એમનું સંપાદન છે; જયારે ‘શબ્દશ્રી’ (૧૯૮૦) તથા ‘ગદ્યસંચય’- ૨ (૧૯૮૨) એમનાં અન્ય સાથેનાં સંપાદનો છે.

*નિબંધ: સ્વરૂપ અને વિકાસ* (૧૯૭૫) પ્રવિણ દરજીનો મહાનિબંધ છે. નિબંધના લલિત અને લલિતતેતર એવા ઉભય પ્રકારોમાં ગત સવાસો વર્ષ દરમિયાન થયેલ સ્વરૂપબંધારણ અને ખેડાણની અહીં વ્યાપક તપાસ થઈ છે. વળી, વિષયની સ્વરૂપચર્ચા તથા અન્ય સાહિત્યસ્વરૂપો સાથેના નિબંધના પારસ્પરિક સંબંધની ચર્ચા પછી ગુજરાતી નિબંધને જાગૃતિકાળ, પંડિતયુગ, ગાંધીયુગ અને આધુનિકયુગ જેવા વિવિધ યુગ-તબક્કાઓમાં વિભાજિત કરીને તેની સર્વગ્રાહી સમીક્ષા પણ અપાઈ છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:૧૯૪૪માં જન્મ
કાવીઠા (તા. ધોળકા)

**કાવીઠા (તા. ધોળકા)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ધોળકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાવીઠા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ધોળકા તાલુકો
કાળુભાર ટાપુ (તા. ખંભાળિયા)

**કાળુભાર ટાપુ (તા. ખંભાળિયા)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા ખંભાળિયા તાલુકામાં આવેલો ટાપુ અને ગામ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ખંભાળિયા તાલુકો
શ્રેણી:ટાપુ
અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ

**અનિરુદ્ધ લાલજી બ્રહ્મભટ્ટ** (૧૧ નવેમ્બર ૧૯૩૫ - ૩૧ જુલાઇ ૧૯૮૧) એક ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. તેઓ વિવેચક, કવિ, વાર્તાકાર, ચરિત્રકાર અને સંપાદક તરીકે જાણીતા છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૩૫ના રોજ પાટણમાં થયો હતો. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ વડોદરામાંથી લીધું. ૧૯૫૮માં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે વિનયન વિદ્યાશાખામાંથી સ્નાતક અને ૧૯૬૦માં અનુસ્નાતકની પદવી મેળવીને ડભોઈની આર્ટસ કોલેજમાં અધ્યાપન કાર્યનો પ્રારંભ કર્યો અને બાદમાં બીલીમોરાની કોલેજમાં પ્રાધ્યાપક બન્યા. તેઓએ ૧૯૬૮થી ગુજરાત યુનિવર્સિટીનાં ભાષાસાહિત્યભવનમાં ગુજરાતીના રીડર તરીકે સેવાઓ આપી. આ ઉપરાંત તેઓ ‘ભૂમિકા’ (પછીથી ‘કિમપિ’) સામાયિકના તંત્રી પણ રહ્યા હતા.

૧૯૮૧ની ૩૧મી જુલાઈના દિવસે લ્યુકેમિયાને કારણે અમદાવાદમાં તેમનું નિધન થયું.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય 

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૫માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૧માં મૃત્યુ
ચીમનલાલ ત્રિવેદી

ખાતે]]
**ચીમનલાલ શિવશંકર ત્રિવેદી** (૨ જૂન ૧૯૨૯ – ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫) ગુજરાતી ભાષાના વિવેચક અને સંપાદક છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ગુજરાતના મુજપુરમાં ‍(હવે પાટણ જિલ્લામાં) થયો હતો. ૧૯૫૦માં બી.એ. ૧૯૫૨માં એમ.એ.ની પદવીઓ મેળવ્યા પછી તેમણે ૧૯૬૧માં પીએચ.ડી. પૂર્ણ કર્યું. ૧૯૫૧થી તેમણે વિભિન્ન કૉલેજોમાં ગુજરાતીનું અધ્યાપન કર્યું અને છેલ્લે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજ, અમદાવાદમાં ગુજરાતીના પ્રાધ્યાપક રહ્યા હતા.

૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.

## સર્જન
*પિંગલ દર્શન* (૧૯૫૩) છંદવિષયક માહિતી આપતું એમનું પ્રારંભિક પરિચયપુસ્તક છે. *ઊર્મિકાવ્ય* (૧૯૬૬)માં ઊર્મિકાવ્યનાં સ્વરૂપ, વિકાસ તથા વિભિન્ન પ્રકારો વિશે વિગતે ચર્ચા છે. પીએચ.ડી.ના અભ્યાસના ફળરૂપે મળેલો *કવિ નાકર-એક અધ્યયન* (૧૯૬૬) એમનો નોંધપાત્ર ગ્રંથ છે. એમાં મધ્યકાલીન કવિ નાકરની બધી પ્રગટ-અપ્રગટ કૃતિઓનું ઝીણવટભર્યું પરીક્ષણ કરી નાકર વિશેની પ્રચલિત સમજ પર નવો પ્રકાશ ફેંકયો છે. આ અભ્યાસનું અનુસંધાન *ગુજરાતી ગ્રંથકાર* શ્રેણીની *નાકર* (૧૯૭૯) પુસ્તિકામાં તથા *ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ*- ખંડ ૨ માં જળવાયું છે. *ચોસઠનું ગ્રંથસ્થ વાઙમય* (૧૯૭૨)માં વિવિધ વિષયના ગ્રંથોની સૂઝ અને સમભાવપૂર્વક તપાસ છે. *ભાવલોક* (૧૯૭૬) અને *ભાવમુદ્રા* (૧૯૮૩)માં કવિતાની વ્યાપક ચર્ચા કરતા, મધ્યકાલીન અને અર્વાચીન અતિખ્યાત અને અલ્પખ્યાત કવિઓની કવિતા વિશેના તથા કૃતિ-અવલોકનના લેખો છે. *ભાવમુદ્રા*માંનો *ગુજરાતીમાં છંદોરચના* એ દીર્ઘ લેખ ગુજરાતીમાં થયેલા છંદવિષયક પ્રયોગોની સારી તપાસ છે.

*આપણાં ખંડકાવ્યો* (૧૯૫૭), *સુદામાચરિત્ર* (૧૯૬૩), *કુંવરબાઈનું મામેરું* (૧૯૬૪), *અભિમન્યુ આખ્યાન* (૧૯૬૭), *વિરાટ પર્વ* (૧૯૬૯), *કાલેલકર ગ્રંથાવલિ* (૧૯૮૧) વગેરે એમનાં અન્ય સાથેનાં સંપાદનો છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા પ્રકાશિત *ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ* તથા *ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર*- ભા.૧૧ (૧૯૬૬)માં પણ એમનું સહસંપાદન છે.

## પુરસ્કારો 
૨૦૦૯માં તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત થયો હતો.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૫માં મૃત્યુ
સુદર્શન ચક્ર

thumb|હાથમાં સુદર્શન ચક્ર સાથે ભગવાન વિષ્ણુ
**સુદર્શન ચક્ર** ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રાચીન એવા હિંદુ ધર્મનાં શાસ્ત્રોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે ભગવાન વિષ્ણુનું શસ્ત્ર છે. આ શસ્ત્રને ભગવાન વિષ્ણુએ સ્વયં તથા એમના કૃષ્ણ અવતાર વખતે ધારણ કર્યું છે. એક કિંવદંતી છે કે આ ચક્રને વિષ્ણુ ભગવાને ગઢવાલ પ્રદેશમાં આવેલા શ્રીનગર સ્થિત કમલેશ્વર શિવાલય ખાતે તપસ્યા કરીને પ્રાપ્ત કર્યું હતું. ભગવાન વિષ્ણુ અને કૃષ્ણએ આ ચક્ર વડે અનેક રાક્ષસોનો વધ કર્યો હતો, જેમાં શિશુપાલ વધનો પણ સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:પુરાણ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
ગુંદા (વનસ્પતિ)

**ગુંદા** અથવા **વડગુંદો** (હિંદી:बहुवार; દ્વિનામી નામપદ્ધતિ: *Cordia myxa* L.) એ એક વનસ્પતિ છે, જેનાં વૃક્ષો ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ, ચીન તેમજ વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જોવા મળે છે. ગુંદાનાં ફળનું કદ અને આકાર સોપારી જેવાં જ હોય છે. કાચાં ગુંદાનાં ફળમાંથી શાક તથા અથાણાં પણ બનાવવામાં આવે છે. જ્યારે પાકી ગયેલાં ગુંદાનાં ફળ મીઠાં હોય છે તથા તેમાં ગુંદરની માફક ચિકણો અને મીઠો રસ હોય છે જે શરીરને જાડું બનાવે છે.

ગુંદાનાં ઝાડ ઘણાં મોટાં હોય છે અને તેનાં પર્ણો લીસ્સાં હોય છે. દક્ષિણ ભારત, ગુજરાત અને રાજસ્થાનના લોકો નાગરવેલના પાનની જગ્યા પર ગુંદાનાં પાનનો ઉપયોગ કરી લેતા હોય છે. ગુંદાના પાનનો સ્વાદ પણ નાગરવેલનાં પાન જેવો હોય છે. ગુંદાનાં ઝાડની અલગઅલગ ત્રણથી ચાર જાતો હોય છે, પરંતુ તેમાં બે મુખ્ય છે જેને હિંદી ભાષામાં લમેડા અને લસોડા કહેવામાં આવે છે. નાનાં ગુંદા અને મોટા ગુંદા એવાં નામથી પણ આ જાતો ખુબ પ્રસિદ્ધ છે. ગુંદાના ઝાડનું લાકડું અત્યંત ચિકણું અને મજબૂત હોય છે. ઇમારતી કામ માટે ગુંદાના ઝાડનાં લાકડાંમાંથી તખ્તા બનાવવામાં આવતા હોય છે અને બંદૂકનો કુંદો બનાવવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

ગુંદાનું સંવર્ધન બીજથી થાય છે.

## અન્ય નામો
ગુંદાને ભારતમાં વિવિધ ભાષાઓમાં જુદાજુદા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે, જેમ કે, સંસ્કૃત: શ્ર્લેષ્માતક; હિંદી લ્હિસોડા, નિસોરે, બહુવાર; બંગાળી: ચાલતા, બોહરો; મરાઠી: ભોંકર, રોલવટ; કન્નડ: દોહચળ્ળુ, બોકેગિડ; તેલુગુ: પેદ્દાનાક્કેરુ, વગેરે.
          
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* ગુંદા વિશે માહિતી 

શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ
શ્રેણી:ભારતીય વનસ્પતિ
સોનારડી (તા. ખંભાળિયા)

**સોનારડી (તા. ખંભાળિયા)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા ખંભાળિયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સોનારડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 

શ્રેણી:ખંભાળિયા તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
દેવીકુંડ ( બિકાનેર)

ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા રાજસ્થાન રાજ્યમાં આવેલા ઐતિહાસિક એવા બિકાનેર નગરથી પાંચ માઇલ જેટલા અંતરે પૂર્વ દિશામાં **દેવીકુંડ** નામનું સ્થળ આવેલું છે. આ જગ્યા પર રાવ કલ્યાણસિંહથી માંડીને મહારાજા ડૂંગરસિંહ સુધીના રાજાઓ તથા એમની રાણીઓ તેમજ કુંવરો વગેરેની યાદગીરીમાં સ્મારક તરીકે રાજસ્થાની પરંપરા મુજબ છત્રીઓ બનાવવામાં આવેલી છે. જેમાંથી કેટલીક છત્રીઓ તો ખુબજ સુંદર છે. પહેલાંના સમયના રાજાઓ તથા અન્ય્ રાજપરિવારના સભ્યોની છત્રીઓ દુલમેરા ખાતેથી લાવવામાં આવેલા લાલ પત્થરોમાંથી બનાવવામાં આવેલી છે. આ છ્ત્રીઓની વચ્ચે બેસાડવામાં આવેલા મકરાણાના સંગમરમરની તકતીઓ પર લેખ કોતરાયેલા જોવા મળે છે. ત્યારબાદ બનાવવામાં આવેલી છત્રીઓ પૂરેપૂરી સંગેમરમરમાંથી બનાવવામાં આવેલી છે. આ પૈકી કેટલીક છત્રીઓમાં મધ્ય શિલાઓ પર અશ્વારુઢ રાજાઓની મૂર્તિઓ કોતરવામાં આવેલી છે, જેની આગળ લાઇનમાં ક્રમાનુસાર એમની સાથે સતી થયેલી રાણીઓની આકૃતિ બનાવવામાં આવેલી છે. આમૂર્તિઓની નીચેના ભાગમાં ગદ્ય અને પદ્યમાં જે તે વ્યક્તિની પ્રશંસા માટેના લેખ કોતરવામાં આવેલા છે, જેના પરથી કેટલાક વર્તમાન સિવાયના વ્યક્તિઓના સ્વર્ગવાસનો નિશ્ચિત સમય જાણી શકાય છે,

આ બધામાં મહારાજા રાજસિંહની છત્રી ઉલ્લેખનીય છે કેમ કે એમની સાથે ચિતામાં સળગી ગયેલા સંગ્રામસિંહ નામના એક વ્યક્તિનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ સ્થાન પર સતી થનાર અંતિમ મહિલાનું નામ દીપકુંવારી હતું, જે મહારાજા સૂરત સિંહના બીજા પૂત્ર મોતી સિંહની પત્ની હતી તથા પોતાના પતિનું મૃત્યુ થતાં ઇ. સ. ૧૮૨૫માં સતી થઈં હતી. તેની સ્મૃતિમાં વર્તમાન સમયમાં પણ પ્રતિવર્ષ ભાદરવા મહીનામાં અહીં મેળો ભરાય છે. ત્યાર બાદ બીજી કોઈ મહિલા સતી નથી થઈ, કેમ કે સરકારના પ્રયત્નને કારણે આ પ્રથા ખત્મ થઈ ગઇ. રાજપરિવારના  અતિથિઓને મુકામ કરવા માટે તળાવની નજીકમાં એક ઉદ્યાન અને કેટલાક મહેલ બનાવવામાં આવેલાં છે.

દેવીકુંડ અને બિકાનેર નગરના મધ્ય ભાગમાં, મુખ્ય સડક માર્ગના દક્ષિણ ભાગમાં મહારાજા ડૂંગરસિંહ દ્વ્રારા બનાવડાવવામાં આવેલું શિવ મંદિર છે. આ મંદિરની નજીકમાં જ એક જળાશય, ઉદ્યાન અને મહેલ આવેલા છે. આ મંદિરનું શિવલિંગ બરાબર મેવાડના પ્રસિદ્ધ એકલિંગજીની મૂર્તિ સમાન છે. અહીં પ્રતિવર્ષ શ્રાવણ માસમાં ભારે મેળો ભરાય છે. આ સ્થાનને શિવવાડી કહેવામાં આવે છે.

શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
શ્રેણી:રાજસ્થાન
પલસદરી (જિ. રાયગઢ)

300px|thumb|ચોમાસાની ઋતુમાં પલસધરી ખાતે રમણીય ધોધ
**પલસદરી** અથવા પલસધરી (અંગ્રેજી:Palasdari; મરાઠી: પળસદરી), એ મુંબઈ ઉપનગરીય રેલ લાઇન પરના કર્જત  અને ખોપોલી સ્ટેશનોની વચ્ચે આવેલું એક લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ અને એક રેલવે જંક્શન છે. આ સ્થળ કર્જત થી લોનાવલા લાઇન પર આવે છે. ખોપોલી માર્ગ પર તેનાથી આગળનું સ્ટેશન કેલાવલી છે. પલસદરીનું નામ "પલાસ"ના વૃક્ષ અને "દરી" એટલે કે "દર્રા" ( પહાડીઓની વચ્ચેથી પસાર થતો માર્ગ) નામના બે શબ્દોના મેળ પરથી બન્યો છે. આ સ્થળ કર્જત ખોપોલી રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૩૫ પર આવેલું છે. પલસદરી ખાતે પ્રસિદ્ધ પલસદરી બંધ પણ આવેલો છે. પલસદરી ખાતે બ્રિટિશ રાજના સમયનાં તથા તેનાથી પણ પુરાણા સમયનાં કેટલાંય મંદિરો ઉપસ્થિત છે.  

વિશેષ રૂપમાં વરસાદની ઋતુમાં, મુંબઈ, પનવેલ અને નવી મુંબઈજેવા શહેરી વિસ્તારમાંથી ઘણા પર્યટકો અહીં આવે છે. ચોમાસા દરમિયાન અહીં આખા વિસ્તારમાં ઝરણાંઓ સક્રિય બની જાય છે અને ચારેકોર લીલીછમ હરિયાળી છવાઇ જાય છે. પલસદરી ખાતે એક અન્ય આકર્ષણ અહીંયાં આવેલો શ્રી સ્વામી સમર્થ મહારાજ (અક્કલકોટ)નો "મઠ" છે જે એક ખુબજ રમણીય જગ્યા પર આવેલો છે.

પલસદરીની ઓળખ તેની પ્રાકૃતિક સુંદરતા અને કઠિન રસ્તાઓને કારણે બની છે. પહાડીઓ પર પદ યાત્રા (ટ્રેકીંગ), પર્યટકોમાં વિશેષ રૂપમાં લોકપ્રિય છે, પરંતુ પર્યટકોએ અહીં આ પદયાત્રા દરમિયાન અહીંની કાંટાળી ઝાડીઓથી ખુબજ સાવધાન રહેવું પડે છે. આ કાંટાળી ઝાડીઓ કોઈ લાપરવાહ પર્યટક માટે ખતરનાક સાબિત થઇ શકે તેમ છે. આ ઉપરાંત પલસદરી ખાતે ઘણી જગ્યાઓ અંગત માલિકીની પણ છે તથા ત્યાં થઇને પસાર થવાનું અવૈધ છે. 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
શ્રેણી:રાયગઢ જિલ્લો
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર
ટીમરુ

**ટીમરુ** અથવા **અકમોલ** અથવા **સ્વર્ણામ્ર** એ એક પીળા, નારંગી કે લાલ રંગ ધરાવતું મીઠા સ્વાદવાળું ફળ હોય છે. આ ફળનો આકાર ૦.૫ લઇને ૪ ઇંચ સુધીનો ગોળાઇમાં હોય છે. ભારત દેશમાં આ ફળનું મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર (ખાનદેશ) અને ગુજરાત (દક્ષિણ-પૂર્વ પટ્ટીમાં) રાજ્યોમાં, ખાસ કરીને વિંધ્યાચળના પહાડી પ્રદેશમાં, ઉત્પાદન લેવામાં આવે છે.

## અન્ય ભાષાઓમાં 
ટીમરુનાં ફળને અંગ્રેજીમાં "પર્સિમ્મન" (persimmon) કહેવામાં આવે છે અને ક્યારેક ક્યારેક "ડેટ-પ્લમ" (date-plum) પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે ઘણા બધા લોકોને આનો સ્વાદ ખજૂર (અંગ્રેજી: ડેટ) અને આલૂ-બુખારા (અંગ્રેજી: પ્લમ)ના મિશ્રણ જેવો લાગે છે.

## ઝાડ 
ભારતીય અને અમેરિકામાં જોવા મળતાં ટીમરુનાં વૃક્ષો લગભગ ૧૫ મીટર સુધીની ઉંચાઇ ધરાવતાં હોય છે જાપાની ટીમરુનાં વૃક્ષ ૪-૧૦ મીટર જેટલી ઉંચાઈ ધરાવતાં હોય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ફળ
ફાલસા (વનસ્પતિ)

**ફાલસા** (હિંદી:फ़ालसा; વૈજ્ઞાનિક નામ:Grewia asiatica) એ એક વનસ્પતિ છે. આ વનસ્પતિનાં પાકાં ફળ ખાવામાં તથા શરબત બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.

ભારતીય ઉપખંડના પુરાતન અને વૈદિક આરોગ્ય શાસ્ત્ર આયુર્વેદ પ્રમાણે આ વનસ્પતિનાં ફળોનો તેના ચોક્કસ ગુણોને કારણે ઔષધિય ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે.

શ્રેણી:ફળ
શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:આયુર્વેદિક ઓસડિયાં
શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ
કુશ

ભારતીય ઉપખંડના મહાકાવ્ય પૈકીના એક  એવા રામાયણમાં વર્ણવ્યા મુજબ **કુશ** એ ભગવાન રામના બે જોડીયા પુત્રો પૈકીનો એક પુત્ર હતો. તેણે પોતાના ભાઈ લવ જોડે ગુરુ આજ્ઞા પુર્ણ કરવા માટે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરવા માટે નીકળેલા રાજા રામના ઘોડાને પકડી લઇ તેની સેનાને પડકાર કર્યો હતો.

શ્રેણી:રામાયણ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
કૌશલ્યા

ભારતીય ઉપખંડના મહાકાવ્ય પૈકીના એક  એવા રામાયણમાં વર્ણવ્યા મુજબ **કૌશલ્યા** એ ભગવાન રામના માતૃશ્રી અને રાજા દશરથનાં ધર્મપત્ની હતાં. રાજા દશરથને કૌશલ્યા ઉપરાંત સુમિત્રા અને કૈકેયી એમ બીજી પણ બે રાણીઓ હતી.

શ્રેણી:રામાયણ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
લક્ષ્મણ ઝુલા (ઋષિકેશ)

**લક્ષ્મણ ઝૂલા** (હિંદી:लक्ष्मण झूला; અંગ્રેજી ભાષા:Lakshman Jhula)એ ઋષિકેશ ખાતે ગંગા નદી પર બનાવવામાં આવેલો એક પુલ છે, જે લોખંડનાં દોરડાં વડે બનેલો છે.

પુરાતન કથન અનુસાર  ભગવાન શ્રીરામના અનુજ (નાના ભાઈ) લક્ષ્મણએ આ સ્થાન પર શણ (જૂટ)નાં દોરડાંઓની મદદ વડે આ નદીને પાર કરી હતી. સ્વામી વિશુદાનંદની પ્રેરણાથી કલકત્તાના શેઠ સૂરજમલ ઝુહાનૂબલા નામના વ્યક્તિએ અહીં એક પુલ ઇ. સ. ૧૮૮૯ના વર્ષમાં લોખંડનાં મજબૂત તારો વડે બનાવડાવ્યો હતો, આ પૂર્વે શણનાં દોરડાંઓ વડે બનાવવામાં આવેલો પુલ આ સ્થળે હતો અને દોરડાંના આ પુલ પર લોકોને ઝોળી (છીંકા)માં બેસાડીને તેને બીજા દોરડાં વડે ખેંચવામાં આવતું હતું. પરંતુ આ લોખંડના તારો વડે બનાવવાયેલો પુલ પણ ઇ. સ. ૧૯૨૪ના વર્ષમાં આવેલી રેલમાં ખેંચાઈ ગયો હતો. ત્યાર બાદ હાલનો મજબૂત તેમજ આકર્ષક પુલ ઇ. સ. ૧૯૩૯માં બનાવવામાં આવ્યો હતો.

આ પુલના પશ્ચિમી કિનારા પર ભગવાન લક્ષ્મણનું મંદિર આવેલું છે, જ્યારે પુલની બીજી તરફ શ્રીરામનું મંદિર આવેલું છે. એમ કહેવાય છે કે શ્રીરામ સ્વયં આ સુંદર સ્થળ પર પધાર્યા હતા. પુલ પાર કરીને ડાબી તરફ પગ રસ્તો બદરીનાથ તરફ અને જમણી તરફ સ્વર્ગાશ્રમ જાય છે. કેદારખંડમાં આ પુલની નીચે ઇંદ્રકુંડ હોવાનું વિવરણ જોવા મળે છે, જે વર્તમાન સમયમાં પ્રત્યક્ષ નથી.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ઋષિકેશ
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
સિદસર (તા. ભાવનગર)

**સિદસર (તા. ભાવનગર)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ભાવનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. સિદસર ગામની હાલની ૨૦૧૧ મુજબની વસ્તી લગભગ ૨૦,૦૦૦ સુધીની થવા જાય છે. ભાવનગરની જાણીતી એવી શાંતિલાલ શાહ કોલેજ સિદસર ગામમાં આવેલી છે.

## ઇતિહાસ
સિદસર ગામનો કોઈ ખાસ કોઈ લેખ કે પુરાતન અવશેષો મળતા નથી. સિદસર ગામ ક્યારે બંધાણુ તેની પણ ચોક્કસ માહિતી મળતી નથી. સિદસર ગામમાં પ્રથમ રાણા દરબારો આવીને વસ્યા હતા. સર ભાવસિંહજી પહેલા જેમણે પહેલા શિહોર અને ત્યાર બાદ ભાવનગર ને રાજ્ય તરીકે વસાવ્યુ હતું, તે ભાવનગર રાજ્યના તાબામાં સિદસર ગામ આવતું હતું.

અંગ્રેજ સરકારના શાસનમાં ભાવનગર રાજ્ય અંગ્રેજોને કર ભરતુ અને તેમના વતી વહીવટ ચલાવતું હતું તે અંગ્રેજ શાસનમાં રેવન્યુ રેકર્ડમાં સિદસર ગામ હાલનું અમદાવાદ જિલ્લાના દસ્ક્રોઇ તાલુકાના તાબા હેઠળ સમાવેશ થતો હતો. સિદસર ગામમાં સમયાંતરે કાજાવાદરા પટેલ, ધાલ્ખા ભરવાડ આવીને વસ્યા હતા.

## ભૂગોળ
સિદસર ગામ ભાવનગર શહેર અડીને આવેલું બાજુનું ગામ છે. ગામની પશ્ચિમ બાજુમાં માલેશ્રી નદી વહે છે જે માળનાથની ડુંગળમાળા (સિદસરથી લગભગ ૨૦ કિમિ દુર) થી ભિકડાની કેનાલ દ્વારા વહીને આવી ભાવનગરના બોર તળાવને મળે છે.

 

શ્રેણી:ભાવનગર તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સચાણા (તા. જામનગર)

**સચાણા (તા. જામનગર)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જામનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સચાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

શ્રેણી:જામનગર તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બાલમુકુન્દ દવે

**બાલમુકુન્દ મણિશંકર દવે** (૭ માર્ચ ૧૯૧૬ - ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૩) ગુજરાતી ભાષાના કવિ અને પત્રકાર હતા.

તેમનો જન્મ વડોદરા જિલ્લાના મસ્તુપુરામાં થયો હતો. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ અનુક્રમે મસ્તુપુરા-કુંવરવાડાની ગુજરાતી સરકારી શાળામાં અને વડોદરાની શ્રી સયાજી હાઈસ્કૂલમાં. મૅટ્રિક થઈ ૧૯૩૮માં અમદાવાદ આવી શરૂઆતમાં સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલયમાં કામ કર્યા બાદ થોડો વખત પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે કામગીરી બજાવી. ‘નવજીવન’ માં જોડાયા. ત્યાંથી ત્રણ દાયકે નિવૃત્ત થઈને નવજીવન પ્રકાશિત ‘લોકજીવન’નું સંપાદન કાર્ય કર્યું હતું. ૧૯૪૮માં તેમને કુમાર ચંદ્રક એનાયત થયો હતો.

## સર્જન 
બાળપણમાં માણેલું પ્રકૃતિસૌંદર્ય, દાદીમાનાં પ્રભાતિયાં તેમ જ લગ્નગીતોનું શ્રવણ તથા ચિંતનાત્મક અને પ્રેરક સાહિત્યનું વાચન -આ બધાંએ એમના કવિવ્યક્તિત્વને ઘડવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે; તો એમની કવિતાના ઘડતરમાં બુધસભાએ તેમ જ કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની મૈત્રીએ પણ ફાળો આપ્યો છે. એમના કાવ્યસંગ્રહ ‘પરિક્રમા’ (૧૯૫૫)માં પ્રકૃતિ, પ્રણય અને ભક્તિનાં કાવ્યો-ગીતો છે. પદ્યરૂપોની જેમ એમાં કાવ્યસ્વરૂપોનું પણ વૈવિધ્ય છે. શિષ્ટ પ્રાસાદિક વાણી અને સાચકલી ભાવાનુભૂતિ એમની કવિતાને નિવ્યૉજ મનોહારિતા અર્પે છે. સૌંદર્યલક્ષિતા અને સૌંદર્યબોધ એ કવિધર્મનું આ કવિએ યથાર્થ પરિપાલન કર્યું છે. ‘સહવાસ’ (૧૯૭૬)માં એમનાં કાવ્યોનું વેણીભાઈ પુરોહિતનાં કાવ્યો સાથે સુરેશ દલાલે સંપાદન કર્યું છે. એમના બાળકાવ્યોના ત્રણ સંગ્રહો ‘સોનચંપો’ (૧૯૫૯), ‘અલ્લક દલ્લક’ (૧૯૬૫) અને ‘ઝરમરિયાં’ (૧૯૭૩) પ્રગટ થયા છે. આ ઉપરાંત એમણે પ્રૌઢશિક્ષણ માટે ‘ઘટમાં ગંગા’ (૧૯૬૬) નામે વ્યક્તિચિત્રોની એક પુસ્તિકા લખી છે.

### પરિક્રમા (૧૯૫૫) 
બાલમુકુન્દ દવેનો, ૧૯૩૮ થી ૧૯૫૫ સુધીના ગાળાની ૧૦૩ કાવ્યકૃતિઓનો સંગ્રહ. ભાવરસ્યાં ચિત્રાંકન, મર્મસ્પર્શી ઊર્મિઆલેખન અને પ્રાસાદિક ને પ્રભાવક અભિવ્યક્તિથી દીપ્ત કાવ્યોનો આ સંગ્રહ ગુજરાતી કવિતામાં નોંધપાત્ર સ્થાન ધરાવે છે. એમાંની કવિતા મુક્તક, સૉનેટ, ખંડકાવ્ય, ગીત, ભજન આદિ વિવિધ સ્વરૂપે વહે છે. સંસ્કૃતવૃત્તો જેટલું જ કૌશલ ગેયરચનાઓ પરત્વે પણ કવિ દાખવે છે, ગેયરચનાઓ આપણાં લોકગીતો અને ભજનોના ઢાળમાં થયેલી છે અને એમાં લોકબાની તેમ જ તેનું વાતાવરણ અનુભવાય છે. વિષયવૈવિધ્યની દ્રષ્ટિએ ‘હડદોલા’, ‘બંદો અને રાણી’, ‘નેડો’, ‘હિના’, ‘ભીના વાયરા’ જેવાં ઉલ્લાસમય પ્રણયગીતો છે; ‘સંચાર’, ‘હોડી’, ‘શમણાંનો સથવારો’, ‘એકલપંથી’ જેવી અધ્યાત્મભાવની રચનાઓ છે; તો ‘સુરગંગાનો દીવડો’, ‘ઝાકળની પિછોડી’ જેવાં આસ્વાદ્ય ભજનો છે. ‘નદીકાંઠે સૂર્યાસ્ત’, ‘ચાંદની’, ‘નર્મદા તટે પૂર્ણિમા’ , ‘સાબરમાં ઘોડાપૂર જોઈને’, ‘પરોઢ’ વગેરે પ્રકૃતિદર્શનના મુગ્ધ આનંદનું નિરૂપણ કરતાં કાવ્યો કવિની લાક્ષણિક વર્ણનશક્તિનાં પરિચાયક છે. ‘મોગરો’, ‘આકાશી અસવાર’, ‘શ્રાવણ નીતર્યો’ વગેરે ગીતો પણ એવી પ્રતીતિ કરાવે છે. સંગ્રહનું છેલ્લું કાવ્ય કવિશક્તિનું નિદર્શક છે તેમ આપણાં ગીતોની સમૃદ્ધિની સાબિતીરૂપ છે. ‘તું જતાં’ અને ‘જૂનું ઘર ખાલી કરતાં’ અનુક્રમે પત્ની અને પુત્રના અવસાનથી અનુભૂત સંવેદનને પ્રબળતાથી નિરૂપે છે; તો ‘વીરાંજલિ’, ‘સજીવન શબ્દો’ અને ‘હરિનો હંસલો’ અનુક્રમે ન્હાનાલાલ, મેઘાણી અને ગાંધીજી વિશેની શોકપ્રશસ્તિઓ છે. જહાંગીરના સમયના પ્રસંગનિરૂપણનું ‘બેવડો રંગ’ અને વિદ્યાર્થી અવસ્થાનો ચિતાર આપતું વિનોદમય ‘વડોદરા નગરી’ નિજી વિશેષતાઓથી ધ્યાન ખેંચે છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:૧૯૧૬માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૩માં મૃત્યુ
મોહનલાલ દવે

**મોહનલાલ પાર્વતીશંકર દવે** (૨૦ એપ્રિલ ૧૮૮૩, ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૪) ગુજરાતી ભાષાના વિવેચક અને નિબંધકાર હતા.

## જીવન પરિચય 
મોહનલાલનો જન્મ પાર્વતીશંકર અને ઈન્દિરાગૌરીને ત્યાં સુરતમાં થયો હતો. તેમણે પોતાના ઉચ્ચ શિક્ષણની શરૂઆત ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદથી કરી હતી. બાદમાં તેમણે મુંબઈ ખાતેની શિક્ષણસંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. ૧૯૦૫માં તેઓ સંસ્કૃત વિષયમાં એમ.એ. અને ૧૯૦૭માં એલએલ.બી. થયા. ૧૯૨૦-૧૯૩૬ દરમિયાન સુરત કૉલેજમાં અને ૧૯૩૭-૧૯૪૦ દરમિયાન ખાલસા કૉલેજ, મુંબઈમાં સંસ્કૃતના પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા.

અભ્યાસકાળ દરમિયાન જ તેઓ બુદ્ધિપ્રકાશ, વસંત અને ગુજરાત શાળાપત્ર જેવા સામયિકોમાં લેખનકાર્ય કરતા હતા. એમણે આપેલાં પુસ્તકોમાં રસપ્રદ ને હળવી શૈલીમાં લખાયેલા નિબંધસંગ્રહો ‘તરંગ’ (૧૯૪૨) અને ‘સંસ્કાર’ (૧૯૪૪); વિવેચનસંગ્રહો ‘સાહિત્યકળા’ (૧૯૩૮), ‘કાવ્યકળા’ (૧૯૩૮), ‘વિવેચન’ (૧૯૪૧) અને ‘રસપાન’ (૧૯૪૨); મહંમદ પયગંબર, માર્ટિન લ્યુથર, અશોક અને મહર્ષિ દયાનંદનાં જીવનચરિત્રો આપતું ‘વીરપૂજા’ (૧૯૪૧) તેમ જ ‘લેન્ડોરની જીવનકથા’ (૧૯૫૭) મુખ્ય છે. આ ઉપરાંત એમણે ‘ગદ્યકુસુમો’ (વ્યોમેશચંદ્ર પાઠકજી સાથે, ૧૯૩૧) નું સંપાદન કર્યું છે. ‘લેન્ડોરના કાલ્પનિક સંવાદો’–ભા. ૧, ૨ (૧૯૧૧, ૧૯૧૨), પ્રો. મેકડૉનલકૃત ‘સંસ્કૃત સાહિત્યનો ઇતિહાસ’ (૧૯૨૪), ‘મહાભારતની સમાલોચના’ (૧૯૧૪) વગેરે એમના અનુવાદો છે.

## બાહ્ય કડીઓ
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય
* 

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
પીરોટન બેટ (તા. જામનગર)

**પીરોટન બેટ** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં આવેલો એક પરવાળા ટાપુ છે.

## વિગત 
પીરોટન બેટ બેડી બંદરના કિનારેથી દરીયામાં આશરે ૧૨ નોટિકલ માઈલ દૂર આવેલો છે. લગભગ ૩ ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ પરવાળાના ટાપુની આસપાસ અદ્ભુત દરીયાઈ સૃષ્ટિ ઉપરાંત તમ્મર (અંગ્રેજી: મેન્ગ્રોવ)નાં જંગલ છે. ટાપુ પર એક દીવાદાંડી આવેલી છે.

દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના દરિયાઈ વિસ્તારમાં આવેલા ૪૨ ટાપુઓમાંથી પ્રવાસીઓમાં પીરોટન સૌથી પ્રખ્યાત અને મુલાકાત માટે પરવાનગી મળતી હોય એેવા બે પૈકીનો એક ટાપુ છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને નુકસાન ન પહોંચે તે હેતુથી મુલાકાતીઓની સંખ્યાને કાબુમાં રાખવામાં આવે છે. પરવાનગી માટે ગુજરાત સરકારના વન ખાતા, કસ્ટમ ખાતા અને બંદર ખાતાની અગાઉથી પરવાનગી લેવી ફરજીયાત છે.

## ઇતિહાસ 
૧૮૬૭માં વહાણોનાં માર્ગદર્શન માટે અહીં એક ધ્વજ-કાઠી મુકવામાં આવી હતી. ૧૮૯૮માં ધ્વજ-કાઠીને બદલે ૨૧ મીટરની ઊંચાઈવાળી દિવાદાંડીનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યુ. તે દીવાદાંડીને બદલે ફરી ૧૯૫૫થી ૧૯૫૭ના સમયગાળા દરમ્યાન વધુ ૩ મીટર ઉંચી દીવાદાંડી (૨૪ મીટર ઊંચાઈ) મુકવામાં આવી. ૧૯૮૨માં આ દીવાદાંડીની ચોતરફ આવેલા ૩ ચોરસ કિમીમાં પથરાયેલા પરવાળા ધરાવતી ખંડીય છાજલી ધરાવતા વિસ્તારને દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જાહેર કરવામાં આવ્યું. ૧૯૯૬માં દીવાદાંડીને સૂર્યશક્તિ પર ચાલતી કરવામાં આવી અને ડીઝલ વિદ્યુત ઉત્પાદકોને ફક્ત પીઠબળ માટે રાખી મુકવામાં આવ્યા.

## વસ્તી 
દિવાદાંડીના અને વનવિભાગના કર્મચારીઓ સિવાય આ ટાપુ પર કોઇ સ્થાયી માનવ વસ્તી નથી. મોટાભાગના મુલાકાતીઓ શિયાળા દરમ્યાન તેમાંય ખાસ કરીને રજાઓ કે શનિ-રવિ દરમ્યાન ૨૦૦-૩૦૦ની સંખ્યામાં આવે છે.

## પીરોટન બેટ પરની દીવાદાંડી 
## મુલાકાતે જવા માટે 
દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન હેઢળ સંરક્ષિત હોવાને કારણે તથા ભારતની મુખ્ય ભૂમિથી દૂર સમુદ્રમાં હોવાને લીધે પીરોટનની મુલાકાતે જવા મટે ઘણા પ્રકારની પરવાનગી મેળવવાની આવશ્યકતા રહેલી છે. ભારતીય નાગરીકો માટે વન વિભાગ, કસ્ટમ્સ વિભાગ અને બંદર ખાતાની પરવાનગી જરૂરી છે. પરદેશીઓ માટે વધારામાં પોલીસ ખાતાની પરવાનગી પણ જરૂરી બને છે.

ટાપુની મુલાકાતે લઈ જતી કોઈ કાયમી ફેરી સેવાના અભાવે જરૂરીયાત મુજબ મશીનવાળી કે શઢવાળી હોડી બંદરેથી ભાડે મેળવી શકાય છે. મશીનવાળી હોડી દોઢ ક્લાક જેટલા સમયમાં ત્યાં પહોચાડે છે. શઢવાળી હોડી વધુ સમય લે છે. ટાપુનો દરીયાકાંઠો અત્યંત છીછરો હોવાના કારણે ફક્ત મોટી ભરતી હોય એવા સમયે જ ટાપુ પર હોડી પહોચી શકે છે.

## પ્રાણીસૃષ્ટી
### દરિયાઈ
### પક્ષી
## તસ્વીર કથા
## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* પ્રવાસીઓ માટે માહિતી, જામનગર.ઓર્ગ પર
* ગુગલ મેપ્સમાં પીરોટન ટાપુ

શ્રેણી:જામનગર તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:દીવાદાંડી
શ્રેણી:ટાપુ
રોઝી બંદર (તા. જામનગર)

**રોઝી બંદર (તા. જામનગર)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જામનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. રોઝી બંદર ખાતે ભારતીય નૌસેનાનું મથક ‘આઈ.એન.એસ. વાલસુરા’ આવેલું છે. અહીં રોઝીમાતાનું મંદિર, વાલસુરા તળાવ તથા મીઠાનાં અગરો આવેલાં છે. નજીકમાં નવું બેડી બંદર આવેલું છે. સમુદ્ર અને સમુદ્રની ખાડીથી ઘેરાયેલ હોય આ ગામ ‘રોઝીબેટ’ તરીકે પણ ઓળખાવાય છે.

શ્રેણી:જામનગર તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:ટાપુ
રામફળ

right|250px|thumb|રામફળ અને પાન
**રામફળ** (અંગ્રેજી: Bullock's Heart, Common Custard Apple; વૈજ્ઞાનિક નામ: અનોના રેટિક્યુલાટા) એક મીઠું ફળ છે. તેનું ઝાડ મધ્યમ ઊંચાઈનું હોય છે. રામફળના વૃક્ષનાં પાંદડા જામફળનાં પાન જેવા હોય છે. ઝાડ ઓછા પ્રમાણમાં મળી આવે છે. રામફળ ઉનાળામાં આવતું ફળ છે. ફળનું આવરણ તપખીરી કેસરી રંગનું હોય છે. રામફળ એ સીતાફળની જાતિનું છે.

## આખ્યાયિકા 
ખાવામાં અતિશય સ્વાદિષ્ટ અને દેખાવમાં આકર્ષક એવું રામફળ રામજન્મના સમયે એટલે રામનવમીની આસપાસ પાકવાની શરુઆત થાય છે.

## ઉત્પાદન 
આશરે ૭ વર્ષની ઉંમરના એક ઝાડ પર વાર્ષિક સરેરાશ ૧૦૦-૧૫૦ ફળનું ઉત્પાદન થાય છે. ઉત્પાદન ઝાડની જાતિ અનુસાર ઓછુંવત્તું હોઈ શકે છે.

શ્રેણી:ફળ
શ્રેણી:ગુજરાતની વનસ્પતિ
ઈવા ડેવ

**પ્રફુલ નંદશંકર દવે**, (૫ માર્ચ ૧૯૩૧ – ૨૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૯) **ઈવા ડેવ** તરીકે જાણીતા ગુજરાતી વાર્તા લેખક અને નવલકથાકાર હતા.

## જીવન 
ડેવનો જન્મ ૫ માર્ચ ૧૯૩૧ના રોજ વડોદરા ખાતે થયો હતો. તેમનો પરિવાર નડિયાદનો હતો. તેમણે નડિયાદથી પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું અને ૧૯૪૯માં મેટ્રિક કર્યું હતું. તેમણે ૧૯૫૩માં ગુજરાતી વિષય સાથે બી.એ. અને ૧૯૫૫માં એમ.એ. તથા ૧૯૫૬માં બરોડાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી બી.એડ.નો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે ૧૯૫૭માં એમ.એ. ઇન એજ્યુકેશન અને ૧૯૬૩માં અમેરિકાની વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ.ડી.નો અભ્યાસ કર્યો હતો.

## કારકિર્દી 
ડેવે ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૬ સુધી વલ્લભ વિદ્યાનગરની એક શાળામાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું હતું. તેમણે ૧૯૫૫માં એલિનાની શાળામાં આચાર્ય તરીકે પણ સેવા આપી હતી. તેમણે ૧૯૬૦ થી ૧૯૬૨ સુધી વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીમાં સંશોધન સહાયક તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૯૬૩માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સેન્ટ લુઇસ મેન્ટલ હોસ્પિટલમાં સંશોધન સહયોગી તરીકે કામ કર્યા બાદ તેઓ ૧૯૬૪માં ભારત પરત ફર્યા. ૧૯૬૪ થી ૧૯૭૨ સુધી રીડર તરીકે અને ૧૯૭૨ થી ૧૯૭૪ સુધી મૈસૂર પ્રાદેશિક શિક્ષણ કોલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપ્યા બાદ ૧૯૭૪ થી ૧૯૭૭ સુધી અજમેર રિજનલ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશનના પ્રિન્સિપાલ ઇન્ચાર્જ તરીકે જોડાયા. ૧૯૭૭માં એનસીઈઆરટી, નવી દિલ્હી ખાતે રીડર તરીકે જોડાયા હતા અને બાદમાં ૧૯૯૧માં નિવૃત્તિ સુધી પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી.

## પુરસ્કાર 
તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ માટે તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યા છે. તેમને ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી પુરસ્કાર અને ૧૪મો ધૂમકેતુ નવલિકા પુરસ્કાર મળ્યા હતા.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૧માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૦૯માં મૃત્યુ
અનિલા દલાલ

**અનિલા અમૃતલાલ દલાલ** (૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૩૩) ગુજરાતી ભાષાના વિવેચક, અનુવાદક છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ અમદાવાદમાં ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૩૩ના રોજ થયો હતો. ૧૯૪૯માં તેમણે એસ.એસ.સી, ૧૯૫૪માં અંગ્રેજી વિષય સાથે બી.એ. અને ૧૯૫૬માં એ જ વિષયમાં એમ.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૫૯માં યુ.એસ.એ.ની યુનિવર્સિટી ઑફ ઈલિનોયની એમ.એસ.ની. ડિગ્રી એજ્યુકેશન વિષયમાં મેળવી. જૂન ૧૯૬૦ થી તેઓ અમદાવાદની સરદાર વલ્લભભાઈ આર્ટ્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજીનાં વ્યાખ્યાતા.

## સર્જન 
એમનું વિવેચનપુસ્તક ‘રવીન્દ્રનાથ અને શરતચંદ્રના કથા સાહિત્યમાં નારી’ (૧૯૭૯) બે ખંડમાં વિભાજિત છે. પ્રથમ ખંડમાં રવીન્દ્રનાથનાં નારીપાત્રો વિષે સાત લેખો, જયારે બીજા ખંડમાં શરતચંદ્રનાં નારીપાત્રો વિષે પાંચ લેખો છે. ‘દેશાન્તર’ (૧૯૮૧)માં જર્મન, રશિયન, હિબ્રૂ, ફ્રેન્ચ, ગ્રીક, ઈટાલિયન, સ્પેનિશ વગેરે ભાષાઓની સાહિત્યસૃષ્ટિ છે. એમાં કવિ ટેડ હ્યુઝ, હેરલ્ડ પ્રિન્ટર, ફિલિપ લાર્કિન, નવલકથાકાર આઈરિસ મરડોખ જેવાનો સમાવેશ છે. ‘દર્પણનું નગર’ (૧૯૮૭) પણ એમનો વિવેચનગ્રંથ છે.

સુનીલ ગંગોપાધ્યાયની ત્રણ નવલકથાઓના અનુવાદ ‘રાધાકૃષ્ણ’ (૧૯૮૧), ‘અરણ્યમાં દિનરાત’ (૧૯૮૩) અને ‘પ્રતિદ્વન્દ્વી’ (૧૯૮૬) એમણે આપ્યા છે. મૂળને વફાદાર અનુવાદ આપવાનો એમનો એમાં પ્રયાસ છે. ઉપરાંત બુદ્ધદેવ બસુકૃત ‘મહાભારત : એક આધુનિક દ્રષ્ટિકોણ’ (૧૯૮૦), નારાયણ ચૌધરી રચિત ‘મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથ ઠાકુર’ (૧૯૮૦),  હેમ બરુવાકૃત ‘લક્ષ્મીનાથ બેજબરુવા’ (૧૯૮૫) ના અનુવાદ પણ એમણે આપ્યા છે. રવીન્દ્રનાથના કેટલાક નિબંધોના એમના અનુવાદ ‘રવીન્દ્ર નિબંધમાળા’- ભા. ૨ (૧૯૭૬)માં છે. ઉપરાંત રવીન્દ્રનાથનાં સિતેરેક ગીતોના એમના અનુવાદો અન્યના અનુવાદ સાથે ‘ગીત પંચશતી’ (૧૯૭૮) માં ગ્રંથસ્થ છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય 

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૩૩માં જન્મ
અબ્દુલગની દહીંવાલા

**અબ્દુલગની અબ્દુલકરીમ દહીંવાલા**, *ગની દહીંવાલા* (૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૦૮ - ૫ માર્ચ ૧૯૮૭) ગુજરાતી કવિ હતા.

## જીવન 
તેમનો જન્મ અને વતન સુરત હતું. અભ્યાસ પ્રાથમિક ત્રણ ધોરણ સુધી કર્યા પછી ૧૯૨૮માં અમદાવાદમાં અને પછી ૧૯૩૦ થી સુરત જઈ દરજીની દુકાનમાં કામ કર્યું હતું. તેમણે સુરતમાં *સ્વરસંગમ* નામના સંગીતમંડળની સ્થાપના કરી. ૧૯૪૨માં તેઓ મહાગુજરાત ગઝલ મંડળના સ્થાપક સભ્ય હતા. ૧૯૮૧માં ભારત સરકાર તરફથી સાંસ્કૃતિક વિનિમય યોજના અન્વયે ભારતીય પ્રતિનિધિ તરીકે પાકિસ્તાનનો પ્રવાસ કર્યો હતો. સુરતથી પ્રકાશિત થતા ગુજરાત મિત્ર દૈનિકમાં તેમણે કાવ્યકટાક્ષિકા લેખન કર્યું હતું.

## સર્જન 
*ગાતાં ઝરણાં* (૧૯૫૩), *મહેક* (૧૯૬૧), *મધુરપ* (૧૯૭૧), *ગનીમત* (૧૯૭૧), અને *નિરાંત* (૧૯૮૧) એ એમના ગીત, ગઝલ અને મુક્તકના સંગ્રહો છે. *ભીખારણનું ગીત* કે *ચાલ મજાની આંબાવાડી* જેવી કેટલીક નોંધપાત્ર ગીતરચનાઓ આ સંગ્રહોમાં છે

*જશને શહાદત* (૧૯૫૭) એ ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વિશે એમણે હિંદીમાં લખેલી નૃત્યનાટિકા છે. *પહેલો માળ* ૧૯૫૯-૬૦માં ભજવાયેલું, પરંતુ અગ્રંથસ્થ રહેલું એમનું ત્રિઅંકી નાટક છે.

*ગાતાં ઝરણાં* (૧૯૫૩) ગની દહીંવાલાનો ગઝલસંગ્રહ છે. આ સંગ્રહમાં ગઝલ ઉપરાંત મુક્તકો, ગીતો અને અન્ય કાવ્યરચનાઓ પણ છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૦૮માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૭માં મૃત્યુ
યશવંત ત્રિવેદી

**યશવંત રામશંકર ત્રિવેદી** (૧૬-૯-૧૯૩૪ – ૩-૫-૨૦૨૪) : કવિ, વિવેચક, નિબંધકાર. વતન મહુવા. ૧૯૫૬માં અર્થશાસ્ત્ર-આંકડાશાસ્ત્ર વિષયો સાથે બી.એ. ૧૯૬૫માં ગુજરાતી વિષયમાં એમ.એ. ૧૯૭૯માં પીએચ.ડી. અત્યારે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષ. યુરોપ, અમેરિકા, કૅનેડા વગેરે દેશોનો પ્રવાસ. ૧૯૭૮ નો સોવિયેટ લેન્ડ નહેરુ એવોર્ડ.

‘ક્ષિતિજને વાંસવન’ (૧૯૭૧) અને ‘પરિપ્રશ્ન’ (૧૯૭૫) એમના કાવ્યસંગ્રહો છે. આધુનિક જીવનની સંકુલતાને આદિમતાનાં કલ્પનો તેમ જ પ્રતીકો, પુરાકલ્પનો દ્વારા નિરૂપતી કવિતામાં એમણે પ્રણય, પ્રકૃતિ અને ધરતીની અનેકવિધ છટાઓને ઝીલી છે. ‘બરફની ફર્શ નીચે’, ‘બુગેનવેલિયા લવંડેરિયા’, ‘પારમિતા !’ કે ‘હું, પુલ ને વસંતની રાતો !’ યા તો ‘મારો ફૂલોનો બેટ લઈને !’ જેવી કેટલીક રચનાઓમાં આ વૈયક્તિક મુદ્રા અંકિત થયેલી જોવાય છે. ‘પરિદેવના’ (૧૯૭૬) અને ‘પશ્ચિમા’ અનુક્રમે પ્રિયકાન્ત મણિયારના અવસાનનિમિત્તે અને વિદેશના પ્રવાસનિમિત્તે લખાયેલાં કાવ્યોના સંગ્રહો છે. ‘આશ્લેષા’ (૧૯૮૮) તાજેતરનો કાવ્યસંગ્રહ છે. ‘પરિશેષ’ (૧૯૭૮)માં એમનાં એકસો જેટલાં પ્રતિનિધિકાવ્યોનું પ્રમોદકુમાર પટેલે સંપાદન કર્યું છે. ‘પ્રલંબિતા’ (૧૯૮૧) એ કવિની છોત્તેર રચનાઓના જુદા જુદા વિવેચકો પાસે કરાવેલા આસ્વાદોનો રમેશ શુકલે સંપાદિત કરેલો ગ્રંથ છે. ‘કવિતાનો આનંદકોષ’ (૧૯૭૦) અને ‘ઝુમ્મરો’ (૧૯૭૬) એ બે એમનાં વિદ્યાર્થીભોગ્ય કાવ્યઆસ્વાદનાં પુસ્તકો છે. ‘કાવ્યની પરિભાષા’ (૧૯૭૮) સાહિત્યની સંજ્ઞાઓ વિશેનો એમનો વિસ્તૃત અધ્યયનગ્રંથ છે. ‘ઈષિકા’ અને ‘અશેષ આકાશ’ (૧૯૮૮) એમના વિવેચનસંગ્રહો છે. કવિતાની જેમ વિવેચનમાં પણ એમનો રંગરાગી અભિગમ આગળ તરી આવે છે.

‘ગ્રુસડાઈન ગોટ’ (૧૯૮૨) એમનું વિદેશપ્રવાસનું પુસ્તક છે. ‘થોડીક વસંત થોડાંક ભગવાનનાં આંસુ’ માં કવિતાની નિકટ જતી શૈલીમાં લખાયેલા લલિતનિબંધો છે. ‘અહિંસાનું દર્શન’ (૧૯૮૩), ‘મન અને પરબ્રહ્મ’ (૧૯૮૩), ‘પ્રેમધર્મનું જાગરણ’ (૧૯૮૩), ‘પૂર્ણતાનું આચ્છાદન’ (૧૯૮૩) વગેરેમાં એમનો ચિંતક અને ગદ્યકાર તરીકેનો પરિચય મળે છે. આ સિવાય વ્યાકરણવિષયક ‘ભાષાવિહાર’ (૧૯૬૩), સાહિત્યિક મુલાકાતોને આવરી લેતું ‘ઈન્ટરવ્યૂ’ (૧૯૮૬) જેવાં અન્ય પુસ્તકો પણ એમણે આપ્યાં છે.

‘ગાંધીકવિતા’ (૧૯૬૯), ‘સ્વાતંત્ર્યોત્તર કવિતા’ (૧૯૭૩)  ‘-અને સાહિત્ય’ (૧૯૭૫) વગેરે એમના સંપાદનગ્રંથો છે. ‘પ્રતિયુદ્ધકાવ્યો’ (૧૯૭૭), ‘પાબ્લો નેરુદાની કવિતા’ (૧૯૮૧), ‘આંતરરાષ્ટ્રીય કવિઓ’ (૧૯૮૩) વગેરે એમના અનુવાદગ્રંથો છે. 

‘યશવંત ત્રિવેદી-સિલેકટેડ પોએમ્સ’ (૧૯૭૯), ‘ગુજરાતીઃ લેંગ્વિજ એન્ડ લિટરેચર’, ‘ધ બીકન લાઈટ’ વગેરે એમનાં અંગ્રેજી પુસ્તકો છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૨૪માં મૃત્યુ
]
પૂજાલાલ દલવાડી

**દલવાડી પૂજાલાલ રણછોડદાસ (૧૭-૬-૧૯૦૧, ૨૭-૧૨-૧૯૮૫) : કવિ.** જન્મ: ગોધરા, પંચમહાલ જિલ્લો. વતન: નાપા, ખેડા જિલ્લો. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ ગોધરા અને નડિયાદ ખાતે. ૧૯૧૮માં મૅટ્રિક. ઈન્ટર સુધી જઈ અભ્યાસ છોડી દીધો. શાળાના અભ્યાસ દરમિયાન નડિયાદમાં અંબાલાલ પુરાણીના સંપર્કથી રામકૃષ્ણ પરમહંસ, વિવેકાનંદ અને શ્રી અરવિંદના આધ્યાત્મિક જીવન પ્રત્યે આકર્ષણ અને દેશભક્તિ તથા ચારિત્ર્યશુદ્ધિના સંસ્કાર. ૧૯૨૩માં એકાદ વર્ષ કોસિન્દ્રાની ગ્રામશાળામાં વ્યાયામ શિક્ષક. ૧૯૨૬ થી પોંડિચેરીમાં સ્થાયી વસવાટ.

આધ્યાત્મિક પ્રકૃતિને લીધે સ્વદેશપ્રેમ અને કવચિત્ કુટુંબપ્રેમને બાદ કરતાં વિષય પરત્વે ગાંધીયુગના અન્ય કવિઓની કવિતાને અનુસરવાનું વલણ પહેલેથી એમની કવિતામાં નથી, પરંતુ અભિવ્યક્તિ પરત્વે તે બ. ક. ઠાકોરની કવિતાનો પ્રભાવ ઝીલે છે; એટલે એમના પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ ‘પારિજાત’ (૧૯૩૮)માં અધ્યાત્મભાવ સૉનેટના સ્વરૂપમાં સંસ્કૃતાઢય શૈલીમાં ઝિલાયો છે. પોંડિચેરીનિવાસ દરમિયાન એમની કવિતા ગીતો અને દુહા-સોરઠા તરફ વિશેષ વળે છે તથા અક્ષરમેળ છંદોને છોડી માત્રામેળ છંદો અને સરળ ભાષાનો વધુ આશ્રય લે છે તોપણ પ્રારંભકાળની કવિતાની દીપ્તિ ફરી એમની કવિતા બતાવી શકી નહીં. ‘પ્રભાતગીત’ (૧૯૪૭), ‘શ્રી અરવિંદ વંદના’ (૧૯૫૧), ‘શ્રી અરવિંદ મહાપ્રભુ’ (૧૯૭૨) અને ‘સાવિત્રી પ્રશસ્તિ’ (૧૯૭૬)માં અરવિંદપ્રશસ્તિનાં કાવ્યો છે. ‘જપમાળા’ (૧૯૪૫), ‘ઊર્મિમાળા’ (૧૯૪૫), ‘ગીતિકા’ (૧૯૪૫), ‘શુભાક્ષરી’ (૧૯૪૬), ‘આરાધિકા’ (૧૯૪૮) અને ‘મા ભગવતી’ (૧૯૭૪) નાં કાવ્યોને એકત્ર કરી પ્રગટ થયેલા ‘મહાભગવતી’ (૧૯૭૭) સંગ્રહમાં શ્રી માતાજીની પ્રશસ્તિનાં મુક્તકો અને ગીતો છે.

‘બાલગુંજાર’ (૧૯૪૫), ‘કાવ્યકિશોરી’ (૧૯૪૬), ‘ગીતગુંજરી’ (૧૯૫૨), ‘બાલબંસરી’ (૧૯૬૦) અને એ ચારેને એકત્ર કરી પ્રગટ કરેલ ‘બાલગુર્જરી’ (૧૯૮૦)માં તેમ જ ‘કિશોરકાવ્યો’ (૧૯૭૯), ‘કિશોરકુંજ’ (૧૯૭૯), ‘કિશોરકાનન’ (૧૯૭૯) અને ‘કિશોરકેસરી’ (૧૯૭૯)માં બાળકો અને કિશોરો માટેનાં ગીતો છે. ‘પાંચજન્ય’ (૧૯૫૭)માં વીરસનાં ગીતો છે. ‘મુક્તાવલી’ (૧૯૭૮), ‘શુક્તિકા’ (૧૯૭૯) અને ‘દુહરાવલી’ (૧૯૮૦)માં અધ્યાત્મ અને વીરભાવનાં મુક્તકો છે. ‘ગુર્જરી’ (૧૯૫૯), મરજીવિયાં એ સૉનેટસંગ્રહ છે. ‘વૈજ્યન્તિ’ (૧૯૬૨), ‘અપરાજિતા’ (૧૯૭૯), ‘કાવ્યકેતુ’ (૧૯૭૯), ‘સોપાનિકા’ (૧૯૮૦), ‘શતાવરી’ (૧૯૮૦), ‘દુઃખગાથા’ (૧૯૮૩) વગેરેમાં અધ્યાત્મભાવ, 
પ્રાંતપ્રેમ અને રાષ્ટ્રપ્રેમનાં છંદોબદ્ધ કાવ્યો અને ગીતો છે. ‘ધ્રુવપદી’ (૧૯૭૮) અને ‘શબરી’ (૧૯૭૮) એ તે તે ભક્તના મહાત્મ્યને આલેખતાં કથાલક્ષી કાવ્યો છે. ‘મીરાંબાઈ’ (૧૯૮૦) એ બાળકો માટે રચાયેલી ગીતનાટિકા છે.

‘છંદપ્રવેશ’ (૧૯૭૯), ‘શ્રી અરવિંદ : જીવનદર્શન અને કાર્ય’ (૧૯૭૯), ‘સાવિત્રી સારસંહિતા’ (૧૯૭૬) વગેરે એમના ગદ્યગ્રંથો છે. એ સિવાય એમણે સંસ્કૃત અને અંગ્રેજીમાં પણ કેટલાક ગ્રંથો લખ્યા છે.

‘સાવિત્રી’-ભા.૧-૬, ‘મેઘદૂત’ (૧૯૮૦) વગેરે એમના પદ્યાનુવાદના તથા ‘પરમ શોધ’ (૧૯૪૫), ‘શ્રી અરવિંદનાં નાટકો’ (૧૯૭૦), ‘માતાજીની શબ્દસુધા’ (૧૯૭૨) વગેરે એમના ગદ્યાનુવાદના ગ્રંથો છે.

**પારિજાત (૧૯૩૮) :** પૂજાલાલ રણછોડદાસ દલવાડીનો કાવ્યસંગ્રહ. સૉનેટ, મુક્તક, ગીત, લાંબાં વૃત્તાંતાત્મક અને ઉદબોધન કાવ્યો મળીને કુલ ૧૨૧ રચનાઓનો અહીં સમાવેશ થયો છે. પ્રારંભમાં બ. ક. ઠાકોરે પ્રવેશક લખ્યો છે. સંગ્રહમાંનાં સંખ્યાબંધ સુઘડ સૉનેટો ધ્યાન ખેંચે છે. ગાંધીયુગીન પરંપરામાં રહીને અરવિંદના સાધક હોવા છતાં સાંપ્રદાયિકતાથી મુક્ત એવો ભક્તિભાવ અને શ્રદ્ધાનો અવાજ એમની રચનાઓમાં પ્રગટ્યો છે. અલબત્ત, ગીતો કવિને હસ્તગત થયાં લાગતાં નથી. ‘પ્રિયા કવિતાને’ અને ‘સદગત પિતાજીને શ્રદ્ધાંજલિ’ એમની નોંધપાત્ર રચનાઓ છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર 
શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૦૧માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૫માં મૃત્યુ