માદ્રી

**માદ્રી** (સંસ્કૃતઃ माद्री) એ મદ્ર દેશની રાજકુમારી છે જેનો ઉલ્લેખ હિંદુ મહાકાવ્ય મહાભારતમાં કરવામાં આવ્યો છે. તે કુરુ સામ્રાજ્યના રાજા પાંડુની બીજી પત્ની અને નકુલ અને સહદેવની માતા હતી.

હસ્તિનાપુરના માર્ગે જતાં- પાંડુરાજાનો મદ્રના રાજા શલ્યની સેના સાથે સંપર્ક થયો. જલ્દી જ પાંડુ અને શલ્ય મિત્રો બની ગયાં. તેમની મૈત્રીની ભેંટ રૂપે શલ્યે- પોતાની બહેનનો હાથ આપ્યો. તેણીની સુંદરતા જોઈને- પાંડુએ તેનો સહર્ષ સ્વીકાર કર્યો અને તેને હસ્તિનાપુર લઈ ગયાં.

પાંડુની હસ્તિનાપુરની સત્તા મેળવવાની અસફળતા પછીના વનવાસમાં માદ્રીએ કુંતી સાથે પાંડુનો સાથ આપ્યો.પાંડુને મળેલા શ્રાપની સીધી અસર માદ્રી અને કુંતી પર થઈ હતી કેમકે તેઓને પાંડુ થકી સગર્ભા થવાનો નિષેધ હતો. જો કે કુંતીને વરદાન મળ્યું હતું તેથી તે યુધીષ્ઠિર- ભીમ- અને અર્જુનનો ગર્ભ ધારણ કરી શકી. કુંતીએ વરદાનનો લાભ માદ્રીને આપ્યો- જેથી માદ્રીએ અશ્વિન થકી નકુળ અને સહદેવ નામે જોડીયા બાળકોને જન્મ આપ્યો. પરંતુ માદ્રીએ આ વરદાનનો દુરુપયોગ કર્યો. આ વરદાન થકી એક સમયે માત્ર એક જ દેવનું આવાહન કરી શકાય. પરંતુ માદ્રીએ અશ્વિન નામે જોડીયા દેવનું આવાહન કર્યું. આથી કુંતીએ તે વરદાન માદ્રી પાસેથી પાછું લઈ લીધું. 

એક દિવસે- શ્રાપની શરત ભૂલી- પાંડુએ માદ્રીની ઈચ્છા કરી. પરિણામે તે પલકવારમાં જ મૃત્યુ પામ્યો. માદ્રી પાંડુની ચિતામાં આત્મવિલોપન કરી સતી થઈ. કુંતી પાંચેય બાળકોની એક માત્ર મા બની.

## સાહિત્યિક પૃષ્ઠભૂમિ 
માદ્રી ભારતીય ઉપખંડના સંસ્કૃત મહાકાવ્યોમાંનું એક એવા મહાભારતનું એક મહત્ત્વનું પાત્ર છે. આ કૃતિ શાસ્ત્રીય સંસ્કૃતમાં લખાયેલી છે અને તે ઘણી સદીઓથી સંશોધન, સંપાદન અને અંતર્વર્ધન સંમિશ્રિત કાર્ય છે. લખાણના હયાત સંસ્કરણનો સૌથી જૂના ભાગો ઈ.પૂ. ૪૦૦ની આસપાસનો હોઈ શકે છે.

મહાભારતની હસ્તપ્રતો અસંખ્ય આવૃત્તિઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં મુખ્ય પાત્રો અને પ્રસંગોની વિશિષ્ટતાઓ અને વિગતો ઘણી વાર નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે. ભગવદ્ ગીતાના જે વિભાગો અસંખ્ય હસ્તપ્રતો વચ્ચે નોંધપાત્ર રીતે સુસંગત છે તે સિવાય, બાકીનું મહાકાવ્ય ઘણી આવૃત્તિઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઉત્તર અને દક્ષિણીય સંસ્કરણો વચ્ચેનું અંતર વિશેષરૂપથી નોંધપાત્ર છે, જેમાં દક્ષિણની હસ્તપ્રતો વધુ પ્રચુર અને પ્રમાણમાં લાંબી છે. વિદ્વાનોએ વિવેચનાત્મક આવૃત્તિનું નિર્માણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જે મોટે ભાગે "બોમ્બે" આવૃત્તિ, "પૂના" આવૃત્તિ, "કલકત્તા" આવૃત્તિ અને હસ્તપ્રતોની "દક્ષિણ ભારતીય" આવૃત્તિઓના અભ્યાસ પર આધાર રાખે છે. સૌથી વધુ સ્વીકૃત આવૃત્તિ ભંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં વિષ્ણુ સુકથંકરની આગેવાની હેઠળના વિદ્વાનો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે ક્યોટો યુનિવર્સિટી, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી અને વિવિધ ભારતીય વિશ્વવિદ્યાલયોમાં સચવાયેલી છે.

મહાભારત ઉપરાંત, પછીના પૌરાણિક ગ્રંથોમાં, ખાસ કરીને પાંડવોની વંશાવળી વિશેની ચર્ચાઓમાં, માદ્રીનો ટૂંકમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

## નામ અને ઉપાધિ 
પ્રાચ્યવિદ્યાશાસ્ત્રી મોનિયર-વિલિયમ્સ સમજાવે છે કે સંસ્કૃત સ્ત્રી નામ માદ્રી એ મદ્ર (શાબ્દિક અર્થ - 'આનંદ' અથવા 'ખુશી')  પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતીય ઉપખંડમાં તેના વતનનું નામ છે. તેથી, માદ્રીનો અર્થ થાય છે 'માદ્રની રાજકુમારી'. નૃવંશશાસ્ત્રી ઇરાવતી કર્વેના જણાવ્યા અનુસાર, આ શબ્દ એક બિરુદ છે, જે રાજ્યની દરેક રાજકુમારીને આપવામાં આવે છે.

માદ્રી બાહ્લિક કુળની હતી, જે મધ્ય એશિયાના બેક્ટ્રિયામાંથી ઉદ્ભવ્યું હતું. આમ, મહાકાવ્ય મહાભારતના કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેને બહલિકી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે આ મહાકાવ્યમાં માદ્રીનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો ત્યારે તેનું વર્ણન 'સૌંદર્યમાં અપ્રતિમ' તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.

## જીવન 
માદ્રીનો ઉલ્લેખ ધૃતિ ('સહનશક્તિ') નામની દેવીના અવતાર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. માદ્રી શ્યામવર્ણી અને અત્યંત આકર્ષક હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેણીના પરિચયથી લઈને મૃત્યુ સુધીનું સમગ્ર જીવન મહાભારતના પ્રારંભિક ગ્રંથ આદિપર્વમાં વર્ણિત છે.

પાંડુને પહેલી પત્ની કુંતી હતી, જેને માદ્રી સાથે અંતર્નિહિત પ્રતિદ્વંદ્વિતા હોવા છતાં બન્ને વચ્ચે સૌહાર્દપૂર્ણ વ્યવહાર હતો. [૧૩] લગ્ન બાદ થોડા જ સમયમાં પાંડુએ પોતાના રાજ્યનો પ્રભાવ વધારવા માટે શ્રેણીબદ્ધ લશ્કરી વિજયોની શરૂઆત કરી હતી. આ સફળ અભિયાનો પછી, તેણે તેની બંને પત્નીઓ કુંતી અને માદ્રી સાથે હિમાલયની દક્ષિણે તપોવનના જંગલો તરફ પ્રયાણ કર્યું. એક જંગલમાં શિકાર અભિયાન દરમિયાન, તેણે સંવવનની ક્રિયામાં એક હરણ યુગલને જોયું અને તેનો શિકાર કરવાની ઇચ્છા રાખી, તેમના પર તીર ચલાવ્યું. નજીક પહોંચ્યા પછી, તેને સમજાયું કે હરણ, હકીકતમાં, કિદમા ઋષિ અને તેની પત્ની હતા, જેમણે ગોપનીયતા માણવા માટે હરણનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. મૃત્યુ સમયે ઋષિએ પાંડુને શ્રાપ આપ્યો, કે જો તે ક્યારેય જાતીય સંબંધ બાંધશે તો તે તરત જ મરી જશે. પોતાનાં કૃત્યોની ગંભીરતાથી પરેશાન થઈને પશ્ચાતાપ કરવાના આશયથી પાંડુએ પોતાના રાજનૈતિક કર્તવ્યોનો ત્યાગ કરીને જંગલમાં તપસ્વી જીવન જીવવાનું પસંદ કર્યું. ક્ંતી અને માદ્રી બન્નેએ પાંડુના આત્મનિર્વાસનના નિર્ણયમાં તેનો સાથ આપ્યો. વિવિધ યાત્રાધામોની યાત્રા કર્યા પછી, ત્યાં રહેતા ઋષિઓની સંભાળ હેઠળ તેઓ શતશૃંગાના જંગલોમાં સ્થાયી થયા.

### નકુલ અને સહદેવનો જન્મ 
હિન્દુ પરંપરામાં જાતીય ઈચ્છાઓ સાથે સંકળાયેલી વસંત ઋતુ દરમિયાન, શતશૃંગના જંગલમાં, પાંડુ પર વાતાવરણની તીવ્રતાની ઊંડી અસર થઈ હતી. એક દિવસ, આ વાતાવરણમાં માદ્રી સાથે એકલો ચાલતો હતો ત્યારે, પાંડુએ તેને અર્ધપારદર્શક વસ્ત્રોમાં જોઈ અને કામેચ્છાને વશ થઈ ગયો. કિન્દમ ઋષિના શાપને વિસરી ને માદ્રીના વારંવારના વિરોધ છતાં, તેની સાથે પ્રેમ કર્યો. શાપની તાત્કાલિક અસરથી પાંડુ માદ્રીના હાથોમાં જ મૃત્યુ પામ્યો. તેને એ પણ ડર હતો કે તે કુંતીના બાળકોને સમાન સમર્પણ અને સ્નેહથી ઉછેરી શકશે નહીં. તેણે કુંતીની નિષ્પક્ષતા પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કરીને તેની અનુપસ્થિતિમાં નકુલ અને સહદેવની સંભાળ રાખવાની કુંતીને વીનંતી કરી. પાંડુની અંતિમક્રિયા દરમિયાન, માદ્રી પાંડુની સળગતી ચિતામાં કૂદી ગઈ, અને આ રીતે સતીનું કાર્ય કર્યું. 

જો કે, આ વૃત્તાંત એ પછીની જ પંક્તિઓ દ્વારા વિરોધાભાસ રજૂ કરે છે, જેમાં જણાવાયું છે કે તેનું અને તેના પતિનું શબ ઋષિમુનિઓએ હસ્તિનાપુરના કૌરવ વડીલોને અંતિમ સંસ્કાર માટે સોંપી દીધું હતું.

સ્વર્ગારોહણ પર્વ (મહાભારતનો અંતિમ ગ્રંથ)માં ઉલ્લેખ છે કે, પરલોકમાં માદ્રી ઇન્દ્રદેવના સ્વર્ગીય ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરે છે.

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો