આર. ડી. બર્મન

**રાહુલ દેવ બર્મન** (બંગાળી ઉચ્ચાર:Rahul Deb Bôrmon; ૨૭ જૂન ૧૯૩૯ – ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૯૪) ભારતીય ફિલ્મ સંગીતકાર હતા, જેઓ ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગનાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી સંગીત દિગ્દર્શકોમાં એક ગણાય છે. તેઓ **પંચમ દા** ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં હતાં અને સચિન દેવ બર્મનના એક માત્ર પુત્ર હતા.

૧૯૬૦થી ૧૯૯૦ના દાયકા સુધી આર.ડી. બર્મને ૩૩૧ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. તેઓ મુખ્યત્વે હિંદી ફિલ્મો ઉદ્યોગમાં સંગીતનિર્માણ-દિગ્દર્શનમાં સક્રિય હતા પણ તેમણે અમુક ફિલ્મોમાં પોતાનો કંઠ પણ આપ્યો હતો. આર.ડી. બર્મને તેમનું મુખ્ય કાર્ય આશા ભોંસલે (તેમની પત્નિ) અને કિશોર કુમાર સાથે કર્યું, અને તેમનાં સંગીતે આ ગાયકોને લોકપ્રિય બનાવ્યા.

## જીવન 
### પ્રારંભિક જીવન 
આર.ડી. બર્મનનો જન્મ સંગીત દિગ્દર્શક/ગાયક સચીન દેવ બર્મન અને ગાયિકા મીરા દેવ બર્મન (દાસગુપ્તા)ને ત્યાં કોલકાતામાં થયો હતો. બાળપણમાં, તેમનાં નાની દ્વારા તેમને તુબ્લુ હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું હતું પણ તેઓ પાછળથી *પંચમ* ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં બન્યા. કોઈકે કહ્યા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ પાડવા પાછળનું કારણ એ હતું કે, જ્યારે તેઓ બાળક હતાં અને જ્યારે પણ રોતાં હતાં ત્યારે તે અવાજ સંગીતની પાંચમી નોટ (પ), જી સ્કેલ પર હોય તેવો લાગતો હતો. *પંચમ* શબ્દનો અર્થ તેમની માતૃભાષા બંગાળીમાં પાંચ (અથવા પાંચમું) થાય છે. બીજી વાયકા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ એટલા માટે પડ્યું કે તેઓ પાંચ અલગ અલગ અવાજમાં રોતા હતાં. બીજી એક વાયકા પ્રમાણે ભારતીય ફિલ્મ કલાકાર અશોક કુમારે તાજાં જન્મેલાં રાહુલને સતત *પા* નોટ ઉચ્ચારતાં જોયાં અને તેમનું નામ પંચમ પાડ્યું.

આર.ડી. બર્મનનું પ્રાથમિક શિક્ષણ કોલકાતામાં થયું. તેમનાં પિતા એસ.ડી. બર્મન બોલીવુડમાં જાણીતાં ફિલ્મ દિગ્દર્શક હતાં. જ્યારે રાહુલ નવ વર્ષના હતાં, ત્યારે તેમણે પ્રથમ ગીત, *એ મેરી ટોપી પલટ કે આ*, સંગીતમય કર્યું અને તેને તેમના પિતાએ *ફંટૂશ* (૧૯૫૬) ફિલ્મમાં સમાવ્યું હતું. *સર જો તેરા ચકરાયે* ગીતની ધૂન તેમણે આપી હતી અને આ ગીત ગુરુ દત્તની ફિલ્મ *પ્યાસા* (૧૯૫૭)માં સમાવવવામાં આવ્યું હતું.

મુંબઈમાં, આર.ડી. બર્મને ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાન (સરોદ) અને સમતા પ્રસાદ (તબલા) જોડે તાલીમ લીધી. તેઓ સલિલ ચૌધરીને પોતાનાં ગુરૂ ગણતાં હતા. તેમણે તેમના પિતાની સાથે સહાયક તરીકે કામ કર્યું અને મોટાભાગે તેમનાં સંગીતવૃંદમાં હાર્મોનિયમ વગાડ્યું.

૧૯૫૯માં, બર્મને ગુરૂ દત્તના સહાયક નિરંજનની ફિલ્મ *રાઝ* ના સંગીત નિર્દેશક તરીકે કામ મેળવ્યું. તેમ છતાં, આ ફિલ્મ ક્યારેય પૂરી ન થઇ. ગુરૂ દત્ત-વહીદા રહેમાન અભિનિત આ ફિલ્મ શૈલેન્દ્ર દ્વારા લખાઇ હતી. આર.ડી. બર્મને આ ફિલ્મના બે ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. પહેલું ગીત ગીતા દત્ત અને આશા ભોંસલે દ્વારા અને બીજું ગીત શમશાદ બેગમ દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.

સ્વતંત્ર સંગીત નિર્દેશક તરીકે બર્મનની પ્રથમ ફિલ્મ *છોટે નવાબ* (૧૯૬૧) હતી. મહેમૂદે જ્યારે *છોટે નવાબ* ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે તેમણે પહેલાં સચિન દેવ બર્મન સંગીત નિર્દેશન કરે તેવી રજૂઆત કરી હતી પરંતુ પોતે વ્યસ્ત હોવાથી સચિન દેવે આ માંગણી નકારી કાઢી. મહેમૂદે રાહુલને તબલાં વગાડતા દેખ્યા હતાં અને એ જોઇને તેમને સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા. વિજયે આનંદે કહ્યું હતું કે તેમણે બર્મનની સંગીત રજૂઆત ફિલ્મની પહેલાં નસીર હુસૈન આગળ કરી હતી. *તીસરી મંઝિલ*માં ૬ ગીતો હતા, જે બધાં જ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા અને મોહમ્મદ રફી દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી ચાર ગીતો આશા ભોંસલે સાથે હતા. નસીરે ત્યારબાદ બર્મન અને મજરૂહ સુલ્તાનપુરીને તેમની આગામી ૬ ફિલ્મો માટે પસંદ કર્યા. જેમાં *બહારો કે સપને* (૧૯૬૭), *પ્યાર કા મૌસમ* (૧૯૬૯), અને *યાદોં કી બારાત* (૧૯૭૩) નો સમાવેશ થાય છે. બર્મનનું *પડોશન* (૧૯૬૮) માટેનું સંગીત વખણાયું. તેમણે પોતાના પિતાના સહાયક તરીકે *જ્વેલ થીફ* (૧૯૬૭) અને *પ્રેમ પુજારી* (૧૯૭૦) જેવી ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.

એવું કહેવાય છે કે કિશોર કુમારે ગાયેલું *આરાધના* ૧૯૬૯ ફિલ્મનું ગીત *મેરે સપનોં કી રાની* તેમના પિતાએ સંગીતબદ્ધ કર્યું હતું પણ વાસ્તવમાં તે આર.ડી. બર્મનનું સંગીત હતું. આશા ભોંસલે એ *દમ મારો દમ* ગીત ગાયું જે રોક સંગીત પ્રકારના હિંદી ગીતોમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન પામેલું છે. ઘણાં ફિલ્મ નિર્માતાઓએ તેમને સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું બંધ કર્યું કારણ કે, તેમની ફિલ્મો એક પછી એક નિષ્ફળ નીવડતી જતી હતી. સુભાષ ઘાઇએ બર્મનને *રામ લખન* (૧૯૮૯) માં સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું વચન આપ્યું પણ તેની જગ્યાએ તેમણે સંગીત માટે લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલને લીધા, જેઓ બર્મનના સંગીતવૃંદમાં હતા.

૧૯૮૮માં બર્મનને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો અને તેઓ પર બાયપાસ શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી. આ સમય દરમિયાન તેમણે અનેક ધૂનો રચી જે ક્યારેય બહાર પડી નહી. ૧૯૮૯માં તેમણે વિદુ વિનોદ ચોપરાની ફિલ્મ *પરિંદા* માટે સંગીત આપ્યું. તેમણે ફિલ્મ *ગેંગ* ના એક ગીત માટે સંગીત આપ્યું પણ આ ફિલ્મ લાંબા સમય સુધી જાહેર ન થઇ અને તેઓ તે પહેલા જ અવસાન પામ્યા. મઝહર ખાને એ સમયે ઓછા જાણીતા અનુ મલિકને આ ફિલ્મના સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા. મલયાલમ ફિલ્મ *થેનમાવિન કોમ્બાથ* તેમણે લીધેલી છેલ્લી ફિલ્મ હતી પરંતુ તેઓ આ ફિલ્મને સંગીત આપે તે પહેલાં જ અવસાન પામ્યા. *૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી* (૧૯૯૪) નું સંગીત તેમનાં અવસાન પછી બહાર પડ્યું અને અત્યંત સફળ બન્યું. આ ફિલ્મથી તેમને ત્રીજોઅને છેલ્લો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. લતા મંગેશકરના મતે તેઓ બહુ યુવાનીમાં અને દુ:ખી થઇને અવસાન પામ્યા હતા.

## શૈલી 
આર.ડી. બર્મન બોલીવુડ સંગીતમાં ક્રાંતિકારી ગણાય છે. તેઓએ વિવિધ પેઢીનું સંગીત તેમનાં સંગીતમાં ઉમેર્યું. બર્મનની કારકિર્દી રાજેશ ખન્ના દ્વારા અભિનિત પ્રેમ વાર્તાઓ સાથે-સાથે ચાલી. તેમણે ઇલેક્ટ્રોનિક રોક સંગીત આ પ્રેમ વાર્તાઓમાં લોકપ્રિય બનાવ્યું. તેમણે જાઝ સંગીત પણ ઉમેર્યું, જે તેમનાં સ્ટુડિઓના પિઆનીસ્ટ કેર્સી લોર્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

બર્મન પશ્ચિમી, લેટિન, ઓરિએન્ટલ અને અરેબિક સંગીત વડે પ્રભાવિત હતા અને તેમણે આ સંગીતના તત્વો તેને પોતાના સંગીતમાં ઉમેર્યાં. તેમણે વિવિધ અવાજો જેવાં કે કાચ કાગળ ઘસીને તેમજ વાંસની લાકડીઓ અથડાવીને પેદા થતાં અવાજો પણ પોતાનાં સંગીતમાં ઉમેર્યા. *સત્તે પે સત્તા* ના ગીતમાં તેમણે ગાયક અન્નેટ પિન્ટોને કોગળાં કરતો અવાજ પેદા કરવા કહ્યું હતું. તેમનાં કેટલાંક ગીતો લોકપ્રિય વિદેશી ગીતોની ધૂન પર આધારિત હતા. દા.ત. રમેશ સિપ્પીએ એવો આગ્રહ રાખેલો કે *મહેબૂબા મહેબૂબા* ની ધૂન *સે યુ લવ મી* (ડેમિસ રોઉસોસ) પરથી લેવાય અને નઝીર હુસૈન *મામા મીઆ* ગીતનો ઉપયોગ *મિલ ગયા હમ કો સાથી* માં થાય. *આઓ ટ્વિસ્ટ કરે* (ભૂત બંગલા) ગીત *લેટ્સ ટ્વિસ્ટ* (ચબી ચેકર્સ), *તુમસે મિલકે* ગીત *વ્હેન આઇ નીડ યુ* (લીઓ સેયર), *ઝિંદગી મિલકે બિતાયેંગે* ગીત *ધ લોંગેસ્ટ ડે* (પોલ અન્કા) અને *જહાં યે તેરી નજર હૈ* ગીત *હેલેહ માલી* (પર્શિયન કલાકાર ઝીઆ અતાબી) અને દિલબર મેરે ઝિગનરજુન્ગે (એલેક્ઝાન્ડ્રા) પર આધારિત હતા.

## વારસો 
આર.ડી. બર્મનના મૃત્યુ પછી તેમનાં મૂળ ગીતો અને રિમિક્સ આવૃત્તિઓ સાથે અનેક ફિલ્મો રજૂ થઇ. *દિલ વિલ પ્યાર વ્યાર* (૨૦૦૨), *ઝનકાર બિટ્સ* (૨૦૦૩) (જે વડે વિશાલ-શેખર પ્રકાશમાં આવ્યા), ખ્વાહિશ (૨૦૦૩) જેમાં મલ્લિકા શેરાવતનું પાત્ર બર્મનની ચાહક તરીકે દર્શાવેલ છે. ૨૦૧૦માં, બ્રહ્માનંદ સિંહે *પંચમ અનમિક્સ્ડ: મુજે ચલતે જાના હૈ* નામની ૧૧૩ મિનિટની દસ્તાવેજી ફિલ્મ રજૂ કરી જેને ઘણો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો. ૨૦૧૨ની ફિલ્મ *ખિલાડી ૭૮૬*માં હિમેશ રેશમિયા દ્વારા *બલમા* ગીત બર્મનની શ્રદ્ધાંજલિ છે.

૧૯૯૫માં, ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં *ફિલ્મફેર આર.ડી. બર્મન એવોર્ડ ફોર ન્યૂ મ્યુઝિક ટેલેન્ટ* નામનો પુરસ્કાર બર્મનની યાદમાં શરૂ કરાયો. આ પુરસ્કાર હિંદી સિનેમામાં ઉભરતી સંગીત પ્રતિભાઓને અપાય છે. ૨૦૦૯માં બૃહદમુંબઈ મહાનગરપાલિકાએ સાંતાક્રુઝમાં આવેલા ચોકને આર.ડી. બર્મનનું નામ આપ્યું.

તેમણે અનેક બોલીવુડ સંગીત નિર્દેશકોને પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેમાં વિશાલ-શેખરનો સમાવેશ થાય છે. મનોહરી સિંગ અને સપન ચક્રવર્તી તેમનાં જાણીતાં સહાયકોમાં ગણાય છે. તેમનાં સંગીતવૃંદમાં હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા, શિવ કુમાર શર્મા, લુઈ બેન્ક્સ, ભૂપિંદર અને કેર્સી લોર્ડનો સમાવેશ થતો હતો. *પરિચય* (૧૯૭૨)નું ગીત *મુસાફિર હૂં યારો* ગીતમાં તેમણે તેઓ જુદાં થયા બાદ હોટેલમાં સંગીત આપ્યું હતું.

આર.ડી. બર્મને ૧૯૮૦માં આશા ભોંસલે સાથે લગ્ન કર્યા. બંને જણાંએ સાથે મળીએ અનેક લોકપ્રિય ગીતો રેકોર્ડ કર્યા અને અનેક જીવંત કાર્યક્રમો આપ્યા. તેમ છતાં, તેમની જિંદગીના અંતિમ ભાગમાં તેઓ સાથે રહ્યા નહી જિંદગીના પાછળનાં ભાગમાં બર્મનને નાણાંકીય ભીડ રહી હતી. તેમનાં મૃત્યુનાં ૧૩ વર્ષ પછી તેમની માતા ૨૦૦૭માં મૃત્યુ પામી. તેણી અલ્ઝાઇમરથી પિડાતી હતી અને બર્મનના મૃત્યુ પહેલાં સાન-ભાન ગુમાવી બેઠી હતી. મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં તેણી પુત્રના ઘરમાં પાછી આવી જે બાબત વિવાદનું કારણ બની હતી.

## સંગીત 
આર. ડી. બર્મનની ૩૩૧ ફિલ્મોમાંથી ૨૯૨ હિંદી, ૩૧ બંગાળી, ૩ તેલુગુ, ૨ તમિલ, ૨ ઓરિયા અને ૧ મરાઠી હતી. તેમણે ૫ હિંદી અને મરાઠી ટીવી ધારાવાહિકોમાં પણ સંગીત આપ્યું હતું.

ફિલ્મો સિવાયના સંગીતમાં કેટલાંક આલ્બમોનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં *પાનતેરા* (૧૯૮૭), જે પેટે ગાવનકર દ્વારા લેટિન રોક સંગીત આલ્બમ હતું. આ આંતર રાષ્ટ્રીય આલ્બમ માટે તેમણે જોસ ફ્લોરેસ સાથે સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભાગીદારી કરી હતી. ૧૯૮૭માં, બર્મન, ગુલઝાર અને આશા ભોંસલે એ *દિલ પડોશી હૈ* નામના આલ્બમમાં સાથે કામ કર્યું જે ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭ના રોજ આશા ભોંસલેના જન્મદિવસ પર રજૂ થયેલું. બર્મન અને આશા ભોંસલે એ બોય જ્યોર્જ સાથે ગીત રેકોર્ડ કરેલું. વધુમાં, તેેમણે મોટી સંખ્યામાં બંગાળી ગીતોમાં સંગીત આપ્યું, જેમાંથી અમુક પાછળથી હિંદી ફિલ્મોમાં રજૂ કરાયા. બર્મને અમુક ફિલ્મોમાં ગીતો પણ ગાયા, જેના માટે તેમણે પોતે સંગીત આપેલું.

## પુરસ્કારો અને સન્માન 
બર્મને અસંખ્ય સંગીત નિર્દેશકોને ભવિષ્યના બોલીવુડ સંગીત તરફનો માર્ગ ચીંધ્યો હોવા છતાં તેમને માત્ર ૩ જ ફિલ્મફેર પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા, જેમાંથી એક (૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી માટે) મરણોત્તર એનાયત થયો હતો.
; ફિલ્મફેર પુરસ્કાર
;; વિજેતા
* ૧૯૮૩ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *સનમ તેરી કસમ*
* ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *માસૂમ*
* ૧૯૯૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી*
;; નામાંકન
* ૧૯૭૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *કારવાં*
* ૧૯૭૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *યાદોં કી બારાત*
* ૧૯૭૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *આપ કી કસમ*
* ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *ખેલ ખેલ મેં*
* ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *શોલે*
* ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગાયક - *મહેબૂબા મહેબૂબા* (શોલે)
* ૧૯૭૭ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *મહેબૂબા*
* ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *હમ કિસીસે કમ નહીં*
* ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *કિનારા*
* ૧૯૭૯ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *શાલીમાર*
* ૧૯૮૧ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *શાન*
* ૧૯૮૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *લવ સ્ટોરી*
* ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *બેતાબ*
* ૧૯૮૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *જવાની*
* ૧૯૮૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - *સાગર*

૩ મે ૨૦૧૩ ના રોજ આર.ડી. બર્મનના માનમાં તેમની મુખાકૃતિ ધરાવતી ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

## સંદર્ભ 
## આ પણ જુઓ 
* 

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* 

શ્રેણી:૧૯૩૯માં જન્મ
શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ
શ્રેણી:સંગીતકાર
શ્રેણી:૧૯૯૪માં મૃત્યુ