open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
સમુદ્રગુપ્ત

** સમુદ્રગુપ્ત** ( ગુપ્ત લિપિ : સ-મુ-દ્ર-ગુ-પ્ત , (રાજ્યકાળ આશરે ૩૩૫-૩૭૫ સીઈ) પ્રાચીન ભારતના ગુપ્ત સામ્રાજ્યના બીજા સમ્રાટ હતા . લશ્કરી પ્રતિભા અને કલાના આશ્રયદાતા, તેમને ભારતીય ઇતિહાસના મહાન શાસકોમાં ગણવામાં આવે છે. ગુપ્ત સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ અને લિચ્છવી રાજકુમારી કુમારદેવીના પુત્ર તરીકે , તેમને વારસામાં રાજ્ય મળ્યું અને તેમના લશ્કરી અભિયાનો દ્વારા તેને એક વિશાળ સામ્રાજ્યમાં પરિવર્તિત કર્યું.  તેમના શાસનકાળમાં રાજકીય વિસ્તરણ, વહીવટી કાર્યક્ષમતા અને સાંસ્કૃતિક સમર્થન, ખાસ કરીને સંસ્કૃત સાહિત્ય અને હિન્દુ ધાર્મિક વિધિઓનો સમાવેશ થતો હતો. યોદ્ધા, વહીવટકર્તા અને વિદ્વાનોના ઉપકારી તરીકે સમુદ્રગુપ્તનો વારસો ગુપ્ત સામ્રાજ્યના સુવર્ણ યુગમાં ફાળો આપે છે . 

તેમના દરબારી હરિસેન દ્વારા રચિત પ્રશસ્તિ (સ્તુતિ) અલ્હાબાદ સ્તંભ શિલાલેખ તેમને વ્યાપક લશ્કરી વિજયોનો શ્રેય આપે છે. તે સૂચવે છે કે તેમણે ઉત્તર ભારતના અનેક રાજાઓને હરાવ્યા હતા અને તેમના પ્રદેશોને તેમના સામ્રાજ્યમાં જોડી દીધા હતા. તેમણે ભારતના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારા પર પણ કૂચ કરી હતી, પલ્લવ રાજ્યના કાંચીપુરમ સુધી દક્ષિણમાં આગળ વધ્યા હતા .
વધુમાં , તેમણે અનેક સરહદી રાજ્યો અને આદિવાસી કુળસમૂહોને વશ કર્યા હતા. તેમની શક્તિની ટોચ પર, તેમના સીધા નિયંત્રણ હેઠળનું તેમનું સામ્રાજ્ય પશ્ચિમમાં રાવી નદી (હાલના પંજાબ ) થી પૂર્વમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી (હાલના આસામ ) સુધી અને ઉત્તરમાં હિમાલયની તળેટીથી દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં મધ્ય ભારત સુધી વિસ્તરેલું હતું; દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારા પરના ઘણા શાસકો પણ તેમની ઉપનદીઓ હતા. શિલાલેખમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઘણા પડોશી શાસકોએ તેમને ખુશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જે કદાચ તેમની સાથેના તેમના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

તેમણે પોતાના શાહી સાર્વભૌમત્વને સાબિત કરવા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો અને યુદ્ધમાં અપરાજિત રહ્યા. તેમના સોનાના સિક્કા અને શિલાલેખો સૂચવે છે કે તેઓ એક કુશળ કવિ હતા, અને વીણા જેવા સંગીતનાં સાધનો પણ વગાડતા હતા .તેમની વિસ્તરણવાદી નીતિ તેમના પુત્ર અને અનુગામી ચંદ્રગુપ્ત બીજા દ્વારા ચાલુ રાખવામાં આવી હતી .

## સંદર્ભો
ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર

**ઈશ્વરચંદ્ર બંદોપાધ્યાય** (૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૮૨૦ – ૨૯ જુલાઈ ૧૮૯૧), જેઓ **ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર** (શાબ્દિક અર્થ 'વિદ્યાસાગર, જ્ઞાનનો સમુદ્ર') તરીકે જાણીતા છે, તેઓ ઓગણીસમી સદીના ભારતીય શિક્ષક અને સમાજ સુધારક હતા. બંગાળી ગદ્યને સરળ અને આધુનિક બનાવવાના તેમના પ્રયાસો નોંધપાત્ર હતા. તેમણે બંગાળી મૂળાક્ષરો અને લિપિને પણ તર્કસંગત અને સરળ બનાવ્યા હતા.

તેઓ બંગાળ પુનર્જાગરણના મુખ્ય સમર્થકોમાંના એક તરીકે પ્રખ્યાત હતા. તેઓ હિન્દુ વિધવા પુનર્લગ્ન માટેના સૌથી અગ્રણી પ્રચારક હતા અને ભારે સામાજિક વિરોધ છતાં વિધાન પરિષદમાં આ મુદ્દે અરજી દાખલ કરી હતી. વિધવા પુનર્લગ્નને હિન્દુ રિવાજોનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન માનવામાં આવતું હતું અને તેનો સખત વિરોધ કરવામાં આવતો હતો, તેમ છતાં લોર્ડ ડેલહાઉસીએ વ્યક્તિગત રીતે બિલને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું અને હિન્દુ વિધવા પુનર્લગ્ન અધિનિયમ, ૧૮૫૬નો ધારો પસાર કરવામાં આવ્યો. બાળ લગ્ન વિરુદ્ધ, વિદ્યાસાગરના પ્રયાસોને કારણે 'સંમતિ વય અધિનિયમ', ૧૮૯૧ અમલમાં આવ્યો. જેમાં લગ્ન પૂર્ણ કરવાની લઘુત્તમ ઉંમર ૧૨ વર્ષ હતી.

દ્વારકાનાથ વિદ્યાભૂષણ દ્વારા ૧૫ નવેમ્બર ૧૮૫૮ના રોજ 'સોમપ્રકાશ પત્રિકા' નામનું સાપ્તાહિક અખબાર શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. દ્વારકાનાથ (૧૮૧૯-૧૮૮૬) ભારતના કલકત્તામાં સંસ્કૃત કોલેજના પ્રોફેસર હતા. મૂળ યોજના ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર (૧૮૨૦-૧૮૯૧) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમણે સંપાદકીય બાબતોમાં દ્વારકાનાથને સલાહ આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. તેઓ હિન્દુ મહિલા શાળાના સચિવ તરીકે પણ સંકળાયેલા હતા, જે પાછળથી બેથુન મહિલા શાળા તરીકે જાણીતી બની.

તેમણે સંસ્કૃત અને ફિલસૂફીના સ્નાતક અભ્યાસમાં એટલો ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કર્યો કે કલકત્તાની સંસ્કૃત કોલેજ, જ્યાં તેમણે અભ્યાસ કર્યો હતો, ત્યાં તેમને વિદ્યાસાગર ('જ્ઞાનનો સમુદ્ર'; સંસ્કૃત શબ્દ 'विद्या' (વિદ્યા, જ્ઞાન) અને 'सागर', (સમુદ્ર))ની માનદ ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૧૮૨૦માં જન્મ
શ્રેણી:૧૮૯૧માં મૃત્યુ
શ્રેણી:લેખક
પતંજલિ

** પતંજલિ ** સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રમાં પાણિનિની અષ્ટાધ્યાયી પર વ્યાકરણમહાભાષ્યના લેખક. સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રમાં સૂત્રકાર પાણિનિ, વાર્તિકકાર કાત્યાયન અને ભાષ્યકાર પતંજલિ એ ત્રિપુટી ‘મુનિત્રય’ (ત્રણ મુનિઓ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને આમના દ્વારા સુગ્રથિત વ્યાકરણશાસ્ત્રને ‘ત્રિમુનિવ્યાકરણમ્’ (ત્રણ મુનિઓ દ્વારા નિર્મિત વ્યાકરણ) કહેવાય છે. આ ત્રણેયમાં પણ અંતિમ મુનિ પતંજલિની વાણીને સર્વાધિક પ્રમાણ રૂપે સ્વીકારાય છે.

વૈદિક સાહિત્ય તથા પોતાના સમયમાં ઉપલબ્ધ વ્યાકરણ અને અન્ય વાઙ્મમયનું અધ્યયન કરનાર, તક્ષશિલા તથા અન્ય વિદ્યાધામોમાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરનાર પતંજલિના જીવન વિશે કોઈ પ્રમાણભૂત સામગ્રી મળતી નથી; છતાં તેમણે જ લખેલા ‘મહાભાષ્ય’ ગ્રંથમાં મળી આવતા નિર્દેશો પ્રમાણે ‘ગોણિકા’ નામની ઋષિપત્નીના (પાલ્ય) પુત્ર હોવાથી તેમનું એક નામ ‘ગોણિકા-પુત્ર’ છે, વળી ઉત્તરપ્રદેશના ગોંડા વિસ્તારના નિવાસી હોવાથી તેમનું અન્ય નામ ‘ગોનર્દીય ’ છે.

પતંજલિએ શૃંગ વંશના પુષ્યમિત્ર નામના રાજાને એક અશ્વમેધ યાગ કરાવ્યો હતો તેવો તેમના ગ્રંથ ‘મહાભાષ્ય’માં નિર્દેશ છે. તે ઉપરથી તેઓ ઈ. સ. પૂ. ૨૦૦થી ઈ. સ. પૂ. ૧૫૦ના સમયગાળામાં થયા હશે તેવું અનુમાન લગાવવામાં આવે છે.

પતંજલિએ પાણિનિની ‘અષ્ટાધ્યાયી’માં આવેલાં વ્યાકરણશાસ્ત્રનાં ૩,૯૯૬ સૂત્રો પર તો કેટલાકના મતે ૩,૯૮૩ સૂત્રોમાંથી ૧,૨૨૮ જેટલાં સૂત્રો ઉપર મહાભાષ્યમાં વ્યાખ્યાત્મક વિવેચન લખ્યું છે.

પતંજલિને શેષનાગનો અવતાર માનવામાં આવ્યા છે તેથી તેમનાં ‘નાગનાથ’, ‘શેષાહિ’, ‘ફણિભૃત્’ આદિ નામો પણ મળી આવે છે.

શ્રેણી:સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ
કૃષ્ણદેવરાય

** કૃષ્ણદેવરાય ** વિજયનગર સામ્રાજ્ય અને દક્ષિણ ભારતના સૌથી મહાન હિન્દુ સમ્રાટ હતા. તેમનો શાસનકાળ વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સુવર્ણ કાળ હતો. તેઓ પડોશી અફઘાન સલ્તનતો અને ઓડિશાના ગજપતિઓને હરાવી ને ભારતીય દ્વીપકલ્પના મહાન પરાક્રમી શાસક બન્યા. તેમના શાસનકાળને નોંધપાત્ર લશ્કરી જીત, વહીવટી સુધારા અને સમૃદ્ધ ધાર્મિક, સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ માટે યાદ કરવામાં આવે છે. 

૧૪૭૧માં જન્મેલા કૃષ્ણદેવરાયના પિતા તુલુવા નરસા નાયક હતા, જે એક સનાપતિ હતા જેમણે પાછળથી સામ્રાજ્યનો કબજો સંભાળ્યો. કૃષ્ણદેવરાય શાંત અને નમ્ર સ્વભાવના હોવા છતાં તેઓ સત્તા પર આવ્યા અને સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવ્યું. માતા નાગલા દેવીના નામ પરથી નાગલપુર શહેર વસાવ્યું. તેમના વિવાહ તિરુમલાદેવી અને ચિન્નાદેવી સાથે થયા હતા, જેમાં તિરુમલાદેવી તેમને સૌથી પ્રિય હતા, તેમના થકી તેમને બે સંતાનો પ્રાપ્ત થયા હતા.

 
કૃષ્ણદેવરાય એક પ્રચંડ લશ્કરી નેતા હતા જેમણે બીજાપુર અને ગોલકોંડાના સુલ્તાનો, બહમાની સલ્તનત અને ઓડિશાના ગજપતિઓ સામે, ખાસ કરીને રાયચુરના યુદ્ધમાં નોંધપાત્ર વિજય મેળવ્યો હતો. 

તેમના શાસનકાળમાં કાર્યક્ષમ વહીવટ અને તેમના લોકોના કલ્યાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે કૃષિ વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું, બોજારૂપ કર નાબૂદ કર્યા, અને સામ્રાજ્ય પર નિયંત્રણ જાળવવા માટે પોલિગર તરીકે ઓળખાતા નીચલા કક્ષાના સરદારોની એક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી. તેમના વડાપ્રધાન ટિમ્મારુસુ એક વિશ્વસનીય સલાહકાર હતા. 

કૃષ્ણદેવરાય કલા અને સાહિત્યના, ખાસ કરીને તેલુગુ અને કન્નડ ભાષાના એક ધર્મનિષ્ઠ આશ્રયદાતા હતા. તેમણે પોતે તેલુગુ મહાકાવ્ય આમુક્તમાલ્યદા અને સંસ્કૃત નાટક જાંબવતી કલ્યાણમ, રાસમંજરી, સીતારામપ્રણયચરિત્રમ્ ની રચના કરી હતી. તેમના દરબારમાં આઠ પ્રખ્યાત કવિઓ અષ્ટદિગ્ગજ સમાવેશ થતો હતો જેમાં અલ્લાસની પેદ્દાના અને પ્રખ્યાત તેનાલી રામનો સમાવેશ થાય છે. 

કૃષ્ણદેવરાયના શાસનકાળને વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સુવર્ણ યુગ માનવામાં આવે છે, જેણે દક્ષિણ ભારતના રાજકીય, વહીવટી અને સાંસ્કૃતિક પરિદૃશ્ય પર કાયમી અસર છોડી હતી. તેઓ તેમના સામ્રાજ્યમાં મંદિરોના નિર્માણ અને હિન્દુ ધર્મની પુનઃસ્થાપનના તેમના પ્રયાસો માટે પણ જાણીતા હતા.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ
અગ્નિમિત્ર

**અગ્નિમિત્ર** (સંસ્કૃત: अग्निमित्रः; ઇ.સ.પૂર્વે ૧૪૯ - ૧૪૧) બીજા શૃંગ સમ્રાટ હતા જેમણે હાલના ઉત્તર અને મધ્ય ભારત પર શાસન કર્યું. તેમણે ઇસ પૂર્વે ૧૪૯માં તેમના પિતા સમ્રાટ પુષ્યમિત્ર શૃંગના સ્થાને ગાદી સંભાળી. વાયુ પુરાણ અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં તેમના શાસનનો સમયગાળો ૮ વર્ષનો વર્ણવ્યો છે.

તેઓ મહાકવિ કાલિદાસ રચિત માલવીકાગ્નીમિત્ર નાટકના નાયક છે. આ નાટકમાં અગ્નિમિત્ર અને વિદર્ભની રાજકુમારી માલવિકાની પ્રેમકથા તથા રતિક્રીડાઓનું સુંદર વર્ણન છે.

માલવિકાગ્નિમિત્ર નાટક આપણને તેમની ત્રણ પત્નીઓ (રાણીઓ)ના નામ આપે છે: ધારિણી (ચોથા શુંગ સમ્રાટ વસુમિત્રની માતા), ઇરાવતી અને માલવિકા (વિદર્ભની રાજકુમારી).

શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ
શ્રેણી:ભારતીય સમ્રાટો
જૉન મથાઈ

**જૉન મથાઈ** (૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૮૮૬ – ૧૯૫૯) એક ભારતીય અર્થશાસ્ત્રી હતા જેમણે સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ રેલ્વે મંત્રી અને ત્યારબાદ ભારતના નાણામંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૮૮૬ના રોજ ચલિયાલ થોમસ મથાઈ અને અન્ના થૈયલના પુત્ર તરીકે એક એંગ્લિકન સીરિયન ખ્રિસ્તી પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે મદ્રાસ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી અર્થશાસ્ત્રમાં સ્નાતક થયા. તેમણે ૧૯૨૨ થી ૧૯૨૫ સુધી મદ્રાસ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર અને વડા તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પણ અભ્યાસ કર્યો હતો. ભારતના નાણામંત્રી તરીકે તેમણે બે બજેટ રજૂ કર્યા, પરંતુ આયોજન પંચ અને પી. સી. મહાલનોબિસની વધતી જતી શક્તિના વિરોધમાં ૧૯૫૦ના બજેટ બાદ તેમણે રાજીનામું આપ્યું. ૧૯૫૫માં જ્યારે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની સ્થાપના થઈ ત્યારે તેઓ તેના પ્રથમ અધ્યક્ષ હતા. તેઓ નવી દિલ્હીમાં નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એપ્લાઇડ ઇકોનોમિક રિસર્ચ (NCAER) ના ગવર્નિંગ બોડીના સ્થાપક પ્રમુખ હતા, જે ૧૯૫૬ માં સ્થપાયેલી ભારતની પ્રથમ સ્વતંત્ર આર્થિક નીતિ સંસ્થા હતી. તેમણે ૧૯૫૫ થી ૧૯૫૭ સુધી મુંબઈ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે સેવા આપી હતી અને ત્યારબાદ ૧૯૫૭ થી ૧૯૫૯ સુધી કેરળ યુનિવર્સિટીના પ્રથમ વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે સેવા આપી હતી. તેમના ભત્રીજા, વર્ગીસ કુરિયન, સામાન્ય રીતે ભારતની શ્વેત ક્રાંતિના શિલ્પી તરીકે ઓળખાય છે. તેમના પરિવાર દ્વારા દાનમાં આપેલા વિશાળ પ્લોટ પર સ્થિત ત્રિશૂરનું 'ડૉ. જોન મથાઈ સેન્ટર',નું નામ તેમના માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે. તેમની પત્ની, અચમ્મા મથાઈ એક ભારતીય સામાજિક કાર્યકર અને મહિલા અધિકાર કાર્યકર્તા હતા. ભારત સરકારે તેમને સમાજમાં તેમના યોગદાન બદલ ૧૯૫૪માં ચોથા સર્વોચ્ચ ભારતીય નાગરિક પુરસ્કાર, પદ્મશ્રીથી સન્માનિત કર્યા હતા.

૧૯૩૪માં જોન મથાઈને *કમ્પેનિયન ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ધ ઈન્ડિયન એમ્પાયર* (CIE) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, અને ૧૯૫૯માં તેમને પદ્મવિભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એપ્લાઇડ ઇકોનોમિક રિસર્ચ (NCAER) એ તેના ગવર્નિંગ બોડીના પ્રમુખ નંદન નીલેકણીના નેતૃત્વમાં અને નીલેકણી ધર્માદા ટ્રસ્ટના સમર્થનથી, ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીમાં તેના કેમ્પસમાં NCAERના નવા ઓફિસ બિલ્ડિંગને જોન મથાઈ ટાવર નામ આપીને જોન મથાઈનું સન્માન કર્યું હતું.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
*https://web.archive.org/web/20080219015106/http://www.jmctsr.org/ ડૉ. જૉન મથાઈ સેન્ટર 

શ્રેણી:રાજકારણી
શ્રેણી:૧૯૫૯માં મૃત્યુ
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:૧૮૮૬માં જન્મ
રફી અહમદ કિદવઈ

**રફી અહેમદ કિદવાઈ** (૧૮ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૪ – ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૫૪) એક રાજકારણી, ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર્તા અને સમાજવાદી હતા. કિદવાઈએ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ મંત્રીમંડળ (પ્રથમ નહેરુ મંત્રાલય)માં સંચાર મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. 

તેઓ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના બારાબંકી જિલ્લાના વતની હતા.

## જીવન 
રફી અહેમદ કિદવાઈનો જન્મ ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૪ના રોજ બારાબંકી જિલ્લા (હવે ઉત્તર પ્રદેશમાં) ના મસૌલી ગામમાં એક મધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં થયો હતો.

## વારસો  
૧૯૫૬માં ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) દ્વારા કૃષિ ક્ષેત્રમાં ભારતીય સંશોધકોને ઓળખવા માટે ૧૯૫૬થી રફી અહેમદ કિડવાઈ પુરસ્કાર શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. દર બે વર્ષે વિતરણ કરવામાં આવતા આ પુરસ્કાર અંતર્ગત પદક, પ્રશસ્તિપત્ર અને રોકડ પુરસ્કારો એનાયત કરવામાં આવે છે. જવાહરલાલ નેહરુએ તેમની આત્મકથામાં ઉલ્લેખ કર્યો છે કે રફી અહેમદ કિદવાઈ જિલ્લા કોંગ્રેસ સમિતિનો ભાગ હતા અને ૧૯૩૧માં બ્રિટિશ ભારતના સંયુક્ત પ્રાંતોમાં કૃષિ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ભલામણો ધરાવતી એક પુસ્તક પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

ભારતીય સંસદ અથવા રાજ્યસભાની વેબસાઇટ અનુસાર, રફી અહેમદ કિદવાઈનો પરિચય આ પ્રમાણે છે:

"એક પ્રખ્યાત દેશભક્ત, બહાદુર સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને તેજસ્વી વહીવટકર્તા, રફી અહેમદ કિદવાઈ એક ઉત્સાહી, ઝડપી નિર્ણયો અને મક્કમ કાર્યવાહીના માણસ હતા".

નવેમ્બર ૨૦૧૧માં, ગાઝિયાબાદમાં પોસ્ટલ સ્ટાફ કોલેજનું નામ 'રફી અહેમદ કિડવાઈ રાષ્ટ્રીય પોસ્ટલ એકેડેમી' રાખવામાં આવ્યું.

ભારતના બેંગ્લોર, કર્ણાટક રાજ્યમાં કેન્સર હોસ્પિટલ 'કિડવાઈ મેમોરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓન્કોલોજી'ની સ્થાપના માટે કેમ્પસની ૨૦ એકર જમીન અને રેડિયોથેરાપી મશીન માટે ૧૦૦,૦૦૦ રૂપિયા દાનમાં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

## સંદર્ભ
## પૂરક વાંચન
* M. Bassien, ed., ''Who's who in legislature, 1* (1953)
* M. Weiner, *Party politics in India: the development of a multi-party system* (1957)
* P. N. Chopra, *Rafi Ahmad Kidwai: his life and work* (1960)
* S. Sunder and S. Shyam, *Political life of Pandit Govind Ballabh Pant, 1: 1887–1945* (1960)
* Sampurnanand, *Memories and reflections* (1962)
* A. P. Jain, *Rafi Ahmad Kidwai: a memoir of his life and times* (1965)
* P. R. Brass, *Factional politics in an Indian state: the Congress Party in Uttar Pradesh* (1966)
* S. Gopal, *Jawaharlal Nehru: a biography, 2: 1947–1956* (1979)
* V. Menon, *From movement to government: the Congress in the United Provinces, 1937–42* (2003)
* M. Hasan, *From pluralism to separatism: qasbas in colonial Awadh'' (2004)

## બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:૧૮૯૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
શ્રેણી:રાજકારણી
અક્ખાણમણિકોસ

**અક્ખાણમણિકોસ** (સંસ્કૃત: **આખ્યાનમણિકોશ**) નેમચંદ્રસૂરિ દ્વારા પ્રાકૃતભાષામાં અને આર્યા છંદમાં રચિત ૫૨ ગાથાનો ગ્રંથ છે. તેની રચના ઇ.સ. ૧૧-૧૨મી સદીમાં થઈ હતી.

## લેખન 
ગ્રંથમાં કુલ ૪૧ અધિકાર અને ૧૪૬ આખ્યાન છે. તેમાં બુદ્ધિકૌશલ સમજાવવા માટેના ચતુર્વિધ બુદ્ધિવર્ણન અધિકારમાં ભરત, નૈમિત્તિક અને અભયનાં આખ્યાનોનું વર્ણન છે. દાનનો મહિમા સમજાવવા માટેના દાનસ્વરૂપવર્ણન અધિકારમાં ધન, કૃતપુણ્ય વગેરેનાં આખ્યાન છે. ચરિત્રના મહિમા માટેના શીલમાહાત્મ્યવર્ણનમાં સીતા, રોહિણી વગેરે સતીઓની કથાઓ છે. તેમજ તપોમાહાત્મ્યવર્ણનમાં વીરચરિત, વિશલ્યા, શૌર્ય અને રુક્મિણી મધુનાં આખ્યાન છે. ભાવનાસ્વરૂપવર્ણન અધિકારમાં દ્રમક, ભરત અને ઇલાપુત્રનું આખ્યાન આપ્યું છે.

રૂપેન્દ્રકુમાર પગારિયા મુજબ "આ આખ્યાનકોમાં ઐતિહાસિક તથ્યોનું સંકલન પણ છે. ઘણુંખરું બધી કથાઓ વર્ણનપ્રધાન છે. એમાં સ્ત્રીસ્વભાવનું મર્મસ્પર્શી ચિત્રણ છે. અનેક સ્થળે લોકોક્તિઓનો પ્રયોગ પણ જોવા મળે છે. વિષયવૈવિધ્યની દૃષ્ટિએ આ કોશ પ્રાકૃત કથાઓમાં સૌથી અધિક મહત્ત્વ ધરાવે છે. તેમાં જીવન અને જગત સંબંધી સર્વ પ્રકારનાં તથ્યો પર પ્રકાશ પાડેલો છે. કાવ્યકલાની દૃષ્ટિએ પણ તે ઉત્તમ છે."

## પુન: આવૃત્તિ 
મુનિ પુણ્યવિજયજીએ આ ગ્રંથને સંપાદિત કર્યો છે જેને ૧૯૬૨માં વારાણસી સ્થિત પ્રાકૃત ગ્રંથ પરિષદ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.

## આ પણ જુઓ 
* રયણચૂડરાયચરિય, નેમચંદ્રસૂરિ દ્વારા રચિત અન્ય ગ્રંથ જેમાં રત્નચૂડનું કથાનક છે

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
સ્ટેટ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ (SRPF)

સ્ટેટ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ (SRPF) એ ગુજરાત પોલીસ હેઠળ કાર્યરત એક વિશેષ સશસ્ત્ર દળ છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાનો, તોફાન, દંગા અને વિશેષ સુરક્ષા કામગીરી માટે જવાબદાર છે. ભારતની કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ દળ (CRPF)ની સમાન કાર્ય કરે છે.

## ઈતિહાસ 
ગુજરાત SRPFની સ્થાપના 1946માં બૉમ્બે સ્ટેટના સમયમાં કરવામાં આવી હતી. રાજ્યમાં તોફાનો, હિંસા અને સામૂહિક કાયદાવિરૂદ્ધ પ્રવૃત્તિઓ નિયંત્રણ માટે ખાસ દળ ઊભું કરાયું હતું. 1960માં ગુજરાત રાજ્ય બન્યા પછી SRPF ગુજરાત પોલીસનો અંગ બની.

## ઢાંચો અને રચના 
સ્ટેટ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ એ ગુજરત પોલીસના હથિયારી એકમ અન્તર્ગરત આવે છે.

ગુજરાત SRPFમાં હાલમાં 22 બટાલિયન (ગ્રુપ) અને 112 થી પણ વધુ કંપનીઓ કાર્યરત છે, અને દરેક બટાલિયનને ક્રમશઃ ગ્રુપ નંબર આપવામાં આવ્યો છે, જેમ કે SRPF ગ્રુપ-૧, SRPF ગ્રુપ-૨ વગેરે.

દરેક બટાલિયનનું મુખ્ય મથક અલગ અલગ શહેરોમાં આવેલું છે. SRPFના એક ગ્રુપમાં લગભગ 6 થી 8 કંપનીઓ હોય છે અને દરેક કંપનીમાં આશરે 100 થી 120 જવાનો હોય છે.

SRPF દળનું પ્રમુખ પદ કમાન્ડન્ટ (સેનાપતિ) હોય છે અને ત્યારબાદ DSP, PSI, ASI, હેડ કોન્સ્ટેબલ અને કોન્સ્ટેબલની પદવીઓ હોય છે.

## મુખ્ય કાર્યો 
SRPFની મુખ્ય કામગીરી નીચે મુજબ છે:

* રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ હલ કરતી વખતે તૈનાત થવું.
* VIP સુરક્ષા, ચૂંટણી બંદોબસ્ત.
* તોફાનો, હિંસા, આગજણી જેવી પરિસ્થિતિઓમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી.
* જેલ, કોર્ટેકોમ્પ્લેક્શ વગેરેમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા.
* કુદરતી આપત્તિ સમયે બચાવ અને રાહત કામગીરી.સ્પેશિયલ ઓપરેશન : દારૂના જુગાર, વીજચોરી, વિદેશી દારૂ અને અન્ય ગુનાઓ માટે વિશેષ કાર્ય.

## તાજેતરના સુધારા 
2024માં ગુજરાત સરકારે નવા ખાસ એકમ Special Action Force (SAF) ની રચના કરી છે, જે SRPF જેવી જ કામગીરી માટે ખાસ તાલીમ પ્રાપ્ત દળ છે. જેની 2 કંપનીઓ અમદવાદ અને સુરત ખાતે બનાવવાનમા આવી છે.

વધુમાં, મેટ્રો રેલની સુરક્ષા માટે એક અલગ બટાલિયન બનાવામા આવી છે.

## પગાર માળખું 
SRPF જવાનોને ગુજરાત સરકાર મુજબ નિર્ધારિત પગાર આપવામાં આવે છે:

Armed Constable/ASI: ₹18,000 પ્રતિ મહિનો 

PSI: ₹38,090 પ્રતિ મહિનો (ફિક્સ પે)

## References
અભિધાન-રાજેન્દ્રકોશ

**અભિધાન-રાજેન્દ્રકોશ** જૈન સૈદ્ધાંતિક પ્રાકૃત શબ્દોનો આ મહાકોશ છે. તેની રચના સૌધર્મતપાગચ્છીય શ્વેતાંબર જૈન આચાર્ય વિજયરાજેન્દ્રસૂરિએ પંદર વર્ષ (ઈ.સ. ૧૮૯૦-૧૯૦૪)ના પરિશ્રમથી કરી હતી. જૈન શ્વેતાંબર સંઘ, રતલામ દ્વારા તેનું પ્રકાશન ૧૯૧૩થી ૧૯૩૪ એમ સાત ભાગમાં કરવામાં આવ્યું હતું.

## લેખન 
આ કોશમાં અકારાદિ વર્ણાનુક્રમથી લઈને આશરે ૬૦,૦૦૦ જેટલા પ્રાકૃત શબ્દોનો સમાવેશ કરી લેવામાં આવ્યો છે. પ્રત્યેક શબ્દની પાછળ તેના સંસ્કૃત પર્યાય, સંસ્કૃત વિવરણ, મૂળ ગ્રંથમાં જે સ્થળે તે આવેલ હોય તેનો નિર્દેશ, અને અન્ય ગ્રંથોમાં જે વિવિધ અર્થમાં તે વપરાયેલો હોય તેની અવતરણો સહિત ચર્ચા આપવામાં આવી છે.

આ ગ્રંથની રચના આગમો, આગમો પરની પ્રાકૃત પદ્ય વ્યાખ્યાનિર્યુક્તિઓ અને ભાષ્યો, ગદ્ય વ્યાખ્યા-ચૂર્ણિઓ, તથા અન્ય પ્રાકૃત-સંસ્કૃત ટીકાઓ સહિત લગભગ ૧૦૦ ગ્રંથોના આધારે થઈ છે.

રમણિકભાઈ શાહ અનુસાર, "સાડાચાર લાખ શ્લોક પ્રમાણ (શ્લોક = ૩૨ અક્ષર) સામગ્રી ધરાવતો આ કોશ જૈન સૈદ્ધાંતિક સાહિત્યના વિશ્વકોશની ગરજ સારે છે."

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
આવસ્સય–ચૂન્નિ

**આવસ્સય-ચૂન્નિ** (સંસ્કૃત: **આવશ્યક ચૂર્ણિ**) જૈનોના સૂત્ર આવસ્સય-સુત્ત પરનો ટીકાગ્રંથ છે. આ ગ્રંથના કર્તા જિનદાસમણિ મહત્તર ગણાય છે તથા આ ગ્રંથમાં માત્ર શબ્દાર્થનું પ્રતિપાદન નથી પણ ભાષા અને વિષય મુજબ તે સ્વતંત્ર ગ્રંથ ગણાય છે.

## લેખન 
આ ગ્રંથમાં ઋષભદેવના જન્મ-મહોત્સવથી લઈને નિર્વાણપ્રાપ્તિ સુધીની તમામ ઘટનાઓનું સવિસ્તર વર્ણન છે. જૈન પરંપરા મુજબ તેમણે જ સર્વપ્રથમ અગ્નિનું ઉત્પાદન કરવાનું શીખવ્યું હતું અને પોતાના શિષ્યોને કુંભકાર, ચિત્રકાર, વસ્ત્રકાર આદિના વ્યવસાયોનું શિક્ષણ આપ્યું હતું. તેમણે ભરતને ચિત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ આપ્યું અને દંડનીતિની સ્થાપના કરી. ભરતની દિગ્વિજયયાત્રા અને રાજ્યાભિષેકનું પણ અહીં વિસ્તારથી વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે આર્ય વેદોની રચના કરી હતી, જેમાં તીર્થંકરોની સ્તુતિ, યતિ-શ્રાવકધર્મ અને શાંતિકર્મનો ઉપદેશ સમાવિષ્ટ હતો.

આ ગ્રંથમાં અન્યત્ર દુર્લભ એવું ઋષભદેવની જેમ જ મહાવીર સ્વામીના જન્મ, વિવાહ, દીક્ષા અને ઉપસર્ગો તથા દીક્ષા પછી દેશ-દેશાંતરોમાં વિહારનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે. ત્યારબાદ વજ્રસ્વામીનું વૃત્તાંત, દશપુરની ઉત્પત્તિ, આર્યરક્ષિત, ગોષ્ઠામહિલ, જમાલિ, તિષ્યગુપ્ત, આષાઢાચાર્ય, કૌંડિન્ય, ત્રૈરાશિક અને બોટિક વગેરેના કથાવૃત્તાંતો આવે છે.

ત્યારપછી ચેલનાનું હરણ, કુણિકની ઉત્પત્તિ, સેચનક હાથીની ઉત્પત્તિ અને કુણિકનું યુદ્ધ, મહેશ્વરની ઉત્પત્તિ વગેરે પ્રસંગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. શકટાલ અને વરરુચિનાં વૃત્તાંતો તથા સ્થૂલભદ્રની દીક્ષા વગેરેનું પણ અહીં વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન છે.

## આ પણ જુઓ 
* આવસ્સય-નિજ્જુત્તિ, આવસ્સય સૂત્રની અન્ય ટીકા

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પ

**ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પ** (બોઈગા વેસ્ટરમેનિ) એ કોલુબ્રિડે કુટુંબમાં ઇંડા ખાનારા સાપની એક દુર્લભ પ્રજાતિ છે. આ પ્રજાતિ ભારતીય ઉપખંડમાં સ્થાનિક છે. તેને **વેસ્ટરમેનનો સાપ** પણ કહેવામાં આવે છે, જે તેના વૈજ્ઞાનિક નામને આધારે છે.

## વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
આ સાપને *વેસ્ટરમેની* તરીકે ઓળખાય છે, તેનું આ નામ એક ડચ પ્રાણીશાસ્ત્રી, ગેરાલ્ડસ ફ્રેડરિક વેસ્ટરમેનના માનમાં રાખવામાં આવેલું છે.

## ભૌગોલિક વિસ્તાર 
ભારતીય ઇંડા ખાનારો સાપ ભારત, બાંગ્લાદેશ અને નેપાળમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજાતિઓની તાજેતરની શોધ મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, પંજાબ, મધ્ય પ્રદેશ, તેલંગાણા અને કર્ણાટકમાં મળી છે. ગુજરાતના બોટાદ શહેરમાં પણ ૨૦૨૫માં જોવા મળ્યો હતો.
left|thumb

## રહેઠાણ 
ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પના પસંદગીના કુદરતી વસવાટો જંગલ અને ઝાડીઓની જમીન છે, જ્યા તે ૪૦થી ૧,૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ રહે છે.

## વર્ણન 
ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પની પીઠ ચળકતા બદામીથી કાળા રંગની હોય છે, જેમાં પાછળની બાજુએ વાદળી રંગના સફેદ ડાઘા હોય છે અને ગરદનથી પૂંછડીની ટોચ સુધી મધ્યમ ભૂખરા રંગની પટ્ટી હોય છે. માથું કાળા તીરના નિશાન સાથે ભૂરા રંગનું હોય છે. વેંટ્રલ્સ ભૂરા બિંદુઓ સાથે સફેદ હોય છે. પુખ્ત વયનો સર્પ ૧૧ સે. મી. (૪ + ૧⁄૪ ઇંચ) લાંબી પૂંછડી સાથે કુલ ૭૮ સે. મી (૩૧ ઇંચ)ની લંબાઈ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

## વર્તન 
ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પ એક દૈનિક અથવા નિશાચર, પાર્થિવ પ્રજાતિ છે જે વનસ્પતિના માપનમાં નોંધપાત્ર નિપુણતા દર્શાવે છે. જ્યારે ઉશ્કેરવામાં આવે છે ત્યારે તે શરીરના અગ્રવર્તી ભાગને ઉઠાવે છે, જે રક્ષણાત્મક વ્યૂહરચના તરીકે ગુજરાતી અક્ષર **ડ** આકારનું ગુંચળું બનાવે છે.

## પ્રજનન 
ભારતીય ઇંડા ખાઉં સર્પ ઇંડા મારફતે બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સર્પ
શ્રેણી:બિન ઝેરી સર્પ
સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)

**સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ** (ટૂંકમાં **એસએએફ**; ) એ ગુજરાત પોલીસ હેઠળ રચાયેલું એક વિશિષ્ટ રમખાણોવિરોધી અને કટોકટી-પ્રતિક્રિયા દળ છે. કોમી રમખાણોને નિયંત્રિત કરવા, નાગરિક અશાંતિ દરમિયાન જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા અને રાજ્યભરમાં ઉભરતી કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિઓને ઝડપથી પ્રતિસાદ આપવા માટે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં આ દળની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

## ઇતિહાસ અને રચના 
૨૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ના રોજ ગુજરાત વિધાનસભા બજેટ સત્ર દરમિયાન ગૃહ રાજ્ય મંત્રી હર્ષ સંઘવી દ્વારા વિશેષ કાર્યવાહી દળના વિચારની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ એકમની રચના કોમી અશાંતિ અંગે વધતી ચિંતાઓના જવાબમાં અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્યરત સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ રેપિડ એક્શન ફોર્સ (આરએએફ)ના મોડલ પર આધારિત હતી.

ગુજરાત પોલીસ સ્ટેટ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ (એસ. આર. પી. એફ.) એકમમાંથી એસ.એ.એફ.ની રચના બે કંપનીઓ, ગ્રુપ-૨ અમદાવાદ અને ગ્રુપ-૧૧ સુરત કરવામાં આવી છે, જેના કર્મચારીઓને રમખાણ નિયંત્રણ અને કટોકટીની પ્રતિક્રિયાની અદ્યતન તાલીમ આપવામાં આવી છે, જે તેમને હિંસા અને જાહેર અશાંતિના પ્રકોપનો ઝડપથી અને અસરકારક રીતે સામનો કરવા માટે સજ્જ કરે છે.

## ઉદ્દેશો 
સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સના મુખ્ય ઉદ્દેશો નીચે મુજબ છેઃ

* કોમી રમખાણો, વિરોધ પ્રદર્શનો અને હિંસક પ્રદર્શનો દરમિયાન શાંતિ અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવી.
* ગુજરાત ગમે ત્યાં સંવેદનશીલ કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિઓને સંભાળવા માટે ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ (ક્યુઆરટી) તરીકે કામ કરવું.
* કટોકટીની પરિસ્થિતિઓને સંભાળવામાં સ્થાનિક પોલીસ એકમોને વિશેષ સહાય પૂરી પાડવી.
* રાજકીય અથવા સાંપ્રદાયિક રીતે સંવેદનશીલ ઘટનાઓ અને મોટા જાહેર મેળાવડા દરમિયાન સુરક્ષામાં મદદ કરવી.
* આધુનિક પદ્ધતિઓ અને સાધનો દ્વારા ગુજરાત પોલીસ સમગ્ર રમખાણ નિયંત્રણ ક્ષમતાઓમાં વધારો કરવો.

## સંસ્થાકીય માળખું 
સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ હાલમાં ગુજરાત રાજ્ય રિઝર્વ પોલીસ દળ (એસ. આર. પી. એફ.) હેઠળ એક વિશેષ એકમ તરીકે કાર્યરત છે. આ એકમ એસ. આર. પી. એફ. ગ્રુપ-૨ અમદાવાદ અને ગ્રુપ-૧૧ સુરત કાર્યરત છે, જેની કામગીરીની જરૂરિયાતને આધારે ગુજરાતના અન્ય પ્રદેશોમાં વિસ્તરણ કરવાની યોજના છે.

## તાલીમ અને સાધનો 
સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સમાં સામેલ કર્મચારીઓને રમખાણોના નિયંત્રણ અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે અદ્યતન તાલીમ આપવામાં આવી છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ

* ભીડ વ્યવસ્થાપન અને ભીડ નિયંત્રણ તકનીકો
* બિન-ઘાતક શસ્ત્રોનો ઉપયોગ
* ઘટના-પ્રતિ-હુમલો અને રક્ષણાત્મક વ્યૂહરચનાઓ
* જાહેર અવ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિઓમાં બચાવ કામગીરી
* ઝડપી પ્રતિસાદ વ્યૂહરચનાઓ

રાજ્ય પોલીસ વ્યવસ્થામાં વ્યાવસાયિક અને અસરકારક દળ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ દળ (સીઆરપીએફ) ના રેપિડ એક્શન ફોર્સ તર્જ પર આરએપીઓ મેરઠ તાલીમ કેન્દ્રમાં તાલીમ અભ્યાસક્રમ આપવામાં આવે છે.

### સાધનો 
એસએએફ નીચેના સાધનોથી સજ્જ છેઃ

* વોટર કેનન
* આધુનિક રમખાણ નિયંત્રણ વાહનો
* ટીયર ગેસ લોન્ચર
* રમખાણ વિરોધી રક્ષણાત્મક પોશાક અને ઢાલ
* બોડી કેમેરા અને લાઇવ-ફીડ ડ્રોન
* બિન-ઘાતક શસ્ત્રો અને સાધનો
* સંચાર અને દેખરેખ સાધનો

આ એકમ કટોકટી દરમિયાન વાસ્તવિક સમયની જમાવટ અને સંકલન માટે સમર્પિત આદેશ અને નિયંત્રણ પ્રણાલી સાથે કામ કરે છે.

## વિવિધ રાજ્યોમાંથી સમાન દળો 
ગુજરાત એસએએફ રાષ્ટ્રીય સ્તરે રેપિડ એક્શન ફોર્સ (આરએએફ) જેવા જ મોડલને અનુસરે છે અને તેની સરખામણી કર્ણાટક પોલીસ સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) જેવા વિશેષ રાજ્ય કક્ષાના દળો સાથે થઈ શકે છે, જે દક્ષિણ કન્નડ અને ઉડુપી પ્રદેશોમાં કોમી સંઘર્ષોનું સંચાલન કરવા માટે જૂન ૨૦૨૫માં કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાત સરકાર
ઉગ્રશ્રવસ સૌતિ

**ઉગ્રશ્રવસ સૌતિ** (સંસ્કૃત: उग्रश्रवस् सौति, ઉગ્રશ્રવ, સૌતિ, સૂત, શ્રી સૂત, સુત ગોસ્વામી) એ હિન્દુ સાહિત્યમાં એક પાત્ર છે, જેને મહાભારત અને શિવ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ, હરિવંશ, બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ સહિત અનેક પુરાણોના કથાકાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેની કથાઓ સામાન્ય રીતે નૈમિષારણ્યમાં ઋષિઓ એકઠા થાય ત્યારે કરવામાં આવતી હતી. તેઓ લોમહર્ષણ (અથવા રોમહર્ષણ)

સંપૂર્ણ મહાભારત મહાકાવ્ય ઉગ્રશ્રવસ સૌતિ અને શૌનક વચ્ચેના સંવાદ તરીકે રચાયેલ છે. ઋષિ વૈશમ્પાયન દ્વારા કુરુ રાજા જનમેજયને આપેલા ભારતભૂમિના રાજાઓના ઇતિહાસનું વર્ણન ઉગ્રશ્રવસ સૌતિના આ વર્ણનમાં જ સમાયેલું છે. વૈશમ્પાયનના આખ્યાન (જય)માં કુરુ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને સંજય દ્વારા કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધનું વર્ણન શામેલ છે. આમ મહાભારતની કથા રચનામાં વાર્તામાં વાર્તાનો ઢાંચો છે.

કિસારી મોહન ગાંગુલી દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત મહાભારતમાં ઉગ્રશ્રવસનો પરિચય આ રીતે શરૂ થાય છે:

"પુરાણોમાં પારંગત લોમહર્ષણના પુત્ર ઉગ્રશ્રવસ, ઉપનામ સૌતિ, એક દિવસ વિનીત ભાવથી ઝૂકીને નૈમિષના જંગલમાં શૌનક (ઉપનામ કુલપતિ)ના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં હાજરી આપીને, આરામથી બેઠેલા કઠોર વ્રતધારી મહાન ઋષિઓ પાસે પહોંચ્યા." (મહાભારત ૧:૧-૨)

## બલરામ સાથે સંઘર્ષ 
ભાગવત પુરાણમાં સૌતિના પિતા રોમહર્ષણ અને બલરામ વચ્ચે થયેલા સંઘર્ષનું વર્ણન છે. કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ દરમિયાન, બલરામ વિવિધ પવિત્ર સ્થળોની મુલાકાત લઈને તીર્થયાત્રા કરી રહ્યા હતા. આમ, તેઓ નૈમિષારણ્યમાં આવ્યા, જ્યાં તેમણે રોમહર્ષણને, ત્યાં હાજર ઋષિઓને પુરાણો સંભળાવતા જોયા. રોમહર્ષણ સિવાય હાજર તમામે હાથ જોડીને બલરામનું અભિવાદન કર્યું. ક્રોધિત બલરામે કુશ (ઘાસ)ના એક ટુકડાથી રોમહર્ષણનો વધ કર્યો. બલરામે રોમહર્ષણને પુનર્જીવિત કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, પરંતુ ઋષિઓએ કહ્યું, "હે રામ, કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે તમારી શક્તિ અને તમારા કુશ શસ્ત્ર, તેમજ રોમહર્ષણને લાંબા આયુષ્યનું અમારું વચન અને રોમહર્ષણનું મૃત્યુ, બધું જ અકબંધ રહે." બલરામે રોમહર્ષણના પુત્રને પુરાણોનો વક્તા બનાવીને, તેને લાંબુ આયુષ્ય, પ્રબળ ઇન્દ્રિયો અને સહનશીલતા આપીને ઋષિઓના પ્રસ્તાવને પરિપૂર્ણ કર્યો.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
*ઉગ્રશ્રવસ

શ્રેણી:મહાભારત
વૈશમ્પાયન

**વૈશમ્પાયન** (સંસ્કૃત: वैशंपायन) એ ભારતના બે મુખ્ય સંસ્કૃત મહાકાવ્યોમાંના એક, મહાભારતના પરંપરાગત કથાકાર છે. તેઓ વ્યાસના ચાર મુખ્ય શિષ્યો પૈકીના એક હતા. તેમના ભત્રીજા અને શિષ્ય, યાજ્ઞવલ્ક્ય એક જાણીતા ઋષિ હતા.

## દંતકથા 
વૈશમ્પાયન એક પ્રખ્યાત ઋષિ છે જેમને કૃષ્ણ યજુર્વેદના મૂળ ગુરુ કહેવામાં આવે છે:

અશ્વલયન ગૃહ્ય સૂત્રમાં તેમનો ઉલ્લેખ મહાભારતચાર્ય તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. તૈત્તિરીય આરણ્યક અને પાણિની અષ્ટાધ્યાયીમાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ છે.

માનવામાં આવે છે કે વ્યાસે વૈશંપાયનને એક લાખ શ્લોકો ધરાવતું મહાભારત શીખવ્યું હતું. તેમણે રાજા જન્મેજયને તેમના સર્પ સત્ર (સર્પયજ્ઞ) વખતે આ મહાકાવ્ય સંભળાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમના દ્વારા હરિવંશ પુરાણનો પણ પાઠ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં તેઓ વેન માંથી પૃથુના ઉદ્‌ભવની દંતકથા વર્ણવે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાભારત
શૌનક

**શૌનક** (સંસ્કૃત: शौनक) એ એક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત વ્યાકરણકાર હતા, જે ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ, બૃહદ્દેવતા, ચરણ-વ્યુહ, ઋગ્વેદના છ અનુક્રમણી (સૂચકાંકો) અને ઋગ્વેદના વિધાનના લેખક છે. તેઓ કાત્યાયન અને અશ્વલયનના ગુરુ છે અને ઋગ્વેદના બાષ્કલ અને શકલ શાખાઓને તેમણે જોડ્યા હોવાનું કહેવાય છે. મહાભારતમાં, તેમને રુરુ અને પ્રમદ્વરાના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે, અને ભાગવત પુરાણમાં, તેમને ગૃત્સમદના પૌત્ર અને ભૃગુ વંશી સુનકના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

શૌનક એ શિક્ષકો અને અથર્વવેદની શાખાને લાગુ પડતું નામ પણ છે.

## સાહિત્ય 
વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર, શૌનક ગૃત્સમદના પુત્ર હતા અને તેમણે માનવ જીવનના ચાર સ્તરોની પદ્ધતિની શોધ કરી હતી. સૂત મહામુનિએ શૌનક મહામુનિના નેતૃત્વ હેઠળના ઋષિઓના જૂથને પૌરાણિક કથાઓ સંભળાવી હતી.

ઉવતના ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્યના ભાષ્યના ભાષ્યકાર, ચંપા શહેરના વિષ્ણુમિત્રના મતે, ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્ય શૌનકને આભારી છે જેમણે નૈમિષમાં આયોજિત સત્ર-યજ્ઞ (૧૨ દિવસનો ખૂબ જ મોટા પાયે સામૂહિક યજ્ઞ) માં અન્ય લોકોને તે શીખવ્યું હતું.

ઋગ્વેદિક મંત્રોના ઉપયોગ પર લખાયેલ વિધાન ગ્રંથ, ઋગ્વિધાન, પણ શૌનકને આભારી છે. તેમણે રચેલા ઋગ્વિધાને શ્રૌત અને ગૃહ્ય શાસ્ત્રોમાં લખેલા સંસ્કારો અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને સરળ બનાવવામાં મદદ કરી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્યકડીઓ 
*
દ્વયાશ્રય

**દ્વયાશ્રય** બારમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં હેમચંદ્રાચાર્યે સંસ્કૃત તથા પ્રાકૃતભાષામાં રચેલું મહાકાવ્ય છે. મહાવ્યાકરણ સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસનના પ્રથમ સાત અધ્યાયમાં સંસ્કૃત અને આઠમા અધ્યાયમાં પ્રાકૃત ભાષાઓનું વ્યાકરણ હેમચંદ્રાચાર્યે સૂત્રોમાં આપ્યું છે. આ પ્રતિપાદિત નિયમોનાં ઉદાહરણ આપવા માટે અને સોલંકી વંશી રાજાઓના જીવનચરિતનું આલેખન કરવા માટે તેમણે દ્વયાશ્રય નામના ગ્રંથની રચના કરી. 

## લેખન 
આ ગ્રંથમાં મૂળભૂત રીતે બે ભાગ છે. પહેલા ભાગમાં મૂળરાજથી સિદ્ધરાજ જયસિંહ સુધીના રાજાઓનાં ચરિત્રને ૨૦ સર્ગોમાં સંસ્કૃતભાષામાં વર્ણવ્યાં છે. બીજા ભાગમાં--જે 'કુમારપાલચરિયં' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે-- ૮ સર્ગોમાં ૬ પ્રાકૃતભાષાઓનાં ઉદાહરણ વડે કુમારપાળ સોલંકીનું ચરિત્ર વર્ણવ્યું છે. 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
અપૂર્વ અવસર

**અપૂર્વ અવસર** એ ૨૦૦૭ માં મનોજ શાહ દ્વારા દિગ્દર્શિત ભારતીય જૈન દાર્શનિક અને રહસ્યવાદી શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર વિશેનું જીવનચરિત્રાત્મક નાટક છે. આ નાટક મનોજ શાહ અને રાજુ દવે દ્વારા સહ-લેખિત છે.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
મનોજ શાહે જૈન પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે જૈન વ્યક્તિત્વો પર અનેક નાટકોનું દિગ્દર્શન કર્યું છે જેમાં, આનંદઘન પર આધારિત 'અપૂર્વ ઘેલા', મહાવીર પર આધારિત 'વીરાયણ', સિદ્ધર્ષિ ગણી પર આધારિત 'ભવપ્રપંચ', હેમચંદ્ર પર આધારિત સિદ્ધહેમ, બે ભાઈઓ વસ્તુપાળ અને તેજપાળ પર આધારિત 'વસ્તુપાળ તેજપાળ' અને 'જિયો જી ભર કે' નો સમાવેશ થાય છે.

'અપૂર્વ અવસર' આ શ્રેણીના નાટકોમાં બીજા ક્રમે છે. નાટકનું શીર્ષક રાજચંદ્રની કવિતા "અપૂર્વ અવસર એવો ક્યારે આવશે" પરથી લેવામાં આવ્યું છે. આ નાટકનું પ્રીમિયર ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ પૃથ્વી થિયેટરના મુંબઈ ખાતે થયો હતો. આ નાટક રાજચંદ્રના બાળપણથી લઈને ગુજરાતના નાના નાના દૂરના ગામોમાં વિતાવેલા તેમના જીવનની વાર્તા વર્ણવે છે, અને દર્શાવે છે કે જૈન ધર્મે ભારતીય વારસો, ધર્મ, ભાષા, સાહિત્ય, કલા અને ફિલસૂફીના વિકાસમાં કેવી રીતે ફાળો આપ્યો છે.

## કલાકારો અને પાત્રો 
આ નાટકમાં નીચે મુજબના કલાકારો સામેલ છે:

* શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર તરીકે ધર્મેન્દ્ર ગોહિલ
* પુલકિત સોલંકી
* પ્રતિક ગાંધી

## પ્રતિસાદ 
રંગમંચ વિવેચક ઉત્પલ ભાયાણી આ નાટકને 'ઉમદા પ્રયાસ' માને છે કારણ કે તે નાયકના આશ્ચર્યજનક અને લગભગ જાદુઈ જીવનને કેદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેની પાસે પાછલા જન્મોને જાણવાની, એકસાથે અનેક કાર્યો કરવાની અને મન વાંચવાની દૈવી શક્તિઓ હતી. તેમણે જણાવ્યું કે આ દૃશ્યો ખૂબ જ રસપ્રદ તો છે પણ પેચીદા પણ છે. આ દૃશ્યો લંબાવવામાં આવ્યા હોય એવા લાગે છે ખાસ કરીને બીજા ભાગમાં નાટકીય સંવાદોનો અભાવ પણ તે લાગણીને વધારે છે. ભાયાણી કહે છે કે મનોજ શાહ, જે સહ-લેખક પણ છે, નાટક લખવા કરતાં તેના દિગ્દર્શન કરવામાં વધુ માહેર છે. કેટલાક ઔપચારિક અને દિગ્દર્શકીય હસ્તક્ષેપો, ખાસ કરીને પ્રોપ્સનો નવતર ઉપયોગ, વોઇસ ઓવર, લાઇટ ડિઝાઇન વગેરે સ્ટેજ સ્પેસને રોચક અને ઉલ્લેખનીય બનાવે છે. નાયકની ભૂમિકામાં, ધર્મેન્દ્ર ગોહિલે કમાલ કરી છે અને એક અભિનેતા તરીકે તેમની વિવિધતાનો પરિચય કરાવ્યો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:નાટક
ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર

**ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર** (પ્રાકૃત: **ઉતરજ્ઝયણસુત**) અર્ધમાગધી પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયેલો જૈન આગમ સાહિત્યનો મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથ અર્ધમાગધી પ્રાકૃતમાં લખાયેલા ૪ મૂળ સૂત્રોમાંનો એક છે. જૈન પરંપરા અનુસાર આ ગ્રંથના રચયિતા મહાવીર સ્વામી છે પરંતુ વિદ્વાનોના મતાનુસાર આ ગ્રંથ વિભિન્ન મુનિઓની રચનાઓનો સંકલનગ્રંથ છે.

## રચના 
આ ગ્રંથમાં સંકલિત સૂત્રો આચારાંગ સૂત્ર અને દશવૈકાલિક સૂત્રના અનુસંધાનમાં વાંચવામાં આવતા હોવાથી તેને ઉત્તરાધ્યયન (ઉત્તર + અધ્યયન) સૂત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એક માન્યતા અનુસાર, આ ગ્રંથના વિવિધ અધ્યયનો (અથવા પરિચ્છેદો) વિવિધ પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપ રચાયેલા છે, જે તેનું નામ સુસંગત બનાવે છે.

### વિષયવસ્તુ 
ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાં કુલ ૩૬ અધ્યયન (પરિચ્છેદ) સમાવિષ્ટ છે. આ અધ્યયનોમાં પ્રાકૃત ગાથાઓ દ્વારા નૈતિક મૂલ્યો, ત્યાગ, વૈરાગ્ય અને સંયમના ઉદાહરણો તથા નૈતિક કથાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે. વિખ્યાત ભારતવિદ વિન્ટરનિટ્ઝના અભિપ્રાય અનુસાર, ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર એક શ્રમણ કાવ્ય છે કે જે ધમ્મપદ, સુત્તનિપાત અને મહાભારત જેવા આધ્યાત્મિક-નૈતિક ગ્રંથોની શ્રેણીમાં સ્થાન પામે છે.

આ સૂત્રનું પ્રથમ અધ્યયન ‘વિનય’ શિષ્ટાચાર અને અનુશાસન વિષયક છે. આઠમું અધ્યયન કપિલની કથા દ્વારા લોભ પર વિજયની વાત કરે છે. બારમું અધ્યયન મુનિ હરિકેશીની કથા દ્વારા જાતિવાદનું ખંડન કરે છે અને કર્મના સિદ્ધાંતને અનુકૂળ દર્શાવે છે. બાવીસમું અધ્યયન રથનેમિની કથા દ્વારા ભોગ ઉપર વિજય અને શીલની મહત્તાને પ્રકાશિત કરે છે.

પ્રત્યેક અધ્યયન નૈતિક શિક્ષાઓ સાથે માનવીય મૂલ્યો તરફ ઈશારો કરે છે અને ચિત્તશુદ્ધિથી જીવન જીવીને કલ્યાણમાર્ગે આગળ વધવા પ્રેરણા આપે છે.

## આ પણ જુઓ 
* કલ્પ સૂત્ર, જૈન આગમ પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથ
* આવસ્સય-સુત્ત, જૈનોનાં ૬ આવશ્યક સૂત્રો પરનો ગ્રંથ

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
રયણચૂડરાયચરિય

**રયણચૂડરાયચરિય** (સંસ્કૃત: **રત્નચૂડરાજચરિત**) નેમચંદ્રસૂરિ દ્વારા પ્રાકૃતભાષામાં રચિત ધર્મપ્રધાન ગદ્યકથા છે.  આ ગ્રંથને રચૂડકથા અથવા તિલકસુન્દરી-રત્નચૂકથાનક પણ કહેવામાં આવે છે. આ એક લોકકથા છે, તેનો સંબંધ દેવપૂજાદિફલપ્રતિપાદન સાથે જોડવામાં આવેલ છે. 

## લેખન 
આ ગ્રંથમાં મહાવીર સ્વામીના ગણધર ગૌતમ સ્વામી શ્રેણિક રાજાને રત્નચૂડની કથા સંભળાવે છે. કથા ત્રણ ભાગોમાં વિભક્ત છે : ૧, રત્નચૂડનો પૂર્વભવ, ૨. જન્મ, હાથીને વશ કરવા માટે જવું અને તિલકસુંદરી સાથે લગ્ન અને ૩. રત્નચૂડનું સપરિવાર મેરુગમન અને દેવ્રતસ્વીકરણ. 

પૂર્વજન્મમાં કંચનપુરના બકુલ માલીએ ઋષભદેવ ભગવાનને પુષ્પ ચડાવ્યા હતા, તેના ફલરૂપે ગજપુરના કમલસેનના પુત્ર રત્નચૂડ તરીકે તેનો જન્મ થયો. રત્નચૂડ આઠ વર્ષનો થયો પછી તેને વિદ્યાશાળામાં ભણવા માટે મોકલવામાં આવ્યો. પંડિત જ્ઞાનગર્ભ કલાચાર્યે તેને અલંકાર, કાવ્ય, નાટક વગેરે ભણાવ્યા. 

રત્નચૂડ જ્યારે મોટો થયો ત્યારે એક વિદ્યાધર તેનું અપહરણ કરી ગયો અને પછી જંગલમાં તેને કોઈ તાપસ સાથે ભેટો થયો. ત્યારબાદ રાજકુમારી તિલકસુંદરી સાથે તેનો મેળાપ થયો અને પછી બંનેનો વિવાહ થયો.  

યુગલ જ્યારે નંદિપુરમાં રહેતું હતું ત્યારે કોઈ વિદ્યાધર તિલકસુંદરીને ઉઠાવી ગયો. ત્યાંથી રત્નચૂડ રિષ્ટપુર ગયો જ્યાં સુરાનન્દા સાથે વિવાહ થયો. વૈતાઢ્ય પર્વત પરથી જતી વખતે કનકશૃંગ પર્વત પર શાંતિનાથના ચૈત્યનું દર્શન થયું તથા તે ચૈત્યમાં સ્નાત્રમહોત્સવ ચાલતો હતો. આ પ્રસંગ પછી રત્નચૂડનો રાજશ્રી સાથે વિવાહ થાય છે અને તેનો રાજ્યાભિષેક કરવામાં આવે છે. 

ત્યારબાદ ગ્રંથમાં રત્નચૂડ અને મદનકેશરીના યુદ્ધનું વર્ણન છે. તેને હરાવી રત્નચૂડ તિલકસુંદરીને છોડાવી લાવ્યો અને પાંચેય સ્ત્રીઓને લઈને તિલકસુંદરીનાં માતાપિતાને મળવા નંદિપુર ગયો.

## પુન: આવૃત્તિ 
૧૯૪૨માં પંન્યાસ મણિવિજય ગણિવર ગ્રંથમાળામાં આ કૃતિ પ્રકાશિત થયેલી છે.

## આ પણ જુઓ 
* અક્ખાણમણિકોસ, નેમચંદ્રસૂરિ દ્વારા રચિત અન્ય ગ્રંથ

## સંદર્ભો
રોતોરુઆ

**રોતોરુઆ** ( [ɾɑtɑˈɾuàa] i ]) ન્યુઝીલેન્ડ નોર્થ આઇલેન્ડના (ઉત્તર દ્વીપ) બે ઓફ પ્લેન્ટી પ્રદેશ આવેલું એક શહેર છે. તે રોતોરુઆ તળાવ દક્ષિણ કિનારે આવેલું છે, જ્યાંથી તેનું નામ પડ્યું છે. તે રોતોરુઆ લેક્સ ડિસ્ટ્રિક્ટની બેઠક છે, જે રોતોરુઆ અને નજીકના અન્ય કેટલાક શહેરોને આવરી લેતી પ્રાદેશિક સત્તા છે. તેની અંદાજિત નિવાસી વસ્તી ૫૭,૯૦૦ છે, જે તેને દેશનો ૧૩મો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર બનાવે છે અને બે ઓફ પ્લેન્ટીનો તૌરંગા પછીનો બીજો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તારમાંનો વિસ્તાર છે.

માઓરિ સૌપ્રથમ ૧૪મી સદીમાં રોતોરુઆમાં સ્થાયી થયા હતા અને ઓહિનેમુતુમાં એવા લોકો દ્વારા એક સમૃદ્ધ પા ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી જેઓ ઙાતિ ફાકૌએ બનશે. ૧૮૨૦ના દાયકાના મસ્કેટ યુદ્ધો દરમિયાન આ શહેર સંઘર્ષ સાથે નજીકથી સંકળાયેલું બન્યું હતું. હોઙિ હિકા અને પોમારે પ્રથમની આગેવાની હેઠળના ઙાપુહિ આગેવાની હેઠળા ગઠબંધન દ્વારા ૧૮૨૩માં ઓહિનેમુતુ પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯મી સદીમાં પ્રારંભિક યુરોપી વસાહતીઓને રોતોરુઆ અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં તેની અનન્ય ભૂઉષ્મીય પ્રવૃત્તિને કારણે રોતોરુઆ વિકસાવવામાં રસ હતો. પછી, માઓરિ અને યુરોપિઓ દ્વારા રોતોરુઆને સ્પા નગર તરીકે સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસોથી ઙાતિ ફકૌએ પાસેથી સરકારને જમીનની ૯૯ વર્ષની લીઝ મળી. રોતોરુઆ ગુલાબી અને સફેદ ટેરેસ નજીક હોવાને કારણે આ શહેર સૌપ્રથમ પ્રવાસનનું મુખ્ય સ્થળ બન્યું હતું, જ્યાં સુધી ૧૮૮૬માં માઉન્ટ તારાવેરા જ્વાળામુખી ફાટી નીકળ્યા પછી તેનો નાશ થયો ન હતો.
thumb|200x200px|પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સના પીંછાઓ થર્મલ સ્પ્રિંગ વિસ્ફોટ કરે છે

શ્રેણી:Coordinates on Wikidata
શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas
શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images
ઉવએસપદ

**ઉવએસપદ** (સંસ્કૃત: **ઉપદેશપદ**) પ્રાકૃતભાષામાં આઠમી સદીમાં રચાયેલ એક ઉપદેશલક્ષી કૃતિ છે. ૧૦૩૯ ગાથાઓમાં રચાયેલ આ કૃતિની રચના જૈન આચાર્ય હરિભદ્રસૂરિએ કરી છે.

## લેખન 
આ કૃતિમાં ૧૦૩૯ ગાથાઓ છે જેમાં ૭૦ લઘુકથાઓને મનોરંજક શૈલીમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. ઉવએસપદની ૩ કથાઓ ઘટનાપ્રધાન, ૧૯ કથાઓ ચરિત્રપ્રધાન, ૨ કથાઓ વ્યંગપ્રધાન, ૯ કથાઓ બુદ્ધિપ્રધાન, ૫ કથાઓ મનોરંજનપ્રધાન તથા અન્ય ૫ કથાઓ ભાવના-વૃત્તિપ્રધાન છે.

## ટીકા 
આ કૃતિ ઉપર મુનિ ચન્દ્રસૂરિએ વિ.સં. ૧૧૭૪માં ‘સુખબોધિની’ નામની ટીકાની રચના કરી છે જેમાં તેમણે ઉવએસપદની મૂળ કથાઓનો વિસ્તાર કર્યો છે. મુક્તિકમલ જૈન મોહનલાલ દ્વારા વડોદરાએ આ ઉપદેશપદ ટીકા સહિત સંવત ૧૯૨૩ અને ૧૯૨૫માં એમ બે ભાગમાં પ્રકાશિત કરેલું છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
રાજ બેગમ

**રાજ બેગમ** (૨૭ માર્ચ ૧૯૨૭ – ૨૬ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬) કાશ્મીરના ખ્યાતનામ ગાયિકા હતાં, જેમને સાદગીભર્યા સ્વર અને ભાવસભર રજૂઆતો માટે "કાશ્મીરની સુરસંપન્ન રાણી" તરીકે પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. ભારતીય સંગીત ક્ષેત્રમાં તેમના અનન્ય યોગદાન માટે તેમને સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર તેમજ ભારત સરકાર તરફથી ચોથો સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રી વર્ષ ૨૦૦૨માં એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમનો જન્મ ૧૯૨૭માં શ્રીનગર ખાતે થયો હતો અને ૨૦૧૬માં ૮૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.

શ્રેણી:સંગીત
શ્રેણી:કલાકાર
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
ઉવએસમાલા

**ઉવએસમાલા** (સંસ્કૃત: **ઉપદેશમાલા**) પ્રાકૃત ઔપદેશિક કથાસાહિત્યમાં ધર્મદાસગણિની રચના છે. ઉપદેશમાલા ઔપદેશિક કથાસાહિત્યનો આદિ અને મહત્વનો ગ્રંથ ગણાય છે. આ ગ્રંથમાં પ્રાચીન જૈનાચાર્યોના નીતિ-પરક ઉપદેશોને ૫૪૨ પ્રાકૃત ગાથાઓમાં દૃષ્ટાંતો સાથે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યા છે.

## સંદર્ભો
અંબાલાલ સકારલાલ દેસાઈ

**અંબાલાલ સકારલાલ દેસાઈ** (૨૫ માર્ચ ૧૮૪૪ - ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૪) ગુજરાતી લેખક, અનુવાદક, શબ્દકોશકાર અને ન્યાયાધીશ હતા.

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ 
અંબાલાલ સકારલાલ દેસાઈ નો જન્મ ૨૫ માર્ચ ૧૮૪૪ના રોજ ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં આવેલ નડીઆદ નજીકના અલીણા ગામમાં એક બ્રહ્મક્ષત્રિય પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ લેનારા પહેલાના ગુજરાતીઓમાંના એક હતા અને તેમણે ૧૮૭૦માં એમ.એ. તથા એલએલબીની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી. તેમના વ્યાવસાયિક જીવનની શરૂઆત તેમણે શિક્ષક તરીકે કરી હતી.

## ન્યાયિક કારકિર્દી અને સામાજિક સુધારણા 
૧૮૭૬માં તેઓ બરોડા રાજ્યમાં ન્યાયાધીશ તરીકે નિમાયા. ન્યાયિક ફરજીઓ સાથે સાથે તેમણે સામાજિક સુધારણા ક્ષેત્રે પણ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. તેમણે બાળ લગ્ન વિરોધી સામયિક બાળલગ્ન નિષેધ પત્રિકા નો સંપાદન કાર્ય હાથ ધર્યું. તેમની કાર્યક્ષમતા અને પ્રતિબદ્ધતાને કારણે તેઓ ૧૮૮૯માં મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા અને ૧૯૦૦માં તેમને *દિવાન બહાદુર*ની સન્માનસૂચક ઉપાધિથી નવાજવામાં આવ્યા.

## સાહિત્ય અને રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં યોગદાન 
અંબાલાલ દેસાઈએ ગુજરાતી સાહિત્યમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. તેમનું સર્જન *શાંતિદાસ* (૧૯૦૦) ગુજરાતીની પ્રથમ મૌલિક વાર્તા તરીકે માન્ય છે. તેઓ સ્વદેશી ચળવળના ટેકેદાર હતા અને ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓના સમર્થનમાં કાર્યરત રહ્યા. મહિલાઓના શિક્ષણ માટે પણ તેઓ સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યા.

## સાર્વજનિક સેવા અને સંસ્થાકીય પ્રવૃત્તિઓ 
તેઓ અનેક સામાજિક અને સાહિત્યિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા રહ્યા. તેમાં અમદાવાદ મહાનગરપાલિકા, ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનો સમાવેશ થાય છે. આ સંસ્થાઓ મારફતે તેમણે સામાજિક, શૈક્ષણિક અને સાહિત્યક્ષેત્રે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું.

## અવસાન 
અંબાલાલ સકારલાલ દેસાઈનું અવસાન ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૪ના રોજ થયું. તેમના વિદ્વતાપૂર્વકના કાર્ય, ન્યાયસેવન, સામાજિક સુધારણા અને સાહિત્યમાં કરેલ પ્રથમ પ્રયત્નો આજે પણ આધુનિક ગુજરાતી સમાજ અને સાહિત્ય માટે પ્રેરણારૂપ છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* અર્થશાસ્ત્ર (૧૮૭૫, અનુવાદ)
* શાંતિદાસ (૧૯૦૦)

શ્રેણી:૧૮૪૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૧૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
ઉવએસરયણાયર

**ઉવએસરયણાયર** (સંસ્કૃત: **ઉપદેશરત્નાકર**) મુનિ સુન્દરસૂરિ દ્વારા રચિત પ્રાકૃતગ્રંથ છે. આ ગ્રંથના લેખક સહસ્ત્રાવધાની હતા તથા તેમને બાલસરસ્વતી કે વાદિગોકુલષણ્ડ નામથી સમ્માનિત કરવામાં આવતા હતા. આ રચનાનો સમયગાળો વિક્રમ સંવત ૧૩૧૯ પહેલાંનો મનાય છે.

## લેખન 
આ ગ્રંથમાં ચાર વિભાગ અને બાર તરંગ છે. આમાં અનેક ઉદાહરણો વડે ધર્મનું સ્વરૂપ સરળતાથી સમજાવ્યું છે. તદુપરાંત વિવિધ ગ્રંથો જેવા કે મહાભારત, મહાનિશીથ, વ્યવહારભાષ્ય, ઉત્તરાધ્યયનવૃત્તિ, પંચાશક વગેરેમાંથી અહીં અવતરણો મૂકવામાં આવેલ છે. બાર ર્દષ્ટાંત વડે યોગ્ય-અયોગ્ય ગુરુનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું છે. અર્ક, દ્રાક્ષ, વટ અને આમ્રની ઉપમા આપીને અનુક્રમે મિથ્યા-ક્રિયા, સમ્યકક્રિયા, મિથ્યાદાનયાત્રા અને સમ્યકદાનયાત્રા સમજાવ્યાં છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
કણ્હચરિય

**કણ્હચરિય** (સંસ્કૃત: **કૃષ્ણચરિત્ર**) દેવેન્દ્રસૂરિકૃત પ્રાકૃતભાષાનો ચરિત્રગ્રંથ છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણચરિત્રનું વર્ણન છે. દેવેન્દ્રસૂરિ જગચ્ચન્દ્રસૂરિના શિષ્ય હતા અને ઇસ ૧૨૭૦માં વસ્તુપાલ સમક્ષ તેમને સૂરિપદ પ્રાપ્ત થયેલું.

## લેખન 
આ ચરિત્રગ્રંથમાં જૈન પુરાણપરંપરાના આધારે વસુદેવના પૂર્વભવ, કંસનું જન્મવૃત્તાંત, વસુદેવના વિવિધ પ્રવાસો તથા રાજકન્યાઓ સાથેના વિવાહ, દેવકી સાથેનાં પાણિગ્રહણ, ચારુદત્તનું આખ્યાન, કૃષ્ણ અને બલદેવના પૂર્વભવોનું વર્ણન, નારદમુનિનું વૃત્તાંત, કૃષ્ણાવતાર, નેમિનાથ તીર્થંકરનો પૂર્વભવ, નેમિજયંતીનો ઉત્સવ, કંસવધ, પ્રદ્યુમ્નનો જન્મ, દ્રૌપદીના પૂર્વભવોનું વિવરણ, દ્વારિકા નગરીનું સ્થાપન, જરાસંધ સાથેનો સંગ્રામ, નેમિનાથ અને રાજિમતીનો વિવાહ, નેમિનાથનું દીક્ષાગ્રહણ, દ્રૌપદીનું અપહરણ, ગજસુકુમારનું આખ્યાન, ઢંઢણ ઋષિની કથા, રથનેમિ-રાજિમતી વચ્ચેનો સંવાદ, દ્વીપાયન મુનિ દ્વારા દ્વારિકાનું દહન, કૃષ્ણનું દેહાંત, બલદેવનું વિલાપ, પાંડવોની સંન્યાસદીક્ષા અને નેમિનાથનું નિર્વાણપ્રાપ્તિ - આ સર્વ વિષયોનું વિસ્તૃત વર્ણન આ ગ્રંથમાં પ્રસ્તુત છે.

ગ્રંથમાં એમ પણ નિર્દેશ છે કે શ્રીકૃષ્ણ મૃત્યુ પછી તૃતીય નરકમાં ગમન પામ્યા છે અને ભવિષ્યમાં અમમ નામે તીર્થંકર તરીકે અવતરશે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
કબંધ

**કબંધ** એક રુન્ડ વાળો રાક્ષસ હતો જેનો રામ અને લક્ષ્મણે વધ કર્યો હતો. વાસ્તવમાં એમ કરી ને તેને શ્રાપમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. કબંધની કથા રામાયણ અને મહાભારતમાં જોવા મળે છે.

કબંધ પૂર્વ જન્મમાં વિશ્વાવસુ નામનો ગંધર્વ હતો. એક વખત સ્થૂલશિરા ઋષિ તેના ગાયનથી અપ્રસન્ન થયા ત્યારે તેને હસવું આવ્યું. આથી ઋષિએ તેને રાક્ષસ થવાનો શાપ આપ્યો. બ્રહ્માની તપશ્વર્યા કરી તેણે દીર્ધાયુ થવાનુ વરદાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. વરદાનના ગર્વથી તે હમેશા ઇન્દ્રનું અપમાન કર્યા કરતો. આથી ગુસ્સે થઈ ને ઇન્દ્રે તેના ઉપર વજ્રપ્રહાર કર્યો અને તેનાં જાંધ, મોઢું અને મસ્તક તોડી નાખ્યાં. પછી તેની વિનવણીથી તેના હાથ યોજન પ્રમાણ લાંબા કરી દીધા અને તેના પેટની અંદર તીક્ષ્ણ દાંતયુક્ત મુખ બનાવી દીધું. તે પછી તે દંડકરણ્યમાં રહેવા લાગ્યો અને સિંહ, વાઘ વગેરેને પકડીપકડીને ખાવા લાગ્યો. જ્યારે રામચંદ્રજી દંડકારણ્યમાં આવ્યા ત્યારે તેના હાથને કાપી નાખી તેને મુક્ત કર્યો. મરતી વખતે તેમાંથી એક દિવ્ય પુરુષ નીકળી રામની સ્તુતિ કરી અદૃશ્ય થઇ ગયો.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો
સુત્કાગેનડોર

**સુત્કાગેનડોર** એ સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિનું હાલ સુધી ઓળખાયેલું સૌથી પશ્ચિમ વિસ્તારમાં આવેલું પુરાતત્વ સ્થળ છે. આ સ્થળ કરાચીથી લગભગ ૪૮૦ કિ.મી. પશ્ચિમ તરફ મકરાનના દરિયાકાંઠે, ગ્વાદર નજીક અને ઈરાનની સીમા પાસે, પાકિસ્તાનના બલુચિસ્તાન પ્રાંતમાં આવેલું છે.

આ સ્થળ સુંસરની યૂનિયન કાઉંસિલની હદમાં આવે છે અને દશ્ત નદીના પશ્ચિમી કાંઠા પાસે આવેલું છે. આ એક નાનું વસવાટનું સ્થળ હતું, પણ તેમાં પથ્થરની મજબૂત દીવાલો અને દરવાજાઓ હતાં.
અક્ષયપાત્ર

**અક્ષય પાત્ર** (સંસ્કૃત: अक्षयपात्र, શાબ્દિક અર્થ 'અખૂટ પાત્ર') એ હિન્દુ મહાકાવ્ય મહાભારતમાં દર્શાવવામાં આવેલું એક સુપ્રસિદ્ધ તાંબાનું પાત્ર છે. તે સૂર્ય દેવ દ્વારા યુધિષ્ઠિરને આપવામાં આવેલું એક દૈવી પાત્ર છે, જે પાંડવોને દરરોજ ભોજન પૂરું પાડતું હતું.

## દંતકથા 
પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન ઘણી ગણમાન્ય વ્યક્તિઓ, ઋષિઓ, રાજાઓ અને મંત્રીઓ તેમની મુલાકાત લેતા હતા. તેઓ પાંડવો સાથે સમગ્ર ઘટનાક્રમની ચર્ચા કરતા અને તેમનું સમર્થન અને સમર્પણ દર્શાવતા. દ્રૌપદીને આ અસંખ્ય મહેમાનોનું પરંપરાગત આતિથ્ય કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ લાગ્યું કારણ કે પાંડવો વનવાસમાં નિરાધાર હતા અને જંગલમાં રહેતા હતા જ્યાં કંઈ ઉપલબ્ધ નહોતું. યુધિષ્ઠિરે સૂર્ય દેવને પ્રાર્થના કરી, જેમણે તેમને અક્ષય પાત્રનો આશીર્વાદ આપ્યો. અન્ય સંસ્કરણમાં અલગ કથાનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં દ્રૌપદીએ કૃષ્ણને પ્રાર્થના કરવાનું શરૂ કર્યું. દ્રૌપદીની પ્રાર્થનાથી પ્રસન્ન થઈને, કૃષ્ણએ તેણીને અક્ષય પાત્ર પ્રદાન કર્યું, જે એક એવું પાત્ર છે જે દ્રૌપદી પોતે પોતાનું ભોજન સમાપ્ત કરે ત્યાં સુધી દરરોજ અસીમિત ભોજન પૂરું પાડે છે.

પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન, ઋષિ દુર્વાસા અને તેમના ઘણા શિષ્યો હસ્તિનાપુર પહોંચ્યા. દુર્યોધન, તેના મામા શકુનિ સાથે ઋષિને પ્રસન્ન કરવામાં સફળ રહ્યો. દુર્વાસાએ ખુશ થઈને તેને વરદાન આપ્યું. જોકે, દુર્યોધન મનથી એવું ઈચ્છતો હતો કે દુર્વાસા ક્રોધિત થઈને પાંડવોને શાપ આપે, તેથી તેણે ઋષિને વનમાં તેના પિતરાઈ ભાઈઓને મળવા કહ્યું, કારણ કે તે જાણતો હતો કે પાંડવો પાસે તેમને જમાડવા માટે કંઈ નહીં હોય.

દુર્યોધનની વિનંતી મુજબ, દુર્વાસા અને તેમના શિષ્યો પાંડવોને જંગલમાં તેમના આશ્રમમાં મળવા ગયા. આ વનવાસ દરમિયાન, પાંડવો અક્ષય પાત્ર દ્વારા પોતાનું ભોજન મેળવતા હતા, જે દ્રૌપદી ભોજન પૂર્ણ કરે ત્યાં સુધી ભોજન પૂરું પાડતું હતું. દુર્વાસા તે દિવસે પધાર્યા ત્યાં સુધીમાં દ્રૌપદી ભોજન કરી ચૂકી હતી, તેથી તેમને પીરસવા માટે કોઈ ભોજન બચ્યું ન હતું, અને પાંડવો ખૂબ જ ચિંતિત હતા કે જો તેઓ આવા આદરણીય ઋષિને ભોજન ન કરાવી શક્યા તો તેમના ભાગ્યનું શું થશે. જ્યારે દુર્વાસા અને તેમના શિષ્યો નદીમાં સ્નાન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દ્રૌપદીએ કૃષ્ણને મદદ માટે પ્રાર્થના કરી. કૃષ્ણ તરત જ દ્રૌપદી સમક્ષ હાજર થયા અને કહ્યું કે તેમને ખૂબ ભૂખ લાગી છે, અને તેમણે તેણીની પાસે ભોજનની માંગણી કરી. દ્રૌપદી ગુસ્સે થઈ ગઈ, અને કહ્યું કે તેમણે કૃષ્ણને પ્રાર્થના એટલા માટે કરી હતી કારણ કે તેણીની પાસે દુર્વાસા ઋષિને આપવા માટે કોઈ ભોજન બચ્યું ન હતું. ત્યારબાદ કૃષ્ણએ તેણીને અક્ષય પત્ર લાવવા જણાવ્યું. જ્યારે તેણીની પાત્ર લઈને ઉપસ્થિત થઈ ત્યારે કૃષ્ણએ ભાતનો એક દાણો અને વાસણમાં ચોંટેલી શાકભાજીનો ટુકડો આરોગ્યો અને ઘોષણા કરી કે તે "ભોજન" થી તૃપ્ત થયા છે. આનાથી દુર્વાસા અને તેમના શિષ્યોની ભૂખ પણ તૃપ્ત થઈ ગઈ, કારણ કે કૃષ્ણ (જેને અહીં સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપી રહેલા પરમ આત્મા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે) ના સંતોષનો અર્થ બધા જીવોની ભૂખ તૃપ્તિ થાય છે. કૃષ્ણના આશિર્વાદથી તૃપ્ત ઋષિ દુર્વાસા અને તેમના શિષ્યો સ્નાન પૂર્ણ કરીને, પાંડવોના આશ્રમમાં પરત ફરવાને બદલે ચૂપચાપ ચાલ્યા ગયા. તેમને ડર હતો કે પાંડવો દ્વારા પીરસેલું ભોજન ગ્રહણ ન કરી શકવાના અશિષ્ટ વ્યવહારથી પાંડવોની પ્રતિક્રિયાનો તેમને સામનો કરવો પડશે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાભારત
ફતેહસિંહરાવ ગાયકવાડ

**ફતેહસિંહરાવ પ્રતાપરાવ ગાયકવાડ દ્વિતીય** (૨ એપ્રિલ ૧૯૩૦ – ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૮) એક ભારતીય રાજકારણી, ક્રિકેટર અને ૧૯૫૧ થી ૧૯૮૮ સુધી બરોડા સ્ટેટના મહારાજા હતા. ૧૯૭૧ માં રજૂ કરાયેલા ભારતના બંધારણના ૨૬મા સુધારા દ્વારા, ભારત સરકારે રજવાડાના ભારતના તમામ સત્તાવાર પ્રતીકો, પદવીઓ, વિશેષાધિકારો અને મહેનતાણાને નાબૂદ કરી દીધા.

 દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ફતેહસિંહરાવ ગાયકવાડ દ્વિતીયનું તૈલ ચિત્ર]]

ફતેહસિંહરાવ ગાયકવાડનો જન્મ બરોડાના છેલ્લા શાસક મહારાજા પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડ અને તેમની પહેલી પત્ની મહારાણી શાંતાદેવી સાહેબ ગાયકવાડ (૧૯૧૪-૨૦૦૨) ને ત્યાં થયો હતો. ૧૯૫૧માં જ્યારે તેમના પિતાને ભારત સરકારે પદભ્રષ્ટ કર્યા ત્યારે તેઓ બરોડાના મહારાજા બન્યા.

તેમણે ૧૯૫૭ થી ૧૯૬૭ અને ૧૯૭૧ થી ૧૯૮૦ સુધી વડોદરાના સંસદ સભ્ય તરીકે સેવા આપી, જેમાં તેઓ કોંગ્રેસના વિવિધ જૂથોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. ૧૯૬૭માં તેમણે લોકસભા ચૂંટણી લડી ન હતી, અને સયાજીગંજ બેઠક પરથી ગુજરાત વિધાનસભામાં ચૂંટાયા હતા. લોકસભામાં તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેમણે સંરક્ષણ મંત્રાલયના સંસદીય સચિવ, આરોગ્ય, મત્સ્યઉદ્યોગ અને જેલ મંત્રી, વડોદરામાં મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના ચાન્સેલર અને ૧૯૬૨-૬૩ માં રાષ્ટ્રીય રમતગમત સંસ્થા (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પોર્ટ્સ)ના, બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓએ 'ધ પેલેસિસ ઓફ ઇન્ડિયા' (૧૯૮૦) નામનું પુસ્તક લખ્યું છે.

ક્રિકેટર તરીકે, ફતેહસિંહરાવે ૧૯૪૬ થી ૧૯૫૮ દરમિયાન રણજી ટ્રોફીમાં બરોડાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું અને તેમની પ્રથમ સિઝનમાં તેમનો સર્વાધિક સ્કોર ૯૯ હતો. તેઓ જમણા હાથના આક્રમક બેટ્સમેન હતા. તેમણે ૧૯૪૮ થી ૧૯૫૪ દરમિયાન વિવિધ પ્રસંગોએ પ્રવાસી ટીમો સામે રમ્યા હતા. તેઓ રેડિયોમાં નિષ્ણાત ક્રિકેટ કોમેન્ટેટર હતા અને મેલબોર્ન ક્રિકેટ ક્લબ (એમસીસી) દ્વારા તેમને માનદ આજીવન સભ્ય બનાવવામાં આવ્યા હતા.

ગાયકવાડ ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૬ સુધી ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડના પ્રમુખ હતા, ત્યારબાદ ૧૯૫૯ થી ૧૯૬૦ અને ફરી ૧૯૬૨-૬૩ માં ઉપપ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૧૯૬૦ સુધી બરોડા ક્રિકેટ એસોસિએશનના મેનેજર હતા. ઇંગ્લેન્ડમાં "જેકી બરોડા" તરીકે જાણીતા, તેમણે ૧૯૫૯ માં ઇંગ્લેન્ડના ભારતીય પ્રવાસ અને ૧૯૭૮-૭૯ અને ૧૯૮૨-૮૩ માં પાકિસ્તાનના પ્રવાસનું સંચાલન કર્યું. તેઓ હજુ પણ ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI)ના સૌથી યુવા પ્રમુખ હોવાનો રેકોર્ડ ધરાવે છે.

૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૮ના રોજ ૫૮ વર્ષની વયે બોમ્બેની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં તેમનું અવસાન થયું, અને તેમના પછી તેમના નાના ભાઈ રણજીતસિંહરાવ ગાયકવાડ બરોડાના મહારાજા બન્યા હતા.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ભારતીય રજવાડા: બરોડાના શાસકોની વંશાવળી 

શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૮માં મૃત્યુ
શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ
શ્રેણી:ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી
અજમેરસિંહ ઔલખ

**અજમેરસિંહ ઔલખ** (૧૯ ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ - ૧૫ જૂન ૨૦૧૭) ભારતીય પંજાબી નાટ્યકાર હતા. તેમને તેમની કૃતિ *ઇશ્ક બાઝ નમાજ હજ્જ નાહી* બદલ ૨૦૦૬નો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.

## જીવન
અજમેરસિંહ ઔલખનો જન્મ ૧૯ ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ના રોજ પંજાબના બરનાલા જિલ્લાના કુંભરવાલ ગામમાં થયો હતો. તેમણે પંજાબી ભાષા અને સાહિત્યમાં એમ.એ.ની ડિગ્રી મેળવી હતી. પંજાબના મનસામાં આવેલી નહેરુ મેમોરિયલ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાતા તરીકે ૧૯૬૫થી ૨૦૦૦ સુધી સેવાઓ આપી હતી. તેમણે ૧૯૭૨–૭૩માં લેખન શરૂ કર્યું હતું. તેઓ અંગ્રેજી અને હિંદી ભાષા પણ જાણતા હતા.

## સાહિત્ય
તેમનો પ્રથમ એકાંકીસંગ્રહ *અરબદ નરબદ ધુંદુકારા* ૧૯૭૮માં પ્રગટ થયો હતો.
* *અરબદ નરબદ ધુંદુકારા* (૧૯૭૮)
* *બાગાને બહાર દી છાન* (૧૯૮૦)
* *અન્નેહ નિશાનચી* (૧૯૮૩)
* *સાત બાગાને* (૧૯૯૦)
* *ગાની* (૧૯૯૦)

### નાટ્યસંગ્રહો
તેમનાં નાટકોમાં વાસ્તવિકતા અને સ્વાનુભવનું ચિત્રણ જોવા મળે છે. આ નાટકો અનુસૂચિત જાતિ અને ખેતમજૂરોની હાલત, અને જ્ઞાતિપ્રથાની સ્થિતિ વર્ણવે છે.
* *ભજ્જીયાઁ બહો* (૧૯૮૮)
* *બાગાને* (૧૯૮૭)
* *સલ્વાન* (૧૯૯૪)
* *ઇક્ક સી દ્રિયા* (૧૯૯૪)
* *જહાન દી પાની* (૧૯૯૭)
* *ઇશ્ક બાઝ નમાજ હજ્જ નાહી*

## પુરસ્કારો અને સન્માન
* કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (૨૦૦૬) - તેમની કૃતિ *ઇશ્ક બાઝ નમાજ હજ્જ નાહી*માટે
* આંતરરાષ્ટ્રીય પંજાબી લેખક સંઘ, કૅનેડા દ્વારા શિરોમણિ સાહિત્યકાર સન્માન
* આલમી પંજાબી કૉન્ફરન્સ, લાહોર દ્વારા પંજાબી નાટક સન્માન
* પંજાબ સરકારના ભાષાવિભાગ દ્વારા શિરોમણિ પંજાબી નાટકકાર સન્માન

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:લેખક
શ્રેણી:૧૯૪૨માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૭માં મૃત્યુ
ઈશ્વર આંચલ

**ઈશ્વર આંચલ**, મૂળ નામ **ઈશ્વર નારાયણદાસ શર્મા**, (૨ ઓક્ટોબર ૧૯૨૮ - ૫ જુલાઈ ૧૯૯૮) સિંધી ભાષાના કવિ અને વાર્તાકાર હતા. તેમને તેમના કાવ્યસંગ્રહ *ટાંડાણા* (અંધારી રાતમાં) માટે ૧૯૯૭નો  સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

## જીવન
ઈશ્વર આંચલનો જન્મ ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૨૮ના રોજ કરાચી (હાલ પાકિસ્તાન) ખાતે થયો હતો. ઔપચારિક શિક્ષણનો અભાવ હોવા છતાં સિંધી, હિંદી, ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી એમ ચાર ભાષા જાણતા હતા. 'આંચલ' તેમનું ઉપનામ  હતું. ભાગલા બાદ ભારત આવ્યા બાદ તેમનો પરિવાર મુંબઈ નજીક  ભારતસનગર ખાતે આવી વસ્યો.તેમણે ભારતીય રેલવેના હિસાબ વિભાગમાં નોકરી કરી અને ત્યાંથી નિવૃત્ત થયા હતા. ૫ જુલાઈ ૧૯૯૮ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.

## સાહિત્ય
ઈશ્વર આંચલે કુલ સાત કૃતિઓ પ્રગટ કરી છે. તેમની નોંધપાત્ર કૃતિઓમાં વાર્તાસંગ્રહ *પ્યાર આપ્યો પૈસો* અને કાવ્યસંગ્રહ *ટાંડાણા* અને *ધિંદ ઇ ઘરે*નો સમાવેશ થાય છે. કાવ્યસંગ્રહ *ટાંડાણા*માં તેમની ચિંતાનું નિરૂપણ થયેલું છે. તેમાં સમકાલીનતા અને શાશ્વતતા વચ્ચે સંતુલન, અને ઉદાર માનવતાવાદની વાત છે.

## સન્માન
તેમને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર ઉપરાંત અખિલ ભારત સિંધી બોલી અને સાહિત્ય, મુંબઈ તેમજ કેન્દ્રીય હિંદી સંસ્થાન, દિલ્હી તરફથી પણ પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:લેખક
શ્રેણી:૧૯૨૮માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૮માં મૃત્યુ
આનંદબોધ

**આનંદબોધ** એ અંદાજે પંદરમીથી અઢારમી સદી વચ્ચે થયેલ ભારતીય ભાષ્યકાર હતા. તેમણ *યજુર્વેદ*ની *કાણ્વસંહિતા* પર *કાણ્વવેદમંત્રભાષ્ય-સંગ્રહ* નામનું ભાષ્ય લખ્યું હતું. આ ભાષ્યની પુષ્પિકામાં જણાવ્યું છે તેના આધારે અંદાજ છે કે તેઓ જાતવેદ ભટ્ટોપાધ્યાયના પુત્ર હતા પણ આ વાત પણ ચોક્કસ નથી.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડી
* 

શ્રેણી:લેખક