આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન

**આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન** એ આબોહવા પરિવર્તનની અસરો , જે વર્તમાન અને અપેક્ષિત બંને છે, તેની સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા છે. અનુકૂલન (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન) નો ઉદ્દેશ્ય લોકો માટેના નુકસાનને મર્યાદિત કરવાનો અથવા ટાળવાનો છે, અને તે સામાન્ય રીતે આબોહવા પરિવર્તન શમન (અંગ્રેજી: ક્લાઇમેટ ચેન્જ મિટિગેશન) ની સાથે કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ તકોનો લાભ લેવાનો પણ છે. અનુકૂલનમાં કુદરતી તંત્રોને ફેરફારોનો સામનો કરવામાં મદદ કરવા માટેના હસ્તક્ષેપોનો સમાવેશ થાય છે.

અનુકૂલન લોકો તેમજ પ્રકૃતિ પર થતી અસરો અને જોખમોનું સંચાલન કરવામાં મદદ કરી શકે છે. અનુકૂલન ક્રિયાઓના ચાર પ્રકારો માળખાગત, સંસ્થાગત, વર્તણૂકલક્ષી (અંગ્રેજી: બિહેવિયરલ) અને પ્રકૃતિ-આધારિત વિકલ્પો છે. કેટલાક ઉદાહરણોમાં સમુદ્રની દીવાલો અથવા અંતર્દેશીય પૂર સંરક્ષણ બનાવવું, નવી વીમા યોજનાઓ પૂરી પાડવી, પાક રોપણીના સમય કે જાતોમાં ફેરફાર કરવો અને લીલી છત અથવા હરિયાળી જગ્યાઓ સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અનુકૂલન પ્રતિક્રિયાશીલ (આબોહવાની અસરો થાય ત્યારે પ્રતિભાવ આપવો) અથવા સક્રિય (ભવિષ્યના આબોહવા પરિવર્તનની અપેક્ષા રાખીને પગલાં લેવા) હોઈ શકે છે.

અનુકૂલનની જરૂરિયાત દરેક સ્થળે અલગ-અલગ હોય છે. અનુકૂલનના ઉપાયો પ્રદેશ અને સમુદાય પ્રમાણે બદલાય છે, જે ચોક્કસ આબોહવા અસરો તેમજ નબળાઈઓ પર આધારિત છે. વિશ્વભરમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો ખોરાક અને નાણાકીય સંસાધનોની મર્યાદિત પહોંચને કારણે ખાદ્ય અસુરક્ષાનો વધુ સામનો કરે છે. દાખલા તરીકે, દરિયાકાંઠાના પ્રદેશો તટીય સંચાલન (અંગ્રેજી: કોસ્ટલ મેનેજમેન્ટ) હેઠળ સમુદ્રના સ્તરમાં વધારા સામે સંરક્ષણ અને મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપનને પ્રાથમિકતા આપી શકે છે. શુષ્ક વિસ્તારો પાણીની અછતના ઉકેલો, જમીન પુનઃસ્થાપન અને ગરમીના સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. અનુકૂલનની જરૂરિયાતો આબોહવા કેટલી બદલાય છે અથવા બદલાવાની અપેક્ષા છે તેના પર પણ નિર્ભર રહેશે. વિકાસશીલ દેશોમાં અનુકૂલન ખાસ કરીને મહત્વનું છે કારણ કે તેમના પર આબોહવા પરિવર્તનની પ્રત્યે સૌથી વધુ માઠી અસરો સંભવિત છે. આર્થિક ઉત્પાદન, નોકરીઓ અને આવક માટે મહત્વના એવા ખોરાક, પાણી અને અન્ય ક્ષેત્રો માટે અનુકૂલનની જરૂરિયાતો વધારે છે.વિવિધ પડકારોમાંનો એક ગરીબ સમુદાયોની જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે, જેથી તે ખાતરી કરી શકાય કે તેઓ આબોહવા પરિવર્તનથી અપ્રમાણસર રીતે પ્રભાવિત ન થાય. પેરિસ સમજૂતી (અંગ્રેજી: પેરિસ એગ્રીમેન્ટ) જેવા કરારો દેશોને અનુકૂલન યોજનાઓ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. સરકારના અન્ય સ્તરો જેમ કે શહેરો અને પ્રાંતો પણ અનુકૂલન આયોજનનો ઉપયોગ કરે છે. આર્થિક ક્ષેત્રો પણ આના પર કાર્ય કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ માટેના દાતા દેશો (અંગ્રેજી: ડોનર કન્ટ્રીઝ) રાષ્ટ્રીય અનુકૂલન યોજનાઓ વિકસાવવામાં મદદ કરવા માટે વિકાસશીલ દેશોને નાણાં આપી શકે છે. અસરકારક અનુકૂલન હંમેશા સ્વાયત્ત (અંગ્રેજી: ઓટોનોમસ) હોતું નથી; તે માટે નોંધપાત્ર આયોજન, સંકલન અને દૂરંદેશીની જરૂર હોય છે. અભ્યાસોએ જ્ઞાનની ખામી, વર્તણૂકલક્ષી પ્રતિકાર અને બજારની નિષ્ફળતા જેવા મુખ્ય અવરોધો ઓળખ્યા છે જે અનુકૂલનની પ્રગતિને ધીમી કરે છે અને વ્યૂહાત્મક નીતિગત હસ્તક્ષેપની માંગ કરે છે. આ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું એ લાંબા ગાળાની નબળાઈઓને રોકવા માટે નિર્ણાયક છે, ખાસ કરીને શહેર આયોજન અને માળખાગત રોકાણો, જે આબોહવાની અસરો સામેની સ્થિતિસ્થાપકતા નક્કી કરે છે. તદુપરાંત, અનુકૂલન આર્થિક વિકાસ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે, જેમાં ઔદ્યોગિક નીતિ અને શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્ણયો ભવિષ્યની આબોહવા સંવેદનશીલતાને આકાર આપે છે.
## વ્યાખ્યા 
આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકારી પેનલ (અંગ્રેજી: ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ - આઈપીસીસી) આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે:
* "માનવોના તંત્રમાં, નુકસાનને મર્યાદિત કરવા અથવા ફાયદાકારક તકોનો લાભ લેવા માટે વાસ્તવિક અથવા  અપેક્ષિત આબોહવા અને તેની અસરો સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા."
* "કુદરતી તંત્રોમાં, અનુકૂલન એ વાસ્તવિક આબોહવા અને તેની અસરો સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા છે; માનવ હસ્તક્ષેપ તેમાં મદદરુપ થઈ શકે."
## જરૂરિયાતને સમજવી 
આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન પર ૧૯૯૦ના દાયકાથી સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં પેટા-વિષયોની સંખ્યા અને વિવિધતામાં ઘણો વધારો થયો છે. ૨૦૧૦ના દાયકામાં અને પેરિસ સમજૂતી પછી, અનુકૂલન એક સ્થાપિત નીતિ વિષયક ક્ષેત્ર અને નીતિઓમાં સંશોધન માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ વિષય બન્યો છે.

### આબોહવા પરિવર્તનની અસરો પર સંશોધન 
આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન પરનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન સામાન્ય રીતે લોકો, નિવસનતંત્રો અને પર્યાવરણ પર આબોહવા પરિવર્તનની અસરોના વિશ્લેષણથી શરૂ થાય છે. આ અસરોમાં જીવન, આજીવિકા, આરોગ્ય અને સુખાકારી, નિવસનતંત્રો અને પ્રજાતિઓ, આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અસ્કયામતો તેમજ માળખાગત સુવિધાઓ પરની અસરોનો સમાવેશ થાય છે. અસરોમાં ખેતીની પેદાશમાં ફેરફાર, પૂર અને દુષ્કાળમાં વધારો અથવા પ્રવાલખડકો(અંગ્રેજી: કોરલ રીફ) નું ધોવાણ સામેલ હોઈ શકે છે. આવી અસરોનું વિશ્લેષણ એ વર્તમાન અને ભવિષ્યની અનુકૂલન જરૂરિયાતો અને વિકલ્પોને સમજવા માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

### હોનારતોના જોખમો, પ્રતિભાવ અને સજ્જતા 
આબોહવા પરિવર્તન હોનારતોના જોખમમાં વધારો કરે છે. તેથી, નિષ્ણાતો ઘણીવાર આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને હોનારતોનું જોખમ ઘટાડવાની (અંગ્રેજી: ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન) ઘણી પ્રક્રિયાઓમાંની એક તરીકે જુએ છે.બદલામાં, હોનારત જોખમ ઘટાડો એ ટકાઉ વિકાસ (અંગ્રેજી: સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ) ના વ્યાપક વિચારનો એક ભાગ છે. આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન અને હોનારત જોખમ ઘટાડો સમાન લક્ષ્યો ધરાવે છે (જેમ કે જોખમોની સંભવિત અસરો ઘટાડવી અને અસરગ્રસ્ત લોકોની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવી). તેઓ સમાન ખ્યાલોનો ઉપયોગ કરે છે અને સમાન સ્ત્રોતો તથા અભ્યાસોથી સંકળાયેલ છે.

હોનારતઓ ઘણીવાર કુદરતી જોખમો દ્વારા ઉદ્ભવે છે. આગ અથવા પૂર જેવી કુદરતી ઘટના પોતે હોનારત નથી: જ્યારે તે લોકોને અસર કરે છે અથવા લોકો દ્વારા થાય છે ત્યારે જ તે હોનારત ગણાય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે કુદરતી હોનારતોહંમેશા માનવ ક્રિયા અથવા નિષ્ક્રિયતા સાથે જોડાયેલી હોય છે અથવા માનવશાસ્ત્રની પ્રક્રિયાઓ (અંગ્રેજી: એન્થ્રોપોજેનિક પ્રોસેસિસ) માં મૂળ ધરાવે છે. હોનારતો, આર્થિક નુકસાન અને જોખમોને વધારતી મૂળભૂત નબળાઈઓ વધી રહી છે. આબોહવા પરિવર્તન જેવા વૈશ્વિક જોખમોની દરેક જગ્યાએ મોટી અસરો થઈ રહી છે. વૈજ્ઞાનિકો આગાહી કરે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અતિપ્રચંડ હવામાન ઘટનાઓ અને હોનારતઓની આવૃત્તિ અને ગંભીરતામાં વધારો કરશે. અનુકૂલનના પગલાઓમાં સજ્જતા અને સંબંધિત હોનારત પ્રતિભાવ ક્ષમતાઓ વધારવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
## અસરના પ્રકાર મુજબના વિકલ્પો 
અનુકૂલનના કેટલાક વિકલ્પો પૂર અથવા દુષ્કાળ જેવા ચોક્કસ આબોહવા જોખમોનો સામનો કરે છે. અન્ય વિકલ્પો ત્યારે ઉદ્ભવે છે જ્યારે વિવિધ જોખમો તેમજ તેમાં ફાળો આપતા અન્ય પરિબળો (જેમ કે સ્થળાંતર) થી જોખમ હોય.

### પૂર 
શહેરો અથવા નગરોમાં પૂરની ઘટના શહેરી પૂર (અંગ્રેજી: અર્બન ફ્લડિંગ) તરીકે બની શકે છે. તે સમુદ્ર કિનારે તટીય પૂર (અંગ્રેજી: કોસ્ટલ ફ્લડિંગ) તરીકે પણ આવી શકે છે. સમુદ્રના સ્તરમાં વધારો તટીય પૂરને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં હિમનદીના તળાવ ફાટવાથી આવતું પૂરનું જોખમ પણ રહેલું હોય છે.

પૂર માટે અનુકૂલનના ઘણા વિકલ્પો છે:
* પૂર અવરોધ (અંગ્રેજી: ફ્લડ બેરિયર્સ), સમુદ્રની દીવાલ અને પંપીંગ ક્ષમતા વધારવા જેવા વધુ સારા પૂર સંરક્ષણ સાધનો સ્થાપિત કરવા.
* સમુદ્રના પાણીને ગટરના પાણીના નિકાલમાં પાછા વહેતા અટકાવવા માટેના ઉપકરણો સ્થાપિત કરવા.
* ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટમાં પંપને ઊંચા કરવા.
* પૂર રોકવા માટે શેરીઓનું સ્તર ઊંચું કરવું.
* હિમનદી તળાવોમાં પૂરનું જોખમ હોય ત્યાં રક્ષણ આપવા માટે તેમના કુદરતી પથ્થરોના બાંધકામને બદલે કોંક્રિટના ડેમ બનાવી શકાય છે. આનાથી જળવિદ્યુત પણ પેદા કરી શકાય.

વધુ પડતા વરસાદને કારણે વરસાદી પાણી તંત્રોની ક્ષમતા વધારવી જરૂરી બની શકે છે. આ વરસાદી પાણીને ગટરના પાણી (અંગ્રેજી: બ્લેકવોટર) થી અલગ પાડે છે, જેથી અતિશય વરસાદના સમયમાં વધારાનું પાણી નદીઓને પ્રદૂષિત ન કરે. કુઆલા લમ્પુરમાં આવેલી સ્માર્ટ ટનલ (અંગ્રેજી: SMART Tunnel) આનું એક ઉદાહરણ છે.

ન્યૂયોર્ક સિટીએ હરિકેન સેન્ડી પછી તેની પુનઃનિર્માણ અને સ્થિતિસ્થાપકતા પહેલ માટે એક વ્યાપક અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો. આમાં ઇમારતોને પૂર પ્રત્યે ઓછી સંવેદનશીલ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વાવાઝોડા દરમિયાન અને પછી આવતી ચોક્કસ સમસ્યાઓ ફરી ન થાય તેની ખાતરી કરવાનો પણ છે. આમાં કાનૂની અને પરિવહન સમસ્યાઓને કારણે બિન-અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલતી ઇંધણની અછત, પૂરગ્રસ્ત આરોગ્ય સંભાળ સુવિધાઓ, વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો, વીજળી અને વરાળ ઉત્પાદન તથા વિતરણ નેટવર્કને નુકસાન, અને સબવે તથા રોડવે ટનલમાં પૂરનો સમાવેશ થાય છે.

### સમુદ્રના સ્તરમાં વધારો 
આની સાથે સંબંધિત, યુરોપિયન સંઘમાં કરાયેલા એક સર્વેક્ષણ મુજબ ૩૫% લોકો માને છે કે સમુદ્રના વધતા સ્તર અને પૂર, જંગલની આગ અથવા અન્ય અતિશય હવામાન ઘટનાઓ જેવા જોખમોથી બચવા માટે તેમને સ્થાનિક અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આબોહવા અસરો સામે ઓછી સંવેદનશીલ હોય તેવા વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
### હીટ વેવ્સ 
૨૦૨૦ના એક અભ્યાસ મુજબ, જો ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં મોટો ઘટાડો કરીને તાપમાન વધારાને ૧.૫° સે સુધી મર્યાદિત કરવામાં નહીં આવે, તો ૫૦ વર્ષંમા માનવ વસ્તી ધરાવતા ત્રીજા ભાગના પ્રદેશો સહારાના સૌથી ગરમ ભાગો જેટલા ગરમ થઈ શકે છે. વસ્તી વૃદ્ધિની પેટર્નમાં ફેરફાર અને સ્થળાંતર વિના આવું થવાની સંભાવના છે. ૨૦૨૦ના અહેવાલો મુજબ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે.

શહેરી ગરમી ટાપુ (અંગ્રેજી: અર્બન હીટ આઇલેન્ડ) ની અસરને કારણે શહેરો ખાસ કરીને હીટ વેવ્સથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. આબોહવા પરિવર્તન સીધી રીતે શહેરી ગરમીના ટાપુઓ બનાવતું નથી, પરંતુ તે વધુ વારંવાર અને વધુ તીવ્ર હીટ વેવ્સ તરફ દોરી જાય છે જે બદલામાં શહેરોમાં આ અસર વધારે છે.

વૃક્ષોનું આવરણ અને હરિયાળી જગ્યાઓ શહેરોમાં ગરમી ઘટાડી શકે છે. તેઓ છાંયડાના સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે અને બાષ્પીભવન દ્વારા ઠંડક (અંગ્રેજી: ઇવેપોરેટિવ કૂલિંગ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે. અન્ય વિકલ્પોમાં લીલા છત (અંગ્રેજી: ગ્રીન રૂફ્સ), નિષ્ક્રિય દિવસના કિરણોત્સર્ગી ઠંડક (અંગ્રેજી: પેસિવ ડે-ટાઇમ રેડિયેટિવ કૂલિંગ) નો ઉપયોગ અને શહેરી વિસ્તારોમાં આછા રંગની સપાટીઓ અને ઓછી ગરમી શોષતી મકાન સામગ્રીના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. આ સામગ્રી વધુ સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે અને ઓછી ગરમી શોષે છે. શહેરના વૃક્ષોને વધુ ગરમી સહન કરી શકે તેવી જાતોમાં બદલવા જરૂરી બની શકે છે.

વધેલી ગરમી સામે અનુકૂલન સાધવાની પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
* એર કન્ડીશનીંગ અને ઠંડક પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ અને વિકાસ. એર કન્ડીશનીંગ શાળાઓ અને કાર્યસ્થળોને ઠંડા બનાવી શકે છે, પરંતુ જો તે પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જાનો ઉપયોગ ન કરે તો તેનાથી વધારાનું ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન થાય છે.
* ઘરો અને/અથવા રેફ્રિજરેશન માટે સૌર-ઊર્જા આધારિત નિષ્ક્રિય ઠંડક (અંગ્રેજી: પેસિવ કૂલિંગ) તંત્રો.

### કૃષિમાં વરસાદના બદલાતા ચક્રની અસર 
આબોહવા પરિવર્તન વૈશ્વિક વરસાદની ચક્રમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે, જે કૃષિને અસર કરે છે. વિશ્વની ૮૦% ખેતી વરસાદ આધારિત (અંગ્રેજી: રેઇનફેડ એગ્રીકલ્ચર) છે. વિશ્વના ૮૫.૨ કરોડ ગરીબ લોકોમાંથી ઘણા એશિયા અને આફ્રિકાના એવા ભાગોમાં રહે છે જે ખોરાક માટે વરસાદ પર નિર્ભર છે. આબોહવા પરિવર્તન વરસાદ, બાષ્પીભવન, વહેણ અને જમીનમાં ભેજના સંગ્રહમાં ફેરફાર કરશે. લાંબો દુષ્કાળ નાના ખેડૂતોને પાયમાલ કરી શકે છે, જેના પરિણામે આર્થિક, રાજકીય અને સામાજિક અસ્થિરતા વધી શકે છે.

પાણીની ઉપલબ્ધતા તમામ પ્રકારની ખેતીને પ્રભાવિત કરે છે. મોસમી વરસાદના કુલ જથ્થામાં ફેરફાર અથવા તેની વિવિધતા બંને મહત્વપૂર્ણ છે. ફૂલ આવવા, પરાગનયન અને દાણા ભરાવવાના સમયે 'ભેજનું દબાણ' (અંગ્રેજી: મોઈશ્ચર સ્ટ્રેસ) મોટાભાગના પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે, ખાસ કરીને મકાઈ, સોયાબીન અને ઘઉંને. જમીનમાંથી વધતું બાષ્પીભવન અને છોડમાં ઝડપી બાષ્પીભવન ભેજની અછતનું કારણ બનશે.

અનુકૂલનના ઘણા વિકલ્પો છે. એક વધુ દુષ્કાળ સહનશીલતા ધરાવતી પાકની જાતો વિકસાવવી અને બીજું સ્થાનિક વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો છે. ઝિમ્બાબ્વેમાં પાણીના સંગ્રહ માટે નાના તળાવોનો ઉપયોગ કરવાથી મકાઈના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે. નાઈજરમાં પણ આ પદ્ધતિથી બાજરીના ઉત્પાદનમાં ત્રણથી ચાર ગણો વધારો જોવા મળ્યો છે.

ડિજિટલ ટેક્નોલોજી ખેડૂતોને જમીનના ભેજનું રિમોટ સેન્સિંગ, આઈઓટી (IoT) આધારિત સિંચાઈ નિયંત્રણ અને વરસાદની આગાહી માટે ડેટા એનાલિટિક્સ દ્વારા બદલાતી વરસાદી પેટર્ન મુજબ અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે. આબોહવા પરિવર્તન ખાદ્ય સુરક્ષા અને જળ સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે છે. ભવિષ્યમાં નકારાત્મક અસરોને રોકવા માટે ખાદ્ય પ્રણાલીઓમાં ફેરફાર શક્ય છે.

#### સિંચાઈ પર વધુ ખર્ચ 
ગરમ આબોહવામાં સિંચાઈ માટે પાણીની માંગ વધવાની શક્યતા છે, જે ખેતીની શહેરી અને ઔદ્યોગિક વપરાશકર્તાઓ વચ્ચે સ્પર્ધા વધારશે. અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં કૃષિ પહેલેથી જ પાણીનો સૌથી મોટો વપરાશકર્તા છે. ભૂગર્ભ જળસ્તર ઘટવાથી પાણી ખેંચવા માટે વધુ ઊર્જા ખર્ચ થશે અને સિંચાઈ મોંઘી બનશે. આંતરરાષ્ટ્રીય જળ વ્યવસ્થાપન સંસ્થા (અંગ્રેજી: ઇન્ટરનેશનલ વોટર મેનેજમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) એ સૂચવ્યું છે કે અદ્યતન ખેતી પદ્ધતિઓ મુજબ સિંચાઈ યોજનાઓનું આધુનિકીકરણ, ટકાઉ રીતે ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ, ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે સહયોગ અને ક્ષમતા વધારવા જેવા પગલાં એશિયાની વધતી વસ્તીની આહાર જરુરિયાતો માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.

### દુષ્કાળ અને રણીકરણ 
 (અંગ્રેજી: રિફોરેસ્ટેશન) પ્રવૃત્તિઓ]]
વનીકરણ (અંગ્રેજી: રિફોરેસ્ટેશન) એ આબોહવા પરિવર્તન અને બિન-ટકાઉ જમીન વપરાશ દ્વારા પ્રેરાતા રણીકરણ (અંગ્રેજી: ડેઝર્ટિફિકેશન) ને અટકાવવાનો એક માર્ગ છે.આ ક્ષેત્રમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિયોજનાઓમાંની એક ગ્રેટ ગ્રીન વોલ (આફ્રિકામાં) છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સહારાના રણના દક્ષિણ તરફ થતા વિસ્તારને અટકાવવાનો છે. ૨૦૧૮ સુધીમાં તેનું માત્ર ૧૫% કામ જ પૂર્ણ થયું હતું, પરંતુ અત્યારથી જ તેની ઘણી સકારાત્મક અસરો જોવા મળી રહી છે. આ અસરોમાં નાઈજીરિયામાં ૧.૨ કરોડ એકર (૫૦ લાખ હેક્ટર) થી વધુ ખરાબ થયેલી જમીનનું પુનઃસ્થાપન; સેનેગલમાં આશરે ૩ કરોડ એકર જેટલા દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક વૃક્ષોનું વાવેતર; અને ઇથોપિયામાં ૩.૭ કરોડ એકર જમીનનું પુનઃસ્થાપન સામેલ છે. વૃક્ષોની જાળવણીને કારણે ભૂગર્ભ જળના કૂવાઓ પીવાના પાણીથી ફરી ભરાવા લાગ્યા છે, ગ્રામીણ નગરો માટે વધારાનો ખોરાક પુરવઠો ઉપલબ્ધ થયો છે, અને ગ્રામવાસીઓ માટે કામ અને આવકના નવા સ્ત્રોતો ઊભા થયા છે.
## ક્ષેત્ર મુજબના વિકલ્પો 
આ વિભાગ આબોહવા પરિવર્તનથી પ્રભાવિત મુખ્ય ક્ષેત્રો અને તંત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. નિષ્ણાતોએ તેમના માટેના જોખમો અને અનુકૂલન વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે.

### નિવસનતંત્રો અને તેમની સેવાઓ 
આબોહવા પરિવર્તનને કારણે નિવસનતંત્રો (અંગ્રેજી: ઇકોસિસ્ટમ્સ) માટેના મુખ્ય જોખમોમાં જૈવવિવિધતાનું નુકસાન, નિવસનતંત્રના માળખામાં ફેરફાર, વૃક્ષોના નાશમાં વધારો, દાવાનળ (અંગ્રેજી: વાઇલ્ડફાયર) માં વધારો અને નિવસનતંત્રમાં કાર્બનનું નુકસાન સામેલ છે. આ જોખમો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પ્રજાતિઓનો નાશ નિવસનતંત્રના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ વધારી શકે છે.ના ધોવાણ (અંગ્રેજી: કોરલ બ્લીચિંગ) નો સમાવેશ થાય છે, આનાથી નિવસનતંત્રોની રચના બદલાઈ શકે છે. પ્રવાલખડકોનું ધોવાણ અને નાશ નજીકના દરિયાકાંઠા તેમજ ટાપુઓ પર પૂરનું જોખમ પણ વધારે છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે થતા સમુદ્રી એસિડિફિકેશન પ્રવાલખડકોના ખડકો અને અન્ય નિવસનતંત્રો જેમ કે પથરાળ કિનારા અને કેલ્પના જંગલોમાં ફેરફાર લાવે છે.

નિવસનતંત્રો આબોહવા અને અન્ય પર્યાવરણીય દબાણો સામે અલગ-અલગ રીતે પ્રતિભાવ આપી શકે છે. વ્યક્તિગત સજીવો વૃદ્ધિ, હલનચલન અને અન્ય વિકાસ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રતિભાવ આપી શકે છે. પ્રજાતિઓ અને વસ્તી સ્થળાંતર કરી શકે છે અથવા આનુવંશિક રીતે અનુકૂલન સાધી શકે છે. માનવીય હસ્તક્ષેપ નિવસનતંત્રોને વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવી શકે છે અને પ્રજાતિઓને અનુકૂલન કરવામાં મદદરુપ થઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે અર્ધ-કુદરતી નિવાસસ્થાનના મોટા વિસ્તારોનું રક્ષણ કરવું અને પ્રજાતિઓને સ્થળાંતર કરવામાં મદદ કરવા માટે તે ભાગો વચ્ચે જોડાણ બનાવવું.

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો, જે કુદરતી પસંદગી (અંગ્રેજી: નેચરલ સિલેક્શન) દ્વારા અનુકૂલન સાધવાની ગતિ કરતાં વધુ ઝડપી હોય, તેના માટે સહાયક સ્થળાંતર એક સંભવિત ઉકેલ છે. તે ઓછી પ્રસરણ ક્ષમતા ધરાવતી પ્રજાતિઓને લુપ્ત થતી બચાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જોકે, તે અગાઉના તંદુરસ્ત નિવસનતંત્રોમાં આક્રમક પ્રજાતિઓ અને રોગોના ફેલાવાની શક્યતા અંગેના વિવાદો પણ જન્માવે છે. આ વિવાદો છતાં, વૈજ્ઞાનિકો અને જમીન વ્યવસ્થાપકોએ અમુક પ્રજાતિઓ માટે સહાયક સ્થળાંતરની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે.

#### આબોહવા પરિવર્તન માટે અનુકૂલનશીલ વનસંવર્ધન 
વનસંવર્ધન (અંગ્રેજી: સિલ્વિકલ્ચર) એ જમીનમાલિકો અને સમાજની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે જંગલોની વૃદ્ધિ, રચના અને ગુણવત્તાને નિયંત્રિત કરવાની ક્રિયા છે. ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લાકડાના ઉત્પાદનને જાળવી રાખવાનો હતો. ૨૧મી સદીમાં, તેના લક્ષ્યો અને પ્રથાઓ આબોહવા અનુકૂલન અને આબોહવા પરિવર્તન શમન બંનેને સમાવવા માટે વિસ્તરી રહી છે.

### આરોગ્ય 
આરોગ્ય માટેના આબોહવા પરિવર્તન સંબંધિત પ્રત્યક્ષ જોખમોમાં શીત લહેર, વાવાઝોડા અથવા લાંબા સમય સુધી ઊંચા તાપમાન જેવી આત્યંતિક હવામાનની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત આત્યંતિક હવામાનને કારણે થતા કુપોષણ અથવા સ્થળાંતરની માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરો જેવા પરોક્ષ જોખમો પણ છે. તેવી જ રીતે હરિયાળી જગ્યાઓ ઘટવી, હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો અથવા આબોહવા પરિવર્તન વિશેની ચિંતાથી માનસિક સ્વાસ્થ્યને જોખમ રહેલું છે. ચેપી રોગોના પ્રસારની સ્થિતિમાં ફેરફારથી વધુ જોખમો ઉભા થાય છે. મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગો આબોહવા પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે. પાણીની ઉપલબ્ધતામાં ફેરફારથી કૃષિ પ્રભાવિત થવાની શક્યતા છે, જેનાથી ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમમાં મુકાશે. સિંચાઈ ઘણીવાર ભૂગર્ભ જળનો ઘટાડો (અંગ્રેજી: ગ્રાઉન્ડવોટર ડિપ્લેશન) અને જળચક્રમાં ફેરફાર માટે કારણભૂત બને છે, જે ક્યારેક દુષ્કાળની સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

કૃષિમાં સૌથી લોકપ્રિય અનુકૂલન પદ્ધતિઓમાં ઓછા પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો અથવા દુષ્કાળ અને પૂર-પ્રતિરોધક જાતોની પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં વરસાદની મોસમની શરૂઆત મુજબ વાવણી અને લણણીના સમયમાં ફેરફાર કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જળ સંરક્ષણ માટે અન્ય તકનીકી વિકલ્પો પણ ઉપલબ્ધ છે.

આજીવિકા સંબંધિત સૌથી મોટા જોખમો કૃષિ પેદાશોના નુકસાન, માનવ સ્વાસ્થ્ય અને ખાદ્ય સુરક્ષા પરની અસરો, ઘરોનો વિનાશ અને આવકના નુકસાનથી ઉભા થાય છે. માછલીઓ અને પશુધનને પણ જોખમ રહેલું છે જેના પર આજીવિકા નિર્ભર છે.

આ માટે અનુકૂલન સાધવાના વિકલ્પો હજુ ઓછા વિકસિત છે. તેમાં મૂળ દેશમાં સ્થિતિસ્થાપક માળખું વિકસાવવું, પ્રાપ્તકર્તા દેશમાં વધુ બફર સ્ટોકની સુવિધા વધારવી અથવા વ્યાપારમાં વિવિધતા લાવવી અને નવા વેપાર માર્ગો શોધવાનો સમાવેશ થાય છે.આ ખર્ચ ઉપલબ્ધ નાણાં કરતા ઘણો વધુ હોવાથી 'અનુકૂલન અંતર' (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન ગેપ) ઉભું થાય છે.આ સમસ્યા વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ ગંભીર છે. અને તે અનુકૂલન માટે એક મોટો અવરોધ છે. આ તફાવત એટલે સ્પષ્ટ થયો છે કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે આબોહવા ભંડોળનો મોટો હિસ્સો શમન (અંગ્રેજી: મિટિગેશન) પાછળ ખર્ચાય છે, જ્યારે અનુકૂલન પાછળ માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ જાય છે.

પ્રાદેશિક અંદાજો પણ ઉપલબ્ધ છે. દાખલા તરીકે, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક પાસે એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં આબોહવા પરિવર્તનના અર્થશાસ્ત્ર પર અભ્યાસોની શ્રેણી છે. આ અભ્યાસો અનુકૂલન અને શમન બંને પગલાંના ખર્ચનું વિશ્લેષણ પૂરું પાડે છે. 'વીએપ' (WEAP - વોટર ઇવેલ્યુએશન એન્ડ પ્લાનિંગ તંત્ર) જળ સંસાધન સંશોધકો અને આયોજકોને આબોહવા પરિવર્તનની અસરો અને અનુકૂલનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (અંગ્રેજી: યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ - યુએનડીપી) ના 'ક્લાયમેટ ચેન્જ એડેપ્ટેશન પોર્ટલ' માં આફ્રિકા, યુરોપ, મધ્ય એશિયા અને એશિયા-પેસિફિકમાં અનુકૂલન પરના અભ્યાસોનો સમાવેશ થાય છે.

યુરોપિયન યુનિયનમાં કરાયેલા એક સર્વે મુજબ, ૧૫% માને છે કે શ્રીમંત વ્યક્તિઓએ ઊંચા ટેક્સ દ્વારા આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનનો ખર્ચ ઉઠાવવો જોઈએ. ત્યારથી, વ્યાપક સંશોધન સાહિત્ય ઉભરી આવ્યું છે. અભ્યાસો સામાન્ય રીતે વિકાસશીલ દેશો અથવા કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં અનુકૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ચોક્કસ સંદર્ભોમાં ઘણા અનુકૂલન વિકલ્પો માટે, રોકાણ એ ટાળેલા નુકસાન કરતા ઓછું હશે. પરંતુ વૈશ્વિક અંદાજોમાં ઘણી અનિશ્ચિતતા રહેલી છે. આ કન્વેન્શનની કલમ ૧૧માં છે. ૨૦૦૯ સુધી, યુએનએફસીસીસી હેઠળ ત્રણ ભંડોળ અસ્તિત્વમાં હતા. વૈશ્વિક પર્યાવરણ સુવિધા (અંગ્રેજી: ગ્લોબલ એન્વાયર્નમેન્ટ ફેસિલિટી - જીઈએફ) 'સ્પેશિયલ ક્લાયમેટ ચેન્જ ફંડ' (SCCF) અને 'લીસ્ટ ડેવલપ્ડ કન્ટ્રીઝ ફંડ' (LDCF) નું સંચાલન કરે છે. ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં સીઓપી૧૫ અને સીઓપી૧૬ (અંગ્રેજી: COP15 અને COP16) દરમિયાન વાટાઘાટોના પરિણામે અનુકૂલન ભંડોળ (અંગ્રેજી: ધ એડેપ્ટેશન ફંડ) ની રચના કરવામાં આવી હતી. તેનું પોતાનું સચિવાલય છે. શરૂઆતમાં, જ્યારે ક્યોટો પ્રોટોકોલ અમલમાં હતો, ત્યારે અનુકૂલન ભંડોળ માટે ક્લીન ડેવલપમેન્ટ મિકેનિઝમ (CDM) પર ૨% ટેક્સ દ્વારા નાણાં મેળવવામાં આવતા હતા.

૨૦૦૯ કોપનહેગન સમિટમાં, રાષ્ટ્રોએ ૨૦૨૦ સુધીમાં આબોહવા પરિવર્તન શમન અને અનુકૂલન માટે વિકાસશીલ દેશોને વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ ડોલર મોકલવાના લક્ષ્ય માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. આ આબોહવા નાણાકીય વ્યવસ્થાને ગતિશીલ બનાવવા માટે ૨૦૧૦માં હરિત આબોહવા ભંડોળ (અંગ્રેજી: ગ્રીન ક્લાઇમેટ ફંડ) ની રચના કરવામાં આવી હતી. ૨૦૧૫ની પેરિસ કોન્ફરન્સ (સીઓપી૨૧) માં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ ડોલર શમન અને અનુકૂલન વચ્ચે સંતુલિત રીતે વહેંચવા જોઈએ. ૨૦૨૦ સુધીમાં, વચન મુજબના ૧૦૦ અબજ ડોલર પૂરેપૂરા મળ્યા ન હતા. મોટાભાગની સહાય હજુ પણ શમન તરફ લક્ષિત હતી. ૨૦૨૦માં પૂરી પાડવામાં આવેલી જાહેર નાણાકીય સહાયમાંથી અનુકૂલનને માત્ર ૨૧% જ પ્રાપ્ત થયા હતા.

બહુપક્ષીય વિકાસ બેંકો (અંગ્રેજી: મલ્ટિલેટરલ ડેવલપમેન્ટ બેંક્સ) દ્વારા વૈશ્વિક અનુકૂલન નાણાકીય સહાય ૨૦૨૧માં ૧૯ અબજ યુરોથી વધુ થઈ હતી. આ અનુકૂલન માટેની નાણાકીય સહાયમાં વધતા વલણનું સૂચન કરે છે. ૨૦૨૨માં સીઓપી૨૭ ખાતે આબોહવા પરિવર્તન અંગેના સંયુક્ત જાહેરનામામાં બહુપક્ષીય બેંકોએ અનુકૂલન નાણાકીય સહાય વધારવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. તે ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતા રાષ્ટ્રો, નાના ટાપુ વિકાસશીલ રાજ્યો અને વંચિત લોકોને લક્ષ્ય બનાવે છે. યુરોપિયન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક એ જણાવ્યું છે કે તે આબોહવા અનુકૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા પ્રોજેક્ટ્સ માટે તેનો હિસ્સો વધારીને ૭૫% કરશે.

તેમજ ૨૦૨૨માં, રાષ્ટ્રોએ એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં અનુકૂલન પૂરતું નથી અથવા ખૂબ મોડું થયું છે ત્યાં જોખમો અને નુકસાનને પહોંચી વળવા માટે 'નુકસાન અને ક્ષતિ' (લોસ એન્ડ ડેમેજ) ફંડ સ્થાપિત કરવાના પ્રસ્તાવ પર સંમતિ દર્શાવી હતી.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP) દ્વારા પ્રકાશિત નવેમ્બર ૨૦૨૩ના 'એડેપ્ટેશન ગેપ રિપોર્ટ' મુજબ, વાર્ષિક ૧૯૪ અબજ થી ૩૬૬ અબજ ડોલરનું નાણાકીય અંતર છે. વિકાસશીલ દેશોમાં અનુકૂલન જરૂરિયાતો વાર્ષિક ૨૧૫ અબજ થી ૩૮૭ અબજ ડોલર હોવાનો અંદાજ છે, જે હાલના આંતરરાષ્ટ્રીય જાહેર નાણાકીય પ્રવાહ કરતા ૧૦-૧૮ ગણો છે.

### વધારાની સહાય 
આંતરરાષ્ટ્રીય અનુકૂલન નાણાકીય સહાયનું એક મુખ્ય લક્ષણ 'એડિશનલિટી' (અંગ્રેજી: વધારાની સહાય) ની વિભાવના છે. તે અનુકૂલન સહાય અને વિકાસ સહાય (અંગ્રેજી: ડેવલપમેન્ટ એઈડ) ના અન્ય સ્તરો વચ્ચેના જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઘણા વિકસિત દેશો પહેલેથી જ વિકાસશીલ દેશોને ગરીબી, કુપોષણ, ખાદ્ય અસુરક્ષા, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અને બેરોજગારી જેવા પડકારોનો સામનો કરવા આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય પૂરી પાડે છે. આબોહવા પરિવર્તન આ સમસ્યાઓ પરની પ્રગતિને અટકાવવાનું જોખમ ઉભું કરે છે. 'એડિશનલિટી' એ અનુકૂલન માટેના વધારાના ખર્ચનો સંદર્ભ આપે છે જેથી હાલની સહાયને અન્યત્ર વાળવી ન પડે.

વધારાની સહાયની ચાર મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ છે:
# આબોહવા નાણાકીય સહાય જે સહાય તરીકે વર્ગીકૃત છે, પરંતુ તે સહસ્રાબ્દી વિકાસ લક્ષ્યો (અંગ્રેજી: મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ) ઉપરાંતની વધારાની છે;
# અગાઉના વર્ષની 'સત્તાવાર વિકાસ સહાય' (ODA) માં વધારો જે આબોહવા પરિવર્તન શમન પર ખર્ચવામાં આવ્યો છે;
# વધતું ODA સ્તર જેમાં આબોહવા નાણાકીય સહાયનો સમાવેશ થાય છે પરંતુ તે ચોક્કસ ટકાવારી સુધી મર્યાદિત હોય છે; અને
# ODA સાથે જોડાયેલ ન હોય તેવી આબોહવા સહાયમાં વધારો.

એડિશનલિટીની એક ટીકા એ છે કે તે વર્તમાન સ્થિતિને જાળવી રાખવા પ્રોત્સાહિત કરે છે કારણ કે તે આબોહવા પરિવર્તનના ભાવિ જોખમોને ધ્યાનમાં લેતું નથી. કેટલાક હિમાયતીઓએ ગરીબી નાબૂદી કાર્યક્રમોમાં આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને સાંકળવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.

૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ દરમિયાન, ડેનમાર્કે તેની ગ્લોબલ વોર્મિંગ અનુકૂલન સહાય જીડીપીના ૦.૦૯% થી વધારીને ૦.૧૨% કરી, પરંતુ આમાં કોઈ વધારાનું ભંડોળ સામેલ નહોતું. તેના બદલે, આ સહાય અન્ય વિદેશી સહાય ભંડોળમાંથી લેવામાં આવી હતી. 'પોલિટિકન' અખબારે લખ્યું: "આબોહવા સહાય સૌથી ગરીબ લોકો પાસેથી લેવામાં આવે છે."
## પડકારો 
### સમયગાળામાં તફાવત 
અનુકૂલન ફેરફારની અપેક્ષાએ અગાઉથી થઈ શકે છે અથવા તે ફેરફારોના પ્રતિભાવ રૂપે હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુરોપિયન આલ્પ્સ પર્વતોમાં કૃત્રિમ બરફ બનાવવાની પ્રક્રિયા વર્તમાન આબોહવા વલણોનો પ્રતિભાવ છે. બીજી બાજુ, કેનેડામાં 'કોન્ફેડરેશન બ્રિજ' નું ઉંચાઈ પર નિર્માણ એ ભવિષ્યમાં સમુદ્રના સ્તરમાં થતા વધારાને ધ્યાનમાં રાખીને કરાયેલું આગોતરુ આયોજન છે.

અસરકારક અનુકૂલન નીતિ અમલમાં મૂકવી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે કારણ કે નીતિ નિર્માતાઓને લાંબા ગાળાના આયોજનને બદલે ટૂંકા ગાળાના ફેરફારો લાવવા માટે વધુ પ્રોત્સાહન મળે છે. આબોહવા પરિવર્તનની અસરો સામાન્ય રીતે ટૂંકા ગાળામાં દેખાતી નથી, તેથી નીતિ નિર્માતાઓ પાસે પગલાં લેવા માટે ઓછું પ્રોત્સાહન હોય છે. વળી, આબોહવા પરિવર્તન વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહ્યું છે, જે માટે અનુકૂલન અને તેની સામે લડવા માટે એક વૈશ્વિક માળખાની જરૂર છે. મોટાભાગની અનુકૂલન અને આબોહવા પરિવર્તન શમન નીતિઓ સ્થાનિક સ્તરે લાગુ કરવામાં આવે છે, કારણ કે વિવિધ પ્રદેશોએ અલગ-અલગ રીતે અનુકૂલન સાધવું પડે છે. રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક નીતિઓ ઘડવી ઘણીવાર વધુ પડકારજનક હોય છે.

### અયોગ્ય અનુકૂલન (Maladaptation) 
આબોહવા પરિવર્તન શમનમાં અયોગ્ય અનુકૂલન (અંગ્રેજી: મેલેડેપ્ટેશન) એવી ક્રિયા છે જે આબોહવા પરિવર્તન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતામાં સીધો વધારો કરે છે અને/અથવા ભવિષ્યમાં ટકાઉ અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે. આ શબ્દ સૌપ્રથમ ૨૦૦૧ માં આઈપીસીસી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આઈપીસીસી મુજબ અયોગ્ય અનુકૂલન એટલે: "એવી ક્રિયાઓ જે આબોહવા સંબંધિત પ્રતિકૂળ પરિણામોના જોખમમાં વધારો કરી શકે છે, જેમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં વધારો, આબોહવા પરિવર્તન પ્રત્યેની વધેલી અથવા બદલાયેલી સંવેદનશીલતા, વધુ અસમાન પરિણામો અથવા વર્તમાન કે ભવિષ્યમાં કલ્યાણમાં ઘટાડો સામેલ છે. મોટેભાગે, અયોગ્ય અનુકૂલન એ અનિચ્છનીય પરિણામ હોય છે." એક સ્તર પર કરાયેલું અનુકૂલન અન્ય લોકો અથવા સંસ્થાઓની અનુકૂલન ક્ષમતા ઘટાડીને બીજા સ્તર પર અસર કરી શકે છે. જ્યારે અનુકૂલન કોઈને ફાયદો કરતું હોય, ત્યારે તેની બીજા પર નકારાત્મક અસર પણ થઈ શકે છે. દાખલા તરીકે, સમુદ્રની દીવાલ બનાવવાને કારણે ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ જવાની અને જમીનની ફળદ્રુપતા ગુમાવવાની સમસ્યાઓ ઉભી થઈ શકે છે. ખાતર અને જંતુનાશકનો વધતો ઉપયોગ પણ અયોગ્ય અનુકૂલનનું ઉદાહરણ છે, કારણ કે તેમના ઉત્પાદન દરમિયાન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે જે અંતે પાકની ઉપજ ઘટાડવામાં ફાળો આપે છે.

### અનુકૂલનની મર્યાદાઓ 
લોકો હંમેશા આબોહવા પરિવર્તન સાથે અનુકૂલન સાધતા આવ્યા છે. વાવણીના સમયમાં ફેરફાર અથવા પાણી બચાવવાની નવી તકનીકો જેવા કેટલાક અભિગમો સ્થાનિક સમુદાયોમાં  પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે. ૨૦૨૨ ના આઈપીસીસી અહેવાલમાં અનુકૂલન મર્યાદાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેમાં 'નરમ' (Soft) અને 'કઠોર' (Hard) મર્યાદાઓ વચ્ચે તફાવત કરવામાં આવ્યો છે. જો તાપમાન ૧.૫° સે સુધી વધશે, તો હિમનદીઓ અને બરફના પાણી પર નિર્ભર પ્રદેશો અને નાના ટાપુઓ કઠોર અનુકૂલન મર્યાદા સુધી પહોંચી જશે. ૩° સે તાપમાન વધારા પર યુરોપના ભાગો પણ આ મર્યાદા સુધી પહોંચી શકે છે.
### ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવું 
આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન એ શમન કરતા વધુ જટિલ રોકાણ ક્ષેત્ર છે, કારણ કે તેમાં રોકાણ પર વળતર (અંગ્રેજી: રિટર્ન ઓન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ) સ્પષ્ટ હોતું નથી. ખાનગી રોકાણ માટે કેટલાક પડકારો નીચે મુજબ છે:
* અનુકૂલન ઘણીવાર બિન-બજાર ક્ષેત્રો અથવા જાહેર ભલાઈ પર કેન્દ્રિત હોય છે, તેથી તે ખાનગી ક્ષેત્ર માટે આકર્ષક હોતું નથી.
* ટૂંકા ગાળાના રોકાણ અને લાંબા ગાળાના લાભો વચ્ચે સમયગાળાનો તફાવત હોય છે.
* રોકાણની તકો વિશે માહિતીનો અભાવ છે.

જોકે, આ ક્ષેત્રમાં નવા સંશોધનો થઈ રહ્યા છે જે નાણાકીય અંતર ઘટાડવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા વધારી રહ્યા છે.

### શમન સાથેના વિરોધાભાસ 
અનુકૂલન અને શમન વચ્ચે વિરોધાભાસ ત્યારે થઈ શકે છે જ્યારે કોઈ ક્રિયાઓ અલગ-અલગ દિશામાં નિર્દેશ કરતી હોય. દાખલા તરીકે, ગીચ શહેરી વિકાસ પરિવહનમાંથી થતા ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડી શકે છે (શમન), પરંતુ તે શહેરી ગરમી ટાપુની(અંગ્રેજી: અર્બન હીટ આઇલેન્ડ) અસરમાં વધારો કરી શકે છે, જે અનુકૂલનને વધુ પડકારજનક બનાવે છે.
## આયોજન અને અમલીકરણની દેખરેખ 
આબોહવા અનુકૂલન આયોજનનો ઉદ્દેશ્ય નકારાત્મક અસરોના જોખમોના સ્તરનું સંચાલન કરવાનો છે. અનુકૂલન આયોજન જોખમ સંચાલન (અંગ્રેજી: રિસ્ક મેનેજમેન્ટ) જેવું જ છે. તે માત્ર નિર્ણયોનો એક સમૂહ નથી, પરંતુ મૂલ્યાંકન, ક્રિયા, શિક્ષણ અને સમાયોજનની એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. આ રીતે આયોજન અને અમલીકરણ બંને એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. ઘણા દેશો પેરિસ સમજૂતી હેઠળ સબમિટ કરેલા તેમના 'રાષ્ટ્રીય નિર્ધારિત યોગદાન' (એનડીસી) અથવા રાષ્ટ્રીય અનુકૂલન યોજનાઓમાં તેનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. વિકાસશીલ દેશોને તેમની રાષ્ટ્રીય યોજનાઓ વિકસાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભંડોળમાંથી મદદ મળી શકે છે.

૨૦૨૦ સુધીમાં, ૭૨% દેશોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય અનુકૂલન સાધનો ઉપલબ્ધ હતા. જોકે, પ્રોજેક્ટ્સના વાસ્તવિક અમલીકરણ સુધી પહોંચનારા દેશો પ્રમાણમાં ઓછા હતા, જે તેની વસ્તીના જોખમોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે.

૨૦૨૨ સુધીમાં, અન્ય રાષ્ટ્રીય યોજનાઓમાં અનુકૂલન પ્રાથમિકતાઓનું બહેતર સંકલન જોવા મળે છે. આયોજન વધુ સર્વસમાવેશક બન્યું છે, જેમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓ, બાળકો, યુવાનો અને ભાવિ પેઢીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

ઘણા શહેરોએ શહેર-વ્યાપી અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ સંકલિત કરી છે.

### વૈશ્વિક લક્ષ્યો 
ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્ય ૧૩ (SDG 13) નો ઉદ્દેશ્ય દેશોની સ્થિતિસ્થાપકતા અને અનુકૂલન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાનો છે. આમાં માળખાગત સુવિધાઓ, કૃષિ અને શિક્ષણ જેવા ઘણા ક્ષેત્રો સામેલ છે. પેરિસ સમજૂતી વૈશ્વિક જવાબદારીના વિચારને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વિકસિત દેશો દ્વારા વધુ સંવેદનશીલ દેશોને નાણાકીય સહાય અને તકનીકી હસ્તાંતરણ (અંગ્રેજી: ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર) પૂરી પાડવાની જોગવાઈ રાખે છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો અંદાજ છે કે આફ્રિકાને વસ્તી વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં લેતા ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે વાર્ષિક ૧.૩ ટ્રિલિયન ડોલરના ભંડોળની જરૂર પડશે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) અંદાજ લગાવે છે કે માત્ર આબોહવા અનુકૂલનના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે જ ૫૦ અબજ ડોલરની જરૂર પડી શકે છે.

## ઇતિહાસ 
૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન પ્રથમવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય એજન્ડામાં પ્રમુખ બન્યું, ત્યારે અનુકૂલન (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન) ની ચર્ચાને 'શમન' (અંગ્રેજી: મિટિગેશન) માટેના અસરકારક પગલાં લેવાની જરૂરિયાતથી ધ્યાન ભટકાવનારી માનવામાં આવતી હતી. શમનનો મુખ્ય અર્થ ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનો હતો. ૨૦મી સદીના અંતમાં અને ૨૧મી સદીની શરૂઆતમાં પણ કેટલાક અવાજોએ અનુકૂલનની તરફેણમાં દલીલો કરી હતી. વર્ષ ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં, આંતરરાષ્ટ્રીય આબોહવા વાટાઘાટો દરમિયાન અનુકૂલન પર વધુ ધ્યાન મળવાનું શરૂ થયું. આ ત્યારે બન્યું જ્યારે કોપનહેગન સમિટમાં મર્યાદિત પ્રગતિ થવાથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે ઉત્સર્જન ઘટાડા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિ સાધવી ધારી હતી તેના કરતા વધુ પડકારજનક હશે. ૨૦૦૯માં, વિશ્વના સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોએ વિકાસશીલ દેશોને તેમના આબોહવા અનુકૂલન પ્રોજેક્ટ્સ માટે વાર્ષિક કુલ ૧૦૦ અબજ ડોલરની સહાય આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. આ પ્રતિબદ્ધતાને ૨૦૧૦ની કેનકન સમિટમાં અને ફરીથી ૨૦૧૫ની પેરિસ પરિષદમાં દોહરાવવામાં આવી હતી. જોકે આ વચન પૂર્ણ થયું નહોતું, પરંતુ ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ના ગાળા દરમિયાન સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રો દ્વારા અનુકૂલન માટે આપવામાં આવતા ભંડોળમાં વધારો જરૂર થયો હતો.

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન સામાન્ય રીતે સ્થાનિક સત્તાધારીઓ (અંગ્રેજી: લોકલ ઓથોરિટીઝ) માટે વધુ ધ્યાનનું કેન્દ્ર રહ્યું છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ મોટેભાગે શમન પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. જોકે, આમાં કેટલાક અપવાદો પણ જોવા મળ્યા છે – જે દેશો આબોહવા પરિવર્તનની અસરો સામે વધુ સંવેદનશીલ હોવાનું અનુભવે છે, ત્યાં ક્યારેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વધુ ધ્યાન અનુકૂલન પર આપવામાં આવ્યું છે.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકારી પેનલ (IPCC) વર્કિંગ ગ્રુપ II ના અહેવાલો.
* weADAPT પ્લેટફોર્મ - અનુકૂલન પ્રોજેક્ટ્સના અનુભવો.

શ્રેણી:આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન
શ્રેણી:આબોહવા પરિવર્તન અને સમાજ
શ્રેણી:આબોહવા પરિવર્તન નીતિ