રાજઘાટ સંકુલ

right|thumb|રાજ ઘાટ, દિલ્હી
thumb|અફવાઓ અંગે મહાત્મા ગાંધીના વિચારો
right|thumb|રાજ ઘાટ પર એક શિલાલેખ
**રાજ ઘાટ** એ ભારતના દિલ્હીમાં મહાત્મા ગાંધીને સમર્પિત એક સ્મારક છે. મૂળરૂપે તે જૂની દિલ્હી (શાહજહાનાબાદ)માં આવેલા એક ઐતિહાસિક ઘાટનું નામ હતું. તેની નજીક, અને દરિયાગંજની પૂર્વમાં કિલ્લાનો એક દરવાજો હતો જેનું નામ રાજ ઘાટ દ્વાર હતું, જે યમુના નદીના પશ્ચિમ કાંઠે રાજ ઘાટ પાસે ખુલતો હતો. તે ઉપરથી બાદમાં આ સ્મારક વિસ્તાર *રાજ ઘાટ* કહેવાયો. આ સ્મારક એક કાળા આરસનો મંચ છે. ગાંધીજીની હત્યાના એક દિવસ પછી ૩૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ ના દિવસે જે સ્થળે મહાત્મા ગાંધીના પાર્થિવ દેહનું અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યો તે આ સ્થળ છે. આ સ્મારકને આકાશ તરફ ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું છે તેને એક છેડે એક શાશ્વત જ્યોત બળતી રહે છે. આ સ્થળ દિલ્હીના રીંગરોડ પર આવેલું છે, જેને સત્તાવાર રીતે મહાત્મા ગાંધી રોડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ત્યાંથી એક પથ્થર જડેલો માર્ગ આ સ્મારક તરફ લઈ જાય છે. આ સ્મારકની ચારે તરફ દિવાલ ચણવામાં આવી છે. સ્મારકમાં વપરાયેલી સામગ્રી, ખાસ કરીને વિરામમાં, ભારતમાં ગાંધીવાદી સ્થાપત્યની પ્રકૃતિ વિશે થોડા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. રાજઘાટના વાસ્તુ અને ગાંધીવાદી - ઓછા ખર્ચે રચાતી વાસ્તુકલા - વચ્ચે તફાવત છે. રાજઘાટના કેટલાક ભાગોમાં વપરાયેલી મજબૂત સામગ્રીઓ પણ ગાંધીવાદી કરકસર ભર્યા વાસ્તુમાં વપરાતી તથા અલ્પાયુ ધરાવતી સામગ્રીઓથી વિપરીત છે. આ અર્થમાં રાજઘાટ સ્મારકની બનાવટમાં વપરાયેલ વાસ્તુ ભારતના આધુનિકતાવાદી ગાંધી સ્થાપત્ય ઇતિહાસને દર્શાવે છે, જે નાશપાત્ર સામગ્રી વાપરી ગાંધીવાદી ઓછા ખર્ચે રચાતા સ્થાપત્યના ઇતિહાસ ભિન્ન છે.

## રાજ ઘાટ વિસ્તારના અન્ય સ્મારકો 
રાજ ઘાટનો શાબ્દિક અર્થ રાજાશાહી પગથિયાં થાય છે ("રાજ" એ સ્થળના રાજકીય મહત્વને દર્શાવે છે અને યમુના નદીના કાંઠા પરના ઘાટના પગથિયા "ઘાટ" સાથે સંબંધ ધરાવે છે). અન્ય ઘણી સમાધિઓ અથવા અન્ય પ્રખ્યાત નેતાઓના અંત્યવિધિના સ્થળો રાજ ઘાટની નજીકમાં આવેલાં છે. ભારત સરકારના બાગાયતી કામગીરીના અધિક્ષક તરીકેનો હોદ્દો સંભાળનારા છેલ્લા અંગ્રેજ, એલિક પર્સી-લૅન્કેસ્ટર દ્વારા આ સ્મારકોની આસપાસ બગીચા, વૃક્ષોનું ઉછેરકામ અને વાવેતર કરવામાં આવ્યું હતું.

જવાહરલાલ નેહરુની સમાધિ રાજ ઘાટની ઉત્તરમાં છે, જે *શાંતિવન* તરીકે ઓળખાય છે. નહેરુજીના સ્મારકની બાજુમાં *એકતા સ્થલ* છે, જ્યાં ૨૦૦૫માં ભારતના ૭મા રાષ્ટ્રપતિ, ઝૈલસિંઘનો અંતિમ સંસ્કાર પૂરા રાજ્ય સન્માન સાથે કરવામાં આવ્યો હતો.

રાજ ઘાટ વિસ્તારમાં મુલાકાત લેનારા મહાનુભાવો અને રાજ્યના વડાઓ દ્વારા રોપાયેલા વૃક્ષોથી શણગારેલો એક બગીઓ પણ છે.

## ચિત્રમાલા 

ચિત્ર:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh paying homage at the Samadhi of Indira Gandhi at Shakti Sthal on the occasion of 61st Independence Day in Delhi on August 15, 2007.jpg|મનમોહન સિંહ શક્તિ સ્થળ પાસે, ૧૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૭
ચિત્ર:Sanjay Gandhi Memorial.jpg|સંજય ગાંધી સ્મારક, દીલ્હી
ચિત્ર:Rajiv Gandhi Memorial, Delhi.jpg|વીરભૂમિ
ચિત્ર:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh performing the parikrama at the Samadhi of Pandit Jawaharlal Nehru at Shantivan on the occasion of 62nd Independence Day in Delhi on August 15, 2008.jpg|મનમોહન સિંહ શાંતિ સ્થળ, ૧૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૮
ચિત્ર:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh paying floral tributes at the Samadhi of Babu Jagjivan Ram on the occasion of his 101st birth anniversary at Samta Sthal, in Delhi on April 05, 2008.jpg|મનમોહન સિંહ, સમતા સ્થળ, ૫ એપ્રિલ ૨૦૦૮
ચિત્ર:The President of India, Smt. Pratibha Patil paying tributes at Vijay Ghat the Samadhi of Late Prime Minister Lal Bahadur Shastri, in Delhi on July 26, 2007.jpg|પ્રતિભા પાટીલ વિજઘાટ પર, ૨૬ જુલાઈ ૨૦૦૭
ચિત્ર:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh paying floral tribute to the former Prime Minister, Late Ch. Charan Singh on his 104th birth anniversary at Kisan Ghat in Delhi on December 23, 2006.jpg|મનમોહન સિંહ , કિસાન ઘાટ, ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૬

## સંદર્ભ 
## ગ્રંથસૂચિ 
* 

## પૂરક વાચન 
* વેણુગોપાલ મદ્દિપતિ (2020). ગાંધી અને આર્કિટેક્ચર: લો-કોસ્ટ હાઉસિંગ માટેનો સમય.

## બાહ્ય કડીઓ 
* ભારતની સત્તાવાર પર્યટન વેબસાઇટ

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી