નાટ્યશાસ્ત્ર

right|thumb|276x276px|નાટ્ય ગુરુ મણીમાધવ ચાક્યાર રસાભિનય કરતા નજરે પડે છે.
**નાટ્ય શાસ્ત્ર **એ નાટ્ય (અભિનય) કળાની શાસ્ત્રીય જાણકારી આપતું શાસ્ત્ર છે. આવી જાણકારીના સૌથી પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથને પણ નાટ્ય શાસ્ત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રંથના રચયિતા ભરત મુનિ હતા. ભરત મુનિનો કાળ ૨૪૦૦ વર્ષ પૂર્વેનો હોવાનો પણ એક મત છે.

સંગીત, નાટક અને અભિનય માટેના સંપૂર્ણ ગ્રંથ તરીકે ભરત મુનિના નાટ્યશાસ્ત્રનું સન્માન આજે પણ અકબંધ છે. ગ્રંથ મુજબ નાટ્ય શાસ્ત્રમાં માત્ર નાટ્ય રચનાના નિયમોનું જ આકલન નથી હોતું પણ અભિનેતા, રંગમંચ અને પ્રેક્ષકો એ ત્રણે તત્વોની પૂર્તિ માટેના સાધનોનું વિવેચન હોય છે. ૩૭ અધ્યાયોમાં ભરત મુનિએ રંગમંચ, અભિનેતા, અભિનય, નૃત્ય, ગીત, વાદ્ય, દર્શક, દશરુપક અને રસ નિષ્પતિ સંબંધિત બધા તથ્યોનું વિવેચન કર્યું છે. ભરતના નાટ્યશાસ્ત્રના અધ્યયનથી એ સ્પષ્ટ થઇ જાય છે કે નાટકની સફળતા માત્ર લેખકની પ્રતિભા પર જ આધારિત નથી પણ વિભિન્ન કલાઓ અને કલાકારોના સમ્યક સહયોગ પર આધારિત હોય છે. 

## પરિચય 
નાટ્ય નિયમોના નિયમોનું નામ છે 'નાટ્યશાસ્ત્ર'. ભારતીય પરંપરા મુજબ નાટ્યશાસ્ત્રના મૂળ સર્જક પોતે પ્રજાપતિ માનવામાં આવે છે અને નાટ્યકલાને નાટ્યવેદ કહીને વિશેષ માન આપવામાં આવ્યું છે.

જે રીતે સર્વોચ્ચ પુરુષના શ્વાસમાંથી જન્મેલા વેદરાશીના દ્રષ્ટા, વિવિધ ઋષિ માનવામાં આવે છે, તે જ રીતે મહાદેવ દ્વારા જાહેર કરેલા નાટ્યવેદનો દ્રષ્ટા શીલાલી, કૃષ્ણ અને ભરતમુનિ માનવામાં આવે છે.  શીલાલી અને કૃષ્ણવ દ્વારા સંકલિત નાટ્ય સંહિતા આજે ઉપલબ્ધ નથી, માત્ર ભરત મુનિ દ્વારા પ્રકાશિત ગ્રંથ 'નાટ્યશાસ્ત્ર' તરીકે ઓળખાય છે.  સંભવત It તે કાશ્મીર દેશમાં ઉદ્ભવ્યો હતો.  આ પુસ્તકમાં પ્રતિભાગી દર્શનની છાપ છે  પ્રતિભાગ્ય દર્શનજ્ acceptedામાં સ્વીકૃત 34 મૂળ તત્વોના પ્રતીક તરીકે નાટ્યશાસ્ત્રમાં 37 અધ્યાય છે.  પ્રથમ પ્રકરણમાં નાટ્યતા, બીજા

મંડપધન આપ્યા પછી, આગળના ત્રણ અધ્યાયોમાં, પૂર્વજન્મ પ્રક્રિયાની પ્રક્રિયા વર્ણવવામાં આવી છે.  છઠ્ઠા અને સાતમા અધ્યાયમાં રસ અને ભાવોના પ્રવચનો છે, જે ભારતીય કવિતામાં પ્રચલિત રાસસિદ્ધિના પાયાનો છે.  આઠમા અને નવમા અધ્યાયમાં, પરિશિષ્ટ અને અંગો દ્વારા સમજાયેલી અભિનયની પ્રકૃતિ સમજાવીને, પછીના ચાર પ્રકરણો ગતિ અને ક્રિયાઓનું વર્ણન કરે છે.  પછીના ચાર અધ્યાયોમાં ગતિ અને કરનો વર્ણવવામાં આવ્યા છે.  પછીના ચાર અધ્યાયોમાં, છંદો અને આકૃતિઓનું બંધારણ અને ફોર્મેટ સમજાવાયું છે.  16 મી અને 19 મી અધ્યાયમાં, નાટ્ય અને કાલેવરના ભેદનું વર્ણન 20 મી વૃતિમાં કરવામાં આવ્યું છે.  ત્યારબાદ, 29 મો અધ્યાય વિવિધ પ્રકારના નાટકોની લાક્ષણિકતાઓ આપે છે.  29 થી 36 અધ્યાય સુધી ગીતનાં સાધનનું વર્ણન આપતાં 35 માં અધ્યાયમાં, ભૂમિવિકલ્પ સમજાવાયેલ છે.  છેલ્લો અધ્યાય પેટા સમિતિ છે.  આ પુસ્તક મુખ્યત્વે બે અધ્યાય 1 માં ઉપલબ્ધ છે.  જવાબ લખાણ અને 2.  અનિવાર્ય.  હસ્તપ્રતોમાં બીજો chapter 37 મો અધ્યાય પણ ઉપલબ્ધ છે, જેનો નિર્ણય સંપાદકમાં સંપાદક દ્વારા સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.  આ સિવાય મૂળ લખાણ ચોરંભ સંસ્કૃત શ્રેણી, વારાણસીથી પણ પ્રકાશિત થયેલ છે, જેનો લખાણ નિર્ણયના લખાણથી અલગ છે.  અભિનવ ભારતી ટીકા સાથે નાટ્યશાસ્ત્રનું સંસ્કરણ ગૌકવાડ શ્રેણી અંતર્ગત બરોડાથી અનુક્રમે પ્રકાશિત થયું છે.

હકીકતમાં, આ પુસ્તક નાટ્ય બંધારણ અને રાસસિધ્ધન્તનો મૂળભૂત સંહિતા છે.  તેની માન્યતા એટલી .ંચી છે કે તેના વાક્યોને 'ભારતસુત્ર' કહેવામાં આવે છે.  તે સદીઓથી આશીર્વાદથી ધન્ય છે.  મૂળરૂપે આ પુસ્તકમાં 12,000 શ્લોકો અને કેટલાક ફકરાઓ હતા, તેથી જ તેને 'દ્વાદશાશાસ્ત્રી સંહિતા' કહેવામાં આવે છે.  પરંતુ કાલક્રમિક ક્રમમાં, તેનું ટૂંકું સંસ્કરણ લોકપ્રિય બન્યું, જેનું પરિમાણ છ હજાર શ્લોકો હતું અને 'હીટસહસ્ત્રી' નામનો આ સંક્ષિપ્ત સંહિતા, ભારતામુનિ ઉદય સંહિતાનો પ્રણેતા માનવામાં આવે છે અને 'દ્વાદશ સાહસિકર' અને 'હીટસહિત્રિકર' ના શીર્ષક સાથે પ્રાચીન વિવેચકોએ કરેલી તેમની ટિપ્પણી  થઈ ગયુ છે.  આજે જે ચાણક્ય નીતિનો આધાર ઉપલબ્ધ છે, તે જ રીતે જૂના ચાણક્ય અને યાદોને વૃદ્ધ વસિષ્ઠ, વૃદ્ધ મનુ, વગેરે માનવામાં આવે છે, તે જ રીતે વૃદ્ધિ ભારતનો પણ ઉલ્લેખ છે.  આનો અર્થ એ નથી કે વસિષ્ઠ, મનુ, ચાણક્ય, ભરત વગેરે બે લોકો બન્યા, પરંતુ આ સંદર્ભમાં 'વૃદ્ધ' એટલે સંપૂર્ણ કોડીફાયર.

નાટ્યશાસ્ત્ર પર અસંખ્ય અર્થઘટન લખાયેલા હતા અને ભારતસુત્રોના પ્રવચનોને તેમના પોતાના સિધ્ધાંતના સ્થાપક આચાર્ય માનવામાં આવતા હતા, જેમના મંતવ્યો વિવિધ કાવ્યાત્મક ચર્ચાઓના રૂપમાં લોકપ્રિય થયા હતા.  આવા માસ્ટરમાં નોંધપાત્ર છે નાટ્યશાસ્ત્ર, itત્વાડી ભટ્ટ ઉબટ, પુષ્ટિવાદી ભટ્ટ લોલાટ, સરમુખત્યારશાહી શંકુક, સ્વાતંત્ર્યવાદી ભટ્ટ નાયક અને અભિવ્યક્તિવાદી અભિનવ ગુપ્તા.  આ સિવાય નાળકુટ, માતૃગુપ્ત, રાહુલક, કીર્તિઘર, થાકળીગરભ, હર્ષદેવ અને શ્રીપદાશિષીએ પણ નાટ્યશાસ્ત્ર પર પોતાનાં અર્થઘટન રજૂ કર્યા.  આમાંથી, 'શ્રીપદાશિષીકૃત' 'ભારતતીલકા' નામની ટિપ્પણી મુખ્ય મહત્વની લાગે છે.  હાલમાં, અભિનવ ગુપ્તા દ્વારા અભિનવ ભારતી કોમેન્ટ્રી છાપવામાં આવી રહી છે.  નાટ્યશાસ્ત્રમાં સંગીતાધ્યાયના પ્રવચનો અસંખ્ય બની ગયા છે.  તેમની વચ્ચે ભટ્ટ સુમન્સ, ભટ્ટાવૃદ્ધિ, ભટ્ટયંત્ર અને ભટ્ટ ગોપાલ છે.  આ સિવાય ભરતમુનિના મુખ્ય શિષ્યો માથંગ, દટ્ટીલ અને કોહલના નાટ્યશાસ્ત્ર, સદાશિવ અને રણ્ડિકેશ્ર્વર પર આધારિત સંગીત સ્વતંત્ર ગ્રંથો નૃત્ય પર રચિત છે અને ભટ્ટ તૌત પ્રભૃતિએ રસમીમંસા પર લખ્યું છે.  ભરત નાટ્યશાસ્ત્રના રસ ભવધ્યાયને ભારતીય 'મનોવિજ્ologyાન' નો આધાર માનવામાં આવે છે.

નાટ્યશાસ્ત્ર બી.સી.ઇ.ની બીજી સદી આસપાસ રચના, બાંધકામ શૈલી અને બાહ્ય પુરાવાના આધારે સ્થિર થઈ શકે છે.

## સંદર્ભ 
માલવીયા, ડો.  સુધાકર (1995).  હિન્દી સરંજામ  વારાણસી, ભારત: કૃષ્ણદાસ એકેડેમી.  પત્ર 7.

## બાહ્ય કડીઓ 
* **नाट्यशास्त्रम्** - અહીં દેવનાગરીમાં નાટ્યશાસ્ત્ર ઘણા ભાગોમાં ઉપલબ્ધ છે.
* **Naatyashaastra**  (chapters 01 - 09)
* **Naatyashaastra**  (chapters 19 - 37)
* Natyasasthra (Bharatheeya Kavyasastra: Part II)
* પુષ્પક વિમાન (હાસ્ય નાટક)
શ્રેણી:સાહિત્ય
શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ
'''