ચંદ્રયાન-૨

**ચંદ્રયાન-૨** ( ) એ ચંદ્રયાન-૧ પછી ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દ્વારા વિકસિત બીજું ચંદ્ર સંશોધન મિશન છે. તેમાં ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષાનો સમાવેશ થાય છે, અને તેમાં વિક્રમ લેન્ડર અને પ્રજ્ઞાન ચંદ્ર રોવરનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે તમામ ભારતમાં વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક ઉદ્દેશ્ય ચંદ્રની સપાટીની રચનામાં ફેરફાર તેમજ ચંદ્રના પાણીના સ્થાન અને વિપુલતાનો નકશો અને અભ્યાસ કરવાનો છે.

22 જુલાઈ 2019 ના રોજ GSLV માર્ક III-M1 દ્વારા 09:13:12 UTC પર આંધ્ર પ્રદેશના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર ખાતે બીજા લૉન્ચ પેડ પરથી ચંદ્ર પરના તેના મિશન પર અવકાશયાનને લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. યાન 20 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યું હતું અને વિક્રમ લેન્ડરના ઉતરાણ માટે ભ્રમણકક્ષાની સ્થિતિ નક્કી કરવાના દાવપેચ શરૂ કર્યા હતા. લેન્ડર અને રોવર 6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ લગભગ 70° દક્ષિણના અક્ષાંશ પર દક્ષિણ ધ્રુવીય પ્રદેશમાં ચંદ્રની નજીકની બાજુએ ઉતરાણ કરવાના હતા અને એક ચંદ્ર દિવસ માટે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો હાથ ધરવાના હતા, જે લગભગ બે પૃથ્વી અઠવાડિયા જેટલો હોય છે. સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગ એ આવું કરવા માટે લુના 9 (સોવિયેત યુનિયન), સર્વેયર 1 (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) અને ચાંગે 3 (ચીન) પછી ચોથો દેશ બનાવ્યો હોત.

જો કે, 6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ લેન્ડ કરવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે લેન્ડર તેના ઇચ્છિત માર્ગથી ભટકી જતાં ક્રેશ થયું હતું. ISROને સબમિટ કરવામાં આવેલા નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ અહેવાલ મુજબ, ક્રેશ સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે થયું હતું. ISRO ઓગસ્ટ 2022માં ચંદ્રયાન-3 સાથે લેન્ડિંગનો ફરી પ્રયાસ કરશે..

## ઇતિહાસ 
12 નવેમ્બર 2007ના રોજ, રોસકોસમોસ અને ઈસરોના પ્રતિનિધિઓએ ચંદ્રયાન-1ના ફોલો-અપ પ્રોજેક્ટ, ચંદ્રયાન-2 પર સાથે મળીને કામ કરવા માટે બે એજન્સીઓ માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.[16][17] ઓર્બિટર અને રોવરની મુખ્ય જવાબદારી ISROની હશે, જ્યારે Roscosmos લેન્ડરને પ્રદાન કરવાની હતી. ભારત સરકારે 18 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ યોજાયેલી અને વડા પ્રધાન મનમોહન સિંઘની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી કેન્દ્રીય કેબિનેટની બેઠકમાં મિશનને મંજૂરી આપી હતી.[18] અવકાશયાનની ડિઝાઇન ઓગસ્ટ 2009માં પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી, જેમાં બંને દેશોના વૈજ્ઞાનિકોએ સંયુક્ત સમીક્ષા હાથ ધરી હતી.[19]

ISRO એ ચંદ્રયાન-2 માટેના પેલોડને શેડ્યૂલ પર અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું હોવા છતાં,[20] મિશન જાન્યુઆરી 2013માં મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું અને 2016માં ફરી શેડ્યૂલ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે રશિયા સમયસર લેન્ડર વિકસાવવામાં અસમર્થ હતું.[21][22][23] 2012 માં, મંગળ પર ફોબોસ-ગ્રન્ટ મિશનની નિષ્ફળતાને કારણે ચંદ્રયાન-2 માટે રશિયન લેન્ડરના નિર્માણમાં વિલંબ થયો હતો, કારણ કે ફોબોસ-ગ્રન્ટ મિશન સાથે જોડાયેલ તકનીકી સમસ્યાઓ જે ચંદ્ર પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. ચંદ્રયાન-2 માટેના લેન્ડર સહિતની સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે.[22] જ્યારે રશિયાએ 2015 સુધીમાં પણ લેન્ડર પ્રદાન કરવામાં અસમર્થતા દર્શાવી, ત્યારે ભારતે ચંદ્ર મિશનને સ્વતંત્ર રીતે વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું.[21][24] ચંદ્રયાન-2 માટે નવી મિશન સમયરેખા અને 2013માં લોન્ચ વિન્ડો સાથે ઉદ્ભવતા મંગળ મિશન માટેની તક સાથે, ન વપરાયેલ ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર હાર્ડવેરનો ઉપયોગ માર્સ ઓર્બિટર મિશન માટે પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.[25]

ચંદ્રયાન-2નું પ્રક્ષેપણ શરૂઆતમાં માર્ચ 2018 માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ વાહન પર વધુ પરીક્ષણો કરવા માટે પહેલા એપ્રિલ અને પછી ઓક્ટોબર 2018 સુધી વિલંબ થયો હતો.[26][27] 19 જૂન 2018ના રોજ, કાર્યક્રમની ચોથી વ્યાપક ટેકનિકલ સમીક્ષા બેઠક પછી, રૂપરેખાંકન અને ઉતરાણ ક્રમમાં સંખ્યાબંધ ફેરફારો અમલીકરણ માટે આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જે લોન્ચને 2019ના પહેલા ભાગમાં ધકેલવામાં આવ્યું હતું.[28] ફેબ્રુઆરી 2019માં એક પરીક્ષણ દરમિયાન લેન્ડરના બે પગને નજીવું નુકસાન થયું હતું.[29]

ચંદ્રયાન-2નું પ્રક્ષેપણ 14 જુલાઈ 2019, 21:21 UTC (15 જુલાઈ 2019 સ્થાનિક સમય અનુસાર 02:51 IST પર) માટે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 6 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ લેન્ડિંગની અપેક્ષા હતી.[30] જો કે, ટેકનિકલ ખામીને કારણે પ્રક્ષેપણ અટકાવવામાં આવ્યું હતું અને તેને ફરીથી શેડ્યૂલ કરવામાં આવ્યું હતું.[9][31][32] 22 જુલાઇ 2019 ના રોજ 09:13:12 UTC (14:43:12 IST) પર GSLV MK III M1 ની પ્રથમ ઓપરેશનલ ફ્લાઇટમાં પ્રક્ષેપણ થયું હતું.[33]
6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ, લેન્ડર તેના ઉતરાણના તબક્કા દરમિયાન, 2.1 કિમી (1.3 માઇલ) ઊંચાઈથી શરૂ થતા તેના ઉદ્દેશ્ય માર્ગથી ભટકી ગયું હતું,[34] અને જ્યારે ટચડાઉન પુષ્ટિની અપેક્ષા હતી ત્યારે સંચાર ગુમાવી દીધો હતો.[35][36] ક્રેશ [37][38] સૂચવતા પ્રારંભિક અહેવાલોને ISROના અધ્યક્ષ કે. સિવન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં જણાવ્યું હતું કે "તે હાર્ડ લેન્ડિંગ હોવું જોઈએ".[39] નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિએ તારણ કાઢ્યું હતું કે ક્રેશ સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે થયો હતો.[40] ISROના અગાઉના રેકોર્ડથી વિપરીત, નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિનો અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.[41]

ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટરે 18 ઓક્ટોબર 2021 ના ​​રોજ 14:52 UTC પર લુનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર સાથે સંભવિત જોડાણને ટાળવા માટે અથડામણ ટાળવાનો દાવપેચ કર્યો હતો. બંને અવકાશયાન ચંદ્ર ઉત્તર ધ્રુવ પર 20 ઓક્ટોબર 2021ના રોજ 05:45 UTC વાગ્યે ખતરનાક રીતે એકબીજાની નજીક આવે તેવી અપેક્ષા હતી.

## ઉદ્દેશ્યો 
ચંદ્રયાન-2 લેન્ડરના પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્યો ચંદ્રની સપાટી પર સોફ્ટ-લેન્ડ અને રોબોટિક રોવર ચલાવવાની ક્ષમતા દર્શાવવાનો હતો.

ઓર્બિટરના વૈજ્ઞાનિક લક્ષ્યો છે:

* ચંદ્ર ટોપોગ્રાફી, ખનિજશાસ્ત્ર, તત્વની વિપુલતા, ચંદ્ર એક્ઝોસ્ફિયર અને હાઇડ્રોક્સિલ અને પાણીના બરફના હસ્તાક્ષરોનો અભ્યાસ કરવા માટે[43][44]
* દક્ષિણ ધ્રુવીય પ્રદેશમાં જળ બરફ અને સપાટી પર ચંદ્ર રેગોલિથની જાડાઈનો અભ્યાસ કરવા માટે[45]
* ચંદ્રની સપાટીને મેપ કરવા અને તેના 3D નકશા તૈયાર કરવામાં મદદ કરવા

## ડિઝાઇન 
ચંદ્રયાન નામનો અર્થ સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં "મૂનક્રાફ્ટ" થાય છે.[46][47] આ મિશન આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા દ્વીપ પરના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાંથી 3,850 કિગ્રા (8,490 lb) ના અંદાજિત લિફ્ટ-ઓફ માસ સાથે જીઓસિંક્રોનસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ માર્ક III (GSLV Mk III) M1 પર લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.[3][11] [14][48] જૂન 2019 સુધીમાં, મિશનનો ખર્ચ ₹9.78 બિલિયન (અંદાજે US$141 મિલિયન છે જેમાં સ્પેસ સેગમેન્ટ માટે ₹6 બિલિયન અને GSLV Mk III M1 પર પ્રક્ષેપણ ખર્ચ તરીકે ₹3.75 બિલિયનનો સમાવેશ થાય છે.[49][50] ચંદ્રયાન- 2 સ્ટેકને શરૂઆતમાં લોન્ચ વ્હીકલ દ્વારા 170 કિમી (110 માઇલ) પેરીજી અને 40,400 કિમી (25,100 માઇલ) એપોજીની પૃથ્વી પાર્કિંગ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યું હતું.[51]

## ઓર્બિટર 
ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર ધ્રુવીય ભ્રમણકક્ષા પર 100 કિમી (62 માઈલ)ની ઉંચાઈએ ચંદ્રની પરિક્રમા કરી રહ્યું છે.[52] તે આઠ વૈજ્ઞાનિક સાધનો વહન કરે છે; જેમાંથી બે ચંદ્રયાન-1 પર ઉડાડવામાં આવેલા સુધારેલા સંસ્કરણો છે. અંદાજિત લોન્ચ માસ 2,379 કિગ્રા (5,245 lb) હતો.[4][5][20][53] ઓર્બિટર હાઇ રિઝોલ્યુશન કેમેરા (OHRC) એ ઓર્બિટરથી લેન્ડરને અલગ કરતા પહેલા લેન્ડિંગ સાઇટના ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન અવલોકનો હાથ ધર્યા હતા.[2][52] ઓર્બિટરનું માળખું હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું અને 22 જૂન 2015ના રોજ ISRO સેટેલાઇટ સેન્ટરને આપવામાં આવ્યું હતું.[54][55]

 પરિમાણો: 3.2 × 5.8 × 2.2 મીટર [8]
 કુલ લિફ્ટ-ઓફ માસ: 2,379 કિગ્રા (5,245 lb) [3]
 પ્રોપેલન્ટ માસ: 1,697 kg (3,741 lb) [6]
 ડ્રાય માસ: 682 કિગ્રા (1,504 પાઉન્ડ)
 વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા: 1000 વોટ[8]
 મિશનનો સમયગાળો: ~ 7.5 વર્ષ, ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં ચોક્કસ પ્રક્ષેપણ અને મિશન મેનેજમેન્ટને કારણે આયોજિત 1 વર્ષથી લંબાવવામાં આવે છે

**વિક્રમ લેન્ડર** 

* રિતુ કરીધલ - મિશન ડિરેક્ટર
* મુથૈયા વનિતા - પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર
* કે. કલ્પના - સહયોગી પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર [186]
* જી. નારાયણન - સહયોગી પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર [187]
* જી. નાગેશ - પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર (ભૂતપૂર્વ) [188]
* ચંદ્રકાન્તા કુમાર - ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (રેડિયો-ફ્રિકવન્સી સિસ્ટમ્સ)
* અમિતાભ સિંઘ - ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (ઓપ્ટિકલ પેલોડ ડેટા પ્રોસેસિંગ, સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC))

## ચંદ્રયાન-૩ 
નવેમ્બર 2019 માં, ISRO અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે ઓગસ્ટ 2022 માં લોન્ચ કરવા માટે એક નવા ચંદ્ર લેન્ડર મિશનનો અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે;[190] આ નવી દરખાસ્તને ચંદ્રયાન-3 કહેવામાં આવે છે અને તે ચંદ્ર માટે જરૂરી લેન્ડિંગ ક્ષમતાઓ દર્શાવવાનો ફરીથી પ્રયાસ હશે. ધ્રુવીય સંશોધન મિશન 2024 માટે જાપાન સાથે ભાગીદારીમાં પ્રસ્તાવિત.[191][192] જો ભંડોળ આપવામાં આવે, તો આ પુનઃપ્રયાસમાં ઓર્બિટર લોન્ચ કરવાનો સમાવેશ થતો નથી.[193] સૂચિત રૂપરેખાંકનમાં અલગ કરી શકાય તેવા પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ, લેન્ડર અને રોવર હશે.[194][195][196][197] વીએસએસસીના ડિરેક્ટર એસ. સોમનાથના જણાવ્યા અનુસાર, ચંદ્રયાન કાર્યક્રમમાં વધુ ફોલો-અપ મિશન હશે.[154][198]

ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા અનુસાર, ચંદ્રયાન-3 પર કામ 14 નવેમ્બર 2019ના રોજ શરૂ થયું હતું.[199] ડિસેમ્બર 2019 માં, એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ISRO એ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક ભંડોળની વિનંતી કરી છે, જે ₹75 કરોડ (US$9.8 મિલિયન) છે, જેમાંથી ₹60 કરોડ (US$7.9 મિલિયન)નો હેતુ મશીનરી, સાધનો અને અન્ય મૂડી ખર્ચ માટે છે, જ્યારે બાકીના ₹15 કરોડ (US$2.0 મિલિયન) મહેસૂલ ખર્ચ હેડ હેઠળ માંગવામાં આવે છે.[200] પ્રોજેક્ટના અસ્તિત્વની પુષ્ટિ કરતા, કે. સિવને જણાવ્યું કે તેની કિંમત આશરે ₹615 કરોડ (US$81 મિલિયન) હશે.

## આ પણ જુઓ 
* ચંદ્રયાન-૧

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ચંદ્રયાન-૨ કાર્યક્રમ વેબપાનું  ઇસરો

શ્રેણી:અવકાશયાન
શ્રેણી:ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ
શ્રેણી:ઇસરો