open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
બર્ડ કંઝર્વેશન સોસાયટી, ગુજરાત

**બર્ડ કંઝર્વેશન સોસાયટી, ગુજરાત** એ ગુજરાતમાં વર્ષ ૨૦૦૦ દરમ્યાન પક્ષીઓના સંરક્ષણના હેતુથી સ્થપાયેલી સંસ્થા છે.

## ધ્યેય 
આ સંસ્થા ગુજરાત રાજ્યમાં પક્ષીઓના સંરક્ષણ માટે સંશોધન, દસ્તાવેજીકરણ, શિક્ષણ અને જાગરૂકતા કેળવવાનું કાર્ય કરે છે. સમગ્ર ગુજરાતમાં કાર્યરત હોય એવી પક્ષીઓના સંરક્ષણ માટેની આ એક માત્ર સંસ્થા છે. આ સોસાયટી એક સેવાભાવી એન.જી.ઓ. તરીકે રજીસ્ટર્ડ સંસ્થા છે.

## સમાચાર-પત્ર
સંસ્થા પોતાના સભ્યો માટે દર ત્રણ મહીને ફ્લેમીંગો નામનું સમાચાર-પત્ર બહાર પાડે છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* બર્ડ કંઝર્વેશન સોસાયટી, ગુજરાત વેબસાઇટ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની સંસ્થાઓ
શ્રેણી:પર્યાવરણ
નહેરુ બ્રિજ

thumbnail|નહેરુ બ્રિજ
**નહેરુ બ્રિજ** સાબરમતી નદી પર આવેલા મુખ્ય પુલોમાંથી એક છે અને અમદાવાદ શહેરના પરિવહનમાં મહત્વનો ફાળો આપે છે. ઐતહાસિક એવા એલિસ બ્રિજની સરખામણીમાં આ પુલ આધુનિક અને મોટો છે. આ પુલનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના નામ પરથી આપવામાં આવ્યું છે.

અમદાવાદ શહેરના એક આકર્ષણ સમાન એવી પતંગ હોટેલ (ફરતી હોટેલ) નહેરુ બ્રિજ નજીક સાબરમતી નદીના કિનારા પર આવેલી છે.

શ્રેણી:અમદાવાદ
શ્રેણી:અમદાવાદમાં પરિવહન
માણેક ચોક

thumb|માણેક ચોકની સવાર
**માણેક ચોક** એ અમદાવાદનો જૂનો શહેરી વિસ્તાર છે. તે ઐતહાસિક ઇમારતોથી ઘેરાયેલો છે. સવારમાં તે શાકભાજીની બજાર, બપોરે નાણાં બજાર અને રાત્રે ખાણીપીણી બજાર બની જાય છે.

## નામ 
માણેક ચોકનું નામ સંત માણેકનાથ પરથી પડ્યું છે જેમણે અહમદશાહને ૧૪૧૧માં ભદ્રનો કિલ્લો બાંધતા અટકાવેલો અને પછીથી મદદ કરેલી.

## માણેક ચોક 
આ ચોક સવાર દરમિયાન શાકભાજી બજાર તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે જ્યારે બપોર દરમિયાન ઘરેણાં બજાર હોય છે, જે ભારતમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું બજાર છે, જ્યાં દિવસ દરમિયાન ૩૦ લાખ રૂપિયાનો ધંધો થાય છે. જોકે માણકે ચોક રાત્રિના ૯.૩૦ પછી ત્યાં ભરાતા ખાણીપીણી બજાર માટે લોકપ્રિય છે, જે મધ્ય રાત્રિ સુધી ખૂલ્લું રહે છે.

## સ્થાપત્યો 
thumb|માણેકચોક નજીક વેચાતો મુખવાસ
નજીકમાં કેટલાંક ઐતહાસિક સ્થાપત્યો આવેલા છે.

### બાબા માણેકનાથ મંદિર 
માણેક ચોકમાં સંત માણેકનાથની સમાધિના સ્થળે મંદિર આવેલું છે.

### બાદશાહનો હજીરો 
અહીં બાદશાહી શાસન દરમિયાન પુરુષ સભ્યોને દફન કરવામાં આવતા હતા. અમદાવાદના સ્થાપક અહમદશાહની કબર અહીં આવેલી છે. અહીં સ્ત્રીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી અને પુરુષોએ અહીં દાખલ થતા પહેલાં માથા પર કોઇ વસ્ત્ર પહેરવું ફરજિયાત છે. માર્ગની બીજી બાજુએ કેટલાંક મંત્રીઓની કબર પણ આવેલી છે.જે માણેક ચોકની જમણી બાજુએ આવેલી છે.

### રાણીનો હજીરો 
thumb|અહમદશાહની રાણીની કબર (૧૮૬૬)
રાણીનો હજીરો (અથવા રાણીની કબર), જ્યાં રાજવી કુળના સ્ત્રી સભ્યોને દફન કરવામાં આવતા હતા એ હવે સ્ત્રીઓનાં પોશાક, ઘરેણાં અને અન્ય વસ્તુઓનું બજાર છે. ગરબાના પરંપરાગત વસ્ત્રો અહીં મળે છે. ઘણાં પ્રકારના મુખવાસની દુકાનો અહીં આવેલી છે. રાણીનો હજીરો માણેક ચોકથી પૂર્વ દિશાએ આવેલો છે.

### અમદાવાદ શેરબજાર ઇમારત 
thumb|અમદાવાદ શેરબજારની ઇમારત
અમદાવાદ શેરબજારની સ્થાપના ૧૮૯૪માં થઇ હતી. મુંબઇના (બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ) શેરબજાર પછી તે ભારતમાં સૌથી જૂનું શેરબજાર છે. અહીં શેરબજારનું કામકાજ ૧૯૯૬ સુધી ચાલતું હતું. આ ઇમારત ૯૩ વર્ષ જૂનાં અંગ્રેજી સ્થાપત્યનો એક ઉત્તમ નમૂનો છે.

### મૂહર્ત પોળ 
મૂહર્ત પોળ એ અમદાવાદની પ્રથમ પોળ હતી. જૈનો અહીં ૧૪૫૦ની આસપાસ સ્થાયી થયા હતા. પોળની અંદર શીતલનાથ જૈન દેરાસર અને ધોળેશ્વર મહાદેવ મંદિર એમ બે મંદિરો આવેલા છે.

## આ પણ જુઓ 
* અમદાવાદ
* ભદ્રનો કિલ્લો
* અમદાવાદના દરવાજા

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાત ટુરિઝમ 

શ્રેણી:અમદાવાદનાં જોવાલાયક સ્થળો
પુર નદી

**પુર નદી** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલી નદી છે. આ નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન નાગોર (તા. ભુજ) નજીક છે અને તે કચ્છના મોટા રણને મળી જાય છે. તેની મહત્તમ લંબાઇ ૪૦ કિમી છે. નદીનો કુલ સ્ત્રાવક્ષેત્ર ૬૦૨ ચોરસ કિમી છે.

પુર નદી પર નોખનીયા ગામ નજીક રૂદ્રમાતા બંધ બાંધવામાં આવ્યો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
ઉસ્માનપુરા

**ઉસ્માનપુરા** સાબરમતી નદીના કિનારા પર આવેલો અમદાવાદનો એક વિસ્તાર છે.

## નામ 
*ઉસ્માનપુરા* નામ સૈયદ ઉસ્માન (ર.અ.)ના નામ પરથી પડ્યું છે. તેમની કબર સૈયદ ઉસ્માન મસ્જીદ તરીકે ઓળખાય છે, જે  ઉસ્માનપુરા બગીચાની નજીક આવેલી છે.

## જાણીતા સ્થળો 
ઉસ્માનપુરા ભારતના સાંસ્કૃતિક નકશા પર એક અગત્યનું ચિહ્ન છે. અહીં પરંપરાગત નૃત્ય માટે પ્રખ્યાત એવી *દર્પણ એકેદમી* આવેલી છે, જે મલ્લિકા સારાભાઇ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં ફોર્ચ્યુન લેન્ડમાર્ક, હયાત રિજન્સી, હોલિડે ઇન એક્સપ્રેસ અને રેજેન્ટા જેવી પ્રખ્યાત હોટેલ પણ આવેલી છે. ઉસ્માનપુરાની સીમા પર મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત ગુજરાત વિદ્યાપીઠ આવેલી છે.

શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો
ખલખલીયો નદી

**ખલખલીયો નદી** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલી નદી છે. આ નદી ભાભાત ટેકરીઓમાંથી નીકળે છે અને ખંભાતના અખાતને મળે છે. તેની મહત્તમ લંબાઇ ૫૦ કિમી છે. નદીનો કુલ સ્ત્રાવક્ષેત્ર ૪૦૫ ચોરસ કિમી (૧૫૬ ચોરસ માઇલ) છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ
ડાય મીણસાર નદી

**ડાય મીણસાર નદી** અથવા **ડાઇ-મીનસર** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી નદી છે. આ નદી મીનસર (મીણસાર) નજીકથી નીકળે છે અને ભાદર પુલ આગળ મળે છે. તેની મહત્તમ લંબાઇ ૧૦૦ કિમી છે. નદીનું કુલ સ્ત્રાવક્ષેત્ર ૧૧૮૦ ચોરસ કિમી છે.

પોરબંદરના નકશા મુજબ આ નદી ઓઝત નદીની સહાયક નદી છે. આ નદી પર ડાય મીણસાર જળાશય યોજના આવેલી છે જેનું સ્ત્રાવક્ષેત્ર ૮૫ ચોરસ કિમી છે.

ગોપના ડુંગરમાંથી નીકળતી આ નદીમાં ખંભાળા અને ફોદારા ડેમના પાણી જોડાય છે. પોરબંદરના કંડોરણ ગામથી થઈ ને અંતે મોકર વન પક્ષી અભ્યારણમાં પ્રવેશે છે અને અંતે કર્લી જળાશયમાં થઈ ને દરિયામાં ભળે છે.

ચોમાસા દરમિયાન આ નદી ઘેડ વિસ્તાર માટે અતિઉપયોગી સાબિત થાય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ
દાંતીવાડા બંધ

**દાંતીવાડા બંધ** એ ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં દાંતીવાડા ગામ નજીક બનાસ નદી પર આવેલો બંધ છે. આ બંધનું બાંધકામ ૧૯૬૫માં મુખ્યત્વે સિંચાઇ અને પૂર નિયંત્રણના હેતુથી કરવામાં આવ્યું હતું.

દાંતીવાડા બંધ હેઠળ કુલ ૧૧૧ ગામોને પાણી આપવામાં આવે છે અને ૧૨ ગામો આ બંધથી આંશિક રીતે ડૂબાણમાં ગયા હતા. બંધના સરોવર હેઠળ ૧,૨૧૫ હેક્ટર્સ (૩,૦૦૦ એકર્સ; ૪.૬૯ ચોરસ માઇલ) વન જમીન, ૮૧૦ હેક્ટર્સ (૨,૦૦૦ એકર્સ; ૩.૧ ચોરસ માઇલ) બિનઉપજાઉ જમીન, ૨૦૨૫ હેક્ટર્સ (૫,૦૦૦ એકર્સ; ૭.૮૨ ચોરસ માઇલ) ખેતીલાયક જમીન ડૂબાણમાં ગઇ હતી.

૧૯૯૪-૯૫ના વર્ષમાં ૫૦,૨૮૪ હેક્ટર્સ (૧,૨૪,૨૫૦ એકર્સ, ૧૪૪.૧૫ ચોરસ માઇલ) જમીનને સિંચાઇ પૂરી પડાઇ હતી.

એપ્રિલ ૧૦, ૨૦૧૫ના રોજ ગુજરાત રાજ્યના મુખ્ય મંત્રીએ દાંતીવાડા બંધના પાણીને ૩ તાલુકાના ૧૨૩ ગામો સુધી પહોંચાડવાની યોજના માટે ૧૧૦ કરોડ રૂપિયા ફાળવવાની જાહેરાત કરી હતી.

## જોવાલાયક સ્થળો 
બંધની જમણી બાજુના માટીના બંધ પાસે ભગવાન શંકરનું જુનું મંદિર અને નજીકમાં બીજમાસર માતાનું મંદિર આવેલું છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:બનાસકાંઠા જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતના ડેમ
રોઝડી

**રોઝડી** એ સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિનું એક સ્થળ છે. આ સ્થળ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં રાજકોટ જિલ્લાના ગોંડલ તાલુકામાં ભાદર નદીના ઉત્તર કાંઠે આવેલું છે. તે ઇસ પૂર્વે ૨૫૦૦ થી ઇસ પૂર્વે ૧૭૦૦ સુધી સતત વસવાટ ધરાવતું હતું.

## સમયરેખા 
ગુજરાત સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ આર્કિયોલોજી અને યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા ખાતે યુનિવર્સિટી મ્યુઝિયમ દ્વારા ૧૯૮૨ થી ૧૯૯૫ દરમિયાન સાત વાર થયેલા ખોદકામો પરથી રોઝડીમાં વસવાટના ત્રણ ગાળાઓ પાડવામાં આવ્યા છે, જેને રોઝડી A, B અને C કહેવાય છે. રોઝડીની સમયરેખા વીસ રેડિયોકાર્બન તારીખોએ નીચે પ્રમાણે રોઝડીના ઘટનાક્રમનો અંદાજ કાઢવામાં મદદ કરી છે:

* રોઝડી C ૧૯૦૦-૧૭૦૦ ઇસ પૂર્વે
* રોઝડી B ૨૨૦૦-૧૯૦૦ ઇસ પૂર્વે
* રોઝડી A ૨૫૦૦-૨૨૦૦ ઇસ પૂર્વે

## સ્થાપત્ય 
રોઝડીમાં બે મોટા ખોદકામો કરવામાં આવ્યા છે. જેમને દક્ષિણ ખોદકામ અને મુખ્ય માર્ગ ખોદકામ તરીકે ઓળખાય છે. બાહ્ય રસ્તા પર પદ્ધતિસરનું અને સ્થળના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા જુદાં માળખામાં પણ ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે. આ બધાં રોઝડી C (ઈસ પૂર્વે બે હજાર વર્ષ) સમયગાળાનું યોગ્ય રીતે સચવાયેલું બાંધકામ છે. રોઝડીના ઘરો પથ્થરના પાયા પર અને તેની પર કદાચ માટીની દિવાલો વડે બંધાયેલા હતા. કોઇ પણ પ્રકારની ઇંટો (કાચી અથવા પાકી) ખોદકામ દરમિયાન મળી નથી. કૂવા, નહાવાની ઓરડીઓ કે શેરી ગટરો પણ મળી નથી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

## પૂરક વાચન 
* Possehl, Gregory. and M.H. Raval (1989). *Harappan Civilization and Rojdi*, Delhi: Oxford & IBH Publishers and the American Institute of Indian Studies, ISBN 81-204-0404-1.

શ્રેણી:સિંધુ સંસ્કૃતિનાં સ્થળો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:ગોંડલ તાલુકો
શાસ્ત્રીય સંગીત

**ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત **એ ભારતીય સંગીતનું મુખ્ય અંગ છે. આ સંગીતને અન્ય દેશોમાં 'કલાસિકલ મ્યુઝિક' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શાસ્ત્રીય ગાયન શબ્દ પ્રધાન નહીં પણ ધ્વનિ પ્રધાન હોય છે. ધ્વનિનું જ તેમાં સવિશેષ મહત્વ હોય છે. અન્ય સંગીતમાં ગાયન અને તેના શબ્દો કોઇ ચોક્કસ વિષયની અભિવ્યક્તિ કરતાં હોય છે અને શ્રોતાઓને એ વિષયના ઊંડાણમાં ખેંચી જઇને તલ્લીન બનાવે છે, જ્યારે શાસ્ત્રીય સંગીતમાં શબ્દોના અર્થ અને તે દ્વારા અભિવ્યક્ત થતા વિષયના બદલે સ્વરના આરોહ-અવરોહને જ વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. અન્ય સંગીત દ્વારા શ્રોતાઓ શબ્દો દ્વારા જે તે વિષય સાથે તદ્રુપ થઈને મજા માણી શકે છે જ્યારે આમેં તેવું ન હોવાથી સ્વાભાવિક રીતે જ શાસ્ત્રીય સંગીત કેટલાક લોકોને કંટાળાજનક લાગે છે. તે ખામી આ સંગીતની નથી પણ તેને સમજી ન શકવાના કારણે છે. અન્ય સંગીતની તુલનાએ શાસ્ત્રીય સંગીતને ઊચ્ચ પ્રકારનું માનવામાં આવે છે. 

## ઇતિહાસ 
ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરા ભરત મુનિના **નાટ્યશાસ્ત્ર** અને તે પહેલાં સામવેદ ગાયન માટે થતી હોવાના ઉલ્લેખો છે. ભરત મુનિ દ્વારા રચિત ભરત નાટ્યમ્ ભરતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો પ્રથમ હસ્ત લિખિત ગ્રંથ છે જે હાલ ઉપલબ્ધ છે. આ ગ્રંથની રચનાના સમય અંગે ઘણા મતભેદો છે. આજના ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કેટલાએ મહત્વપૂર્ણ પાસાઓની સમજણ આ ગ્રંથમાં છે. ભરત મુનિના નાટ્યશાસ્ત્ર બાદ માતંગ મુનિ રચિત બૃહદેશી, શારંગદેવ રચિત સંગીત રત્નાકરને ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો માનવામાં આવે છે. બારમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં લખાયેલા આ ગ્રંથોમાં શાસ્ત્રીય સંગીત અને નૃત્યકળાનું વિસ્તૃત વર્ણન છે.

**સંગીત રત્નાકર**માં કેટલાએ તાલોનો ઉલ્લેખ છે અને તેનાથી ખબર પડે છે કે ભારતીય પારંપરિક સંગીતમાં બદલાવો આવવાના શરુ થઈ ગયા હતા. સગત વધુ ઉદાર બન્યું હતું પણ મૂળતત્વ એનુ એ જ રહ્યું હતું. ૧૧મી અને ૧૨મી સદીમાં મુસ્લિમ સભ્યતાના પ્રસારથી ઉત્તર ભારતીય સંગીતની દિશાને નવો આયામ મળ્યો. રાજદરબારોમાં સંગીતકળાને ખૂબ જ સારું પ્રોત્સાહન મળ્યું. અનેક શાસકોએ ભારતની પ્રાચીન સંગીતકળાને પ્રોત્સાહિત કરી અને આવશ્યક્તા તથા રુચી અનુસાર તેમાં અનેક ફેરફારો પણ કર્યા. આ રીતે ખયાલ ગઝલ જેવી નવી શૈલીઓ પણ પ્રચલનમાં આવી. કેટલાક નવા વાદ્યો સાથે પણ સંગીતકળાનું અનુસંધાન થયું.

## ચિત્રો 

File:Tabla y duggi6.JPG|તબલા
File:The Childrens Museum of Indianapolis - Sarangi.jpg|સારંગી
File: PAUL HARMONIUM11.jpg|હારમોનિયમ્
File: Ghatam.jpg|ઘડો
File: Indian bamboo flute.jpg|વેણુ

File:Clarinet.jpg|સુમુરલી
File:Stainer.jpg|બાહુલીના
File:Elathalam.jpg|તાલ
File:Trumpet 1.jpg|ગોવિષાણિક
File:Yamaha YAS-25 20040517.jpg|રણમુરલી
File:Resorocket guitar.jpg|દંતવીણા
File:Veena.png|વીણા
File:Sitar full.jpg|સિતાર
File:Kadum Thudi.jpg|ડક્કા
File:Chandebadagufull.jpg|ચણ્ડ

## બાહ્ય કડીઓ 
* શાસ્ત્રીય સંગીત (માનોશી ચૈટર્જી)
* ભારતીય રાગસંગીત
* **panchamkauns**  - ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતને સમર્પિત સ્વીડી નાગરીક

શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
ભારતીય સંગીત

right|thumb|300x300px|ભારતીય સંગીતસભાનું દૂર્લભ ચિત્ર
right|thumb|300x300px|સંગીતનો રસાસ્વાદ કરતી એક સ્ત્રી (પંજાબ ૧૭૫૦)
**ભારતીય સંગીત** પ્રાચીનકાળથી  ભારત માં ઉદ્દભવેલું અને વિકસીત થયેલું એક સંગીત છે. આ સંગીતના મૂળ સ્ત્રોત  વેદોને માનવામાં આવે છે. સામવેદ એ સંગીતને લગતો વેદ છે. ભારતીય પરંપરામાં એવું માનવામાં આવે છે કે બ્રહ્માએ નારદ મુનિને સંગીત વરદાનમાં આપ્યું હતું.

વૈદિકકાળમાં સામવેદના મંત્રોનો ઉચ્ચાર તે સમયના વૈદિક સપ્તક અથવા સામગાન મુજબ સાતેય સ્વરોના પ્રયોગ સાથે થતો હતો. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અનુસાર શિષ્યોને ગુરુ પાસેથી વેદોનું જ્ઞાન મૌખિક રીતે જ પ્રાપ્ત થતું હતું તેમાં કોઇપણ પ્રકારનું પરિવર્તન એવેધ ગણાતું. આ રીતે પ્રાચીન સમયમાં વેદો અને સંગીતનું કોઇ લેખિત સ્વરુપ ન હોવાના કારણે તેનું મૂળસ્વરુપ લુપ્ત થઈ ગયું.

## ભારતીય સંગીતના સાત સ્વર 
ભારતીય સંગીતમાં સાત** શુદ્ધ સ્વર** છે.
* ષડ્જ (સા)
* ૠષભ (રે)
* ગંધાર (ગ)
* મધ્યમ (મ)
* પંચમ (પ)
* ધૈવત (ધ)
* નિષાદ (ની)
શુદ્ધ સ્વરની ઉપર અને નીચે** વિકૃત સ્વર** આવે છે. સા અને પ ના કોઇ વિકૃત સ્વરો નથી હોતા. રે, ગ, ધ અને ની ના વિકૃત સ્વરો નીચે હોય છે અને તેને કોમલ કહેવામાં આવે છે. મ નો વિકૃત સ્વર ઉપર હોય છે અને તેને તીવ્ર કહેવામાં આવે છે. સમકાલીન ભારતીય સંગીતમાં મુખ્યત્વે આ સ્વરોનો ઉપયોગ થતો હતો. પુરાતનકાળથી જ ભારતીય સ્વર સપ્તક સંવાદ સિદ્ધ છે. મહર્ષિ ભરતે તેના આધાર પર જ ૨૨ શ્રુતીયોનું પ્રતિપાદન કરાયું હતું જે ભારતીય સંગીતની ખાસ વિશેષતા છે.

## ભારતીય સંગીતના પ્રકારો 
ભારતીય સંગીતને સામાન્ય રીતે ત્રણ ભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
* શાસ્ત્રીય સંગીત - '''તેને 'માર્ગ' **પણ** કહે છે.**
* ઉપશાસાત્રીય સંગીત
* સુગમ સંગીત અને લોક સંગીત
**ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત**ની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે -
: હિંદુસ્તાની સંગીત -  જે ઉત્તર ભારતમાં પ્રચલિત થયું
: કર્ણાટક સંગીત - જે દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત થયું. 
હિંદુસ્તાની સંગીત મુગલ બાદશાહોની છત્રછાયા તળે વિકસીત થયું અને કર્ણાટક સંગીતનો વિકાસ મંદિરોના કારણે થયો. આ કારણે જ દક્ષિણ ભારતની કૃતિઓમાં ભક્તિરસ વધુ હોય છે જ્યારે હિંદુસ્તાની સંગિતમાં શ્રૃંગાર રસ વધુ હોય છે.

**ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત** માં ઠુમરી, ટપ્પા, હોરી, કજરી વગેરે હોય છે.

**સુગમ સંગીત** જનસાધારણમાં પ્રચલિત છે જેમ કે -
* ભજન
* ભારતીય ફિલ્મ સંગીત
* ગઝલ
* ભારતીય પૉપ (Pop) સંગીત
* લોક સંગીત

## બાહ્ય કડીઓ 
* સંગીત સંબંધી વિવિધ લેખ  (સંગીત ગેલેક્સી)
* ભરતનું નાટ્યશાસ્ત્ર અને અન્ય સંગીત ગ્રંથો 
* સંગીતશાસ્ત્રનો પરિચય (તનરંગ)
* ભારતીય સંગીતમાં સ્ત્રીઓનું યોગદાન
* असीमित हिन्दी संगीत 
* India Radio 
* ओमनाद पर संगीत चर्चा
* भारतीय संगीत वाद्य: सितार
* A Glossary of Indian Music Terms
* OVERVIEW OF INDIAN CLASSICAL MUSIC 
* संस्कृति और परम्परा का वैभव है भारतीय संगीत (महामेडिया)
* Us  **Archieve of Indian Music'''
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
સામવેદ

**સામવેદ** (સંસ્કૃત: सामवेद:)ની ગણતરી ત્રીજા વેદ તરીકે થાય છે. સામવેદ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો સામ (ગાન) અને વેદ (જ્ઞાન)નો બનેલો છે. સામવેદમાં રાગમય ઋચાઓનું સંકલન છે. સામવેદ હિંદુ ધર્મના શાસ્ત્રો પૈકીનો એક ગ્રંથ છે, તે કર્મકાંડને લગતો ગ્રંથ છે, જેની ૧૮૭૫ ઋચાઓ ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવેલી છે. મૂળ ગ્રંથના ત્રણ સંસ્કરણો બચ્યાં છે અને ભારતના જુદા-જુદા ભાગોમાંથી તેની વિવિધ હસ્તપ્રતો મળી આવી છે.
સામવેદ સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો મનાય છે. આ વેદ તેમ જ એનો ઉપવેદ ગાંધર્વવેદ બ્રહ્મદેવના પશ્ચિમ મુખમાંથી નીકળ્યા હોવાનું મનાય છે. આ વેદની પત્નીનું નામ શિવા છે .

અમુક સંશોધનકારોનું માનવું છે કે ભલે સામવેદનો જૂનામાં જૂનો ભાગ છેક ઇ.પૂ. ૧૭૦૦ (ઋગ્વેદનો કાળ) જેટલો જૂનો છે, પણ હાલમાં પ્રાપ્ત સ્વરૂપ ઋગ્વેદ પછીના કાળનું વૈદિક સંસ્કૃત ધરાવે છે, એટલે કે ઇસ.પૂ. ૧૨૦૦થી ૧૦૦૦ની આસપાસનું અને તે પણ અથર્વવેદ અને યજુર્વેદની સાથેસાથેના કાળનું. છાંદોગ્યોપનિષદ (છાંદોગ્ય) અને કેનોપનિષદ (કેન) ઉપનિષદ એ સામવેદની અંદર રહેલા ૧૦૮ ઉપનિષદો પૈકીના બે મુખ્ય ઉપનીષદો છે, જે હિંદુ ધર્મનો અભ્યાસ કરનારાઓ મહદંશે ભણતા હોય છે તથા હિંદુ તત્વજ્ઞાનના દર્શનશાસ્ત્ર પર વિશેષ પ્રભાવ ધરાવે છે, ખાસ કરીને વેદાંતદર્શન પર. ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્ય પરંપરાઓ તેમના મૂળ સામવેદના મંત્રો અને ગાનને ગણાવે છે.

ઋગ્વેદના મોટા ભાગના મંત્રોને ઉદ્દત્ત, અનુદત્ત અને સ્વરિત શ્રેણીમાં મૂકી સંહિતાની કવિતાને સંગીતમાં પ્રવાહિત કરવાનો મહાપ્રાચીન અને મહાસમર્થ પ્રયત્ન તે સામવેદ. આ વેદમાં સંગીત ઉપર વધારે ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચારનાં લક્ષણો તેમાં આપવામાં આવ્યા છે અને સૂરાવલિનો તેમાં પ્રવેશ થયો છે, એટલું જ તેનામાં અને ઋગ્વેદમાં અંતર છે. આ વેદ પૂર્વ અને ઉત્તર એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. તેનું પરિમાણ ઉપનિષદ્ સહિત ૮,૦૧૪ છે. આ વેદની ૧,૦૩૦ શાખા હતી. તેમાંની હમણાં જે ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે તેમનાં નામો આ પ્રમાણે છે: રાણાયનીય, સાત્યમુપ્રય, કાલાપ, મહાકાલાપ, લાંગબિક, શાર્દૂલીય ને કૌથુળ. કૌથુળશાળાના છ ભેદ છે. તે આવી રીતે: આસુરાયણ, વાતાયન, પ્રાંજલીય, વૈનધૂત, પ્રાચીનયોગ્ય ને નેગેય. આ વેદનાં બ્રાહ્મણો હમણાં મળી શકે છે. તેમનાં નામો: પ્રૌઢ, ષડ્વિંશ, સામવિધાન, મંત્રબ્રાહ્મણ, આર્ષેય, દેવતાધ્યાય, વંશ, સંહિતોપનિષદ બ્રાહ્મણ. આ સામવેદ બહુધા ઋગ્વેદના નવમા મંડળના મંત્રોને મળતો આવે છે અને તે જ્ઞાનમય છે. તેમાં સમગ્ર ઋચા ૧,૫૪૯ છે. તેમાંનો કાંઈક પાઠ સાંપ્રતના ઋગ્વેદના પાઠથી ભિન્ન છે. તે પાઠ ભિન્નભિન્ન શાખામાંનો હશે એમ જણાય છે. ૧,૫૪૯ ઋચામાં ૭૮ ઋચા ઋગ્વેદની નથી, પણ ભિન્ન છે. યજ્ઞમાં આહ્વાન કરેલા દેવોને ગાનથી સંતોષ પમાડવાનું કામ સામવેદીય ઋત્વિજ કરે છે અને તે ઉદ્ગાતા કહેવાય છે ફ્રિટ્સ સ્ટાલ નામના સંશોધકના મતે તે સંગીતબદ્ધ કરેલો ઋગ્વેદ જ છે. તેમાં ઋગ્વેદ કરતા ઘણા ઓછા શ્લોકો છે, સામવેદની જુદી-જુદી શાખાઓમાં મોટેભાગે સ્વરલેખન સામવેદના શ્લોકો/ઋચાઓની તરત ઉપર કે તેમની અંદર કરેલું જોવા મળે છે, અને તે પણ શાખાને આધારે શાબ્દિક રીતે કે પછી અંક દ્વારા વર્ણવવામાં આવેલું છે.

### સંસ્કરણો
સામવેદ ગ્રંથના ત્રણ સંસ્કરણો છે:

સામવેદના મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કે ગાયન આશરે દસ-બાર શૈલિઓમાં થતું આવ્યું છે, પણ એક મત મૂજબ હાલમાં હયાત એવી ત્રણ પ્રણાલીઓમાં જૈમિનીય પ્રણાલીમાં તે મૂળ શૈલિની સૌથી વધુ નજીક છે.

### રચના
## આ પણ જુઓ
*ઋગ્વેદ
*યજુર્વેદ
*અથર્વવેદ

## બાહ્ય કડીઓ
* વિકિસ્ત્રોત સંસ્કૃત પર सामवेद:
* **વેદ-પુરાણ** - અહી ચાર વેદો તથા દશ થી વધુ પુરાણ હિંદી અર્થ સહિત ઉપલબ્ધ છે. 

## સંદર્ભ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:વેદ
શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ
અખાડો

[right|thumb|300px|[મહાભારતમાં જેનું વર્ણન છે તે રાજગીર ખાતે આવેલો જરાસંધ અખાડો]]
[thumb|300px|[પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળા સમયે ગંગાના પુલને પાર કરી રહેલો સાધુઓનો અખાડો, ઇ.સ. ૨૦૦૧.|alt=]]
**અખાડો** શબ્દ બે અલગ-અલગ અર્થોમાં પ્રયોજવામાં આવે છે:

# વ્યાયામશાળા, જ્યાં પહેલવાનો કુશ્તી વગેરે કરે/શીખે છે તે સ્થળ અને,
# અખાડો સાધુઓનું એક દળ છે જે શસ્ત્રવિદ્યામાં પણ પારંગત હોય છે.

## સાંસ્કૃતિક મહત્વ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અખાડાઓ પ્રાચીનકાળથી મહત્વ ધરાવે છે. અખાડાઓ સાધુઓનો એવો સમૂહ છે જે સંકટના સમયે રાજધર્મથી વિરુદ્ધ પરિસ્થિતિઓમાં રાષ્ટ્રરક્ષા અને ધર્મરક્ષા માટે કામ કરતો હતો. આ પ્રકારના સંકટથી દેશ અને ધર્મ બન્નેની રક્ષા માટે અખાડાના સાધુઓ પોતાની અસ્ત્ર-શસ્ત્ર વિદ્યાનો પણ ઉપયોગ કરતા હતા. તેથી અખાડા અંતર્ગત પહેલવાનો માટે એક મેદાન હતું જેનો ઉપયોગ શરીરશૌષ્ટવ વધારવા માટે થતો હતો. સાધુઓ જુદા-જુદા દાવપેચ અજમાવીને અભ્યાસ કરતા હતા. સાધુઓના આ અખાડા પરથી વ્યાયામશાળા માટે પણ આ શબ્દ પ્રચલિત બન્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

## વર્તમાનમાં અખાડા
ભારતના સાધુઓમાં અખાડા પ્રથા આજે પણ મહત્વ ધરાવે છે. ભારતના સૌથી મોટા સાધુઓના કુંભમેળામાં સાધુઓના દેશભરના અનેક અખાડાઓના દર્શન થાય છે. ગુજરાતમાં પણ મુખ્યત્વે જૂનાગઢ ખાતે સાધુઓના અખાડાઓ આવેલા છે. શિવરાત્રીના મેળામાં આ સાધુઓ વિવિધ અંગકસરતના કરતબો અજમાવે છે. આ બન્ને મેળાઓમાં સાધુઓના અખાડાઓ સંમેલિત થઈને શાહી સ્નાન કરે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ
કાલુપુર

**કાલુપુર** ગુજરાતના ઔદ્યોગિક પાટનગર અમદાવાદનો એક વિસ્તાર છે.

## ભૂગોળ 
કાલુપુરનું ભૌગોલિક સ્થાન  પર છે.

## સ્થાન 
કાલુપુર અમદાવાદ શહેરનો મધ્ય વિસ્તાર છે. કાલુપુર બસ સ્ટેશનથી અમદાવાદના દરેક મુખ્ય વિસ્તારમાં જવા માટે બસ સેવા મળી રહે છે. કાલુપુર બસ સ્ટેશન અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્સપોર્ટ સર્વિસ (AMTS) વડે સંચાલિત છે.

અમદાવાદનું મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન પણ કાલુપુરમાં આવેલું છે.

## જોવાલાયક સ્થળો 
કાલુપુરમાં શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર શ્રી સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* About Swaminarayan Temple

શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો
મશીન ગન

thumb|એક અમેરિકન મશીન ગન
**મશીન ગન** એક એવી બંદુક છે કે જે સ્વયમચલિત રુપે એક પછી એક અનેક ગોળીઓ છોડી શકે છે. તેને સબ મશીન ગન પણ કહેવામાં આવે છે. એ સામાન્ય રીતે કોઇ સ્ટેન્ડ પર લગાડીને અથવા હાથમાં જ રાખીને પણ પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આના વડે લાગલગાટ ગોળીઓ ચલાવવાના મુખ્ય બે પ્રયોગો છે. કેટલીક મશીનગન સીધો પીસ્ટનનો ઉપયોગ કરે છે અથવા તો ગેસથી ચાલતા પીસ્ટનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

પ્રથમ અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં આ મશીન ગન તેની મારક શક્તિના કારણે સૈનિકોમાં ભારે પ્રચલિત થઈ હતી. કેટલાએ વૈજ્ઞાનિકો તેને યુદ્ધક્ષેત્રે ૧૦૦ વર્ષમાં થયેલા આવિષ્કારોમાં એક મહત્વપૂર્ણ આવિષ્કાર માને છે. 
thumb|ગેસથી ચાલતા પીસ્ટનવાળી મશીન ગનના પૂર્જાનું સ્વરુપ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:શસ્ત્રો
ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત

**ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત**માં શાસ્ત્રીય સંગીત તથા લોક સંગીત અથવા શાસ્ત્રીય સંગીત અને પૉપ સંગીત જેવા અન્ય લોકપ્રિય સંગીતનું મિશ્રણ હોય છે. આ સંગીતનો ઉપયોગ ફિલ્મો અને નાટકોમાં સંગીતને વધુ લોકપ્રિય બનાવવા અને વિશેષ પ્રભાવ ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે. લોકગીતોમાં ધૃપદ, ધમાર, હોલી, ચેતી જેવા ઘણા પ્રકારો છે. જે પહેલા લોક સંગીત તરીકે પ્રકાશમાં આવ્યા અને બાદમાં તેનું શાસ્ત્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આના શાસ્ત્રીય રુપનું વિદ્વાનો પૂર્ણ રીતે પાલન કરે છે, લોક સંગીતમાં આજે પણ તેના શાસ્ત્રીય સ્વરુપને ગંભીરતાથી લીધા વગર સુંદરતાપૂર્વક પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના મિશ્રણને ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત કહેવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ
સાબરમતી રેલ્વે સ્ટેશન

**સાબરમતી જંકશન** એ પશ્ચિમ રેલ્વેની હેઠળ આવતું અને મુખ્ય અમદાવાદ રેલ્વે સ્ટેશનથી માત્ર ૬ કિમી દૂર આવેલું રેલ્વે સ્ટેશન છે.

તે અમદાવાદ - મહેસાણા રેલ્વે લાઇન પર આવેલું જંકશન છે. આ સ્ટેશન મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત સાબરમતી આશ્રમ માટે વધુ પ્રખ્યાત છે. સાબરમતી સ્ટેશનમાં મહેસાણા તરફ જતી ટ્રેન માટે મીટરગેજ અને અમદાવાદ તરફ જતી બધી ટ્રેન માટે બ્રોડગેજ પાટાઓ આવેલા છે. સાબરમતીના મીટરગેજ ટર્મિનસને મહાત્મા ગાંધીની યાદગીરીમાં **ગાંધીગ્રામ**  નામ આપવામાં આવ્યું છે. સાબરમતીમાં મુસાફર ટ્રેન માટે ખાસ યાર્ડ આવેલું છે. અમદાવાદ શહેરના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા આ સ્ટેશનને દિલ્હી તરફ જતી ટ્રેન માટે વધારાનું ટર્મિનલ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મુકાયો છે. વધુમાં, અમદાવાદના વૈકલ્પિક સ્ટેશન તરીકે આ સ્ટેશનને વિકસાવાની યોજના છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* સાબરમતી જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન (અંગ્રેજી)
* MSN નકશો (અંગ્રેજી)
* સાબરમતી જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન રેલ ઇન્ફો (અંગ્રેજી)

શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લાનાં રેલ્વે સ્ટેશનો
શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લો
ષડ્જ

**ષડ્જ** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વર સપ્તક પૈકીનો પ્રથમ સ્વર છે. આ સ્વર નો ઉચ્ચાર 'સા' છે. સંગીત શાસ્ત્ર મુજબ આ સ્વરનું ઉચ્ચારણ નાસિકા, કંઠ, ઉર, તાળવુ, જીભ અને દાંતના સંયુક્ત ઉપયોગથી થાય છે. સંસ્કૃત ભાષામાં તેનો અર્થ છ (૬) એવો થાય છે. આ માટે તેનું નામ ષડ્જ પડ્યું છે. ભરતનાટ્યમમાં સાતેય સ્વરોના ભાવ રસનું વર્ણન કરાયું છે તે મુજબ ષડ્જ સ્વર ઉત્સાહ અને વિસ્મય રસનો દ્યોતક છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
ગંધાર

**ગંધાર** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વર સપ્તક પૈકીનો તૃતિય સ્વર છે. આ સ્વર નો ઉચ્ચાર 'ગ' છે. ભરતનાટ્યમમાં સાતેય સ્વરના ભાવ રસનું વર્ણન કરાયું છે તે મુજબ ૠષભની જેમ ગંધાર સ્વર પણ ક્રોધ અને રૌદ્ર ભાવ રસનો દ્યોતક છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
મધ્યમ

**મધ્યમ** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વરસપ્તક પૈકીનો ચતુર્થ સ્વર છે. આ સ્વરનો ઉચ્ચાર 'મ' છે. મધ્યમ સ્વરના શુદ્ધ મધ્યમ અને તીવ્ર મધ્યમ એમ બે પ્રકારો હોય છે. જ્યારે કોઇ મધ્યમ સ્વર તેની શુદ્ધ અવસ્થામાં હોય તો શુદ્ધ મધ્યમ કહેવાય છે પણ શુદ્ધતાથી ઉપર હોય ત્યારે તીવ્ર કે વિકૃત કહેવાય છે. આ પ્રકારના શુદ્ધ-અશુદ્ધ સ્વરો મધ્યમ હોય છે. અનેક રાગોમાં શુદ્ધની સાથે તીવ્ર મધ્યમ સ્વરો પણ હોય છે. હિંડોલ રાગમાં મધ્યમ સ્વર તેની શુદ્ધતાના માપદંડથી ઉપર અને તીવ્ર મધ્યમ પ્રકારનો હોય છે. રાગ યમન કલ્યાણમાં શુદ્ધ અને તીવ્ર બન્ને પ્રકારના મધ્યમ સ્વરો હોય છે. ભરતનાટ્યમમાં સાતેય રાગના ભાવ રસનું વર્ણન કરાયું છે તે મુજબ મધ્યમ સ્વર શોક અને કરુણ રસનો દ્યોતક છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
પંચમ

**પંચમ** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વરસપ્તક પૈકીનો પંચમ સૂર છે. આ સ્વરનો ઉચ્ચાર 'પ' છે. આ સૂર ખૂબ જ મીઠો અને કર્ણપ્રિય હોય છે. શ્રોતાઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે અને વાતાવરણમાં પ્રસન્નતા ફેલાવે છે. કોયલનો મીઠો અવાજ પંચમ સૂર હોય છે. કૃષ્ણની મોરલી પણ પંચમ સૂરમાં વાગતી હતી અને તેને સાંભળીને સૌ મંત્રમુગ્ધ બની જતા હતા. ભરતનાટ્યમ મુજબ આ સ્વર રતિ-કામક્રિડા, હાસ્ય અને પ્રસન્નતાનો દ્યોતક છે. ગુજરાતી ભાષામાં ક્યારેક કટાક્ષમાં અપ્રિય સ્વરોને પણ પંચમ સૂર કહેવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
ધૈવત

**ધૈવત** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વર સપ્તક પૈકીનો છઠ્ઠો સૂર છે. આ સ્વર નો ઉચ્ચાર 'ધ' છે. એ ભય અને જુગુપ્સા પ્રેરાવતો ભયાનક સ્વર છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
સાબરમતી (વિસ્તાર)

**સાબરમતી** એ અમદાવાદનો એક વિસ્તાર છે.

સાબરમતી વિસ્તાર સાબરમતી નદી ના કાંઠે આવેલો છે. સાબરમતી એ પશ્ચિમ અમદાવાદનો વિકસિત અને શ્રીમંત વિસ્તાર છે. સાબરમતીના મુખ્ય વિસ્તારોમાં રામનગર, ધર્મનગર, જવાહર ચોક, કબીરચોક, રાણિપ, મોટેરા, જનતાનગર, ચાંદખેડા અને ડી-કેબિનનો સમાવેશ થાય છે.

સાબરમતીમાં વસતા લોકોમાં મુખ્યત્વે હિંદુ અને જૈન ધર્મના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. સાબરમતીમાં ગુજરાત ક્રિકેટ એશોસિએશન (મોટેરા સ્ટેડિયમ), ટોરેન્ટ પાવર હાઉસ અને સાબરમતી નદીનો સમાવેશ થાય છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં હોટેલ અને ખાણી-પીણીની સુવિધાઓ પ્રાપ્ત છે. શહેરીજીવનની મોટાભાગની સુવિધાઓ જેવી કે બસ સ્ટોપ, સાબરમતી રેલ્વે સ્ટેશન, બેંક, પોસ્ટ ઓફિસ અને ચિકિત્સાલયો અહીં આવેલ છે. નજીકનું આંતર રાષ્ટ્રિય વિમાન મથક ૧૦ કિમીના અંતરે આવેલું છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો‎
સંગીતજ્ઞ

**સંગીતજ્ઞ** એક પદવી કે વિશેષ ઓળખ છે જે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના (હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત અને કર્ણાટક સંગીત બન્ને)ના વિદ્વાનોને આપવામાં આવે છે. આ વ્યક્તિઓને સંગીતજ્ઞ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને આ વર્ગના લોકો પાસે ગાયન, વાદન, નર્તન પૈકી કોઇપણ કળાનું વિશેષ જ્ઞાન હોય છે.

## આ પણ જૂઓ
* ભારતીય સંગીત
* શાસ્ત્રીય સંગીત
* ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત
* લોક સંગીત
* કર્ણાટક સંગીત
* હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત

શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
શ્રેણી:સંગીત
સંગીતકાર

**સંગીતકાર** એક એવી ઓળખ છે જે સંગીત સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા વ્યક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, તે ઓળખ ઉપરાંત વ્યવસાય પણ છે. સંગીતકાર ધૂનો બનાવવી, ગાવી, વગાડવી વગેરે કામ કરે છે. ફિલ્મ ક્ષેત્રે, ગાયન, વાદન ક્ષેત્રે વિવિધ સંગીતકારો સંકળાયેલા છે.
## ઉલ્લેખનીય સંગીતકારો
* એસ.ડી. બર્મન
* હિમેશ રેશમિયા
* અજિત મર્ચન્ટ
* અવિનાશ વ્યાસ
* ડેડમાઉસ
* આશિત દેસાઈ
* ત્યાગરાજ

* ધ્વનિત ઠાકર
* નરેશ કનોડિયા
* નૌશાદ અલી
* પં. પન્નાલાલ ઘોષ
* ફ્રેડી મર્ક્યુરી
* મણિરાજ બારોટ
* મન્ના ડે

* મહેશ કનોડિયા
* યો યો હની સિંગ
* સચિન-જીગર
* હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા
* હિતુ કનોડિયા
* હેમંત ચૌહાણ

શ્રેણી:સંગીતકાર
શ્રેણી:સંગીત
વસંતનગર ટાઉનશીપ

**વસંતનગર ટાઉનશીપ** અમદાવાદ શહેરમાં ગોતા ખાતે આવેલું છે. વસંતનગર ટાઉનશીપ ગોતાથી ઓગણજ જતા રસ્તા પર આવેલું છે. 

શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો
ઉકાઇ બંધ

**ઉકાઇ બંધ** તાપી નદી પર બંધાયેલો અને ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલો બંધ છે. ઉકાઇ બંધનું તળાવ *વલ્લભ સાગર* તરીકે ઓળખાય છે. આ બંધનું બાંધકામ ૧૯૭૨ની સાલમાં પૂર્ણ થયેલું અને તેનો હેતુ સિંચાઇ, જળ વિદ્યુત અને પૂર નિયંત્રણ છે. ૬૨,૨૫૫ ચોરસ કિમીના સ્ત્રાવક્ષેત્ર અને ૫૨,૦૦૦ હેક્ટર્સ વિસ્તારમાં પાણીના ફેલાવા સાથે આ બંધ ભાખરા નાંગલ બંધની સમાન ક્ષમતા ધરાવે છે. આ બંધ સુરતથી ૯૪ કિમીના અંતરે આવેલો છે.

ઉકાઇ બંધની સંગ્રહ ક્ષમતા ગુજરાતના હાલના બધાંજ બંધોની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ભેગી કરવામાં આવે તો તેના ૪૬ ટકા જેટલી છે. એટલે કે બીજાં દરેક બંધોની સંગ્રહ ક્ષમતા સરેરાશ ૦.૧ ટકા જેટલી છે. છેલ્લાં ૪૦ વર્ષોમાં, મુખ્ય અને મધ્યમ કક્ષાના બંધો વડે થતી સિંચાઇ માત્ર ૧૪૦ લાખ હેક્ટર્સ જેટલી જમીનમાં જ થઇ છે.

આ બંધ અર્થ-મેસોનરી બંધ છે. તેની દિવાલ ૪,૯૨૭ મીટર લાંબી છે. અર્થ બંધ ૮૦.૭૭ મીટર અને મેસોનરી બંધ ૬૮.૬૮ મીટર જેટલો ઉંચો છે. બંધની ડાબી નહેર શાખાઓ ૧,૫૨૨ ચોરસ કિમી અને જમણી બાજુની નહેર શાખાઓ ૨,૨૭૫ ચોરસ કિમી જેટલા વિસ્તારમાં પાણી પૂરુ પાડે છે.

## ઉકાઇ જળ વિદ્યુત સ્ટેશન 
અહીં ચાર જળ વિદ્યુત ટર્બાઇન આવેલા છે, જે દરેકની ક્ષમતા ૭૫ મેગાવોટ્સ છે અને કુલ ક્ષમતા ૩૦૦ મેગાવોટ્સ છે. આ બધાં જ ટર્બાઇન ભેલ (BHEL) દ્વારા બનાવવામાં આવેલા છે. આ ટર્બાઇન અનુક્રમે ૮ જુલાઇ ૧૯૭૪, ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૭૪, ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૭૫ અને ૪ માર્ચ ૧૯૭૬ના દિવસોએ સ્થાપવામાં આવ્યા હતાં.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતના ડેમ
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો
એલિસ બ્રિજ (વિસ્તાર)

[thumb|[મા. જે. પુસ્તકાલય]]
**એલિસ બ્રિજ** અમદાવાદમાં આવેલો એક વિસ્તાર છે.

## વિસ્તાર 
એલિસ બ્રિજ વિસ્તારનું નામ એલિસ બ્રિજ પરથી પડ્યું છે. આ વિસ્તાર સાબરમતી નદીના કાંઠે આવેલો છે. સાબરમતી નદીની પશ્ચિમે શહેરી કોટ વિસ્તારની બહાર વિકાસ પામેલો આ પ્રથમ વિસ્તાર હતો. આ વિસ્તારમાં રહેણાંક વિસ્તારો, ચિકિત્સાલયો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે. અમદાવાદ ટાઉન હોલ અને વાડીલાલ સારાભાઇ (વી.એસ.) હોસ્પિટલ અહીં આવેલી છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં, ગુજરાત કોલેજ, ગુજરાત ઇનસ્ટિટ્યુટ ઓફ સિવિલ એન્જિનિયર્સ એન્ડ આર્કિટેક્ટ્સ અને લૉ કોલેજ અહીં આવેલી છે. સાબરમતી નદીના કિનારાના વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં શાળાઓ આવેલી છે. ધ વેસ્ટેન્ડ, રેડિસન હોટેલ, ઇંદર રેસિડેન્સી, હોટલ શાલિન શ્યુટ્સ, હોટેલ નાલંદા, હોટેલ શિકાગો વગરે હોટેલ અહીં આવેલી છે. જોવાલાયક સ્થળોમાં લૉ ગાર્ડન અને લાલભાઈ દલપતભાઈ સંગ્રહાલયનો સમાવેશ થાય છે. મા. જે. પુસ્તકાલય શહેરના મુખ્ય પુસ્તકાલયોમાં એક ગણાય છે. એલિસ બ્રિજ જીમખાના અને ઓરિએન્ટલ ક્લબનો અહીં આવેલી આનંદપ્રમોદની ક્લબમાં સમાવેશ થાય છે.

## આ પણ જુઓ 
* એલિસ બ્રિજ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો
વઢવાણ રજવાડું

**વઢવાણ રજવાડું** બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં આવેલું એક રજવાડું હતું. ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલું વઢવાણ શહેર તેનું પાટનગર હતું. તેના છેલ્લાં શાસકે ભારતીય સંઘ સાથે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ ભારતમાં ભળી જવા માટે સંધિ કરી હતી.

## ઇતિહાસ 
વઢવાણની સ્થાપના આશરે ૧૬૩૦માં થઇ હતી. તે ૧૮૦૭માં બ્રિટિશ શાસનની હેઠળ આવ્યું. વઢવાણ પર ઝાલા વંશના રાજપૂતો રાજ્ય કરતા હતા. રાજ્યના રાજવીઓને 'ઠાકોર સાહેબ' કહેવાતા હતા.

## શાસકો 
#### ઠાકોર સાહેબ 
* ૧૬૮૧ – ૧૭૦૭ ભગતસિંહજી ઉદયસિંહજી
* ૧૭૦૭ – ૧૭૩૯ અર્જણસિંહજી માધવસિંહજી (મૃ. ૧૭૩૯) 
* ૧૭૩૯ – ૧૭૬૫ સબલસિંહજી અર્જણસિંહજી બીજા (મૃ. ૧૭૬૫) 
* ૧૭૬૫ – ૧૭૭૮ ચંદ્રસિંહજી સબલસિંહજી (મૃ. ૧૭૭૮) 
* ૧૭૭૮ – ૧૮૦૭ પૃિથિરાજજી ચંદ્રસિહંજી (મૃ. ૧૮૦૭) 
* ૧૮૦૭ – ૧૮૨૭ જાલમસિંહજી પૃિથિરાજજી (મૃ. ૧૮૨૭) 
* ૧૮૨૭ – ૧૮૭૫ રાયસિંહજી જાલમસિંહજી (મૃ. ૧૮૭૫) 
* ૧૮૭૫ –  ૫ મે ૧૮૫૫ દાજીરાજજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૧ – મૃ. ૧૮૫૫) 
* ૨૦ મે ૧૮૫૫ – ૨૫ મે ૧૯૧૦ બાલસિંહજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૩ – મૃ. ૧૯૧૦) 
* ૨૫ મે ૧૯૧૦ – ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ જશવંતસિંહજી બેચરસિંહજી (મૃ. ૧૯૧૮) 
* ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ – ૧૯૩૪ જોરાવરસિંહજી જશવંતસિંહજી (જ. ૧૮૯૯ – મૃ. ૧૯૩૪) 
* ૧૯૩૪ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ સુરેન્દ્રસિંહજી જોરાવરસિંહજી (જ. ૧૯૨૨ – મૃ. ૧૯૮૩)

## આ પણ જુઓ 
* વઢવાણ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
શ્રેણી:સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
સાબરમતી તાપ વિદ્યુત મથક

**સાબરમતી તાપ વિદ્યુત મથક** અથવા **ટોરેન્ટ સાબરમતી તાપ વિદ્યુત મથક** એ કોલસાથી વિદ્યુત પેદા કરતું તાપ વિદ્યુત કેન્દ્ર છે. તે અમદાવાદ, ગુજરાત ખાતે આવેલું છે. આ કેન્દ્રની માલિકી ટોરેન્ટ પાવરની છે.

## ક્ષમતા 
આ સ્થળ પર પ્રથમ વિદ્યુત એકમ ૧૯૩૪માં ૩૭.૫ મેગાવોટ (૨x૩.૭૫ મેગા વોટ અને ૪x૭.૫ મેગાવોટ)ની ક્ષમતા સાથે શરૂ થયું હતું. મૂળ એકમની જગ્યાએ નવું એકમ ૪૨૨ મેગોવોટ (૧x૬૦ મેગાવોટ, ૧x૧૨૦ મેગાવોટ અને ૨x૧૨૧ મેગાવોટ)ની ક્ષમતા સાથે સ્થાપવામાં આવેલ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અમદાવાદ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં વિદ્યુત મથકો
લુણી નદી

thumb|300x300px|લુણી નદીનો માર્ગ
**લુણી** ભારતના રાજસ્થાન રાજ્યના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલી એક નદી છે. તે અજમેર નજીક પુષ્કર પાસે અરવલ્લી ગિરિમાળાઓમાંથી નીકળે છે અને થરના રણના દક્ષિણપૂર્વ વિભાગમાંથી પસાર થઇને ગુજરાતના કચ્છના રણમાં ૪૯૫ કિમીનો પ્રવાસ કરીને સમાઇ જાય છે. તે પ્રથમ સાગરમતી તરીકે જાણીતી છે, ત્યારબાદ ગોવિંદગઢ માંથી પસાર થયા બાદ તે તેની સહાયક નદી સરસુતીને મળે છે, જે પુષ્કર તળાવમાંથી નીકળે છે, ત્યાર પછી તેનું નામ લુણી છે.

૧૮૯૨માં, જોધપુરના મહારાજા જસવંત સિંહે જોધપુર જિલ્લાના ભિલારા અને ભાવી વચ્ચે પિછિયાક ગામમાં જસવંત સાગર તળાવ બંધાવ્યું હતું. આ ભારતના સૌથી મોટા કૃત્રિમ તળાવોમાંનું એક છે અને ૧૨,૦૦૦ એકર્સ ‍‍(૪૯ ચોરસ કિમી) જેટલી જમીનને સિંચાઇની સગવડ પૂરી પાડે છે.

## નામ 
લુણી નદી લવણાવતી તરીકે પણ જાણીતી છે, જેનો અર્થ સંસ્કૃતમાં "મીઠાની નદી" થાય છે, જે નામ તેના અત્યંત ખારા પાણીને કારણે પડ્યું છે.

## વિગતો 
લુણી નદીનો પટ વિસ્તાર ૩૭,૩૬૩ ચોરસ કિમી છે, જે અજમેર, બાડમેર, જાલોર, જોધપુર, પાલી અને શિરોહી જિલ્લાઓનો સમગ્ર અથવા ભાગ તેમજ ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા અને પાટણ જિલ્લાઓને આવરે છે. તેની મુખ્ય સહાયક નદીઓમાં ડાબી બાજુએથી સુખરી, મીઠરી, બાંડી, ખારી, જવાઇ ગુહિયા અને સાગી તેમજ જમણી બાજુએથી જોહરી નદીનો સમાવેશ થાય છે.

લુણી નદી અજમેર નજીક પશ્ચિમ અરવલ્લી પર્વતમાળાની પુષ્કર ખીણમાં ૫૫૦ મીટરની ઉંચાઇએ ઉદ્ભવે છે. આ જગ્યાએ નદીને સાગરમતી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નદી ત્યારબાદ દક્ષિણપશ્ચિમે રાજસ્થાનના મારવાડ વિસ્તારમાં વહે છે. નદી દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં વહે છે અને થરના રણમાં પ્રવેશે છે અને ત્યાંથી કચ્છના રણમાં કુલ ૪૯૫ કિમીનું અંતર કાપીને વિલિન થાય છે. ક્ષારનું પ્રમાણ વધુ હોવા છતાં, આ નદી વિસ્તારની મુખ્ય નદી છે અને સિંચાઇનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. લુણી નદી બાલોત્રા પહોંચે ત્યાં સુધી ક્ષારવાળી નથી, ત્યાંથી જમીનમાં રહેલાં ઉંચા ક્ષારને કારણે તે ખારી બની જાય છે.

લુણી નદી ઐતહાસિક ઘાઘર-હાકરા નદી જાળનો દક્ષિણી ભાગ હોવાની શક્યતા છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* Luni Basin (Department of Irrigation, Government of Rajasthan) 
* Luni tributaries (Department of Irrigation, Government of Rajasthan) 

શ્રેણી:રાજસ્થાન
શ્રેણી:ભારતની નદીઓ
સુગમ સંગીત

**સુગમ સંગીત** ભારતીય સંગીત વિદ્યાનું એક અંગ છે.  જે સરળતાથી શીખી કે ગાઇ શકાય, જેને નિયમોથી બાંધવામાં ન આવ્યું હોય, જે લોકોમાં પ્રિય હોય તેને સુગમ સંગીત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લોકપ્રિય ગીત, લોકપ્રિય સંગીત, ભજન, ફિલ્મ ગીતો વગેરે આ પ્રકારના સંગીતની શ્રેણીમાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય

300px|thumb|right|સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય
**સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય** યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાના કેલિફોર્નિયાના સેન ડિએગો શહેર ખાતે આવેલું છે. આ પ્રાણી સંગ્રહાલય બાલ્બોઆ પાર્ક નામના શહેરી સાંસ્કૃતિક ઉદ્યાનનો એક ભાગ છે. અહીં લગભગ ૬૫૦ જેટલી જાતિ-પ્રજાતિના આશરે ૩૭૦૦ કરતાં વધારે પ્રાણીઓ રાખવામાં આવેલ છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* અધિકૃત વેબસાઇટ
* PBS Nature: સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય 
* બાલ્બોઆ પાર્કની વેબસાઇટ

શ્રેણી:અમેરિકા
કંકાવટી નદી

**કંકાવટી નદી** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી નદી છે. આ નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન ભીમપુર ગામ નજીક છે અને તે કચ્છના અખાતને મળે છે. તેની મહત્તમ લંબાઇ ૪૦ કિમી છે. આ નદીનો કુલ સ્ત્રાવક્ષેત્ર વિસ્તાર ૩૯૨ ચોરસ કિમી છે.

આ નદી પર ખારુઆ (તા. અબડાસા) પાસે કંકાવટી જળાશય યોજના હેઠળ બંધ આવેલો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
કાલી નદી

**કાલી નદી** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલી નદી છે. આ નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન રાવળેશ્વર ‍(તા. લખપત‌) ગામ નજીક છે અને તે કોરી ખાડી પાસે અરબી સમુદ્રને મળે છે. નદીની મહત્તમ લંબાઇ ૪૦ કિમી છે અને કુલ સ્ત્રાવક્ષેત્ર વિસ્તાર ૧૪૭ ચોરસ કિમી ‍(૫૭ ચોરસ માઇલ) છે.

આ નદી પર સાનન્દ્રો ગામ પાસે સાનન્દ્રો બંધ આવેલો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
મોરબી રજવાડું

thumb|મોરબીના મહારાજા ઠાકોર સાહેબ સર વાઘજી દ્વિતિય રાવજી (૧૮૫૮ - ૧૯૨૨).
**મોરબી રજવાડું** એ ગુજરાતના કાઠિયાવાડ પ્રદેશમાં આવેલા ઐતહાસિક હાલાર વિસ્તારનું બ્રિટિશ રાજ દરમિયાનનું રજવાડું હતું. ગુજરાતનું હાલનું મોરબી શહેર તેનું પાટનગર હતું.

રાજ્યના છેલ્લા શાસક મહારાજા લખધીરજી વાઘજીએ ભારતીય સંઘમાં ભળી જવા માટે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ સંધિ કરી હતી.

## ઇતિહાસ 
મોરબી રજવાડાની સ્થાપના ૧૬૯૮ની આસપાસ કન્યોજીએ કરી હતી. જ્યારે કાકા પ્રાગમલજી પ્રથમે તેમના પિતાની હત્યા તેમના કરી નાખી ત્યારે તેઓ તેમની માતા સાથે નાસીને ભુજ છોડીને મોરબી સ્થાયી થયા હતા. ૧૮૦૭માં મોરબી બ્રિટિશ છત્રછાયા હેઠળ આવ્યું ત્યારે આ રાજ્ય બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની કાઠિયાવાડ એજન્સીનો ભાગ હતું.

૧૯૪૩માં 'જોડાણ યોજના' હેઠળ મોરબી રજવાડાનો વિસ્તાર વધુ ૩૧૦ ચોરસ કિમી અને ૧૨,૫૦૦ લોકો સાથે વધ્યો હતો, જ્યારે હડાલા તાલુકો, કોટડા-નાયાણી થાણા અને માળિયાનું નાનું રાજ્ય મોરબીમાં ભળી ગયું હતું.

### શાસકો 
રાજ્યના શાસકોને 'ઠાકોર સાહેબ' કહેવાતા. મોરબી રજવાડાનું શાસન જાડેજા વંશના સૌથી ઊંચા રાજપૂતોના હાથમાં હતું.

#### ઠાકોર સાહેબો 
thumb|મહારાજા વાઘજી (દ્વિતિય) રાવજી, (શા. ૧૮૭૦-૧૯૨૨)

* ૧૬૯૮ - ૧૭૩૩ કન્યોજી રાવજી (કચ્છના) (મૃ. ૧૭૩૩) 
* ૧૭૩૩ - ૧૭૩૯ અલિયાજી કન્યોજી (મૃ. ૧૭૩૯) 
* ૧૭૩૯ - ૧૭૬૪ રાવજી અલિયાજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૬૪) 
* ૧૭૬૪ - ૧૭૭૨ પછાનજી રાવજી (મૃ. ૧૭૭૨) 
* ૧૭૭૨ - ૧૭૮૩ વાઘજી પ્રથમ રાવજી (મૃ. ૧૭૮૩) 
* ૧૭૮૩ - ૧૭૯૦ હમિરજી વાઘજી (મૃ. ૧૭૯૦)
* ૧૭૯૦ - ૧૮૨૮ જયાજી વાઘજી (મૃ. ૧૮૨૮) 
* ૧૮૨૮ - ૧૮૪૬ પૃથિરાજજી જયાજી (મૃ. ૧૮૪૬) 
* ૧૮૪૬ - ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ રાવજી દ્વિતિય પૃથિરાજજી (જ. ૧૮૨૮ - મૃ. ૧૮૭૦) 
* ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ - ૧૧ જુલાઇ ૧૯૨૨  વાઘજી દ્વિતિય રાવજી (જ. ૧૮૫૮ - મૃ. ૧૯૨૨) (૧૬ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭થી મહારાજા) (૩૦ જૂન ૧૮૮૭થી સર વાઘજી દ્વિતિય રાવજી)
* ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ -  ૧ જાન્યુઆરી ૧૮૭૯ વાલીઓ (સંચાલન મંડળ)
** - શંભુપ્રસાદ લક્ષ્મીલાલ
** - ઝુનઝુનાબાઇ સખીદાસ (૧૮૭૯ સુધી)
* ૧૧ જુલાઇ ૧૯૨૨ - ૩ જૂન ૧૯૨૬ લખધીરજી વાઘજી (જ. ૧૮૭૬ - મૃ. ૧૯૫૭)

#### ઠાકોર સાહેબ મહારાજા 
* ૩ જૂન ૧૯૨૬ - ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ લખધીરજી વાઘજી (એસ. એ.) (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦થી સર લખધીરજી વાઘજી)

#### રાજ ગાયક 
* ઉસ્તાદ મોહમ્મદ રહેમત્તુલ્લાહ વાલેરા

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
શ્રેણી:મોરબી જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
લોનાવાલા

300px|thumbnail|right|લોનાવાલા
**લોનાવાલા** અથવા **લોનાવલા** (મરાઠી: लोणावळा) એ એક હવાખાવાનું સ્થળ છે. આ પર્યટન સ્થળ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સહ્યાદ્રી પર્વતમાળામાં પૂણેથી મુંબઈ જતા રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૪ પર આવેલું છે, જેનું અંતર પૂણેથી ૬૪ કિલોમીટર તેમ જ મુંબઈથી ૯૬ કિલોમીટર જેટલું છે. મુંબઈ-પૂણે દ્રુતગતિ માર્ગ પણ અહીંથી પસાર થાય છે. આ ઉપરાંત લોનાવાલા મુંબઈ-પૂણે રેલ્વે માર્ગનું એક મહત્વનું રેલ્વે-મથક છે.

## છબીઓ 

ચિત્ર:A_waterfall_on_the_way_to_Lonavala,_Maharashtra.jpg|લોનાવાલા જવાના રસ્તે એક ધોધ.
ચિત્ર:View_of_Western_ghats,_from_Rajmachi_point_Khandala,_on_the_Mumbai-Pune_expressway.jpg|રાજમાચી.
ચિત્ર:Tiger_point-Lonavla.JPG|વરસાદી ઋતુમાં ટાઇગર પોઇન્ટ.
ચિત્ર:Bhushi_Dam_-_Lonavala.jpg|ભૂસી બંધ, લોનાવાલા.

## આ પણ જુઓ 
* ભોર ઘાટ

## બાહ્ય કડીઓ 
* વિકિસોર્સ પર એન્સાયક્લોપિડિયા બ્રિટાનિકા ૧૯૧૧ પર લોનાવાલા વિશે
* લોનાવાલા ખાતેનાં જોવાલાયક સ્થળો વિશે માહિતી 

શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર
શ્રેણી:ગિરિ મથકો
ભાવનગર-નવા બંદર રેલ્વે લાઇન

|}
**ભાવનગર-નવા બંદર રેલ્વે લાઇન**નો વિભાગ ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાની પશ્ચિમ રેલ્વે હેઠળ આવે છે. આ સેવા ભાવનગર શહેરના ભાવનગર ટર્મીનસ સ્ટેશન અને ભાવનગરના નવા બંદરને સાંકળવા માટે ભાવનગર સ્ટેટના સમયમાં ચાલું કરવામાં આવી હતી.

## ઇતિહાસ 
આ વિભાગને ભાવનગરના મહારાજાએ નાણાં પૂરા પાડ્યા હતા. ભાવનગર શહેરના ભાવનગર ટર્મીનસ સ્ટેશન અને ભાવનગરના નવા બંદરને સાંકળતી ૧૫ કીલોમીટરની સેવા રજવાડાના સમયમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. ૧૯૮૭ ના વર્ષ દરમ્યાન ભાવનગરના નવા બંદર પર મુસાફર પરીવહન ઓછુ થઇ જવાથી મુસાફર સેવા બંધ કરવામાં આવી હતી. હાલ ફક્ત માલસામાન પરિવહન માટે સેવા ચાલુ છે.

## મહત્વ 
ભાવનગરના નવાબંદર અને ભાવનગર શહેરના ભાવનગર ટર્મીનસ વચ્ચે માલ અને મુસાફરોના પરીવહનની અગત્યની સેવા આ લાઇન દ્વારા આપવામાં આવતી હતી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભાવનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતની રેલ્વે
શ્રેણી:ભારતીય રેલનો ભાવનગર વિભાગ
નિષાદ

**નિષાદ** એ ભારતીય સંગીત શૈલીના સ્વર સપ્તક પૈકીનો સપ્તમ સૂર છે. આ સ્વર નો ઉચ્ચાર 'ની' છે. ભરતનાટ્યમ મુજબ આ સ્વર રુદન અને કરુમ રસનો દ્યોતક છે. 

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત

**હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત** ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના બે મુખ્ય પ્રકારો પૈકીનો એક પ્રકાર છે. બીજો પ્રકાર છે - કર્ણાટક સંગીત.

૧૧મી અને ૧૨મી ઇસુની સદીના સમયમાં મુસ્લિમ સભ્યતાના ભારતમાં પ્રસારના કારણે ભારતીય સંગીતને નવો આયામ મળ્યો. પ્રો. લલીત કિશોર સિંહના કથન અનુસાર યૂનાની પાઇથાગોરસ અને અરબી ફારસી જેવા વિદેશી સંગીતનો પ્રભાવ આ પ્રકારના સંગીતના ઉદ્દભવનું કારણ હોવા છતાં મધ્યકાલીન કાળના મુસ્લિમ ગાયકો અને નાયકોએ પ્રાચીન ભારતીય ગાયનશૈલીને જાળવી રાખી છે.

રાજદરબારો સંગીતકળાના મુખ્ય સંરક્ષક બન્યા અને આ કલાને જાળવી જ ન રાખી પણ વધુ ને વધુ પ્રોત્સાહન પૂરું પાડૂયું. અનેક શાસકોએ પ્રાચીન ભારતીય સંગીત અને સંગીતકારોને પ્રોત્સાહિત કરવાની સાથે સાથે પોતાની આવશ્યકતા અને રૌચી મૌજહ તેમાં ફેરફારો પણ કર્યા. હિંદુસ્તાની સંગીત માત્ર ઉત્તર ભારતનું જ નહીં પણ બાંગ્લાદેશ અને પાકીસ્તાનનું પણ શાસ્ત્રીય સંગીત છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય સંગીત
ભાવનગર-મહુવા રેલ્વે લાઈન

|}
**ભાવનગર-મહુવા રેલ્વે લાઇન** એ ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે દ્વારા ૧૮૮૦ના વર્ષથી ચલાવવામાં આવતી મીટર-ગેજ સેવા હતી. જેને ભારતની આઝાદી પછી ગુજરાત રાજ્યના પશ્ચિમ રેલ્વેના ભાવનગર વિભાગમાં ભદલી નાખવામાં આવી હતી. ૧૯૮૭ના વર્ષ દર્મયાન આ સેવાને ખોટ કરતી જાહેર કરીને કાયમી ઘોરણે બંધ કરી દેવામાં આવી અને ૧૯૯૦ના દાયકા દરમ્યાન એ જગ્યાએથી પાટા પણ ઉખેડી નાખવામાં આવ્યા છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભાવનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતની રેલ્વે
શ્રેણી:ભારતીય રેલનો ભાવનગર વિભાગ
ભાવનગર ટર્મીનસ રેલ્વે સ્ટેશન

**ભાવનગર ટર્મીનસ રેલ્વે સ્ટેશન** એ ભાવનગર શહેરનું મુખ્ય રેલ્વે-સ્ટેશન છે. આ સિવાય ભાવનગર શહેરમાં ભાવનગર-પરા નામનું રેલ્વે સ્ટેશન પણ છે. રેલ્વે-સ્ટેશન પર સ્ત્રીઓ હમાલ (કુલી) તરીકેનું લાઇસંસ મેળવીને કામ કરતી હોય એવું ગુજરાતનું એક માત્ર રેલ્વે સ્ટેશન છે. સ્ત્રીઓને પણ હમાલી માટેનું લાઇસંસ આપવાની પ્રથા ભાવનગર રજવાડાના વખતથી અસ્તિત્વમાં છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ભાવનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ભારતીય રેલનો ભાવનગર વિભાગ
શ્રેણી:ભાવનગર જિલ્લાનાં રેલ્વે સ્ટેશનો
ભાવનગર હવાઈમથક

**ભાવનગર હવાઈમથક**  ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાનાં ભાવનગર શહેરથી અગ્નિ ખૂણામાં રૂવા ગામની સીમમાં આવેલું છે. ભાવનગર હવાઈમથક ૨૯૪ એકર જમીન પર વિસ્તરેલું છે અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આવેલા બંદરો અને હીરા આધારિત ઉદ્યોગોને સેવાઓ આપી રહ્યું છે. આ હવાઈમથક પર ૦૭/૨૫ પ્રકારનો રન-વે ઉપલબ્ધ છે.

## હવાઈ સેવાઓ અને ગંતવ્યસ્થાનો
## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* એરપોર્ટ્સ ઓથોરીટી ઓફ ઇંડિયાના જાળ-સ્થળ પર ભાવનગર હવાઈ મથક વિષે 

શ્રેણી:ભાવનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં હવાઈમથકો
ડીસા હવાઇ મથક

**ડીસા હવાઇ મથક** અથવા **ડીસા એરપોર્ટ** એ ડીસા, ગુજરાતમાં આવેલું હવાઇ મથક છે જે પાલનપુર રજવાડાના ઉપયોગના મુખ્ય હેતુથી બનાવવામાં આવેલું. આ હવાઇ મથક *એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા* દ્વારા જાળવવામાં આવે છે.

ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧ના રોજ આ હવાઇ મથક દેશભરના સમાચારપત્રોમાં ચમક્યું હતું જ્યારે સુબ્રમણ્યમ સ્વામીએ દાવો કર્યો હતો કે ર-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડના આરોપી શહિદ બાલવાએ આ હવાઇ મથકનો છૂપી રીતે અને ગેરકાયદેસર ઉપયોગ કર્યો હતો. એરપોર્ટ ઓથોરિટીએ આ દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો અને કહ્યું હતું એ આ હવાઇ પટ્ટી છેલ્લાં બે વર્ષથી ખરાબ સ્થિતિને કારણે વપરાઇ નથી અને માત્ર પેરાગ્લાઇડિંગ માટે જ વપરાઇ શકે તેમ છે. આ હવાઇ મથક ૨૦૧૩માં સ્કાય ડાઇવિંગ ‍(હવાઇ કૂદકો) માટે વપરાઇ હતી.

સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં ભારતીય હવાઇ દળના દક્ષિણ પશ્ચિમ એર કમાન્ડના કમાન્ડર ઇન ચીફ એ. કે. ગોગોઇએ જાહેરાત કરી હતી કે ડીસા હવાઇમથકને સંપૂર્ણ લશ્કરી હવાઇ મથક તરીકે વિકસાવવાની યોજના સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા પસાર કરવામાં આવી છે. ડીસા પાકિસ્તાન સાથેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ નજીક હોવાથી તેના વ્યુહત્માક સ્થાન માટે પસંદ કરાયું છે. આ યોજનાનો પ્રથમ તબક્કો રૂપિયા ૩૦૦૦ કરોડના ખર્ચે દેશના હવાઇ માળખાંને મજબૂત કરવાનો એક ભાગ છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* Worldaerodata.com પર ડીસા હવાઇ મથક 

શ્રેણી:બનાસકાંઠા જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં હવાઈમથકો
ભાવનગર-ધોળા રેલ્વે લાઈન

|}
**ભાવનગર-ધોળા રેલ્વે લાઇન** એ ભાવનગર રાજ્યની ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે દ્વારા ભાવનગર-ગોંડલ રેલ્વે લાઇનના ભાગરૂપે બનાવવામાં આવેલી રેલ્વે લાઇન છે.

## વિગત
આ ભાવનગર-ગોંડલ રેલ્વે લાઇનના સર્વેક્ષણ અને બાંધકામના આદેશો અનુક્રમે ૧૧ માર્ચ ૧૮૭૮ અને ૧૯ માર્ચ ૧૮૭૯ ના દિવસોએ બહાર પડાયા હતા. આ રેલ્વે-લાઇનના બાંધકામ માટે ભાવનગર અને ગોંડલ રાજ્યો દ્વારા બ્રિટીશ સરકારને ઠેકો આપવામાં આવ્યો હતો અને કામની દેખરેખનું કામ એક સમિતિ કરતી હતી.. આ શાળાને ૧૮૮૫-૮૬ના વરસ માટે ૧૧૫ ઇમ્પેરીયલ રૂપીયાની આર્થિક મદદ ફાળવવામાં આવી હતી જેમાંથી ૬૭,૪૧,૦૨૪ રૂપિયા ભાવનગર રાજ્યનો ભાગ હતો અને ૨૮,૮૪,૦૦૭ રૂપિયા ગોંડલ રાજ્યનો ભાગ હતો.. 

* લાઇનની કુલ લંબાઇ ૧૯૨.૩૧ માઇલ થતી હતી. એથી દરેક માઇલ દીઠ ભંડોળ ૪૮,૫૫૧ ઇમ્પેરીયલ રૂપિયા થયેલું.

* કુલ વાર્ષિક ખર્ચ ૩,૩૨,૯૯૧ ઇમ્પેરીયલ રૂપિયા થયેલો. જેમાં પુલને ખુલ્લો મુકવાનો, પ્લેટ-પાથરવાવાળા માટેના ઘર બનાવવાનો, કાયમી કાર્યાલયના બાંધકામનો, કર્મચારીઓના ઘરના બાંધકામનો, ગઢેચી અને ઘોળા એ બંને જગ્યાએ પાણીની ટાંકી અને પરબના બાંધકામનો, ૪ નવા બીજા દરજ્જાના કેરેજ અને ૪૦ બોગી બનાવવાનો ખર્ચ સામેલ છે.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* બોટાદ-ધોળા-ભાવનગર વચ્ચેનાં સ્ટેશનો

શ્રેણી:ગુજરાતની રેલ્વે
શ્રેણી:ભારતીય રેલનો ભાવનગર વિભાગ
બાલારામ નદી

**બાલારામ નદી** પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલી નદી છે. આ નદીનું સંપૂર્ણ પણે બનાસકાંઠા જિલ્લામાં જ વહે છે અને દાંતીવાડા બંધથી ૧૪ કિમી ઉપરવાસમાં બનાસ નદીને મળી જાય છે.

## નજીકના સ્થળો 

File:Balaram Mahadev Temple, Balaram.jpg|બાલારામ મહાદેવ મંદિર, બાલારામ
File:View from the hilltop near Hathindra.jpg|હાથીદ્રા નજીકની ટેકરી પરથી દેખાતી બાલારામ નદી

બાલારામ નદીને કાંઠે પાલનપુર રજવાડાના સમયનો બાલારામ પેલેસ આવેલો છે. નદીની આસપાસનાં જંગલો બાલારામ અંબાજી વન્યજીવ અભયારણ્ય તરીકે આરક્ષીત છે. નદી કાંઠે બાલારામ મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
શ્રેણી:બનાસકાંઠા જિલ્લો
વાંસદા રજવાડું

**વાંસદા રજવાડું** એ બ્રિટિશ રાજ સમયનું ભારતનું એક રજવાડું હતું. તે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની સુરત એજન્સી હેઠળ હતું.

## ઇતિહાસ 
વાંસદા રજવાડાની સ્થાપના ૧૭૮૧માં વીરસિંહજીએ કરી હતી અને તેનું પાટનગર વાંસદા હતું. તેના શાસકો સોલંકી વંશના રાજપૂત હતા. વાંસદાના છેલ્લા શાસકે ભારતીય સંઘમાં ભળી જવા માટે ૧૦ જૂન ૧૯૪૮ના રોજ સંમતિ દર્શાવી હતી.

### શાસકો 
૧૮૨૯ પછી વાંસદાના શાસકોને "મહારાજા સાહેબ"નું બિરુદ મળ્યું હતું.
* .... - ૧૭૦૧ ઉદયસિંહજી દ્વિતિય
* ૧૭૦૧ - ૧૭૧૬ વીરસિંહજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૧૬)
* ૧૭૧૬ - ૧૭૩૯ રાલભામજી (મૃ. ૧૭૩૯)
* ૧૭૩૯ - ૧૭૫૩ ગુલાબસિંહજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૫૩) 
* ૧૭૫૩ - ૧૭૭૦ ઉદયસિંહજી તૃત્રિય (મૃ. આશરે ૧૭૭૦) 
* ૧૭૭૦ - ૧૭૮૦ ખિરાટસિંહજી લાસ (મૃ. ૧૭૮૦)
* ૧૭૮૦ - ૧૭૮૯ વીરસિંહજી દ્વિતિય (મૃ. ૧૭૮૯)
* ૧૭૮૯ - ૧૭૯૩ નાહરસિંહજી (મૃ. ૧૭૯૩)
* ૧૭૯૩ - ૧૮૧૫ રાયસિંહજી (મૃ. ૧૮૧૫) 
* ૧૮૧૫ - ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૮૨૮ ઉદયસિંહજી ચતુર્થ (મૃ. ૧૮૨૮)  
* ૧૮૨૮ - ૧૬ જૂન ૧૮૬૧ હમીરસિંહજી (જ. ૧૮૨૬? - મૃ. ૧૮૬૧)
* ૧૮૬૧ - ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૬ ગુલાબસિંહજી દ્વિતિય (જ. ૧૮૩૮ - મૃ. ૧૮૭૬) 
* ૬ માર્ચ ૧૮૭૬ - ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૧ પ્રતાપસિંહજી ગુલાબસિંહજી (જ. ૧૮૬૩ - મૃ. ૧૯૧૧) 
* ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૧ - ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ઇન્દ્રસિંહજી પ્રતાપસિંહજી (જ. ૧૮૮૮ - મૃ. ૧૯૫૧) (૧૧ મે ૧૯૩૭ થી સર ઇન્દ્રસિંહજી પ્રતાપસિંહજી)

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* Heraldry of the princely states of Gujarat

શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
ભાવનગર નવા બંદર

**ભાવનગર નવા બંદર** એ ભારતના પશ્ચિમભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યનાં ભાવનગર જિલ્લાનાં મુખ્ય મથક ભાવનગર શહેરથી ૧૫ કીલોમીટર દુર આવેલ બંદરનું નામ છે. ભાવનગર નવા બંદર એક બારમાસી બંદર છે જ્યાં નાના વહાણોને સીધા જ જેટી પર લાંગરવાની સગવડ છે. બંદરમાં ભરતીના પાણીને લોક-ગેટ નામની વ્યવસ્થાને ઉપયોગમાં લઇને ધક્કા પાસે દરીયાના પાણીની ઉંડાઇ સતત ચાર મીટર જાળવી રાખવાની સગવડ છે.

## ઇતિહાસ
કાળુભાર અને ઘેલો નદી પર બાંધવામાં આવેલા માટીયાળ પાળાઓ અને આડ-બંધોને કારણે ખાડીમાં ના વહેણને અસર થવાથી જુના બંદરના કાંપ વડે પુરાણ થવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બની હતી. એથી ભાવનગર રજવાડાને નવું કાયમી બંદર ઉભું કરવાની જરૂરીયાત અનુભવાતા આ બંદરનું બાંધકામ જુલાઈ ૧૯૩૭માં ભાવનગર રજવાડાના પી.ડબલ્યુ.ડી. ખાતા દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતુ . 1947 ના વરસ દરમ્યાન ભાવનગર બંદરને ભાવનગર રાજ્ય ભારતીય સંઘમાં ભળી જવાના કારણે નવરચિત સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યના બંદર વિભાગ હસ્તક તબદીલ કરવામાં આવ્યું હતું  . ૧૯૪૯માં સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય તરફથી આ બંદરનું કાંપને લીધે પુરાણ થઈ જતું હોવાની સમસ્યાના ઉપાય માટે સર બ્રુસ વ્હાઈટ, વોલ્ફ બેરી એન્ડ પાર્ટનર્સ નામની એન્જીનીયરીંગ સલાહકાર સંસ્થાનો સંપર્ક રકવામાં આવ્યો. ૧૯૫૨માં આ એન્જીનીયરીંગ સલાહકાર સંસ્થાએ વિગતવાર અભ્યાસ-પત્ર સાથે પોતાના સૂચનો સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યને સોંપ્યા. જેના જવાબમાં ૧૯૫૫માં  સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય તરફથી એમને વિગતવાર નક્શાઓ અને સ્પેશીફીકેશન તૈયાર કરવાનું કહેવામાં આવ્યું અને પછી એના આધારે ટેન્ડર-પ્રક્રીયા શકરૂ કરવામાં આવી . લોક-ગેટ બનાવવાનું કામ જુલાઈ ૧૯૫૭માં શરૂ કરવામાં આવ્યું અને ઓગષ્ટ ૧૯૬૧માં ૯૬ લાખ રૂ. ના ખર્ચે લોક-ગેટ કાર્ય કરતો થઇ ગયો.

## બંદરની સંરચના
ભાવનગર નવા બંદર પર ૨૭૦ મીટર લાંબી અને ૧૨.૮ મીટર પહોળો કોંક્રીટનો બનેલો ધક્કો અસ્તિત્વમાં છે. લોક-ગેટની સગવડને કારણે કોઇ ભરતી-ઓટની સમસ્યા નડતી નથી અને ધક્કા પર લાંગરેલા વહાણોને તરતા રહેવા માટે સતત ૪ મીટર જેટલી પાણીની ઉંડાઇ મળી રહે છે. મોટી ભરતી ભાવનગર વિસ્તારના ભરતીના સમયપત્રક કરતા ઓછામાં ઓછી ૨૨ મીનીટ જેટલી વહેલી જોવા મળે છે. કોઇપણ વહાણને ધક્કા પર લાંગરવા આવતા પહેલા બંદર પર આવેલી લોક-ગેટની વ્યવસ્થામાંથી પસાર થવું પડે છે. લોક-ગેટની રચના વધુમાં વધુ ૧૯.૮ મીટર પહોળા અને ૧૪૩.૮ મીટર લાંબા વહાણોને પસાર થવા દઇ શકે એ પ્રકારની છે પણ મળવાપાત્ર પાણીની ઉંડાઇ ૪ મિટર જેટલી છે. નોર્થ ક્વેનું તળ ૧૪૧ મીટર હોવાથી બેકઅપ અને સ્ટોરેજ પુરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે.

બંદરનો ઘેરાવો ૨ લાખ ચોરસ મીટર છે. હાલમાં બંદરની કાર્ગો હેન્ડલીન ક્ષમતા પાંચ લાખ ટન છે. બંદર પર કુલ પંદર પ્લેટફોર્મ આવેલા છે. મહદ અંશે કોલસાનું પરિવહન થતું હોવાથી કોલસાની રજકણો દ્વારા પ્રદુષણના ફેલાય એ માટે થઈને આ બંદર પર ડસ્ટ સપ્રેશન સીસ્ટમ પણ વિકસાવવામાં આવેલી છે.

## બાહ્ય કડી
# ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડની વેબસાઇટ પર ભાવનગર નવા બંદરની માહિતિ 

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં બંદરો
સોનલ

**સોનલ** સોના ઉપરથી જેની વ્યુત્પતિ થઈ છે એવું એક સ્ત્રી જાતિ માટેનું હિંદી તથા ગુજરાતી નામ. જેના ગુણ અને રૂપ રંગ સોના જેવા છે તેવું, અર્થ = સોનાનું, સોનેરી.

## પ્રસિદ્ધ સ્ત્રીઓ 
* સોનલ ચૌહાણ (જન્મ ૧૯૮૫), ભારતીય અભિનેત્રી
* સોનલ માનસીંગ (જન્મ ૧૯૪૪), ભારતીય નૃત્યાંગના
* સોનલ શાહ (અભિનેત્રી) (જન્મ ૧૯૮૦), ભારતીય અમેરિકન અભિનેત્રી
* સોનલ શાહ (અર્થશાસ્ત્રી) (જન્મ ૧૯૬૮), અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી
* સોનલ સેહગલ (જન્મ ૧૯૮૧), ભારતીય અભિનેત્રી

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ
ધ્રોળ રજવાડું

**ધ્રોળ રજવાડું** બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન ચારે બાજુથી અન્ય રાજ્યોથી ઘેરાયેલ એવું ભારતનું એક રજવાડું હતું.

ઐતિહાસિક એવા કાઠિયાવાડના હાલાર વિસ્તારનું ધ્રોળ શહેર તેનું પાટનગર હતું. ધ્રોળ સ્ટેટ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની પશ્ચિમ કાઠિયાવાડ એજન્સીનું ભાગ હતું. ધ્રોળ  રજવાડાના કુટુંબ અને સ્થાપકના ગામો *ધ્રોળ ભાયાત* તરીકે ઓળખાતા હતા.

## ઇતિહાસ 
ધ્રોળ રજવાડાની સ્થાપના ૧૫૯૫માં નવાનગર સ્ટેટના સ્થાપક જામ રાવલના ભાઇ જામ હરધોલજીએ કરી હતી. રાજવી કુટુંબ જાડેજા વંશના સૌથી અગ્રણી શાખાના રાજપૂતો હતા, જેઓ શ્રીકૃષ્ણના વંશજ હોવાનો દાવો કરતા હતા.

૧૮૦૭માં ધ્રોળ રજવાડું બ્રિટિશ આશ્રિત રાજ્ય બન્યું. ૧૮૯૯-૧૯૦૦માં પડેલા દુષ્કાળથી રાજ્યની વસતી ૧૮૯૧માં ૨૭,૦૦૭ થી ૧૯૦૧માં ઘટીને ૨૧,૯૦૬ થઇ ગઇ હતી. ૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ રાજ્યના છેલ્લા શાસક ઠાકોર સાહેબ ચંદ્રસિંહજી દિપસિંહજીએ ભારતમાં ભળી જવા માટેની સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

### શાસકો 
રાજ્યના શાસકોને 'ઠાકોર સાહેબ' બિરુદ મળેલું. તેમને ૯ તોપોની સલામીનો હક્ક મળેલો.

## આ પણ જુઓ 
* ભુચર મોરી

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જામનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ધ્રોળ તાલુકો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગ

**પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગ** એ ભારતીય રેલ્વેનાં કુલ ૧૭ વિભાગો પૈકીના ભારતના સૌથી વ્યસ્ત વિભાગોમાંનો એક રેલ્વે વિભાગ છે. આ વિભાગના મોટા રૂટ પૈકી રતલામ-મુંબઇ સેંટ્રલ, અમદાવાદ-મુંબઇ, પાલનપુર-અમદાવાદ, ભૂજ-અમદાવાદ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગને કામકાજની દૃષ્ટિએ ૬ પેટા વિભાગોમાં વહેચી દેવામાં આવ્યો છે જે આ પ્રમાણે છે : અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ, ભાવનગર, રતલામ અને મુંબઇ.

પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગના જનરલ મેનેજરનો બોમ્બારસી નામનો બંગલો મુંબઇના કુંબાલા હીલ વિસ્તારના અલ્ટામોંટ રોડ પર આવેલો છે. બોમ્બારસી નામ બોમ્બે, બરોડા અને સેંટ્રલ ઇંડીયા ના ટૂકાક્ષર છે.

## ઈતિહાસ 
પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગનું ૫ાંચ નવેમ્બર ૧૯૫૧ના દિવસે જ્યારે ગઠન કરવામાં આવ્યું એ વખતે એમાં બોમ્બે, બરોડા એન્ડ સેંટ્રલ રેલ્વે, સૌરાષ્ટ્ર રેલ્વે, રાજપુતાના રેલ્વે, જયપુર સ્ટેટ રેલ્વે, કચ્છ સ્ટેટ રેલ્વે, ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વેનું  એકીકરણ કરી નાખવામાં આવ્યું હતું. બીબી એન્ડ સીઆઇ રેલ્વેનું ઉદ્ધાટન ૧૮૫૫માં ૨૯ માઇલ (૪૭ કીલોમીટર)ની રેલ્વે-લાઇન અંકલેશ્વર અને ઉત્રાણ વચ્ચે નાખીને કરવામાં આવ્યું હતું. એ જ લાઇનને ૧૮૬૪માં મુંબઇ સુધી વિસ્તારવામાં આવી હતી.

એ પછી એ રેલ્વે-લાઇન પરિયોજનાને વડોદરાથી પણ આગળ ગોધરા, રતલામ અને નાગદા સુધી લંબાવવામાં આવી અને પુનઃવિસ્તૃતિકરણ દરમ્યાન કોટા અને મથૂરા પહોચાડવામાં આવી હતી. જ્યાં એને ગ્રેટ ઇંડીયન પેનીન્સુલર રેલ્વે સાથે સાંકળી લેવામાં આવી કે જે મુંબઇમાં ૧૮૫૩થી અસ્તિત્વમાં હતી. ૧૮૬૦માં સુરત રેલ્વે-સ્ટેશનનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું કે જે આખા ભારતમાં જમીનથી ઉંચે પહેલે માળે બાંધવામાં આવેલું સહુ પ્રથમ સ્ટેશન હતું. ૧૮૮૩માં દીલ્લીને આગ્રા, જયપુર અને અજમેર સાથે સાંકળતી મીટર ગેજ લાઇન શરૂ કારવામાં આવી.

## વર્તમાન 
પશ્ચિમ રેલ્વેનું ગેજ-પ્રમાણે વિસ્તરણ:

શ્રેણી:ભારતીય રેલ
શ્રેણી:પશ્ચિમ રેલ્વે
સરસ્વતી તાલુકો

**સરસ્વતી તાલુકો** ઉત્તર ગુજરાતના પાટણ જિલ્લામાં આવેલો એક તાલુકો છે.

## ઇતિહાસ 
અગાઉ કામચલાઉ ધોરણે પાટણ તાલુકામાંથી અમુક ગામો છૂટા પાડીને વાગડોદ તાલુકાની રચના કરવામાં આવી હતી. તેમાં તાલુકા પંચાયત કચેરી, મામલતદાર કચેરી જેવી કચેરીઓ પણ શરૂ થઇ હતી. પરંતુ તાલુકા સંઘની રચના મુદ્દે મડાગાંઠ સર્જાતાં અને મામલો કોર્ટમાં જતાં પાછળથી અલગ તાલુકો રદ કરી દેવાયો હતો. વર્ષ ૨૦૧૨માં થયેલી જાહેરાત મુજબ વાગડોદ તાલુકો રદ કરી દેવામાં આવ્યો અને જે ગામો પહેલા આ તાલુકામાં સમાવવામાં આવ્યા હતા તે ગામો સરસ્વતી તાલુકામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યાં.

પાટણ જિલ્લામાંથી સરસ્વતી નદીના ઉત્તર કાંઠાના તરફના ગામોને નવા બનેલા સરસ્વતી તાલુકામાં મુકવામાં આવ્યા છે.

## સરસ્વતી તાલુકામાં આવેલાં ગામો 
## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* સરસ્વતી તાલુકા પંચાયત

શ્રેણી:પાટણ જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ