open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
કત્તિગેયાણુવેકખા

**કત્તિગેયાણુવેકખા** (સંસ્કૃત: **કાર્તિકેયાનુપ્રેક્ષા**) એ શૌરસેની પ્રાકૃતમાં કાર્તિકેયમુનિ દ્વારા આશરે નવમી સદીમાં રચાયેલી ૪૮૯ ગાથાઓની કૃતિ છે. આ ગ્રંથમાં અનુપ્રેક્ષા અર્થાત ભાવનાઓનું વિસ્તારમાં વર્ણન કરાયું છે.

## લેખન 
જૈન ધર્મમાં વૈરાગ્યને પુષ્ટ કરતી બાર ભાવનાઓ પ્રસિદ્ધ છે: અધ્રુવ, અશરણ, સંસાર, એકત્વ, અન્યત્વ, અશુચિત્વ, આસ્રવ, સંવર, નિર્જરા, લોક, બોધિદુર્લભત્વ અને ધર્મભાવના. આ ગ્રંથમાં મુખ્યત્વે બાર અનુપ્રેક્ષાઓનું વર્ણન હોવાથી તેને ‘બારસ અણુવેકખા’ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાર્તિકેય નામના દિગંબર જૈનમુનિએ આ ગ્રંથની રચના કરી હોવાથી તેને 'કત્તિગેયાણુવેક્ખા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રંથ પર આચાર્ય શુભચંદ્રે સંસ્કૃત ટીકા પણ લખી છે.

કાર્તિકેય મુનિના સમય તથા પરિચય વિશે પ્રમાણભૂત માહિતી અપ્રાપ્ય છે. કેટલાક દિગંબર જૈન ગ્રંથોમાં કાર્તિકેયનું કથાનક આવે છે, જેમાં તેમને અગ્નિ નામક રાજાના પુત્ર બતાવ્યા છે અને તેઓ કુમારાવસ્થામાં જ દીક્ષા લઈ ઉગ્ર તપશ્ચરણ કરી સ્વર્ગમાં ગયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. કેટલાક વિદ્વાનો કાર્તિકેય મુનિનો સમય પ્રાચીન માને છે. પણ ડૉ. ઉપાધ્યેએ એક ગાથાના આધારે તેમને નવમી શતાબ્દી પછીના માન્યા છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* કાનજી સ્વામીના કત્તિગેયાણુવેક્ખા પરના પ્રવચનો 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
રણજીતસિંહ ગાયકવાડ

**રણજીતસિંહરાવ ગાયકવાડ** (૮ મે ૧૯૩૮ – ૧૦ મે ૨૦૧૨) એક ભારતીય રાજકારણી હતા.

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ 
૮ મે ૧૯૩૮ના રોજ ઊટકામંડ ખાતે જન્મેલા રણજીતસિંહરાવ ગાયકવાડ, મહારાજા પ્રતાપસિંહ રાવ ગાયકવાડ (શાસન ૧૯૩૯-૧૯૫૧) અને કોલ્હાપુરના હાસુરના સરદાર હૌસરકર માનસિંહરાવ સુબ્બારાવની પુત્રી, મહારાણી શાંતાદેવી ગાયકવાડ (મૃત્યુ ૨૦૦૨)ના દ્વિતીય પુત્ર હતા. તેમની પુત્રી, મૃણાલિની દેવી પુઆર વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના ચાન્સેલર હતા. તેમણે વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી લલિત કલામાં અનુસ્નાતકની ડિગ્રી મેળવી હતી.

તેઓ ફતેહસિંહરાવ ગાયકવાડના નાના ભાઈ હતા, જેઓ ૧૯૫૧ થી ૧૯૭૧ સુધી બરોડાના મહારાજા હતા. ૧૯૭૧માં રજૂ કરાયેલા ભારતના બંધારણના ૨૬મા સુધારા દ્વારા, ભારત સરકારે રજવાડાના ભારતના તમામ સત્તાવાર પ્રતીકો, પદવીઓ, વિશેષાધિકારો અને મહેનતાણાને નાબૂદ કરી દીધા હતા.

## મૃત્યુ 
રણજીતસિંહનું ૧૦ મે ૨૦૧૨ના રોજ ૭૪ વર્ષની વયે વડોદરામાં અવસાન થયું હતું.

## કારકિર્દી 
ગાયકવાડ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સભ્ય હતા અને ૧૯૮૦ થી ૧૯૮૯ સુધી વડોદરા લોકસભા મતવિસ્તારથી બે ટર્મ માટે લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા. તેઓ ચિત્રકાર પણ હતા.

## વારસો 
ને તથા સ્વર્ગસ્થ કલાકારો જ્યોત્સના ભટ્ટ અને રિની ધુમલને મરણોત્તર  પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.]]

લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસના દરબાર હોલમાં તેમની યાદમાં પ્રતિવર્ષ બે દિવસીય 'મહારાજા રણજીતસિંહ ગાયકવાડ કલા મહોત્સવ' યોજવામાં આવે છે.] આ ઉત્સવ રણજીતસિંહ ગાયકવાડના કલાકાર અને સંગીતકાર તરીકેના જીવનની ભાવનાને ઉજવે છે.

એમ. એસ. યુનિવર્સિટીના કલા સંકાયના મેધાવી અને પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને 'રણજીતસિંહ ગાયકવાડ શિષ્યવૃત્તિ' પણ આપવામાં આવે છે. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ
* ક્વીન્સલેન્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે બરોડા રજવાડાની વંશાવળી 
* વડોદરાના કીર્તિ મંદિરમાં રણજીતસિંહ ગાયકવાડની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવશે

શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ
કપ્પૂરમંજરી

**કપ્પૂરમંજરી** (સંસ્કૃત: **કર્પૂરમંજરી**) કવિરાજ રાજશેખરે ઇ.સ. દસમી સદીમાં રચેલ પ્રાકૃત ભાષાનું સંગીતરૂપક છે. માત્ર પ્રાકૃતભાષામાં રચાયેલાં નાટકોને સટ્ટક કહેવામાં આવે છે અને આ સટ્ટકો પૈકી કપ્પૂરમંજરી સૌપ્રથમ અને વિશિષ્ટ છે.

## લેખન 
હર્ષની રત્નાવલીની જેમ કપ્પૂરમંજરીનું કથાવસ્તુ ચાર જવનિકા એટલે કે અંકોમાં બનેલું છે. આ કથામાં રાજા ચંડપાલ અને કુંતલની રાજકુમારી કર્પૂરમંજરીની પ્રણયગાથાને પદ્યાત્મક રીતે પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે. કાપાલિક ભૈરવાનંદ તંત્રવિદ્યાથી નાયિકાને રાજસભામાં હાજર કરે છે. નાયિકાને જોતાં જ ચંડપાલ પ્રથમ ર્દષ્ટિએ જ તેને ચાહવા લાગે છે. ત્યારબાદ વિદૂષકની મદદથી બંનેનું મિલન યોજાય છે. આ દરમિયાન મહારાણી વિભ્રમલેખા પ્રણયમાં વિઘ્નરૂપ બને છે. અંતે કાપાલિક ભૈરવાનંદની સહાયથી રાજા અને કર્પૂરમંજરીના વિવાહ થાય છે.

રમણિકભાઈ મ. શાહના મતે "અનુપમ પદલાલિત્ય અને ગીતિસૌન્દર્યથી મંડિત ‘કપ્પૂરમંજરી’ પ્રાકૃત ભાષાનું ઉત્તમ રૂપક ગણાય છે."

## આ પણ જુઓ 
* કુવલયમાલા, આઠમી સદીમાં રચાયેલી પ્રાકૃત નવલકથા
* કણ્હચરિય, પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયેલું શ્રીકૃષ્ણનું ચરિત્ર

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ડિજિટલ લાઇબ્રેરી ઑફ ઇન્ડિયા પર કર્પૂરમંજરી પુસ્તક

શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
આદ્ય રંગાચાર્ય

**આદ્ય રંગાચાર્ય** (૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૪ - ૧૭ ઑક્ટોબર ૧૯૮૪), જેઓ તેમના ઉપનામ **શ્રીરંગ** થી પણ જાણીતા છે ભારતીય કન્નડ નાટકકાર, વિવેચક, નવલકથાકાર અને ચિંતક હતા. તેમને ૧૯૭૨માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મભૂષણ આપવામાં આવ્યો હતો.

## જીવન
આદ્ય રંગાચાર્યનો જન્મ ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૪ના રોજ હાલના કર્ણાટક રાજ્યના બિજાપુર જિલ્લાના અગરખેડ ગામમાં થયો હતો. તેમણે પુણેની ડેક્કન કૉલેજમાં અને લંડનની પ્રાચ્યવિદ્યાશાળા (School of Oriental Studies) માં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમણે ધારવાડની કર્ણાટક કૉલેજમાં સંસ્કૃતના વ્યાખ્યાતા તરીકે સેવાઓ આપી. ત્યારબાદ, તેઓ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયમાં, આકાશવાણીના નાટ્યવિભાગમાં, તેમજ કાલિદાસ એકૅડેમીના નિયામક તરીકે પણ કાર્યરત રહ્યા. ૧૯૫૫માં તેઓ કન્નડ સાહિત્ય સંમેલનના પ્રમુખ બન્યા હતા.

તેમનું અવસાન ૧૭ ઑક્ટોબર ૧૯૮૪ના રોજ બૅંગાલુરુ, કર્ણાટકમાં થયું હતું.
* મૈસૂર વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા ડી. લિટ્. ની માનાર્હ પદવી

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:લેખક
શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૪માં મૃત્યુ
કરકંડચરિઉ

**કરકંડચરિઉ** (સંસ્કૃત: **કરકંડુચરિત્ર**) કનકામર મુનિ દ્વારા રચિત અપભ્રંશ ભાષામાં ઇ.સ. ૧૦૦૯ની આસપાસ રચાયેલું ધાર્મિક ચરિતકાવ્ય છે. કનકામર મુનિ ચન્દ્રર્ષિગોત્રીય બ્રાહ્મણ હતા તથા ‘બુધ-મંગલદેવ’ના શિષ્ય હતા. વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવાને લીધે તેઓ દિગંબર મુનિ બન્યા હતા.

## કથાવસ્તુ 
કરકંડ(કરકંડુ)ની મૂળ કથાના ઉલ્લેખો આગમકાળથી મળી આવે છે. 

તેમનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ ઉત્તરાધ્યયનસૂત્રમાં છે. ઉત્તરાધ્યયન અને આવશ્યક નિર્યુક્તિઓમાં કરકંડુનો વૃત્તાંત આવે છે. ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર(૧૮.૪૫)માં કરકંડુ, દુમ્મુહ, નમી તેમજ નરગઈ – આ ચાર બુદ્ધોનાં નામ આવે છે. આ નામો પાલિમાં રચિત ગ્રંથ 'કુંભકાર જાતક'માં પણ લિખિત છે. 

‘કરકંડચરિઉ’માં કરકંડુ દ્વારા તેરાપુરમાં મળી આવતા, ઐતિહાસિક જૈન ગુફાઓનાં નિર્માણ અને પુનરુદ્ધારનું સવિસ્તર વર્ણન તેમજ અન્ય ઉપલબ્ધ પુરાવા મુજબ, કરકંડુ ઈ. પૂ. ૮૦૦થી ૫૦૦ના મધ્ય પાર્શ્વનાથ યુગમાં થઈ ગયેલી ઐતિહાસિક વ્યક્તિ જણાય છે.

## લેખન 
આ ગ્રંથ ૧૦ સંધિઓમાં વિભાજિત ૧૯૮ કડવકોનો બનેલો છે. વિમલપ્રકાશ જૈન અનુસાર, "મૂળકથાની પોષક ૯ અંત:કથાઓ ગ્રંથની રોચકતા તેમજ કાવ્યાત્મકતાને વધારે છે. શૃંગારરસાલંકૃત વીર અને શાંતરસોની પ્રધાનતા, ભાવાનુરૂપ છંદ, શૈલી, અલંકાર તેમજ શબ્દયોજના અને પ્રસંગાનુકૂળ પ્રકૃતિવર્ણન વગેરે કાવ્યગુણોથી સમૃદ્ધ કાવ્યકૃતિ છે."

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
કરલકખણ

**કરલકખણ** (સંસ્કૃત: **કરલક્ષણ**) સામુદ્રિકશાસ્ત્રવિષયક પ્રાકૃત પદ્યબદ્ધ લઘુ કૃતિ છે જેની રચના એક અજ્ઞાત જૈનાચાર્ય દ્વારા કરવામાં આવી છે. આ ગ્રંથમાં ૬૧ ગાથાઓમાં કરલક્ષણ એટલે કે હાથમાં દેખાતાં લક્ષણો અને હસ્તરેખાઓનો વિગતે અભ્યાસ કરાયો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
કસાયપાહુડ

**કસાયપાહુડ** (સંસ્કૃત:**કષાયપ્રાભૃત**) ગુણધર નામના આચાર્યે લગભગ બીજી કે ત્રીજી સદીમાં શૌરસેની પ્રાકૃતમાં રચેલો મહત્વનો ગ્રંથ છે. દિગંબર જૈન પરંપરામાં આગમશાસ્ત્રોની જેમ જ કસાયપાહુડનું પણ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે. આ ગ્રંથમાં રાગદ્વેષ, મોહનીય કર્મ વગેરે જેવા વિષયોનું વર્ણન છે તથા 'જયધવલ'ના નામે તેની ટીકા પ્રસિદ્ધ છે.

## લેખન 
માન્યતા મુજબ આ ગ્રંથની રચના ચૌદ પૂર્વ તરીકે ઓળખાતા પ્રાચીન જૈન ગ્રંથોમાંના પાંચમા જ્ઞાનપ્રવાહ પૂર્વની દસમી વસ્તુના ત્રીજા ‘પેજ્જદોસ પાહુડ’ નામે પ્રકરણમાં ઉદ્ધરીને કરવામાં આવી હતી. અહીં ‘પેજ્જ’નો અર્થ રાગ તથા ‘દોસ’નો અર્થ દ્વેષ થાય છે. 

તે રીતે આ ગ્રંથમાં ક્રોધ આદિ કષાયોની રાગદ્વેષ પરિણતિ અને તેમનાં પ્રકૃતિ, સ્થિતિ, અનુભાગ તથા પ્રદેશગત વૈશિષ્ટ્ય વગેરેનું વિગતે આલેખન કરવામાં આવ્યું છે.

કસાયપાહુડમાં પંદર અધ્યાયો આવેલા છે: પેજ્જદોસવિભક્તિ, સ્થિતિવિભક્તિ, અનુભાગવિભક્તિ, પ્રદેશવિભક્તિ, બંધક, વેદક, ઉપયોગ, ચતુ:સ્થાન, વ્યંજન, દર્શનમોહોપશમના, દર્શનમોહક્ષમણા, સંયમાસંયમલબ્ધિ, સંયમલબ્ધિ, ચારિત્રમોહોપશમના અને ચારિત્ર-મોહક્ષમણા. પહેલાં આઠ અધ્યાયોમાં મોહનીય કર્મનું તથા બાકીના સાત અધ્યાયોમાં આત્મપરિણામોના વિકાસથી શિથિલ થતા જતા મોહનીય કર્મની વિવિધ દશાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

## ટીકા 
ષટ્ખંડાગમ (દિગંબર જૈન આગમ)ના ટીકાકાર આચાર્ય વીરસેને કસાયપાહુડ પર ટીકા વીશ હજાર ગ્રંથાગ્ર પ્રમાણની રચી છે. જોકે આ ટીકા પણ અપૂર્ણ હતી જેને રાષ્ટ્રકૂટ રાજા અમોઘવર્ષના ગુરુ આચાર્ય જિનસેને ઈ.સ. ૮૭૪માં પૂરી કરી હતી. આ ટીકા 'જયધવલ'ના નામે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમાં સાઠ હજાર શ્લોક આવેલા છે.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
કમ્મપયડી

**કમ્મપયડી** (સંસ્કૃત: **કર્મપ્રકૃતિ**) શિવશર્મસૂરિરચિત જૈન કર્મસિદ્ધાંતનો પ્રાકૃત ભાષાનો પ્રાચીન ગ્રંથ છે. શિવશર્મસૂરિ એક પ્રતિભાસંપન્ન અને બહુશ્રુત વિદ્વાન હતા તથા તેમનું કર્મ વિષયનું જ્ઞાન ગહન હતું. આ ગ્રંથ ઉપર કુલ ત્રણ ટીકાઓ પ્રકાશિત થઈ છે.

## લેખન 
આ ગ્રંથમાં ૪૭૫ ગાથાઓ છે. આ ગ્રંથમાં કર્મસંબંધી બંધનકરણ, સંક્રમણકરણ, ઉદ્વર્તનાકરણ, અપવર્તનાકરણ, ઉદીરણાકરણ, ઉપશમનાકરણ, નિધત્તિકરણ અને નિકાચનાકરણ એ આઠ કરણો અને ઉદય તથા સત્તા એ બે અવસ્થાઓનું તેમજ કર્માષ્ટનાં આઠ કરણો, કર્મની આઠ મૂલ પ્રકૃતિઓનું અને ઉત્તર પ્રકૃતિઓનું બારીકીથી વિવેચન છે.

## ટીકા 
કમ્મપયડીની એક પ્રાકૃતચૂર્ણિ અને બે સંસ્કૃત ટીકા એમ મળીને ત્રણ વ્યાખ્યાઓ પ્રકાશિત થઈ છે. આ પૈકી પ્રાકૃતચૂર્ણિના લેખકનું નામ અજ્ઞાત છે. મલયગિરિએ આઠ હજાર સંસ્કૃત શ્લોકોમાં તથા ન્યાયાચાર્ય યશોવિજયજીએ બાર હજાર સંસ્કૃત શ્લોકોમાં આ ગ્રંથની ટીકા પ્રકાશિત કરી છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
કહકોસુ

**કહકોસુ** (સંસ્કૃત: **કથાકોશ**) દિગંબર જૈન પરંપરાના શ્રીચંદ્રમુનિકૃત અપભ્રંશ ભાષાની ૧૯૦ કથાઓનો કોશ છે. કથાકોશની રચના ઇસવીસન ૧૦૬૬ની આસપાસ ભિન્નમાલ (ત્યારે શ્રીમાળ) ખાતે રાજા કર્ણદેવના સમયમાં થયેલી હોવાનું અનુમાન છે.

## લેખન 
આ ગ્રંથની સર્વ કથાઓ ધાર્મિક અને ઉપદેશપ્રદ છે.  તેમાં ૫૩ સંધિઓમાં ૧૦૫૩ કડવકોમાં નાનીમોટી ૧૯૦ કથાઓ પદ્યબદ્ધ રૂપે અપભ્રંશ ભાષામાં આપવામાં આવી છે.  આ કથાઓમાં મગધના રાજા શ્રેણિક, મગધદેશ, મગધની રાજધાની પાટલિપુત્ર (હાલનું પટણા) અને રાજગૃહનગરને સંબંધિત ઘણી કથાઓ છે. તદુપરાંત આ ગ્રંથમાં બીજાં કેટલાંક લૌકિક કથાઓ અને ર્દષ્ટાંતો આપેલાં છે. આ કથાનકો મૌલિક કલ્પનાવાળાં અને રસપ્રદ છે તથા તેમાં પશુપક્ષીઓ પણ પાત્ર રૂપે આવે છે.

### અન્ય ગ્રંથનો પ્રભાવ 
લેખકે ‘કહકોસુ’ની રચનામાં આચાર્ય શિવકોટિની ‘મૂલારાધના’ (ભગવતી આરાધના) ગ્રંથનો આધાર લીધો છે. આ ગ્રંથની ૪૩ ગાથાઓ પરથી ૪૩ સંધિ સુધીની કથાઓ તેમણે આપી છે. આ સિવાય લેખકે પૂર્વાચાર્યવિરચિત એક કથાકોશનો આધાર લીધો હોવાનું જણાવ્યું છે.

ડૉ. આદિનાથ નેમિનાથ ઉપાધ્યેએ સંશોધન કરી હરિષેણાચાર્યના સંસ્કૃત ભાષાબદ્ધ ‘બૃહત્કથાકોશ’ની ‘કહકોસુ’ સાથે સરખામણી કરી છે. તેમના તારણ મુજબ આ બંને ગ્રંથો વચ્ચે ઘણું સામ્ય રહેલું છે. ‘બૃહત્કથાકોશ’ની રચના ૯૭૧-૭૨માં વર્ધમાનપુર(હાલનું વઢવાણ) ખાતે થઈ હતી. આ તથ્યોથી સુસ્પષ્ટ છે કે શ્રીચન્દ્ર સામે ‘બૃહત્કથાકોશ’ દાખલા રૂપે હતો અને તેથી ‘કહકોસુ’ની રચનામાં તેનો પણ પ્રભાવ છે. આ ગ્રંથની ભાષામાં પદયોજના સંસ્કૃત-પ્રાકૃતની સમાન છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
કનકામર

**કનકામર** (આશરે ઇસવીસન ૧૦૬૫) એક દિગંબર જૈન મુનિ તથા કવિ હતા. તેઓ પૌરાણિક રાજા કરકંડુ ઉપરની પોતાની રચના કરકંડચરિઉ માટે પ્રખ્યાત છે. કનકામર મુનિ મૂળ બ્રાહ્મણ કુળના હતા પરંતુ વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવાને કારણે જૈન મુનિ બન્યા હતા. 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
લાલ શીમળો

**લાલ શાલ્મલી** અથવા **લાલ શીમળો** અથવા **લાલ શેમળો*** એ એક કપાસ કુળનું ઉંચુ વધતું વૃક્ષ છે. અંગ્રેજીમાં આ વૃક્ષને *મલબાર રેડ સિલ્ક કોટન ટ્રી* , *રેડ સિલ્ક કોટન ટ્રી*, *રેડ કોટન ટ્રી* ઉપરાંત ક્યારેક સંદિગ્ધ રીતે *કપોક ટ્રી'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પણ ખરેખર કપોક એક અલગ વૃક્ષનું નામ છે.

બાણ ભટ્ટ રચિત કાદંબરી નાટકમાં પણ એક સ્થલે આ શાલ્મલી વૃક્ષનો ઉલ્લેખ આવે છે.

આ એશિયન ઉષ્ણકટિબંધીય વૃક્ષનું થડ સીધુ અને ઊંચુ હોય છે. આ વૃક્ષના પાંદડા શિયાળા ખરી પડતા જોવા મળે છે. કુંમળા પાંદડાનો ગુચ્છો એમની પહેલાં વસંતમાં  પાંદડીઓવાળા લાલ ફૂલો જેવો ભાસે છે. પૃખ્ત થયાં પછી તે એક  શીંગ જેવો આકાર ઉત્પન્ન કરે છે અને પાકી જાય ત્યારે તેમાં કપાસના રેસા જેવા સફેદ રેસા હોય છે. આ વૃક્ષના થડમાં જ્યારે થડ હજુ કુમળું હોય ત્યારે થડને નુકશાન પાહોચાડી શકતા પ્રાણીઓને રોકવા માટે કાંટા જેવી રચના હોય છે. આ વૃક્ષનું જાડું થડ જોઈને એવું ભાસે છે કે એ ઈમારતી લાકડા તરીકે ઉપયોગી હોવું જોઈએ, પણ ખરેખર ઈમારતી લાકડા તરીકે ઉપયોગમાં આવવા માટે તેનું લાકડું ખૂબ જ નરમ છે.

## વર્ણન 
આ વૃક્ષ ભીના ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં ૬૦ મીટર સુધી વધેલા જોવા મળે છે પણ એની સરેરાશ ઉંચાઈ ૨૦ મીટર સુધીની માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે આ વૃક્ષનું થડ હજુ કુમળૂ હોય ત્યારે થડ અને ડાળીઓ પર અસંખ્ય શંકુ આકારના ઝીંણા કાંટા જેવી રચના જોવા મળે છે, પરંતુ જ્યારે વૃક્ષ મોટું થાય ત્યારે ઘસાઈ જાય છે. પાંદડા લગભગ ૬ પત્રિકાઓ સાથે કેન્દ્રીય બિંદુથી ફેલાય છે.
thumb|270x270px|ભારતના કોડુંગલ્લુર ખાતે વિશાળ લાલ નું વૃક્ષ
આ વૃક્ષના ફુલો કપ આકારના થાય છે. ફુલો એકલા અથવા ઝુંમખામાં શાખાઓના છેડા પર અથવા તેની નજીક ખીલતાં જોવા મળે છે.  ફુલો આવે એ સમયે વૃક્ષ મોટેભાગે પાનખર અવસ્થામાં હોય છે, સરેરાશ ૭-૧૧ સેન્ટિમીટર (૨ + ૫ ૬-૪+૧ ⁄૩ ઇંચ પહોળા,  + ૧⁄૨ ઇંચ પહોળાઈ, ૧૨ સેન્ટિમીટર સુધીની પાંદડીઓ (૪ + ૨⁄૩ ઇંચ લંબાઈ, કેલિક્સ કપ આકારના હોય છે, સામાન્ય રીતે ૩ લોબ હોય છે, ૩-૫ સેન્ટિમીટર (૧ + ૧⁄૬-૨ ઇંચ વ્યાસ) ની સરેરાશ. સ્ટેમિનલ ટ્યુબ ટૂંકી હોય છે, ૫ બંડલ્સમાં ૬૦ થી વધુ. લાંબો  + ૧⁄૨ ઇંચ) સુધી લાંબો લાંબો લાંબુ, અંડાશય ગુલાબી હોય છે, લંબાઈમાં -૫⁄૬ ઇંચ) હોય છે, અંડાશયની ચામડી સફેદ રેશમ જેવું વાળ ૧ મીમી લાંબી હોય છે. બીજ અસંખ્ય, લાંબા, અંડાકાર, કાળા અથવા ભૂખરા રંગના હોય છે અને સફેદ કપાસમાં ભરેલા હોય છે.
right|thumb|270x270px|હોંગકોંગમાં શિલ્મલીના અપરિપક્વ ફળો
આ વૃક્ષની શીંગો લંબાઈમાં સરેરાશ ૧૩ સેન્ટિમીટર (૫ ઇંચ) લંબાઈ સુધી પહોંચતી જોવા મળે છે. અપરિપક્વ હોય ત્યારે ફળો હળવા લીલા રંગના હોય છે, પરિપક્વ ફળોમાં માટી જેવા કથ્થાઈ રંગના હોય. ફળોમાંથી મળતું રૂ એટલું સુંવાળૂ હોય છે કે તકીયામાં ભરતી વખતે એને અન્ય કપાસના રૂની માફક પીંજવું નથી પડતું.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text
શ્રેણી:વૃક્ષ
કટગુંદી (વનસ્પતિ)

કટગુંદી એ બોરાજેસી કુટુંબમાં ફૂલો ધરાવતાના વૃક્ષની એક પ્રજાતિ છે. આ વૃક્ષના અન્ય અંગ્રજી નામોમાં ગ્રે-લીવ્ડ રકાબી બેરી, ગ્રે-લીવ્ઝ્ડ કોર્ડિયા, મેરર, **મન્યા મેટ**, **મકામસી** અને **તડાના** સમાવેશ થાય છે. તે આફ્રિકા અને એશિયામાં જોવા મળે છે.

## વર્ણન 
કટગુંદી નીચા ઝાડવાથી માંડીને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) ઊંચાઈ સુધી અનેક ડાળીઓવાળા વૃક્ષ સ્વરુપે વૃદ્ધિના સ્વરૂપોની શ્રેણી દર્શાવે છે. દાંડીની છાલ ભુખરાથી સફેદાઈવાળો ભુખરો હોય છે. ફૂલો સફેદ અથવા ક્રીમ રંગના હોય છે. આ ફળ શંકુ આકારનું, નારંગી અથવા લાલ રંગનું હોય છે, જેમાં ૧ થી ૪ મોટા બીજ પર માંસલ, ચીકણું પલ્પ હોય છે.

## વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
આ પ્રજાતિના વૃક્ષો દક્ષિણ આફ્રિકા પૂર્વ આફ્રિકા, મેડાગાસ્કર, પશ્ચિમ આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વ ભારતીય ઉપખંડ અને પૂર્વીય ઇન્ડોચાઇના સુધી ફેલાયેલી છે. સેનેગલમાં પણ એક અલગ મૂળ વસ્તી છે. પૂર્વીય ઓસ્ટ્રેલિયા આ પ્રજાતિ કુદરતી રીતે સ્થાનિક બની છે. 

તે ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ભારત, ઇઝરાયેલ, જોર્ડન, કેન્યા, મેડાગાસ્કર, મોઝામ્બિક, નામીબિયા, નાઇજર, પાકિસ્તાન, સેનેગલ, સોમાલિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા, શ્રીલંકા, સુદાન, તાંઝાનિયા, યમન અને ઝિમ્બાબ્વે જોવા મળે છે. તે શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોનું વૃક્ષ છે, જે ઘણીવાર નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં હોય છે.

## ઇકોલોજી 
વાંદરાઓ અને પક્ષીઓ માટે આ વૃક્ષના ફળ એક મહત્વપૂર્ણ ખોરાક છે. આ વૃક્ષના પાંદડાઓ કાળિયાર, જિરાફ અને હરણ જેવા પ્રાણીઓ માટે ચરીયાણ પ્રદાન કરે છે.

## ઉપયોગો 
આ ફળો ખાદ્ય હોય છે અને વિવિધ વાનગીઓમાં ખાવામાં આવે છે. વૃક્ષમાંથી નીકળતો ગુંદર પણ ખાદ્ય છે. લાકડાનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે અને ફર્નિચર અને સાધનો બનાવવા માટે થાય છે. પાંદડાઓ પશુઓના ઘાસચારાનો મહત્વપૂર્ણ સ્રોત છે. મૂળ અને છાલ બંનેનો ઉપયોગ મનુષ્યો અને પશુધન બંનેમાં મેલેરિયા, આંતરડાની વિકૃતિઓ અને નેત્રસ્તર દાહ સહિત વિવિધ વિકારોની સારવાર માટે થાય છે.
thumb|300x300px|*કટગુંદીના* ફળો.

## સંદર્ભો 

શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:વૃક્ષ
બકુલ (વૃક્ષ)

thumb|205x205px|અમદાવાદમાં બકુલના ફળો.
***બકુલ અથવા બોરસલી*** એ મધ્યમ કદનું સદાપર્ણી વૃક્ષ છે જે દક્ષિણ એશિયા, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને ઉત્તર ઓસ્ટ્રેલિયાના ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં જોવા મળે છે. અંગ્રેજી સામાન્ય નામોમાં **સ્પેનિશ ચેરી**, **મેડલર**, [૧) અને બુલેટ વુડનો સમાવેશ થાય છે. આ વૃક્ષમાંથી મળતું લાકડું ઈમારતી લાકડું ગણાય છે અને તેના ફળ ખાદ્ય છે. વૃક્ષો ગાઢ છાંયો આપે છે અને ફૂલો સુગંધ આપે છે, તેથી તે બગીચાઓ માટે એક મૂલ્યવાન સંગ્રહ છે. તેનો ઉપયોગ ઘણી જગ્યાએ સુશોભન વૃક્ષ તરીકે થાય છે. ફૂલોનો ઉપયોગ કુદરતી અત્તરમાં પણ થઈ શકે છે.

## વૃક્ષ વર્ણન 
thumb|190x190px|બકુલના ફૂલો
thumb|બકુલના પરાગકણ
thumb|190x190px|બકુલના ફૂલોની માળા પણ બને છે
right|thumb|બકુલના વૃક્ષના થડની છાલ
બકુલ એક સદાપર્ણી વૃક્ષ છે જે લગભગ ૧૫ મીટર (૪૯ ફૂટ) ની ઊંચાઈ સુધી વધે છે. એપ્રિલ મહીનામાં એને ફૂલો આવે છે અને જૂન થી ઓક્ટોબરની દારમ્યાન ફળ આવે છે. પાંદડા ચળકતા, ઘેરા લીલા, અંડાકાર આકારના, ૫-૧૪ cm (ID૨) ઇંચ લાંબા અને ૨.૫-૬ cm (ID૩) ઇંચ પહોળા હોય છે. ફૂલો ક્રીમ કલરના અને રુવાંટીવાળા હોય છે. ફૂલો પણ ખૂબ સુગંધિત છે. એના પીળા અને કથ્થાઈ રંગની વચ્ચેના રંગવાળા ફળો ગર વાળા હોય છે, અને મોટા બદામી બીજ હોય છે. અળનો ગર પીળો રંગ ધરાવે છે અને તે ખાદ્ય છે. વૃક્ષની છાલ જાડી હોય છે અને ઘેરા બદામી કાળા અથવા ભૂખરા કાળા રંગની દેખાય છે, જેની સપાટી પર પટ્ટાઓ અને થોડી તિરાડો હોય છે. આ વૃક્ષ પરિઘમાં આશરે ૧ મીટર (૩  ઇંચ) સાથે ૯-૧૮ મીટર (ID૨) ફૂટની ઊંચાઈ સુધી પહોંચી શકે છે.

આ વૃક્ષના બીજ કસ્ટર્ડ સફરજનના બીજ જેવા જ હોય છે. બીજ આશરે ૧ થી ૧.૫ સે. મી. (૦.૫ ઇંચ) લંબાઈના હોય છે અને તેમાં કથ્થઈ કાળા સખત કવચ હોય છે. તેઓ અંકુરણ કરવા માટે ખૂબ જ સરળ છે. પલાળવાની પ્રક્રિયા અંકુરણ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. વૃક્ષો સંપૂર્ણ સૂર્ય જેવા છે. તેઓ મધ્યમ ગતિએ વૃદ્ધિ પામે છે.

## વધુ વાંચો 
* Brock, J., *Top End Native Plants*, 1988. ISBN&nbsp;0-7316-0859-3

શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:વૃક્ષ
સરગવો (વૃક્ષ)

thumb|સરગવાની શીંગો
***સરગવો*** એ મોરિંગેસી પરિવારનું ટૂંકો જીવનકાળ ધરાવતું, ઝડપથી વિકસતુ, દુષ્કાળ પ્રતિરોધક, ભારતીય મુળનું વૃક્ષ છે. ભારત ઉપરાંત આ વૃક્ષ દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા માં તેનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. સામાન્ય નામોમાં મોરિંગા, ડ્રમસ્ટિક વૃક્ષ (લાંબા, પાતળા, ત્રિકોણાકાર બીજ-પોડ્સ-હોર્સરાડિશ વૃક્ષમાંથી) (મૂળના સ્વાદમાંથી, જે હોર્સરાડિશી અથવા **માલુંગે** (એશિયામાં દરિયાઇ અથવા દ્વીપસમૂહ વિસ્તારોમાં જાણીતું છે) જેવું લાગે છે.

તેની નાની બીજ ધશીંગો અને પાંદડાઓ માટે વ્યાપકપણે ખેતી કરવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ શાકભાજી તરીકે અને પરંપરાગત હર્બલ દવા માટે થાય છે. તેનો ઉપયોગ પાણી શુદ્ધ કરવા માટે પણ થાય છે. 

## વર્ણન 
thumb|સરગવાના સફેદ ફૂલો
thumb|સરગવાની પરાગરજ
thumb|સરગવાનું વૃક્ષ અને એની શીંગો
thumb|સરગવાના બીજ
thumb|*સરગવાનો* પર્ણસમૂહ
*સરગવો* એ ઝડપથી વિકસતું, પાનખર પ્રકારનું એક વૃક્ષ છે જે ૧૦-૧૨ m (′ID૨] ft′ જેટલું ઉંચુ વધી શકે છે અને એના થડનો ઘેરાવાનો વ્યાસ ૪૬ સે. મી. (૧૮ ઇંચ)  સુધી પહોંચી શકે છે. છાલ સફેદ-ભૂખરા રંગની હોય છે અને જાડા કોર્કથી ઘેરાયેલી હોય છે. અંકુરની છાલ જાંબલી અથવા લીલી-સફેદ, રુવાંટીવાળું હોય છે. વૃક્ષમાં ઢાળવાળી, નાજુક શાખાઓનો ખુલ્લો મુગટ હોય છે, અને પાંદડા ત્રિપિનના પાંદડાઓના પીંછાવાળા પર્ણસમૂહ બનાવે છે.

વાવેતરના પ્રથમ છ મહિનામાં ફૂલો શરૂ થાય છે. મોસમી રીતે ઠંડા પ્રદેશોમાં, વસંતઋતુના અંતમાં અને ઉનાળાની શરૂઆતમાં (એપ્રિલ અને જૂનની વચ્ચે ઉત્તર ગોળાર્ધ, ઓક્ટોબર અને ડિસેમ્બરની વચ્ચે દક્ષિણ ગોળાર્ધ) વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ફૂલો આવે છે. વધુ સતત મોસમી તાપમાનમાં અને સતત વરસાદ સાથે, ફૂલો બે વાર અથવા તો આખું વર્ષ પણ આવી શકે છે.

## વર્ગીકરણ 
ફ્રેન્ચ વનસ્પતિશાસ્ત્રી ફ્રાન્કોઇસ એલેક્ઝાન્ડર પિયર ડી ગાર્સોલે આ પ્રજાતિને *બાલાનસ માયરેપ્સિકા* તરીકે વર્ણવી હતી, પરંતુ તેમના નામોને માન્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવતા નથી, કારણ કે તેમણે હંમેશા તેમના વર્ણન દ્વિપદી નામો આપ્યા નથી.

ફ્રેન્ચ પ્રકૃતિવાદી જીન-બાપ્ટિસ્ટ લામાર્ક ૧૭૮૫માં આ પ્રજાતિનું વર્ણન કર્યું હતું. આકારવિજ્ઞાન અને ડીએનએનું સંયુક્ત વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે એમ. ઓલિફેરા *એમ. કોનકેનેન્સીસ&nbsp;* સાથે સૌથી નજીકથી સંબંધિત છે અને આ બંનેના સામાન્ય પૂર્વજ *એમ. પેરેગ્રીનાnbsp;* વંશમાંથી અલગ થયા છે.

### વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
*સરગવા વૃક્ષની મોરિંગા* જીનસનું નામ તમિલ શબ્દ મુરુંગાઇ પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "ટ્વિસ્ટેડ પોડ", જે યુવાન ફળનો સંકેત આપે છે. ચોક્કસ નામ *ઓલી*ફેર''* લેટિન શબ્દો *ઓલિયમ'' "તેલ" અને ફેર "સહન કરવું" પરથી ઉતરી આવ્યું છે.

આ છોડની ખેતી કરવામાં આવે છે તે પ્રદેશોમાં તેના અસંખ્ય સામાન્ય નામો છે, જેમાં અંગ્રેજીમાં વપરાતા ડ્રમસ્ટિક વૃક્ષ, હોર્સરાડિશ વૃક્ષ અથવા ફક્ત મોરિંગા છે.

thumb|બજારમાં વેચાણ અર્થે રખાયેલી સરગવાની શીંગો

## ગેલેરી 

ચિત્ર:2011.06-382-550,551_Drumstick_tree(Moringa_oleifera),lf,e-s_greenhouse_Radix_Serre@Wageningen_University,NL_fri24jun2011.jpg|સરગવાના પર્ણસમુહનો ઉપરનો અને નિચેનો ભાગ
ચિત્ર:Sonjna_(Moringa_oleifera)_at_Jayanti,_Duars,_West_Bengal_W_IMG_5249.jpg|પૃખ્ત સરગવાની ડાળીઓ અને ફુલો
ચિત્ર:Drumstick_flowers_of_Moringa_oleifera.jpg|સરગવાના ફુલો
ચિત્ર:Starr_070207-4292_Moringa_oleifera.jpg|સરગવાની સુકી શીંગો ફોલેલી હાલતમા

શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:વૃક્ષ
વિકળો

thumb|alt=વિકળો|વિકળો

**વિકળો** એ ભારતમાં સામાન્યપણે સર્વત્ર ઉગતી એક વનસ્પતિનું નામ છે. આ વનસ્પતિ *જાઈમ્નોસ્પોરિયા* જાતિની વનસ્પતિ કહેવાય છે.

વિકળાના પાન ખાવાથી પાણીની તરસ છીપે છે.
## સંદર્ભ
શ્રેણી:વનસ્પતિ
કહારયણકોસો

**કહારયણકોસો** (સંસ્કૃત: **કથારત્નકોશ**) દેવભદ્રસૂરિ-રચિત પ્રાકૃત ભાષાનો કથાકોશ છે. ૫૦ કથાઓના આ કોશની રચના ભરૂચના મુનિસુવ્રત ચૈત્યાલયમાં ઇસવીસન ૧૧૦૧(વિક્રમ સંવત: ૧૧૫૮)માં થઈ હતી.

## લેખન 
નવાંગી ટીકાકાર અભયદેવસૂરિના શિષ્ય દેવભદ્રસૂરિએ આ ગ્રંથની રચના ભરૂચના મુનિસુવ્રત ચૈત્યાલયમાં ઇસવીસન ૧૧૦૧(વિક્રમ સંવત: ૧૧૫૮)માં થઈ હતી. આ ગ્રંથમાં કુલ ૫૦ કથાઓ છે. આ કથાકોશ બે અધિકારોમાં વિભાજિત છે: પહેલો ધર્માધિકારી – સામાન્ય ગુણવર્ણનાધિકાર અને બીજો વિશેષ ગુણવર્ણનાધિકાર. પહેલા અને બીજા અધિકારમાં અનુક્રમે ૩૩ અને ૧૭ કથાઓ છે.

આ કથાકોશમાં કથાકારે કથાપ્રવાહને ગતિશીલ બનાવવા માટે ઉપવન, ઋતુ, રાત્રિ, યુદ્ધ, સ્મશાન, રાજપ્રાસાદ, નગર વગેરેનાં સરસ વર્ણનો આપ્યાં છે. આ સમગ્ર કથાઓમાં જાતિવાદનું ખંડન તથા માનવતાવાદની પ્રતિષ્ઠા જોવા મળે છે.

ગ્રંથના લેખનમાં ગદ્યપદ્યમિશ્ર તથા શૈલી પ્રવાહી છે. તેની મુખ્ય ભાષા પ્રાકૃત છે પણ કયાંક ક્યાંક અપભ્રંશ તથા સંસ્કૃતનો પ્રયોગ જોવા મળે છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
માણેકલાલ ગાંધી

**માણેકલાલ મગનલાલ ગાંધી** (૭ જુલાઈ ૧૯૦૧ – ૮ મે ૧૯૮૯), એક ભારતીય રાજકારણી, સાંસદ અને વિધાનસભા સભ્ય અને સામાજિક કાર્યકર હતા જેમણે ૧૯૫૨ થી ૧૯૬૨ સુધી બે વાર સંસદ સભ્ય તરીકે સેવા આપી હતી, અને પ્રથમ અને બીજી સામાન્ય ચૂંટણીમાં ચૂંટાયા બાદ પંચમહાલ મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ સાથે જોડાયેલા હતા. ભારતની પ્રથમ અને બીજી સામાન્ય ચૂંટણી પહેલા, તેમણે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ૧૯૩૭ અને બાદમાં ૧૯૪૬માં બોમ્બે વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે ૧૯૭૨ અને ૧૯૭૫માં સતત બે ટર્મ  માટે ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય (ધારાસભ્ય) તરીકે સેવા આપી હતી.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૨૭ જુલાઈ ૧૯૦૧ ના રોજ મગનલાલ નરોત્તમદાસ ગાંધીને ત્યાં બ્રિટિશ ભારતના બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના પંચમહાલના કાલોલ ખાતે થયો હતો. તેમણે ગોધરા સરકારી હાઇસ્કૂલમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યું. તેઓ ૧૯૨૧ ની આસપાસ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં સામાજિક કાર્યકર તરીકે જોડાયા, અને ૧૯૩૦, ૧૯૩૨, ૧૯૪૦ અને પછી ૧૯૪૨ માં જેલમાં ગયા, તેમણે લગભગ સાત વર્ષ જેલમાં વિતાવ્યા હતા.

રાજકીય કારકિર્દી પહેલાં, તેમણે પંચમહાલ જિલ્લા માટે સહકારી ઔદ્યોગિક સંગઠનના પ્રમુખ અને એમ.જી.એસ. કોલેજ ગોધરા અને જિંકોરબેન મફતલાલ મેટરનિટી હોમના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંક લિમિટેડના અધ્યક્ષ અને પંચમહાલ જિલ્લા માટે કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. બાદમાં તેમને ઓલ ઈન્ડિયા કોંગ્રેસ સમિતિ (A.I.C.C), અને ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિ (G.P.C.C) ના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

## અંગત જીવન 
તેમના લગ્ન મે ૧૯૨૬માં ધીરજબેન સાથે થયા હતા, જેમનાથી તેમને આઠ બાળકો હતા, જેમાં પાંચ પુત્રો અને ત્રણ પુત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભ 
## પૂરક વાંચન 
* 
* 

શ્રેણી:૧૯૦૧માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૯માં મૃત્યુ
શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ
શ્રેણી:રાજકારણી
સત્યજીતસિંહ ગાયકવાડ

**સત્યજીતસિંહ દુલીપસિંહ ગાયકવાડ** એક ભારતીય રાજકારણી છે અને ૧૯૯૬ થી ૧૯૯૮ સુધી ભારતની ૧૧મી લોકસભાના સંસદ સભ્ય હતા. ગાયકવાડ ગુજરાતના વડોદરા મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]પક્ષના સભ્ય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૧૯૬૨માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ
મગનભાઈ બારોટ

**મગનભાઈ બારોટ** એક ભારતીય રાજકારણી અને લોકસભાના ભૂતપૂર્વ સભ્ય અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ સરકારમાં નાણામંત્રી હતા.

## જીવન 
તેઓ રણછોડદાસ બારોટના પુત્ર હતા; તેમનો જન્મ ૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૭ના રોજ મહેસાણા જિલ્લાના પાટણ તાલુકાના જંગરાલ ગામમાં થયો હતો. તેમણે બરોડા કોલેજ, વિલ્સન કોલેજ, બોમ્બે અને સરકારી લો કોલેજ, બોમ્બેમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમના લગ્ન ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૪ના રોજ શ્રીમતી લીલા બારોટ સાથે થયા હતા. તેઓ ૧૯૭૧-૭૨ દરમિયાન ગુજરાત વડી અદાલતમાં ભારત સરકારના સ્ટેન્ડિંગ કાઉન્સેલ હતા; અગાઉ સંયુક્ત સમાજવાદી પક્ષ સાથે સંકળાયેલા હતા; ૧૯૭૩-૭૪ દરમિયાન ગુજરાત સરકારમાં રાજ્ય શિક્ષણ, શ્રમ અને ગૃહનિર્માણ મંત્રી અને ૧૯૭૬-૭૭ દરમિયાન શિક્ષણ, રમતગમત અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓના રાજ્ય મંત્રી તરીકે સેવાઓ આપી હતી. તેમણે ૧૦ વર્ષ સુધી સર એલ. એ. લો કોલેજ, અમદાવાદ ખાતે માનદ્ પ્રાધ્યાપક તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી. ઉપરાંત ૧૯૭૨થી અમદાવાદ ટેક્સટાઇલ મજદૂર યુનિયનના પ્રમુખ; એસ.ટી. વર્કર્સ યુનિયન, ગુજરાતના કાર્યકારી પ્રમુખ તરીકે હોદ્દો સંભાળ્યો હતો. તેઓ ૧૯૭૨-૭૫ અને ૧૯૭૫-૭૯ દરમિયાન ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય રહ્યા હતા.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:રાજકારણી
શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ
શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ
દીનબંધુ (સમાચારપત્ર)

**દીનબંધુ** એ મરાઠી ભાષાનું સાપ્તાહિક અખબાર હતું જે સૌપ્રથમ જાન્યુઆરી ૧૮૭૭માં બ્રિટિશ ભારતના પુણેમાં પ્રકાશિત થયું હતું. તે ભારતનું પહેલું અખબાર હતું જેણે શ્રમજીવી લોકોને સ્પષ્ટપણે સંબોધિત કર્યા હતા. આ સાપ્તાહિક ખેડૂતો અને કામદારોની ફરિયાદોને વ્યક્ત કરતું હતું.

*દીનબંધુ*ની સ્થાપના કૃષ્ણરાવ પાંડુરંગ ભાલેકર (૧૮૫૦-૧૯૧૦) દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેમણે જ્યોતિરાવ ફૂલેના સત્યશોધક સમાજના એક આઉટલેટ તરીકે સેવા આપી હતી. ભાલેકરનો જન્મ ભામ્બુર્ડેમાં થયો હતો અને તેઓ માળી પરિવારમાં જન્મ્યા હતા. ભાલેકર એપ્રિલ ૧૮૮૦ સુધી લગભગ એકલા હાથે *દીનબંધુ* ચલાવતા હતા, ત્યારબાદ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે અખબાર મુંબઈ ખસેડવામાં આવ્યું. નારાયણ મેઘાજી લોખંડે, જેઓ પહેલાથી જ તેના માટે લખતા હતા, તેમણે ૧૮૮૦થી મુંબઈથી અખબારનું સંપાદન કર્યું. ૧૮૮૪માં દીનબંધુ દર અઠવાડિયે ૧૬૫૦ નકલો વેચતા હતા, આમ તે કેસરી પછી બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં દ્વિતીય ક્રમનું સૌથી વધુ પ્રસારિત મરાઠી અથવા એંગ્લો-મરાઠી અખબાર બન્યું. ૧૯૦૩માં વાસુદેવ બિરજે વડોદરા છોડીને મુંબઈ ગયા પછી આ પ્રતિષ્ઠિત અખબારના સંપાદક બન્યા. કોલેરાના કારણે બિરજેના અકાળ મૃત્યુ પછી, તેમની પત્ની તનુબાઈ બિર્જેએ અખબાર ચલાવવાની જવાબદારી પોતાના પર લીધી. તેઓ ૩૨ વર્ષના હતા. ૧૯૦૮ થી ૧૯૧૩માં તેમના મૃત્યુ સુધી તનુબાઈ બિરજેએ દિનબંધુનું સંપાદન કર્યું. શ્રીરામ ગુંડેકરના મતે, તનુબાઈ બિર્જે બ્રાહ્મણ સિવાયના પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં પ્રથમ મહિલા સંપાદક છે.

લોખંડે મુંબઈથી દીનબંધુ પ્રકાશિત કરતા હતા, જ્યારે ફૂલેના પ્રશંસક વિઠ્ઠલ મારુતરાવ નવલેએ પુણેમાં આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવાના અધિકારો ખરીદ્યા હતા. તેમણે ઓહિયોથી એક પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ આયાત કર્યું હતું જે ૧૯૭૦ના દાયકામાં પ્રકાશન બંધ ન થયું ત્યાં સુધી અખબારનું ઉત્પાદન કરતું રહ્યું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સમાચારપત્ર
સુરભિ (ટીવી શ્રેણી)

**સુરભિ** વર્ષ ૧૯૯૦થી ૨૦૦૧ દરમ્યાન પ્રસારિત થયેલી એક ટીવી ધારાવાહિક શ્રેણી હતી જેનું સંચાલન રેણુકા શહાણે અને સિદ્ધાર્થ કાક કરતાં હતાં.આ શ્રેણીએ ૧૯૯૧માં એક વર્ષ માટે વિરામ લીધો હતો. તેનું પ્રસારણ શરુઆતના વર્ષોમાં રાષ્ટ્રીય ચેનલ દૂરદર્શન પરથી થતું હતું અને પાછળથી તે સ્ટાર પ્લસના રવિવારના સવારના કાર્યક્રમોનો ભાગ બની હતી. સુભાષ કાકની જ મુંબઈ સ્થિત કંપની સિનેમા વિઝન ઇન્ડિયાએ ભારતિય સંસ્કૃતિની વિષયવસ્તુ આધારિત સુરભિનું નિર્માણ કર્યું હતું. આ ધારાવાહિક ભારતની સૌથી લાંબી સાંસ્કૃતિઅ ટીવી શ્રેણી હતી અને તેને ભારતીય ટીવી જગતના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ દર્શકોના પ્રતિભાવ મેળવવા બદલ લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડ્સમાં સ્થાન મળેલું છે.

## ઇતિહાસ
સુરભિનું ટાઇટલ મ્યુઝિક શાસ્ત્રીય વાયોલિનવાદક એલ. સુબ્રમણ્યમે તૈયાર કર્યું હતું. અમૂલ ડેરીએ લાંબા અરસા સુધી આ શ્રેણી પ્રાયોજીત કરી હતી અને તે દરમ્યાન તે 'અમુલ સુરભિ' તરીકે પ્રસારિત થતી હતી.

તેની લોકપ્રિયતા પાછળનું એક મોટું કારણ તેના દરેક હપ્તાના અંતે આવતો પ્રતિયોગિતાપ્રશ્ન હતો, જેનો ઉત્તર દર્શકો આપી શકતા હતા. નેવુંના દશકની શરુઆતમાં આ શ્રેણી આવતી હતી એટલે એ સમયે ભારતમાં હજુ મોબાઇલ ફોનો અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા આવી ન હતી; અને માટે દર્શકોએ પ્રતિયોગિતામાં ભાગ લેવા માટે તેમનો ઉત્તર ભારતિય ટપાલ સેવાના ૧૫ પૈસાના પોસ્ટકાર્ડ પર લખી ને મોકલવાનો રહેતો હતો. લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડ્સમાં નોંધાયા મુજબ એક સમયે એક જ અઠવાડિયામાં ૧૪ લાખ પત્રો આ પ્રતિયોગિતાના ભાગ રુપે મળ્યા હતા, જે ભારતીય ટીવી ઈતિહાસમાં વ્યવસ્થિત રીતે નોંધાયેલા આંકડાઓની ગણતરીમાં અદ્વિતિય છે. આ ઘટનાના પગલે જ ટપાલ ખાતાએ 'પ્રતિયોગિતા પોસ્ટકાર્ડ' નામ અંતર્ગત પોસ્ટકાર્ડોની એક આખી અલગ શ્રેણીની શરુઆત કરવાની ફરજ પડી હતી, જેની કિંમત ૨ (બે) રુપિયા હતી અને આવી કોઈ પણ પ્રતિયોગિતાઓ માટે એનો ઉપયોગ આવશ્યક બનાવવામાં આવ્યો હતો.

૧૯૯૦ના દશક દરમ્યાન સુરભિ ટીવી જગતમાં એક સિમાચિહ્ન/માનદંડ સમાન બની ચૂકી હતી. તે "ભારતીય સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓને દર્શાવતી હોય તેવી શ્રેષ્ઠ ટીવી શ્રેણીઓમાં મોખરાની" ગણવામાં આવે છે.

## સંદર્ભો
## ઇતર વાંચન
* *સુરભિ કે સૌ સવાલ* લે. સિદ્ધાર્થ કાક. રુપા એન્ડ કં. ૨૦૦૫. .

## બાહ્ય કડીઓ
* 
* યુટ્યુબ પર સુરભિનું ટાઇટલ મ્યુઝિક

શ્રેણી:ધારાવાહિક
કુમારપાલપડિબોહ

**કુમારપાલપડિબોહ** (સંસ્કૃત:**કુમારપાળપ્રતિબોધ**, અપરનામ: **જિનધર્મ પ્રતિબોધ**) આચાર્ય સોમપ્રભસૂરિ દ્વારા મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃતમાં રચાયેલ કથાગ્રંથ છે. આ કૃતિનો મુખ્ય વિષય હેમચંદ્રાચાર્યનો ઉપદેશ અને તેના પરિણામસ્વરૂપ ચાલુક્યવંશી રાજા કુમારપાળનો જૈન ધર્મનો સ્વીકાર છે. કુલ ૫૪ કથાઓની કૃતિમાં પ્રાકૃત સિવાય સંસ્કૃત અને અપભ્રંશનો પણ ઉપયોગ થયેલો છે. આ ગ્રંથનું સમાપન લેખકે સંવત ૧૨૪૧ના ભાદરવા માસની સુદ આઠમ તિથિએ રવિવારે કર્યું છે. 

### હસ્તપ્રત 
ગુજરાતની પ્રાચીન રાજધાની પાટણના જૈન ભંડારમાં સાહિત્યના અનેક ગ્રંથો છે અને ત્યાંથી મળી આવેલ તાડપત્ર પરથી આ ગ્રંથનું સંશોધન થયેલું છે. વડોદરામાં ગાયકવાડ શાસન તરફથી પ્રગટ થતી શ્રી ગાયકવાડ ઓરીએન્ટલ સીરીઝના ગ્રંથ તરીકે મૂળ પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. ગ્રંથના સંદર્ભ તરીકે લીધેલ હસ્તપ્રત ખંભાત ખાતે વિક્રમ સંવત ૧૪૫૮માં (ઇ.સ. ૧૪૦૨માં) લખાયેલી છે. આ હસ્તપ્રતને લિપિબદ્ધ કરવાનું કામ ૧૪૫૮ના દ્વિતીય ભાદરવા સુદ ચતુર્થી શુક્રવારના રોજ શ્રીસ્તંભન તીર્થમાં પૌષધશાળામાં ભટ્ટારક જયતિલકસૂરિના ઉપદેશથી કાયસ્થ જ્ઞાતિના ખેતાશાએ કરેલું છે. સંશોધનકર્તા કહે છે કે,"ઉપરોક્ત વર્ષ પછી લખાયેલું કોઈ પણ તાડપત્ર મને એકે જૈન ભંડારમાંથી ઉપલબ્ધ થયેલ નથી, જેથી ગજરાત કે ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતમાં લખાયેલ આ છેલ્લુ [sic] તાડપત્ર છે, આ ઉપરથી જણાય છે કે તાડપત્ર લખવાની કળા ચૌદમા સૈકાની શરૂઆતથી મદ થવા લાગી હતી અને કાગળ પર લખવાનો ઉપયોગ શરૂ થવા માંડ્યો હતો." 

### પ્રકાશન 
આ ગ્રંથનું સંપાદન મુનિ જિનવિજયજીએ કર્યું હતું અને તેને વડોદરાની ગાયકવાડ ઑરિયેન્ટલ સિરીઝમાં ૧૯૨૦માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો.

## કથા 
આ ગ્રંથમાં ૫ પ્રસ્તાવ છે અને ૫૪ કથાઓ છે જે પૈકી ઘણી બધી પ્રાચીન છે.  પ્રથમ પ્રસ્તાવમાં મૂળદેવ, અમરસિંહ, દામન્નક આદિની કથાઓ છે. જ્યારે દ્વિતીય પ્રસ્તાવમાં દેવપૂજાના ફળને બતાવનાર દેવપાળ, સોમ અને ભીમની કથા છે. ત્રીજા પ્રસ્તાવમાં ચંદનબાળા, ધન્ય વગેરેની કથા છે. આ પ્રસ્તાવમાં શીલવતીની કથા "અત્યંત આકર્ષક અને રસપૂર્ણ" છે. તે પછીના ચોથા પ્રસ્તાવમાં અહિંસા, સત્ય વગેરે જેવાં શ્રાવકનાં બાર વ્રતોનું અત્યંત સુંદર વર્ણન છે. તેમજ આ પ્રસ્તાવમાં મકરધ્વજ, પુરંદર અને જયદ્રથની કથા સંસ્કૃતમાં લખાયેલી છે.

છેલ્લો અને પાંચમો પ્રસ્તાવ અપભ્રંશમાં લખાયેલો છે જેમાં 'જીવમન:કરણસંલાપકથા’ તરીકે લખાયેલું ધાર્મિક કથાબદ્ધ રૂપકકાવ્ય છે. આ કાવ્યમાં જીવન, મન અને ઇન્દ્રિયોનો વાર્તાલાપ છે તથા અપભ્રંશ પદ્યોમાં રડ્ડા, પદ્ધડિયા અને ઘત્તા છંદોનો મુખ્યત્વે પ્રયોગ થયો છે.

## આ પણ જુઓ 
* કહાવલી, જૈનાચાર્ય ભદ્રેશ્વરસૂરિકૃત કથાગ્રંથ
* કુવલયમાલા

## બાહ્ય કડીઓ 
* 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય
તનુબાઈ બિર્જે

**તનુબાઈ બિર્જે** (૧૮૭૬-૧૯૧૩) એક સામાજિક કાર્યકર અને જ્યોતિરાવ ફુલે દ્વારા સ્થાપિત સત્યશોધક સમાજના સભ્ય હતા. તેમણે ૧૯૦૮ થી ૧૯૧૨ સુધી દીનબંધુ સાપ્તાહિકનું સંપાદન કર્યું હતું. તેઓ અખબારનું સંપાદન કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા હતા.

## પ્રારંભિક જીવન 
તનુબાઈનો જન્મ ૧૮૭૬માં થયો હતો. તેમના પિતા દેવરાવ કૃષ્ણરાવ થોસર સરકારી કર્મચારી હતા અને મહાત્મા જોતિરાવ ફુલેના સાથી હતા. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ સાવિત્રીબાઈ ફુલે દ્વારા સ્થાપિત શાળામાં થયું હતું. તેમના લગ્ન ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૮૯૩ના રોજ વાસુદેવરાવ લિંગોજી બિરજે સાથે થયા હતા. આ લગ્ન *સત્યશોધક પદ્ધતિ*થી, એટલે કે બ્રાહ્મણ પૂજારી વિના સંપન્ન થયા હતા.

દીનબંધુ એ ૧૮૭૭માં કૃષ્ણરાવ ભાલેકર દ્વારા સત્યશોધક સમાજની વિચારધારાને લોકપ્રિય બનાવવા માટે સ્થાપિત એક સમાચાર સામયિક હતું. તનુબાઈના પતિ વાસુદેવરાવે ૧૯૦૩ થી ૧૯૦૮માં તેમના મૃત્યુ સુધી આ સામયિકનું સંપાદન કર્યું હતું. તેમના મૃત્યુ પછી, તનુબાઈએ પોતે સંપાદકીય જવાબદારીઓ સંભાળી હતી.

૧૯૧૩માં તેણીનું અવસાન થયું હતું.

## સંદર્ભ 
## પૂરક વાંચન 
* 
* 

શ્રેણી:૧૮૭૬માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૧૩માં મૃત્યુ
ઠરાવ (કાયદા)

**ઠરાવ** () એ કોઈ પણ ચર્ચાસભા, સંસ્થા, કંપની કે વિધાનસભા દ્વારા લેવાયેલો સત્તાવાર નિર્ણય છે. તે સામાન્ય રીતે લેખિત સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે છે અને સ્વીકાર્યા બાદ તે સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવે છે. કાનૂની ભાષામાં તેને ક્યારેક રિઝોલ્વ-Resolve પણ કહેવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં પણ વિવિધ પ્રકારની સરકારી સમિતિઓ, પંચાયતો, મહાનગરપાલિકા, નગરપાલિકા, તેમજ વિધાનસભા દ્વારા ઠરાવો કરવામાં આવે છે.

## કંપનીઓમાં (Corporate Resolution) 
ગુજરાત સહિત ભારતમાં કંપનીઓમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા લેવાયેલા મહત્વના નિર્ણયો 'કોર્પોરેટ ઠરાવ' તરીકે ઓળખાય છે. ઉદાહરણ તરીકે:

* કંપની માટે બેંક ખાતું ખોલવું.
* મિલકત ખરીદવી કે વેચવી.
* નવા શેર જારી કરવાના ઠરાવો.

## વિધાનસભા અને સંસદમાં 
* ભારતમાં 'અબાધ્ય ઠરાવ' ઘણી વખત વિધાનસભામાં કે સંસદમાં રજૂ થાય છે, જે માત્ર મંતવ્ય દર્શાવે છે, કાયદાકીય અસરકારકતા ધરાવતા નથી.
* 'બંધનકર્તા ઠરાવો' પણ કરાય છે, જેમ કે ભારતની સંસદમાં બંધારણીય સુધારા માટે ઠરાવ.

## ગુજરાતમાં ઠરાવનો ઉપયોગ 
* પંચાયતોમાં: ગામ પંચાયત કોઈ વિકાસકાર્ય (જેમ કે પાણીની ટાંકી બાંધવાની, રસ્તો બનાવવાનો, શાળા મરામત કરવાનો) માટે ઠરાવ પસાર કરે છે.
* મહાનગરપાલિકા/નગરપાલિકામાં: શહેરમાં બજેટ પાસ કરવું, કર વધારવો કે કોઈ નવા પ્રોજેક્ટની મંજૂરી આપવી.
* વિધાનસભામાં: રાજ્ય સરકારના નીતિગત નિર્ણયો કે વિશેષ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરીને ઠરાવો કરવામાં આવે છે.

## ઠરાવના પ્રકારો 
# અબાધ્ય ઠરાવ – માત્ર નૈતિક અથવા પ્રતીકાત્મક આધાર ધરાવતો, કાયદાકીય અસર વિનાનો.
# ઠોસ ઠરાવ – મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંતો અથવા હક્કો સાથે સંકળાયેલો.
# પ્રક્રિયાત્મક ઠરાવ – કામકાજ ચલાવવાની રીત કે પ્રક્રિયા સંબંધિત

## ઐતિહાસિક અને જાણીતા ઉદાહરણો 
* ગુજરાત વિધાનસભાના ઠરાવો – નર્મદા ડેમ, શિક્ષણ નીતિ કે ખેતી માટેના વિશેષ ઠરાવો.
* ભારતની સંસદમાં ઠરાવો – ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ પછીની સ્થિતિ અંગે, અથવા બંધારણીય સુધારા માટે.
* મસાચ્યુસેટ્સ પ્રોવિન્શિયલ કોંગ્રેસ ઠરાવ (૧૭૭૫, અમેરિકા) – લડાઈ પહેલાં રાજ્યને સુરક્ષા માટે તૈયાર કરવાનો ઠરાવ.
* કેન્ટકી અને વર્જિનિયા ઠરાવો (૧૭૯૮, અમેરિકા) – બંધારણવિરોધી કાયદાઓ સામે.
* વોર પાવર્સ ઠરાવ (૧૯૭૩, અમેરિકા) – રાષ્ટ્રપતિની સૈન્ય સત્તાઓ મર્યાદિત કરતો.
* સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા અને સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો – વૈશ્વિક સ્તરે લેવામાં આવતા.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:કાયદો
ખંડાલા રેલ્વે સ્ટેશન

**ખંડાલા સ્ટેશન** એ ખંડાલા નગર માટેનું સ્થાનિક રેલ્વે સ્ટેશન છે, જે ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના પૂણે જિલ્લામાં આવેલા લોનાવલા-ખંડાલાના યુગ્મ હિલ સ્ટેશન છે.

તે પૂણેથી લોનાવલા સુધીનું આગામી સ્ટેશન છે જ્યાંથી પૂણે ઉપનગરીય સેવા શરૂ થાય છે.

ખંડાલા ઘાટ આ સ્ટેશન પછી મુંબઈ તરફ શરૂ થાય છે.

## ટ્રેન 
# ૧૧૦૦૭/૦૮ ડેક્કન એક્સપ્રેસ
# ૧૧૦૦૯/૧૦ સિંહગઢ એક્સપ્રેસ
# ૧૧૦૧૯/૨૦ કોણાર્ક એક્સપ્રેસ
# ૧૧૦૨૩/૨૪ સહ્યાદ્રી એક્સપ્રેસ
# ૧૧૦૨૯/૩૦ કોયના એક્સપ્રેસ
# ૧૧૩૦૧/૦૨ ઉદયન એક્સપ્રેસ
# ૧૨૧૧૫/૧૬ સિદ્ધેશ્વર એક્સપ્રેસ
# ૧૨૧૨૫/૨૬ પ્રગતિ એક્સપ્રેસ
# ૧૨૭૦૧/૦૨ હુસૈનસાગર એક્સપ્રેસ
# ૧૭૪૧૧/૧૨ મહાલક્ષ્મી એક્સપ્રેસ
# ૨૨૧૦૫/૦૬ ઇન્દ્રાયણી એક્સપ્રેસ
# ૨૨૧૦૭/૦૮ લાતુર એક્સપ્રેસ
# ૫૧૦૩૩/૩૪ શિરડી ફાસ્ટ પેસેન્જર

### પેસેન્જર ટ્રેન 
# પુણે-કર્જત પેસેન્જર
# પુણે-મુંબઈ પેસેન્જર
# મુંબઈ-બીજાપુર પેસેન્જર
# મુંબઈ-પંધારપુર પેસેન્જર
# મુંબઈ-શિરડી પેસેન્જર

શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાંના રેલ્વે સ્ટેશનો
કંસવહો

**કંસવહો** (સંસ્કૃત: **કંસવધ**) કેરળના બહુશ્રુત કવિ રામપાણિવાદ(૧૭૦૭-૧૭૭૫)ની પ્રાકૃત કાવ્યરચના છે જેનો મુખ્ય વિષય કૃષ્ણ દ્વારા કંસનો વધ છે. આ ખંડકાવ્ય ૨૩૩ પદ્યોમાં તથા ૪ સર્ગોમાં રચાયેલું છે.
thumb|295x295px|કૃષ્ણ દ્વારા કંસનો વધ

## લેખન 
આ લેખનની ભાષા મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃત છે પરંતુ છૂટીછવાઈ રીતે શૌરસેની પ્રાકૃતનો પણ ઉપયોગ થયો છે. વ્યાકરણને આધારે આ કૃતિની રચના થઈ છે તેથી તેની ભાષા કૃત્રિમ સાહિત્યિક પ્રાકૃત છે.

## કથા 
આ કાવ્યરચનાનું મુખ્ય વિષયવસ્તુ કૃષ્ણ વડે કરાતો કંસ વધ છે. પ્રથમ સર્ગમાં શ્રી કૃષ્ણ અને બલરામને અક્રૂર સંદેશો આપે છે કે ધનુષ ઉત્સવ માટે રાજા કંસે તેમને આમંત્રણ આપ્યું છે. તે સ્વીકારી કૃષ્ણ અને બલરામ અક્રૂર સાથે રથ પર સવાર થઈ મથુરા જવા નીકળે છે અને કૃષ્ણના વિયોગથી દુ:ખી ગોપીઓને અક્રૂર ઉપદેશ આપે છે.

દ્વિતીય સર્ગમાં કૃષ્ણ અને બલરામ મથુરા જઈને ધનુષ તોડી નાખે તેની કથા, વિવિધ અલંકારો જેવાં કે ઉપમા, ઉત્પ્રેક્ષા, રૂપક, દૃષ્ટાંતનો ઉપયોગ અને મથુરા નગરીનું વર્ણન છે. તૃતીય સર્ગમાં પ્રાત:કાળમાં બંદીજનોની સ્તુતિ પછી જાગેલા કૃષ્ણ અને બલરામ મથુરા નગરીના દ્વારે પહોંચી ચાણૂર અને મુષ્ટિક મલ્લો સાથે યુદ્ધ કરી તેમને હણે છે. આ વધથી કોપાયમાન થયેલ કંસ તેમને જેલમાં નાખવા માગે છે પરંતુ અંતે કૃષ્ણના હાથે તેનો પણ વધ થાય છે.

ચતુર્થ સર્ગમાં નગરીમાં છવાયેલા આનંદનું તથા કૃષ્ણની બાલલીલાઓનું વર્ણન છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
મહંત પ્રતાપ પુરી

**મહંત પ્રતાપ પુરી** (જન્મ ૫ ઓગસ્ટ ૧૯૬૪) એક ભારતીય આધ્યાત્મિક નેતા અને રાજકારણી છે. તેઓ રાજસ્થાન વિધાનસભા સભ્ય છે અને પોખરણ વિધાનસભા મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટી સભ્ય અને તારતારા મઠના વર્તમાન વડા છે. તેઓ ભારતના પશ્ચિમ રાજસ્થાન બાડમેર જિલ્લાના મહાબાર ગામના રહેવાસી છે. તે સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ જ એક્ટિવ રહે છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:રાજકારણી
હાર્દિક પટેલ

**હાર્દિક પટેલ** (જન્મ ૨૦ જુલાઈ ૧૯૯૩) એક ભારતીય રાજકારણી અને સામાજિક કાર્યકર્તા છે. તેઓ જુલાઈ ૨૦૧૫માં પ્રસિદ્ધિ પામ્યા હતા, જ્યાં તેમણે અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) ના દરજ્જાની માંગ કરતા પાટીદાર અનામત આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

તેઓ ૨૦૨૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC) માં જોડાયા હતા. તેમણે ગુજરાત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના રાજ્ય એકમ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિ કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે પક્ષ છોડી દીધો અને આખરે ૨૦૨૨માં ભારતીય જનતા પાર્ટી જોડાયા.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતનું રાજકારણ
રાહ તાલુકો

**રાહ તાલુકો** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના વાવ-થરાદ જિલ્લાનો તાલુકો છે. રાહ આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

રાહ તાલુકામાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ તાલુકા માં મુખ્યત્વે મગ, મઠ, ગુવાર, બાજરી, જીરુ, એરંડો, રાયડો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે.

## રાહ તાલુકામાં આવેલાં ગામો 
રાહ તાલુકામાં કુલ ૩૨ જેટલાં ગામ આવેલ છે.

## જોવાલાયક સ્થળો 
રાહ તાલુકામા આવેલ લુવાણા ગામે કલેહર માતાનું મંદિર, ભુરીયાગામે અગિયાર મુખી હનુમાનની પ્રતિમા અને કમાળી ગામે આવેલું ગઢના મામાનું મંદિર, વગેરે આ તાલુકાના અમુક જાણીતા મંદિરો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ
શ્રેણી:વાવ-થરાદ જિલ્લો
પ્રત્યક્ષ (સામયિક)

***પ્રત્યક્ષ*** ગુજરાતી ભાષાનું ગ્રંથ સમીક્ષાનું ત્રૈમાસિક સામયિક હતું જે ૧૯૯૧–૨૦૧૭ દરમિયાન પ્રગટ થયું હતું. આ સામયિકની સ્થાપના રમણ સોની દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેઓ આ સામયિકના સંપાદક પણ હતા.

## ઇતિહાસ
'પ્રત્યક્ષ' સામયિકની સ્થાપના ૧૯૯૧માં રમણ સોની દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ૧૯૯૩ સુધી નીતિન મહેતા અને જયદેવ શુક્લએ 'પ્રત્યક્ષ'ના સહસંપાદક તરીકે સેવાઓ આપી હતી. ૨૦૧૭માં આ સામયિક બંધ થયું હતું.

આ સામયિકની સંપૂર્ણ વર્ગીકૃત સૂચિ પ્રવીણ કુકડિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી જે 'પ્રત્યક્ષ સૂચિ' શીર્ષક હેઠળ ૨૦૧૮માં પ્રકાશિત થયેલી. સંપાદક રમણ સોનીએ લખેલા સંપાદકીય લેખોનું સંપાદન 'પ્રત્યક્ષીય' શીર્ષકથી ૨૦૧૮માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. 'પ્રત્યક્ષ'ના અંકોમાંથી ચૂંટેલા સમીક્ષાલેખોનું સંપાદન 'પ્રત્યક્ષ સંપદા' શીર્ષક હેઠળ ૨૦૨૦માં પ્રગટ કરવામાં આવ્યું હતું.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
**પ્રત્યક્ષ* એકત્ર ફાઉન્ડેશન પર

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
મંગળપ્રભાત

**મંગળપ્રભાત** એ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા લિખિત પુસ્તક છે. તે ૧૯૫૮માં મરણોત્તર પ્રકાશિત થયું હતું અને તેની પ્રસ્તાવના દત્તાત્રેય બાલકૃષ્ણ કાલેલકર દ્વારા લખવામાં આવી હતી.

## પ્રકાશન ઇતિહાસ 
ગાંધીજી દર મંગળવારે પ્રાર્થના પછી આશ્રમના વ્રત પર ભાષણ આપતા હતા. આ ભાષણો પાછળથી નારણદાસ ગાંધી દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૫૮માં *મંગળપ્રભાત* નામના પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થયા હતા.

## સારાંશ 
*મંગળપ્રભાત* ગાંધીજી દ્વારા લેવામાં આવેલા એકાદશવ્રત (અગિયાર પ્રતિજ્ઞાઓ)ની વિગતવાર ચર્ચા કરે છે.

## અનુવાદ 
આ પુસ્તકનો હિન્દીમાં અનુવાદ અમૃતલાલ ઠાકોરદાસ નાણાવટી દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. તેનું મરાઠી ભાષામાં *અભંગ વ્રતેણ* શીર્ષકથી પદ્યમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું હતું.

## સંદર્ભ 
## પૂરક વાંચન 
* हिन्द स्वराज के 'शिक्षा' अध्याय व 'मंगल प्रभात' के परिपेक्ष्य में 'निति शिक्षा' की संकल्पना व उसका समाधान : गुणात्मक व दार्शनिक अध्ययन
* ગૌતમ બુદ્ધ અને મહાત્મા ગાંધી પ્રેરીત નૈતિક મૂલ્યો : તુલનાત્મક અધ્યયન, ધમ્મપદ અને મંગળપ્રભાત એકાદશવ્રતના સંદર્ભમાં

## બાહ્ય કડીઓ
* *મંગળ પ્રભાત*
* *મંગળ પ્રભાત* ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ
* ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ પર શ્રાવ્ય પુસ્તક

શ્રેણી:પુસ્તક
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
હરિજન (સાપ્તાહિક)

**હરિજન** (શાબ્દિક અર્થ: ઈશ્વરના સંતાનો, નરસિંહ મહેતા દ્વારા પ્રચલિત શબ્દ) એ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત એક સાપ્તાહિક સામયિક (પત્રિકા) હતું જે ૧૯૪૦ના દાયકાની ભારત છોડો ચળવળ દરમિયાનના થોડા અંતરાલ સિવાય ૧૯૩૩થી ૧૯૫૫ સમય માટે પ્રકાશિત થયું હતું. આ અખબારનો ઉદ્દેશ્ય તેના પ્રકાશક, હરિજન સેવક સંઘ ("ધ સેવન્ટ્સ ઓફ અનટચેબલ્સ સોસાયટી") દ્વારા ભારતમાં અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેના અભિયાનને ટેકો આપવાનો હતો. હરિજનના અંકો સામાન્ય રીતે શનિવારે પ્રકાશિત થતા હતા, શરૂઆતમાં તેની કિંમત એક આના હતી અને તેમાં આઠ ફૂલસ્કેપ પાના હતા. હિન્દી (હરિજન સેવક) અને ગુજરાતી (હરિજનબંધુ) માં પણ આ સાપ્તાહિકના સહયોગી પ્રકાશનો સ્થાપિત થયા હતા.

જાન્યુઆરી ૧૯૩૨માં ગાંધીજીની ધરપકડ બાદ યંગ ઇન્ડિયાનું પ્રકાશન બંધ થઈ ગયું હતું, જેના સ્થાને *હરિજન*ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આર. વી. શાસ્ત્રી દ્વારા સંપાદિત, પ્રથમ અંકની દસ હજાર નકલો ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૩ના રોજ પૂનાથી પ્રકાશિત થઈ હતી અને તેમાં અસ્પૃશ્યતા પર ગાંધીજીના અનેક લેખો હતા. આ અંકમાં બી. આર. આંબેડકરનો એક સંક્ષિપ્ત સંદેશ પણ હતો જેમાં હિંદુ ધર્મમાંથી સમગ્ર જાતિ વ્યવસ્થાને દૂર કરવાની હાકલ કરવામાં આવી હતી, જે અસ્પૃશ્યતાથી મુક્તિ મેળવ્યા બાદ વર્ણવ્યવસ્થાને જાળવી રાખવાની ગાંધીજીની ઇચ્છાથી વિપરીત હતી. જાતિ પરની ચર્ચા રવિન્દ્રનાથ ટાગોર સહિતના અન્ય વ્યક્તિઓના યોગદાન સાથે પછીના અંકોમાં ચાલુ રહી હતી. જોકે, આંબેડકરે અખબારમાં વધુ લખવાનો ઇનકાર કર્યો હતો કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે તે (અખબાર) સવર્ણ હિન્દુઓનું પક્ષધર હતું અને દલિતો પ્રત્યે કૃપાપાત્ર વલણ ધરાવતું હતું.   

સમકાલીન સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય મુદ્દાઓ પર ગાંધીજીના નિયમિત યોગદાનની સાથે, *હરિજન* સામાજિક સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપતી કવિતાઓ અને લેખો પ્રકાશિત કરવાની સાથે, દલિતોને પ્રવેશ આપવાનું શરૂ કરનાર ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પર અપડેટ્સ પ્રકાશિત કરતું હતું. અન્ય એક નિયમિત વિશેષતા 'પ્રશ્ન પેટી' વિભાગ હતો, જેમાં ગાંધીજી પ્રશ્નોના જવાબ આપતા હતા અને તે સમયના વિવિધ મુદ્દાઓ પર તેમના વલણનો બચાવ કરતા અથવા પક્ષ રાખતા હતા.

## એકત્રિત અંકો
*

## આ પણ જુઓ 
* ઇન્ડિયન ઓપિનિયન
* યંગ ઇન્ડિયા

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
ગુજરાત સભા

"**ગુજરાત સભા**" ની સ્થાપના ૧૮૮૪માં ગુજરાતના મહત્ત્વના શહેર એવા અમદાવાદમાં કરવામાં આવી હતી. ગુજરાત સભા એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં રચાયેલી અને ગુજરાત સ્થિત એક જાહેર રાજકીય સંસ્થા હતી. તેના મોટાભાગના સભ્યો ગુજરાતી વકીલો અને લોકનેતાઓ હતા, જેમાં વલ્લભભાઈ પટેલ, હાર્દિક ખુરાના, ડીજે સિવિલ અને મિતેશ પંડ્યા જેવા વ્યક્તિઓ હતા, જેઓ પાછળથી પ્રસિદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ અને રાજકીય નેતાઓ બન્યા હતા.  ગાંધીજીએ ૧૯૧૮ થી ૧૯૧૯ સુધી આ સંસ્થાના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. ૧૯૧૮-૧૯ માં ખેડા સત્યાગ્રહના આયોજનમાં આ સભાએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૨૦માં આ સભા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં ભળી ગઈ હતી અને ગુજરાત પ્રાંતીય કોંગ્રેસ સમિતિ બની હતી.

## સંદર્ભો
શીલા ભટ્ટ

**શીલા ભટ્ટ** ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષાના જાણીતા મહિલા પત્રકાર છે.

શીલા ભટ્ટનો જન્મ મુંબઈ, મહારાષ્ટ્રમાં થયેલ હતો.  શીલા ભટ્ટે તેમના પત્રકારિત્વની શરુઆત ગુજરાતી સાપ્તાહિક ચિત્રલેખાથી ૧૯૭૯ ના વરસ દરમિયાન કરી હતી. ઈ.સ ૧૯૮૬માં તેઓએ તેમના પતિ અને જાણીતા પત્રકાર કાંતિ ભટ્ટ સાથે અભિયાન સામયિકની શરુઆત કરી અને યુવાન વયે તંત્રીની જવાબદારી ઉપાડી હતી. પોતાની પત્રકારીત્વના ઇતિહાસમાં તેઓએ લગભગ ૨૦ વર્ષો પ્રિંન્ટ મિડિયા, ૪ વર્ષ ટીવી પત્રકારિત્વ અને ૨૦ વર્ષોથી ઓનલાઈન પ્રકાશનો સાથે કામ કરેલ છે. આ ઉપરાંત તેઓએ લંડનમાં ટીવી પ્રોડ્ક્શનને લગતુ શિક્ષણ લીઘેલ છે. તેઓની કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓએ ભારતના અગ્રણી પ્રકાશનો જેવાકે ઈંડીયન એક્ષપ્રેસ, ઇંન્ડીયા ટુડે, રેડીફ.કોમ, ન્યુઝ એક્ષ, ગલ્ફ ટાઈમ્સ, દૈનીક ભાસ્કર અને ધ પ્રિંટ જેવા પ્રકાશનો સાથે સંક્ળાયેલ છે. હાલ તેઓ દિલ્હી સ્થીત છે.

## અંગત જીવન 
તેઓ જાણીતા પત્રકાર કાંતિ ભટ્ટના પત્નિ છે. તેમની પુત્રી શક્તિનું અવસાન ૨૦૦૭માં થયું હતું.

## સન્માન 
શીલા ભટ્ટ ભારતીય પત્રકારીત્વના સર્વોચ્ય અને પ્રતિષ્ઠીત એવા ચમેલીદેવી જૈન પુરસ્કારથી સન્માનિત છે.

શ્રેણી:પત્રકાર
ગાંધી વિદ્યાપીઠ, વેડછી

**ગાંધી વિદ્યાપીઠ, વેડછી** એ ગુજરાતના તાપી જિલ્લાના વાલોડ તાલુકાના વેડછી ગામમાં આવેલી અને જુગતરામ દવેએ સ્થાપેલી ગાંધીવાદી સંસ્થા છે. તેની સ્થાપના ૧૯૬૭માં કરવામાં આવી. આ નિવાસી ગ્રામપીઠમાં બુનિયાદી શિક્ષણ, યંત્રવિદ્યા, સમાજશાસ્ત્ર વગેરેની તાલીમ આદિવાસીઓને આપવામાં આવે છે.

## પૂર્વસંસ્થા 
૧૯૬૭માં આ વિદ્યાપીઠની સ્થાપના થઈ તેના ૪૦ વર્ષ પહેલાં ચૂનીભાઈ મહેતા અને જુગતરામભાઈ દ્વારા આ વિસ્તારમાં આદિવાસીઓને શિક્ષણ અને સ્વાવલંબનનું સંસ્કાર-સિંચન કરવા માટે આશ્રમ સ્થાપી ખાદી અને બુનિયાદી શિક્ષણનાં માધ્યમોનો સહારો લેવામાં આવ્યો હતો. શિક્ષણક્ષેત્રે ગાંધીમૂલ્યોને અમલમાં મૂકવા વેડછી ખાતે જુગતરામભાઈએ ‘આશ્રમ ઉદ્યોગશાળા’ સ્થાપીને ત્યાં કાંતણ, વણાટ, ગણિત, ભાષા વગેરે જેવા  વિષયોનો બે વર્ષનો અભ્યાસક્રમ શરૂ કર્યો.

૧૯૩૭માં વર્ધા શિક્ષણ યોજનાના અમલમાં આવ્યા પછી ઉદ્યોગ દ્વારા શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ વેડછી આશ્રમે બે વર્ષને સ્થાને ચાર વર્ષનો અભ્યાસક્રમ તૈયાર કર્યો તથા તેમાં કાંતણવણાટ, ખેતીકામ, સુથારીકામ, પશુપાલન, નામું વગેરે વિષયોનો સમાવેશ કર્યો. અન્ય વિષયોમાં ગુજરાતી, હિંદી, સંસ્કૃત વગેરે ભાષાઓ, ગણિત અને ટૅક્નિકલ વિષયોનું જ્ઞાન અને સામાન્ય જ્ઞાનના વિષયો ઉમેરવામાં આવ્યા.

સ્વતંત્રતા પછી વેડછી વિસ્તારમાં બુનિયાદી શિક્ષણનો ફેલાવો ઉત્તરોત્તર વધતો જ ગયો. ૧૯૪૮માં વેડછી આશ્રમે ઉત્તર બુનિયાદી તાલીમના વર્ગો શરૂ કર્યા અને ચાર વર્ષ બાદ ૧૯૫૨માં અધ્યાપન મંદિર સ્થાપ્યું અને આવું જ અધ્યાપન મંદિર બોરખડીમાં પણ સ્થાપ્યું. આ અધ્યાપન મંદિરોએ અનેક આશ્રમશાળાઓમાં શિક્ષકો પૂરા પાડ્યા.

## સ્થાપના 
બુનિયાદી અને ઉત્તર બુનિયાદી વિદ્યાલયો વેડછી વિસ્તારમાં જેમ વધ્યાં તેમ તેમાંથી વધુ ને વધુ વિનીતો બહાર પડ્યા. તેમને શિક્ષણ આપવા માટે સ્થાનિક આગેવાનો તથા વિદ્વાનોના પ્રોત્સાહનથી જુગતરામ દવેએ વેડછી આશ્રમથી દોઢ કિમી દૂર વાલોડની સરહદમાં આવેલ ૪૫.૨ હેક્ટર જમીન ખરીદી ત્યાં ૧૯૬૭માં ગાંધી વિદ્યાપીઠ સ્થાપવામાં આવી. પ્રથમ કુલપતિ કાકાસાહેબ કાલેલકર અને ઉપકુલપતિ જુગતરામ દવે બન્યા. અહીં ૫૧ સભ્યોની સાધારણ સભા અને ૧૫ સભ્યોની કાર્યવાહક સમિતિની રચના કરવામાં આવી.

## સંસ્થાગત પ્રવૃત્તિઓ 
ગાંધી વિદ્યાપીઠ એક એવી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જ્યાં શિક્ષકો તેમજ વિદ્યાર્થીઓ પરિસરમાં જ વસવાટ કરે છે. આ સંસ્થામાં મુખ્યત્વે આર્થિક રીતે નબળા પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરવા આવે છે. સંસ્થાનું જીવન આત્મનિર્ભરતા અને શારીરિક શ્રમના મૂલ્યો પર આધારિત છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના હાથે જ કેમ્પસ, મકાનો અને વર્ગખંડોની સફાઈ કરે છે. તેઓ દૈનિક રસોઈના કામમાં સહભાગી થાય છે, પોતાના ભાંડા સ્વચ્છ કરે છે અને પોતાના વસ્ત્રો પણ પોતે જ ધોએ છે.

આ સંસ્થામાં પરંપરાગત વ્યાખ્યાન પદ્ધતિને બદલે પ્રવૃત્તિ-આધારિત શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ હેતુ માટે એક વિશેષ અભ્યાસ ખંડ અને પ્રવૃત્તિ કક્ષ બનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં પુસ્તકો, સામયિકો અને શૈક્ષણિક સાધનસામગ્રી ઉપલબ્ધ છે. આ અભિગમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ આ પ્રમાણે છે: (૧) વ્યાખ્યાન પદ્ધતિનો સંપૂર્ણ અભાવ. (૨) સામૂહિક કાર્ય, ચર્ચા અને સ્વ-નિયંત્રિત અધ્યયન. (૩) સમસ્યાઓનું સ્વતંત્ર વિશ્લેષણ અને સ્વતંત્ર નિષ્કર્ષો.

## સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિદ્યાલય 
નારાયણ દેસાઈ અહીંના સંપૂર્ણ ક્રાંતિ વિદ્યાલયના પ્રાચાર્ય છે.

## એસંદર્ભો 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠ

**મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠ** એ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીમાં આવેલું એક જાહેર વિશ્વવિદ્યાલય છે. ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ના દિવસે કાશી વિદ્યાપીઠ તરીકે સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને બાદમાં તેનું નામ બદલીને મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠ કરવામાં આવ્યું હતું. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારની રાજ્ય વિધાનસભા હેઠળ આ સંસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. તેને ૧૯૭૪ના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય યુનિવર્સિટી (સુધારા અધિનિયમ, ૨૦૦૮) (૨૦૦૯નો અધિનિયમ નંબર ૬), હેઠળ ૨૦૦૯માં માનદ યુનિવર્સિટી અને રાજ્ય યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળ્યો હતો. આ યુનિવર્સિટી છ જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલી ૪૦૦થી વધુ સંલગ્ન કૉલેજો ધરાવે છે. તે ઉત્તર પ્રદેશની સૌથી મોટી રાજ્ય યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે, જેમાં ગ્રામીણ અને શહેરી એમ બંને રીતે હજારો વિદ્યાર્થીઓ અભાસ કરે છે. તે કળા, વિજ્ઞાન, વાણિજ્ય, કૃષિ વિજ્ઞાન, કાયદો, કમ્પ્યુટિંગ અને વ્યવસ્થાપનમાં વ્યાવસાયિક અને શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમોની શ્રેણી પ્રદાન કરે છે.

## સ્થાપના 
બાબુ શિવ પ્રસાદ ગુપ્તા અને ભગવાન દાસે ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ના દિવસે સ્વતંત્રતા સંગ્રામની અસહકાર ચળવળ દરમિયાન વારાણસીમાં એક યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી. મૂળરૂપે તેને કાશી વિદ્યાપીઠ નામ આપવામાં આવ્યું હતું, તેનું ઉદ્ઘાટન મહાત્મા ગાંધીએ કર્યું હતું.૧૯૯૫માં આ વિશ્વવિદ્યાલયનું નામ મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠ રાખવામાં આવ્યું.

કાશી વિદ્યાપીઠ ભારતીય રાષ્ટ્રય સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું કાર્ય ક્ષેત્ર અને સમાજવાદીઓના તીર્થસ્થળ સમાન હતી.

## પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ 
આ સંથાના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ નીચે મુજબ છે:

* નાહીદ આબિદી, વિદ્વાન અને લેખક
* રામકૃષ્ણ હેગડે, કર્ણાટકના પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી
* બી. વી. કેસકર, ભારતના પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી.
* કાલરાજ મિશ્રા, રાજસ્થાનના પૂર્વે રાજ્યપાલ
* રાજારામ, બી એસ પીના પૂર્વ રાષ્ટ્રીય ઉપપ્રમુખ
* અનંત મારલ શાસ્ત્રી, સ્વતંત્રતા સેનાની, લેખક અને વિદ્વાન.
* ભોલા પાસવાન શાસ્ત્રી, બિહારના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી
* લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી, ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાનત્રિભુવન 
* ત્રિભુવન નારાયણ સિંહ, ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી
* કમલાપતિ ત્રિપાઠી, ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી
* નિવાન સેન, ભારતીય અભિનેતા અને નિર્માતા
* ગોપી સોનકર, ભારતીય હોકી ખેલાડી

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
સોડપુર ખાદી આશ્રમ

**ગાંધી સ્મારક આશ્રમ** જે **સોડપુર ખાદી આશ્રમ** તરીકે ઓળખાય છે તે ભારતના પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યમાં સોડપુર, પાણીહાટી, ઉત્તર ૨૪ પરગણાની એક વિરાસત સંસ્થા છે.

## ઇતિહાસ 
આ આશ્રમની સ્થાપના ૧૯૨૪માં ગાંધીવાદી કાર્યકર, વૈજ્ઞાનિક અને શોધક, સતીશ ચંદ્ર દાસગુપ્તા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે બંગાળ કેમિકલ્સના ભૂતપૂર્વ અધિક્ષક હતા. તેની સ્થાપના એક ખાદી પ્રતિષ્ઠાન તરીકે કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થા ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને જેને મહાત્મા ગાંધી પોતે સાબરમતી આશ્રમ જેવું પોતાનું બીજું ઘર કહેતા હતા. ૧૯૩૯ થી ૧૯૪૭ દરમિયાન તેમણે ઘણી વખત આ સ્થળની મુલાકાત લીધી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ટોચના નેતા અહીં આવ્યા હતા. ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, સુભાષ ચંદ્ર બોઝ, જવાહર લાલ નેહરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ, શરત ચંદ્ર બોઝ, શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી, જી. ડી. બિરલા, ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન, સરોજિની નાયડુ, હુસૈન શહીદ સુહરાવર્દી સમયાંતરે આશ્રમની મુલાકાત લેતા હતા. ગાંધી સ્મારક આશ્રમ ખાતે યોજાયેલી ઐતિહાસિક ત્રણ દિવસની બેઠક પછી સુભાષ ચંદ્રાએ કોંગ્રેસ છોડવાનો નિર્ણય લીધો હતો અને *ઓલ ઈન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લોક*ની સ્થાપના કરી હતી.

## સંદર્ભ
ધરણીધર તાલુકો

**ધરણીધર તાલુકો** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના વાવ-થરાદ જિલ્લાનો તાલુકો છે. ઢીમા આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

ધરણીધર તાલુકામાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ તાલુકા માં મુખ્યત્વે મગ, મઠ, ગુવાર, બાજરી, જીરુ, એરંડો, રાયડો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે.

## ધરણીધર તાલુકામાં આવેલાં ગામો 
ધરણીધર તાલુકામાં કુલ ૪૪ જેટલાં ગામ આવેલાં છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:વાવ-થરાદ જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ