open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
માધવરાયનો મેળો (માધવપુર ઘેડ)

**માધવરાયનો લોકમેળો** દર વર્ષે ભગવાન કૃષ્ણ અને રુકમણીના વિવાહ પ્રસંગની યાદમાં યોજાય છે. આ લગ્ન સમારંભને માણવા અને દર્શન કરવા દેશભરમાંથી ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તજનો એકઠા થાય છે જે મેળાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. 

## સ્થળ અને સમય
પોરબંદર જિલ્લાના માધવપુર ગામે આ લોકમેળો દર વર્ષે ચૈત્ર સુદ નોમથી સતત પાંચ દિવસ સુધી યોજાય છે.

## ઈતિહાસ
એક લોકવાયકા પ્રમાણે ભગવાન કૃષ્ણ સ્વયં રુકમણીની વિનંતી તેમનું અપહરણ કરી અહીં મંદિરમાં આવી એમની સાથે પરણ્યા હતા. તે પ્રસંગની યાદમાં દર વર્ષે અહીં માધવરાયનો મેળો યોજવામાં આવે છે.

શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
ઇડર રજવાડું

thumb|300x300px|ઇડરના મહારાજા પ્રતાપસિંહ.
**ઇડર રજવાડું,** જે ઇડર સ્ટેટ તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે વર્તમાનના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું એક રજવાડું હતું. બ્રિટીશરાજ દરમિયાન, તે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ગુજરાત વિભાગની અંદર, મહીકાંઠા એજન્સીનો એક ભાગ હતું.

## ઇતિહાસ 
ઇડર રાજ્ય એક રજવાડું હતું જેની સ્થાપના ૧૨૫૭માં થઈ હતી. તેના શાસકો રાઠોડ રાજપૂતો હતા. ઇડરના મૂળ શાસકો ભાલસુર કબીલાના કોળી હતા. છેલ્લા કોળી શાસકનો વિજયનગરના રાઠોડ રાજપૂતો દ્વારા પરાજય થયો. રાઠોડોએ ૧૨ પેઢી સુધી ઇડર પર રાજ કર્યું, ત્યારબાદ તેઓ ઈ.સ. ૧૬૫૬માં મુરાદ બક્ષના નેતૃત્વ હેઠળ  મુઘલો વડે પરાજિત થયા.

ત્યારબાદ ઇડર ગુજરાતના મુઘલ પ્રાંતનો એક ભાગ બન્યું. ઈ. સ. ૧૭૨૯માં જોધપુરના મહારાજાના ભાઈઓ આનંદસિંહ અને રાયસિંહે બળજબરીથી ઇડર પર કબજો કર્યો. તેઓએ ઇડર, અહમદનગર, મોડાસા, બાયડ, હરસોલ, પ્રાંતિજ અને વિજાપુર જિલ્લાઓને કબજે કર્યા. અન્ય પાંચ જિલ્લાઓને તેમના નવા રાજ્યનાં ખંડિયાં રાજ્ય બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઈ.સ. ૧૭૫૩માં દામાજી ગાયકવાડના નેતૃત્વમાં મરાઠાઓ દ્વારા રાજ્યને ટૂંક જ સમયમાં તેમના રાજ્યમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું અને આનંદસિંહ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા હતા. જ્યારે રાયસિંહને તેના ભાઈના મૃત્યુ વિશે જાણ થઈ ત્યારે તેમણે એક સેના ભેગી કરી અને ફરી એકવાર ઇડર પર કબજો કર્યો; તેમણે આનંદસિંહના પુત્રને ગાદી પર બેસાડ્યા અને પોતે તેમના વાલી બન્યા. ઈ.સ. ૧૭૬૬માં રાયસિંહના મૃત્યુ પછી, મરાઠાઓએ ફરી એકવાર ઇડરને ધમકી આપી હતી, જેના પરિણામે આનંદસિંહના પુત્ર રાવસીઓ સિંહે, પ્રાંતિજ અને વિજાપુર જિલ્લાઓને પેશ્વા તથા મોડાસા, બાયડ અને હરસોલને ગાયકવાડને સોંપવાની સંમતિ આપી હતી.

ઈ.સ. ૧૮૭૫માં ઇડર રાજ્યની આવક £ ૬૦,૦૦૦ હતી અને તેણે બરોડા રાજ્યના ગાયકવાડને £૩,૦૩૪ની ખંડણી આપી હતી. ઈ. સ. ૧૮૭૫માં રાજ્યની વસ્તી ૨,૧૭,૩૮૨ હતી. તેના શાસકો જોધા પરિવારના રાઠોડ રાજપૂત હતા અને ૧૫ તોપોની સલામીના હકદાર હતા.

ઈ.સ. ૧૯૨૪માં ઇડરને વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા સ્ટેટ્સ એજન્સીનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેને રાજપૂતાના એજન્સીમાં ખસેડવામાં આવ્યું હતું. ૧૦ જૂન ૧૯૪૮ના દિવસે ઇડર ભારતીય સંઘનો ભાગ બન્યો. ૧૯૪૯માં તેનું વિસર્જન થયું અને તેનું તત્કાલીન સાબરકાંઠા જિલ્લા અને મહેસાણા જિલ્લામાં વિભાજન થયું. તે સમયે આ જિલ્લાઓ બોમ્બે રાજ્યનો ભાગ હતા. ઈ. સ. ૧૯૬૦માં ગુજરાત રચાયું ત્યારે બંને જિલ્લાનો તેમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સાબરકાંઠા જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
સીદીઓનું ધમાલનૃત્ય

thumb|દેવલિયા નાકા, સાસણ ગીર, ગુજરાતમાં સીદીઓના લોકનૃત્યકારો
**સીદીઓનું ધમાલનૃત્ય** સીદીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા પરંપરાગત નૃત્ય, કે જેને ધમાલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે સૂચવે છે.

## નૃત્ય 
સીદીઓની જાફરાબાદ પાસે જાંબુર ગામમાં ત્રણસો વર્ષ જૂની વસાહત છે. સીદીઓ મૂળ આફ્રિકાના વતનીઓ અને ધર્મે મુસલમાન છે; તેમણે આફ્રિકાનું ગિલ નૃત્ય જાળવી રાખ્યું છે. સીદીઓનાં ૨૫ કુટુંબો ભરૂચમાં પણ રહે છે જેમની કુલ વસ્તી ૨૦૦ જેટલી થાય છે. તેમાંથી મોટા ભાગ લોકો ખેતીનો વ્યવસ્યાય કરે છે, જ્યારે થોડા લોકો ફૂલો અને અગરબત્તીઓ વેચે છે.

"નાળિયેરની આખી કાચલીમાં કોડીઓ ભરીને એના પર લીલું કપડું વીંટાળીને" તાલબદ્ધ રીતે ખખડાવામાં આવે તેને 'મશીરા' કહેવાય છે. આ મશીરાને મોરપીંછનાં ઝુંડ અને નાનાં ઢોલકાં સાથે હાથમાં લઈને સીદીઓ ગોળાકારે આ ધમાલ નૃત્ય કરે છે. આ નૃત્યમાં સૌથી આગળ સીદીઓનો મુખી ગાતો હોય છે અને અન્યોને ગવડાવતો હોય છે. તે કૂદકો મારે અને બધાના માથે મોરપીંછનો ઝૂડો ફેરવતો જતો હોય છે.

રજની વ્યાસ અનુસાર, સીદી કોમનો અવાજ "ઘોઘારી" છે અને તેથી "સમૂહગાન વેળાએ પહાડો ને જંગલોમાંથી ઘેરા પડછંદા ઊઠતા હોય તેવું લાગે." આ નૃત્યમાં તેઓ ટૂંકા આરોહ અને અવરોહે 'હો... હો...'નો નાદ કરે છે અને જ્યારે આ બધી વસ્તુઓનું સંમિશ્રણ થાય ત્યારે જોનાર અને સાંભળનારનાં પણ રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે.

ઇસવીસન ૨૦૧૮માં ભારતીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઈઝરાયલના વડાપ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ સાથેની અમદાવાદની મુલાકાત વખતે રસ્તા પર ભરૂચથી આવેલા સીદીઓ દ્વારા આ નૃત્ય ભજવાયું હતું.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં લોકનૃત્યો
ગુજરાતી કઢી

**ગુજરાતી**   કઢીનું ગુજરાતી સંસ્કરણ છે.  તે એક ખૂબ જ લોકપ્રિય ગુજરાતી વાનગી છે જે છાશ અથવા દહીં અને ચણાના લોટમાંથી બને છે .  કઢીએ ગુજરાતી વાનગીઓનો આવશ્યક ભાગ છે. 

## લોકપ્રિયતા 
બરાક ઓબામા ભારતની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે તેમને *ગુજરાતી કઢી* પીરસવામાં આવી હતી.  ચીનના રાષ્ટ્રપતિના જ્યારે અમદાવાદની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે કઢી તેમના મેનૂમાં સ્થાન પામી હતી.  ભારતમાં કઢીની વિવિધ જાતો છે જેમ કે સિંધી કઢી, રાજસ્થની કઢી, બોહરી કઢી અથવા યુપી કઢી વગેરે. ગુજરાતી કઢી તેમનાથી સંપૂર્ણપણે ભિન્ન છે સિવાય કે તે બધી દહીં આધારિત વાનગી છે (સિંધી કઢી સિવાય કે જેમાં મુખ્ય વસ્તુ આમલી હોય છે). ગુજરાતમાં તેને ખીચડી અથવા બાફેલા ભાત સાથે પીરસવામાં આવે છે. 

## તૈયારી 
પંજાબી કઢીની તુલનામાં ગુજરાતી કાઠી હળવી હોય છે.  દહીં અને ચણાનો લોટ થોડા કપ પાણી સાથે ભેળવીને એક પ્રવાહી મિશ્રણમાં તેને ફેરવાય છે. કાપેલા / વાટેલા લીલા મરચા, પીસેલું આદુ અને હિંગને એક તપેલીમાં મધ્યમ તાપે વઘાર કરવામાં આવે છે . તે પછી દહીં અને ચણાના લોટના દ્રાવણને મિક્સ કરી વઘારમાં ઉમેરી થોડી મિનિટો ગરમ કરી હલાવતા રહેવું પડે છે. ખીચડી, નાન, રોટલી અથવા ભાત સાથે ગરમ પીરસવામાં આવે છે. 

### ઘટકો 
દહી (દહીં), ચણાનો લોટ, હીંગ, તજ પાવડર, રાઈ, લીમડાના પાન, કોથમીર વગેરે

### ભિન્ન પ્રકારો 
પંજાબી કઢી, સિંધી કઢી, રાજસ્થાની કઢી,  કાઠિયાવાડી કઢી. 

## સંદર્ભ 
## વધુ વાંચન 
* 
* 
શ્રેણી:ગુજરાતી ભોજન
ડાંગ દરબાર

**ડાંગ દરબાર** એક મેળો છે, જેનું આયોજન ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લાના મુખ્ય મથક આહવામાં હોળીના ઉત્સવ દરમિયાન કરવામાં આવે છે. ડાંગ દરબારમાં સરકાર દ્વારા પાંચ જુના ડાંગ દરબારોને શિરપાવ (પેન્શન) આપવામાં આવે છે. ડાંગ વિસ્તારમાં પરંપરાગત રીતે યોજાતા ડાંગ દરબારમાં આદિવાસી લોકો પોતાના નૃત્ય અને સંગીત રજૂ કરી અને એક ઉત્સવના રૂપમાં તેને ઉજવવામાં આવતો હતો.
## સમય
ડાંગ દરબાર ત્રણ દિવસીય વાર્ષિક સાંસ્કૃતિક તહેવાર હોળીની સાથે ઉજવવામાં આવે છે.

## સ્થળ
આ મેળો ડાંગ જિલ્લાના આહવામાં આયોજિત કરવામાં આવે છે, જે ભારતના સાપુતારાના પહાડોમાં આવેલ છે.

## ઇતિહાસ
ડાંગ પ્રદેશમાં હોળી પર્વનું માહાત્મ્ય છે. ૧૯૪૨ સુધી ડાંગ જિલ્લાનો વહીવટ રાજાઓ અને નાયકો સંભાળતા હતા, એ જ વર્ષમાં ડાંગ જિલ્લાના જંગલના પટ્ટાઓ બ્રિટિશરોને સોંપવામાં આવ્યા હતા. ભીલ રાજાઓ અને નાયકોને પટ્ટાના હક્ક તરીકે અને પછી વાર્ષિક વર્ષાસનના સ્વરૂપ આપવાની થતી રકમ દર વર્ષે ભીલ રાજાઓ, નાયકો, તેમના મિત્રો, પોલીસ પટેલોને, દરબારીઓને ડાંગ દરબાર ભરીને આપવામાં આવતી હતી. વિવિધ જૂથો પોતાની નૃત્યકળા, વાદ્યકળા અને સંગીતકળાને રજૂ કરે છે અને કહાલિયા અને તાડપુર જેવાં વાદ્યો વડે સંગીત રજૂ કરે છે. દરબારમાં દેશ-વિદેશના સહેલાણીઓ આ મેળામાં આદિવાસી સંસ્કૃતિ માણવા આવે છે. ઉત્સવના અંતિમ દિવસે આદિવાસીઓ હોળીનો અગ્નિ શમાવે છે અને હાજર રહેલા સમુદાય ઉપર રંગીન પાણી છાંટી ધૂળેટીનો પ્રારંભ કરે છે.

## બાહ્ય કડીઓ
* ડાંગ જિલ્લાની વેબસાઇટ પર ડાંગ દરબારની માહિતી

શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
શ્રેણી:ડાંગ જિલ્લો
ગિરનાર ઉડનખટોલા

thumb|ગિરનાર ઉડનખટોલા પરથી દેખાતી ભવનાથ તળેટી

**ગિરનાર ઉડનખટોલા** એ ભારતના ગુજરાતના જુનાગઢ જિલ્લામાં ગિરનાર પર્વત પર આવેલો એક ઉડનખટોલા (રોપ-વે) છે. તે એશિયાનો સૌથી લાંબો ઉડનખટોલા છે. ૧૯૮૩થી પ્રસ્તાવિત હોવા છતાં સરકારની મંજૂરીમાં વિલંબ અને અદાલતી દાવાઓને લીધે છેક સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮માં તેનું બાંધકામ શરૂ થયું. તેનું બાંધકામ ઉષા બ્રેકો લિમિટેડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને અને હવે સંચાલન પણ તેના દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. તેનું ઉદ્ઘાટન ૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું.

## ઇતિહાસ 
અંબાજી મંદિર, દત્તાત્રેય મંદિર અને ઘણા હિન્દુ મંદિરો તેમજ અનેક જૈન મંદિરો હોવાને કારણે ગિરનાર પર્વત ગુજરાતનું એક મુખ્ય તીર્થસ્થળ છે.

આ પ્રકલ્પ સૌ પ્રથમ ૧૯૮૩માં ટૂરિઝમ કોર્પોરેશન ઓફ ગુજરાત લિમિટેડ (ટીસીજીએલ) દ્વારા પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં આશરે  જંગલની જમીનને સામાન્ય જમીનમાં ફેરવવા સૂચન કર્યું હતું. ગુજરાત સરકારે ૧૯૯૪માં કુલ  જંગલની જમીનને સામાન્ય જમીનમાં ફેરવવા મંજૂરી આપી હતી અને તોરણિયા ગામ નજીક તેના બદલામાં નવી જંગલની જમીનને મંજૂરી આપી હતી. ભારત સરકારે પણ ૧૯૯૫માં આ અંગે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૯૯માં પર્યાવરણીય કર્મશીલોના વાંધા બાંધકામ ફરી બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.

ગિરનારી ગીધ માટે રોપ-વેનો પ્રસ્તાવિત માર્ગ જોખમી ગણી ૨૦૧૭માં આ અંગે એક જાહેર હિતની અરજી ગુજરાત વડી અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી જેને ગુજરાત વડી અદાલતે ૨૦૨૦માં ખારીજ કરી દીધી હતી.

અંતે સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮માં બાંધકામ ફરીથી શરૂ કરાયું હતું. આ પ્રોજેક્ટ મે ૨૦૨૦માં ખુલ્લો મુકાવાનો અંદાજ હતો પરંતુ કોવિડ-૧૯ મહામારીને કારણે વધુ વિલંબ થયો હતો. તેની સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં આખરી ચકાસણી કરવામાં આવી હતી અને ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ના રોજ તેનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું હતું.  આ પ્રોજેક્ટનું ઉદ્ઘાટન તત્કાલીન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦માં કર્યુ હતું.

## તકનિકી માહિતી 
આ ઉડનખટોલા  લાંબો એટલે કે એશિયાનો સૌથી લાંબો ઉડનખટોલા છે. તે કુલ ના ખર્ચે બાંધવામાં આવ્યો હતો જેમાં નીચલા અને ઉપલા મથકો તેમજ ઉડનખટોલાને ટેકો આપતા થાંભલા બાંધવાનો ખર્ચ પણ શામેલ છે.  આ ઉડનખટોલા મોનો-કેબલ ગોંડોલા ડિટેચેબલ પ્રકારની લિફ્ટ્સ ચલાવે છે. તે મુસાફરોને તળેટીથી  ઊંચે આવેલા અંબાજી મંદિરે લઈ જાય છે. તેમાં આઠ મુસાફરોની ક્ષમતાવાળી ૨૫ ટ્રોલીઓ છે. તે પ્રતિકલાક ૧૦૦૦ મુસાફરોને ઉપર લઇ જઈ શકે છે પરંતુ અત્યારે પ્રતિકલાક ૮૦૦ મુસાફરો અને દિવસના કુલ ૮૦૦૦ મુસાફરની ક્ષમતાથી કાર્ય કરે છે. આ સફરમાં ૭.૪૩ મિનિટ લાગે છે.

## આ પણ જુઓ 
* પાવાગઢ ઉડનખટોલા
* અંબાજી ઉડનખટોલા
* સાપુતારા ઉડનખટોલા

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતમાં પરિવહન
શ્રેણી:જૂનાગઢ
પોરબંદર સ્ટોન

thumb|પોરબંદર પથ્થરની ખાણ, આશરે ૧૮૯૦
thumb|જાહેર બાંધકામ વિભાગની કચેરી, બોમ્બે, ૧૮૭૦. બિલ્ડિંગના રવેશમાં પોરબંદર પથ્થર છે.
**પોરબંદર સ્ટોન અથવા પોરબંદરી પથ્થર** એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રના પોરબંદરના કાર્બોનેટ ખડકોમાં મળી આવેલા મિલિઓલાઈટ ચૂનાના ખડકો (લાઈમસ્ટોન) છે.  બ્રિટીશ રાજ દરમ્યાન, બોમ્બે (હાલ મુંબઈ) ની ઘણી જાહેર ઇમારતોના બાંધકામમાં આ પથ્થરનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં કે વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ, નેસેટ ઇલિયાહૂ સિનેગૉગ, બોમ્બે હાઈકોર્ટ અને ક્રોફોર્ડ માર્કેટ ઈત્યાદિ સમાવેશ થાય છે.

આ પથ્થરનું નામ પોરબંદર શહેરથી આવ્યું છે જ્યાંથી તેને મુંબઈ અને અન્ય શહેરોમાં મોકલવામાં આવતા હતા. તેનો અર્થ એ નથી કે આ પથ્થર પોરબંદર શહેરમાંથી નીકળતા હતા; એવા પણ દાખલા છે કે અસલ પોરબંદર સ્ટોન કરતા નીચી કક્ષાના આ શહેરના પથ્થરોને અસલ 'પોરબંદર પથ્થર' તરીકે ઓળખાવી પધરાવી દેવામાં આવતા. મુંબઈ ઉપરાંત, મદ્રાસ અને કોચીનની અગ્રણી ઇમારતોમાં પણ આ પત્થર દેખાય છે. શિલ્પકારો અને આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા આ પથ્થરને ખૂબ કિંમતી બનાવવામાં આવ્યો હતો, અને ૧૯૧૭-૧૮ દરમિયાન લગભગ ૩૨,૪૨૦ ટન રાજ્યની બહાર કલકત્તા, મદ્રાસ, કરાંચી અને રંગૂન મોકલવામાં આવ્યો હતો.

## ગ્રંથસૂચિ 
* 
* 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાત
ચુલનો મેળો

**ચુલનો મેળો** હોળીના બીજા દિવસે, ધુળેટીના રોજ ગરબાડા તાલુકાના ગાંગરડી અને ઝાલોદ તાલુકાના રણીયાર ગામે ભરાય છે. પંચમહાલ, ભરૂચ અને વડોદરા જિલ્લાના આદિવાસીઓ પણ ધુળેટીના દિવસે ચુલનો મેળો માણે છે.

## સમય
ચુલનો મેળો માર્ચ મહિનામાં ભરાય છે.

## વિશેષતા
ચુલના મેળામાં બપોર સુધીમાં વિવિધ સ્થળેથી લોકો એકઠાં થાય છે. આ મેળાની વિશેષતા એ છે કે તેમાં એકાદ ફૂટ પહોળો અને પાંચથી છ ફૂટ લંબાઈનો એક મોટો ખાડો ખોદીને તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ ખાડામાં બાવળના લાકડાંના મોટા કોલસા (કટકા) વગેરેને સળગાવીને અંગાર પાડવામાં આવે છે. આ પ્રસંગે બધા આદિવાસી લોકો પોતાના હાથમાં નાળિયેર લઇને પાણીનો ઘડો અથવા લોટો લઈ ઉઘાડા પગે અંગારા પર સાત વાર એક છેડેથી બીજે છેડે ચાલે છે. ત્યારબાદ અગ્નિદેવને પગે લાગી નારિયેળ વધેરે છે.

કેટલાક પુરુષો અને નાની વયના છોકરાઓ શરીરે હળદર ચોળે છે. આંખે આંજણ લગાડે છે અને આંજણ કાળા ટપકાં ગાલે પણ લગાવે છે. ફૂગ્ગી બાયના પીળા કે લીલા ડગલી જેવા પોલકાં અને લાલ ઓઢણીમાં રાઠવા સ્ત્રીઓ પણ આ મેળામાં પોતાના બાળકો લઈને આવે છે. હાથમાં તલવાર અને લાકડીઓ સાથે ઢોલના તાલે નાચતા સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકો ચુલના મેળામાં મસ્તી કરે છે.

શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
કવાંટનો મેળો

**કવાંટનો મેળો** એ છોટાઉદેપુર વિસ્તારના આદિવાસીઓનો મેળો છે જે હોળીના તહેવાર પછી તરત કવાંટ ગામમાં યોજાય છે.

કવાંટના મેળામાં ઢોલ સાથે અન્ય સંગીતના વાદ્ય સાથે ભીલ, રાઠવા, નાયકા અને ધાનુક આદિવાસી યુવક યુવતીઓ નૃત્ય કરતાં જોવા મળે છે. ભીલ આદિવાસીઓ સ્ત્રી-પુરુષો તેમના માથા પર મોરના પીંછાંની કલગી લગાવે છે અને તેના દ્વારા તેમનો પશુ- પક્ષીઓ પ્રત્યેનો પ્રેમભાવ રજુ કરે છે. અને ઘેરૈયા બને છે.

## સ્થાન અને સમય 
વડોદરાથી આશરે સો કિલોમીટરના દુર આવેલા ભીલ, રાઠવા, નાયકા અને ધાનુક આદિવાસીઓના વતન છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં કવાંટ ગામમાં હોળી પછીના ત્રીજા દિવસે કવાંટનો મેળો યોજાય છે.

## મેળો 
વિવિધ પચ્ચીસ ગામોમાંથી અને મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાંથી અસંખ્ય આદિવાસી લોકો રંગબેરંગી પોષાક પહેરી આ મેળામાં આવે છે. કવાંટના મેળામાં અન્ય દેશોમાંથી પણ ઘણા લોકો આદિવાસી સંસ્કૃતિને માણવા માટે આ મેળામાં આવે છે. મેળામાં યુવાનો પોતાના આખા શરીર પર ધોળાં ટપકાં કરીને દોરે છે, તથા મોરના પીંછાઓ, વાંસની રંગીન ટોપીઓ અને બળદના ગળે બાંધવામાં આવે તેવા ઘૂઘરાઓનો કંદોરો બનાવી પોતાની કેડ ઉપર બાંધે છે. ત્યાર પછી ઢોલ વગાડવામાં આવે છે અને યુવાનો તાલબદ્ધ રીતે નૃત્ય કરે છે. નાચતાં સમયે ઉત્પન્ન થતો તાલબદ્ધ ઘૂઘરાનો અવાજ આવે છે. આદિવાસીઓના આ મેળામાં વિવિધ ગામોમાંથી તૈયાર થઈને આવતી છોકરીઓ જોઈ છોકરાઓ લગ્ન માટે છોકરીઓ પસંદ કરી માંગું નાખતા હોય છે. જે તેમના સામાજીક જીવનનો એક ભાગ છે. 

આદિવાસીઓના કવાંટના મેળામાં સંગીત-નૃત્યનું ખાસ મહત્વ છે. જોડિયા પાવા, ઢોલ અને પીહો જેવા વિવિધ સંગીતના સાધનોથી મેળાનું દ્રશ્ય અનેરું બને છે. મેળામાં આવેલ આદિવાસીઓનું રંગબેરંગી કપડાં અને સુંદર ઘરેણાંઓથી તેઓ અલગ જ દેખાય છે. કવાંટનો મેળો આદિવાસી સંસ્કૃતિનું જતન કરનારો મેળો છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
શ્રેણી:છોટાઉદેપુર જિલ્લો
ગોળ ગધેડાનો મેળો

**ગોળ ગધેડાનો મેળો** હોળીના તહેવાર પછી દાહોદ જિલ્લાના આદિવાસી વિસ્તારોમાં યોજાય છે. આ મેળામાં યુવાન યુવક-યુવતીઓ પોતાના મનપસંદ સાથીદારને પસંદ કરી તેમની સાથે લગ્ન કરતાં હોય છે.

## સમય 
ગોળ ગધેડાનો મેળો ફાગણ મહિનામાં ભરાય છે.

## વિશેષતા 
*ગોળ ગધેડાનો મેળો* હોળી પછીના પાંચમા, સાતમા કે બારમા દિવસે ગરબાડા તાલુકાના જેસાવાડા ગામે જાહેર મેદાનમાં મેળો ભરાય છે. આ મેળામાં આજુબાજુના વિસ્તારમાંથી હજારો લોકો ઢોલ વગાડતાં અને આનંદથી નાચતાં-ગાતાં આવે છે. 

આ પોટલીનો ગોળો લેવા માટે આદિવાસી યુવાનોને ગધેડા જેવો માર ખાવો પડે છે. આ બધી ધાંધલ-ધમાલમાં થાંભલાની ટોચ સાથે બાંધેલી ગોળની પોટલી ક્યાંક ગાયબ થઈ ગઈ હોય ત્યારે પાછળથી થાંભલે ચડનાર યુવાન ગોળ વગર ગધેડો બનનાર પુરવાર થાય છે. કેટલાક જૂથોમાં યુવાન થાંભલા પર પોતાના જૂથનો ધ્વજ (ધજા) ફરકાવે છે કેટલાક આદિવાસી વિસ્તારમાં ગોળના બદલે તેના પર ધ્વજ લગાવવામાં આવે છે. જુના સમયમાં કોઈ યુવાન ગધેડા જેવો માર ખાઈને પણ જો ધ્વજ લાવે તો તે કન્યાઓના ટોળામાંથી મનપસંદ કન્યાને પરણી શકતો હતો.

રમતમાં વિજય મેળવી આદિવાસી યુવાન મનપસંદ કન્યા સાથે લગ્ન કરવાની અનુમતિ મેળવે છે આથી આ મેળો પ્રાચીન સ્વયંવરના જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે વિજય મેળવતા પહેલા યુવાનને યુવતીઓની લાકડીઓનો માર સહન કરવો પડતો હોય છે પણ ત્યારબાદ તેને ગોળ ખાવા અને ખવડાવવા પણ મળે છે એટલે આ મેળાને ‘ગોળ ગધેડાનો’ મેળો કહેવામાં આવે છે.

શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:પંચમહાલ જિલ્લો
તાના અને રીરી

thumb| નરેન્દ્ર મોદી તાના-રીરી અને પંડિત ઓમકારનાથ સંગીત પુરસ્કાર એનાયત કરતા.
**તાના અને રીરી** એ આશરે ઈ. સ. ૧૫૬૪ ની આસપાસ જન્મેલી બે છોકરીઓ વિશેની એક ભારતીય વાર્તા છે, જેમને અકબરના દરબારમાં ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. આ વાર્તા ગુજરાતી લોક સંસ્કૃતિનો ભાગ બની ગઈ છે.

તાના અને રીરી એ જોડિયા બહેનો હતી અને તેઓ ઉત્તરી ગુજરાત રાજ્યના વિસનગર નજીક વડનગરના વતની હતા. આ બંને છોકરીઓ નરસિંહ મહેતા સાથે નજીકની સંબંધી હતી. નરસિંહ મહેતાની પૌત્રી શર્મિષ્ઠા, તાના અને રીરીની માતા હતી.

## દંતકથા 
જ્યારે અકબરના દરબાર ગાયક, ઉસ્તાદ તાનસેનના ગુરૂનું અવસાન થયું, ત્યારે તેણે રાગ "દીપક" ગાયો. એમ કહેવામાં આવે છે કે આ રાગ ગાવાને પરિણામે ગાયકને તેના શરીરમાં અસાધ્ય ગરમીની લાગણી થવા લાગે છે. તે જ પ્રમાણે તાનસેન દીપક રાગની દાઝથી પ્રભાવિત થયો હતો, અને તેના શમન અર્થે તે આખા ભારતમાં ફરી વળ્યો. તે સમય દરમ્યાન અકબરની સેનાનો સેનાપતિ ઈઝાદખાન વડનગર આવ્યો અને તેને તાના અને રીરી નામની બે બહેનો વિશે જાણવા મળ્યું, કે જેઓ નિપુણ ગાયકો હતી અને રાગ મલ્હાર ગાઇને તાનસેન (રાગ દિપકના નિષ્ણાત)ના દાહને શમાવી શકતી હતી. જ્યારે તેઓને અકબરના દરબારમાં ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે તેઓએ આવવાની ના પાડી કારણ કે નાગરો તરીકે તેમનું વ્રત હતું કે તેઓ ગામના દેવની મૂર્તિની સામે જ ગાઈ શકે. દરબારનો પ્રસ્તાવ ન માનતા તેમના શહેરમાં યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાવાની શક્યતા હતી. આથી તેમણે દરબારમાં જઈ ગાવાને બદલે તેઓ કૂવામાં ડૂબીને આત્મહત્યા કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો. બાદમાં જ્યારે અકબરને આ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેણે તેમના પિતા પાસે માફી માંગી અને તાનસેનને તાના-રીરીના માનમાં નામ આપેલા નવો સંગીત રાગ વિકસાવવા કહ્યું.

જે ગ્રામજનો અકબરની સેના દ્વારા હુમલો ભયને પરિણામે  વાણિયા બન્યા તેઓ હવે દશનાગર તરીકે ઓળખાય છે.

## વારસો 
વડનગરમાં તાના-રીરીના સન્માનમાં એક સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું છે.

તેમની યાદમાં ગુજરાત સરકાર દ્વારા દર વર્ષે તાના-રીરી સંગીત મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* Zana.com પર તાના અને રીરી 
* તાના રીરી ફેસ્ટિવલ ૨૦૧૯, ૩ વિશ્વવિક્રમ

શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
દાદુ દયાલ

**દાદુ દયાલ** અથવા **દાદુ દયાળ** ગુજરાત, ભારતના એક સંત, ધાર્મિક સુધારક, શિષ્ટાચારના કડક પાલનના વિરોધી હતા.

## નામ 
"દાદુ" નો અર્થ ભાઈ થાય છે, અને "દયાલ" નો અર્થ "કરુણાભર્યા" છે.

## પ્રારંભિક જીવન 
એક ધનિક વેપારીને તેઓ સાબરમતી નદી પર તરતા મળી આવ્યા હતા.

## દાદુપંથ 
બાદમાં દાદુ દયાલ, જયપુર રાજસ્થાન નજીક નરૈણા ગયા, જ્યાં તેમણે પોતાની આસપાસ અનુયાયીઓનું એક જૂથ ભેગું કર્યું. તેમણે એક સંપ્રદાય બનાવ્યો, જે *દાદુપંથ* તરીકે જાણીતો બન્યો. 

દાદુપંથી હિન્દુઓના વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ૭ લશ્કરી અખાડાઓમાંનું એક છે. વૈષ્ણવમાં ચાર મુખ્ય સંપ્રદાયો આ મુજબ છે: 

* રામાનંદ દ્વારા સ્થાપિત શ્રી, દાદુપંથીઓ રામાનંદની વૈષ્ણવના ૭ લશ્કરી અખાડાઓમાંથી એક છે
* માધવ દ્વારા સ્થાપિત બ્રહ્મા
* વિષ્ણુસ્વામી દ્વારા સ્થાપિત રુદ્ર
* નીમ્બરકા દ્વારા સ્થાપિત સાનકડી.

વૈષ્ણવ અનુયાયીઓને બૈરાગી કે વૈરાગી પણ કહેવામાં આવે છે. બૈરાગીમાં, જેઓ લશ્કરી અખાડાનો ભાગ બન્યો હતા તે ૭ અખાડાઓમાં સ્થાપવામાં આવ્યા હતા, તેમની સ્થાપના તારીખો અસ્પષ્ટ છે. દરેક અખાડાએ વૈષ્ણવ ધર્મના તમામ ૪ સંપ્રદાયોના સભ્યોને સ્વીકાર્યા છે. બેરાગી લશ્કરી અખાડાઓ સામાન્ય રીતે માંસ ખાવા અથવા માદક દ્રવ્યો લેવાની પ્રતિબંધનું પાલન કરતા નહોતા.  તે વિશે તે કહે છે કે: 

So kāfir jo bolai kāf;
dil apna nahim rakhe sāf...

### દાદુપંથી થાંબ 
*સમાધિ* પ્રાપ્ત કરી તેવા દાદુના ૧૦૦ શિષ્યો હતા. તેમણે ભગવાનના ઉપદેશને ફેલાવવા માટે તેમના ૫૨ શિષ્યોને પ્રદેશની આસપાસ 'થાંબ' એટલે કે આશ્રમો સ્થાપવા સૂચના આપી. દાદુજીએ તેમના જીવનના પાછલા વર્ષો જયપુર શહેર નજીક ડુડુ શહેરથી થોડે દૂર નારૈણામાં વિતાવ્યા હતા. અનુયાયીઓ દ્વારા પાંચ થંબને પવિત્ર માનવામાં આવે છે; નારાયણા, ભૈરનાજી, સંભાર, આમર અને કરડાલા (કલ્યાણપુરા). આ થાંબાઓના અનુયાયીઓ પાછળથી અન્ય પૂજા સ્થળો સ્થાપિત કર્યા છે.

### દાદુપંથી સશસ્ત્ર અખાડા 
દાદુપંતજી ગુરુ જેત સાહેબ (ઇ.સ. ૧૬૯૩ - ૧૭૩૪) જ્યારે સશસ્ત્ર નાગા સાધુઓની ભરતી તેમના અખાડામાં કરી ત્યારથી સશસ્ત્ર અખાડાઓની પરંપરા ચાલુ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ૧૭૩૩ માં, દાદુપંથીઓ જયપુર રાજ્યના કર ભરનારા ખેડુતો હતા અને કરની ચુકવણીને લાગુ કરવા માટે સશસ્ત્ર નાગા સાધુઓ કાર્યરત હતા. ૧૭૯૩ માં, દાદુપંથીઓ અને જયપુર રાજ્ય વચ્ચે કરાર થયો હતો, જે હેઠળ દાદુપંથીઓએ જયપુર રાજ્યની રક્ષા માટે ૫૦૦૦ સશસ્ત્ર સૈનિક સાધુઓ પ્રદાન કર્યા હતા. ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ દરમિયાન, દાદુપંથીઓએ ભાડૂતી લડવૈયા તરીકે કામ કર્યું જેણે બ્રિટીશ રાજને મદદ કરી.

### વર્તમાન સ્થિતિ 
દાદુપંથ રાજસ્થાનમાં આજ સુધી ચાલુ છે અને દાદુ અને ઉત્તર ભારતના અન્ય સંતો દ્વારા ગીતો ધરાવતી પ્રારંભિક હસ્તપ્રતોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

## સંદર્ભ 
## ગ્રંથસૂચિ 
* 
* 
* *Sant Dadu Dayal: Encyclopaedia of Saints Series (Volume 25)*. Eds.  Bakshi, S. R.; Mittra, Sangh (2002). New Delhi: Criterion Publications. 
* 

## બાહ્ય કડીઓ 
* દાદુ દયાળ જી પર ટૂંકી નોંધ
* કવિતા કોશ પર દાદુ દયાલ  ( હિન્દી )
* દાદુ દયાળનું જીવનચરિત્ર 
* નરૈનામાં દાદુપંથની ઉજવણીનો વીડિયો

શ્રેણી:હિંદુ સંત
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
અદિતી મંગલદાસ

**અદિતી મંગલદાસ** (જન્મ: ૧૯૬૦) એક કથક નૃત્યાંગના અને નૃત્ય નિર્દેશક (કોરિયોગ્રાફર) છે. તેઓ મુખ્યત્વે કથકના પરંપરાગત સ્વરૂપમાં કામ કરે છે. તેઓ કુમુદિની લખિયા અને બિરજુ મહારાજની ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીની છે. તેઓ દિલ્હીમાં પોતાની નૃત્ય સંસ્થા, *દ્રષ્ટિકોણ ડાન્સ ફાઉન્ડેશન* ચલાવે છે, જેમાં તેઓ કલા દિગ્દર્શક અને મુખ્ય નૃત્યાંગના તરીકે સેવા આપે છે. આ કાર્ય શરૂ કરતા પહેલાં, ઘણાં વર્ષો સુધી તેઓ બિરજુ મહારાજના નૃત્ય જૂથમાં એક મુખ્ય નૃત્ય કલાકાર રહ્યાં હતા.

## પ્રારંભિક જીવન અને તાલીમ 
૧૯૬૦ માં જન્મેલા અદિતી મંગલદાસનો ઉછેર અમદાવાદમાં થયો હતો. અહીં તેમણે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાંથી વિજ્ઞાન સ્નાતકની પદ્‌વી પ્રાપ્ત કરી હતી.

તેમણે નાની ઉંમરે અમદાવાદના કદમ્બ સેન્ટર ફૉર ડાન્સ ખાતે કુમુદિની લખિયાના માર્ગદર્શન હેઠળ કથક નૃત્યની તાલીમ લીધી હતી. ત્યાર બાદ પુપુલ જયકારની સલાહથી, તેઓ નૃત્યના ક્ષેત્રમાં વધુ તકોની શોધમાં દિલ્હી ગયા. અહીં તેમણે દિલ્હીના કથક કેન્દ્રમાં બિરજુ મહારાજ પાસે કથકનો વધારે અભ્યાસ કર્યો. નૃત્યની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેઓ બિરજુ મહારાજના નૃત્ય જૂથના ભાગ રૂપે વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ગયા. 

## કારકિર્દી 
thumb|180x180px|અદિતી મંગલદાસ નૃત્ય સમુહમાં

અદિતીએ ભારતના મોટા નૃત્ય મહોત્સવોમાં કથકની રજૂઆત કરી છે અને યુ.કે., યુ.એસ. અને સોવિયત સંઘમાં ભારતીય સાંસ્કૃતિક ઉત્સવોમાં ભાગ લીધો છે. એકલ નૃત્યોના દિગ્દર્શન કરવા ઉપરાંત, તેમણે ઘણાં જૂથ નૃત્યનું નિર્દેશન પણ કર્યું છે જેમાં પરંપરાગત અને સમકાલીન શૈલીઓનું આકર્ષક મિશ્રણ છે. તેમણે *ચીખ*, *સ્વાગત વિસ્તાર*, *ધ સાઉન્ડ ઑફ ધ યુનિવર્સ*, અને *વૃંદાકૃતિ* સહિત અનેક નૃત્ય નિર્દેશનો કર્યા છે. તેમણે અનેક કાર્યશાળાઓ યોજી છે અને ઘણાં નૃત્ય સેમિનારોમાં નિબંધો રજૂ કર્યા છે. ૨૦૦૫ માં, છ નૃત્યકારો અને ત્રણ સંગીતકારોના સમૂહ સાથે અદિતિ મંગલદાસ ડાન્સ કંપનીએ એશિયા સોસાયટીમાં *ફુટપ્રિન્ટ્સ ઓન વૉટર* નામના પ્રયોગ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકામાં તેમના કલા પ્રદર્શનની શરૂઆત કરી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* અદિતી મંગલદાસની વેબસાઇટ
* "રૂટેડ, યેટ મોર્ડન" (સાક્ષાત્કાર)  *ધ હિન્દુ* વર્તમાન પત્રનો લેખ 

શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:ગુજરાતના નૃત્ય કળાકાર
શ્રેણી:૧૯૬૦માં જન્મ
કુમુદિની લાખિયા

**કુમુદિની લાખિયા** (જન્મ ૧૭ મે ૧૯૩૦) એ એક ભારતીય કથક નૃત્યાંગના અને નૃત્ય નિર્દેશિકા (કોરિયોગ્રાફર) છે. તેઓ અમદાવાદ, ગુજરાતના વતની હતા, જ્યાં તેમણે ઈ.સ.૧૯૬૭માં *કદમ્બ સ્કૂલ ઑફ ડાન્સ ઍન્ડ મ્યુઝિક*ની સ્થાપના કરી હતી, ભારતીય નૃત્ય અને સંગીતને સમર્પિત આ એક સંસ્થા છે.

તેઓ સમકાલીન કથક નૃત્યના અગ્રેસર કલાકાર છે. ૧૯૬૦ના દાયકાથી શરૂ કરી કથકના એકલ સ્વરૂપથી દૂર જઈ, તેમણે તેને સમૂહ નૃત્યના સ્વરૂપમાં ફેરવીને પ્રદર્શિત કર્યો. આ સાથે તેમણે પરંપરાગત વાર્તાઓને બદલે તેમાં સમકાલીન વાર્તાના પાત્રોમાં પણ ઉમેર્યા. કથક ક્ષેત્રે આવા નવતર પ્રયોગોનો શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે.   

## કારકિર્દી 
તેમણે તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત રામ ગોપાલ સાથે કરી હતી. તેઓ રાજ ગોપાલના પશ્ચિમ દેશના પ્રવાસે જનાર નૃત્યુ જૂથમાં જોડાયા હતા. આ પ્રાવાસમાં તમણે વિદેશી લોકો સમક્ષ પહેલી વાર ભારતીય નૃત્ય પ્રદર્શિત કર્યું અને ત્યાર બાદ તેઓ સ્વપ્રયત્ને નૃત્યાંગના અને નૃત્ય નિર્દેશિકા બન્યા. તેમણે પહેલા જયપુર ઘરાનાના વિવિધ ગુરુઓ અને પછી શંભુ મહારાજ પાસેથી શિક્ષણ મેળવ્યું.

તેઓ ખાસ કરીને તેમના બહુ-કલાકારો ધરાવતા (સામુહિક) નૃત્ય નિર્દેશન માટે જાણીતા છે. તેમના સૌથી પ્રસિદ્ધ નિર્દેશન આ મુજબ છે: 'ધબકાર', 'યુગલ', અને 'અતહ કિમ' (ક્યાં હવે?), જે તેમણે ૧૯૮૦માં દિલ્હીમાં વાર્ષિક કથક મહોત્સવ દરમ્યાન પ્રદર્શિત કર્યો હતો. તેમણે ગોપી કૃષ્ણ સાથે હિન્દી ફિલ્મ 'ઉમરાવ જાન' (૧૯૮૧)માં નૃત્ય નિર્દેશન પણ કર્યું હતું.  

તેઓ કથક નૃત્યકારો અદિતી મંગલદાસ, વૈશાલી ત્રિવેદી, સંધ્યા દેસાઈ, દક્ષા શેઠ, મૌલિક શાહ, ઇશિરા પરીખ, પ્રશાંત શાહ, ઊર્જા ઠાકોર અને પારુલ શાહ સહિતના ઘણા શિષ્યોના ગુરુ છે.

## અંગત જીવન 
તેમણે લિંકનન્સ ઇન ખાતે કાયદાનો અભ્યાસ કરતા રજનીકાંત લખિયા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેઓ રામ ગોપાલ કંપનીમાં વાયોલિનવાદક હતા અને ૧૯૬૦માં તેઓ અમદાવાદ આવી સ્થાયી થયા હતા. તેમને એક પુત્ર (શ્રીરાજ) અને એક પુત્રી (મૈત્રેઈ) છે.

તેઓ ૨૦૧૨-૨૦૧૩ના શૈક્ષણિક વર્ષ માટે સ્વાર્થમોર કૉલેજમાં કોરોનલ વિઝિટિંગ પ્રોફેસર હતા.

## નૃત્યલેખન 
* "ઠુમરીમાં ભિન્નતા" (૧૯૬૯)
* "વેણુ નાદ" (૧૯૭૦)
* "ભજન" (૧૯૮૫)
* "હોરી" (૧૯૭૦)
* "કોલાહલ" (૧૯૭૧)
* "દુવિધા" (૧૯૭૧)
* "ધબકાર" (૧૯૭૩)
* "યુગલ" (૧૯૭૬)
* "ઉમરાવ જાન" (૧૯૮૧)
* "અતહ કિમ" (૧૯૮૨)
* "ઓખા હરણ" (૧૯૯૦)
* "હું-નારી" (૧૯૯૩)
* "ગોલ્ડન ચેઈન્સ" (નીના ગુપ્તા માટે, લંડન)
* "સામ સંવેદન" (૧૯૯૩)
* "સમન્વય" (૨૦૦૩)
* "ભાવ ક્રીડા" (૧૯૯૯)
* "ફીધર્ડ ક્લોથ;- હેગોરોમો "(૨૦૦૬)
* "મુષ્ટી" (૨૦૦૫) 

## પુરસ્કાર અને સન્માન 
* ૧૯૮૭માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મશ્રી
* ૨૦૧૦માં પદ્મભૂષણ
* ૧૯૮૨માં સંગીત નાટક અકાદમી દ્વારા સંગીત નાટક અકાદમી  પુરસ્કાર
* વર્ષ ૨૦૦૨-૦૩ માટે કાલિદાસ સન્માન
* ૨૦૧૧માં સંગીત નાટક અકાદમી દ્વારા ટાગોર રત્ન
* ૨૦૨૫માં પદ્મવિભૂષણ

## સંદર્ભ 
## વધુ વાંચન 
* મુવમેન્ટ ઈન સ્ટીલ્સ: કુમુદિની લાખિયાનું નૃત્ય અને જીવન ( ) રીના શાહ દ્વારા
* કુમુદિની લાઠીયા દ્વારા ભારતીય સંદર્ભમાં નૃત્ય નિર્દેશન, (મુખ્ય સરનામું ફેબ્રુઆરી 2002)

## બાહ્ય કડીઓ 
* કદંબ વેબસાઇટ 
* કુમુદિની લાઠીયા * ઇન્ટરવ્યુ nartaki.com
* 

શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:ભારતીય મહિલા શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
કડોલી રજવાડું

**કડોલી રજવાડું** એ પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત  રાજ્યમાં આવેલું એક ગામ અને ભૂતપૂર્વ બિન-સલામી રજવાડું હતું.

## ઇતિહાસ 
આ એક લઘુ રજવાડુ હતું જેમાં એક ગામ અને બીજું એક અન્ય ગામ શામિલ હતું. આ રજવાડું મહી કાંઠા એજન્સીના સબેર કાંઠા થાણા હેઠળ આવતું હતું. આ રજવાડાના શાસકો બિનક્ષેત્રાધિકારી હતા.

૧૯૦૧ માં વસ્તીગણતરી અનુસાર તેની સંયુક્ત વસ્તી ૯૩૧ ની હતી. રાજ્યની વાર્ષિક આવક રૂપિયા ૩૭૮૧ હતી (૧૯૦૩-૦૪ ના સમયગાળામાં, મુખ્યત્વે જમીન મહેસૂલ દ્વારા). તેમાંથી તેઓ વડોદરાના ગાયકવાડના વડોદરા રાજવાડાને ૫૧૩ રૂપિયાની ખંડણી અને ઇડર રજવાડાને ૯૩ રૂપિયાની ખંડણી ચુકવતા હતા.

## સંદર્ભ 
## સ્ત્રોતો અને બાહ્ય કડીઓ 
* શાહી ગેઝેટીયર, ડીએસએએલ પર.  યુચિકોગો.એડુ - મહી કંથા 

શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
પેથાપુર રજવાડું

**પેથાપુર રજવાડું** એ ભારતમાં બ્રિટીશરાજ દરમ્યાન બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની મહીકાંઠા એજન્સી હેઠળ આવતું એક નાનું રજવાડું હતું. આ રજવાડું હાલના ગુજરાત રાજ્યના ગાંધીનગર જિલ્લાના ક્ષેત્રમાં આવેલું હતું. આ સ્થાન તેના બીબા ઉદ્યોગ માટે પ્રખ્યાત છે.

## ઇતિહાસ 
૧૩મી સદીમાં, પેથાપુરના રાજા પેથાસિંહ શેરથા નગર પર રાજ કરતા હતા. પરમાર પેથાસિંહના મૃત્યુ પછી, પાટણની ગુજરાત સલ્તનત આ સ્થળનો યુદ્ધના મેદાન તરીકે ઉપયોગ કરતી હતી. સુલતાન અહેમદ શાહે તેના પાટનગરને પાટણથી નવા શહેરમાં ખસેડવાનું નક્કી કર્યું અને અમદાવાદની સ્થાપના કરી. ઈ.સ. ૧૯૬૦ માં, વિહરમાન મુંબઈ રાજ્યનું બે જુદા જુદા રાજ્યો, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં વિભાજન થયું. અમદાવાદ ગુજરાતની રાજધાની બન્યું. ત્યાર બાદ ભૂતકાળમાં પેથાપુર રાજ્યનો એક ભાગ રહેતી જમીન પર ગુજરાત રાજ્યની નવી રાજધાની બનાવવામાં આવી.

આ રજવાડામાં રાજપૂતના વાઘેલા રાજવંશનું શાસન હતું. ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૦ ના દિવસે પેથાપુર રાજ્ય *૧૯૪૦ની જોડાણ યોજના* સ્વીકારી વડોદરા રજવાડામાં વિલિન થનાર પ્રથમ રજવાડું બન્યું. આ રજવાડાના છેલ્લા શાસક ફતેહસિંહ હતા, તેમનો જન્મ ૩ ઑક્ટોબર ૧૮૯૫ ના દિવસે થયો હતો. તેમણે ભારતને સ્વતંત્રતા મળી ત્યાં સુધી અહીં શાસન કર્યું, ૧ મે ૧૯૪૯ના દિવસે વડોદરાએ ભારતમાં જોડાવવાનો નિર્ણય કર્યો તે સાથે આ રજવાડું પણ ભારત દેશમાં વિલિન થઈ ગયું.

### શાસકો 
પેથાપુર રાજ્યના શાસકોને *બાપુ* અથવા *ઠાકુર* તરીકે સંબોધવામાં આવતા. 

* સૈકો. ૧૬૫૦ -. . . . - પુંજસિંહ
* સૈકો. ૧૭૦૦ -. . . . - રણછોડસિંહ (પુત્ર)
* ૧૭૦૦ થી ૧૮૦૦ - (અનુગામીઓની અજ્ઞાત સંખ્યા)
* ૧૮૦૦ – પછી. . . . - અદેસિંહ
* .... - ૧૮૬૧ - ભવાનસિંહ
* ૧૮૬૧ - ૧૮૭૯ - હિંમતસિંહ (પુત્ર)
* ૧૮૭૯ - ૧૮૯૬ - ગંભીર સિંહ (પુત્ર)
* ૧૮૯૬ - ૧૯૪૮ - શ્રી ફતેહસિંહ (પુત્ર)

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગાંધીનગર જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
માણેકઠારી પૂનમનો મેળો

## સ્થળ 
thumb|ડાકોરનું મંદિર, જ્યાં માણેકઠારી પૂનમનો મેળો ભરાય છે.**માણેકઠારી પૂનમનો મેળો**  મધ્ય ગુજરાતમાં આવેલ જી. ખેડાના  ડાકોરમાં ભરાતો એક મેળો છે. બાજુમા ગોમતી તળાવ આવેલુ  

## સમય 
આસો સુદ પૂનમ એટલે કે શરદ પૂનમના દિવસે

## દંતકથા 
ડાકોરને વૈષ્ણવોના મોટા તીર્થોમાંનું એક ગણવામાં આવે છે. મહાભારત અનુસાર, મથુરામાં જરાસંધને ૧૮ વખત હરાવ્યા પછી કાલયવન મથુરા પર આક્રમણ કરવા આવી પહોંચ્યો; યાદવોનો સંહાર અટકાવવા માટે કૃષ્ણે મથુરાનું રણમેદાન છોડ્યું અને ગુજરાતમાં આવીને વસ્યા તેથી તેઓ 'રણછોડરાય' તરીકે ઓળખાયા. તે સમયે ગાંધીજીએ વૈષ્ણવોને સમજાવ્યા હતા કે બ્રિટીશરાજની શાળાઓ અને ન્યાયાલયોનો બહિષ્કાર કરવો એ તેમનો ધર્મ છે. તેમણે ત્યાં બ્રિટીશ રાજને 'રાવણ રાજ્ય' કહ્યું હતું. સાથે જ પૂછ્યું હતું, "વૈષ્ણવો કઈ રીતે અધર્મી સરકારની સંસ્થાઓમાં લોકોને મોકલી શકે?" આ જ સમયે મંદિરના મુખ્ય પૂજારીની ચૂંટણી માટે ગાંધીજીએ મદ્રાસના રાષ્ટ્રવાદી સ્વામી ભારતી ક્રિષ્નાને ઉભા રાખ્યા હતા જેઓ ગાંધીજીના સુધારાવાદી વૈષ્ણવવાદનું ધ્યેય પૂરું કરી શકે તેમ હતા.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
છગન જાદવ

**છગનલાલ જાદવ** (૧૯૦૩-૧૯૮૭) એ ભારતના એક ગુજરાતી ચિત્રકાર હતા અને ગુજરાત રાજ્ય લલિતકલા અકાદમીના ઉપપ્રમુખ હતા.

## પ્રારંભિક જીવન 
૧૯૦૩માં ઉત્તર ગુજરાતના કડી પાસેના નાના ગામમાં એક હરિજન કુટુંબમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. ગાંધીજીએ તેમની મિલની નોકરી છોડાવી અને ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં પટાવાળા તરીકે રાખ્યા જ્યાં તેમની "ક્ષમતાનું ગાંધીજી સૂક્ષ્મતાથી નિરીક્ષણ કરતા હતા." 

## ચિત્રકળા 
પદ્ધતિસરની તાલીમ ન લીધી હોવા છતાં, તેમની લગન જોઈને ગાંધીજીએ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી તેમને શિષ્યવૃત્તિ અપાવી હતી. ગાંધીજીની ભલામણથી છગનલાલ જાદવનો અભ્યાસ વિદ્યાપીઠના કનુભાઈ દેસાઈ હેઠળ શરૂ થયો. ત્યારબાદ બાપુએ જાદવની ઓળખાણ કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ જોડે કરાવી; આ મુલાકાતને ડૉ. રિઝવાન કાદરી "ટર્નિંગ પોઇન્ટ" ગણાવે છે. રવિશંકર રાવળે "તેમની સર્જનશક્તિ પારખી, છગનલાલને વધુ સર્જનાત્મક શિક્ષણ મળી રહે તે હેતુસર મિલ ઉદ્યોગના પિતામહ રણછોડલાલ છોટાલાલના પ્રપૌત્ર પર ગ્રજાપ્રસાદ તેમજ શેઠ શાંતિલાલ મંગળદાસ પાસેથી શિષ્યવૃત્તિ અપાવી." એના પછી જાદવ ઇંદૌર અને લખનૌ ગયા અને ત્યાં કલાકાર બૅંકના સંપર્કમાં આવ્યા અને તેમની જોડે ઘણા લેન્ડસ્કેપ કર્યા.

છગનલાલ જાદવ દાંડી સત્યાગ્રહ સમયે ગાંધીજીની "અરૂણોદય ટુકડી"ના સદસ્ય હતા અને તેથી તેમને ગાંધીજીની "છ યાદગાર ક્ષણોના રેખાંકનની તક મળી હતી." જાદવે દાંડીકૂચનું જીવંત ચિત્ર આલેખનથી સંપૂર્ણ દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું; એમણે ગાંધીજી સિવાય અન્ય પદયાત્રીઓ તથા બીજા રાષ્ટ્રીય નેતાઓનાં પણ રેખાચિત્રો દોર્યાં અને કેટલાક રેખાચિત્રોની નીચે નેતાઓના હસ્તાક્ષર પણ લીધા. ૫મી મે ૧૯૩૦ના રોજ ગાંધીજીના કરાડીથી ધરપકડ થઈ અને તેમની સાથે છગનલાલને પણ ૩ મહિના જેલની સજા થઈ. 

પ્રારંભમાં વાસ્તવદર્શી ચિત્રો દોરનારા તેઓએ પાછળથી આધુનિક ચિત્રકળામાં પ્રદાન કર્યું. તેમણે કાશ્મીર જઈ દૃશ્યચિત્રોનું પણ સર્જન કર્યું હતું. તેમનાં પ્રખ્યાત ચિત્રોમાં 'શોકધારા', 'પ્રકાશ', 'પ્રતિ', 'ગુનાહિતા', 'વિશ્વસ્વરૂપ', 'નિર્ણયની ક્ષણો', અને 'મંગલપ્રભાત'નો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત લલિતકલા અકાદમીના તેઓ ઉપપ્રમુખ હતા અને અકાદમીએ તેમનું સમ્માન કર્યું હતું. તેમણે આશરે ૨૦ જેટલાં વૈયક્તિક ચિત્રપ્રદર્શનો યોજ્યાં હતાં. 

## અંતિમ જીવન 
તેઓ શ્રી અરવિંદ અને માતાજીના અનુયાયી હતા અને તેમાં પૂર્ણ શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા. ૧૨મી એપ્રિલ ૧૯૮૭ના રોજ ૮૪ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું.

## લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં 
ડૉ. રિઝવાન કાદરીએ જાદવનાં રેખાંકનોનું "અન્સીન ડ્રૉઇંગ્સ ઑફ દાંડીયાત્રા" પુસ્તક રૂપે સંકલન કર્યું છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતી ચિત્રકાર
શ્રેણી:ગુજરાતી કલાકાર
શ્રેણી:૧૯૦૩માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૭માં મૃત્યુ
ઉષા ચિનોય

**ઉષા ચિનોય** (૧૯૨૯-૨૦૦૪) એ ભારતીય શિક્ષણશાસ્ત્રી અને સંગીતકાર હતા. તેઓ રાજકોટ, ગુજરાતના વતની હતા.  

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ 
ઉષા ચિનોય (જોષી) નો જન્મ ગુજરાતના કાઠિયાવાડ દ્વીપકલ્પ - સૌરાષ્ટ્ના ભૂતપૂર્વ રજવાડા જામનગર (નવાનગર)માં ત્રંબકલાલ મણિશંકર જોષી અને યશોમતી જોષીના ઘેર થયો હતો. તેમણે રાજકોટમાં ધર્મેન્દ્રસિંહજી કૉલેજમાં બી. એ. (ઓનર્સ)ની પદવી મેળવી હતી. પાછળથી તેમણે સંગીત વિશારદ અને *હિન્દુસ્તાની વિનીત* પદવી થકી સંગીતમાં ડિપ્લોમા પણ મેળવ્યો. જામનગર શહેરમાં, તેઓ મહાનગર પાલિકાના પ્રથમ ચૂંટાયેલા મહિલા સભ્ય બન્યા અને ૧૯૪૦ ના દાયકાના અંત ભાગથી ૧૯૫૦ના દાયકાના આરંભ સુધી સજુબા ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલના આચાર્ય રહ્યા હતા. તેમના દાદા, કવિ અને લેખક  વૈદ્ય શાસ્ત્રી મણિશંકર ગોવિંદજીએ જામનગરમાં ૧૮૮૧ માં પ્રખ્યાત એટંક નિગ્રહ ફાર્મસીની  સ્થાપના કરી હતી.  જેની મુંબઇ, કોલકાતા,  મદ્રાસ (ચેન્નઈ), પૂના (પૂણે), કરાંચી, કોલંબો, રંગૂન, પેનાંગ  અને સિંગાપોરમાં શાખાઓ હતી. 

## કારકિર્દી 
ઉષાએ ૧૯૪૦ના દાયકામાં *યંગ ઈન્ડિયા* માટે રેકોર્ડ કરેલા ગીતોથી ગાયન કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. ૧૯૬૦ થી ૧૯૮૦ ના દાયકામાં ઑલ ઈન્ડિયા રેડિયો અને પાછળથી ટીવી ચેનલ દૂરદર્શન પરના તેમના કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં ગુજરાતી અને ઉર્દૂ ગઝલ, ભજન, ઠુમરી, ગુજરાતી લોકગીતો અને હળવા સંગીતનો સમાવેશ થાય છે.  તેમણે ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વ ગાયન પણ કર્યું હતું. ૧૯૬૪-૧૯૭૪ દરમિયાન, તેઓ રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં કલા, હસ્તકલા અને સંગીત વિભાગના સ્થાપક વડા અને શિક્ષિકા હતા. ઈ. સ. ૧૯૬૭ માં તેઓ *ઇન્ટરનેશનલ લિવિંગ પ્રોગ્રામ*ના પ્રયોગના ભાગ રૂપે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગયા હતા.

## અંગત જીવન 
તેમના લગ્ન ભારતીય પોલીસ સેવાના વરિષ્ઠ અધિકારી રોમેશચંદ્ર ચિનોય (૧૯૨૫–૧૯૯૧) સાથે થયા હતા. તેમના મોટા ભાઈ સુરેશ ટી. જોષી, ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના દાયકામાં જામનગરની ગુજરાત આયુર્વેદ કૉલેજના આચાર્ય હતા. તેઓ રાજકોટ રજવાડાના દીવાન, બેરિસ્ટર સી. એન. ચિનોયની પુત્રવધૂ હતા.  ઈ. સ. ૨૦૦૪ માં ચીનના શાંઘાઈમાં તેઓ અવસાન પામ્યા. તેમના ત્રણ બાળકોમાંના એક સુજન આર. ચિનોય, મેક્સિકોમાં ભારતીય રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. તેમને પાંચ પૌત્ર પૈત્રીઓ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૦૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:સંગીતકાર
નાગર બ્રાહ્મણો

**નાગર બ્રાહ્મણ** ભારતની એક હિન્દુ જ્ઞાતિ છે. તેઓ મુખ્યત્વે ગુજરાત રાજ્યમાં જોવા મળે છે, પરંતુ તેઓ ભારતના અન્ય ભાગો જેમકે પશ્ચિમે રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર; ઉત્તરે ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યમાં મધ્યપ્રદેશ, અને દક્ષિણે કર્ણાટકમાં અને પૂર્વમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં તેઓ સ્થળાંતરીત થયાનો ઇતિહાસ છે.

નાગરો ભારતમાં દક્ષિણ યુરોપ કે ઉત્તર એશિયામાંથી આવીને દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં સ્થાયી થયા એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે, નાગરો ગુજરાત રાજ્યમાં ત્રીજી સદીમાં આવી વસ્યાના પુરાવાઓ મળે છે. વિશળદેવ ચૌહાણે ઈ. સ. ૧૦૨૦ થી ૧૦૫૦ના અરસામાં વીસનગરની સ્થાપના કરી ત્યારે તેણે યજ્ઞમાં નાગર બ્રાહ્મણોને તેડાવ્યા હતા. 

ઉત્તર ભારતમાં, વ્યાસ બ્રાહ્મણ સમુદાયમાં નાગર બ્રાહ્મણો અને ગુજરાતના બે અન્ય બ્રાહ્મણ જૂથોનો સમાવેશ થાય છે: ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણો અને બરડાઈ બ્રાહ્મણો. નાગર જ્ઞાતિ વડનગરા, વીસનગરા, સાઠોદરા, કૃષ્ણોરા, ચિત્રોડા અને પ્રશ્નોરા એમ છ વર્ગોમાં વિભાજીત થયેલી છે.

ઘણા નાગરો ધર્માંતર પામ્યા અને નાગર મુસ્લિમ બન્યા.

## સંદર્ભ 
## આ પણ જુઓ
* નરસિંહ મહેતા
* હંસા જીવરાજ મહેતા

શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
સોમપુરા બ્રાહ્મણ

**સોમપુરા બ્રાહ્મણ** એ એક હિંદુ કુળ છે જે ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં  અને રાજસ્થાનમાં વસે છે. તે બ્રાહ્મણ સમુદાયનું પેટા જૂથ છે.

## ઇતિહાસ અને મૂળ 
આ કુળને સોમપુરા બ્રાહ્મણ નામ એટલા માટે આપવામાં આવ્યું છે કે તેઓ ચંદ્ર દેવ દ્વારા શિવ ભગવાન માટે '''સોમ યજ્ઞ'* તરીકે ઓળખાતી પવિત્ર વિધિઓ કરવા માટે નિમાયા હતા. તેઓ પ્રભાસ પાટણ શહેરમાં વસ્યા. તેઓ ગુજરાતમાં સૌથી પ્રાચીન બ્રાહ્મણ સમુદાયોમાંથી એક છે. તેઓ ગુજરાતી ભાષા બોલે છે.  અન્ય સાત ગોત્રોમાંથી મોટાભાગના પ્રભાસ પાટણ / સોમનાથની નજીક રહે છે; તેમનો મુખ્ય વ્યવસાય મંદિરોમાં, ખાસ કરીને સોમનાથની આસપાસના મંદિરોની *યજમાન  વૃત્તિ* ( "સેવા-પુજા*) હતો અને હજી પણ છે. ફક્ત સોમપુરા બ્રાહ્મણ જ [[સોમનાથ|સોમનાથ મંદિર]માં પૂજારી હોઈ શકે છે. તેઓ શુધ્ધ શાકાહારી હોય છે.  ''

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જ્ઞાતિ
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
શ્રેણી:ભારતની જ્ઞાતિઓ
મૂળરાજ દ્વિતીય

**મૂળરાજ (દ્વિતીય)** અથવા **બાળ મૂળરાજ** રાજપૂતોના સોલંકી વંશના ભારતીય રાજા હતા. તેમણે વર્તમાન ગુજરાત અને તેની આસપાસના વિસ્તારો પર રાજ કર્યું હતું. અણહિલવાડ પાટણ (આધુનિક પાટણ) તેમના રાજ્યની રાજધાની હતી. તેઓ બાળપણમાં જ સિંહાસન પર આરૂઢ થયા હતા અને તેમની માતા નાયકી દેવીએ તેમના ટૂંકા શાસનકાળ દરમિયાન તેમના સંરક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું. સોલંકીઓએ પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન ઘોરી આક્રમણનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. પરમારરાજા વિંધ્યવર્મને પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન સોલંકીઓને માળવામાંથી હાંકી કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને મૂળરાજ દ્વિતીયના જીવનકાળ દરમિયાન અથવા તેમના મૃત્યુ પછી તરત જ માળવા પરનો કબજો મેળવવામાં સફળ રહ્યા હતા.

## પ્રારંભિક જીવન

{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "બ્રાહ્મણવાડા" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.3636704, 23.864246] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "ક્યારા" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.1998604, 24.5451625] }
		}
	]
}

મૂળરાજ દ્વિતીય તેમના પિતા અજયપાળના સ્થાને સોલંકી વંશના સિંહાસન પર આવ્યા હતા.

તેમની માતા નાયકાદેવી પરમારદિનના પુત્રી હતા. એક સિદ્ધાંત મુજબ, આ પરમારદિન ગોવાના કદમ્બા રાજા શિવચિત્ત પરમાદિદેવ (ઈ.સ. ૧૧૪૮-૧૧૭૯) હતા. અન્ય એક સિદ્ધાંત તેમને ચંદેલા રાજા પરમારદિન તરીકે ઓળખાવે છે. 

પિતાના મૃત્યુ બાદ બાળ મૂળરાજે સોલંકી શાસન સંભાળ્યું. તેમની માતા નાયકાદેવીએ તેમના ટૂંકા શાસનકાળ દરમિયાન તેમના સંરક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું.

## માળવામાં બળવો
પરમાર રાજ્ય માળવા મૂળરાજના પુરોગામીઓના શાસનકાળ દરમિયાન સોલંકીઓના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. મૂળરાજના શાસનકાળ દરમિયાન ગુજરાતમાં દુષ્કાળ પડ્યો હતો. તેનો લાભ લઈને પરમાર રાજા વિંધ્યવર્મને માળવા પર કબજો મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

સોલંકી સેનાપતિ કુમાર વિંધ્યવર્મન વિરુદ્ધની સૈન્ય કામગીરીના પ્રભારી હતા. કુમારના પુત્ર સોમેશ્વરે કૃત *સુરતોત્સવ* મુજબ કુમારે વિંધ્યવર્મનને હરાવ્યો હતો. વિજય બાદ કુમારે વિંધ્યવર્મનના નગર ગોગસ્થાનનો નાશ કર્યો અને માળવાને લૂંટી લીધુ હતું.

વિંધ્યવર્મન આખરે માળવા પર કાબૂ મેળવવામાં સફળ રહ્યો. ઇતિહાસકાર આર. સી. મજુમદારના જણાવ્યા અનુસાર, વિધ્યવર્મને મૂળરાજના શાસનકાળ દરમિયાન આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી. જોકે, એ. કે. મજુમદારના મતે મૂળરાજ (દ્વિતીય)ના શાસનકાળ દરમિયાન માળવા સોલંકી રાજ્યના નિયંત્રણ હેઠળ રહ્યું હતુ.

## અવસાન
મૂળરાજ ઈ.સ. ૧૧૭૮માં ખૂબ જ નાની વયે અવસાન પામ્યા તથા તેમના સ્થાને તેમના ભાઈ ભીમદેવ દ્વિતીય રાજા બન્યા.

## સંદર્ભ
## ગ્રંથસૂચિ
* 
* 
* 

શ્રેણી:સોલંકી વંશ
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
સચીન રજવાડું

thumb|સચીન રાજ્ય વેપારી ધ્વજ
thumb|સચીનના નવાબ ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન ત્રીજાએ ફાતિમા બેગમ સાથેના તેમના લગ્નની જાહેર માન્યતા અટકાવી હતી.
**સચીન રજવાડું** બ્રિટિશ રાજના યુગ દરમિયાન બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની સુરત એજન્સી, ભૂતપૂર્વ ખાનદેશ એજન્સી, સાથે સંકળાયેલ એક રજવાડું હતું. તેની રાજધાની ગુજરાત રાજ્યના હાલના સુરત જિલ્લાના દક્ષિણમાં આવેલ શહેર સચીનમાં હતી.

## ઇતિહાસ 
સચીન રાજ્યની સ્થાપના ૬ જૂન ૧૭૯૧ના રોજ થઈ હતી. ૮૫%થી વધુ પ્રજા હિંદુ હોવા છતાં, રાજ્યમાં દંડ-રાજપુરી અને જંજીરા રાજ્યના સીદી વંશના સુન્ની મુસ્લિમો શાસન કરતા હતા. સિદ્દી રાજવંશ એબિસિનિયન (હબસી) મૂળનો છે.

સચીન રજવાડું મરાઠા પેશ્વાના સંરક્ષણ હેઠળ હતું, જ્યાં સુધી તે બ્રિટીશ આશ્રિત ન બન્યું. તેની પોતાની ઘોડેસવારી, ચલણ અને સ્ટેમ્પ્ડ પેપર, તેમજ રાજ્યનું સંગીતવૃંદ હતું જેમાં આફ્રિકન લોકોનો સમાવેશ થતો હતો.

ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક સુપરસ્ટાર્સમાંની એક અને ભારતની પ્રથમ મહિલા ફિલ્મ નિર્દેશક ફાતિમા બેગમ (૧૮૯૨-૧૯૮૩)એ સચીન રાજ્યના નવાબ સીદી ઇબ્રાહિમ મુહમ્મદ યાકુત ખાન ત્રીજા સાથે કથિત રીતે લગ્ન કર્યાં હતાં. પરંતુ સચીન રાજવી પરિવારના સૂત્રોએ આ અંગે પડકાર ફેંક્યો હતો અને લગ્નને કે તેમનાં સંતાનોનો દાવો સાબિત કરવા માટે રેકર્ડ શોધવા માટે કહ્યું હતું. ફાતિમા બેગમની પુત્રી સુલ્તાના, શરૂઆતની ભારતીય ફિલ્મોમાં અગ્રણી વ્યક્તિ બની હતી. ભારતના પ્રથમ બોલતા ચલચિત્ર *આલમ આરા* (૧૯૩૧)ની અગ્રણી અભિનેત્રી ઝુબેદા તેની નાની બહેન હતી.

સચીન રાજ્યના છેલ્લા શાસક નવાબ સીદી ઇબ્રાહિમ મુહમ્મદ યાકુત ખાન ત્રીજાએ ૮ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ ભારતીય સંઘમાં જોડાવા માટે જોડાણપત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. તે પછી રાજ્ય બોમ્બે પ્રાંતમાં સુરત જિલ્લાનો ભાગ બન્યો.  

ભારતના ભાગલા પછી ઝુબૈદા ભારતમાં રહી હતી, જ્યારે તેની બહેન સુલતાના પાકિસ્તાન ગઈ હતી જ્યાં તેણે લગ્ન કર્યા હતા અને એક પુત્રી જમિલા રઝાક હતી, જે ૧૯૫૦ના દાયકાના મધ્ય અને ૧૯૬૦ના દાયકાના મધ્યભાગમાં એક જાણીતી પાકિસ્તાની અભિનેત્રી બની હતી.

### શાસકો 
thumb|નવાબ ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન સચીનનો બીજો (૧૮૩૩–૧૮૭૩)
સચીન રાજ્યના શાસકોએ 'નવાબ'નું બિરુદ મેળવ્યું અને બ્રિટિશ અધિકારીઓએ તેને ૯ બંદૂકની સલામ આપવાનો અધિકાર આપ્યો.

* ૬ જૂન ૧૭૯૧ - ૯ જુલાઈ ૧૮૦૨ અબ્દુલ કરીમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન પહેલા
* ૯ જુલાઈ ૧૮૦૨ - ૨૫ માર્ચ ૧૮૫૩ ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન પહેલા
* ૨૫ માર્ચ ૧૮૫૩ - ૧ ડિસેમ્બર ૧૮૬૮ અબ્દુલ કરીમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન બીજા
* ૧ ડિસેમ્બર ૧૮૬૮ - ૪ માર્ચ ૧૮૭૩ ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન બીજા
* ૪ માર્ચ ૧૮૭૩ - ૭ જાન્યુઆરી ૧૮૮૭ અબ્દુલ કાદિર ખાન 
* ૪ માર્ચ ૧૮૭૩ - જુલાઈ ૧૮૮૬. . . . વાલીપણાં હેઠળ (ઉત્તરાધિકારી નાનો હોવાથી)
* ૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭ - ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૩૦ ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન ત્રીજા
* ૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭ - ૪ મે ૧૯૦૭. . . . વાલીપણાં હેઠળ
* ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૩૦ - ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ હૈદર મોહમ્મદ યાકુત ખાન

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
સિંદરી કિલ્લો

thumb|૧૮૯૧ પહેલાં સિંદરી કિલ્લાનો દેખાવ
**સિંદરી કિલ્લો** અથવા **સિંદ્રી કિલ્લો**એ એક પ્રાચીન કિલ્લો હતો. આ કિલ્લો ભારતના ગુજરાત રાજ્યના લખપત તાલુકામાં નારા નદી નામની સિંધુ નદીની પૂર્વી શાખા પર આવેલો હતો. આ કિલ્લો કચ્છના રણની નીચાણ વાળી સપાટ ભૂમિ પર બંધાયેલો હતો અને ઈ.સ. ૧૮૧૯ના કચ્છના ભૂકંપમાં તે આંશિક નુકશાન પામ્યો હતો. તે જે જમીન પર ઊભો હતો તે જમીન કિલ્લા સહિત ભૂકંપને કારણે જળમગ્ન થઈ ગઈ હતી. ચાર્લ્સ લાઈલે ૧૮૩૦ના તેમના પુસ્તક *પ્રિન્સીપલ્સ ઑફ જીયોલોજી*માં ઝડપી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય બદલાવને દર્શાવવા માટે આ ઘટનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, કેમકે તે સમયે એવી માન્યતા હતી કે પૃથ્વીની રચના પછી તેનું ભૂસ્તર બદલાયું જ નથી. 

## વિનાશ અને પરિણામો 
સિંદરી કિલ્લાને જૂન ૧૮૧૯ માં આવેલા ધરતીકંપ દ્વારા નુકસાન થયું હતું અને તે પ્રદેશમાં આવેલા જમીન ઊંડી ઉતરતા, વહેતા પાણી તેના પર ફરી વળ્યા અને જમીન પાણીમાં ડૂબી ગઈ હતી. ભૂકંપ બાદ કિલ્લામાં રહેતા કેટલાક લોકો મિનાર ઉપર ચડી ગયા અને તેમને હોડીઓ દ્વારા બચાવી લેવામાં આવ્યા. આ કિલ્લાથી પાંચ માઈલ દૂર આવેલો, પચાસ માઈલ લંબાઈ ધરાવતો જમીનનો એક પટ્ટો ભૂકંપ પછી જમીનથી ઉપર ઉપસી આવ્યો હતો. આ પટ્ટાને કિલ્લા પરના લોકોએ નોંધ્યો હતો અને તેને "અલ્લાહ બંધ" અથવા અલ્લાહ કે ભગવાનનો ટેકરો અથવા પાળો એમ નામ આપ્યું હતું. ભૂકંપ પછી ધીરે ધીરે સિંધુ નદીએ તેનો માર્ગ બદલી નાંખ્યો હતો અને નવા બનેલા બંધને કાપી નાખ્યો હતો.

અલ્લાહ બંધ હવે ફાટ રેખા (જીયોલોજી: ફોલ્ટ લાઇન) દર્શાવતી હોય એમ માનવામાં આવે છે. ઈ.સ. ૧૮૨૮ માં જ્યારે એલેક્ઝાન્ડર બર્નેસે આ સ્થળની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેને એક જ મિનારો કે બૂર્જ પાણીની ઉપર દેખાયો. ચાર્લ્સ લાઇલે ૧૮૩૦ના તેમના પુસ્તક પ્રિન્સીપલ્સ ઑફ જીયોલોજીમાં ઝડપી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય બદલાવને દર્શાવવા માટે આ ઘટનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, કેમકે તે સમયે એવી માન્યતા હતી પૃથ્વીની રચના પછી તેનું ભૂસ્તર બદલાયું જ નથી. ઈગ્નાટીયસ ડોનેલી સિંદરી કિલ્લાના જળમગ્ન થઈ ગાયબ થવાને એટલાન્ટિસ ની શક્યતા તરીકે ૧૮૮૨ના તેમના પુસ્તક *ધ એન્ટીડિલુવિયન વર્લ્ડ: એટલાન્ટિસ* દર્શાવ્યો છે.  

## ચિત્રો

ચિત્ર:Sindhri 1838.jpg|૧૮૩૮ માં સિંદરી કિલ્લાના અવશેષ
ચિત્ર:Fort Sindree after earthquake.tiff|ભૂકંપ પછી સિંદરી કિલ્લો
ચિત્ર:Sindhri fort.jpg|૧૮૬૯ માં આર્થર બીવર વિને દ્વારા નોંધાયેલા કિલ્લાના અવશેષો
ચિત્ર:Kutch geology.jpg|આ ક્ષેત્રનો ભૌગોલિક નકશો

 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:કચ્છ જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતના કિલ્લાઓ
વિજયનગર રજવાડું

**વિજયનગર રાજ્ય**, કે જે ૧૯૩૪ પહેલાં **પોલ રાજ્ય** તરીકે જાણીતું હતું, તે બ્રિટીશ રાજ દરમિયાન ઈશાન ગુજરાતમાં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના મહીકાંઠા એજન્સી હેઠળનું એક રજવાડું હતું. રાજ્યની રાજધાની સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર તાલુકામાં હતી. રાજ્યના છેલ્લા શાસકે ૧૦ જૂન ૧૯૪૮ના રોજ ભારતીય સંઘના જોડાણપત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

## ઈતિહાસ 
વિજયનગર પર ભીલના વડાઓ દ્વારા શાસન કરાયું હતું. પોલ રાજ્યની સ્થાપના ૧૫૭૭માં થઈ હતી. ૧૮૬૪ અને ૧૮૭૭ની વચ્ચે તેની નવી રાજધાની પરથી તેનું નામ વિજયનગર રાખવામાં આવ્યું. રાજ્યના શાસકો 'રાવ'નું બિરુદ ધારણ કરતા હતા. 

### શાસકો 
* .... - ૧૭૨૦ - ચંદ્રસિંહજી (મૃત્યુ ૧૭૨૦)
* ૧૭૨૦ - ૧૭૨૮ - કેસરીસિંહજી
* ૧૭૨૮ -. . . . - કસાંસિંહજી
* . . . . -. . . . - મકનસિંહજી
* . . . . -. . . . - હાથીસિંહજી
* . . . . -. . . . - માધવસિંહજી
* . . . . -. . . . - અજબસિંહજી
* . . . . -. . . . - ભૂપતસિંહજી પહેલા
* . . . . -. . . . - ભવનસિંહજી
* . . . . -. . . . - સૂરજસિંહજી
* . . . . -. . . . - વાજેસિંહજી
* . . . . -. . . . - રતનસિંહજી
* . . . . -. . . . - અભેસિંહજી
* . . . . -. . . . - કિરાટસિંહજી
* . . . . -. . . . - લક્ષ્મણસિંહજી
* . . . . -. . . . - ભરતસિંહજી
* . . . . -. . . . - અમરસિંહજી
* .... - ૧૮૫૨ - આનંદસિંહજી
* ૧૮૫૨ - ૧૮૫૯ - પહાડસિંહજી ગુલાબસિંહજી (જન્મ. ૧૮૩૯ - મૃત્યુ ૧૮૫૯)
* ૧૮૫૯ - ૧૮૬૪ - નવલસિંહજી (મૃત્યુ ૧૮૬૪)
* ૨૩ નવેમ્બર ૧૮૬૪ - ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૮૮૯ - હમીરસિંહજી પહેલા ગુલાબસિંહજી (જન્મ ૧૮૪૦ - મૃત્યુ ૧૮૮૯)
* ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૮૮૯ - ૧૯૦૫ - પૃથ્વીસિંહ હમીરસિંહજી (મૃત્યુ ૧૮૭૨ - મૃત્યુ ૧૯૦૫)
* ફેબ્રુ ૧૯૦૬ - ૧૯૧૩ - ભૂપતસિંહજી બીજા હમીરસિંહજી (જન્મ ૧૮૮૫ - મૃત્યુ ૧૯૧૩)
* ૧૯૧૩ - ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૧૪ - મોહબતસિંહજી ભૂપતસિંહજી (જન્મ ૧૮૮૩ - ડી. ૧૯૧૪)
* ૧૭ નવે ૧૯૧૪ - ૧૯૪૭ - હમીરસિંહજી બીજા હિન્દુપતસિંહજી (બી. ૧૯૦૨/૪ - ડી. ૧૯૮૬)
* ૧૭ નવે ૧૯૧૪ - ૧૯૨૪. . . . - વાલીપણાં હેઠળ

## આ પણ જુઓ 
* સાબરકાંઠા જિલ્લો

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* પોલો સ્મારક અને વિજયનગર ફોરેસ્ટ

શ્રેણી:સાબરકાંઠા જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
બારોટ (જ્ઞાતિ)

thumb|પશ્ચિમ ભારતના બારોટ (૧૮૫૫–૧૮૬૨)
**બારોટ** એ ગુજરાત અને રાજસ્થાનના વતનીઓની ભારતીય જ્ઞાતિ છે. તેઓ પરંપરાગત રીતે બ્રહ્મભટ્ટ જાગીરદાર અને વહીવંચા બન્ને માટે વપરાય છે, પણ બ્રહ્મભટ્ટ બારોટ અને વહીવંચા બારોટ બન્ને એક બીજાથી અલગ છે.

## ઉત્પત્તિ 
બારોટમાં જે બ્રહ્મભટ્ટ છે. તે રાજાના સલાહકાર, મંત્રી, યોદ્ધા, શિક્ષક, કવિ અને રાજવહીવટના કાર્ય કરતા હતા. જે બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય કુળના હતા. 

જ્યારે "વહિવાંચા બારોટ"  તરીકે ઓળખવાતા બારોટ . વહિવાંચા શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ" *વહી વાંચનાર* (*વહીનો* અર્થ વંશાવળીનું પુસ્તક, ખાતાવહી અથવા સામાન્ય રીતે કોઈ પુસ્તક) છે. વહિવાંચાઓ પરંપરાગત રીતે વંશાવળી સંભાળે, વાર્તાઓ કહે , કવિતાઓનો પાઠ કરે છે. શબ્દ "બારોટ" મૂળ રીતે વહિવાંચા અને બ્રહ્મભટ્ટ બંને જાતિઓ માટે સન્માનજનક બિરુદ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.

## આ પણ જુઓ 
* ચારણ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતની જ્ઞાતિઓ
ત્રિભુવનપાળ

{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "કડી" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.3310025, 23.2978500] }
		}
	]
}

**ત્રિભુવનપાળ** (ઈ.સ. ૧૨૪૦-૧૨૪૪) પશ્ચિમ ભારતના ચાલુક્ય વંશના છેલ્લા રાજા હતા. તેમણે પોતાની રાજધાની અણહિલવાડ પાટણ (આધુનિક પાટણ)થી હાલના ગુજરાત અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં શાસન કર્યું હતું. વારસદાર તરીકે મૃત્યુ પામતા પહેલા અથવા સત્તા પરથી દૂર થતા પહેલા તેમણે ટૂંકા ગાળા માટે શાસન કર્યું હતું, જે પછી વાઘેલા વંશે રાજ્ય પર કબજો કરી લીધો હતો.

## પ્રારંભિક જીવન
ત્રિભુવનપાળે ચાલુક્ય રાજા તરીકે ભીમદેવ દ્વિતીયનું સ્થાન મેળવ્યું હતું. તેઓ કડી શિલાલેખ (ઈ.સ.૧૨૪૨-૪૩), કેટલીક 'પટ્ટાવલી' અને નાટકોની પ્રસ્તાવનાથી જાણીતા છે. રાજવંશ વિશેના ઇતિહાસોમાં તેમનો ઉલ્લેખ નથી.

ત્રિભુવનપાળનો ભીમદેવ સાથેનો સંબંધ નિશ્ચિત નથી, જોકે વિવિધ અભિલેખ સૂચવે છે કે તેઓ સિંહાસનના કાનૂની વારસદાર હતા. તેમના શિલાલેખમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે તેમણે ભીમદેવના ચરણોમાં ચિંતન કર્યું હતું (સાચા વારસદારનું વર્ણન કરવાનો પરંપરાગત માર્ગ). તેમના શિલાલેખનો કોતરણીકાર સોમસિંહ હતો અને તેનું વર્ણન કરનાર ('દુતક') વૈજલદેવ હતો. આ બંને વ્યક્તિઓએ ભીમદેવના અનુદાનના શિલાલેખો પર પણ કામ કર્યું હતું. ત્રિભુવનપાળના શિલાલેખમાં વેદગર્ભરાશિને અનુદાન આપવામાં આવ્યું છે, જેમને ભીમદેવ દ્વારા શૈવ મઠના ટ્રસ્ટી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. આમ, ત્રિભુવનપાળ કાયદેસરના ઉત્તરાધિકારી હોવાનું જણાય છે.

## શાસન
સુબ્બાતાના સંસ્કૃત નાટક 'દુતંગડા'ના ઉચ્ચારણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ નાટક 'મહારાજાધિરાજ' ત્રિભુવનપાળની 'પરિષદ'ના હુકમથી રચવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે દેવપટ્ટના (આધુનિક પ્રભાસ પાટણ અથવા સોમનાથ)માં 'કુમારપાલેશ્વર'ની વસંત મહોત્સવશોભાયાત્રા નીકળી હતી. આ તહેવાર સંભવતઃ અગાઉના રાજા કુમારપાળ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા શિવ મંદિરના જીર્ણોદ્ધારની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો.

એક અભિલેખ મુજબ ત્રિભુવન-રાણકા નામના શાસકે ગુહિલા શાસક જૈત્રસિંહના સેનાપતિ બાલાની હત્યા કરી હતી, જે કોટ્ટાડાકા (આધુનિક કોટડા)ને પુનઃ કબજે કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો. આ ત્રિભુવન-રાણકાની ઓળખ ત્રિભુવનપાળ તરીકે થાય છે.

ચાલુક્ય વંશનો અંત ત્રિભુવનપાળ સાથે થયો. વાઘેલા વંશના સેનાપતિઓ લવણપ્રસાદ અને વિરધવલ તેમના પુરોગામી ભીમદેવ બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન શક્તિશાળી બન્યા હતા. ત્રિભુવનપાળના મૃત્યુ પછી વિરધવલનો પુત્ર વિશળદેવ રાજા બન્યો. એક સિદ્ધાંત એ છે કે વાઘેલાએ ત્રિભુવનપાળને બળજબરીપૂર્વક પદભ્રષ્ટ કર્યા હતા. જોકે, એ પણ શક્ય છે કે ત્રિભુવનપાળનું વારસદાર વિના મૃત્યુ થયું હતું, જેના કારણે વાઘેલાઓએ રાજ્યનો કબજો સંભાળી લીધો હતો.

## સંદર્ભ 
## ગ્રંથસૂચિ
* 
* 

## આ પણ જુઓ 
* સોલંકી વંશ
* વાઘેલા વંશ

શ્રેણી:સોલંકી વંશ
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
તડકેશ્વર મહાદેવ

**તડકેશ્વર મહાદેવ મંદિર** એક હિંદુ મંદિર છે. તે ભારત દેશના ગુજરાત રાજ્યના વલસાડ જિલ્લામાં અબ્રામા ગામની નજીક આવેલું છે. આ મંદિર વાંકી નદીના કાંઠે આવેલું છે.

આ મંદિર ૮૦૦થી વધુ વર્ષ જૂનું છે, જે વલસાડ જિલ્લાનું સૌથી પ્રાચીન મંદિર છે. છત વિનાના આ મંદિરની અંદર શિવલિંગ પર સૂર્યના સીધા કિરણો પડે એવી રીતે બાંધવામાં આવ્યું. આથી, તે  "તડકેશ્વર" તરીકે ઓળખાય છે. શિવલિંગની લંબાઈ આશરે ૬ થી ૮ ફૂટ જેટલી છે.

મહા શિવરાત્રીના ઉત્સવ અને શ્રાવણમાસના પ્રસંગોએ અહી નજીકમાં મેળો ભરાય છે.

## ઇતિહાસ 
thumb| તડકેશ્વર મહાદેવ મંદિરનો ઇતિહાસ, વલસાડ
૬ ફૂટ અને ૧૦ ઇંચ (૨.૦૮ મી) અર્ધવર્તુળાકાર શિવલિંગ આકારનો પથ્થર મે ૧૨૧૫માં વાંકી નદીના ઉત્તર કાંઠે ઝાડીઓમાં જોવા મળ્યો હતો. તે સમય દરમિયાન, આ પથ્થર સ્થાનિક લોકો દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો, જેમણે તેને આંશિક રીતે તોડી નાખ્યો હતો. ઝેરી ભમરીઓ આ પથ્થરમાંથી નીકળી અને ૧૫૦૦ ફૂટ ત્રિજ્યાની અંદર ૬૦ જેટલા લોકોને વળગી અને તેઓ બધા મૃત્યુ પામ્યા અને તેઓને મંદિરના સ્થળે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. પછી આ સ્થળ પર દરગાહ બનાવવામાં આવી હતી.

દંતકથા અનુસાર, એક દિવસ શિવ અબ્રામા ગામના ભક્તના સપનામાં દેખાયા અને આદેશ આપ્યો કે: “વાંકી નદીના કાંઠેથી લિંગને લઇ લો. ભગવાન શિવના કોઈ બે ભક્તો તેને સરળતાથી ઉપાડી શકશે અને જ્યારે લિંગ ખૂબ ભારે થઈ જાય, ત્યારે તેને નીચે મૂકી અને તે સ્થાન પર લિંગની સ્થાપના કરો."

મંદિરની છત બે વાર બનાવવામાં આવી હતી. પ્રથમ વખત આગમાં છત નાશ પામી હતી. બીજી વખત, છત તૂટી ગઈ. એવું મનાય છે કે, ભગવાન શિવ એક ભક્તના સપનામાં દેખાયા અને કહ્યું: “હું તડકેશ્વર મહાદેવ છું. મને સૂર્યની કિરણોની જરૂર છે. તેથી, મંદિરની છત ન બંધાવો." તે દિવસથી તડકેશ્વર મહાદેવના શિવલિંગને મંદિરમાં સલામત રીતે રાખવામાં આવ્યું.

મંદિરનું શિખર આકાશમાં ખુલ્લું રહે છે, જેમાં લગભગ ૨૨ ફુટ (૬.૭ મી)નો ખંડ દેખાય છે. બપોરના સમયે સૂર્યના કિરણો સીધાં શિવલિંગ પર પડે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
શ્રેણી:વલસાડ જિલ્લો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શિવાલયો
પંચાસરા દેરાસર

**પંચાસરા પાર્શ્વનાથ મંદિર** ગુજરાતના પાટણમાં આવેલું એક દેરાસર (જૈન મંદિર) છે.

## ઈતિહાસ 
વનરાજ ચાવડા (ઇ.સ. ૭૪૬થી ૭૮૦) ચાવડા વંશના સૌથી મહત્વના શાસક હતા તેમણે ઇ.સ. ૭૪૬માં પાટણમાં પ્રદેશની સ્થાપના કરી હતી. પંચાસર ગામથી પાર્શ્વનાથની તેઓ મુખ્ય પ્રતિમા લાવ્યા અને તેમણે પંચાસરા પાર્શ્વનાથની સ્થાપના કરી.

સોલંકી વંશ (અથવા ચાલુક્ય રાજવંશ)ના શાસન દરમિયાન પાટણ જૈન ધર્મનું એક મુખ્ય તીર્થસ્થાન હતું. આ ક્ષેત્રમાં ૧૦૦થી વધુ મંદિરો છે. મુસ્લિમ આક્રમણકારો દ્વારા વિનાશ બાદ ૧૬ કે ૧૭મી સદીમાં મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.

## મંદિર 
આ મંદિર પાટણના સૌથી મોટા મંદિરમાંનું એક છે. મંદિર જૈન ધર્મના શ્વેતાંબર સંપ્રદાયને સમર્પિત છે. આ મંદિર, સફેદ આરસપહાણની સૂક્ષ્મ કોતરણી ધરાવનારા સમૃદ્ધ પત્થરકામથી બનાવવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરની પાર્શ્વનાથની કેન્દ્રીય મૂર્તિ ૧.૫ મીટર ઊંચી છે. આ મૂર્તિ આરસની બનેલી છે જે  સંપૂર્ણ રીતે પરિકરમાં ઢંકાયેલી છે, . આ પરિકરમાં પદ્માવતીની છબી છે જેમના ઉપલા હાથમાં ૨ કમળ, જમણી બાજુના હાથમાં સરકણી ગાંઠ અને ડાબા હાથમાં પરોણી છે. શ્વેતામ્બર પરંપરામાં, મૂર્તિઓનું તેમના ભૌગોલિક ક્ષેત્રથી નામકરણ કરવાનું વલણ છે, "પંચાસરા પાર્શ્વનાથ" પાર્શ્વનાથની ૧૦૮ અગ્રણી મૂર્તિઓમાંની એક છે. મંદિરમાં લાંબી દાંડીવાળા મોટા કમળ પર પદ્માસનની સ્થિતિમાં બેઠેલા વાસુપુજ્ય સ્વામીની પ્રતિમા પણ છે. મૂર્તિમાં બંને બાજુ યક્ષ અને યક્ષિણીની છબીઓ છે અને વાસુપૂજ્યની તપશ્ચર્યાના સ્મરણાર્થે શિલ્પ ચૈત્યના ઝાડની પર્ણસમૂહથી ઢંકાયેલું છે. મંદિરમાં જૈન સાધુઓ *ક્ક્કસુરી*, *દેવચંદ્રસૂરી* અને *યશોદેવસૂરિં*) મૂર્તિઓ પણ છે.

હેમાચંદ્રયાચાર્ય જૈન જ્ઞાન મંદિર એ એક પ્રાચીન ગ્રંથાલય છે જેનું નિર્માણ હેમચંદ્રાચાર્ય દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. સંગ્રહમાં અનેક પ્રાચીન તાડપત્રની હસ્તપ્રતો શામેલ છે. મંદિરમાં *પાર્શ્વનાથચારિત્રની* કાગળની હસ્તપ્રત પણ છે.

## સંદર્ભ 
### ગ્રંથસૂચિ 
* 
*  
* 
*  
*  
*  
* 
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* 
*  

શ્રેણી:પાટણ જિલ્લો
શ્રેણી:જૈન તીર્થ