કચ્છ રજવાડું

**કચ્છ રજવાડું** અથવા ઐતિહાસિક રીતે જેને **કચ્છ રાજ્ય** તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે કચ્છ પ્રદેશમાં ૧૧૪૭ થી ૧૮૧૯ સુધી અસ્તિત્વ ધરાવતું એક રાજાશાહી રાજ્ય હતું. ૧૮૧૯ થી ૧૯૪૭ સુધી તે બ્રિટિશ શાસન હેઠળનું એક રજવાડું હતું. તેનો વ્યાપ દક્ષિણમાં કચ્છના અખાત અને ઉત્તરમાં સિંધની વચ્ચે આવેલો ફેલાયેલો હતો. કચ્છ રાજ્ય દરિયાકાંઠો ધરાવતા અમુક રજવાડાઓમાંનું એક હતું.

રાજ્યનો વિસ્તાર  અને ૧૯૦૧માં તેની અંદાજિત વસ્તી 488,022 હતી. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, આ રાજવાડું કચ્છ એજન્સીનો ભાગ હતું અને બાદમાં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની અંદર વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા સ્ટેટ્સ એજન્સીનો ભાગ બન્યો. અહીંના શાસકોએ 354 ઘોડેસવાર, 1,412 પાયદળ અને 164 બંદૂકોની સેના જાળવી રાખી હતી.&#x5B; *ટાંકણી જરૂરી* &#x5D;

## ઇતિહાસ 
thumb| સિંધ અને કચ્છનો નકશો ૧૮૨૭
thumb| કચ્છ રાજ્યનો વેપારી ધ્વજ
કચ્છના રાજ્યની સ્થાપના ૧૧૪૭ ની આસપાસ સિંધથી આવેલા સમ્મા જાતિના લાખો જાડાણી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમને જામ જાડાએ દત્તક લીધો હતો તેથી તેમને લાખો જાદાણી તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે પૂર્વીય કચ્છ પર ૧૧૪૭ થી ૧૧૭૫ સુધી તેમની નવી રાજધાની *લખીયારવીરો*થી શાસન કર્યું, આ શહેરનું નામ તેમણે પોતાના જોડિયા ભાઈ લખિયારના નામ પરથી (હાલના નખત્રાણા નજીક) રાખ્યું હતું. આ પહેલા, પૂર્વીય કચ્છ પર ચાવડા વંશનું શાસન હતું, જેના છેલ્લા જાણીતા શાસક વાઘમ ચાવડા હતા. ૧૩મી સદીમાં જાડેજા કુળના તેમના ભત્રીજાઓ મોડ અને માનઈ દ્વારા તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તે જ સમયે, મધ્ય અને પશ્ચિમ કચ્છ પર વિવિધ જાતિઓ જેમ કે કાઠી, ચૌલુક્ય અને વાઘેલા વંશોની ટોળીઓના નિયંત્રણ હેઠળ હતું. ૧૨૧૫ માં રાયધણ રટ્ટોના મૃત્યુ પછી તેના તાબાના પ્રદેશને તેમના ચાર પુત્રો વચ્ચે વહેંચવામાં આવ્યો. તેમના પુત્રો ઓથાજી, દેદાજી, હોથીજી અને ગજનજીને અનુક્રમે લખીરવિરો, કંથકોટ, ગજોડ અને બારાના કચ્છ પ્રદેશો આપવામાં આવ્યા હતા.

ઓથાજી સૌથી મોટા હોવાથી તેઓ લખિયારવીરોના વડા તરીલે સિંહાસન પર આવ્યા અને બાકીના ભાઈઓ સરકારની સંઘીય પ્રણાલીમાં ભાયાત અથવા ભાઈચારાના ભાગ બન્યા. જો કે, આવનારા સમયમા તેમની વચ્ચેની આંતરિક દુશ્મનાવટ વધી અને છેવટે આ ભાઈઓ ઓથાજી અને બારાના ગજનજીના બે જૂથોમાં ભળી ગયા.

દુશ્મનાવટ હેઠળ કચ્છના ઇતિહાસને બદલી નાખનાર પ્રથમ ઘટના, જાડેજાઓની સૌથી મોટી શાખાના વડા અને ઓથાજીના વંશજ લખિયારવીરોના જામ હમીરજીની હત્યા હતી. બારાના જામ રાવળ દ્વારા આ હત્યા કરવામાં આવી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે જામ રાવળે તેમના પિતા જામ લાખાજીની હત્યાનું કારણ હમીરજી છે માનતા હતા, કારણ કે હમીરજીની ઉશ્કેરણી પર ડેડા તમિયાચી દ્વારા લખિયારવીરો પ્રદેશમાં તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. જામ રાવળે બદલો લેવા માટે વિશ્વાસઘાતથી તેના મોટા ભાઈ રાવ હમીરજીની (ખેંગારજીના પિતા) હત્યા કરી નાખી અને ખેંગારજીના શાસક બનવા સુધીના બે દાયકાથી વધુ સમય સુધી કચ્છ પર શાસન કર્યું, જ્યારે ખેંગારજી મોટા થયા ત્યારે તેઓએ જામ રાવળ પાસેથી કચ્છ ફરીથી જીતી લીધું. જામ રાવળ કચ્છમાંથી ભાગી ગયા અને આશાપુરા માતાએ તેમને સ્વપ્નમાં આપેલી સલાહ મુજબ નવાનગરની સ્થાપના કરી.  આ વંશોને સંલગ્ન બારોટો દ્વારા આજે પણ વંશાવળી જાળવવામાં આવે છે અને જાડેજા કુળના દરેક વ્યક્તિ તેમના વંશને રાતો રાયધણ દ્વારા શોધી શકે છે. 

ખેંગારજી પહેલા, કચ્છ રાજ્યના સ્થાપક તરીકે ઓળખાય છે, તેમણે પૂર્વ, મધ્ય અને પશ્ચિમ કચ્છને એક સત્તા હેઠળ જોડ્યા. આ ક્ષેત્રો પર તેમની પહેલાં જાડેજાઓ સિવાય ચાવડા અને સોલંકી જેવા અન્ય રાજપૂત વંશોની આંશિક સત્તા હતી.   પાછળથી તેમણે તેમની રાજધાની ભુજ ખસેડી.

રાયધણ બીજાના પ્રથમ પુત્ર રાવજીનો મોટા પુત્ર કાંયોજી કચ્છ છોડી ચાલ્યા ગયા અને મોરબીમાં પોતાની સ્થાયી થયા, મોરબી આ પહેલાં કચ્છના રાજ્યનો ભાગ હતો. કાંયોજીએ મોરબીને કચ્છથી સ્વતંત્ર બનાવ્યું અને ત્યાંથી તેમણે કચ્છની પોતાના હકની ગાદી પાછી મેળવવા માટે ઘણી વખત નિષ્ફળ પ્રયત્નો કર્યા. કાંયોજી જાડેજાના વંશજો આમ મોરબીમાં સ્થાયી થયા અને તેઓ કાંયાણી તરીકે ઓળખાયા.  નજરકેદમાં રાખવામાં આવ્યો અને રાજ્યનું શાસન નાના રાજા પૃથ્વીરાજજીના નામ હેઠળ બાર ભાઈયાતની જમાત દ્વારા ચલાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યાર બાદ આ સભા એ ફતેહ મહમ્મદને શાસક બનાવ્યો જેણે ૧૭૮૬ થી ૧૮૧૩ સુધી કચ્છ પર શાસન કર્યું. તેમના મૃત્યુ પછી બાર ભાઈયાતની જમાતે રાવ રાયધણને એક મહિના માટે ફરીથી રાજા બનાવ્યો પરંતુ રાવે હજુ પણ તેમની રીતભાત ન બદલી અને તરત જ તેમની જગ્યાએ હુસૈન મિયાંને શાસન આપવામાં આવ્યું. હુસૈન મિયાંએ ૧૮૧૩ થી ૧૮૧૪ સુધી શાસન કર્યું અને ત્યાર બાદ રાયધણના મોટા પુત્ર ભારમલજી બીજાને ૧૮૧૪માં બાર ભાઈયાતની જમાત દ્વારા શાસક બનાવવામાં આવ્યા પણ સેના હુસૈન મિયાંના નિયંત્રણ હેઠળ રાખવામાં આવી. 

આ વિજય પછી અંગ્રેજોએ શાસક રાજા જામ ભારમલજી દ્વીતિયને પદભ્રષ્ટ કર્યા અને તેમના એક સગીર પુત્ર, દેશળજી દ્વિતીયને કચ્છ રાજ્યનો શાસક બનાવવામાં આવ્યા. તેમની સગીર વય દરમિયાન રાજ્યની બાબતોનું સંચાલન કાઉન્સિલ ઑફ રીજન્સી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું, જાડેજાના વડાઓ આ કાઉન્સીલના સભ્યો હતા અને તેનું નેતૃત્વ કેપ્ટન મેકમર્ડો પાસે હતું. 

[thumb| [માંડવી (કચ્છ)|માંડવીના દરિયા કિનારે આવેલો વિજય વિલાસ પેલેસ, વિજયરાજી માટે બનાવવામાં આવેલો, જે રાવના વંશજોનું વર્તમાન નિવાસસ્થાન છે.]]
દેશલજી દ્વિતીયના શાસનકાળ દરમિયાન, ૧૮૧૯માં કચ્છમાં ગંભીર ધરતીકંપ આવ્યો અને ત્યારબાદ ૧૮૨૩, ૧૮૨૫ અને ૧૮૩૨માં ભારે દુકાળ પડ્યો. વધુમાં, કચ્છ પર સિંધના લુંટારુ ટોળીઓ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. દેશળજી દ્વિતીયએ ૧૮ વર્ષની ઉંમરે રાજ્યનું સંચાલન પોતાના હાથમાં લીધું અને સિંધના આક્રમણકારીઓને હરાવ્યા. તેમના શાસનકાળમાં આફ્રિકા, ઓમાન અને ખાસ કરીને ઝાંઝીબાર સાથેના દરિયાઈ વેપારમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો. કચ્છમાં ધીમે ધીમે ઔદ્યોગિકીકરણને પાછું ફર્યું જેની શરૂઆત લખપતજી અને ગોડજીએ કરી હતી. ૧૮૬૦માં તેમના પુત્ર પ્રાગમલજી દ્વિતીય તેમના અનુગામી બન્યા.

૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને ૨૦મી સદીના પૂર્વાર્ધ દરમિયાન પ્રાગમલજી દ્વિતીય અને તેમના અનુગામી ખેંગારજી તૃતીયના નેતૃત્વમાં રાજ્યની સારી પ્રગતિ થઈ. પ્રાગમલજી દ્વિતીય દ્વારા શરૂ કરાયેલ શૈક્ષણિક, ન્યાયતંત્ર અને વહીવટી સુધારાઓને ખેંગારજી તૃતીય દ્વારા આગળ વધારવામાં આવ્યા હતા, તેમણે કચ્છ રાજ્ય રેલ્વે, કંડલા બંદર અને ઘણી શાળાઓનો પાયો નાખ્યો હતો. ખેંગારજી ત્રીજા કચ્છના સૌથી લાંબા સમય સુધી શાસન કરનાર રાજા હતા. ખેંગારજીએ કેટલાક વર્ષો સુધી રાણી વિક્ટોરિયાના એઈડી-ડી-કેમ્પ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. તેમના હેઠળ રાજ્યને ૧૭ બંદૂકોની સલામી ધરાવતા રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો અને કચ્છના શાસકોનું બિરુદ પણ મહારાવ તરીકે વધારવામાં આવ્યું હતું.

૧૯૪૨માં ખેંગારજી તૃતીયના પુત્ર વિજયરાજી સત્તા પર આવ્યા અને ભારત સ્વતંત્ર બન્યું ત્યાં સુધી શાસન કર્યું. વિજયરાજીના શાસન દરમિયાન કચ્છ હાઈકોર્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, ગ્રામીણ પરિષદોની ચૂંટણી કરવામાં આવી હતી અને તેમના શાસનના છ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં રાજ્યમાં સિંચાઈની સુવિધાઓનું મોટા પ્રમાણમાં વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને કૃષિ વિકાસ થયો હતો. તેમણે સિંચાઈની બાબતોમાં ઊંડો રસ લીધો અને તેમના શાસનકાળ દરમિયાન અન્ય ૨૨ બંધ સાથે વિજયસાગર જળાશયનું નિર્માણ પણ કરવામાં આવ્યું હતું.  હૈદરાબાદ અને ત્રાવણકોર પછી કચ્છ ત્રીજું રજવાડું બન્યું જેણે વર્ષ ૧૯૪૫5માં પોતાની બસ પરિવહન સેવાઓ શરૂ કરી  વધુમાં, ૧૯૪૬માં કચ્છ રાજ્ય માટે બૅન્કનોટનો નમૂનો પણ છાપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ક્યારેય તેને ઉપયોગમાં લેવાઈ નહી.

૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના દિવસે ભારતને સ્વતંત્રતા મળતાં જ ભારતમાં વિલિન થનાર પ્રથમ રજવાડાઓમાંનું કચ્છ એક હતું. વિજયરાજી લંડનમાં તબીબી સારવાર માટે દૂર હતા. તેમના આદેશ પર, મદનસિંહજીએ, તેમના પિતા વતી, કચ્છના મહારાવના વકીલ તરીકેની, ૧૬ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના દિવસે કચ્છના ભારત સાથેના જોડાણ દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા.  પાછળથી, મદનસિંહજીએ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના દિવસે તેમના પિતા વિજયરાજીના અવસાન બાદ સિંહાસન સંભાળ્યું અને ૪ મે ૧૯૪૮ના દિવસે કચ્છ રાજ્યનો વહીવટ સંપૂર્ણપણે ભારત સંઘમાં ભળ્યું, ત્યાં સુધીના ટૂંકા ગાળા માટે તેઓ કચ્છના છેલ્લા મહારાવ બન્યા.

thumb| ૧૯૦૯માં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ભાગ તરીકે કચ્છ

ભારતમાં વિલીનીકરણ બાદ કચ્છનું રજવાડું, ૧૯૪૮માં કચ્છ રાજ્ય નામથી અલગ કેન્દ્રીય વહીવટી વર્ગ-C નું રાજ્ય બન્યું.

### શાસકોની યાદી 
## ધર્મ 
જાડેજાઓ હિન્દુ ધર્મના અનુયાયીઓ હતા અને તેમના કુળદેવી અને રાજ્ય દેવતા આશાપુરા માતાની પૂજા કરતા હતા. માતા નો મઢ ખાતે આ દેવીનું મુખ્ય મંદિર આવેલું છે.

## વસ્તી વિષયક અને અર્થતંત્ર 
કચ્છ રજવાડામાં આઠ મુખ્ય નગરો હતા - ભુજ, માંડવી, અંજાર, મુન્દ્રા, નલિયા, જખૌ, ભચાઉ અને રાપર અને આ સિવાય ૯૩૭ ગામો હતા. તે સિવાય તુણા, લખપત, સાંધણ, સિંદરી, ભદ્રેસર જેવા અન્ય બંદર નગરો તેના દરિયાકાંઠા પર હતા, જેમણે દરિયાઈ વેપારને વેગ આપ્યો હતો. આ બંદરો રજવાડાની મુખ્ય આવક મેળવતા હતા. રોહા, વિરાણી મોટી, દેવપુર, તેરા, કોઠારા, બારા, કંથકોટ જેવા અન્ય નગરો પણ આ રાજ્યમાં હતા, જેનું સંચાલન રાજાઓના ભાઈયાતો (ભાઈઓ) દ્વારા કરવામાં આવતું.

વિવિધ કચ્છી સમુદાયો તેમના મસ્કત, મોમ્બાસા, મઝિઝિમા, ઝાંઝીબાર અને અન્ય વિદેશી બંદરો સાથેના વેપાર માટે તેમજ તેમની જહાજ બાંધકામની કુશળતા માટે જાણીતા હતા. કંડલાને ખેંગારજી તૃતીય દ્વારા ૧૯૩૦માં નવા બંદર તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, વર્ષ ૧૯૦૦-૧૯૦૮ દરમિયાન, કચ્છ રાજ્ય રેલ્વેનો પણ પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો, આ રેલ્વે થકી ભુજ, અંજાર, ભચાઉ જેવા મુખ્ય શહેરોને તુણા અને કંડલા બંદર સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા. આ રેલ્વેથી વેપાર વધ્યો હતો.

૧૯૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ હિંદુઓની સંખ્યા ૩,૦૦,૦૦૦ આસપાસ, મુસ્લિમોની સંખ્યા ૧,૧૦,૦૦૦ આસપાસ અને જૈનોની સંખ્યા ૭૦,૦૦૦ હતી.  લગભગ ૯% વસ્તી રાજપૂત અને બ્રાહ્મણો અને અન્ય હિંદુ જાતિઓ મળી રજવાડાની વસ્તીનો ૨૪% ભાગ હતી.  સૌથી સામાન્ય બોલાતી ભાષા કચ્છી અને ગુજરાતી ભાષા હતી. લખાણો અને અદાલતો અને દસ્તાવેજોમાં ગુજરાતી ભાષાનો ઉપયોગ થતો હતો.

ખેતી એ લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય હતો, જેઓ ઘઉં, જુવાર, બાજરી, જવ વગેરેનું ઉત્પાદન કરતા. આ સિવાય પશુપાલન એ અન્ય મુખ્ય વ્યવસાય હતો.

## આ પણ જુઓ 
* કચ્છી ભાષા
* કચ્છી લોકો

## સંદર્ભ 
### ગ્રંથસૂચિ 
* 

## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં