સત્યવતી

**સત્યવતી** (સંસ્કૃત: सत्यवती) હિંદુ મહાકાવ્ય મહાભારતના મહત્વપૂર્ણ પાત્રોમાંનું એક પાત્ર અને કુરુ સામ્રાજ્યની રાણી છે. તેણીનો વિવાહ હસ્તિનાપુર નરેશ રાજા શંતનુ સાથે થયો હતો. વિચિત્રવિર્ય અને ચિત્રાંગદ તેમના પુત્રો હતા. તેમની કુખે મહર્ષિ વેદવ્યાસનો જન્મ પરાશર મુનિથી, લગ્ન પૂર્વે થયો હતો. તેણીની કથા મહાભારત, હરિવંશ અને દેવીભાગવત પુરાણમાં જોવા મળે છે.

સત્યવતી એક માછીમાર સરદાર, દશરાજની પુત્રી છે અને તેનો ઉછેર યમુના નદીના કિનારે એક સામાન્ય વ્યક્તિ તરીકે થયો છે. અન્ય એક દંતકથા કહે છે કે તે ચેદી રાજા ઉપરિચર વસુ અને માછલીમાં ફેરવી દેવામાં આવેલી અદ્રિકા નામની શાપિત અપ્સરાની પુત્રી છે. તેના શરીરમાંથી આવતી ગંધને કારણે, તેણી *મત્સ્યગંધા* ("તે જે માછલી જેવી ગંધ ધરાવે છે") તરીકે ઓળખાતી હતી, અને નાવિક અને માછીમાર તરીકેના કામમાં તેના પિતા, દશરાજને મદદ કરતી હતી.

એક યુવાન સ્ત્રી તરીકે તેણીની, ઋષિ પરાશરના સહવાસથી તેમની વચ્ચે લગ્નસંબંધ વિના જ ઋષિના પુત્ર વ્યાસને જન્મ આપે છે. ઋષિએ તેણીને એક કસ્તુરી સુગંધ પણ આપી હતી, જેના કારણે તેણીને *યોજનગંધા* ("તે જેની સુગંધ એક યોજન સુધી ફેલાયેલી છે") અને *ગંધાવતી* ("સુગંધિત") જેવા નામ મળ્યા હતા.

બાદમાં, રાજા શાંતનુ, તેણીની સુગંધ અને સુંદરતાથી મોહિત થઈને, સત્યવતીના પ્રેમમાં પડે છે. તેણીએ તેના પિતાની શરત પર શાંતનુ સાથે લગ્ન કર્યા કે તેમના સંતાનોને જ સિંહાસનનો વારસો મળે. પરિણામે, શાંતનુના મોટા પુત્ર (અને યુવરાજ) ભીષ્મના જન્મસિદ્ધ અધિકારને નકારી કાઢી સત્યવતીના પુત્રોને સિંહાસન પ્રાપ્ત થયું. સત્યવતી દ્વારા શાંતનુને વિચિત્રવિર્ય અને ચિત્રાંગદનામના બે પુત્રો થયા. શાંતનુના અવસાન બાદ સત્યવતી અને તેણીના પુત્રોએ ભીષ્મના સહયોગથી શાસનકાર્ય સંભાળ્યું. તેમના બંને પુત્રો નિઃસંતાન મૃત્યુ પામ્યા હોવા છતાં, તેણીએ તેના સૌથી મોટા પુત્ર વ્યાસને નિયોગ દ્વારા વિચિત્રવિર્યની બન્ને વિધવાઓ અંબિકા અને અંબાલિકાના સંતાનોને જન્મ આપવાની વ્યવસ્થા કરી. આ સંતાનો, ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુ, અનુક્રમે કૌરવો અને પાંડવોના પિતા બન્યા. પાંડુના મૃત્યુ પછી સત્યવતી તપસ્યા કરીને વનમાં નિવૃત્ત થઈ અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામી.

એક તરફ સત્યવતીની સજાગતા, દૂરંદેશીતા અને રાજનૈતિક વાસ્તવિકતા પરની નિપુણતાની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવાના તેના અનૈતિક સાધનો અને તેની આંધળી મહત્વાકાંક્ષાની ટીકા કરવામાં આવે છે.

## સાહિત્યિક સ્ત્રોતો અને નામો 
મહાભારતમાં સત્યવતી વિશે બહુ ઓછું કહેવામાં આવ્યું છે; જો કે, પછીના ગ્રંથો - હરિવંશ અને દેવી-ભાગવત પુરાણ - તેણીની દંતકથાને વિસ્તારથી જણાવે છે.

મહાભારતમાં સત્યવતીને અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં *દાસેયી*, *ગંધકલી*, *ગંધાવતી*, *કાલી*, *મત્સ્યગંધા*, *સત્યા*, *વાસવી* અને *યોજનગંધા*નો સમાવેશ થાય છે. *વાસવી*નો અર્થ થાય છે "રાજા વસુની પુત્રી". તેણીના જન્મનું નામ, *કાલી* તેણીના ઘેરા રંગને દર્શાવે છે. તેનું બીજું નામ, સત્યવતીનો અર્થ "સત્યવાદી" થાય છે; સત્યનો અર્થ થાય છે "સચ્ચાઈ". ઉપર નોંધ્યું છે તેમ, તેણીના પૂર્વજન્મમાં તેણી મત્સ્યગંધા અથવા મત્સ્યગંધી તરીકે પણ ઓળખાતી હતા અને પછીના જીવનમાં ગંધકલી (તેજસ્વી, સુગંધીદાર શ્યામ), ગંધાવતી, કસ્તુ-ગાંધી અને યોજનગંધા તરીકે પણ ઓળખાતી હતી. ગર્ભાધાન પૂર્ણ થવાનો જ હતો કે એક નિષાદે તે માછલીને પોતાની જાળમાં ફસાવી લીધી. નિષાદે જ્યારે માછલી ચીરી, ત્યારે તેના ગર્ભમાંથી એક બાળક તથા એક બાળકી નિકળ્યાં. નિષાદ આ બાળકોને લઈને મહારાજ સમક્ષ રજૂ કર્યા. મહારાજને પુત્ર ન હોવાથી તેમણે બાળકને પોતાની પાસે રાખી લીધો અને તેનું નામ **મત્યરાજ** રાખ્યું. એ બાળક મોટો થઈને મત્સ્ય રાજ્યનો સ્થાપક રાજા મત્સ્ય બન્યો. રાજાએ માદા બાળકને માછીમારને પાછું આપી દીધું અને તેનું નામ મત્સ્ય-ગંધા ("માછલી જેવી ગંધ ધરાવનાર"). માછીમારે યુવતીને તેની પુત્રી તરીકે ઉછેરી હતી અને તેના રંગને કારણે તેનું નામ કાલી ("અંધારું") રાખ્યું હતું. સમય જતાં, કાલીએ સત્યવતી ("સત્યવાદી")નું નામ મેળવ્યું. માછીમાર એક નાવિક પણ હતો, જે પોતાની નાવમાં લોકોને નદી પાર લઈ જતો હતો. સત્યવતીએ તેના પિતાને તેમના કામમાં મદદ કરી અને તે એક સુંદર કુમારિકા બની ગઈ.

રોમિલા થાપર નોંધે છે કે સત્યવતી ક્ષત્રિય મૂળની છે એવું સૂચવવા પાછળથી પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા.

## પરાશર દ્વારા પ્રલોભન અને વ્યાસનો જન્મ
દેવી-ભાગવત પુરાણમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે સત્યવતી ઋષિ પરાશરને યમુના નદી પાર કરાવી રહી હતી, ત્યારે ઋષિ ઇચ્છતા હતા કે સત્યવતી તેમની વાસનાને સંતોષે અને તેણીનો જમણો હાથ પકડે છે. તેણીએ પરાશરને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ અંતતઃ ઋષિની નિરાશા અને દૃઢતાનો અહેસાસ થતાં તેણીએ હાર માની લીધી. સત્યવતી સંમત થઈ ગઈ અને પરાશરને કહ્યું કે જ્યાં સુધી હોડી કિનારા સુધી ન પહોંચે ત્યાં સુધી ધીરજ રાખે. કિનારે પહોંચીને ઋષિએ તેને ફરીથી પકડી લીધી, પરંતુ તેણીએ જાહેર કર્યું કે તેના શરીરમાંથી દુર્ગંધ આવી રહી છે અને સંભોગ બંને માટે આનંદદાયક હોવો જોઈએ. આ શબ્દો સાંભળતાં જ ઋષિની શક્તિથી મત્સ્યગંધા *યોજનગંધા* ("જેની સુગંધ યોજનો સુધી ફેલાયેલી છે તે.") માં રૂપાંતરિત થઈ ગઈ. ત્યારબાદ, સત્યવતી તેના પિતાની મદદ માટે ઘરે પરત ફરી.

માછીમારની શરત સાંભળી રાજા આઘાત પામ્યો અને નિરાશ થઈ રાજમહેલમાં પરત ફર્યો, કારણ કે તેણે પહેલેથી જ પોતાની પ્રથમ પત્ની દગંગા દ્વારા જન્મેલા તેના પુત્ર દેવવ્રતને ઉત્તરાધિકારી તરીકે નિયુક્ત કર્યો હતો. દેવવ્રત પોતાના પિતાની સ્થિતિથી દુઃખી હતો; તેણે એક મંત્રી પાસેથી માછીમાર-વડાએ માંગેલા વચન વિશે જાણ્યું. તરત જ દેવવ્રત માછીમાર-વડાની ઝૂંપડી પાસે ધસી ગયો અને પોતાના પિતા વતી સત્યવતીનો હાથ માગવા લાગ્યો. માછીમારે પોતાની શરતનું પુનરાવર્તન કર્યું અને દેવવ્રતને કહ્યું કે માત્ર શાંતનુ જ સત્યવતીને લાયક છે; તેણીએ અસિત જેવા બ્રહ્મઋષિઓના પણ લગ્નના પ્રસ્તાવોને નકારી કાઢ્યા હતા. પાછળથી ચિત્રાંગદને ગાંધર્વ (ચિત્રાંગદ નામના જ એક આકાશી સંગીતકાર) દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યો હતો.

સિંહાસનનો કોઈ વારસદાર ન હોવાને કારણે, સત્યવતીએ ભીષ્મને વિચિત્રવિર્યની વિધવાઓ સાથે નિયોગ પ્રથા અનુસરીને લગ્ન કરવા જણાવ્યું. ભીષ્મએ સત્યવતીના પિતાને આપેલા વચન અને પોતાની બ્રહ્મચર્યની પ્રતિજ્ઞા યાદ અપાવી તેની માંગણીનો અસ્વીકાર કર્યો. તે સૂચવે છે કે વિધવાઓ દ્વારા બાળકો પેદા કરવા માટે બ્રાહ્મણને નિયુક્ત કરી શકાય, આમ રાજવંશનું સંવર્ધન કરી શકાશે. પરાશર સાથેની મુલાકાતની કથા ભીષ્મ સમક્ષ પ્રગટ કરતાં સત્યવતી સારી રીતે જાણતી હતી કે આ તેની આ પરિસ્થિતિમાં મદદ કરવા માટે તેના પુત્ર વ્યાસને બોલાવવાનો આ યોગ્ય સમય છે. સત્યવતીએ વ્યાસને પોતાના ભાઈની વિધવાઓ સાથે નિયોગ રાખવા સમજાવ્યા અને કહ્યું: "તારા ભાઈ વિચિત્રવિર્ય પ્રત્યેના સ્નેહથી, અમારા વંશને ટકાવી રાખવા માટે, આ ભીષ્મની વિનંતિ અને મારી આજ્ઞા ખાતર, તમામ જીવો પ્રત્યે દયા, લોકોના રક્ષણ માટે અને તારા હૃદયની ઉદારતાથી, હે પાપરહિત,  હું જે કહું છું તે કરવા માટે તે તમને આભારી છે." વ્યાસને (ખૂબ જ મુશ્કેલીથી) સમજાવ્યા પછી સત્યવતીએ પોતાની "સદ્‌ગુણી" પુત્રવધૂઓની સંમતિ મેળવવામાં સફળતા મેળવી.

## અંતિમ દિવસો 
ધૃતરાષ્ટ્રના અંધત્વ અને દાસીના ગર્ભથી વિદુરના જન્મને કારણે પાંડુને હસ્તિનાપુર રાજ્યનો તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો. જો કે, તેને (એક ઋષિ દ્વારા) શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો કે તે કોઈ પણ સંતાનને જન્મ નહિ આપી શકે એટલે તેણે રાજ્યનો ત્યાગ કર્યો અને તેની પત્નીઓ કુંતી અને માદ્રી સાથે જંગલમાં ચાલ્યો ગયો. ત્યાં તેની પત્નીઓને દેવતાઓ સાથે નિયોગ દ્વારા તેના માટે સંતાનો (પાંડવો અથવા "પાંડુના પુત્રો") ને જન્મ આપ્યો. પાંડુ જંગલમાં જ મૃત્યુ પામ્યો; માદ્રીએ પોતાના પતિ સાથે જીવનનો અંત આણ્યો હતો. કુંતી પાંડવો સાથે હસ્તિનાપુર પાછી ફરી. પોતાના પૌત્રના અકાળ મૃત્યુને કારણે સત્યવતી શોકગ્રસ્ત થઈ ગઈ હતી અને હવે વધુ જીવવાની ઇચ્છા નહોતી રહી. પાંડુની અંતિમ વિધિ પછી, વ્યાસે સત્યવતીને ચેતવણી આપી હતી કે વંશમાં સુખનો અંત આવશે અને ભવિષ્યમાં વિનાશક ઘટનાઓ બનશે (જે તેના પરિવારને વિનાશ તરફ દોરી જશે), જે તેણી વૃદ્ધાવસ્થામાં સહન નહિ કરી શકે.  વ્યાસના સૂચનથી સત્યવતી પોતાની પુત્રવધૂઓ અંબિકા અને અંબાલિકા સાથે તપસ્યા કરવા વન તરફ પ્રયાણ કર્યું. જંગલમાં, તેણી મરી ગઈ અને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કરી. થોડા જ દિવસોમાં તેમની પુત્રવધૂઓ પણ મૃત્યુ પામી.

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
## આ પણ જુઓ 
શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો