શબાના આઝમી

**શબાના આઝમી** (જ. ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦) ફિલ્મ, ટેલિવિઝન અને રંગમંચના ભારતીય અભિનેત્રી છે. કવિ કૈફી આઝમી અને રંગમંચના અભિનેત્રી શૌકત આઝમીની પુત્રી શબાના પુણેની ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ઇન્ડિયાના પૂર્વ વિદ્યાર્થી છે. તેમણે ૧૯૭૪માં પોતાની ફિલ્મ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી અને ઝડપથી સમાંતર સિનેમાની અગ્રણી અભિનેત્રીઓ પૈકીના એક બની ગયા. ફિલ્મોમાં વૈવિધ્યસભર ભૂમિકાઓ બદલ તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તરીકેના પાંચ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો સહિત ઘણા રાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મેળવ્યા છે. તેમને પાંચ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ઉપરાંત ભારતના ૩૦મા આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સમારોહમાં *વુમન ઇન સિનેમા* સન્માનથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. ૧૯૯૮માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મશ્રી પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.

## પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ
શબાના આઝમીનો જન્મ હૈદરાબાદ ખાતે સૈયદ મુસ્લિમ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા કૈફી આઝમી કવિ હતા અને માતા શૌકત આઝમી રંગમંચના અભિનેત્રી હતા. તેઓ બન્ને ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષના સદસ્ય હતા. શબાનાના માતાપિતાના સક્રિય સામાજિક જીવનને કારણે તેમનું ઘર હંમેશા સામ્યવાદી નેતાઓ અને પ્રવૃતિઓથી ધમધમતું રહેતું. બાળપણથી જ તેમના ઘરના વાતાવરણમાંથી તેમને પારિવારીક સંબંધો, સામાજિક અને માનવીય મૂલ્યોનું શિક્ષણ મળ્યું. શબાનાએ તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ મુંબઈની *ક્વીન મેરી સ્કૂલ*માંથી મેળવ્યું તથા સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી મનોવિજ્ઞાન વિષયમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. બાદમાં તેમણે પુણેની *ભારતીય ફિલ્મ અને ટેલીવિઝન સંસ્થા* (FTII)માં અભિનયના અભ્યાસક્રમમાં પ્રવેશ મેળવ્યો.

તેમની કેટલીક ઉલ્લેખનીય ફિલ્મોમાં શ્યામ બેનેગલની *નિશાંત* (૧૯૭૫), *ઝૂનૂન*, *અંતરનાદ* (૧૯૯૨); સત્યજીત રેની *શતરંજ કે ખિલાડી*, મૃણાલ સેનની *ખંડહર*, *જીનેસીસ* (૧૯૮૬), *એક દિન અચાનક*; સઈદ મિર્ઝાની *આલ્બર્ટ પિન્ટો કો ગુસ્સા કો આતા હે*, સાંઈ પરાંજપેની *સ્પર્શ* અને  *દિશા*; ગૌતમ ઘોષની *પાર*, અપર્ણા સેનની *પિકનિક* અને *સતી*; મહેશ ભટ્ટની *અર્થ* તથા વિનય શુક્લાની *ગોડમધર* મુખ્ય છે. તેમની કેટલીક સફળ વ્યાવસાયિક ફિલ્મોમાં મનમોહન દેસાઈની *અમર અકબર એન્થની* અને *પરવરિશ*; પ્રકાશ મહેરાની *જ્વાલામુખી* નો સમાવેશ થાય છે. શબાનાએ જ્હૉન શ્લેસિંગરની *મૅડમ સૌસાત્ઝ્કા* (૧૯૮૮) તથા રોલાન્ડ જૉફની *સીટી ઓફ જૉય* (૧૯૯૨) જેવી હોલીવુડની ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો છે.

## અંગત જીવન
૧૯૭૦ના દશકમાં શબાનાની સગાઈ બેંજામિન ગિલાની સાથે કરવામાં આવી હતી પરંતુ અંગત કારણોસર તે મોકૂફ કરવામાં આવી હતી. બાદમાં તેમણે ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ગીતકાર, કવિ અને બોલીવુડના પટકથા લેખક જાવેદ અખ્તર સાથે લગ્ન કર્યાં. અખ્તરના આ બીજા લગ્ન હતા. તેમના પ્રથમ લગ્ન ફિલ્મ પટકથા લેખિકા હની ઇરાની સાથે થયા હતા. શબાનાના માતાપિતા, બે બાળકોના પિતા જાવેદ સાથેના શબાના લગ્નના વિરોધમાં હતા.

## સામાજિક અને રાજકીય સક્રિયતા
શબાના એક પ્રતિબદ્ધ સામાજિક કાર્યકર રહ્યા છે. તેઓ બાળ મૃત્યુદર ઘટાડો, એઇડ્સ તથા અન્યાય સામેની લડત ચલાવવામાં સક્રિય છે. તેમણે સાંપ્રદાયિકતાનો વિરોધ કરતા કેટલાંક નાટકો અને પ્રદર્શનોમાં ભાગ લીધો છે. ૧૯૮૯માં સ્વામી અગ્નિવેશ અને અસગર અલી એન્જીનિયર સાથે તેમણે સાંપ્રદાયિક સૌહાર્દ માટેની દિલ્હીથી મેરઠ સુધીની ચાર દિવસીય કૂચમાં ભાગ લીધો હતો. ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેનારા, વિસ્થાપિત કાશ્મીરી પંડિતો, ૧૯૯૩ના લાતૂર ભૂકંપ પીડિતો જેવા સામાજિક મુદ્દાઓનું સમર્થન કર્યું છે. ૧૯૯૩ના મુંબઈ તોફાનોના સમયે ધાર્મિક ઝૂનૂન અને સાંપ્રદાયિકતાના સશક્ત આલોચક તરીકે ઊભર્યા.

તેમણે એઇડ્સ પીડિતોના સામાજિક બહિષ્કાર વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવ્યું.

## પુરસ્કાર અને સન્માન
### રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર
* ૧૯૭૫ – રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *અંકુર*
* ૧૯૮૩ – રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *અર્થ*
* ૧૯૮૪ – રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *ખંડહર*
* ૧૯૮૫ – રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *પાર*
* ૧૯૯૯ – રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *ગોડમધર*

### ફિલ્મફેર પુરસ્કાર
**વિજેતા**
* ૧૯૭૮ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *સ્વામી*
* ૧૯૮૪ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *અર્થ*
* ૧૯૮૫ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *ભાવના*
* ૨૦૦૬ – લાઈફટાઈમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ
* ૨૦૧૭ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી *નીરજા* (૨૦૧૬)

**નામાંકન**
* ૧૯૭૫ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *અંકુર*
* ૧૯૮૧ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *થોડીસી બેવફાઈ*
* ૧૯૮૪ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *માસૂમ* (૧૯૮૩)
* ૧૯૮૪ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *અવતાર*
* ૧૯૮૪ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *મંડી*
* ૧૯૮૫ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *સ્પર્શ*
* ૨૦૦૩ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ ખલનાયિકા, *મકડી*
* ૨૦૦૪ – ફિલ્મફેર પુરસ્કાર – સર્વશ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી, *તહેઝીબ* (૨૦૦૩)

### આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર
* ૧૯૯૩ : સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી *લિબાસ* - નોર્થ કોરિયા
* ૧૯૯૪ : સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી, *પતંગ*  ઇટલી ખાતેનો ફિલ્મ પુરસ્કાર
* ૧૯૯૬ : ૩૨મા *શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સમારોહ*માં સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તરીકેનો *સિલ્વર હ્યુગો પુરસ્કાર*

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા
શ્રેણી:રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારના વિજેતાઓ
શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ
શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી
શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ