આનંદમઠ

**આનંદમઠ** બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા લખાયેલી અને ૧૮૮૨માં પ્રકાશિત થયેલી એક બંગાળી ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૭૭૦ના સંન્યાસી વિદ્રોહ અને બંગાળ દુષ્કાળથી પ્રેરિત અને તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં ભજવાયેલી છે. આ નવલકથાને બંગાળી અને ભારતીય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નવલકથાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.

તે સમયે બંગાળના મુસલમાન શાસકો નિષ્ક્રિય, ભોગવિલાસી અને પ્રજાપીડક હોવાથી એમની સામે વિરોધ કરવા માટે સંતાન સંપ્રદાયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સંપ્રદાયની પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત હતી. બ્રિટિશ તરફી લાગણીઓ માટે જાણીતી આ નવલકથા એવી દલીલ કરે છે કે બ્રિટિશ શાસકો ભારતના ઉદ્ધારક છે અને ભારતીયો બ્રિટિશ શાસન વિના ઘમંડને દૂર કરી શકતા નથી.

આ નવલકથામાં  માતૃભૂમિ તરીકે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું પ્રથમ ગીત *વંદે માતરમ્*, "માતૃભૂમિને વંદન", પ્રકાશિત થયું હતું. ૧૯૪૭માં આઝાદી મળ્યા પછી તેને ૧૯૫૦માં પ્રજાસત્તાક ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.

## કથાવસ્તુ 
આ પુસ્તક ઇસવીસન ૧૭૭૦માં બંગાળમાં દુષ્કાળ દરમિયાનના વર્ષોમાં રચાયેલ છે. તેની શરૂઆત મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી નામના દંપતીના પરિચયથી થાય છે, જેઓ દુષ્કાળના સમયમાં તેમના ગામ પદચિહ્નમાં ખોરાક અને પાણી વિના ફસાયેલા છે. તેઓ તેમનું ગામ છોડીને નજીકના શહેરમાં જવાનું નક્કી કરે છે જ્યાં બચવાની વધુ સારી તક હોય છે. 

પણ આમ કરતી વખતે દંપતી અલગ થઈ જાય છે અને કલ્યાણીએ લૂંટારાઓ દ્વારા પકડાઈ ન જાય તે માટે તેની બાળકી સાથે જંગલમાંથી દોડવું પડે છે. લાંબા પીછો કર્યા પછી, તે નદીના કિનારે બેભાન થઈ જાય છે. એક હિન્દુ "સંતાન" (જે સાચા સંન્યાસી ન હતા પરંતુ સામાન્ય લોકો કે જેમણે સંન્યાસીઓનું પ્રતીક ધારણ કર્યું હતું અને બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે બળવો કરવા માટે પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું) જીવાનંદ તેને અને બાળક તેને તેના ઘરે લઈ જાય છે, તેને તેની બહેનને બાળક સોંપી દે છે, જ્યારે તે કલ્યાણીને તેના આશ્રમમાં ખસેડે છે.

પતિ મહેન્દ્ર આ સમયે સાધુઓના ભાઈચારામાં જોડાવા અને રાષ્ટ્ર માતાની સેવા કરવા તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે. કલ્યાણી તેને આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીને તેનાં સપનાંઓને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવા માંગે છે, જેથી તેને સાંસારિક ફરજોમાંથી મુક્તિ મળે છે. આ સમયે મહાત્મા સત્યાનંદ તેની સાથે જોડાય છે પરંતુ તેઓ તેની મદદ કરે તે પહેલાં, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો દ્વારા તેની ધરપકડ કરવામાં આવે છે. કારણ કે અન્ય સાધુઓ કંપનીના શાસન સામે બળવો કરી રહ્યા હતા. જ્યારે તેમને ખેંચીને લઈ જવામાં આવે છે ત્યારે તે અન્ય સાધુને જુએ છે જેણે તેના વિશિષ્ટ ઝભ્ભો પહેર્યા નથી અને શ્લોક ગાય છે. 

અન્ય સાધુ ગીતને સમજાવે છે, કલ્યાણી અને બાળકને બચાવે છે અને તેમને બળવાખોર સાધુના છુપાયેલા સ્થળે લઈ જાય છે. સાથે સાથે, મહેન્દ્રને પણ સાધુઓ દ્વારા આશ્રય આપવામાં આવે છે આમ મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી ફરી જોડાય છે. બળવાખોરોના નેતા મહેન્દ્રને *ભારત માતાના*  ત્રણ ચહેરાઓ બતાવે છે જેમ કે ત્રણ દેવી મૂર્તિઓની પૂજા સતત ત્રણ ઓરડામાં કરવામાં આવે છેઃ 

૧. માતા શું હતી- દેવી જગદધાત્રીની મૂર્તિ, બંગાળ/ભારતના ભૂતકાળના વૈભવનો ઉલ્લેખ કરે છે 

૨. માતા શું બની ગઈ છે-દેવી કાલીની મૂર્તિ, જમીનના આર્થિક શોષણ અને દુષ્કાળનો સંદર્ભ આપે છે

૩. માતા શું હશે-દેવી દુર્ગાની મૂર્તિ, જે ભવિષ્યના ભારત માટે તેમના દ્રષ્ટિકોણનો ઉલ્લેખ કરે છે

ધીમે ધીમે બળવાખોરોનો પ્રભાવ વધે છે અને તેમની સંખ્યા વધે છે. ઉત્સાહિત થઈને તેઓ તેમનું મુખ્ય મથક એક નાના ઈંટના કિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો મોટી સેના સાથે કિલ્લા પર હુમલો કરે છે. બળવાખોરો નજીકની નદી પરના પુલને અવરોધે છે, પરંતુ તેમની પાસે તોપખાના અથવા લશ્કરી તાલીમનો અભાવ છે. લડાઈમાં, સૈનિકો પુલ પર વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ કરે છે. લશ્કરી અનુભવની અછતને કારણે સંન્યાસીઓની શિસ્તવિહીન સેના, સૈન્યનો જાળમાં પીછો કરે છે. એકવાર પુલ બળવાખોરોથી ભરાઇ જાય પછી, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની તોપમારો ગોળીબાર શરૂ કરે છે, જેમાં ગંભીર જાનહાનિ થાય છે. 
thumb|૧૯૨૩માં પ્રકાશિત થયેલું 'વંદે માતરમ્'નું એક દુર્લભ ચિત્ર
જો કે, કેટલાક બળવાખોરો કેટલીક તોપોને કબજે કરવામાં સફળ થાય છે અને આગને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની રેખાઓ પર ફેરવે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકોને પાછા ફરવાની ફરજ પડે છે, બળવાખોરો તેમની પ્રથમ લડાઈ જીતી જાય છે. મહેન્દ્ર અને કલ્યાણીએ ફરીથી ઘર બનાવ્યું અને મહેન્દ્ર બળવાખોરોને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખ્યું ત્યારે વાર્તાનો અંત આવે છે. 

### વંદે માતરમ્ 
આ નવલકથામાં પ્રથમવાર વંદે માતરમ્ ગીત ગાવામાં આવ્યું છે. વંદે માતરમનો અર્થ થાય છે "હું તને નમન કરું છું, માતા". આ ગીતે ૨૦મી સદીમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી અને તેના પ્રથમ બે પંક્તિઓ આઝાદી પછી ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત બની ગયા હતા.

## વિવેચન 
આ નવલકથાનું વિવેચન કરતાં ચંદ્રિમા ચક્રવર્તી કહે છે કે આ નવલકથાએ રાષ્ટ્રીય ઓળખનું લૈંગિકીકરણ કરવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. તેણી આગળ લખે છે, "[બંકિમ] તપસ્વી રાષ્ટ્રવાદીનું સ્વરૂપ બનાવે છે, [અને] રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજ તરીકે સામાજિક જવાબદારીના નવા માપદંડો મૂકે છે."  મિનાક્ષી મુખર્જી ૧૯૮૨ના પોતાના સંશોધનપત્ર "આનંદમઠ: એક રાજકીય દંતકથા"માં લખે છે કે, આ નવલકથાએ એવા લોકોના કેટલાક અસ્પષ્ટ આદર્શો અને આકાંક્ષાઓને એકીકૃત કરી જેમને એક નવી દંતકથાની જરૂર હતી.

અરવિંદ ઘોષ ૧૯૦૫માં સ્વદેશી ચળવળ સમયે લખે છે: "...લાંબા ભ્રમમાંથી જાગૃત થયાની અચાનક એક ક્ષણમાં બંગાળના લોકો સત્યની શોધમાં આસપાસ જોવા લાગ્યા અને એક ભાગ્યશાળી ક્ષણમાં કોઈએ વંદે માતરમ ગાયું. મંત્ર આપવામાં આવી ગયો હતો..."

### ગુજરાતી અનુવાદ 
આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કાશ્યપી મહાએ કર્યો છે જેને આદર્શ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. અન્ય અનુવાદ ઉર્વા અધ્વર્યુ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે તેનું પ્રકાશન ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ ૨૦૨૪માં કર્યું છે.

### અન્ય 
તેને ભારતીય હાસ્ય પુસ્તક શ્રેણી અમર ચિત્ર કથા દ્વારા ૬૫૫મા અને ૧૦૦-૨૮મા અંકમાં હાસ્ય (કોમિક) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેને વિશેષ અંક ગ્રેટ ઇન્ડિયન ક્લાસિકમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
*  અંગ્રેજી અનુવાદની ઓનલાઇન આવૃત્તિ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ

શ્રેણી:બંગાળી સાહિત્ય