open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
અનવર મહમદભાઈ આગેવાન

**અનવર મહમદભાઈ આગેવાન** (૪ ડિસેમ્બર ૧૯૩૬ – ૬ જુલાઈ ૧૯૯૧) એ એક ગુજરાતી ભાષાના જીવન ચરિત્ર અને લોકકથા લેખક હતા. તેમણે ઘણા લેખનો પ્રકાશિત કર્યા છે અને ઘણાં ધાર્મિક વિચારો અને સંતો વિષે લખ્યું છે.

## જીવન 
અનવરભાઈનો જન્મ ૪ ડિસેમ્બર ૧૯૩૬ ના દિવસે મહારાષ્ટ્રના અકોલા ખાતે થયો હતો. તેમણે તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ શિવરાજગઢ અને ગોંડલ માં મેળવ્યું. તેમણે મુંબઈથી મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી. તેમણે આગ્રા હિંદી વિદ્યાપીઠમાંથી સ્નાતકની પડાવી મેળાવી. તેમને ગુજરાતી, ઉર્દૂ મરાઠી, બંગાળી રાજસ્થાની, વ્રજ, કારણી, કચ્છી અને અંગ્રેજી ભાષાઓ આવડતી હતી તેમણે મુંબઈના “જયગુજરાત” અને “રૂપલેખા” અઠવાડીકો માં કામ કર્યું. એમણે “આસ્થા” નામના સામયિકનું સંપાદન પણ કર્યું. 

તેઓ ૬ જુલાઈ ૧૯૯૧ ના દિવસે અવસાન પામ્યા.

## સર્જન 
તેમણે ઘણા ધાર્મિક વિકારો પર લેખન કર્યું જેમકે “વેદસાહિત્યનો પરિચય” (૧૯૬૫), વાર્તા સંગ્રહ “અદ્વૈત” (૧૯૭૪), “સાધના અને સંસ્કાર” (૧૯૮૯), “ચિન્મય ગાયત્રી” (૧૯૮૯).

*રહીમાન અને જમાલ* (૧૯૫૨), *ગિરધર કવિરાય* (૧૯૫૨), ''સાઈ દિનદરવેશ’' (૧૯૫૩ ),* સંત દીનાદયાળગિરી *(૧૯૫૪),* દાસી જીવણ *(૧૯૫૬),* કવિ ગંગ *(૧૯૫૪),* સંત દાદુ *(૧૯૮૭, દાદુ દયાલ પર) આ તેમની અન્ય ગુજરાતીઓ છે જ્યારે *રન્નાદે *(૧૯૬૬),* રાજસ્થાની રસાધાર *(૧૯૭૪) અને* કસુંબીનો રંગ *(૧૯૮૮) એ તેમના પાશકીમાં ભારતની લોકકથાઓનું સંપાદન છે.''

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૧માં મૃત્યુ
શ્રીધર વ્યાસ

**શ્રીધર વ્યાસ** ૧૪ મી-૧૫ મી સદીના પશ્ચિમ ભારતના એક ગુજરાતી કવિ હતા. તેઓ તેમણે રચેલી *રણમલ્લ છંદ* નામની વીરરસ ધરાવતી ઐતિહાસિક કવિતા માટે જાણીતા છે.

## જીવન
તેમના નિજી જીવન વિષે વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. રાજદરબાર કે સમાજમાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરાવનાર બ્રાહ્મણોને વ્યાસની ઉપાધિ અપાતી. કનૈયાલાલ મુનશી તેમણે રાજકવિ તરીકે વર્ણવે છે. તેઓ ઈડરના રાઠોડ રાજપૂત સાશક, રણમલ્લ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. પ્રાચીન ગુજરાતીમાં લખાયેલી કૃતિઓમાં આ એક ઉત્તમ કૃતિ માનવામાં આવે છે. આમાં અવહતથા નામની રાજ કવિઓ દ્વારા વાપરવામાં આવતી કૃત્રિમ વાણીનું મિશ્રણ છે. તેઓ આ યુદ્ધના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી હોઈ શકે છે. આની સત્યતા સમકાલીન મુસ્લીમ લેખાણોથી પ્રસ્થાપિત થાય છે આથી આને એક ઐતિહાસિક કૃતિ પણ ગણી શકાય છે. આ કવિતા સંસ્કૃતના ૧૦ શ્લોકથી શરૂ થાય છે અને ત્યાર બાદ ૬૦ ગુજરાતી શ્લોક ધરાવે છે. આ કવિતાની કડીઓ ઘણા પર્શિયન અને અરબી શબ્દો ધરાવે છે. વીરરસ ઉપજાવવા વ્યંજનો તેમાં વપરાયા છે. તેમાં દર્શાવેલ લડાઈનું વર્ણન, નાયકનું ચિત્રણ અને પ્રાસ વગેરે ને કારણે આ કૃતિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનન્ય છે. 
 
તેમની રચના *દશમ સ્કંધ* એ ભાગવદ્ પુરાણના દસમા સ્કંધનું ગુજરાતી સંસ્કરણ છે. તેમાં ફક્ત ૧૨૭ કડીઓ છે અને તે હસ્ત પ્રત પણ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે.
 
તેમણે *શપ્તશતી છંદ* અથવા *ઈશ્વરી છંદ*ની પણ રચના કરી છેજે દુર્ગા શપ્તશી (દેવી માહાત્મ્ય) પર આધારિત છે, તે માર્કંડેય પુરાણનો ભાગ છે. તેમાં ૧૨૦ કડીઓ છે.
 
## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* History of Gujarati Literature

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
વુમેન ઇન રેડ

**વુમેન ઇન રેડ** વિકિપીડિયા સામગ્રીમાં વર્તમાન લિંગ પક્ષપાતને સંબોધિત કરતો એક વિકિ પ્રોજેક્ટ છે . આ પ્રોજેક્ટ મહિલા જીવનચરિત્ર, મહિલા કાર્યો અને મહિલા સમસ્યાઓ સંબંધિત સામગ્રી બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે.

પ્રોજેકટનું નામ હાલના વિકિપીડિયા લેખોમાં હાયપરલિંક્સ પર રાખવામાં આવ્યું છે જે સંકળાયેલ લેખ ગુમ થયેલ છે તે સૂચવવા લાલ રંગમાં પ્રદર્શિત થાય છે.

## ઇતિહાસ 
વુમન ઇન રેડની કલ્પના સ્વયંસેવક વિકિપીડિયા સંપાદક રોજર બામકીને ૨૦૧૫ માં કરી હતી, અને તે પછી તરત જ સ્વયંસેવક સંપાદક રોઝી સ્ટીફન્સન-ગુડકનાઇટ તેમાં જોડાયા હતા. બામકીને શરૂઆતમાં આ પ્રોજેક્ટને  "પ્રોજેક્ટ એક્સએક્સ" નામ આપ્યું હતું, પરંતુ છેવટે તેને 'વુમન ઇન રેડ' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું હતું.

પ્રોજેક્ટ ચાલુ થયા પછી, સ્વયંસેવક સંપાદક એમિલી ટેમ્પલ-વુડ તેમાં જોડાયા. તેમની વિશેષતા સ્ત્રી વૈજ્ઞાનિકો વિશે દર વખતે નવો લેખ સંપાદિત કરવાની હતી પરંતુ પ્રત્યેક વખતે તેમના સ્ત્રી સંબંધિત સંપાદનો માટે કોઈને કોઈ તેમને પરેશાન કરતું હતુ.  સમગ્ર દિવસ દરમિયાન નવા યોગદાનકર્તાઓને તાલીમ આપવા માટે કેન્દ્રિત કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે, જેથી વિકિપીડિયા જેન્ડર ગેપ (લિંગ ભેદ) વધુ ઘટાડી શકાય અને નોંધપાત્ર મહિલાઓ પર વધુ સામગ્રીનો ઉમેરો કરી શકાય. બીજું ધ્યેય સ્ત્રી સંપાદકોની સંખ્યા વધારવાનું છે. વિકિપીડિયા એ "મુક્ત વિશ્વકોશ" છે, જેમાં કોઈ પણ ફેરફાર કરી શકે છે, પરંતુ ૨૦૧૫માં માત્ર ૧૦ ટકા સંપાદકો જ મહિલાઓ હતા.  

૨૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૬ સુધી, વુમન ઇન રેડ સ્વયંસેવક સંપાદકો દ્વારા મહિલાઓ સંબંધિત ૪૫,૦૦૦થી વધુ લેખો ઉમેરવામાં આવ્યા છે અને અંગ્રેજી ભાષાના જીવનચરિત્રોના લેખોની સંખ્યા ૧૬.૮ ટકા (જુલાઈ ૨૦૧૫માં ૧૫ ટકા) થઈ ગઈ હતી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* બીબીસી - વ્યૂપોઇન્ટ : હું એક સમયે વિકિ જેન્ડર ગેપને કેવી રીતે સંભાળું છું  રોસી સ્ટીફન્સન-ગુડનાઈટ દ્વારા – વર્ષ ૨૦૧૬ નું વિકિપીડિયન ઓફ ધ ઇયર ૨૦૧૬ *૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬*
શ્રેણી:વિકિપીડિયા
તખ્તસિંહ પરમાર પારિતોષિક

**તખ્તસિંહ પરમાર પારિતોષિક** ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા અપાતો સાહિત્યિક પુરસ્કાર છે. ગુજરાતી લેખકોના પ્રથમ પુસ્તકને માન્યતા આપતો આ પુરસ્કાર ૧૯૮૧માં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને દર બીજા વર્ષે આપવામાં આવે છે.

## પુરસ્કાર વિજેતા 
પરિતોષિક મેળવનારાઓમાં સામેલ છે :

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો
જયંત મેઘાણી

**જયંત ઝવેરચંદ મેઘાણી** (૧૦ ઓગસ્ટ ૧૯૩૮ - ૪ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦) એ ભારત, ગુજરાતના સંપાદક, અનુવાદક અને પુસ્તક વિક્રેતા હતા. તેઓ ગુજરાતી લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીના દ્વિતીય પુત્ર હતા. ઝવેરચંદ મેઘાણીની અનેક કૃતિઓ તેમણે સંપાદિત કરી હતી.

## જીવનચરિત્ર 
જયંત મેઘાણીનો જન્મ ૧૦ ઓગસ્ટ ૧૯૩૮ ના રોજ ગુજરાતના બોટાદમાં ગુજરાતી લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીના દ્વિતીય પુત્ર તરીકે થયો હતો. બોટાદમાં શિક્ષણ મેળવ્યા બાદ, તેમણે ૧૯૬૦માં ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાદથી સ્નાતકની પદવી પૂર્ણ કરી, અને ૧૯૬૨માં વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી લાઇબ્રેરી સાયન્સમાં ડિપ્લોમાની પદવી મેળવી.

તેમણે ભાવનગરના ગાંધી સ્મૃતિ પુસ્તકાલયમાં ગ્રંથપાલ તરીકે છ વર્ષ અને ત્યારબાદ લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ, ભાવનગરમાં આઠ વર્ષ સંચાલક તરીકે કામ કર્યું. ૧૯૭૨માં, તેમણે ભાવનગરમાં પ્રસાર નામની એક પુસ્તક વિક્રયની દુકાનની સ્થાપના કરી.

ભાવનગર ખાતે ૪ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦માં તેમનું અવસાન થયું.

## સર્જન 
મેઘાણીએ *‘સોના-નાવડી’* સહિતના અનેક પુસ્તકોનું સંપાદન કર્યું હતું* : ‘સમગ્ર કવિતા’*, *‘સૌરાષ્ટ્રની રાસધાર’ : સંકલિત આવૃત્તિ*, *‘સોરઠી બહારાવટિયા’ : સંકલિત આવૃત્તિ*, *‘રઢિયાળી રાત’ : બૃહદ આવૃતિ *,* ‘લોકસાહિત્ય અને ચારણી સાહિત્ય  : વ્યાખ્યાનો અને લેખો’* , *‘મેઘાણીના નાટકો’* (૧૯૯૭), *‘મેઘાણીની સમગ્ર નવલિકા’* (૧૯૯૮), અને *‘પરિભ્રમણ’ : નવસંસ્કરણ* (૨૦૦૯, અશોક મેઘાણી સાથે). આ સંપાદિત ભાગો બાદમાં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત *ઝવેરચંદ મેઘાણીની પૂર્ણ કૃતિઓમાં* સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ૧૯ ખંડની શ્રેણી પૈકીના ૧૨ ભાગોનું સંપાદન પૂર્ણ કર્યું હતું.

તેમણે *‘સપ્તપર્ણી’*, *‘અનુકૃતિ’*, *‘રવિન્દ્ર-પુત્રવધૂ’* તેમજ *‘ધ સ્ટોરી ઑફ ગાંધી’* નામના પુસ્તકો પણ લખ્યા છે.

તેમણે *ઓક્સફર્ડ* તથા *ઇલ્યુસ્ટ્રેટેડ સ્ટોરીઝ ફોર એડલ્ટ* શ્રેણી માટે *‘અલાદ્દીન અને અલીબાબા’* (૧૯૮૪), *‘કોલમ્બસ’* (૧૯૮૪), *‘અપહરણ’* (૧૯૮૬), અને *‘હર્ક્યુલસ’* (૧૯૮૬) નામના ચાર પુસ્તકોનો અનુવાદ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત નેશનલ બુક ટ્રસ્ટની *નહેરુ ચિલ્ડ્રન લાઇબ્રેરી શ્રેણી* માટે *‘હ્યુ-એન-ત્સાંગનો ભારત-પ્રવાસ’* (૧૯૯૫) નો અનુવાદ કર્યો. તેમણે રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની અનેક કવિતાઓનો *‘તણખલાં’* શિર્ષક હેઠળ અનુવાદ કર્યો હતો જે તેની ડિઝાઈન માટે નોંધપાત્ર છે. તેમણે મિત્તલ પટેલના પુસ્તક *‘સરનામા વિનાના માનવીઓ’* નું ગુજરાતીમાંથી  *‘પીપલ વિધાઉટ એડ્રેસ’* નામે અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું હતું.

## સંદર્ભ
## આ પણ જુઓ
* ઝવેરચંદ મેઘાણી
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૨૦૨૦માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મ
લક્ષ્મી નાટક

**લક્ષ્મી નાટક** એ ૧૮૫૧માં પ્રગટ થયેલ દલપતરામ કૃત ગુજરાતી નાટક છે. ગુજરાતી ભાષામાં છપાયેલું આ પહેલું નાટક છે.

## ઈતિહાસ
દલપતરામે ગ્રીક લેખક એરિસ્ટોફેનિસની *પ્લૂટસ* નાટ્યકૃતિ ઉપરથી એલેકઝાન્ડર ફાર્બસની પ્રેરણાથી અને સહાયથી 'લક્ષ્મી નાટક' રચ્યું હતું. આ નાટક ૧૯૫૧માં પ્રગટ થયું હતું. નાટકની ત્રીજી આવૃત્તિ ૧૮૬૩માં પ્રકાશિત થઈ હતી. નાટકનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે 'અન્યાયથી, અધર્મથી તથા ચડિયાતાપણાથી ધન પેદા કરવું નહીં'.

ફાર્બસ પાસેથી *પ્લૂટસ* નાટકનું કથાવસ્તુ સાંભળ્યા પછી દલપતરામે સ્વતંત્ર રીતે એના પરથી આ નાટક રચ્યું છે. એ રીતે જોતા આ નાટક અનુવાદ કે રૂપાંતર નથી પરંતુ, ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળાના શબ્દોમાં 'મૂળ કથાવસ્તુનો દલપતરામનો પોતીકો નાટ્યાવતાર છે'. દલપતરામ નોંધે છે કે 'ગુજરાતી લોકોની સમજમાં આવે એટલા સારુ અમે ગ્રીક લોકોની ચાલ છોડીને હિન્દુ લોકોની ચાલ લીધી છે'.

## કથાવસ્તુ
નાટકમાં કુલ ૧૧ પાત્રો છે જેમાંથી ૯ પુરુષ અને ૨ સ્ત્રીઓ છે. નાટકનો મુખ્ય સમ્દેશ એ છે કે 'અન્યાયથી, અધર્મથી તથા ચડિયાતાપણાથી ધન પેદા કરવું નહીં'.

ધીરસિંહ નામનો ગરાસિયો મહાદેવ પાસે ફરિયાદ કરે છે કે જે નિર્લજ્જ અને દુષ્ટ છે તે દરિદ્ર રહે છે ને જે સદાચારી હોય છે તે દુ:ખી કેમ રહે છે? મહાદેવ તેને મંદિરમાંથી નીકળતાં જે મળે તેની પાછળ જવાનું કહે છે. તે તથા તેના નોકર ભીમડાને લક્ષ્મી મળે છે જે આંધળી હોય છે. તેઓ લક્ષ્મીની આંખ સારી કરાવે છે, તેથી સજ્જનો ધનિક બને છે અને દુષ્ટ દરિદ્ર બને છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
*

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નાટક
હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી

**હરિપ્રસાદ ગંગાશંકર શાસ્ત્રી** (૧૭ ઓક્ટોબર ૧૯૧૯ – ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪) એક ભારતીય વિદ્વાન, ઇતિહાસકાર, પુરાતનલેખશાસ્ત્રી (એપિગ્રાફિસ્ટ), ભારતવિદ્યાશાસ્ત્રી (ઇન્ડોલોજિસ્ટ) અને સંપાદક હતા જે મુખ્યત્વે ગુજરાત રાજ્યના રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ પર તેમના કાર્ય માટે જાણીતા હતા. તેમણે બી. જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ લર્નિંગ એન્ડ રિસર્ચ, અમદાવાદમાં લેક્ચરર, પ્રાધ્યપક, નાયબ નિયામક અને નિયામક તરીકે પોતાની કારકિર્દીનો મોટા ભાગનો સમય વિતાવ્યો હતો.
## પ્રારંભિક જીવન
હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રીનો જન્મ ૧૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૧૯ના રોજ પેટલાદ નજીકના ગામ માલતજમાં થયો હતો. તેમના દાદા, વ્રજલાલ શાસ્ત્રી (૧૮૨૫-૧૮૯૨) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત ભાષાના વિદ્વાન તેમજ ગુજરાતી ભાષાના અગ્રણી ભાષાવિજ્ઞાની અને સંત-કવિ છોટમના સૌથી નાના ભાઈ હતા.

જ્યારે તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે તેમના પીએચડી ગાઇડ રસિકલાલ પરીખે પ્રેરણાના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે કામ કર્યું હતું. શાસ્ત્રી મહાત્મા ગાંધી, સ્વામી વિવેકાનંદ અને બાલ ગંગાધર તિલકના વિચારોથી પણ પ્રભાવિત થયા હતા.

તેમણે ૧૯૪૭માં શિક્ષણશાસ્ત્રી કરુણાશંકર કુબેરજી ભટ્ટની પુત્રી શ્રીદેવી ભટ્ટ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને એક પુત્ર હતો.

બાદમાં તેઓ લેક્ચરર તરીકે અમદાવાદની ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીમાં જોડાયા અને રસિકલાલ પરીખના માર્ગદર્શન હેઠળ પોતાનું સંશોધન શરૂ કર્યું. તેમણે મૈત્રક વંશના શિલાલેખોના આધારે 'મૈત્રક રાજ્યનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ' પર પોતાનો શોધનિબંધ લખ્યો હતો અને ૧૯૪૭માં તેમને આ સંશોધન બદલ પીએચડીની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી.

## ઉપલબ્ધિ
* ૧૯૫૮માં નર્મદ સાહિત્ય સભા દ્વારા તેમના પુસ્તક મૈત્રકકાલીન ગુજરાત માટે ૧૯૫૧નો નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કરાયો હતો.
* ૧૯૬૦માં ગુજરાત સાહિત્ય સભા દ્વારા તેમના ઇતિહાસ સંશોધન માટેના યોગદાન બદલ ૧૯૬૦ના રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રકથી સન્માનિત કરાયા.
* કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક (૧૯૭૫).
* ૧૯૭૫માં પાટણ ખાતે આયોજીત ગુજરાત ઇતિહાસ પરિષદના આઠમા સત્રમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવેલ સંશોધન પત્ર હરિવંશમાં શ્રીકૃષ્ણ: એક મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસ, માટે હરિદાસ વી. ગોકાણી સુવર્ણચંદ્રક.
## સંદર્ભ 
## નોંધ 
## બાહ્ય કડીઓ
* 
* 
*  (Part 4)
શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
શ્રેણી:૧૯૧૯માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૪માં મૃત્યુ
અર્વાચીન કવિતા

**અર્વાચીન કવિતા** એ ૧૯૪૬માં ગુજરાતી લેખક, કવિ અને વિવેચક ત્રિભુવનદાસ લુહાર 'સુંદરમ્' લિખિત વિવેચનનું પુસ્તક છે, જે ૧૮૪૫થી ૧૯૪૫ દરમિયાન લખાયેલી આધુનિક ગુજરાતી કવિતાનો ઐતિહાસિક અને વિવેચનાત્મક આલેખ આપે છે. 

## પ્રકાશન ઇતિહાસ 
આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી દ્વારા 'સુંદરમ્‌'ને ૧૮૪૫ થી ૧૯૪૫ દરમ્યાન લખાયેલી ગુજરાતી કવિતાનો ઇતિહાસ લખવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું.  સુંદરમે આશરે 350 કવિઓની રચનાઓનો અભ્યાસ કર્યો, અને તેમાંથી તેમણે આ પુસ્તક માટે ૨૫૦ કવિઓ પસંદ કરી અને તેમના કાર્યોનું મૂલ્યાંકન કર્યું.  આ પુસ્તક સૌ પ્રથમ ૧૯૪૬ માં પ્રકાશિત થયું હતું. તેની ત્રીજી આવૃત્તિ ગુજરાત વિદ્યા સભા દ્વારા ૧૯૬૫ માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.  

## વિષયવસ્તુ 
આ પુસ્તક આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના ઇતિહાસની રૂપરેખા રજૂ કરે છે, અને એંસી વર્ષ (૧૮૪૫-૧૪૫૬) ના સમયગાળા દરમિયાન વિકસિત થતી આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના પ્રવાહો નો અભ્યાસ કરે છે.   મૂલ્યાંકિત કવિતાઓને આ પુસ્તકમાં બે ભાગોમાં વહેંચવામાં આવી છે: નવો પ્રવાહ અને જૂનો પ્રવાહ. 

પરિશિષ્ટમાં સંસ્કૃત, અંગ્રેજી, બંગાળી, હિન્દી, ઉર્દૂના ભાષાંતરો આપવામાં આવ્યા છે; અને ગઝલ, લોક-ગીતો અને ભક્તિ ગીતોના કેટલાક સંગ્રહો, રાસ, દેશભક્તિ કવિતાઓ અને ગીતો વિષે માહિતી મૂકવામાં આવી છે. પુસ્તકો અને લેખકોની સૂચિ પુસ્તકના અંતે આપવામાં આવી છે. 

## સ્વીકૃતી 
આ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું ત્યારથી, *અર્વાચીન કવિતા* ગુજરાતી સાહિત્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિર્ણાયક સીમાચિહ્ન તરીકે રહ્યું છે. તે 'પ્રશિષ્ટ' અને 'મોન્યુમેન્ટલ' (સીમાચિન્હ સ્વરૂપ) કાર્ય તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.    તેને ૧૯૪૬ માં મહિડા પુરસ્કાર એનાયત કરાયો હતો. 

ગુજરાતી કવિ અને વિવેચક મનસુખલાલ ઝવેરીએ તેને 'ગુજરાતી સાહિત્યમાં અજોડ અને અપ્રતિમ' ગણાવ્યું છે. 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી ગદ્ય
લલિતાદુઃખદર્શક

**લલિતાદુઃખદર્શક** એ રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવે કૃત ગુજરાતી નાટક છે જે ૧૮૬૬માં પ્રકાશિત થયું હતું. ગુજરાતી ભાષાનું આ પહેલું કરુણાંત નાટક છે.

## ઈતિહાસ
ભવાઇમાં આવતા કજોડાના વેશની બીભત્સતા જોઈ આઘાત પામેલા રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવેએ ગુજરાતી રંગભૂમિને નૂતન સંસ્કરણ આપવા આ પાંચ-અંકી નાટક ૧૮૬૬માં રચીને પ્રગટ કર્યું હતું. લલિતાદુઃખદર્શક એ ગુજરાતી ભાષાનું પહેલું કરુણાંત નાટક છે.

## પાત્રો
નાટકના મુખ્ય પાત્રો આ પ્રમાણે છે:
* જીવરાજચંપાનગરીનો ધનાઢ્ય વ્યાપારી
* કમળાજીવરાજની પત્ની
* લલિતાજીવરાજની પુત્રી અને નંદનકુમારની પત્ની
* દંભરાજસ્નેહપુરનો કુલીન વ્યાપારી
* કર્કશાદંભરાજની પત્ની
* કજિયાબાઈદંભરાજની પુત્રી
* નંદનકુમારદંભરાજનો પુત્ર અને લલિતાનો પતિ
* છળદાસનંદનકુમારનો મિત્ર
* કુભાન્ડીછળદાસનો 
* પ્રિયંવદાએક ગણિકા
* પંથીરામલલિતાનો બ્રાહ્મણ
* પૂરણમલએક જમાદાર અને છળદસનો મિત્ર

## કથાવસ્તુ
જીવરાજ નામના ધનિકની પુત્રી લલિતાનાં લગ્ન દંભરાજના કુળવાન પણ મૂર્ખ અને દુરાચારી પુત્ર નંદનકુમાર સાથે થયાં છે. તેને ત્યાં લલિતા આવતાં જ તેની માતા અને બહેન તરફથી ત્રાસ શરૂ થાય છે. પહેલી જ રાત્રે નંદનકુમાર લલિતાને માર મારી ઘરેણાં લઈ લે છે. પછી છળદાસની પેરવીથી લલિતાને બેભાન કરી રાતોરાત પ્રિયંવદાને ત્યાં નંદનકુમાર લઈ જાય છે. રસ્તામાં પૂરણમલ નંદન તથા છળદાસને મારી નાખે છે. લલિતા તેના સકંજામાં રહે છે. પંથીમલ તેને બચાવવા જાય છે પણ મૃત્યુ પામે છે. શિકારી પૂરણમલને મારી નાખે છે અને લલિતાને લઈ જાય છે. શિકારીને વાઘ મારી નાખતાં લલિતા ગણિકાના પંજામાં આવે છે; ત્યાંથી નાસી છૂટતાં લલિતા કુભાંડીના પંજામાં આવે છે. છેવટે લલિતા તેના માબાપને મળે છે ત્યારે તેને ભૂત ગણીને માર મારવામાં આવે છે. પછી ઓળખાણ પડતાં લલિતા ગ્રામવાસીઓને પોતાની કથની કહે છે ને મરણ પામે છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નાટક
સ્ટીવન પ્રુઇટ

**સ્ટીવન પ્રુઇટ** એક અમેરિકન વિકિપીડિયા સંપાદક છે જે અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પર સૌથી વધુ સંપાદનો ધરાવે છે. ૩૦ લાખથી વધુ સંપાદનો અને ૩૫,૦૦૦થી વધુ લેખો બનાવ્યા હોવાથી તેને ૨૦૧૭માં ટાઇમ મેગેઝિન દ્વારા ઇન્ટરનેટ પરના ૨૫ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવક વ્યક્તિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. પ્રુઇટ, "સેર એમેન્ટીઓ દી નિકોલાઓ" (ઓપેરાનું એક પાત્ર) છદ્મ નામથી સંપાદનો કરે છે. તેઓ વુમન ઇન રેડ પ્રોજેક્ટ દ્વારા મહિલાઓના સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિકિપીડિયા પર પદ્ધતિસરના પૂર્વગ્રહ સામે લડે છે.

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ 
પ્રુઇટનો જન્મ ૧૯૮૪ની આસપાસ ટેક્સાસના સાન એન્ટોનિયોમાં થયો હતો, જે રશિયન યહૂદી ઇમિગ્રન્ટ અલ્લા પ્રુઇટ અને વર્જિનિયાના રિચમંડના ડોનાલ્ડ પ્રુઇટના એકમાત્ર સંતાન હતા. તેમણે ૨૦૦૨માં વર્જિનિયાના એલેક્ઝાન્ડ્રિયામાં સેન્ટ સ્ટીફન્સ એન્ડ સેન્ટ એગ્નિસ સ્કૂલમાંથી ગ્રેજ્યુએશન કર્યું હતું. તેમણે કોલેજ ઓફ વિલિયમ એન્ડ મેરીમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૨૦૦૬માં કલા ઇતિહાસની ડિગ્રી મેળવી હતી.

## કારકિર્દી 
પ્રુઇટ યુએસ કસ્ટમ્સ અને બોર્ડર પ્રોટેક્શન માટેના કોન્ટ્રાક્ટર છે, જ્યાં તે રેકોર્ડ્સ અને માહિતી વિભાગમાં કાર્યરત છે. ૨૦૦૬ માં જ્યારે તેઓ કોલેજ ઓફ વિલિયમ એન્ડ મેરીમાં હતા ત્યારે પોતાનું વર્તમાન સભ્ય ખાતું બનાવ્યું હતું. 

### ઇન્ટરવ્યુ 
પ્રુઇટને જાન્યુઆરી ૨૦૧૯માં *સીબીએસ ધીસ મોર્નિંગ* પર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રુઇટે જણાવ્યું હતું કે કેવી રીતે તેણે તેના દૂરના પૂર્વજ (પીટર ફ્રાન્સિસ્કો) વિશે પ્રથમ લેખ પર કામ કર્યું હતું. તેણે વિકિપીડિયા પર નોંધપાત્ર મહિલાઓના કવરેજને પ્રોત્સાહન આપવામાં મદદ કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતાનું વર્ણન કર્યું હતું.

## અંગત જીવન 
પ્રુઇટની વિકિપીડિયા સિવાયની રુચિઓમાં 'કેપિટલ હિલ ચોરલે' શામેલ છે, જેમાં તે ગાયક છે. તે ઓપેરાના એક ચાહક છે. અને તેનું વર્તમાન સભ્ય નામ પણ ૧૯૧૮ના એક ઓપેરાના નાનકડા પાત્ર પરથી પસંદ કર્યું છે.

## ગૌરવ 
* *ટાઇમ મેગેઝિન* દ્વારા ઇન્ટરનેટ પર ૨૫ સૌથી પ્રભાવશાળી લોકોમાં (૨૦૧૭) પસંદગી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:વિકિપીડિયા
શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૮૪માં જન્મ
વસુબહેન

**વસુબહેન** અથવા **વસુબહેન રામપ્રસાદ ભટ્ટ** (૨૩ માર્ચ ૧૯૨૪ - ૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦) એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના વાર્તા લેખિકા, નવકથાકાર અને અભિનેત્રી હતા.

## જીવન
વસુબહેનનો જન્મ ૨૩ માર્ચ ૧૯૨૪ ના દિવસે વડોદરામાં રામપ્રસાદ બાળકૃષ્ણ શાસ્ત્રી અને સરસ્વતી બહેન ને ઘેર થયો હતો. તેમના પિતા વડોદરા રાજવાડાના સયાજીરાવ ગાયકવાડ (તૃતીય)ના રાજનૈતિક સેક્રેટરી હતા. સાત ભાઈ બહેનોમાં તેઓ પાંચમું સંતાન હતા. તેઓ અમદાવાદના વતની હતા અને તેમનું મોસાળ ભરૂચ નજીક આવેલા આમોદ ગામમાં હતું. તેમણે પોતાનો શાલેય અભ્યાસ વડોદરામાં પૂર્ણ કર્યો. તેમણે એસ.એન.ડી.ટી. કોલેજમાંથી ગુજરાતી, માનસશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્ર વિષયમાં ગૃહીત ગામા (બેકલર ઓફ આર્ટસની સમકક્ષ)ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે શિક્ષણ વિષયમાં પણ સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. ઇ.સ. ૧૯૪૯ માં તેઓ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોમાં જોડાયા, ત્યાર બાદ તેમણે અમદાવાદ, રાજકોટ વડોદરા આકાશવાણીના નિર્દેશક પદે રહી ૧૯૮૨માં સેવા નિવૃત્ત થયા.

તેઓ જ્યુવેલીન વેલફેર બોર્ડ, અમદાવાદ અને ગુજરાત સ્ટેટ સોશિયલ વેલ્ફેર બોર્ડના સભાપતિ હતા. તેઓ ગુજરાત કેળવણી મંડળ અને ચિલ્ડ્રન એકેડેમીના પ્રમુખ પણ હતા. તેઓ "આનંદામ્" સંસ્થાના પ્રમુખ પણ રહ્યા.

## રચનાઓ
તેઓ મુખ્ય રૂપે વાર્તાકાર હતા. તેમણે વિદ્યાર્થી કાળ દરમ્યાન જ વાર્તા લેખન શરૂ કર્યું. "પરીક્ષા કે કર્કષા?" એ તેમની પ્રથમ વાર્તા હતી. "પાંદડે પાંદડે મોતી" એ તેમનો પ્રથમ વાર્તા સંગ્રહ છે. ત્યાર બાદ "સર્સીજ" (૧૯૯૬), "દિવસે તારા રાત્રે વાદળ" (૧૯૬૮), "મનરાજ" (૧૯૭૩), "ઘડીક આષાઢ ઘડીક ફાગણ" (૧૯૮૦) અને "બે આંખની શરમ" (૧૯૯૬) એ તેમના ત્યાર બાદના વાર્તા સંગ્રહો છે. ""ઝકલ પીછોડી"(૧૯૫૯) એ એક સ્ત્રીના જીવન પર આધારીત તેમની નવલકથા છે. તેમની વાર્તઓનું હિંદી, અંગ્રેજી, કન્નડ અને મલયાલમ ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. 

## પુરસ્કારો અને સન્માન
તેમને ૧૯૭૮માં આકાશવાણી પરના કલાત્મક કાર્યક્રમ માટે દિલ્હી એવૉર્ડ મળ્યો હતો. તેમના વાર્તા સંગ્રહ " "પાંદડે પાંદડે મોતી" (૧૯૬૩) અને જીવન ચંરિત્ર "યુગાન્‌યુગ"ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનો પુરસ્કાર મળ્યો છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૨૪માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૨૦માં મૃત્યુ
બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની

**ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની** (ઇઆઈસી) એ એક અંગ્રેજી અને પાછળથી બ્રિટીશ સંયુક્ત-સ્ટોક કંપની હતી જેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૬૦૦માં કરવામાં આવી હતી. તેની શરૂઆત હિંદ મહાસાગરના ક્ષેત્રમાં વેપાર કરવા માટે થઈ હતી.

આ કંપનીને માનનીય ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા ટ્રેડિંગ કંપની, ઇંગ્લિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અથવા બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 

કંપનીએ ભારતમાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની શરૂઆત પર પણ શાસન કર્યું હતું. 

આખરે કંપની લશ્કરી શક્તિનો ઉપયોગ કરીને અને વહીવટી કાર્યો ધારણ કરીને ભારતના વિશાળ વિસ્તારો પર શાસન કરવા આવી. ભારતમાં કંપનીના શાસનની અસરકારક રીતે ૧૭૫૭માં પ્લાસીની લડાઇ પછી શરૂઆત થઈ અને ૧૮૫૮ સુધી ચાલ્યો ત્યારે ભારત સરકારના અધિનિયમ ૧૮૫૮ ના પગલે બ્રિટીશ ક્રાઉન નવા બ્રિટિશ રાજના રૂપમાં ભારતનો સીધો અંકુશ સ્વીકારશે.

વારંવાર સરકારી દખલ હોવા છતાં, કંપનીને તેની નાણાકીય બાબતોમાં વારંવાર સમસ્યાઓ આવી હતી. એક વર્ષ અગાઉ પસાર થયેલા ઇસ્ટ ઇન્ડિયા સ્ટોક ડિવિડન્ડ રિડેમ્પશન એક્ટના પરિણામે આ કંપનીનું વિસર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, કારણ કે ભારત સરકારના કાયદા દ્વારા તે પછી તેને સંશોધન, શક્તિવિહીન અને અપ્રચલિત રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટિશ રાજની સત્તાવાર સરકારી મશીનરીએ તેની સરકારી કામગીરી ધારણ કરી હતી અને તેની સેનાને સમાવી લીધી હતી.

## સંદર્ભ
નર્મકોશ

**નર્મકોશ** એ ૧૮૭૩માં પ્રકાશિત ગુજરાતી ભાષાના કવિ અને વિદ્વાન નર્મદાશંકર દવે (૧૮૩૩–૧૮૮૬) દ્વારા તૈયાર કરાયેલ એકભાષી ગુજરાતી શબ્દકોશ છે. ગુજરાતી ભાષામાં તે આ પ્રકારની પ્રથમ રચના ગણાય છે, તેમાં ૨૫,૨૬૮ શબ્દો છે.

## ઇતિહાસ 
નર્મદની કવિતાઓ શાળાઓમાં અભ્યાસ માટે સૂચવવામાં આવી હતી. તેમણે લેખનની નવી શૈલી રજૂ કરી હતી, તેથી વિદ્યાર્થીઓને સંસ્કૃત મૂળના ઘણા શબ્દોનો અર્થ સમજવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી, જેનો તેમણે પોતાની કવિતાઓમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. ફરિયાદો તેમના સુધી પહોંચી અને તેમણે પોતાની કવિતાઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતા તમામ મુશ્કેલ શબ્દોનું સંકલન કરવાનું નક્કી કર્યું અને વિદ્યાર્થીઓ તેને સંપૂર્ણપણે સમજી શકે તે માટે તેમના અર્થો આપવાનું નક્કી કર્યું. બાદમાં તેમણે વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી સાબિત થાય એ હેતુથી આને ગુજરાતી ભાષાના તમામ શબ્દોને આવરી લેતા શબ્દકોષમાં વિસ્તારવાનું નક્કી કર્યું. તેને તૈયાર કરવા નર્મદે નવ વર્ષ, ૧૮૬૦ થી ૧૮૬૮ સુધી કામ કર્યું. 

આ શબ્દકોશનો પ્રથમ ભાગ ૧૮૬૧ માં પ્રકાશિત થયો હતો, બીજો ૧૮૬૨માં, ત્રીજો ૧૮૬૪માં અને ચોથો અને છેલ્લો ભાગ, ૧૮૬૬માં તૈયાર થયો હતો, જે ૧૮૭૩માં પ્રકાશિત થયો હતો. ૧૮૭૩ની આવૃત્તિમાં નર્મદે ગુજરાતી ભાષામાં લખવાના નિયમોની વિગતવાર ચર્ચા કરી. તેમણે તેમની સૌથી પ્રખ્યાત કવિતા "જય જય ગરવી ગુજરાત" પણ પ્રથમ વખત પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં પ્રકાશિત કરી. નર્મદ પહેલાં, ગુજરાતમાં શબ્દકોશોનું સંકલન કરવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ બધાએ તેમની વ્યાખ્યાઓમાં અંગ્રેજી અને ગુજરાતી બંનેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ગુજરાતી શબ્દોનો અર્થ ગુજરાતીમાં સમજાવવા માટે *નર્મકોશ* એ પહેલો શબ્દકોશ હતો. તેમાં ૨૫,૨૬૮ શબ્દો છે.

## આવકાર 
કે.એમ. ઝવેરીએ તેને નર્મદની શ્રેષ્ઠ કૃતિઓમાંની એક ગણાવી અને કહ્યું કે "૧૮૭૩માં પ્રકાશિત થયા પછીથી તે એક આદર્શ શબ્દકોશ રહ્યું છે."

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલ પર *નર્મકોશ*

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
જય જય ગરવી ગુજરાત

thumb|254x254px|'જય જય ગરવી ગુજરાત'ના કવિ નર્મદાશંકર દવે
**જય જય ગરવી ગુજરાત** એ ગુજરાતી કવિ નર્મદાશંકર દવે (નર્મદ) દ્વારા ૧૮૭૩માં લખાયેલી એક કવિતા છે. ગુજરાત સરકારના સમારોહ દરમિયાન તેનો ઉપયોગ રાજ્ય ગીત તરીકે થાય છે. 

## રચના 
નર્મદને પ્રથમ આધુનિક ગુજરાતી લેખક માનવામાં આવે છે. તેમણે ૧૮૭૩માં તેમના પ્રથમ ગુજરાતી શબ્દકોશ નર્મકોશની પ્રસ્તાવનામાં "જય જય ગરવી ગુજરાત" લખ્યું હતું.

આ કવિતામાં નર્મદ ગુજરાતી ભાષી લોકોના ક્ષેત્રને ઓળખીને પ્રાદેશિક ગૌરવની ભાવનાને રજૂ કરે છે. તેઓ ગુજરાતી ભાષી વસ્તી કઈ સીમામાં રહે છે તેની રેખા રેખાંકિત કરે છે. ઉત્તરમાં અંબાજી; પૂર્વમાં પાવાગઢ; દક્ષિણમાં વાપી નજીક કુંતેશ્વર મહાદેવ; અને પશ્ચિમમાં સોમનાથ, દ્વારકા. તેમણે ઉલ્લેખ કરેલો આ પ્રદેશ હવે ભારત દેશના પશ્ચિમ રાજ્ય આધુનિક ગુજરાત નું નિર્માણ કરે છે.

૨૦૧૧માં, ગુજરાત સરકાર દ્વારા વિવિધ ગુજરાતી ગાયકો દ્વારા ગવાયેલી રચનાનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું હતું.

## ગીત
ગીતના શબ્દો નીચે મુજબ છે:

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
* .

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:કૃતિ
શ્રેણી:ગુજરાતી ગીત
અનસૂયા ત્રિવેદી

**અનસૂયા ત્રિવેદી** (જન્મ ૭ એપ્રિલ ૧૯૨૪) એ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ગુજરાતી વિવેચક, સંપાદક અને સંશોધનકાર હતા. તેમણે મુંબઈની વિવિધ ક કૉલેજમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનો અભ્યાસ કર્યો અને પછી ભણાવ્યો. તેમના પતિ ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદી સાથે, તેમણે મધ્યયુગીન ગુજરાતી કવિ અખા ભગત સહિતના ઘણી રચનાઓનું સંકલન અને સંશોધન કર્યું. તેમણે કહેવતો પર ગુજરાતીમાં વ્યાપક અભ્યાસ અને પ્રકાશનો કર્યા છે.

## જીવનચરિત્ર 
અનસૂયા ત્રિવેદીનો જન્મ ૭ એપ્રિલ ૧૯૨૪ ના દિવસે બોમ્બે (હાલ મુંબઇ) માં થયો હતો.  ૧૯૪૧ માં મેટ્રિક અને ૧૯૪૬માં તેમણે બી.એ.નો અભ્યાસ પ્રથમ વર્ગ સાથે પૂર્ણ કર્યો. ૧૯૪૬ થી ૧૯૪૮ દરમિયાન એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં *દક્ષિણા ફેલો* તરીકે ભણાવ્યું. ૧૯૪૮ માં તેમણે એમ. એ. અને ૧૯૫૦ માં પી. એચ. ડી. પૂર્ણ કરી. ૧૯૬૬ માં, તેમણે તેમના થીસીસ મધ્ય કાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય માં પ્રયુક્ત કહેવતો એ વિષય હરિવલ્લભ ભાયાની હેઠળ પીએચ. ડી. કરી. ૧૯૭૦ માં, તેમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી ભાષાશાસ્ત્રમાં ડિપ્લોમા મેળવ્યો. 

તેમણે એસ.એન.ડી.ટી. કૉલેજમાં ૧૯૫૦ થી ૧૯૫૧ દરમિયાન ગુજરાતી સાહિત્યનું અધ્યાપન કર્યું. ત્યારબાદ ૧૯૫૧ થી ૧૯૫૨ દરમિયાન ટોપીવાળા કોલેજમાં પ્રાધ્યાપિક અહતા. ૧૯૫૬માં એસ.એન.ડી.ટી. કૉલેજમાં તેઓ પાછા ફર્યા અને જૂન ૧૯૭૪ માં ત્યાં આચાર્ય નિયુક્ત થયા. તેમણે ત્યાં પીએચ. ડી. વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન પણ આપ્યું હતું. 

તેમણે ભૂપેન્દ્ર બાલકૃષ્ણ ત્રિવેદી નામના લેખક સાથે લગ્ન કર્યા.

## રચનાઓ 
અનસૂયા બહેને તેમને મોટા ભાગના આલોચનાત્મક, સંપાદન અને સંશોધન કાર્યો તેમના પતિ સાથે કર્યા હતા જેમાં મધ્યયુગીન ગુજરાતી કવિ અખા ભગતની કૃતિઓ શામેલ છે. તેઓએ *નરહરિની જ્ઞાનગીતા* (૧૯૬૪), અખાના *અનુભવબિંદુ* (૧૯૬૪), મણિક્યસુંદસૂરિનું *પૃથ્વીચંદ્રચરિત્ર* (૧૯૬૬), *અખા ભગત છપ્પા: દસ અંગ* (૧૯૭૨), *માધવનાલ-કામકાંડલા પ્રબંધ: અંગ ૬, દુહા ૨૬૬-૩૭૧* (૧૯૭૫), *અખા ભગત છપ્પા ૧-૨*-૩ (૧૯૭૭, ૧૯૮૦, ૧૯૮૨), *અખા ભગત ગુજરાતી પદ* (૧૯૮૦), *બૃહદ આરતીસંગ્રહ* (૧૯૯૯), *અખાના ચબખા* (૧૯૯૯) સહિત અનેક કૃતિઓ સહ-સંપાદિત અને પ્રકાશિત કરી. 

તેમણે ગુજરાતી ભાષામાં કહેવતોનો વિસ્તૃત અભ્યાસ અને સંશોધન કર્યું . *આપણી કહેવતો: એક અધ્યાય* (૧૯૭૦) અને *ગુજરાતી સાહિત્યમાં કહેવતોનો પ્રચાર* (૧૯૭૩) એ તેમનો કહેવતોનો વ્યાપક શૈક્ષણિક અભ્યાસ છે. તેમણે સંસ્કૃત, પ્રાકૃત અને મધ્યયુગીન જૂનું ગુજરાતી સાહિત્યમાં કહેવતોનો સમકાલીન ઉપયોગની કહેવતો સાથે તુલનાત્મક અભ્યાસ કર્યો છે. *આપણી કહેવતો: એક અધ્યાય* એ કહેવતો, તેની વ્યાખ્યા અને લક્ષણો, વિષયો, મહત્વ, સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો અને પરંપરાઓનો ૧૨૦ પાનાનો અભ્યાસ છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૨૪માં જન્મ
કમલ વોરા

**કમલ વોરા** (જ. ૧૯ મે ૧૯૫૦) એ ભારતના મુંબઈ શહેરમાં રહેતા એક ગુજરાતી ભાષાના કવિ અને સંપાદક છે. તેઓ 'એતદ્' નામના એક ગુજરાતી સાહિત્યિક ત્રૈમાસિક સામયિકના તંત્રી છે.
 
## જીવન
કમલ વોરાનો જન્મ ૧૯ મે ૧૯૫૦ના રોજ રાજકોટ, ગુજરાત ખાતે થયો હતો. ૨૦૧૦ થી નૌશીલ મેહતા સાથે મળી તેઓ 'એતદ્' નામનું એક ગુજરાતી સાહિત્યિક ત્રૈમાસિક સામાયિકનું સંપાદન કરે છે જેની સ્થાપના સુરેશ જોષી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ સાહિત્ય અકાદમીના ગુજરાતી સલાહકાર બોર્ડના સભ્ય હતા. 
 
## સર્જન
૧૯૭૧થી તેમની કવિતાઓ સામયિકોમાં છપાવાની શરૂઆત થઈ. તેમનો પહેલો કાવ્યસંગ્રહ 'અરવ' ૧૯૯૧માં પ્રગટ થયો હતો, ત્યાર બાદ 'અનેકએક' (૨૦૧૨) અને 'વૃદ્ધશતક' (૨૦૧૫) સંગ્રહો પ્રકાશિત થયા. તેમની કવિતાઓ હિંદી, મરાઠી, બંગાળી, કન્નડ અને અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત થઈ છે અને *ઇન્ડિયન લીટરેચર જર્નલ*, *શિકાગો રીવ્યુ*, *એન્થોલોજી ઓફ એશિયન પોએટ્સ, મ્યુઝ ઈન્ડિયા* ઇત્યાદિમાં પ્રસિદ્ધ થઈ છે. પ્રવીણ પંડ્યા સાથે મળિને તેમણે 'આધુનિક ભારતીય કવિતા' પુસ્તકનું સહસંપાદન કરેલ છે.

## પુરસ્કારો
તેમને તેમના પુસ્તક 'અનેકએક' (૨૦૧૨) માટે ૨૦૧૬નો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.  તેમના પુસ્તક 'અરવ'ને ઉમાશંકર જોશી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમને ૨૦૨૪ના વર્ષનો નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયેલ છે.

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી
 
## સંદર્ભો  
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ
વિવેક કાણે

**વિવેક કાણે**, (ઉપનામ: **સહજ**), એ એક ગુજરાતી કવિ, લેખક અને અનુવાદક છે. તેમની નોંધપાત્ર કૃતિઓમાં *અનુભૂતિ* (૨૦૦૪) અને *કઠપૂતળી* (૨૦૧૦)નો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતી કવિતાના યોગદાન માટે તેમને જાન્યુઆરી ૨૦૦૦ માં, ભારતીય વિદ્યા ભવન, મુંબઈ ખાતે શયદા પુરસ્કાર (૧૯૯૯ માટે) એનાયત કરાયો હતો. તેઓ *ભારતરત્ન એસ. પી. કાણે એવોર્ડ* (૨૦૧૧) અને કવિતા માટેના *મરીઝ પુરસ્કાર* (૨૦૧૨)ના પ્રાપ્તકર્તા પણ છે.

## પ્રારંભિક જીવન 
કાણેનો જન્મ ૧૬ માર્ચ ૧૯૬૭ ના દિવસે પુણેમાં અનિલ કાણે અને ઉષા કાણેને ઘેર થયો હતો. તેઓ વડોદરાના રહેવાસી છે. વડોદરાના આઈ. પી. સી. એલ સ્કૂલમાંથી પ્રાથમિક શિક્ષણ લીધા બાદ તેમણે ૧૯૮૪ માં અમદાવાદની એ. જી. હાઇસ્કૂલમાંથી ધોરણ ૧૨ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો. ૧૯૮૮ માં પુણેની મહારાષ્ટ્ર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજીમાંથી તેમણે બી. ઈ. (મિકેનિકલ)ની ઉપાધિ મેળવી. તેણે ફાઇનાન્સમાં એમ.બી.એ. પણ કર્યું છે. તેમણે ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૯૪ ના દિવસે અપર્ણા સાથે લગ્ન કર્યા.

## કારકિર્દી 
તેમણે ૧૯૯૨ માં લખવાનું શરૂ કર્યું. ૧૯૯૪ માં તેમની *ગઝલ* પ્રથમ વખત ગુજરાતી કવિતા સામયિક *ધબક*માં પ્રકાશિત થઈ. ત્યાર પછી, તેમની કવિતા અને અન્ય લખાણો પ્રકાશિત થયા હતા *શબ્દસૃષ્ટિ*, ગઝલવિશ્વ, *પરબ,* *કવિતા,* *નવનીત સમર્પણ*, *શબ્દાલય* અને ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભાના *પ્રતિષ્ઠિત* પ્રકાશનમાં પ્રકશિત થઈ. તેમણે આકાશવાણી અને દૂરદર્શન ખાતે તેમની કવિતાઓનું પઠન કર્યું છે. તેમણે ભારત, યુ.એસ.એ, કેનેડા, યુ.કે., યુ.એ.ઈ. વગેરેના વિવિધ સ્થળોએ કાર્યક્રમોમાં તેમની કવિતાઓનું પઠન પણ કર્યો છે.

તેમણે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં નવીનીકરણીય ઉર્જા અને વ્યૂહાત્મક સંચાલનના નિષ્ણાત તરીકે સેવા આપી છે. *નવીનીકરણીય ઊર્જા* અને *નેનો ટેકનોલોજી પર* તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદો અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ઘણાં નિબંધો રજૂ કર્યા છે.

## રચનાઓ 
*સહજ* એ તેમનું ઉપનામ છે તેનો અર્થ ગુજરાતીમાં સરળ, સહેલાઇથી અથવા કુદરતી એવો થાય છે. તેઓ ગુજરાતી અને ઉર્દૂ બંને ભાષાઓમાં લખે છે. ૨૦૧૦માં ગઝલનો તેમનો પ્રથમ સંગ્રહ *સંગ્રહ કઠપૂતળી* પ્રકાશિત થયો, જેની ભગવતીકુમાર શર્મા, રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન', રાશિદ મીર અને વિનોદ જોશી સહિતના અનેક ગુજરાતી લેખકો અને કવિઓ અને ટીકાકારો દ્વારા તેમના વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે મંગેશ પડગાંવકર સાથે પસંદિત ગુજરાતી કવિતાઓનું મરાઠીમાં ભાષાંતર કર્યું છે. આ કૃતિ *અનુભૂતિ* (૨૦૦૪) નામે પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમણે પુ. એલ. દેશપંડેના બે, એક પાત્રીય નાટકોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ પણ કર્યો છે.

## સન્માન 
ગુજરાતી ગઝલ કવિતામાં તેમના યોગદાન બદલ ૧૯૯૯ માં તેમને શાયદા એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેઓ ભારતરત્ન પી વી કેન એવોર્ડ (૨૦૧૧) અને મેરીઝ એવોર્ડ (૨૦૧૨) પ્રાપ્તકર્તા પણ છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૬૭માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
અસૂર્યલોક

**અસૂર્યલોક** એ ભારતીય લેખક ભગવતીકુમાર શર્માની પારિવારિક ગુજરાતી નવલકથા છે. ૧૯૮૮માં તેને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ નવલકથાનું કથાનક એક પિતા, તેના પુત્ર અને પૌત્રની આસપાસ ફરે છે, જે અંધાપાની વારસાગત પીડાનો સામનો કરે છે.

## પ્રકાશન ઇતિહાસ
ની અસૂર્યલોક નવલકથાનું ગુજરાતી દૈનિક અખબાર જન્મભૂમિ પ્રવાસીમાં હપ્તાવાર પ્રકાશન થયું હતું.]]
૧૯૮૫માં મુંબઈથી પ્રકાશિત ગુજરાતી દૈનિક અખબાર જન્મભૂમિ પ્રવાસીમાં અસૂર્યલોકનું હપ્તાવાર પ્રકાશન થયું હતું. ૧૯૮૭માં માં આર. આર. શેઠ એન્ડ કં. દ્વારા પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.

## પાત્રો
નવલકથાના મુખ્ય પાત્રો આ પ્રમાણે છે:

* ભદ્રશંકર – એક પૂજારી
* નિગમશંકર – ભદ્રશંકરનો પુત્ર
* ભાગીરથી – નિગમશંકરની પત્ની
* તિલક – નિગમશંકર અને ભાગીરથીનો પુત્ર
* અભિજિત – તિલકનો પાડોશી, સિતારવાદક
* સત્યા – અભિજિતની બહેન
* અજય – સત્યાનો પતિ
* પર્જન્ય – તિલકના સત્યા સાથેના અવૈધ સંબંધથી જન્મેલો પુત્ર

## કથાવસ્તુ
પૂજારી ભદ્રશંકર તમામ પ્રકારના દુર્ગુણોના ગુલામ છે. તેમનો પુત્ર નિગમશંકર, જે સંસ્કૃત પાઠશાળામાં અભ્યાસ કરે છે, તેને અચાનક શીતળાનો હુમલો આવે છે અને તેની દૃષ્ટિ ગુમાવે છે. તે પોતાના નસીબ સાથે સમાધાન કરે છે, પાઠશાળામાં જાય છે અને સાંભળીને શીખવાનો પ્રયાસ કરે છે. વારાણસીના એક મહાન સંસ્કૃત વિદ્વાન પાઠશાળાની મુલાકાત લે છે; નિગમશંકરની જ્ઞાન માટેની ઇચ્છા જોઈને તે તેને વારાણસી લઈ જાય છે. નિગમશંકર ત્યાં ૧૨ વર્ષ અભ્યાસ કરે છે, જ્ઞાનની બધી શાખાઓમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરે છે. જ્યારે તે પાછો આવે છે, ત્યારે તેના પિતા મરણપથારીએ હોય છે. માતાના મૃત્યુ પછી તેના પિતાએ તેના પુત્રની ઉંમરની એક છોકરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. નિગમશંકર તેના પિતાના અવસાન પર શોક વ્યક્ત કરતો નથી. જો કે, તે તેની સાવકી માતા સાથે એટલી સારી રીતે વર્તે છે કે તે (સાવકી મા) તેની ભાણી ભાગીરથીને તેની સાથે લગ્ન કરવા માટે રાજી કરે છે. તેમનું પરિણીત જીવન ખૂબ જ ખુશ છે. ભગીરથીએ એક પુત્ર તિલકને જન્મ આપે છે, જે તેજસ્વી છોકરો છે. જ્યારે તે ૧૦ વર્ષનો થાય છે, ત્યારે તે જુએ છે કે કાળાપાટિયા પરનું લખાણ તે વાંચી શકતો નથી. જ્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવામાં આવે છે, ત્યારે તે તેને અભ્યાસ છોડી દેવાની સલાહ આપે છે, પરંતુ પિતા દ્વારા પ્રોત્સાહિત તિલક સલાહને અવગણે છે અને અભ્યાસ આગળ ધપાવે છે. વળી, તે તેના પાડોશીના પુત્ર અભિજિત પાસેથી સિતાર વગાડતા પણ શીખે છે. અભિજિતની બહેન સત્યા એ એક તોફાની છોકરી છે જે તિલકને તેની નબળી દૃષ્ટિ વિશે સતત ચીડવે છે. એકવાર, જ્યારે તિલક એક સિતાર જલસામાં ભાગ લેતો હતો, ત્યારે સત્યા તેનું અપહરણ કરે છે.

## આવકાર
આ નવલકથાને ૧૯૮૮ માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. પુરસ્કાર પ્રશસ્તિપત્રમાં જણાવાયું છે કે “અર્થપૂર્ણ સંવાદો, જીવંત પાત્રો અને કાવ્યાત્મક વર્ણન આ નવલકથાની ઉત્કૃષ્ટ વિશેષતાઓ છે. તે નવવિચાર પરંપરામાં સૌથી રસપ્રદ અને નોંધપાત્ર નવલકથાઓમાંની એક છે.”

વિવેચક ચંદ્રકાંત મહેતા લખે છે: “આ નવલકથા એ એક પારિવારિક કથા છે જેમાં ૬૦ વર્ષના સમયગાળામાં સામાજિક રૂપકો આબેહૂબ રીતે રેખાંકિત કરવામાં આવ્યા છે. કથા, વર્ણનાત્મકતા, શૈલી અને અભિવ્યક્તિ બધાં નવલકથાને ઉચ્ચ આસન પર મૂકે છે. આખી વાર્તામાં એક કરુણ તણાવ હોવા છતાં, મુખ્ય પાત્રો સફળતાપૂર્વક તેમના ભાગ્ય સામે સંઘર્ષ કરે છે, અને તે આ નવલકથાની વિશિષ્ટ ગુણવત્તા છે.”

## સંદર્ભ
શ્રેણી:નવલકથા
મારી હકીકત

**મારી હકીકત** એ નર્મદ નામથી જાણીતા ૧૯મી સદીના ગુજરાતી ભાષાના સાક્ષર નર્મદાશંકર દવેની આત્મકથા છે. ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલી એ પહેલી આત્મકથા હતી. મૂળ ૧૮૬૬માં લખાયેલી આ આત્મકથા નર્મદની જન્મશતાબ્દી પર ૧૯૩૩માં મરણોપરાંત પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. આત્મકથા લખવા પાછળના ઉદ્દેશને જણાવતાં નર્મદ લખે છે કે:

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, તેમનું જીવન લોકોને થોડો સંદેશ આપશે. નર્મદ નિખાલસ અને સ્પષ્ટવક્તા હતા અને તેઓ માનતા હતા કે તેમના વિચારો અને કાર્યો અનુકરણીય છે. પોતાના મન અને તેની આસપાસની દુનિયામાં સમજ આપવા માટે તેમણે પોતાના જીવનની ઘટનાઓ, તે ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા લોકો, તે લોકો સાથેના તેમના સંબંધો અને તે સંબંધોના પરિણામો વિશે શક્ય તેટલું ખુલ્લું લખવાનું પસંદ કર્યું. જોકે ગુજરાતી વિવેચક વિશ્વનાથ ભટ્ટે નોધ્યું હતું કે, નર્મદની આત્મકથામાં સુસંગતતા, વ્યવસ્થા અને શું લખવું તે અંગે ભેદભાવની ભાવનાનો અભાવ છે.

## નોંધ 
## પૂરક વાંચન
* 

## સંદર્ભ 
## બાહ્યકડીઓ 
* *Mari Hakikat* (વિવેચનાત્મક સમીક્ષા સાથે અંગ્રેજી ભાષાંતર)
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:આત્મકથા
શ્રેણી:ગુજરાતી ગદ્ય
ઊંચો પર્વત, ઊંડી ખીણ

**ઊંચો પર્વત ઊંડી ખીણ** એ ધીરુભાઈ ઠાકર દ્વારા લખાયેલ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીના જીવન પર આધારિત ચરિત્રનાટક છે. આ નાટક ૧૯૯૩માં પ્રકાશિત થયું હતું.

## પાર્શ્વભૂમિ
ધીરુભાઈ ઠાકરે નાટકની પ્રસ્તાવનામાં લખે છે: 'મણિલાલના જાહેર અને અંગત જીવનની હકીકત, તેમના વિચારો, આદર્શો વગેરેની વિગત મને હસ્તામલકવત્ હતી. પરંતુ તે સામગ્રીને નાટકના રૂપમાં ઢાળીને તેમાંથી નાટ્યક્ષણો પકડીને સુર્દઢ નાટ્યબંધ તૈયાર કરવો તે કેટલું દુષ્કર કાર્ય છે તેનો અનુભવ લખતી વખતે થયો'.

આ નાટક ગુજરાતી નાટ્યકાર જનક દવેના દિગ્દર્શન હેઠળ ભજવાયું હતું. ભજવણીને અનુકૂળ બનાવવા માટે દિગ્દર્શકે નાટકમાં જરૂરી સુધારાવધારા કર્યા હતા.

## કથાવસ્તુ
ઊંચો પર્વત ઊંડી ખીણ નાટકમાં કથકનો ઉપયોગ થયો છે. લેખકે મણિલાલના કાવ્યો અને ગઝલો વગેરે સર્જનસામગ્રીનો ઉપયોગ નાટકની જરૂરિયાત મુજબ કર્યો છે.

## આવકાર
બટુભાઈ ઉમરવાડિયા ટ્રસ્ટની નાટ્ય પુરસ્કાર યોજના અંતર્ગત મળેલા ૧૧ નાટકોમાંથી ઊંચો પર્વત ઊંડી ખીણ નાટકને પારિતોષિક માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.

વિવેચક વિનોદ અધ્વર્યુ નોંધે છે: 'ધીરુભાઈએ મણિલાલ દ્વિવેદીની સાહિત્યસાધનાને ધ્યાનમાં રાખી અત્યંત સૂક્ષ્મતાથી સંશોધન કર્યું હોવાથી પ્રસ્તુત નાટકમાં વિગતોની પ્રમાણભૂતતા અને સત્યતા અંગે પૂરેપૂરી ચોકસાઈ રાખી છે'.

નાટ્યવિવેચક એસ. ડી. દેસાઈએ તા. ૨૮ જુલાઈ ૧૯૯૨ના રોજ *ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા*માં આ નાટક વિશે લખતાં તેમાં કેન્દ્રીય સંઘર્ષનો અભાવ હોવાનું તેમજ નાટકના સંવાદો અમુક અંશે શબ્દાળુ તથા નાટકની વસ્તુગૂંથણી 'episodic' હોવાનું નોંધ્યું છે. હસમુખ બારાડી પ્રશંસા કરતા નોંધ્યું છે: 'ઊંચો પર્વત, ઊંડી ખીણ' આપણી ભૂમિની નાટ્યપ્રણાલીઓને અનુસરતું, એ પરંપરાઓને આધુનિક રીતે પ્રયોજતું ગુજરાતી નાટ્યપ્રયુક્તિઓનું વિશિષ્ટ ભૂમિજાત નાટક છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:મણિલાલ દ્વિવેદી વિશેની કૃતિઓ
શ્રેણી:નાટક
માલવપતિ મુંજ (નાટક)

**માલવપતિ મુંજ** એ પ્રભુલાલ દયારામ દ્વિવેદી રચિત ઐતિહાસિક ત્રિઅંકી નાટક જે ૧૯૨૪માં રચાયું અને એ જ વર્ષે શ્રી લક્ષ્મીકાંત નાટક સમાજ દ્વારા ભજવાયું હતું. આ નાટક છપાયું નથી.

## કથાવસ્તુ
તૈલપના દરબારમાં મુંજને જીવતો પકડી લાવવાની દરખાસ્તને સામંત ભીલ્લમ ઉપાડી લે છે. તૈલપની બહેન મૃણાલ ધગધગતા સળિયાથી મુંજની ચામડી ઉતરાવી લે છે. મુંજની મસ્તી, લાપરવાહી અને રસિકતા પર મૃણાલ ધીમે ધીમે આકર્ષાય છે. છળકપટથી પકડેલા મુંજનું ગૌરવ હણવા તૈલપ એની પાસે ભીખ મંગાવે છે. આખરે મુંજને તૈલપ હાથીના પગ નીચે ચગદાવે છે. મુંજના મૃત્યુના આઘાતથી ગાંડી થઈ ગયેલી મૃણાલ અવંતી જાય છે અને ત્યાં અગ્નિપ્રવેશ કરે છે.
 
પ્રભુલાલે આ નાટકની વસ્તુપસંદગીમાં કનૈયાલાલ મુનશીની નવલકથા 'પૃથિવીવલ્લભ' (૧૯૨૧), સંસ્કૃત કવિ હર્ષ કૃત 'રત્નાવલી' તેમજ મેરુતુંગસૂરિ કૃત 'પ્રબંધચિંતામણિ'નો આધાર લીધો છે. મુંજની મસ્તી પ્રત્યે આકર્ષાઈ મૃણાલ મુંજને પોતાનો બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે — એ વાત પ્રભુલાલે મુનશીની નવલકથામાંથી સીધી લીધી છે.

## આવકાર
આ નાટક 500 કરતાં પણ વધારે વાર ભજવાયું હતું. લક્ષ્મીકાંત નાટક સમાજ સિવાયની અન્ય મંડળીઓએ પણ આ નાટક અનેક વાર ભજવ્યું હતું.

નાટ્યવિવેચક દિનકર ભોજક નોંધે છે કે 'વ્યવસાયી રંગભૂમિ ઉપર રજૂ થયેલ ઐતિહાસિક નાટકોને મુકાબલે વસ્તુપસંદગી, પાત્રવિધાન, સંકલના અને ભાષાની દૃષ્ટિએ આ [કૃતિ] વધુ નાટ્યક્ષમ રચના છે. મુંજનું ગૌરવપૂર્ણ પાત્રવિધાન સારો ઉઠાવ પામ્યું છે. મૃણાલના પાત્રનો વિકાસ સારો થયો છે'. આ નાટકના ગીતો જેવા કે 'હૃદયના શુદ્ધ પ્રેમીને નિગમનાં જ્ઞાન ઓછાં છે' અને 'એકસરખા દિવસ સુખના કોઈના જાતા નથી' જેવાં ખૂબ જ લોકપ્રિય થયાં હતાં.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:નાટક
પિંગળશી બ્રહ્માનંદ ગઢવી

**પિંગળશી બ્રહ્માનંદ ગઢવી** (૨૭ જુલાઈ ૧૯૧૪ - ૩૧ મે ૧૯૯૮) એ ભારત ગુજરાતના લોક ગાયક અને ગુજરાતી ભાષામાં  લખતા લોકસાહિત્યકાર હતા.

## જીવન
તેમનો જન્મ ૧૯૧૪ની ૨૭ જુલાઈ માં જુનાગઢ નજીક આવેલા છત્રાવા ગામમાં થયો હતો. તેમણે થોડું ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. 

## રચનાઓ
તેમણે વિવિધ પ્રકારનું લોકસાહિત્ય લખ્યું હતું અને ગુજરાતી ટેલિવિઝન ચેનલો અને રેડિયો કાર્યક્રમોમાં તે લોકસાહિત્ય નિયમિત પ્રસારિત કરવામાં આવતું હતું. ૩૧ મે ૧૯૯૮ ના દિવસે ગુજરાતના જામનગર ખાતે તેમનું અવસાન થયું.

## રચનાઓ
તેમણે *ખમીરવંત માનવી* (૧૯૭૨), *ચંદા દર્શન* (૧૯૯૧), *વેણુદાદા* (૧૯૭૮), *ગાંધીકુલા* (૧૯૬૯), (મહાત્મા ગાંધીના પૂર્વજો વિશે અને કેટલાક ગીતો), *ખમીરવંતી કથાઓ* (૧૯૯૬), *ભવની ભેટ* (૧૯૯૮), *બહારવટિયો ભૂપત* (૧૯૭૮)  *જીવતરના જોખ* (૧૯૯૬), *મૃત્યુનો મલકાટ* (૧૯૯૬) જેવી ટૂંકી વાર્તાઓ લખી છે.

*સૌરાષ્ટ્ર: સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્* (૨૦૦૦) નામનું પુસ્તક, તેમના સન્માનમાં, તેમના પુત્ર લક્ષ્મણ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.

## સન્માન 
ગુજરાતી લોકસંગીતમાં ફાળો આપવા બદલ તેમને ૧૯૯૦ માં સંગીત નાટક અકાદમીનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૮માં મૃત્યુ
મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

**મહેન્દ્રસિંહ પરમાર** એ ગુજરાત, ભારતના એક ગુજરાતી લેખક અને પ્રોફેસર છે. *પોલિટેકનિક* (૨૦૧૬) અને *રખડુનો કાગળ* (૨૦૧૬) એ તેમની જાણીતી કૃતિઓ છે. તેમણે નાટકો પણ લખ્યા છે.

## જીવન
તેમનો જન્મ ૨ ઑક્ટોબર ૧૯૬૭ ના દિવસે ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલા નલિયામાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૯૮માં ભાવનગર વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી ગુજરાતી સાહિત્યમાં માસ્ટર ઑફ આર્ટસ‌ની પદવી મેળવી અને તે જ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી ૧૯૯૮ માં પીએચ.ડી. ની પદવી મેળવી. ૧૯૯૬ થી તેઓ ભાવનગર યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર તરીકે ફરજ બજાવે છે.

## કૃતિઓ
૨૦૦૨થી તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ વિવિધ સંગ્રહોમાં પ્રગટ થઈ. તેમણે *વાચિકમ* શીર્ષક હેઠળ સાહિત્યિક કૃતિઓના જાહેર વાચનના ઘણાં કાર્યક્રમો કર્યા છે.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૬૭માં જન્મ
ગીતા પરીખ

**ગીતા સૂર્યકાંત પરીખ** (૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૨૯ - ૭ એપ્રિલ ૨૦૧૨) ગુજરાતી કવિયત્રી અને તત્ત્વજ્ઞાનના અભ્યાસુ હતા. તેમના બે કાવ્યસંગ્રહો અને એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયા છે.

## જીવન
ગીતા પરીખનો જન્મ ૧૧ ઑગસ્ટ ૧૯૨૯ ના દિવસે ભાવનગરમાં વિજયાબેન અને પરમાનંદ કાપડિયાના જૈન પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા સામાજિક કાર્યકર અને સ્વતંત્રતા સેનાની હતા. તેમણે પોતાનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળા શિક્ષણ મુંબઈની *ફેલોશિપ સ્કૂલ*માંથી પૂરું કર્યું. તેઓ ૧૯૪૫ માં મેટ્રિકની પરીક્ષામાં ઉતિર્ણ થયા. તેમણે ૧૯૪૯માં *વિલ્સન કૉલેજ*માંથી બીજા વર્ગ સાથે તત્ત્વજ્ઞાન (*ફિલોસોફી*) વિષયમાં બી.એ. અને પછી ૧૯૫૨ માં તે જ વિષયમાં એમ.એ. ને પદવી મેળવી. ૧૯૮૮ માં, તેમણે ધીરુ પરીખના માર્ગદર્શન હેઠળના તેમના મહાનિબંધ -*અર્વાચીન ગુજરાતી કવિયત્રીઓ* સાથે પીએચ.ડી. કર્યું. ત્યાર બાદ તેમણે થોડો સમય કૉલેજમાં ભણાવ્યું.

૧૯૫૩માં, તેમણે ગાંધીવાદી સૂર્યકાંત પરીખ (૯ જાન્યુઆરી ૧૯૨૬ - ૫ એપ્રિલ ૨૦૧૯) સાથે લગ્ન કર્યા જેઓ ભૂદાન આંદોલન સાથે જોડયલા હતા. ગીતાબહેને તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં તેમને ટેકો આપ્યો હતો. સંતાનના જન્મ પછી, તેમણે પોતાનું ધ્યાન પરિવાર તરફ કેન્દ્રિત કર્યું. 

તેમણે અમદાવાદની *ઇંગ્લિશ ક્લબ ઑફ શારદા મંદિર સ્કૂલ*માં ભણાવવાનું કામ કર્યું. ૧૯૭૪ની શરૂઆતમાં તેમણે સંગીતના શાસ્ત્રીય અને બીજા સ્વરૂપો શીખ્યા.

તેમણે *સિત્તેર ગુજરાતી કવિયત્રીયો* (૧૯૮૫) નામનો સંક્ષિપ્ત જીવનચરિત્રોનો સંગ્રહ પણ સંપાદિત કર્યો હતો, જેમાં તેમના મહાનિબંધના જીવનચરિત્રોનો સમાવેશ થયો છે. *કાવ્યસ્પંડિતા* (૧૯૮૮) એ તેમનો વિવેચન સંગ્રહ છે. *ચિંતનયાત્રા* (૧૯૭૪)માં તેમણે તેમના પિતાના નિબંધો સહસંપાદીત કર્યા અને *નવો પલટો* (૧૯૬૩)માં તેમણે વિમલા ઠાકરની કવિતાઓનો અનુવાદ કર્યો છે.

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૨૦૧૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
માનસી (સામયિક)

**માનસી** એ ગુજરાતી લેખક વિજયરાય વૈદ્ય દ્વારા સંપાદિત સામયિક હતું. આ સામયિક ૧૯૩૫થી ૧૯૬૦ સુધી ચાલ્યું હતું.

## ઈતિહાસ
વિવેચક, નિબંધકાર અને સાહિત્યિક પત્રકાર વિજયરાય વૈદ્યે ૧૯૩૫માં ડેમી કદમાં માનસી ત્રૈમાસિકનો પ્રારંભ કર્યો. તેમણે આ સામયિકને 'સર્જન અને ચિંતનની ગ્રંથશ્રેણી' તરીકે ઓળખાવ્યું હતું અને કહ્યું હતું કે 'માનસી' એટલે 'સકલ મનોવ્યાપારનો આવિર્ભાવ'. આ પૂર્વે તેમણે ૧૯૨૪થી ૧૯૩૫ સુધી 'કૌમુદી' માસિકનું સંપાદન કરી પ્રગટ કર્યું હતું. ૧૯૬૦ના ડિસેમ્બરમાં ભાવનગરથી કોંગ્રેસ સ્મરણિકા અંક પ્રકાશિત કરીને વિજયરાય વૈદ્યે 'માનસી' બંધ કર્યું હતું. ત્યારબાદ એમણે 'રોહિણી' નામનું સામયિક પ્રગટ કર્યું હતું.

## પ્રકાશિત સામગ્રી
માનસીમાં કાવ્યો, નાટક, વાર્તા, ચરિત્ર, નિબંધ, હળવા નિબંધ, પ્રવાસ અને વિવેચન જેવાં સાહિત્યસ્વરૂપોના લેખો પ્રગટ થયેલા છે. 'નિસ્કર્ષ', 'બસો પાંચસો શબ્દોમાં', 'હજારેક શબ્દોમાં' શીર્ષક હેઠળ પુસ્તક સમીક્ષા પ્રગટ કરવામાં આવતી હતી. 'મનન' વિભાગમાં ચિંતનાત્મક અને પ્રેરણાત્મક લખાણો તથા 'મંજૂષા' વિભાગમાં હિન્દી અને સંસ્કૃત સાહિત્ય વિશે લેખો પ્રગટ થતાં હતાં. ૧૯૫૦થી 'માનસી'માં અંગ્રેજી વિભાગ પ્રગટ થવાનું શરૂ થયું હતું. 'વાસરિકા' વિભાગમાં સાંપ્રત સાહિત્યિક ઘટનાઓની ચર્ચા કરવામાં આવતી અને તેમાંથી ક્યારેક સાહિત્યિક વિવાદ પણ જાગતો હતો. સર્જકોનાં સ્મરણો અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા કે સર્જક પાસે લખાવીને પ્રકાશિત કરવામાં આવતાં. દેશ-પરદેશના સાહિત્યકારો, શતાબ્દીઓ, જયંતીઓ અને અવસાનનોંધ આપવામાં આવતી. વિજયરાય અભ્યાસીઓને પુસ્તક મોકલતા અને તેમની પાસેથી ચીવટપૂર્વક સમીક્ષાઓ તૈયાર કરાવતા. વિશ્વનાથ ભટ્ટ, ડોલરરાય માંકડ, અંબાલાલ પુરાણી, વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી, દુર્ગાશંકર શાસ્ત્રી, ધનસુખલાલ મહેતા, કે. કા. શાસ્ત્રી વગેરેના લેખો 'માનસી'માં પ્રગટ થયેલાં છે. 'માનસી'ને આર્થિક રીતે સધ્ધર સ્થિતિમાં પહોંચાડવા માટે વિજયરાય વૈદ્ય ઘણો સંઘર્ષ કર્યો હતો.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
રાજેન્દ્ર પટેલ

**રાજેન્દ્ર પટેલ** ભારત, ગુજરાતના ગુજરાતી ભાષાના કવિ, વાર્તાકાર, નિબંધકાર અને વિવેચક છે. તેઓ ૨૦૧૪થી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ઉપપ્રમુખ તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે. તેમની નોંધપાત્ર કૃતિઓમાં 'જુઈની સુગંધ' (૨૦૦૩; ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ), 'શ્રી પુરંત જાણશે' (૨૦૦૯; કાવ્યસંગ્રહ) અને 'અવગત' (૨૦૧૪; વિવેચન સંગ્રહ)નો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ તેમને તેમના કવિતાઓ, ટૂંકી વાર્તાઓ અને વિવચનોના યોગદાન બદલ ત્રણ વખત સન્માનિત કર્યા છે. તેમનું પુસ્તક 'જુઈની સુગંધ'નું નવનીત ઠક્કરે હિંદીમાં 'જૂહી કી મહક' (૨૦૦૭) નામે ભાષાંતર કર્યું હતું. તેમણે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત માસિક સામાયિક શબ્દસૃષ્ટિના સંપાદકીય મંડળમાં સેવા આપી હતી. તેઓ હાલ 'બુદ્ધિપ્રકાશ' સામયિકના સંપાદક છે.

## જીવન
તેમનો જન્મ ૨૦ ઑગસ્ટ ૧૯૫૮ના દિવસે ગુજરાતના અમદાવાદના નરોડા વિસ્તારમાં ભોગીલાલ અને લક્ષ્મીબહેનને ઘેર થયો હતો. તેમણે  ૧૯૬૮થી ૧૯૭૪ દરમિયાન કાંકરિયા નજીક આવેલી દિવાન બાલ્લુભાઇ સ્કૂલમાં શાલેય શિક્ષણ લીધું હતું. ૧૯૭૮માં તેમણે રસાયણ શાસ્ત્ર વિષયમાં ભવન્સ કૉલેજ, અમદાવાદથી વિજ્ઞાનમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. ૧૯૮૦માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીની સ્કૂલ ઑફ સાયન્સમાંથી ઓર્ગેનિક કેમિસ્ટ્રીમાં માસ્ટર ઑફ સાયન્સની પદવી મેળવી. તેમણે ૧૯૮૪ માં લગ્ન કર્યા અને તેમને બે પુત્રીઓ છે.

૨૦૦૬થી ૨૦૦૯ સુધી તેમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદના ખજાનચી તરીકે સેવા આપી હતી; તે સિવાય સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી ખાતે ૨૦૦૯ થી ૨૦૧૨ દરમિયાન ગુજરાતી ભાષાના સલાહકાર બોર્ડના સભ્ય તરીકે; ૨૦૧૦ થી ૨૦૧૧ સુધી *વાંચે ગુજરાત અભિયાન*ના સંયુક્ત સચિવ તરીકે; ૨૦૧૦ થી ૨૦૧૩ સુધી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના સચિવ તરીકે; અને ૨૦૧૪ થી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ઉપપ્રમુખ તરીકે ફરજ બજાવી રહ્યા છે. હાલમાં તેઓ માતૃભાષા  અભિયાન, અનુવાદ પ્રતિષ્ઠાનના ડાયરેક્ટર અને અમદાવાદમાં ગુજરાત સાહિત્ય મહોત્સવના કેન્દ્રીય  સમિતિના સભ્ય છે. તેઓ એક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની પણ ચલાવી રહ્યા છે.

## લેખન
૧૯૭૪માં તેમણે લખવાનું શરૂ કર્યું  અને *વિશ્વમાનવ* નામના ગુજરાતી ભાષાના સામયિકમાં પ્રથમ વખત તેમનું લેખન પ્રકાશિત થયું. ત્યારબાદ, તેમની કવિતાઓ પરબ, કુમાર, કવિલોક, કવિતા, એતદ્દ અને નવનીત સમર્પણ સહિત અન્ય સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થઈ.

### રચનાઓ
* *શ્રી પુરાંત જણશે* (૨૦૦૯)
* *કબૂતર, પતંગ અને દર્પણ* (૨૦૧૨)
* *એક શોધપર્વ* (૨૦૧૩)
* *બાપુજીની છત્રી* (૨૦૧૪)
* *કોષમાં સૂર્યોદય* (૨૦૦૪)
* *વસ્તુપર્વ* (૨૦૧૬)
* *જુઈની સુગંધ* (૨૦૦૩)
* *અધુરી શોધ* (૨૦૦૯)
* *અકબંધ આકાશ* (૨૦૧૧)
* *અવગાહન* (૨૦૧૦)
* *અવગત* (૨૦૧૪)
* *મરિતે ચાહિ ના આમિ* (૨૦૧૫)

## સન્માન
તેમને ૨૦૦૪ માં તેમના લઘુકથા સંગ્રહ *જુઈની સુગંધ* માટે, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી, ૨૦૦૯ માં તેમના કાવ્યસંગ્રહ *શ્રી પુરાંત જાણશે* અને ૨૦૧૪ માં તેમના વિવેચન પુસ્તક "અવગત" બદલ પુરસ્કાર મેળવ્યા હતા. 

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
વીરુ પુરોહિત

**વીરુ પુરોહિત**, સંપૂર્ણ નામ **વીરેન્દ્રરાય વૃજલાલ પુરોહિત** એ ભારત, ગુજરાતના એક ગુજરાતી કવિ અને નાટ્ય લેખક છે.

## જીવન 
વીરુ પુરોહિતનો જન્મ ૨૦ એપ્રિલ ૧૯૫૦ના દિવસે સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય (હાલ ગુજરાત)ના ભાયાવદર ગામમાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૬૬ માં માધ્યમિક શાળા પ્રમાણપત્ર (એસ.એસ.સી)નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. ત્યાર બાદ તેમણે ૧૯૭૨ માં બી.એ., ૧૯૭૫ માં એમ.એ.નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. ૨૦૦૨માં *કાવ્યનો સામાજિક ધર્મ* વિષય પર મહાનિંબંધ લખી તેમણે પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી. ૧૯૭૫માં તેઓ *મુકુંદ આયર્ન અને સ્ટીલ વર્ક્સ*, મુંબઈના સેલ્સ વિભાગમાં જોડાયા. ૧૯૮૧ થી ૧૯૯૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતની અનેક કૉલેજોમાં ગુજરાતીના મુલાકાતી પ્રાધ્યાપક તરીકે કામ કર્યું. ૧૯૯૦થી તેઓ જુનાગઢની ડૉ. સુભાષ મહિલા આર્ટસ્ કૉલેજમાં ગુજરાતીના પ્રોફેસર તરીકે કામ કરે છે.

તેમણે ૧૯૭૯ માં લગ્ન કર્યા પરંતુ પાછળથી તેઓ પત્નીથી છૂટા થઈ ગયા.
## રચનાઓ 
*વંશ થાકી વહાવેલી* (૧૯૮૨) એ તેમનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ હતો જેમાં ૧૯૬૮ થી ૧૯૭૫ની વચ્ચે લખાયેલા ૫૧ ગીતો, ૧૭ ગઝલો અને ૯ છાંદસ કવિતાઓ સમાવવામાં આવી છે. *અગિયારમી દિશા* (૨૦૦૦) કાવ્ય સંગ્રહમાં ૬૮ ગીતો અને ૪૦ ગઝલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. *છલના વગર* એ તેમનો અન્ય એક કાવ્યસંગ્રહ છે. *અતિક્રમણ* (૨૦૧૨)એ તેમની નવલકથા છે.

તેમણે *પૂરુ અને પૌષ્ટી* (૨૦૦૧) નામનું એક દ્વી-અંકી નાટક લખ્યું છે. તેમનો પીએચ.ડી. મહાનિંબંધ *કાવ્યનો સામાજિક ધર્મ* (૨૦૦૩) એ એક વિવેચન કૃતિ છે. 

## સન્માન અને પુરસ્કાર 
*પૂરુ અને પૌષ્ટી* (૨૦૦૧)ને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને ગિરા ગુર્જરી, મુંબઇ તરફથી ઇનામ મળ્યું હતું. *અગિયારમી દિશા* (૨૦૦૨)ને જયંત પાઠક કવિતા પુરસ્કાર એનાયત કરાવામાં આવ્યો હતો.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
દક્ષા પટ્ટણી

**દક્ષા વિજયશંકર પટ્ટણી** (૪ નવેમ્બર ૧૯૩૮ - ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૯) એ ભારતના એક ગુજરાતી શિક્ષણવિદ અને લેખિકા હતા. તેઓ મહાત્મા ગાંધી અથવા ગાંધીવાદ વિષયના જાણીતા વિદ્વાન છે; ગાંધીજીના તત્ત્વચિંતન પરનું તેમનું ૧૭૯૬નું ડોક્ટરલ થિસિસ (મહાનિબંધ)પાછળથી છ ભાગમાં પ્રકાશિત થયો હતો.

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ 
દક્ષા પટ્ટણીનો જન્મ ૪ નવેમ્બર ૧૯૩૮ ના દિવસે શાંતાબેન અને વિદ્વાન અને સાહિત્યકાર વિજયશંકર કાનજી પટ્ટણીના ઘેર, પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં, ભાવનગરમાં થયો હતો. તેઓ લેખક મુકુન્દરાય પરાશર્યાની નાની બહેન અને ભાવનગર રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીના ભત્રીજી હતા. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ ભાવનગરમાં પૂરું કર્યું. ૧૯૬૨માં તેમણે ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં બી.એ., ૧૯૬૫ માં તેજ વિષયોમાં એમ.એ. અને ૧૯૭૬ માં ઇશ્વરલાલ આર. દવેના માર્ગદર્શન હેઠળ પી.એચ.ડી. કરી. તેમને આ પદવીઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી મેળવી હતી. તેમના ડોક્ટરલ થીસીસ (મહાનિબંધ)નું નામ *ગાંધીજીવન જીવન એની તેમના સિદ્ધાંતો* હતું.

## કારકિર્દી 
તેમણે ૧૯૬૨ થી૧૯૬૫ થી ભાવનગરમાં ઘરશાળા વિદ્યાલયમાં ગુજરાતી શીખવ્યું. તેમણે ૧૯૬૯ થી ૧૯૭૦ દરમિયાન પોરબંદરની ગુરુકુલ મહિલા આર્ટ્સ કૉલેજમાં અધ્યાપન કર્યું હતું અને બાદમાં૧૯૭૦ થી ૨૦૦૧ માં નિવૃત્તિ સુધી તેમણે ભાવનગરની વાલિયા આર્ટસ્ અને મહેતા કોમર્સ કૉલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે ફરજ બજાવી. તેમણે ભાવનગર યુનિવર્સિટીમાં ૧૯૭૭ થી ૧૯૯૪ દરમિયાન ગુજરાતી અને ગાંધી તત્ત્વચિંતનના પાર્ટ-ટાઇમ પ્રાધ્યાપક તરીકે પણ સેવા આપી હતી. આ સાથે ગુજરાત વિદ્યાપીઠ અને સણોસરાની લોકભારતીમાં પાર્ટ-ટાઈમ પ્રાધ્યાપક તરીકે સેવા આપી. ૧૯૮૨ થી ૨૦૧૩ સુધી, તેઓ ભાવનગરના ગાંધીસ્મૃતિ સંગઠન દ્વારા ગાંધીવાદના ફિલસૂફીનો પ્રચાર કરતી સમિતિના સભ્ય હતા. 

૧૦ માર્ચ ૨૦૧૯ ના દિવસે હ્રદયરોગની બિમારીથી તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

## રચનાઓ 
તેમના ડોક્ટરલ થિસિસ (મહાનિબંધ)ના પ્રકરણો છ ભાગમાં પ્રકાશિત થયા હતા:  *ગાંધીજીનુ ચિંતન* (૧૯૮૦), *ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વનું ઘડતર* (૧૯૮૧), *ગાંધીજી: ધર્મવિચારણા* (૧૯૮૪), *ગાંધીવિચાર - સત્ય અણે અહિંસા* (૨૦૦૦), *ગાંધીજી વિચારમાં સત્યાગ્રહ* (૨૦૦૧), *ગાંધીજીનુ ચિંતન: મુલ્યાંકન* (૨૦૦૩)  આ શ્રેણીના પ્રથમ બે ભાગને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા ભાગિની નિવેદિતા પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ કૃતિઓ ગાંધી વિચારોના વિવિધ પાસાઓનો અભ્યાસ કરે છે. કીર્તિદા શાહ અનુસાર, ગાંધી અને તેમના દર્શન વિશે દક્ષાબેનનો દ્રષ્ટિકોણ અનોખો છે. તેમના પચાસથી વધુ નિબંધો, ટીકા અને પ્રવચનો અન્ય સંપાદિત કૃતિઓમાં પ્રકાશિત થયા છે. 

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૯માં મૃત્યુ
સ્વપ્નતીર્થ

**સ્વપ્નતીર્થ** એ રાધેશ્યામ શર્માની એક ગુજરાતી નવલકથા છે. ૧૯૭૯માં પ્રકાશિત આ નવલકથાની ગુજરાતી નવલકથાઓ પર વ્યાપક અસર થઈ હતી.

## પાત્રો 
* નવીન - એક યુવાન કિશોર છોકરો
* શાંતા - નવીનની માતા
* વિનાયક કાકા - નવીનના કાકા
* ઘનશ્યામલાલજી મહારાજ - એક હિન્દુ પૂજારી
* ભાલુભાઇ સંઘવી અને સોહનભાઇ - યાત્રાધામના બે વ્યક્તિ જેમની સાથે નવીનને સમલૈંગિક સંબંધ છે

## કથાનક 
આ એક કિશોર નવીનની કથા છે જે ધાર્મિક હોવાના કારણે, વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના મંદિરમાં પગપાળા યાત્રાળુ છે. તેના પિતા મથુરદાસનું મૃત્યુ શંકાસ્પદ રીતે થયું છે. તેની માતા શાંતા અન્ય બે વ્યક્તિઓ સાથે અનૈતિક સંબંધો ધરાવે છે. પહેલા તેમના કાકા વિનાયક કાકા છે, જેઓ વારંવાર તેમના ઘરે આવે છે અને બીજો ધર્મગુરુ ઘનશ્યામ મહારાજ છે. આ એવા આવશ્યક તત્ત્વો છે જે અંતે પિતા-પુત્રના સંબંધો વચ્ચે ગૂંથણ કરે છે. એક સ્વપ્ન રોજનીશીમાં દરરોજના વર્ણનોને અનુસરે છે. 

## પ્રારૂપ 
નવલકથા ત્રણ સ્તરે ચાલે છે : કથકનો સૂક્ષ્મ અવાજ, કિશોર છોકરાનો ચિત્રથી ભરેલો સ્વપ્નક્રમ અને તેની રોજનીશીનો સપાટ નીરસ પુનરાવર્તિત થતો શાળા-યુગનો સૂર. આ નવલકથામાં સ્વપ્નક્રમ અને સ્વપ્નદ્રષ્ટિની તકનીકોનો ઉપયોગ થયો છે. નવલકથાનું ગદ્ય અસહજ અને કંટાળાજનક છે.

## વિવેચન 
જયંત ગાડિતે લખ્યું હતું કે, આ નવલકથા આપણને સંપૂર્ણ વાર્તા આપતી નથી, પરંતુ તે નવલકથાના મુખ્ય નાયક નવીનની ચેતનાની આસપાસ કેન્દ્રિત છે. પ્રવીણ દરજીએ આ નવલકથાને તેના ગદ્ય માટે નોંધપાત્ર ગણી છે. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
નાઝિર દેખૈયા

**નૂરમોહમ્મદ અલારખ દેખૈયા** તેમના તખલ્લુસ **નાઝિર દેખૈયા** તરીકે જાણીતા ગુજરાતી ગઝલકાર હતા. તેમના ગઝલસંગ્રહમાં *તુષાર* (૧૯૬૨), *નાઝિરની ગઝલો* (ભાગ ૧-૨) અને *સૂનાં સદન* (૨૦૦૬)નો સમાવેશ થાય છે.

## જીવન
તેમનો જન્મ ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ના રોજ ભાવનગર ખાતે અલારખભાઈ અને તેમની બીજી પત્ની ધનબાઇને ત્યાં થયો હતો.અલારખભાઈ બેન્ડમાસ્ટર હતા. બાળપણમાં જ માતાપિતાને ગુમાવનાર નાઝિરે ચોથા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો. પારિવારીક 'ઇન્ડિયન અભુ બેન્ડ' માં ક્લેરિયોનેટ (એક સંગીતવાદ્ય) વાદક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. ભાઇઓના અકાળે અવસાન બાદ સમગ્ર પરિવારના નિર્વાહની જવાબદારી તેમણે સંભાળી લીધી. નાણાંકીય સ્થિતિને મજબૂત કરવા માટે તેઓ ૧૯૫૬માં જિલ્લા પંંચાયત લોકલ બોર્ડ, ભાવનગરમાં વર્ગ-૪ તરીકે જોડાયા, જ્યાં તેમણે નિવૃત્તિ સુધી સેવા આપી હતી. અભુ બેન્ડ વિખરાયા બાદ આંબાચોકમાં એમનું રિલીફ બેન્ડ ચલાવતા. 

ભાવનગરમાં ૧૬ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ ન્યૂમોનિયાના કારણે તેનું અવસાન થયું હતું. તેમની ગઝલ *ગગનવાસી* મનહર ઉધાસ દ્વારા સ્વરાંકન કરવામાં આવી હતી.

તેમનું ટૂંકું જીવનચરિત્ર તેમની પૌત્રી સમીરા દેખૈયા પત્રાવાલા અને પૌત્ર ફિરદૌસ દેખૈયાએ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬માં પ્રકાશિત કર્યું હતું.

## અંગત જીવન
તેમના પિતા અલારખભાઈ એ બે લગ્ન કર્યા હતા. તેમની પ્રથમ પત્ની હુરબાઇ દ્વારા તેમને બે પુત્રો હતા; જમાલ ( "બેબસ" દેખૈયા, જે પણ એક કવિ પણ હતા) અને કાદર. હુરબાઇના મૃત્યુ બાદ, તેમણે ધનબાઇ સાથે લગ્ન કર્યા જેમણે રહીમ અને નૂરમોહમ્મદ (બાદમાં 'નાઝિર') ને જન્મ આપ્યો.નાઝિરનો ઉછેર તેના સાવકા ભાઈભાભી, જમાલ અને તેની પત્ની હવાબાઈ દ્વારા થયો હતો. તેણે હલીમાબાઇ સાથે લગ્ન કર્યા. તેમની બંને પુત્રીઓનું પ્રારંભિક વયે અવસાન થયું હતું. તેમને ત્રણ પુત્રો અને ત્રણ પુત્રીઓ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:સાહિત્યકાર