લોકમાન્ય ટિળક ઉદ્યાન

**લોકમાન્ય ટિળક ઉદ્યાન**, જે અગાઉ **વિક્ટોરિયા ગાર્ડન** તરીકે ઓળખાતો હતો, એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના અમદાવાદ ખાતે આવેલ એક શહેરી ઉદ્યાન છે. રાણી વિક્ટોરિયાની હીરક જયંતિની ઊજવણીની યાદમાં ૧૮૯૭માં તેની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૦૫માં તેને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લોકમાન્ય ટિળક અને મહાગુજરાત ચળવળને સમર્પિત સ્મારકો સહિત અન્ય કેટલાક સ્મારકો આવેલા છે. ૨૦૨૧માં તેનું પુનઃનિર્માણ અને નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ઉદ્યાનપથ (વોક-વે), સેન્ટ્રલ લોન, બેન્ડસ્ટેન્ડ, ફોરેસ્ટ વોક, ભુલભુલામણી બગીચો, બાળકોનો રમવાનો વિસ્તાર અને નાગરિક સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

## સ્થાન 
આ ઉદ્યાન એલિસ બ્રિજના પૂર્વ છેડે આવેલો છે, જે સાબરમતી નદીના પશ્ચિમ કિનારે વિકસતા નવા શહેર સાથે પૂર્વ કિનારે જૂના અમદાવાદને જોડે છે. તે ભદ્રના કિલ્લા, જૂની જુમા મસ્જિદ, સીએનઆઇ ચર્ચ, આઇરિશ પ્રેસ્બીટેરિયન મિશન હાઈસ્કૂલ અને પુલની પેલે પાર ટાઉન હોલની નજીક આવેલો છે. જૂના જેલ ઉદ્યાનની જમીન બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા ૧૯૦૧માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીને સોંપવામાં આવી હતી. તેનો ભૂમિપૂજન સમારોહ ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૦૨ના રોજ યોજાયો હતો.

અમદાવાદ શહેર જ્યારે પ્લેગની ઝપેટમાંથી બહાર આવ્યું ત્યારે, ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૭ના રોજ, ઉદ્યાનમાં એક *ફેઇટ*નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

## સ્મારક 
### રાણી વિક્ટોરિયાની પ્રતિમા 
માં મૂકાયેલી રાણી વિક્ટોરિયાની ક્ષતિગ્રસ્ત પ્રતિમા]]
૭ જાન્યુઆરી, ૧૯૧૦ના રોજ ઉદ્યાનમાં રાણી વિક્ટોરિયાની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી અને તેનું અનાવરણ અમદાવાદના તત્કાલીન કમિશનર શ્રી બેરોના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. કેરારા આરસપહાણમાંથી બનાવાયેલી આ પ્રતિમા મુંબઇના શિલ્પકાર ગણપતરાવ કાશીનાથ મહાત્રે દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. સાત ફૂટની આ પ્રતિમામાં ભરતકામની જટિલ કોતરણી, માથા પર મુગટ અને હાથમાં રાજદંડ સહિત રાજવી આસન પર બેઠેલી રાણી રાજવી પોષાકમાં નજરે પડે છે. પથ્થરની છતરી અને પ્રતિમાની પાછળ આવેલી શાહી ખુરશીની ઉંચી પીઠ ઠંડા-વાદળી ભારતીય આરસપહાણમાંથી બનાવવામાં આવી હતી. બાદમાં કેટલાક ભાગોમાં ક્ષતિગ્રસ્ત થયેલી પ્રતિમાને સંસ્કાર કેન્દ્રમાં ખસેડવામાં આવી હતી. ખાલી છત્ર હજી પણ બગીચામાં અસ્તિત્વમાં છે.

### લોકમાન્ય ટિળકની પ્રતિમા 
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૯ના રોજ મહાત્મા ગાંધીએ ઉદ્યાનમાં લોકમાન્ય ટિળકની કાંસ્ય પ્રતિમાનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું હતું. તેની રચના વડોદરાના મહાદેવ કાશીનાથ કોલ્હાટકરે કરી હતી. આ પ્રતિમા વલ્લભભાઈ પટેલની અધ્યક્ષતામાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી અને અંગ્રેજ વહીવટકર્તાઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનો મુદ્દો હતો. તેની કિંમત રૂ. ૧૫૦૦૦ હતી, જેમાંથી રૂ. ૧૦૦૦૦નો ફાળો અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો અને બાકીનો હિસ્સો લોકો પાસેથી એકત્ર કરવામાં આવ્યો હતો. "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે" એ સૂત્ર તેના આસન પર કોતરવામાં આવ્યું છે.

### મહાગુજરાત શહીદ સ્મારક 
૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૬ના રોજ અમદાવાદની કેટલીક કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ લાલ દરવાજા પાસે આવેલા સ્થાનિક કોંગ્રેસ ભવનમાં અલગ ભાષાકીય રાજ્યની માગણી કરવા ગયા હતા. પોલીસ ગોળીબારમાં પાંચથી આઠ વિદ્યાર્થીઓનાં મોત નીપજ્યાં હતાં. મહાગુજરાત આંદોલનની આ ઘટનાની યાદમાં ઉદ્યાનમાં મહાગુજરાત શહીદ સ્મારકનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ દંપતી દ્વારા તેમના પુત્ર ફિરોઝના મૃત્યુની યાદમાં ૧૯૧૨માં નાણાવટી સ્મારક ફુવારાનું દાન કરવામાં આવ્યું હતું.

## સુવિધાઓ 
આ ઉદ્યાન લગભગ ૨૮,૨૬૦ ચોરસ મીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. કેટલાક ઐતિહાસિક સ્મારકો ઉપરાંત, તેમાં બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથેનો કેન્દ્રીય ચોક છે. અન્ય સુવિધાઓમાં જૂનો વોટર ગાર્ડન, ઉદ્યાનપથ (વોક-વે), બેઠક વ્યવસ્થા, બાળકો માટેનું રમત ક્ષેત્ર, વોલીબોલ મેદાન, ઓપન વ્યાયામશાળા, ફુવારો, શૌચાલય, પાણીની ટાંકી અને પીવાના પાણીની સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં વનપથ (ફોરેસ્ટ વૉક) અને ભુલભુલામણીનો ઉદ્યાન પણ છે. તેમાં ૨.૫ કિમી લાંબો જોગિંગ ટ્રેક છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ બગીચામાં અમદાવાદમાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો ટાવર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તે શહેરનો એકમાત્ર બગીચો છે જ્યાં હજી પણ જાહેર રેડિયો ટાવર છે.

આ ઉદ્યાનમાં દરરોજ ૨૫૦૦થી ૩૦૦૦ લોકો અને વાર્ષિક ૧૦-૧૧ લાખ લોકો મુલાકાત લે છે.

૨૦૨૪માં ગુજરાત રાજ્યના આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા યોજાયેલી સિટી બ્યુટી કોમ્પિટિશનમાં ગ્રીન સ્પેસ શ્રેણીમાં આ ઉદ્યાને પ્રથમ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.

## આ પણ જુઓ 
* લૉ ગાર્ડન
* પરિમલ ઉદ્યાન

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અમદાવાદ