મહારાજ લાયબલ કેસ

**મહારાજ લાયબલ કેસ** વલ્લભ સંપ્રદાયમાં પ્રવેશેલાં અનિષ્ટોમાંથી સર્જાયેલો બદનક્ષીનો મુકદ્દમો હતો કે જે ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૮૬૨ થી ૨૨ એપ્રિલ ૧૮૬૨ દરમિયાન લડવામાં આવ્યો હતો જેની સુનવણી બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં થઈ હતી. આ મુકદ્દમો જદુનાથજી વ્રજરતનજી મહારાજે નાનાભાઈ રુસ્તમજી અને કરસનદાસ મૂળજી સામે દાખલ કર્યો હતો. વલ્લભાચાર્ય અને પુષ્ટીમાર્ગ સંપ્રદાય પર આરોપ લગાવતા તેઓએ પ્રકાશિત કરેલા સંપાદકીય લેખને કારણે આ કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ મુકદ્દમામાં *ચરણસેવા* જેવી પરંપરાગત છતાં વિવાદાસ્પદ સામાજિક પ્રણાલીઓ અને વસાહતી ભારતમાં ઉભરતા સુધારાવાદી વિચારો વચ્ચેના ઘર્ષણને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું હતું, જેણે લોકોનું નોંધપાત્ર ધ્યાન ખેંચ્યું હતું અને મૂળજીના પ્રયત્નોની પ્રશંસા કરી હતી.

## ઇતિહાસ
પુષ્ટિ માર્ગના ગુરુઓ તેમના અનુયાયીયોનાં વહેમ તથા અંધશ્રદ્ધાનો લાભ લઈ તેમની પાસેથી અઢળક નાણાં મેળવતા અને તેમની સ્ત્રીઓ સાથે વ્યભિચાર કરતા. આ રીત સત્તરમા સૈકાથી ચાલી આવતી અને ઓગણીસમા સૈકામાં ચાલું રહી હતી. કરસનદાસ મૂળજી (૧૮૩૨-૧૮૭૧) વલ્લભ સંપ્રદાય પાળતા કુટુંબમાં જન્મેલા સમાજ-સુધારક અને મુંબઈની બુદ્ધિવર્ધક હિંદુ સભાના સક્રિય કાર્યકર હતા. તેઓ ધર્માચાર્યોની અનીતિના ભારે વિરોધી હતા. તેઓ સત્યપ્રકાશ નામનું સામયિક ચલાવતા હતા. તેમાં તેમણે વલ્લભ સંપ્રદાયના ધર્મગુરુઓને ઉઘાડા પાડવા માંડ્યાં. તેમણે તેમના લેખો 'ગુલામી ખત', 'મહારાજોનો જુલમ', 'મહારાજોનાં મંદિરમાં ઝાપટનો માર', 'મહારાજોનાં મંદિરમાં અનીતિ', 'મહારાજોનો લોભ', 'વાણિયા મહાજનની હાલત', 'મહારાજોના લાગા' વગેરે શીર્ષકોથી પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા. 'મહારાજોનો જુલમ' નામના લેખમાં કરસનદાસે લખ્યુ છે:

## પૃર્વભૂમિકા
 (૧૮૩૨–૧૮૭૧)|upright=0.8]]
આ કિસ્સો ત્યારે સર્જાયો જ્યારે મુકદ્દમાના વાદી, ધાર્મિક નેતા જદુનાથજી વ્રજરતનજી મહારાજે સુધારક અને પત્રકાર કરસનદાસ મૂળજી સામે *સત્યપ્રકાશ* અખબારમાં *હિન્દુઓનો અસલી ધર્મ અને અત્યારના પાખંડી મતો* નામનો એક લેખ લખવા બદલ બદનક્ષીનો કેસ દાખલ કર્યો. આ લેખમાં તેમણે પુષ્ટીમાર્ગ અથવા વલ્લભ સંપ્રદાય નામના હિન્દુ સંપ્રદાયના મૂલ્યો પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. આ લેખ વાદી દ્વારા બદનક્ષીભર્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. ખાસ કરીને એવા આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા કે જદુનાથજી મહિલા અનુયાયીઓ સાથે જાતીય સંબંધ ધરાવે છે અને પુરુષો પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તેઓ ધાર્મિક નેતાઓ સાથે જાતીય સંબંધો માટે તેમના પરિવારની મહિલા સભ્યોને અર્પણ કરીને તેમની ભક્તિ દર્શાવે.

ગુજરાત, કાઠિયાવાડ, કચ્છ અને મધ્ય ભારતમાં પુષ્ટિમાર્ગના અનુયાયીઓ શ્રીમંત વેપારીઓ, શાહુકારો અને ખેડૂતો હતા, જેમાં ભાટિયા, લોહાણા અને વાણિયા જ્ઞાતિઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પશ્ચિમ ભારતની રાજકીય અને નાણાકીય રાજધાની હોવાથી બ્રિટિશ શાસન હેઠળ આમાંથી ઘણા વેપારી જૂથોએ બોમ્બેમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. વેપારી જૂથોનું નેતૃત્વ શેઠો દ્વારા કરવામાં આવતું હતું, જેઓ બોમ્બેના રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણમાં ખૂબ જ સંકળાયેલા હતા. કેળવણીનો સામાન્ય અભાવ, અંગ્રેજી ભાષા અને અંગ્રેજ રાજકીય પ્રણાલીઓ પ્રત્યેનું અજ્ઞાન હોવા છતાં આ શેઠ મુંબઈના સમાજમાં વેપારી સમુદાયોના નેતાઓ તરીકે અને સાંસ્કૃતિક સન્માનની દેખરેખ રાખનારાઓ તરીકે પ્રભાવશાળી હતા.

પુષ્ટીમાર્ગના ધાર્મિક વડાઓ, મહારાજાઓએ ૧૯મી સદીમાં મુંબઈમાં સ્થાયી થવાનું શરૂ કર્યું અને ૧૮૬૦ સુધીમાં શહેરમાં પાંચ મહારાજાઓ હતા. મહારાજાઓએ શેઠ વચેટિયાઓ દ્વારા તેમના ભક્તો અને જાતિઓ પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો, અને તેઓ સામાન્ય રીતે અનામી સુધારકો અને જાતિની એકતા સામે સફળ રહ્યા. આવા જ એક સુધારક હતા કરસનદાસ મૂળજી, જેઓ અંગ્રેજી કેળવણી પામેલા સુધારક હતા અને *સત્યપ્રકાશ* અખબારના સંપાદક હતા. મૂળજી એક રૂઢિચુસ્ત પુષ્ટીમાર્ગના વેપારી પરિવારમાંથી આવતા હતા, જેમને બોમ્બેના સમાજમાં ખૂબ માન આપવામાં આવતું હતું. જો કે કરસનદાસને તેમના સુધારાવાદી મંતવ્યો માટે નકારી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાંથી બહાર નીકળવું પડ્યું હતું. મુંબઈના સુધારાવાદીઓમાં મૂળજી જાણીતા બન્યા હતા અને તેમણે પુષ્ટીમાર્ગ અને મુંબઈના મહારાજાઓ સામે કથિત જાતીય અપવિત્રતા માટે હુમલાઓ શરૂ કર્યા હતા. મહારાજાઓ સામેના જાતીય આક્ષેપો સૌ પ્રથમ ૧૮૫૫માં સાર્વજનિક થયા હતા, અને મુંબઈના સૌથી વરિષ્ઠ મહારાજા, જીવણલાલે સુધારકો સામે ખંડન શરૂ કર્યું હતું. જીવણલાલે તેમના સમર્થકોને એક દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કરીને પુષ્ટીમાર્ગના ભક્તોની ટીકાને ચૂપ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મૂળજીએ જીવણલાલના દસ્તાવેજને "ગુલામી બંધન" તરીકે વખોડી કાઢ્યો હતો, અને ૧૮૬૦માં એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પુષ્ટીમાર્ગ એક વિધર્મી સંપ્રદાય છે જે મહિલાઓ સાથે જાતીય શોષણની હિમાયત કરે છે. ત્યારબાદ મુંબઈના મહારાજાઓએ પોતાના વલણને બચાવવા માટે સુરતના જાણીતા મહારાજા જદુનાથ વૃજરતનજીને લાવવાનું નક્કી કર્યું. જદુનાથે મૂળજી અને અન્ય સુધારકો સાથે ઘણી જાહેર અને પ્રેસ ચર્ચાઓ કરી હતી.

આખરે જદુનાથજી મહારાજે ૧૮૬૦ની ૨૧મી ઑક્ટોબરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા એક લેખમાં વાદીને બદનામ કરવા બદલ સત્યપ્રકાશના તંત્રી કરસનદાસ મુળજી અને તેના પ્રકાશક નાનાભાઈ રુસ્તમજી રાનીના સામે ૧૪ મે, ૧૮૬૧ના રોજ બોમ્બે સુપ્રીમ કોર્ટમાં બદનક્ષીનો કેસ દાખલ કર્યો.

## પ્રત્યાઘાતો અને મુકદ્દમો
કરસનદાસે લખેલા ઉગ્ર લખાણો વૈષ્ણવ મહારાજો જીરવી ન શક્યા. તેથી તેમણે કરસનદાસની કપોળ જ્ઞાતિના પંચ સાથે મસલતો કરીને તેમને નાત બહાર કરાવ્યા. આવા સંજોગોમાં સુરતની ગાદીના મહારાજ જદુનાથજી બ્રિજરત્નજી ૧૮૬૦માં મુંબઈ ગયા. તેમણે કવિ નર્મદ અને કરસનદાસ સહિત બધા સમાજ-સુધારકોને નાસ્તિક જાહેર કર્યા. કરસનદાસે આ સમયે તેમનો ઇતિહાસપ્રસિદ્ધ લેખ 'હિન્દુનો અસલ ધરમ અને હાલના પાખંડી મતો' લખ્યો. આ લેખમાં તેમણે મહારાજોના કુકર્મો જાહેર કર્યા. તેથી જદુનાથજીએ કરસનદાસ સામે પચાસ હજાર રૂપિયાનો બદનક્ષીનો દાવો માંડ્યો. આ કેસ 'મહારાજ લાયબલ કેસ' તરીકે જાણીતો થયો. મહારાજોએ તેમના ભાટિયા અનુયાયીઓ ઉપર એવું દબાણ કર્યું કે જે કોઈ ભાટિયા સ્ત્રી કે પુરુષ મહારાજો વિરુદ્ધ જુબાની આપશે તેને નાત બહાર કરવામાં આવશે. આથી કરસનદાસે મહારાજો સામે અદાલતમાં ફરિયાદ કરી કે તેમણે જ્ઞાતિપંચ દ્વારા પુરાવાઓ દબાવવાની અને ન્યાયમાં રુકાવટ લાવવાની સાજિશ કરી હતી. આ કેસ 'ભાટિયા કૉંસ્પિરસી કેસ' (૧૮૬૧) તરીકે જાણીતો થયો. ભાટિયા કૉંસ્પિરસી કેસનો ચુકાદો ૧૨ ડિસેમ્બર ૧૮૬૧ના રોજ બ્રિટિશ ન્યાયાધીશ સર જોસેફ આર્નોલ્ડે આપ્યો હતો. તેમાં મહારાજો અને તેમના ભાટિયા અનુયાયીઓને ગુનેગાર ઠરાવીને દંડ કરવામાં આવ્યો હતો. તે કિસ્સાએ ભક્તિ સમુદાયમાં મહારાજાઓના મોભા અને તેમના પ્રત્યેની તેમની વફાદારી અંગે વધી રહેલા વિભાજનોને જાહેર કર્યા હતા.

## ચુકાદો
### જસ્ટિસ આર્નોલ્ડ 
જસ્ટિસ જોસેફ આર્નોલ્ડે મુળજીની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો. આર્નોલ્ડ પર ખાસ કરીને રેવરેન્ડ વિલ્સન અને ભાઉ દાજીની જુબાનીની અસર હતી. આર્નોલ્ડે જણાવ્યું હતું કે સત્યપ્રકાશમાં મુળજીની ટિપ્પણી ખોટી નથી અને ખાસ કરીને જદુનાથ પર વ્યક્તિગત હુમલો કરતી નથી. આર્નોલ્ડ સંમત થયા કે પુષ્ટિ માર્ગ એ હિંદુ ધર્મનો અધોગતિશીલ સંપ્રદાય છે જેણે દુષ્ટતા અને ઢીલી નૈતિકતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મુળજીએ મહારાજાઓની "દુષ્ટ અને જંગલી" પ્રથાઓને ઉજાગર કરવામાં કંઇ ખોટું કર્યું નથી.

### મુખ્ય ન્યાયાધીશ સાઉસે 
મુખ્ય ન્યાયાધીશ મેથ્યુ રિચર્ડ સાઉસે આ કેસમાં બે ન્યાયાધીશોમાંના વરિષ્ઠ હતા. સાઉસે પણ બચાવ પક્ષના સાક્ષીઓથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા, જેણે તેમની દૃષ્ટિએ પ્રતિવાદીના દાવાને સમર્થન આપ્યું હતું કે પુષ્ટિ માર્ગ એક વિધર્મી સંપ્રદાય હતો અને જદુનાથ ઉદ્ધત વર્તનમાં રોકાયેલા હતા. જો કે, સાઉસેએ ચુકાદો આપ્યો કે મુળજીએ પુષ્ટિ માર્ગની અંદર ખાનગી વિવાદ કર્યો હતો અને તેમની ફરિયાદો એક જાહેર અખબારમાં પ્રકાશિત કરી હતી જે એક પ્રકારની દ્વેષભાવના હતી. સાઉસેએ જણાવ્યું હતું કે મુળજીએ કોઈ પણ જાતની ઉશ્કેરણી વિના જદુનાથ પર જાહેરમાં હુમલો કર્યો હતો અને જદુનાથ સામેના જાતીય આક્ષેપો સાચા હોય તો પણ તે ખાનગી બાબત છે અને અખબારો જાહેર હિત વિના ખાનગી બાબતો પર લોકો પર હુમલો કરી શકે નહીં. તેમ છતાં, સાઉસેને જદુનાથ અને તેના સાક્ષીઓની જુબાનીઓની વિશ્વસનીયતા અંગે શંકા હતી અને બદનક્ષીના આરોપસર તેને માત્ર પાંચ રૂપિયા જ આપ્યા હતા. પુષ્ટીમાર્ગ એક વિજાતીય સંપ્રદાય છે તેવી દલીલો પર સૌસે પ્રતિવાદીઓનો પક્ષ લીધો હતો અને પ્રતિવાદીના પ્રકાશનો સાચા હોવાની સંમતિ દર્શાવી હતી અને મુલજીને અગિયાર હજાર પાંચસો રૂપિયા આપ્યા હતા.

આ કેસનો ચુકાદો ૨૨ એપ્રિલ ૧૮૬૨ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો. તેમાં કરસનદાસ નિર્દોષ સાબિત થયા હતા. આ કેસ લડવામાં તેમને ૧૩,૦૦૦ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો. અદાલતે જદુનાથજી પાસેથી તેમને ૧૧,૫૦૦ રૂપિયા અપાવ્યા હતા.

## સમૂહ માધ્યમોમાં 
મૈત્રી ગોસ્વામી, ધવલ પટેલ વગેરેએ આ કેસના આધારે *ડૉક્ટ્રેઇન્સ ઓફ પુષ્ટિભક્તિમાર્ગ : એલિગેશન, કોન્સ્પીરન્સીસ એન્ડ ફેક્ટ્સ (મહારાજ લાયેબલ કેસના સંદર્ભમાં *પુષ્ટિભક્તિમાર્ગના સિદ્ધાંતો:આક્ષેપો, ષડયંત્રો અને તથ્યો'') નામનું પુસ્તક લખ્યું છે.

સૌરભ શાહ, ગુજરાતી લેખક અને પત્રકારે આ કેસ પર આધારિત મહારાજ નામની નવલકથા લખી હતી જેને નર્મદ સાહિત્ય સભા દ્વારા નંદશંકર પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવી હતી.

નેટફ્લિક્સની ૨૦૨૪ની પિરિયડ ડ્રામા ફિલ્મ મહારાજ, સિદ્ધાર્થ પી. મલ્હોત્રા દ્વારા નિર્દેશિત અને વાયઆરએફ એન્ટરટેઇનમેન્ટ હેઠળ આદિત્ય ચોપરા દ્વારા નિર્મિત, જેમાં આમિર ખાનના પુત્ર જુનૈદ ખાન (તેની પ્રથમ ફિલ્મ) અને જયદીપ અહલાવત મુખ્ય ભૂમિકામાં છે, તે મહારાજ લાયબલ કેસ અને સૌરભ શાહની નવલકથા પર આધારિત છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક હિન્દુ જૂથની એ અરજી પર આધારિત આ ફિલ્મની રિલીઝ પર રોક લગાવી દીધી હતી, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ ફિલ્મ પુષ્ટીમાર્ગ સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ વિરુદ્ધ હિંસા ભડકાવી શકે છે. નેટફ્લિક્સ પર સ્ટ્રીમિંગ માટે આખરે ૨૧ જૂન ૨૦૨૪ના રોજ તેને રિલીઝ કરવામાં આવી હતી.

## સંદર્ભો
## સ્ત્રોત
* 
*
*
*
*

## બાહ્ય કડીઓ 
* ઐતિહાસિક કેસો - મહારાજ લાયબલ કેસ, ૧૮૬૨ (અંગ્રેજીમાં)
* 
* 
* 

## વધુ વાચન 
* 

શ્રેણી:કાયદો