ભારતીય રૂપિયો

**ભારતીય રૂપિયો**એ ભારતનું રાષ્ટ્રીય ચલણ છે. જેનું નિયમન ભારતીય રિઝર્વ બેંક કરે છે. આધુનીક રૂપીયાને ૧૦૦ પૈસામાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યો છે. ચલણની દૃષ્ટીએ જોઇએ તો ૧, ૨, ૫, ૧૦ રૂપિયાનાં સિક્કાઓ છે. અને ૫, ૧૦, ૨૦, ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦ ,૫૦૦ અને ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો ચલણમાં છે. રૂપિયાનું નવું ચિહ્ન દેવનાગરી લિપીના **र** અને લેટીન **R**નું સંયોજન કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. જે હવે આંતર્રાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભારતીય ચલણનું પ્રતિનીધીત્વ કરે છે.

## વ્યુત્પત્તિ
આમતો ભારતનાં મોટા ભાગમાં રૂપિયાને રૂપિયાના નામ થીજ ઓળખવામાં આવે છે છતાં પણ તેનાં કેટલાક પ્રાદેશીક નામો પણ છે, જેવાકે: રૂબૈઇ (તમિલ) (ரூபாய்); રૂપિયા (હિન્દી) (रुपया); રૂપિયો ગુજરાતી; રૂપૈય તેલુગુ (రూపాయి); કન્નડ (ರೂಪಾಯಿ) અને તુલુ (ರೂಪಾಯಿ), રુપા મલયાલમ (രൂപ); રૂપયે મરાઠી (रुपये). આ ઉપરાંત બીજી ભાષામાં જોઈએ તો  તેને સંસ્કુતમાં रूप्यकम् - રૂપ્યકમ્ કહેવામાં અવે છે.  સંસ્કૃતમાં રૌપ્યનો અર્થ થાય છે, ચાંદી અને રુપ્યકમ્ એટલે ચાંદીની મુદ્રા (સિક્કો). જો કે, પશ્ચિમ બંગાળ, ત્રિપુરા, મિઝોરમ, ઓરિસ્સા અને આસામમાં ભારતીય રુપિયાનું અધિકૃત નામ સંસ્કૃત શબ્દ टङ्क **ટંક**માંથી ઉદ્ભવતા વિવિધ શબ્દોનું બનેલું છે. આમ, બંગાળીમાં રુપિયાને ટાકા  (টাকা), આસામીઝમાં ટોકા (টকা) અને ઉડિયામાં ટંકા (ଟଙ୍କା) કહેવામાં આવે છે અને એ પ્રમાણે જ ચલણી નોટો પર તેમને લખવામાં આવે છે.

## ચિહ્ન
right|thumb|110px|upright|Rupee symbol
૫ માર્ચ ૨૦૦૯ના રોજ ભારત સરકારે રૂપિયા માટે એક વૈશ્વિક પ્રતીકચિહ્ન બનાવવા માટે સ્પર્ધાની જાહેરાત કરી હતી. ૨૦૧૦નાં કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર દરમિયાન તત્કાલિન નાણા પ્રધાન પ્રણવ મુખર્જીએ સૂચવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવિત ચિહ્ન ભારતીય મૂલ્યો અને સંસ્કૃતિની ઝલક સમું હશે અને તેને પ્રતિબિંબિત કરતું હશે. પાંચ પ્રતીકોની તારવણી કરવામાં આવી હતી અને તેમાંથી કેબિનેટે ૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૦ના રોજ ડી. ઉદય કુમારે બનાવેલાં આ ચિહ્ન પર પસંદગી ઢોળી હતી.

આ ચિન્હ દેવનાગરી લિપીના ‘र’ અક્ષરમાંથી લેવામાં આવ્યુ છે. ઊપરની સમાન્તર રેખાઓ (અને તે ની વચ્ચે ની જગ્યા) ત્રિરંગાની આભા આપે છે અને દેશની આર્થીક અસમાનતાદૂર કરવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે. The Indian government will try to adopt the symbol within six months in the country and globally within 18 to 24 months.
According to the Reserve Bank officials, the polymer notes will have an average lifespan of 5 years (4 times the regular Indian bank notes) and be difficult to counterfeit. The polymer notes are cleaner than the regular notes, too.

### Currently circulating notes
The current series, which began in 1996, is called the Mahatma Gandhi series. Currency notes are printed at the Currency Note Press, Nashik, Bank Note Press, Dewas, Bharatiya Note Mudra Nigam (P) Limited presses at Salboni and Mysore and at the Watermark Paper Manufacturing Mill, Hoshangabad.

Each banknote has its amount written in 17 languages (English & Hindi on the front, and 15 others on the back) illustrating the diversity of the country. ATMs usually give ₨. 100, ₨. 500, and ₨. 1000 notes. ₨. 1000 notes are analogous to the higher valued notes of the United States dollar and the euro.

In recent years, the banknotes were slightly modified to include see through registration on the left side of obverse. In addition, the year is now printed on the reverse. EURion constellation was added to ₨. 100. The revised ₨. 10, 20 were issued in 2006, and ₨. 50, 100, 1000 in 2005. The RS. 5 notes were stopped from being printed, but have started again since 2009.

The Zero rupee note is not an official government issue.

### Language panel
The language panel on Indian rupee banknotes display the denomination of the note in 15 of the 22 official languages of India.

### Security features
* Watermark&nbsp;— White side panel of notes has Mahatma Gandhi watermark.
* Security thread&nbsp;— All notes have a silver security band with inscriptions visible when held against light which reads Bharat in Hindi and RBI in English.
* Latent image&nbsp;— Higher denominational notes (Rupees 20 onwards) display the note's denominational value in numerals when held horizontally at eye level.
* Microlettering&nbsp;— Numeral denominational value is visible under magnifying glass between security thread and latent image.
* Fluorescence&nbsp;— Number panels glow under ultra-violet light.
* Optically variable ink&nbsp;— Notes of ₨. 500 and ₨. 1000 have their numerals printed in optically variable ink. Number appears green when note is held flat but changes to blue when viewed at angle.
* Back-to-back registration&nbsp;— Floral design printed on the front and the back of the note coincides and perfectly overlap each other when viewed against light. 
*  EURion constellation

## Convertibility
Officially, the Indian rupee has a market determined exchange rate. However, the RBI trades actively in the USD/INR currency market to impact effective exchange rates. Thus, the currency regime in place for the Indian rupee with respect to the US dollar is a *de facto* controlled exchange rate. This is sometimes called a *dirty* or *managed* float. Other rates such as the EUR/INR and INR/JPY have volatilities that are typical of floating exchange rates. It should be noted, however, that unlike China, successive administrations (through RBI, the central bank) have not followed a policy of *pegging* the INR to a specific foreign currency at a particular exchange rate. RBI intervention in currency markets is solely to deliver low *volatility* in the exchange rates, and not to take a *view* on the rate or direction of the Indian rupee in relation to other currencies.

Also affecting convertibility is a series of customs regulations restricting the import and export of rupees. Legally, foreign nationals are forbidden from importing or exporting rupees, while Indian nationals can import and export only up to 5000 rupees at a time, and the possession of 500 and 1000 rupee notes in Nepal is prohibited.

RBI also exercises a system of capital controls in addition to the intervention (through active trading) in the currency markets. On the current account, there are no currency conversion restrictions hindering buying or selling foreign exchange (though trade barriers do exist). On the capital account, foreign institutional investors have convertibility to bring money in and out of the country and buy securities (subject to certain quantitative restrictions). Local firms are able to take capital out of the country in order to expand globally. But local households are restricted in their ability to do global diversification. However, owing to an enormous expansion of the current account and the capital  account, India is increasingly moving towards *de facto* full convertibility.

Many economist have a confusion regarding the interchange of the currency with the gold, but the system that India follows is that money cannot be exchanged for gold, in any circumstances or any situation.Money cannot be changed into gold by the RBI. This is because it will becomes difficult to handle it. India follows the same principle of Great Britain and America.

;Chronology
* 1991 - India began to lift restrictions on its currency. A series of reforms remove restrictions on current account transactions including trade, interest payments & remittances and on some capital assets-based transactions. Liberalized Exchange Rate Management
System (LERMS), a dual exchange rate system, introduced a partial convertibility of the Rupee in March 1992.
* 1997 - A panel set up to explore capital account convertibility recommended India move towards full convertibility by 2000, but timetable abandoned in the wake of the 1997-98 East Asian financial crisis.
* 2006 - The Prime Minister, Dr Manmohan Singh, asks the Finance Minister and the Reserve Bank of India to prepare a road map for moving towards capital account convertibility. 

## Exchange rates
### Historical exchange rates
### Current exchange rates
## References
* 
* 

## Further reading 
* Bhimrao Ramji Ambedkar: *The problem of the rupee: Its origin and its solution (history of indian currency & banking)*, Chapter 2, Rajagraha, Bombay, 7. Mai 1947

## External links
* *Problem of the Rupee* . History of the Rupee till 1923 AD
* Images of historic and modern Indian coins