માધવી (રાજકુમારી)

**માધવી** (સંસ્કૃત: माधवी), જેને **દૃષદ્વતી** તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે એક રાજકુમારી અને સ્ત્રી તપસ્વી છે, જેની વાર્તા હિન્દુ મહાકાવ્ય મહાભારતમાં જોવા મળે છે. તે રાજા યયાતિની પુત્રી હતી.

માધવીનો મુખ્ય ઉલ્લેખ ઋષિ વિશ્વામિત્રના શિષ્ય ગાલવની દંતકથામાં જોવા મળે છે. પોતાના ગુરુને આઠસો ઘોડાઓની ગુરુ-દક્ષિણા પૂરી કરવા માટે, ગાલવે રાજા યયાતિની મદદ માંગી, જે ઘોડા આપી શક્યા નહીં, તેથી તેમણે તેમની પુત્રી માધવીને અર્પણ કરી. માધવીને એક અનોખું વરદાન મળ્યું હતું, તેણી બાળજન્મ પછી પોતાનું કૌમાર્ય પાછું મેળવી શકતી હતી અને તેના ભાગ્યમાં એવા પુત્રો હતા જે મહાન રાજા બનશે. પતિની ગુરુ-દક્ષિણાનું વચન પૂર્ણ કરવા તેણીએ વારાફરતી અયોધ્યાના હર્યશ્વ, કાશીના દિવોદાસ અને ભોજના ઉશીનાર એમ ત્રણ રાજાઓ સાથે એક નિશ્ચિત સમયગાળા માટે લગ્ન કર્યા, જેના બદલામાં રાજાઓએ ગાલવને ઘોડા આપ્યા. આ દરેક લગ્નના પરિણામે તેણીને એક પુત્રનો જન્મ થયો, જે બધા જ મહત્વપૂર્ણ શાસક બન્યા. અંતે, ગાલવે તેણીને વિશ્વામિત્રને સોંપી દીધી. તેણીએ અષ્ટકને જન્મ આપ્યો અને તેના પિતા પાસે પાછી ફરી. યયાતિએ સ્વયંવરમાં લગ્ન કરીને રાણી બનવાનું સૂચન કર્યું, પરંતુ માધવીએ તેના બદલે વનમાં જઈને તપસ્વી બનવાનું પસંદ કર્યું. તેણીએ બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું અને કઠોર તપસ્યા કરી, તેથી તેણી મૃગચારિણી ('હરણની જેમ જીવન વ્યતિત કરતી') તરીકે જાણીતી થઈ. વર્ષો પછી, જ્યારે યયાતિ સ્વર્ગમાંથી પદભ્ર્ષ્ટ થયા, ત્યારે માધવીએ તેણીના તપસ્યામાંથી મેળવેલા પુણ્યનો અડધો ભાગ વહેંચી દીધો, જેનાથી યયાતિ સ્વર્ગ પાછું મેળવી શક્યા.

માધવીની વાર્તા ઘણીવાર પ્રાચીન ભારતીય સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પરના પ્રતિબિંબ માટે તપાસવામાં આવે છે, ખાસ કરીને લગ્ન, ફરજ અને કાર્યકારીતાના સંદર્ભમાં. તેણીની વાર્તા વ્યક્તિગત બલિદાન અને વ્યાપક સામાજિક જવાબદારીઓના ગૂંથણ પર પણ પ્રકાશ પાડે છે, જે હિન્દુ સાહિત્યમાં વારંવાર દર્શાવાતો વિષય છે. મહાભારતની અન્ય સ્ત્રી પાત્રો જેટલી પ્રખ્યાત ન હોવા છતાં, માધવીની વાર્તા ભારતની મહાકાવ્ય પરંપરાઓમાં મહિલાઓએ ભજવેલી જટિલ ભૂમિકાઓનું એક કરુણ ઉદાહરણ છે.

## દંતકથા 
રાજકુમારી માધવીની કથા મહાભારતના ગાલવચરિત (પુસ્તક ૫, પ્રકરણ ૧૦૪-૧૨૧) માં જોવા મળે છે. આ વાર્તા દુર્યોધનના દરબારમાં કૃષ્ણના રાજદ્વારી મિશન દરમિયાન વર્ણવવામાં આવી છે, જ્યાં કૃષ્ણ દુર્યોધનને તેના રાજ્યમાં ભાગ લેવા માટે આગ્રહ કરીને દુર્યોધન અને પાંડવો વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવાનો પ્રયાસ કરે છે. અતિશય અભિમાન (યયાતિ) અને જીદ (ગાલવ) ના જોખમોને સમજાવવા માટે, નારદ ઋષિ માધવીની વાર્તા કહે છે.

વાર્તા વિશ્વામિત્ર ઋષિની દૈવી કસોટીથી શરૂ થાય છે, જેનું આયોજન ધર્મ દેવ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે પોતે ઋષિ વસિષ્ઠનો વેશ ધારણ કરે છે. ધર્મ વિશ્વામિત્રના આશ્રમમાં પહોંચે છે અને ભોજનની વિનંતી કરે છે. વિશ્વામિત્ર ખૂબ મહેનત કરીને પોતાના મહેમાન માટે ખાસ ભાતનો ભોજ (ચરુ) તૈયાર કરે છે, પરંતુ ધર્મ, જે પહેલાંથી અન્ય સ્થળ પર ભોજન કરી ચૂક્યા હતા, વિશ્વામિત્રને તેમના પાછા ફરવાની રાહ જોવાનું કહે છે. વિશ્વામિત્ર, અદ્‌ભુત ધીરજ અને ભક્તિ દર્શાવતા, સો વર્ષ સુધી ચરુને માથા પર રાખીને ઊભા રહે છે, અને કેવળ વાયુનું સેવન કરે છે. વિશ્વામિત્રની અટલ આજ્ઞાપાલનથી પ્રસન્ન થઈને, ધર્મ તેમને બ્રાહ્મણ જાહેર કરીને કહે છે, "હું પ્રસન્ન છું, બ્રાહ્મણઋષિ!". પોતાના આ રૂપાંતરણથી અત્યંત ખુશ થઈને, વિશ્વામિત્ર તેમના સમર્પિત શિષ્ય ગાલવ તરફ વળે છે, જેણે આટલા વર્ષો સુધી તેમની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરી હતી. વિશ્વામિત્ર ગાલવને જવાની અનુમતિ આપે છે, પરંતુ ગાલવ ગુરુ-દક્ષિણા આપવાની પરંપરાગત ફરજ પૂર્ણ કરવાનો આગ્રહ રાખે છે. ગાલવની જીદથી સહેજ ચિડાઈને, વિશ્વામિત્ર એક કાળા કાનવાળા આઠસો સફેદ ઘોડા આપવાની એક અશક્ય ગુરુ-દક્ષિણાની માંગ કરે છે.

વિશ્વામિત્રની વિનંતી પૂર્ણ કર્યા પછી, ગાલવ માધવી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે અને, રાજાઓ તથા પોતાના તારણહાર તરીકે તેણીની પ્રશંસા કરે છે. માધવી તેના પિતા, યયાતિ પાસે પાછી ફરે છે, જે ગંગા અને યમુનાના સંગમ પર તેના માટે સ્વયંવરનું આયોજન કરે છે. માધવીના ભાઈઓ – યદુ અને પુરુ – તેને ત્યાં લઈ જાય છે. જોકે, પતિ પસંદ કરવાને બદલે, માધવી તે બધાને નકારી કાઢે છે અને સંન્યાસીનું જીવન પસંદ કરી વનપ્રસ્થાન કરે છે અને વનમાં મૃગચારિણી (હરણની જેમ જીવતી, પવિત્રતા અને તપસ્યા કરતી સ્ત્રી) તરીકે તપસ્વી જીવન જીવે છે.

મહાભારતમાં તેમના તપસ્વી જીવનનું વિગતવાર વર્ણન મળે છે:

હજારો વર્ષ શાસન કર્યા પછી, યયાતિ સ્વર્ગમાં જાય છે પરંતુ આખરે અભિમાનને કારણે પોતાનું સ્થાન ગુમાવે છે. પૃથ્વી પર પાછા ફરતા, તે નૈમિષારણ્યમાં પહોંચે છે, જ્યાં માધવીથી જન્મેલા તેના ચાર પૌત્રો એક મહાન યજ્ઞ વિધિ કરી રહ્યા છે. માધવી, જે હવે તપસ્વી છે, ત્યાં પહોંચે છે અને યયાતિનો પરિચય તેના પૌત્રો સાથે કરાવે છે. તેણી તેને મૃગચારિણી તરીકે પોતાની તપસ્યામાંથી સંચિત કરેલા પુણ્યનો અડધો ભાગ આપે છે. ગાલવ પણ આવે છે અને તેને તેના પુણ્યનો આઠમો ભાગ આપે છે. યયાતિના પૌત્રો પણ તેમના પુણ્યનો ભાગ આપે છે, જેનાથી યયાતિ સ્વર્ગમાં પોતાનું સ્થાન પાછું મેળવી શકે છે.

આ વાર્તાનો અંત બ્રહ્મા યયાતિને સમજાવે છે કે તેમનું પતન આત્મ-અભિમાનના જોખમોને કારણે થયું છે, આ પાઠ નારદ દુર્યોધનને ચેતવણી આપવા માટે વાપરે છે. તેઓ દુર્યોધનને ચેતવણી આપે છે કે, યયાતિની જેમ, અતિશય અભિમાન અને હઠીલાપણું વ્યક્તિના પતન તરફ દોરી શકે છે, અને તેને તેના પિતરાઈ ભાઈઓ, પાંડવો સાથે શાંતિ કરવા વિનંતી કરે છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો