open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
વિદ્યુત કોષ

thumb|બેટરી માટે વપરાતું પ્રતિક
**વિદ્યુત કોષ** અથવા **બેટરી** એ એક ઉપકરણ છે જે એક અથવા વધુ ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ કોષોનો સમાવેશ કરે છે જેમાં બાહ્ય જોડાણ આપેલા હોય છે અને આ જોડાણ વીજળીનાં ઉપકરણો જેવા કે ફ્લેશલાઇટ્સ, મોબાઇલ ફોન્સ અને ઇલેક્ટ્રિક કારો (વિદ્યુત ગાડીઓ)ને આપવામાં આવે છે . જ્યારે બેટરી વિદ્યુત પાવર આપતી હોય છે, ત્યારે તેનો સકારાત્મક ટર્મિનલ કેથોડ અને તેનું નકારાત્મક ટર્મિનલ એ એનોડ હોય છે. નકારાત્મક ચિહ્નિત થયેલ ટર્મિનલ એ ઇલેક્ટ્રોનનો સ્રોત છે જે બાહ્ય વિદ્યુત પરિપથ થકી સકારાત્મક ટર્મિનલ તરફ વહેશે. જયારે બેટરી બાહ્ય વિદ્યુત ભાર (ઇલેક્ટ્રિક લૉડ) સાથે જોડાયેલ હોય છે, ત્યારે રેડોક્સ પ્રક્રિયા વડે ઉચ્ચ ઉર્જાના પ્રક્રિયકોનું નીચી ઉર્જા ધરાવતા ઉત્પાદોમાં રૂપાંતર થાય છે. આ ઉર્જાના તફાવતને બાહ્ય પરિપથ વડે વિદ્યુત ઉર્જા રૂપે પૂરો પાડવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક રીતે "બેટરી" શબ્દનો અર્થ ઘણાબધા કોષોથી બનેલા ઉપકરણને દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે, તેમ છતાં તેનો ઉપયોગ એક કોષથી બનેલા ઉપકરણને સમાવવા માટે પણ ધીમે ધીમે વિકસિત થયો છે.  

પ્રાથમિક (સિંગલ-ઉપયોગ અથવા "નિકાલજોગ") બેટરીને એકવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે અને કાઢી નાખવામાં આવે છે; ઇલેક્ટ્રોડ સામગ્રી એ ડિસ્ચાર્જ દરમ્યાન એવી રીતે બદલાય છે કે તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાતો નથી. તેનું સામાન્ય ઉદાહરણ એ આલ્કલાઇન બેટરી છે જે ફ્લેશલાઇટ માટે વપરાય છે અને વધારામાં સંખ્યાબંધ પોર્ટેબલ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો છે.  

ગૌણ (રિચાર્જ) બેટરી એ પૂરા પાડવામાં આવેલ વિદ્યુત પ્રવાહની મદદથી ઘણી વાર ચાર્જ અને ડિસ્ચાર્જ થઇ શકે છે. તેના ઉદાહરણમાં મોબાઈલમાં વાપરવા માટે વપરાતી લિથિયમ આયન અને ગાડીમાં વપરાતી લેડ-એસિડ બેટરી છે. 

બેટરી ઘણા આકાર અને કદમાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ નાના બહેરાશના મશીનથી લઈને ઘડિયાળ સુધી, સ્માર્ટફોનમાં વપરાતી પાતળી બેટરીથી લઈને મોટા કદની લિથિયમ-આયનની બેટરી સુધી થાય છે. ખૂબ જ મોટા સ્તરે બેટરીનો ઉપયોગ દૂરભાષના કેન્દ્રો (ટેલિફોન ઍક્સચેંજ) અને સંગણક માટેના માહિતી કેન્દ્રોમાં (કોમ્પ્યુટરના ડૅટા સેન્ટરમાં) ઉર્જાનો સહયોગ (પાવર બૅકપ) પૂરો પાડવા થાય છે. ૨૦૦૫ ના અંદાજ મુજબ વિશ્વવ્યાપી બેટરી ઉદ્યોગ દર વર્ષે વાર્ષિક ૬%ની વૃદ્ધિ સાથે ૪૮ બિલિયન યુ.એસ. ડૉલરનું વેચાણ કરે છે. 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:વિદ્યુત ઉપકરણો
કળ

thumb|સાદી કળનું પ્રતિક
**કળ** અથવા **સ્વીચ** એ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગમાં વપરાતો વિદ્યુત ઘટક છે જે વિદ્યુત પરિપથને "જોડી" અથવા "તોડી" શકે છે. તે વિદ્યુત પ્રવાહ ને ડાયવર્ટ (પથબદલ) અથવા તો ઇન્ટરપ્ટ (હસ્તક્ષેપિત) પણ કરી શકે છે.  જ્યારે સ્વીચ ઓપરેટ થાય છે ત્યારે તે વિદ્યુત પરિપથના વાહક ઘટકને દૂર કરે છે થવા તો તેનું પુનઃસ્થાપન કરે છે. 

સ્વીચ આપણાથી પણ સંચાલિત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે લાઇટ સ્વીચ અથવા કીબોર્ડ બટન. સ્વીચ હલનચલન પામતી વસ્તુ દ્વારા ચલાવી શકાય છે જેમ કે દરવાજો, અથવા દબાણ, તાપમાન અથવા પ્રવાહ માટે કેટલાક સંવેદનાત્મક તત્વ દ્વારા તે સંચાલિત થઈ શકે છે. સ્વીચમાં સંપર્કોના એક અથવા તો વધારે સેટ આવેલા હોય છે કે જે એક સાથે, વારાફરતી કે એક પેટર્નમાં ઓપરેટ થતાં હોય છે.  

સ્વીચનો ઉપયોગ કોઈ પણ કંટ્રોલ સિસ્ટમમાં રહેલા પદાર્થના પરિવહનને રોકવા કે ચાલુ રાખવા, કોમ્પ્યુટરને ચાલુ બંધ કરવા અથવા તો વિદ્યુત પ્રવાહના વહન માટે એક કરતા વધારે માર્ગનું ચયન કરવા માટે પણ થતો હોય છે. જ્યારે આ સંપર્કો જોડાયેલા હોય છે ત્યારે સ્વીચને *ચાલુ* કરી એમ કહેવામાં આવે છે, તેથી કોઈ પણ ઉપકરણ પોતે કાર્ય કરવાનું શરુ કરે છે અને જ્યારે આ સંપર્કો છૂટાં પડે છે ત્યારે સ્વીચને *બંધ* કરી એમ કહેવામાં આવે છે, ત્યારે ઉપકરણ કાર્ય કરવાનું બંધ કરે છે.  

સંપર્ક માટે વપરાતું તત્વ એ સામાન્ય રીતે વધુ વાહકતા, ઉચ્ચ કાટ પ્રતિરોધક શક્તિ, ઉચ્ચ યાંત્રિક શક્તિ, સખતાઈ અને ઓછા મૂલ્યનું હોય છે. આ બધા પરિબળો સંપર્ક અવરોધ, વેટિંગ પ્રવાહ ને નિર્ધારિત કરે છે. ઘણી વાર આ સંપર્કોને ઉમદા ધાતુઓ વડે પ્લેટિંગ કરીને રાખવામાં આવે છે જેથી તેમને કાટ ન લાગે. અમુક વાર વાહક પ્લાસ્ટિક જેવા અધાતુનો પણ ઉપયોગ થાય છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:વિદ્યુત ઉપકરણો
સ્વ

**સ્વ** અથવા **સ્વખ્યાલ** એટલે વ્યક્તિનો પોતાના વિશેનો ખ્યાલ, અન્ય લોકો પોતાની સાથે જે આંતરક્રિયા કરે તેના અનુભવમાંથી વ્યક્તિનો 'સ્વ' વિશેનો ખ્યાલ વિકાસ પામે છે. સામાજિકીકરણ પ્રક્રિયા દરમિયાન 'સ્વ'નો ખ્યાલ વિકસે છે. નાના બાળકને પોતાના ઓળખ કે વ્યક્તિમત્તા વિશેના ખ્યાલો સ્પષ્ટ નથી હોતા. અન્ય લોકો પોતાના વિશે અને સમાજ પોતાના સ્થાન વિશે જે ઉચ્ચારણો કરે છે તેમાંથી સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન બાળક 'સ્વ'નો ખ્યાલ વિકસાવતો જાય છે. પુખ્ત વયે પહોંચ્યા બાદ 'સ્વ'નો ખ્યાલ લગભગ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે તેમ છતાં સંદર્ભો બદલાતાં તેમાં પરિવર્તન અવશ્ય આવે છે.

અન્ય લોકોની પોતાના વિશેની માન્યતા, અપેક્ષા, પ્રતિભાવો વગેરેમાંથી 'સ્વ'ના ખ્યાલનું ઘડતર થતું હોવાથી સમાજશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ કૂલે આને 'દર્પણ સ્વ' (લુકિંગ ગ્લાસ સેલ્ફ) કહે છે. અન્ય લોકો એ વ્યક્તિના સ્વનું દર્પણ તરીકે કામ કરે છે. 'સ્વ'ને લગતા અન્ય ખ્યાલોમાં હું (આઈ), ભૂમિકા-અપેક્ષા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડી 
* 

શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
શ્રેણી:મનોવિજ્ઞાન
અફવા

**અફવા** એટલે કોઈ એકાદી અંશત: સાચી અથવા તદ્દન ઉપજાવી કાઢેલી ઘટના વિશે વહેતા મૂકેલા અને કર્ણોપકર્ણ ફેલાતા જતા સમાચાર. મહત્ત્વનો વિષય અને સંદિગ્ધ (અનિશ્ચિત) વાત – આ બે અફવાના મુખ્ય લક્ષણો છે. અફવા ફેલાવાના કારણ પાછળ લોકોની દ્વેષબુદ્ધિ કામ કરતી હોય છે. લોકોને અફવા ફેલાવવામાં રસ પડે છે અને એકવાર અફવા ફેલાવ્યા બાદ અફવા ફેલાવનારના મનમાં અફવા વિશે મમતા જન્મે છે. અફવાના વિષયોમાં મુખ્યત્વે મારામારીના, ધાસ્તી ઉત્પન્ન કરનારા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિષયો મોટેભાગે લોકોના મનના ઊંડાણમાં તીવ્ર ઈચ્છા હોય તેને લીધે ઉપજાવી કાઢેલા હોય છે, જેમકે; નબળા વિદ્યાર્થીઓ અફવા ફેલાવે છે કે આ વર્ષે પરીક્ષાનો બહિષ્કાર કરવાનો છે. જે-તે દેશમાં નેતાઓના ભ્રષ્ટાચાર વિશે અને ચારિત્ર્ય વિશે અફવા ફેલાવાની ઘટના સામાન્યપણે જોવા મળતી હોય છે.

અફવાઓમાં કેટલીક વાર વ્યક્તિઓ ઈચ્છાપૂર્તિ પણ કરે છે. જેમકે, હુલ્લડ, રમખાણ કે યુદ્ધમાં જેમણે પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યાં હોય તેઓ મરણનો આંકડો ખૂબ જ વધારીને બધાને કહે છે. આ રીતે તેમણે એકલાએ ગુમાવ્યું નથી પરંતુ તેની જેમ ઘણાં બધાંએ ગુમાવ્યું છે એવું તે આશ્વાસન મેળવે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સામાજિક મનોવિજ્ઞાન
સુહાસિની ગાંગુલી

**સુહાસિની ગાંગુલી** (૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૯ – ૨૩ માર્ચ ૧૯૬૫) એ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હતા

## પ્રારંભિક જીવન 
શ્રીમતી ગાંગુલીનો જન્મ ૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૯ ના દિવસે બ્રિટિશ ભારતમાં બંગાળ પ્રાંતના ખુલના (હાલમાં બાંગ્લાદેશ)માં અવિનાશચંદ્ર ગાંગુલી અને સરલા સુંદરા દેવીને ઘેર થયો હતો. તેમનો પરિવાર બંગાળના ઢાકા બિક્રમપુરનો નિવાસી હતો. તેમણે ઢાકા ઈડન સ્કૂલમાંથી ૧૯૨૪ માં મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ઈન્ટરમીડિએટ ઑફ આર્ટ્સનો અભ્યાસ કરતી વખતે, તેમને બહેરા અને મૂંગા વિદ્યાર્થીઓ માટેની શાળામાં શિક્ષકની નોકરી મળતા તેઓ કોલકાતા આવ્યા. 

## ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ 
### પ્રારંભ 
કોલકાતામાં રહીને તેઓ કલ્યાણીદાસ અને કમલા દાસગુપ્તાના સંપર્કમાં રહ્યા. તેઓ તેમને જુગંતર પાર્ટીમાંના સંપર્કમાં લાવ્યા અને તેના *છત્રી સંઘના* તેઓ સભ્ય બન્યા. કલ્યાણી દાસ અને કમલા દાસગુપ્તાના સંચાલન હેઠળ, ગાંગુલી, છત્રી સંગઠન વતી, રાજા શ્રીશંદ્ર નંદીના બગીચામાં તરણ શીખવતા હતા. ત્યાં ઈ. સ. ૧૯૨૯માં  તેમનો પરિચય ક્રાંતિકારી રસિકદાસ સાથે થયો. 

### ચિત્તાગોંગ શસ્ત્રાગાર પરનો દરોડો 
૧૮ એપ્રિલ ૧૯૩૦ના દિવસે, છત્રી સંગઠનના નેતાઓની સૂચનાથી ચિત્તાગોંગ શસ્ત્રાગારના દરોડા પછી, તેમણે અને શશિધર આચાર્યે પતિ પત્ની તરીકે વેશ ભજવી ચંદનનગરમાં અનંત સિંહ, લોકનાથ બાલ, આનંદ ગુપ્તા, જીવન ઘોષલ (માખન) અને અન્ય લોકોને મે ૧૯૩૦માં આશ્રય આપ્યો હતો. ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૦ ના દિવસે, અંગ્રેજ પોલીસે તેમના ઘરે દરોડા પાડ્યા હતા અને એક ઝપાઝપી થઈ હતી. જીવન ઘોષાલ આ ઝપાઝપીમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા અને શ્રીમતી સુહાસિની ગાંગુલી સહિતના અન્ય ક્રાંતિકારીઓ પકડાઈ ગયા હતા. ઈ. સ. ૧૯૩૮ થી ૧૯૩૨ સુધી બંગાળના ક્રિમીનલ લૉ એમેન્ડમેન્ટ (BCLA) ઍક્ટ હેઠળ તેમને હિલજી ડિટેન્શન કેમ્પમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. ભારતની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ ભારત છોડો આંદોલનમાં ભાગ લીધો ન હતો આથી તેમણે પણ તેમાં ભાગ ન લીધો, પરંતુ તેમણે કોંગ્રેસના સાથીઓને મદદ કરી હતી. ભારત છોડો ચળવળના કાર્યકર હેમંત તારાફદરને તેમણે આશ્રય આપ્યો હોવાથી ઈ. સ. ૧૯૪૨ અને ૧૯૪૫ ની વચ્ચે તેમને ફરીથી જેલમાં પુરવામાં આવ્યા હતા. તેમને ઈ.સ. ૧૯૪૮ અને ૧૯૪૯ માં *વેસ્ટ બેંગાલ સિક્યુરિટી એક્ટ* હેઠળ ઈ.સ. ૧૯૪૮ માં સામ્યવાદ સાથેના જોડાણો માટે ઘણા મહિનાઓ માટે કેદ કરવામાં આવ્યા હતા.  

## પાછળનું જીવન અને મૃત્યુ 
સુહાસિની જીવનભર સામાજિક સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલા હતા. ઈ.સ. ૧૯૬૫માં એક માર્ગ અકસ્માતને કારણે તેમને કોલકાતાની પી. જી. હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ બેદરકારીને લીધે તેમને ટેટનસનો ચેપ લાગ્યો હતો અને ૨૩ માર્ચ ૧૯૬૫ ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું હતું 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી
શ્રેણી:૧૯૦૯માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૬૫માં મૃત્યુ
સુનિતી ચૌધરી

**સુનીતિ ચૌધરી** (૨૨ મે ૧૯૧૭ – ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૮૮) એ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિકારી હતા, જેમણે શાંતિ ઘોષની સાથે મળીને, ૧૪ વર્ષની ઉંમરે અંગ્રેજ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજીસ્ટ્રેટની હત્યા કરી હતી. તેઓ સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી સંઘર્ષમાં તેમના સહભાગ માટે જાણીતા છે. 

## પ્રારંભિક જીવન 
સુનીતિ ચૌધરીનો જન્મ બંગાળના (હાલનું બાંગ્લાદેશ) કોમિલ્લામાં ઉમાચરણ ચૌધરી અને સુરસુંદરી ચૌધરીને ઘેર ૨૨ મે ૧૯૧૭ના દિવસે થયો હતો. તેઓ કોમિલ્લાના *ફોયજુનિસ્સા બાલિકા વિદ્યાલય*ના એક વિદ્યાર્થીની હતા.  

## ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ 
સુનીતિ ચૌધરી, ઉલાસ્કર દત્તાની ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓથી પ્રભાવિત હતા, તેઓ પણ કોમિલ્લામાં રહેતા હતા. પ્રફુલ્લનાલિની બ્રહ્મા નામની એક બીજી વિદ્યાર્થીની દ્વારા સુનીતિને યુગાંતર પાર્ટીમાં ભરતી કરવામાં આવી હતી. તેઓ ત્રિપુરા જિલ્લા છત્રી સંગઠના સભ્ય પણ હતા. ૬ મે ૧૯૩૧ ના દિવસે યોજાયેલ ત્રિપુરા જીલ્લા છત્રી સંગઠનના વાર્ષિક સંમેલનમાં સુનીતિ ચૌધરીની મહિલા સ્વયંસેવક કોર્પ્સના કેપ્ટન તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી. આ સમય દરમિયાન તેઓ *મીરા દેવી* ના ઉપનામથી જાણીતા હતા. તેઓની "શસ્ત્રોના રક્ષક" તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી અને તેઓએ છત્રી સંગઠનનીમહિલા સભ્યોને લાઠી, તલવાર અને કટારો ખેલવાની તાલીમ આપવાની જવાબદારી સંભાળી હતી.  

### મુકદ્દમો અને સજા 
આ યુવતીઓને અટકમાં લેવામાં આવી હતી અને સ્થાનિક બ્રિટીશ જેલમાં કેદ કરવામાં આવી હતી. એક મુલાકાતમાં, તેઓએ જણાવ્યું હતું કે "ઘોડાના તબેલામાં રહેવા કરતાં મરવું વધુ સારું છે." તેમની પ્રવૃત્તિઓની અસર તેમના પરિવારજનોએ પણ અનુભવી હતી, તેમના પિતાનું સરકારી પેન્શન બંધ થઈ ગયું હતું, તેમના બે મોટા ભાઈઓને કોઈ કેસની સુનાવણી કર્યા વગર અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. તેનો નાનો ભાઈ વર્ષોના તીવ્ર કુપોષણથી મૃત્યુ પામ્યો.

ગાંધીજી અને બ્રિટીશ ભારત સરકાર વચ્ચે માફીની વાટાઘાટોને કારણે, સાત વર્ષની સજા ભોગવ્યા બાદ, તેમને ૧૯૩૯માં, શાંતિ ઘોષ સાથે મુક્ત કરવામાં આવી હતી.

### જાહેર અને મીડિયા પ્રતિસાદ 
સમકાલીન પાશ્ચાત્ય સામયિકોમાં આ હત્યાને "અર્લ ઑફ વિલિંગ્ડન"ના ભારતીયોના વાણી સ્વતંત્રતા સહિત અન્ય નાગરિક અધિકાર પર પ્રતિબંધ મુકનારા વટહુકમ સામે ભારતીય લોકોના આક્રોશના સંકેત તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી. ભારતીય સ્રોતોએ આ હત્યાનું કારણ પોતાની સત્તાની સ્થિતિનો દુરૂપયોગ કરી ભારતીય મહિલાઓ ઉપર બળાત્કાર કરનારા "બ્રિટીશ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ્સના ગેરવર્તન" સામે ઘોષ અને ચૌધરીના પ્રતિઘાત તરીકે દર્શાવ્યો. 

ચુકાદો જાહેર થયા બાદ રાજશાહી જિલ્લામાં પોલીસની ગુપ્તચર શાખા દ્વારા રાષ્ટ્રવાદી નાયિકાઓ તરીકે ઘોઝ અને ચૌધરીની પ્રશંસા કરતો એક પરિપત્ર મળી આવ્યો હતો. આ પોસ્ટરમાં લખ્યું હતું કે, "ધાઉ આર્ટ ફ્રીડમ્સ નાઓ, ઍન્ડ ફેમ્સ" અને તેમાં રોબર્ટ બર્ન્સની કવિતા *સ્કોટ્સ વહા હે* સાથે બંને યુવતીઓના ફોટોગ્રાફ્સ પ્રદર્શિત કર્યા હતા.

"Tyrants fall in every foe! 
Liberty's in every blow!"

## પાછળનું જીવન અને મૃત્યુ 
તેમની મુક્તિ પછી, ચૌધરીએ એમ.બી.બી.એસ. નો અભ્યાસ કર્યો અને ડૉક્ટર બન્યા. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં, ચૌધરીએ ટ્રેડ યુનિયનના નેતા પ્રદ્યોતકુમાર ઘોષ સાથે લગ્ન કર્યા.

૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૮૮ના દિવસે ચૌધરીનું અવસાન થયું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી
શ્રેણી:૧૯૧૭માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૮માં મૃત્યુ
અન ટુ ધિસ લાસ્ટ

***અન ટુ ધિસ લાસ્ટ*** એ અંગ્રેજ સંસ્કૃતિચિંતક અને કળામીમાંસક જ્હોન રસ્કિન (૧૮૧૯–૧૯૦૦) દ્વારા લિખીત સુપ્રસિદ્ધ ગદ્યકૃતિ છે. આ કૃતિ દ્વારા રસ્કિન કહેવા માંગે છે કે આર્થિક ઉત્કર્ષ અને સામાજિક નીતિનિયમોનાં ધોરણો વચ્ચે સંવાદ હોવો અનિવાર્ય છે. મહાત્મા ગાંધી રાજકીય, આર્થિક તેમજ સામાજિક વિચારસરણી ઉપર આ કૃતિમાં વ્યક્ત થયેલો નીતિમૂલક અભિગમનો નિર્ણાયક પ્રભાવ રહેલો છે.

પ્રચલિત આર્થિક સિદ્ધાંતોમાં રહેલી વિસંગતિઓ પ્રગટ કરતા રસ્કિનના ચાર નિબંધો *અન ટુ ધિસ લાસ્ટ*માં સંગ્રહાયેલા છે. પહેલા નિબંધ 'ધ રૂટ્સ ઑફ્ ઑનર''માં રસ્કિને દર્શાવ્યું છે કે આધુનિક રાજકીય અર્થશાસ્ત્ર વિજ્ઞાન નથી, પણ ભ્રમ છે. બીજો નિબંધ 'વેનસ ઑફ્ વેલ્થ* દર્શાવે છે કે અમુક વર્ગની સમૃદ્ધિમાં જ ગરીબીનું મૂળ રહેલું છે. મિલના આર્થિક સિદ્ધાંતને રસ્કિન વ્યાપારી અર્થકારણ તરીકે ઓળખાવે છે. ત્રિજા નિબંધ *ક્વિજ્યુડિકેટીસ*માં રસ્કિન જણાવે છે કે સરકાર અને સહકાર જીવનના સિદ્ધાંતો છે, જ્યારે અરાજકતા અને સ્પર્ધા મૃત્યુના સિદ્ધાંતો છે. ચોથા નિબંધ *ઍડ્ વેલૉરમ'માં તેમણે ચીજવસ્તુઓના ઉપભોગના પ્રશ્નને કેન્દ્રમાં રાખી ચર્ચા કરી છે. અહીં રસ્કિન મિલના અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિમત્તાને કોઈ સંબંધ નથી એવા મતની તીવ્ર ટીકા કરી છે. આ નિબંધો દ્વારા રસ્કિનનો પ્રયત્ન સમૃદ્ધ વર્ગ અને અકિંચન વર્ગ વચ્ચે સંવાદ અને શાંતિ સ્થાપવાનો હતો. તેમની દ્રષ્ટિએ જ્યાં ઉમદા મનુષ્યોનું પ્રમાણ વધુમાં વધુ હોય તે દેશ સમૃદ્ધ છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:પુસ્તક
અબ્બાસ તૈયબજી

**અબ્બાસ તૈયબજી** (૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૫૪ – ૯ જૂન ૧૯૩૬) ભારતીય સ્વાંતંત્ર્ય સેનાની અને મહાત્મા ગાંધીના એક સહયોગી હતા. તેમણે વડોદરા રાજ્યના મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે પણ કાર્ય કર્યું હતું.

## પરિવાર અને પૃષ્ઠભૂમિ
અબ્બાસ તૈયબજીનો જન્મ ખંભાત, ગુજરાતના એક સમૃદ્ધ સુલેમાની વ્હોરા મુસ્લિમ પરીવારમાં થયો હતો. તેઓ શમશુદ્દીન તૈયબજીના પુત્ર અને અત્યંત સફળ વેપારી મુલ્લા તૈયબ અલીના પૌત્ર હતા. તેમના પિતાના મોટા ભાઈ બદરુદ્દીન તૈયબજી બોમ્બે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના પ્રથમ ભારતીય બેરિસ્ટર તથા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ત્રીજા પ્રમુખ હતા.

## પ્રારંભિક જીવન
અબ્બાસ તૈયબજીનો જન્મ વડોદરા રાજ્યમાં થયો હતો જ્યાં તેમના પિતા ગાયકવાડી મહારાજની સેવામાં હતા. તેમનું શિક્ષણ ઇંગ્લેન્ડમાં થયું હતું જ્યાં તેઓ અગિયાર વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. ઇંગ્લેન્ડથી પરત આવેલા અબ્બાસ તૈયબજી બ્રિટીશ રાજ પ્રત્યે વફાદાર, પશ્ચિમી રહેણીકરણીને સમર્પિત અને ભારતીય રીતિ–રિવાજો તથા પરંપરાઓ તરફ તિરસ્કાર ધરાવતા હતા. તેમણે વડોદરા રાજ્યની અદાલતમાં ન્યાયાધીશ તરીકે નોકરી સ્વીકારી. ઊંચું વેતન, પારિવારીક વિરાસત અને ઉચ્ચ સરકારી નિયુક્તિને કારણે તેમનો પરિવાર પાશ્ચાત્ય સમાજથી પ્રભાવિત આભિજાત્ય વર્ગ પૈકીનો એક હતો. પોતાની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન તેઓ બ્રિટીશ રાજને વફાદાર રહ્યા. તેમણે સંતાનોનો ઉછેર પાશ્ચાત્ય શૈલીમાં કર્યો અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ઇંગ્લેન્ડ મોકલી આપ્યા. આ દરમિયાન તેઓ વડોદરા રાજ્યના ઉચ્ચ ન્યાયાલયના  મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા અને સેવા નિવૃત થયા.

તેઓ સ્ત્રીઓના અધિકારોના આરંભિક પ્રસ્તાવક હતા. તેઓ સ્ત્રી શિક્ષણ અને  સમાજ સુધારને સમર્થન કરતા હતા. તેમણે પડદા પ્રથાનો અસ્વીકાર કરવાની સાથે જ પોતાની પુત્રીઓને શાળામાં મોકલી તત્કાલીન રૂઢીગત રિવાજોને પડકાર્યા હતા.

## ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલન
અબ્બાસ તૈયબજીએ મહાત્મા ગાંધી સાથે ૧૯૧૭માં ગોધરા ખાતે આયોજીત એક સામાજીક સંમેલનમાં ભાગ લીધો હતો. ૧૯૧૯માં જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડની ઘટના બાદ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા એક સ્વતંત્ર તપાસ સમિતિની રચના કરવામાં આવી જેના અધ્યક્ષ તરીકે તૈયબજીની વરણી કર્યા બાદ તેમનામાં બદલાવ જોવા મળ્યો. જનરલ ડાયર દ્વારા કરાયેલ આ હત્યાકાંડના સેંકડો સાક્ષીઓની જુબાની સાંભળીને તેઓ મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી બન્યા અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સ્વાતંત્ર્ય પ્રાપ્તિના ઉદ્દેશોને સમર્થન આપ્યું.

૭ મે ૧૯૩૦ની સવારે ૭૬ વર્ષીય અબ્બાસ તૈયબજી અને કસ્તુરબા કૂચ કરી આગળ વધ્યા. ધરાસણા પહોંચતા પહેલા ૧૨ મે ના રોજ બંનેની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમને ત્રણ મહિનાની જેલની સજા થઈ. તેમની ધરપકડ બાદ, સરોજિની નાયડુ અને મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદના નેતૃત્વ હેઠળ શાંતિપૂર્ણ આંદોલન ચાલુ રહ્યું. આંદોલન દરમિયાન હજારો સત્યાગ્રહીઓ પર અંગ્રેજ સરકારએ કરેલા દમનને કારણે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન તરફ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચાયું.

## અવસાન
અબ્બાસ તૈયબજીનું અવસાન ૯ જૂન ૧૯૩૬ના રોજ મસૂરી ખાતે થયું હતું.

## સંદર્ભ
## સંદર્ભસૂચિ
*
*
*
*
*
*

શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
શ્રેણી:૧૯૩૬માં મૃત્યુ
શાંતિ ઘોષ

**શાંતિ ઘોષ**  (૨૨ નવેમ્બર ૧૯૧૬ - ૧૯૮૯) એક ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિકારી હતા જેમણે સુનિતી ચૌધરીની સાથે મળીને ૧૫ વર્ષની ઉંમરે બ્રિટીશ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટની હત્યા કરી હતી. તેઓ સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી સંઘર્ષમાં તેમના સહભાગ માટે જાણીતા છે.

## પ્રારંભિક જીવન 
શાંતિ ઘોષનો જન્મ ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૧૬ના દિવસે કોલકાતામાં (અગાઉ કલકત્તા) થયો હતો. તેણી તલવારો, લાકડી અને હથિયારોથી આત્મરક્ષણની તાલીમ આપતી હતી. 

## ચાર્લ્સ સ્ટીવેન્સની હત્યા 
૧૪ ડિસેમ્બર, ૧૯૩૧ ના દિવસે, ૧૪ વર્ષીય સુનિતી ચૌધરી અને ૧૫ વર્ષીય શાંતિ ઘોષ, ક્રિસમસ પહેલાં મેજિસ્ટ્રેટને પીપર અને ચોકલેટ આપવાના બહાના હેઠળ અંગ્રેજ અમલદાર અને કોમિલ્લાના ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ, ચાર્લ્સ જ્યોફ્રી બકલેન્ડ સ્ટીવેન્સની ઑફિસમાં દાખલ થઈ. એક મુલાકાતમાં, તેઓએ જણાવ્યું હતું કે "ઘોડાના તબેલામાં રહેવા કરતાં મરવું વધુ સારું છે." ઘોષે કહ્યું કે તેમને ફાંસીની સજા આપવામાં આવી નથી તેથી તે નિરાશ છે કેમકે આમ તેઓ શહીદી મેળવી શકશે નહીં. 

ઘોષને જેલમાં અપમાન અને શારીરિક શોષણનો સામનો કરવો પડ્યો અને તેમને "બીજા વર્ગનો કેદી" તરીકે રાખવામાં આવ્યા હતા. ગાંધીજી અને બ્રિટીશ ભારત સરકાર વચ્ચે માફીની વાટાઘાટોને કારણે, સાત વર્ષની સજા ભોગવ્યા બાદ, તેમને ૧૯૩૯ માં, શાંતિ ઘોષ સાથે મુક્ત કરવામાં આવી હતી.

### જાહેર અને મીડિયા પ્રતિસાદ 
સમકાલીન પાશ્ચાત્ય સામયિકોમાં આ હત્યાને "અર્લ ઑફ વિલિંગ્ડન"ના ભારતીયોના વાણી સ્વતંત્રતા સહિત અન્ય નાગરિક અધિકાર પર પ્રતિબંધ મુકનારા વટહુકમ સામે ભારતીય લોકોના આક્રોશના સંકેત તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી. ભારતીય સ્રોતોએ આ હત્યાનું કારણ પોતાની સત્તાની સ્થિતિનો દુરૂપયોગ કરી ભારતીય મહિલાઓ ઉપર બળાત્કાર કરનારા "બ્રિટીશ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ્સના ગેરવર્તન" સામે ઘોષ અને ચૌધરીના પ્રતિધાત તરીકે દર્શાવ્યો.

ચુકાદો જાહેર થયા બાદ રાજશાહી જિલ્લામાં પોલીસની ગુપ્તચર શાખા દ્વારા રાષ્ટ્રવાદી નાયિકાઓ તરીકે ઘોઝ અને ચૌધરીની પ્રશંસા કરતો એક પરિપત્ર મળી આવ્યો હતો. આ પોસ્ટરમાં લખ્યું હતું કે, "ધાઉ આર્ટ ફ્રીડમ્સ નાઓ, ઍન્ડ ફેમ્સ" અને તેમાં રોબર્ટ બર્ન્સની કવિતા *સ્કોટ્સ વાહા હે* સાથે બંને યુવતીઓના ફોટોગ્રાફ્સ પ્રદર્શિત કર્યા હતા.

"Tyrants fall in every foe! 
Liberty's in every blow!"

## પાછળનું જીવન અને મૃત્યુ 
જેલમાંથી છુટ્યા પછી, શાંતિ ઘોષ બંગાળી મહિલા કોલેજમાં ભણ્યા અને ભારતના સામ્યવાદી આંદોલનમાં ભાગ લીધો.  પાછળથી તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા. ૧૯૪૨માં, તેમણે પ્રોફેસર ચિતરંજન દાસ સાથે લગ્ન કર્યા. તેમણે ૧૯૫૨-૬૨ અને ૧૯૬૭-૬૮ દરમિયાન પશ્ચિમ બંગાળ વિધાન પરિષદમાં સેવા આપી હતી. તેમણે ૧૯૬૨–૬૪ દરમિયાન પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પણ સેવા આપી હતી. *ઘોઝે અરુણ બહની* નામનું પુસ્તક લખ્યું અને પ્રકાશિત કર્યું.

તેમનું ૧૯૮૯ માં અવસાન થયું હતું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી
શ્રેણી:૧૯૧૬માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૯માં મૃત્યુ
નવલખા મંદિર, ઘુમલી

thumb|નવલખા મંદિર, ઘુમલી
thumb|નવલખા મંદિર
**નવલખા મંદિર** ભારતના ગુજરાતના ઘુમલી ખાતે જેઠવા શાસકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલ ૧૨મી સદીનું મંદિર છે.

## ઇતિહાસ 
thumb|નવલખા મંદિરનો નકશો
thumb|નવલખા મંદિર, ૧૯મી સદીમાં ખંડિત હાલતમાં, ૧૮૭૬.
ઘુમલીનું નવલખા મંદિર જેઠવા શાસકો દ્વારા ૧૧મી સદીમાં સૂર્ય દેવને સમર્પિત બનાવવામાં આવ્યું હતું અને તે ગુજરાતનું સૌથી પ્રાચીન સૂર્ય મંદિર છે. આ મંદિર મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય શૈલીમાં (અથવા સોલંકી શૈલી) બાંધવામાં આવ્યું છે. જે હાથીઓના એક બીજામાં ઘૂસેલા ત્રણ દાંતના શિલ્પ પરથી જણાય છે અને તેને સોલંકી શૈલીના સ્થાપત્યનો ઉચ્ચ મધ્યાહ્ન માનવામાં આવે છે.

મુખ્ય મંદિરની બહાર એક ગણેશ મંદિર છે, જે ઘુમલી ગણેશ મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. આ મંદિર ૧૦મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે.

મંદિરનો નાશ ૧૩૧૩માં જાડેજા જામ બારમાનીયાજી દ્વારા તેમના પિતા જાડેજા જામ ઊણાજીની હારનો બદલો (જે ૧૩૦૯માં જેઠવા શાસક રાણ ભાણજી વડે પરાજિત થયા હતા) લેવા ઘુમલી પર કરવામાં આવેલા આક્રમણ દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો.

## વર્તમાન સ્થિતિ 
ભારતના પુરાતત્ત્વીય વિભાગ વડે મંદિરના પુર્નઉદ્ધારનું કામ હાથમાં લેવાયું છે. આ સ્થળને પર્યટન અને ઐતિહાસિક મહત્વના સ્થળ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે.

## આ પણ જુઓ 
* વિકીયા વાવ,ઘુમલી પાસે જ આવેલી એક પૌરાણિક વાવ
* જેઠા વાવ, નવલખા મંદિરના સમયમાં જ બંધાયેલી અને પાસે આવેલી એક વાવ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક
વીરચંદ રાઘવજી ગાંધી

**વીરચંદ રાઘવજી ગાંધી** (૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૬૪ – ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૦૧) જૈન વિદ્વાન હતા જેમણે ૧૮૯૩માં શિકાગો ખાતેની ધર્મ સંસદમાં જૈન ધર્મનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું હતું.તેઓ વ્યાવસાયિક રીતે વકીલ (બેરિસ્ટર) હતા. તેમણે જૈનોના અધિકારોના રક્ષણ માટે કાર્ય કરવા ઉપરાંત જૈન તેમજ અન્ય ધર્મ અને દર્શન પર લેખનકાર્ય કર્યું અને વ્યાખ્યાન આપ્યા.

## પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રારંભિક સિદ્ધિઓ
વીરચંદ ગાંધીનો જન્મ ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૬૪ના રોજ ગુજરાતના ભાવનગર નજીક મહુવામાં ૧૮૭૯માં તેમના લગ્ન જીવીબેન સાથે થયાં. ૧૬ વર્ષની ઉંમરે ભાવનગર મેટ્રીક પરીક્ષામાં પ્રથમ સ્થાન મેળવવા બદલ તેમને *શ્રી જસવંત સિંહજી* શિષ્યવૃત્તિથી સન્માનિત કરાયા. તેમણે ૧૮૮૪માં કાયદાશાસ્ત્રમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી.

૧૮૮૫માં એકવીસ વર્ષની ઉંમરે તેઓ *જૈન એસોશિએશન ઓફ ઇન્ડિયા*ના માનદ મંત્રી બન્યા હતા.
આ સંઘર્ષ દરમિયાન તેઓ મુંબઈના બ્રિટીશ ઉપનિવેશક ગવર્નર લોર્ડ રેય તથા કાઠિયાવાડ એજન્સીના કર્નલ જૉન વૉટસનને મળ્યા હતા. આ બન્ને મહાનુભાવોની મદદથી તેઓ છેવટે પ્રત્યેક યાત્રી પરના વ્યક્તિગત કરને બદલે વાર્ષિક ૧૫૦૦૦ રૂપિયાના ચૂકવણા માટે સહમત થયા હતા. રાઘવજીએ જૈન ધર્મના પવિત્ર સ્થળ શિખરજીની પાસે ૧૮૮૧માં શરૂ કરવામાં આવેલ સૂવરના કતલખાનાં બંધ કરાવવા માટે સંઘર્ષ કર્યો હતો. તેમણે બંગાળી શીખવા માટે છ માસ જેટલો સમય કલકત્તામાં વીતાવ્યો હતો. આ દરમિયાન કતલખાના બંધ કરાવાના મુકદ્દમાની તૈયારી કરી હતી. છેવટે તેઓ કતલખાનાં બંધ કરાવાના પોતાના પ્રયાસોમાં સફળ રહ્યાં હતા.

તેમણે બૌદ્ધ ધર્મ, વેદાંત દર્શન, ઈસાઈ ધર્મ અને પશ્ચિમી દર્શનનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને જૈન સિદ્ધાંતોની પ્રાસંગિકતા અને મહાવીરના અહિંસાના સંદેશનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો. બધા જ ધર્મો પ્રત્યે સમાન વ્યવહાર માટે તેમણે મુઘલ બાદશાહ અકબરની પ્રશંસા કરી હતી.

## ઉત્તરાર્ધ અને અવસાન
વીરચંદ ગાંધીએ ફિલોસોફીલ સોસાયટી તેમજ મહિલાઓના શિક્ષણ માટેની સોસાયટીની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે ૧૮૯૫માં મુંબઈ રાજ્યના પ્રતિનિધિ તરીકે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પુના અધિવેશનમાં ભાગ લીધો હતો.
* *ધ લાઈફ ઓફ સેઇન્ટ ઇઝ* 
* *રીલીજીયન એન્ડ ધ ફિલોસોફી ઓફ ધ જૈનાઝ*

### સંકલન
* *સ્પીચીઝ એન્ડ રાઈટીંગ્સ ઓફ વીરચંદ આર. ગાંધી* (સંપાદક : ભાગુ એફ. કારભારી)

## સન્માન
* વીરચંદ ગાંધીને ઘણી બધી સાહિત્યિક અને આધ્યાત્મિક સંસ્થાઓ, ચર્ચ તેમજ વિવિધ સામાજિક સમુદાયો દ્વારા સ્વાગત અને સન્માન પ્રાપ્ત થયા હતા. તેમને કેટલાક પદક પણ પ્રદાન કરવામાં આવ્યા હતા.

## સંદર્ભ
## સંદર્ભસૂચિ
*
*
*
* *Selected speeches of V. R. Gandhi*, 1964 English
:Selected speeches taken from books 1, 2, and 3. Publisher – Vallabh Smarak Nidhi, Bombay
* *A tribute to 19th Century Indian Legend: Shri Virchandji Raghavji Gandhi*, 2009, English
:Edited By Gunwant Barvalia, Mahesh Gandhi, Pankaz Chandmal Hingarh (Published by Pravin C Shah Chair & Prakash Mody – Federation of Jain Association of North America, VRG Committee)
* અમેરિકન સમાચારપત્ર *ધ સાઉથ એશિયન ટાઇમ્સ*માં વીરચંદ ગાંધીનો લેખ 

શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:જૈનત્વ
શ્રેણી:૧૯૦૧માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૮૬૪માં જન્મ
વજુ કોટક

thumb|વજુ કોટક, ૨૦૧૧ની ટપાલ ટિકિટ પર.
**વજુ કોટક** (૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૧૫ - ૨૯ નવેમ્બર ૧૯૫૯) ગુજરાતી સાહિત્યકાર, પ્રકાશક અને પત્રકાર હતા. તેઓ ચિત્રલેખાના સહસ્થાપક તરીકે જાણીતા છે.

## સન્માન 
ઇ.સ. ૧૯૭૩માં મુંબઈના એક માર્ગને વજુ કોટક માર્ગ નામ અપાયું છે. ૨૦ એપ્રિલ ૨૦૧૧ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ વડે ચિત્રલેખા સામાયિક પર એક ટપાલ ટિકિટ બહાર પડી હતી, જેમાં વજુ કોટકની છબીનો સમાવેશ થતો હતો.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
* 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૧૫માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૫૯માં મૃત્યુ
જ્યોર્જ હર્બર્ટ મીડ

**જ્યોર્જ હર્બર્ટ મીડ** (૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૬૩ – ૨૬ એપ્રિલ ૧૯૩૧) અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી હતા. તેમને સામાજિક મનોવિજ્ઞાન એક શાખા 'પ્રતિકાત્મક આંતરક્રિયાવાદ'ના સ્થાપક માનવામાં આવે છે.

મીડનો જન્મ ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૬૩ના રોજ મેસેચ્યુસેટ્સના સાઉથ હેડલી ખાતે થયો હતો. તેમણે તત્ત્વજ્ઞાન અને સામાજિક માનસશાસ્ત્રમાં તાલીમ લીધી હતી. તેમણે ૧૮૭૯થી ૧૮૮૩ દરમિયાઅ ઑબરલિન કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો, અને ૧૮૮૩–૧૮૯૧ દરમિયાન હાર્વર્ડ, લિપઝિંગ અને બર્લિનમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ ૧૮૯૧–૯૪માં તેમણે યુનિવર્સિટી ઑફ્ મિશિગનમાં શિક્ષણ કાર્ય કર્યું. ૧૮૯૪માં જ્હોન ડેલવેના આંમત્રણથી તેઓ યુનિવર્સિટી ઑફ્ શિકાગો સાથે જોડાયા અને જીવનના અંત સુધી ત્યાં જ કામ કર્યું. મીડ રાજકીય રીતે સક્રિય હતા અને શિકાગોના સુધારણા આંદોલન સાથે સંકળાયેલા રહ્યા હતા. ૨૬ એપ્રિલ ૧૯૩૧ના રોજ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું

મીડનું મોટાભાગનું લેખનકાર્ય લેખો સ્વરૂપે પ્રકાશિત થયું હતું. તેમના અવસાન બાદ તેમના અનુયાયીઓએ તેમના લેખોને સંગ્રહિત કરીને પુસ્તકો રૂપે પ્રગટ કર્યા હતા, જેમાં *ધ ફિલૉસોફી ઑફ્ ધ પ્રેઝન્ટ્* (૧૯૩૨), *માઇન્ડ, સેલ્ફ ઍન્ડ સોસાઇટી* (૧૯૩૪), *મૂવમેન્ટ્સ ઑફ્ થોટ ઇન ધ નાઇન્ટીન્થ સેન્ચ્યુરિ* (૧૯૩૬) અને *ધ ફિલૉસોફી ઑફ્ ધ એક્ટ* (૧૯૩૮) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્રી
શ્રેણી:૧૯૩૧માં મૃત્યુ
શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૮૬૩માં જન્મ
લીલા રોય

**લીલા રોય** (નાગ) (; ૨ ઑક્ટોબર ૧૯૦૦ - ૧૧ જૂન ૧૯૭૦) એ કટ્ટરવાદી ડાબેરી ભારતીય રાજકારણી, સુધારક અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝના નિકટના સાથી હતા. 

## કુટુંબ 
તેમનો જન્મ એક ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના બંગાળી હિન્દૂ કાયસ્થ પરિવારમાં સિલહટમાં (હવે બાંગ્લાદેશ) થયો હતો અને તેઓ કોલકતાની બેથુન કોલેજમાંથી અંગ્રેજીમાં સુવર્ણ ચંદ્રક સાથે સ્નાતક થયા હતા. તેમના પિતા ગિરિશ્ચંદ્ર નાગ, સુભાષચંદ્ર બોઝના શિક્ષક હતા. તેઓ ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયના અધિકારીઓ સાથે લડ્યા અને તેમાં પ્રવેશ મેળવનારી પહેલી મહિલા બન્યા. અહીંથી તેમણે એમ.એ.ની પદવી મેળવી. તે સમયે ઢાકા યુનિવર્સિટીમાં સહ-શિક્ષણની મંજૂરી નહોતી. તત્કાલીન કુલપતિ ફિલિપ હાર્ટોગે તેમને પ્રવેશ માટે વિશેષ મંજૂરી આપી હતી.  

## સામાજિક કાર્ય 
અભાસ બાદ તેમણે ઢાકામાં સામાજિક કાર્યો શરૂ કર્યા. તેમણે ઢાકામાં બીજી કન્યા વિદ્યાલય શરૂ કરી. તેમણે છોકરીઓને શિક્ષણમાં કુશળતા અને વ્યાવસાયિક તાલીમ પ્રાપ્ત કરવા પ્રોત્સાહન આપ્યું .આ સિવાય છોકરીઓના પોતાના બચાવ માટે માર્શલ આર્ટ શીખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં તેમણે મહિલાઓ માટે સંખ્યાબંધ શાળાઓ અને સંસ્થાઓની સ્થાપના કરી. 

ઈ. સ. ૧૯૨૧ના બંગાળ પૂર પછી સુભાષચંદ્ર બોઝ રાહત કાર્યવાહીનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ જઈને તેમને મળ્યા. લીલા નાગ જ્યારે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયની વિદ્યાર્થીની હતા ત્યારે તેમણે ઢાકા મહિલા સમિતિની રચનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને તેના સભ્ય તરીકે નેતાજી માટે દાન અને રાહત સામગ્રી એકત્રિત કરી હતી. 

ઈ.સ. ૧૯૩૧ માં, તેમણે *જયશ્રી*નું પ્રકાશન કરવાનું શરૂ કર્યું, તે સંપૂર્ણ રીતે મહિલા દ્વારા સંપાદિત, સંચાલિત અને મહિલા લેખકો દ્વારા લખાતું સૌ પ્રથમ સામાયિક હતું. તેનું નામ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે સૂચવ્યું હતું અને જાણીતી હસ્તીઓનો તેમને આશીર્વાદ મળ્યો હતો.

લાંબી માંદગી પછી, જૂન ૧૯૭૦ માં તેમનું અવસાન થયું.

## આ પણ જુઓ 
* પ્રીતીલતા વાડ્ડેદાર 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સમાજ સેવક
શ્રેણી:રાજકારણી
શ્રેણી:૧૯૦૦માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૦માં મૃત્યુ
વિલિયમ હેઝલિટ

**વિલિયમ હેઝલિટ** (૧૦ એપ્રિલ ૧૭૭૮ – ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૮૩૦) અંગ્રેજ લેખક, નિબંધકાર, વિવેચક, ચિત્રકાર અને તત્ત્વચિંતક હતા.

## જીવન
વિલિયમ હેઝલિટનો જન્મ ૧૦ એપ્રિલ ૧૭૭૮ના રોજ મેડસ્ટોન, કેન્ટ (ઇંગ્લેન્ડ) ખાતે થયો હતો. તેમના પિતા યુનિટેરિયન મિનિસ્ટર હતા. પિતાની ઈચ્છા અનુસાર હેઝલિટે ૧૭૯૩માં હેકનીની યુનિટેરિયન કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. હેઝલીટને તત્ત્વજ્ઞાન અને રાજકારણમાં વિશેષ રસ હતિ. ૧૭૯૮માં કોલરિજ અને વર્ડ્ઝવર્થ સાથે એમની મુલાકાત થઈ હતી, જેના દ્વાર એમના જીવનમાં ભારે પરિવર્તન આવ્યું. ૧૮૦૨માં એમણે ચિત્રકાર થવા માતે પૅરિસમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. પરંતુ એ માતેની યોગ્યતા એમનામાં ન હોવાથી એમણે એનો ત્યાગ કર્યો હતો. ત્યારબાદ એમણે એમનું સમગ્ર ધ્યાન સાહિત્ય પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

૧૮૦૮માં હેઝલિટે સારા સ્ટોડાર્ટ સાથે લગ્ન કર્યું હતુ. આ લગ્ન નિષ્ફળ જવાથી એમણે ૧૮૨૨માં લગ્નવિચ્છેદ કર્યો. ૧૮૨૪માં એમણે મિસિસ બ્રિજવૉટર સાથે દ્વિતીય લગ્ન કર્યું. આ લગ્ન પણ નિષ્ફળ જવાથી એમણે ૧૮૨૪માં લગ્નવિચ્છેદ કર્યો હતો.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
લીલાવતી મુનશી

**લીલાવતી મુનશી** ભારતીય રાજકારણી અને ગુજરાતી લેખિકા હતા. તેઓ ૧૯૩૭થી ૧૯૪૬ સુધી બોમ્બે વિધાનસભાના સભ્ય અને ૧૯૫૨થી ૧૯૫૭ દરમિયાન ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પક્ષ તરફથી રાજ્ય સભાના સભ્ય હતા. તેમણે નિબંધો અને રેખાચિત્રો લખ્યા હતા. 

## જીવન 
લીલાવતીનો જન્મ ૨૧ મે ૧૮૯૯ના રોજ ગુજરાતી જૈન પરિવારમાં કેશવલાલના ઘરે થયો હતો. 

૧૯૨૦ના દાયકાથી તેઓ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમણે મીઠા સત્યાગ્રહ અને સવિનય કાનૂન ભંગ ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. 

૧૯૫૦ના દાયકામાં તેમણે બોમ્બેમાં *સોસાયટી ફોર ધ પ્રિવેન્શન ઓફ અનહેલ્ધી ટ્રેન્ડ્સ ઇન મોશન પિક્ચર્સ*ની સ્થાપના કરી. ૧૯૫૪માં, તેમણે 'અનિચ્છનીય' ફિલ્મોના પ્રદર્શન અને અશ્લીલ દ્રશ્યો પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો ઠરાવ કર્યો, જેને ગૃહ દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યો, ત્યાર પછી સરકારે ૧૯૫૯માં સિનેમેટોગ્રાફ એક્ટમાં સુધારો કર્યો. ૧૯૫૦ના દાયકા સુધી ભારતીય ફિલ્મોમાં ચુંબન દ્રશ્યો સામાન્ય હતા; તે મોટાભાગે તેમની ઝુંબેશને કારણે અદ્રશ્ય થયા.

૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૮ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમને બે પુત્રો અને ચાર પુત્રીઓ હતી.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
*  

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૮૯૯માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૮માં મૃત્યુ
મુનસર તળાવ

thumb|250px|મુનસર તળાવ, વિરમગામ
**મુનસર તળાવ** સોલંકી વંશના સિદ્ધરાજ જયસિંહની માતા, મીનળદેવી દ્વારા બાંધવામાં આવેલું તળાવ છે. તેનું નામ *માન સરોવર* તરીકે રાખવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ અપભ્રંશ કારણે તે વ્યાપકપણે મુનસર તરીકે ઓળખાય છે. આ તળાવ અમદાવાદ નજીક વિરમગામ ખાતે આવેલું છે.

## ઇતિહાસ 
આ તળાવ ઇ.સ. ૧૦૯૦ દરમિયાન ૨૨૦ યાર્ડના ગોળાકાર આકારમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે શંખ અને મંદિરો જેવો આકાર ધરાવે છે. પશ્ચિમ દિશામાંથી એકત્રિત થઈને પાણી એક પથ્થરથી બાંધવામાં આવેલા કાંપ-કુવામાં, કુંડમાં, દરેક બાજુના વિશિષ્ટ સ્થાનમાં, એક આકૃતિ બનાવે છે. કાંપ કૂવામાંથી, પત્થરની નહેર અને ત્રણ નળાકાર ટનલ દ્વારા પાણી તળાવમાં પસાર થાય છે.

અહીં મરાઠાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ મુનસારી (જેને માનસાર તરીકે પણ ઓળખાય છે) માતાનું મંદિર છે. આ તળાવ વિશાળ કોતરવામાં આવેલા પથ્થરથી ઘેરાયેલું છે અને ૩૦૦થી વધુ નાના-મોટા મંદિરો આવેલા છે. તળાવની એક બાજુના દરેક મંદિરમાં એક બેઠક છે, સંભવત કૃષ્ણની મૂર્તિ માટે છે, અને બીજી બાજુ એક ગોળ કથરોટ, જલાધાર, સંભવત શિવને સમર્પિત છે. પાણીના ધાર સુધી જતા માર્ગના બંને બાજુ, એક મોટું મંદિર છે જેમાં દ્વિમંડપ અને શિખર છે અને તળાવની આજુ બાજુ સપાટ છતવાળી સ્તંભમાળા છે.

## પુનરોદ્ધાર 
૨૦૧૫ દરમિયાન ગુજરાતના મંત્રી ભૂપેન્દરસિંહ ચુડાસમાએ માલવ તળાવ (ધોળકા) અને મુનસર તળાવ (વિરમગામ) ના પુનરોદ્ધાર માટે આર્કિયોલૉજિકલ સર્વે ઓફ ઇંડિયા ટીમને સૂચન કર્યું હતું.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડી
* 

શ્રેણી:તળાવ
શ્રેણી:વિરમગામ તાલુકો
બી. જી. હોર્નિમન

**બેન્જામિન ગાય હોર્નિમાન** (૧૮૭૪ - ૧૯૪૮) એ બ્રિટીશ પત્રકાર અને *બોમ્બે ક્રોનિકલના* સંપાદક હતા. તેઓ ખાસ કરીને ભારતીય સ્વતંત્રતાના સમર્થન માટે જાણીતા છે. 

## પ્રારંભિક જીવન 
હોર્નીમનનો જન્મ ઇંગ્લન્ડમાં સસેક્સના ડવ કોર્ટમાં વિલિયમ હોર્નિમન અને સારાહને ઘેર થયો હતો. તેમના પિતા રોયલ નેવીમાં પેમાસ્ટર-ઇન-ચીફ હતા. તેમનો અભ્યાસ પોર્ટ્સમાઉથ ગ્રામર સ્કૂલ અને પછી એક લશ્કરી એકેડેમીમાં થયો હતો. 

## પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દી 
હોર્નિમને તેમની પત્રકારત્વની કારકીર્દિની શરૂઆત ઈ. સ. ૧૮૯૪ માં *પોર્ટ્સમાઉથ ઇવનિંગ મેઇલ નામના વર્તમાન પત્રથી કરી* હતી. ઈ. સ. ૧૯૦૬ માં કલકત્તામાં *સ્ટેટસમેન* વર્તમાન પત્રના ન્યૂઝ એડિટર તરીકે જોડાવા માટે ભારત આવ્યા તે પહેલાં તેમણે ઈંગ્લેન્ડમાં *ડેઇલી ક્રોનિકલ* અને *માન્ચેસ્ટર ગાર્ડિયન* સહિત અનેક દૈનિકોમાં કામ કર્યું હતું.  ઈ. સ. ૧૯૧૩ માં, તેઓ '''બોમ્બે ક્રોનિકલ'ના* સંપાદક બન્યા, જેની સ્થાપના દૈનિક ફિરોજેશ મહેતા દ્વારા કરવામાં આવી હતી.  આ વર્તમાન પત્રે એક કઠોર વસાહતી વિરોધી  અવાજ અપનાવ્યો અને હોર્નીમાનના તંત્રીપણા હેઠળ આ અંગ્રેજી છાપું સ્વતંત્રતા ચળવળનું મુખપત્ર બન્યું. જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડને પગલે, હોર્નિમેન આ ઘટનાના ફોટોગ્રાફ્સની દાણચોરી કરાવવામાં સફળ રહી હતી અને તે ફોટાઓને લેબર પાર્ટીના મુખપત્ર *ડેલી હેરાલ્ડમાં* આ હત્યાકાંડ અને તેના પછીની કથા છાપવામાં આવી હતી. આ બાબતે સેન્સરશીપ તોડી નાંખવામાં આવતાં આ ઘટનાઓ અને હન્ટર કમિશન અંગે બ્રિટિશ લોકોમાં બળવો થયો હતો. તેમના એક સંવાદદાતા, ગોવરધન દાસને ત્રણ વર્ષ માટે જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. વસાહતી સરકારની હત્યાકાંડ અને ટીકાના કવરેજ માટે હોર્નિમનની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેને લંડન મોકલી દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, અને *ક્રોનિકલ* (અસ્થાયી રૂપે) બંધ થઈ ગયું હતું.  

ઈંગ્લેન્ડમાં તેમણે વસાહતી સરકાર સામે તેમની પત્રકારત્વની કાર્યવાહી ચાલુ રાખી અને ૧૯૨૦ માં *બ્રિટીશ એડમિનિસ્ટ્રેશન અને અમૃતસર મેસક્રે* નામનું પુસ્તક લખ્યું. થોડા વર્ષો પછી તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને *ક્રોનિકલ*નું સંપાદન ફરી શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૯૨૯ માં તેણે પોતાનું એક અખબાર *ઈન્ડિયન નેશનલ હેરાલ્ડ* અને તેનું સામાયિક *વીકલી હેરાલ્ડ શરૂ કર્યું'' .  

ઈ. સ. ૧૯૪૧ માં, હોર્નિમેને, રુસી કરંજિયા અને દિનકર નાડકર્ણી સાથે મળીને '**બ્લિટ્ઝ**' નામના  ટેબ્લોઇડની સ્થાપના કરી.  

## ભારતની સ્વતંત્રતાની લડતમાં ભૂમિકા 
હોર્નીમેને ઍની બેસન્ટ હેઠળના હોમ રૂલ લીગના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે કામગીરી બજાવી હતી અને ઈ. સ. ૧૯૧૯ માં ધ બોમ્બે ક્રોનિકલ દ્વારા જાહેર સભાઓમાં રોલટ એક્ટ સામે સત્યાગ્રહ અભિયાનની હાકલ કરી હતી. જ્યારે ગાંધીજીએ રૉલેટ એક્ટ સામે રાષ્ટ્રીય અભિયાન શરૂ કરવા માટે સત્યાગ્રહ સભાની રચના કરી ત્યારે હોર્નિમનને તેના ઉપપ્રમુખ બનાવવામાં આવ્યા હતા. સરકારી સેન્સરશીપની અવગણના કરી જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ અંગેના અનધિકૃત ફોટા દાણચોરીથી લાવી છાપવાના તેમના નિર્ણયના પરિણામે બ્રિટીશ વસાહતી સરકાર દ્વારા તેમને  દેશનિકાલ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં મોકલવામાં આવ્યા.  

## મૃત્યુ અને વારસો 
ઈ. સ. ૧૯૪૮ માં તેમનું અવસાન થયું. અગાઉ મુંબઈના એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલ નામના ચોકને તેમના માનમાં હોર્નીમાન સર્કલ ગાર્ડન્સ એવું નામ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.   મૃત્યુ સમયે અધૂરા લખાયેલા તેમના સ્મરણો, *ફીફ્ટી યર્સ ઑફ જર્નાલિઝમ* નામે છપાયા.  

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ભારતનો મિત્ર: બી.એસ. હોર્નિમનની ભાષણો અને લેખનોમાંથી પસંદગીઓ

શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ
વૃત્તિમય ભાવાભાસ

**વૃત્તિમય ભાવાભાસ** અથવા **પથેટિક ફૅલસી**  (અંગ્રેજી: pathetic fallacy) અથવા **ઊર્મિજન્ય ભાવાભાસ** એ સાહિત્ય અને કળામાં ભાવનિરૂપણ માટેની એક વિશિષ્ટ પ્રયુક્તિ છે. અંગ્રેજ કળામિમાંસક જ્હોન રસ્કિને પોતાના 'મૉડર્ન પેઇન્ટર્સ' (૧૮૫૬) નામના ગ્રંથમાં ચિત્રકારો માનવભાવોનું પ્રકૃતિમાં આરોપણ કરીને જે રીતે અસત્યનો આશ્રય લે છે તેની મર્યાદા કે દોષ દર્શાવવા 'પૅથેટિક ફૅલસી' સંજ્ઞા પ્રયોજી હતી. ગુજરાતીમાં રમણભાઈ નિલકંઠે એને માટે ગુજરાતીમાં 'વૃત્તિમય ભાવાભાસ' સંજ્ઞા પ્રયોજી હતી. ગુજરાતીમાં આ સંજ્ઞાનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ રમણભાઈ નીલકંઠે પોતાના 'કવિતા અને સાહિત્ય' ગ્રંથમાં કર્યો હતો. રમણભાઈએ પૅથેટિક ફૅલસી માટે ગુજરાતીમાં વૃત્તિમય ભાવાભાસ સંજ્ઞા પ્રયોજી હતી. જ્યારે નરસિંહરાવ દિવેટિયા અને ડોલરરાય માંકડે એને માટે અનુક્રમે 'અસત્ય ભાવારોપણ' અને 'ઊર્મિજન્ય ભાવાભાસ' સંજ્ઞાઓ પ્રયોજી છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સાહિત્યની પરિભાષાઓ
શ્રેણી:સાહિત્યિક પ્રયુક્તિઓ
ક્રાંતિ

**ક્રાંતિ** અથવા **રેવોલ્યુશન** () એટલે પ્રણાલિકાગત પુરાણી વ્યવસ્થાનો નાશ અને નવી વ્યવસ્થા માટેનું એકાએક પરિવર્તન. ઓક્સફર્ડ શબ્દકોશમાં ક્રાંતિ એટલે 'આમૂલ પરિવર્તન', 'પરિસ્થિતિમાં મહાન પલટો' જેવા અર્થ આપવામાં આવ્યા છે.

વિવિધ ક્ષેત્રે ક્રાંતિના વિવિધ અર્થો થાય છે. કૃષિ ક્ષેત્રે હરિયાળી ક્રાંતિ, ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ, સામાજિક ક્ષેત્રે સામાજિક ક્રાંતિ તથા સંચાલન ક્ષેત્રે સંચાલકીય ક્રાંતિ વગેરે પારિભાષિક શબ્દો જે-તે ક્ષેત્રમાં ધરમૂળથી આવેલાં પરિવર્તનને દર્શાવવા માટે પ્રચલિત બન્યા છે.

## ઈતિહાસ
'ક્રાંતિ' (Revolution) શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ મધ્યયુગના પાછળના ભાગમાં ઇટાલિયન સિટી સ્ટેટ્સમાં થયો હતો. તે સમયે આ શબ્દનો ઉપયોગ ધાર્મિક સુધારણાના અર્થમાં થતો હતો. આ શબ્દ ઈ.સ. ૧૬૦૦ની આસપાસ અંગ્રેજી ભાષામાં પ્રવેશ્યો અને તેનો ઉપયોગ જૂની વ્યવસ્થાનું પુન:સ્થાપન કરવાના અર્થમાં થવા લાગ્યો. ક્રાંતિને મૂળભૂત સામાજિક પરિવર્તન તરીકે ગણવાનો ખ્યાલ અઢારમી સદીમાં ઉદભવ્યો હતો. આજે આ શબ્દ સામાજિક જીવનનાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં મૂળગામી પરિવર્તન સૂચવવા માટે વપરાય છે. કેટલીક વાર આ શબ્દ રાજકીય સત્તાપલટાના અર્થમાં પ્રયોજાય છે. આમ છતાં, સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનમાં પાયાનું પરિવર્તન સૂચવવા માટે 'ક્રાંતિ' કે 'સામાજિક ક્રાંતિ' શબ્દોનો ઉપયોગ સામાજિક વિજ્ઞાની કરતાં હોય છે.

## ક્રાંતિના પ્રકારો
જ્યારે કોઈ ઘટનાને ક્રાંતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ તે ઘટનાની પ્રક્રિયામાં અમુક ચોક્કસ પરિબળોની ભૂમિકા અપેક્ષિત હોય છે. ક્રાંતિના સંદર્ભમાં પ્રક્રિયા ઉપરાંત પરિણામ પણ મહત્ત્વનું લક્ષણ ગણવામાં આવે છે. અમુક પરિણામ આવે તો જ ક્રાંતિ થઈ એમ કહેવાય છે. આથી પ્રક્રિયા અને ઘટના ઉપરાંત તેના પરિણામે શું સિદ્ધ થાય છે તેના આધારે, સમગ્ર ઘટના અને પ્રક્રિયાને ક્રાંતિનું બિરુદ પ્રાપ્ત થાય છે. આમ ક્રાંતિ ચોક્કસ લક્ષવાળું, વિશિષ્ટ પરિબળો ધરાવતું પરિવર્તન છે.

હેતુ, સ્વરૂપ અને પરિણામોની દ્રષ્ટિએ ક્રાંતિના વિવિધ પ્રકારો પાડવામાં આવ્યા છે. ક્રાંતિનો પ્રકાર તે માનવીના કયા પાસાને સ્પર્શે છે તેની પર આધાર રાખે છે. મુખ્ય પ્રકારો તરીકે રાજકીય ક્રાંતિ અને સામાજિક ક્રાંતિને ગણાવી શકાય. સામાજિક ક્રાંતિમાં ક્રાંતિના બધા જ પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે, કારણ કે ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, આર્થિક કે રાજકીય ક્રાંતિઓ થોડે ઘણે અંશે વહેલા કે મોડા માનવસમાજને સ્પર્શે છે.

### રાજકીય ક્રાંતિ
કોઈ એક દેશના થોડાક લોકો અથવા વિશાળ જનસમુદાય પ્રવર્તમાન રાજતંત્રની સામે વિદ્રોહ કરીને તેમાં સંપૂર્ણ પરિવર્તન લાવે તેને સામાન્યપણે રાજકીય ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે. રાજકીય ક્રાંતિઓ અને રાજકીય બળવાઓ મોટાભાગના દેશોમાં સામાન્યપણે વખતોવખત થતા રહે છે.

### સામાજિક ક્રાંતિ
સામાજિક ક્રાંતિ સર્વગ્રાહી પરિવર્તન લાવનારી ક્રાંતિ છે. તેમાં સમાજની તલસ્પર્શી કાયાપલટ થાય છે. સામાજિક ક્રાંતિ કરવા માટે બળનો કે હિંસાનો ઉપયોગ અનિવાર્ય નથી હોતો. આ પ્રકારની ક્રાંતિમાં સરકારનું સમગ્ર તંત્ર અને સમાજનું સમગ્ર માળખું બદલી નાખવાની નેમ હોય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
મહા વજ્રાલંકર્ણ

**વજ્રાલંકર્ણ**, રાજપદવી **પ્રભાત સોમદેવ ફ્રા વજ્ર ક્લાઉ ચાઉ યુ હુઆ**, રાજશિર્ષક **રાજા રામ દશમ્** થાઇલેન્ડના વર્તમાન ચક્રિવંશી રાજા છે. વર્ષ 2016માં તેઓ તત્કાલિન રાજા અપિ તેમના પિતા **ભૂમિબલ અતુલ્યતેજ**ના અવસાન પશ્ચાત રાજ્યાભિષેકિત થયા હતાં. તેમનો જન્મ 28 જુલાઈ 1952ના રોજ થયો હતો. તેઓ ચક્રિવંશના અગિયારમાં રાજા છે.
રાજાશાહી

**રાજાશાહી** અથવા **મોનાર્કી** () એ રાજ્યશાસનનો એક પ્રકાર છે કે જેમાં રાજા ગણાતી એક જ વ્યક્તિના હાથમાં રાજ્ય સાર્વભૌમ સત્તા કેન્દ્રિત થયેલી હોય છે. આ સત્તા મોટેભાગે વંશપરંપરાગત અને આજીવન હોય છે. વીસમી સદી દરમિયાન ઘણા દેશોમાં રાજાશાહીનો અંત આવ્યો હતો. મધ્ય એશિયાના ઘણા દેશોમાં લશ્કરે કરેલા લોહિયાળ બળવાથી રાજાશાહીનો અંત લાવવામાં આવ્યો હતો.

## રાજાશાહીના લક્ષણો
રાજાશાહી મોટેભાગે વંશપરંપરાગત અને આ઼જીવન હોય છે. સત્તા પર હોય તે રાજા કે રાણીની આજ્ઞાનું ઉલ્લાંઘન કરનાર નાગરિક ગુનેગાર ગણાય છે અને તેથી તેને સજાપાત્ર ગણવામાં આવે છે. રાજા કે રાણી પોતે સદાચારી છે; તટસ્થતાથી શાસન કરે છે; ભેદભાવ વિના નિર્ણય કરે છે; ગુનેગારને ક્ષમા નહિ અને નિર્દોષને સજા નહિ — આ સિદ્ધાંતના વાસ્તવિક અમલ દ્વારા પોતે રાજ્ય ચલાવે છે; પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે અને નબળાઓને રાહત આપે છે; પોતે ધન કે સત્તાનો લોભી નહિ પરંતુ કલ્યાણકારી છે — વગેરે માન્યતાઓ ધરાવતા હોય છે, અને આવી ઘણી ધારણાઓ પર તેનું અસ્તિત્વ અવલંબે છે. આ બધી ધારણાઓના મૂળમાં 'રાજા કદી પણ ખોટું કામ કરશે નહિ' ('the king can do no wrong') — આવી શ્રદ્ધા પર તે પ્રજાનો વિશ્વાસ સંપાદન કરે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:રાજ્યશાસ્ત્ર
આપખુદશાહી

**આપખુદશાહી** અથવા **એકતંત્ર** (એકતંત્રી શાસન) () રાજ્યશાસનનો એક પ્રકાર છે કે જેમાં કોટિક્રમની ટોચ પર રહેલ એક વ્યક્તિના હાથમાં રાજ્ય સત્તા કેન્દ્રિત થયેલી હોય છે. આ સત્તા વારસાગત રીતે, લશ્કરી તાકાતથી કે વહીવટી તંત્રના મેળાપીપણાથી પ્રાપ્ત કરેલી હોય છે. આવી આપખુદ વ્યક્તિ પોતાના નિર્ણયો-કાર્યો અંગે પોતાના હાથ નીચેના માણસો કે પ્રજાને આધીન હોતી નથી. આવી આપખુદશાહી નિરંકુશ રાજાશાહી કે સરમુખત્યારશાહી સ્વરૂપની હોય છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:રાજ્યશાસ્ત્ર
બેસ્તાઇલ

right|thumb|બેસ્તાઇલનો કિલ્લો
**બેસ્તાઇલ** અથવા **બેસ્ટાઇલ** () એ પેરિસમાં રાજકીય કેદીઓ માટે જેલ તરીકે વપરાતો કિલ્લો હતો. ફ્રાન્સના રાજા ચાર્લ્સ પાંચમાંએ ૧૩૭૦માં આ કિલ્લો બંધાવ્યો હતો. સત્તરમી સદીથી રાજાના વિરોધી અમલદારો અને પ્રતિપક્ષીઓને પૂરવા માટે જેલ તરીકે તે વપરાવા લાગ્યો હતો.

૧૪ જુલાઈ ૧૭૮૯ના રોજ લૂઈ ૧૬માના શાસન દરમિયાન પેરિસના લોકોએ આ કિલ્લામાં રાખેલા શસ્ત્રો તથા દારૂગોળો કબજે કરવાના ઈરાદાથી તેને ઘેરી લીધો હતો, અને જેલના વડા અધિકારીઓને મારી નાખી રાજકીય કેદીઓને મુક્ત કર્યા અને કિલ્લો કબજે કર્યો હતો. ફ્રાન્સની ક્રાંતિ બાદ ક્રાંતિકારી સરકારના હુકમથી આ કિલ્લો તોડી નાખવામાં આવ્યો. ફ્રાન્સમાં બેસ્તાઇલના પતનને લોકશાહી સરકારની રચનાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે; તેથી ૧૪ જુલાઈનો દિવસ દેશમાં રાષ્ટ્રીય તહેવાર (*બેસ્તાઇલ ડે*) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:પેરિસ
ફળિયું

**ફળિયું**  અથવા **ફળીયા** ભારતમાં ઘરોના સમૂહ અથવા મહોલ્લા માટે વપરાતો એક શબ્દ છે, જેમાં ચોક્કસ જ્ઞાતિ, વ્યવસાય કે ધર્મના એક કરતાં વધુ કુટુંબો નિવાસ કરે છે.

ફળીયું એ ગુજરાતના ગામડાંની લાક્ષણિકતા છે. ઘરોનો આ સમૂહ મોટાભાગે અમદાવાદની પોળ જેવાં હોય છે.
## સંદર્ભ
લૂઈ ૧૬મો

**લૂઈ ૧૬મો** (જન્મનું નામ: **લૂઈ ઑગસ્ટ**) (૨૩ ઑગસ્ટ ૧૭૫૪ – ૨૧ જાન્યુઆરી ૧૭૯૩) ફ્રાન્સ બર્બોન વંશનો છેલ્લો રાજા અને લૂઈ ૧૫માનો પૌત્ર હતો. તેણે ૧૭૭૪થી ૧૭૯૩ સુધી ફ્રાન્સ પર શાસન કર્યું હતું. ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ દરમિયાન રાજાશાહી નાબૂદ થઈ હતી, અને લૂઈ પર અદાલતમાં મુકદ્દમો ચલાવીને તેની પર દેશદ્રોહનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો, અને દેહાંતદંડની સજા થતા તેનો ગિલોટિન પર ચડાવી શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો હતો.

## જીવન
લૂઈના જન્મનું નામ લૂઈ-ઑગસ્ટ હતું. તેનો જન્મ ૨૩ ઑગસ્ટ ૧૭૫૪ના રોજ વર્સેલ્સ, ફ્રાન્સમાં થયો હતો. તેણે ધર્મ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, ગણિતશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ, ચિત્રકામ, સંગીત અને વિદેશી ભાષાઓનું શિક્ષણ લીધું હતું. ૧૭૬૫માં તેના પિતા અવસાન થવાથી તે ફ્રાન્સનો યુવરાજ (પાટવી કુંવર) બન્યો હતો. તેનાં લગ્ન ઑસ્ટ્રિયાના સમ્રાટ ફ્રાન્સિસ પહેલાની રાજકુંવરી મેરી આન્ત્વાનેત સાથે થયાં હતાં. ૧૦ મે ૧૭૭૪ના રોજ તેના દાદા લૂઈ ૧૫માનું અવસાન થવાથી તે લૂઈ ૧૬મા તરીકે ગાદીએ બેઠો હતો.

તેના શાસન દરમિયાન ફ્રાન્સમાં નાણાકીય મુશ્કેલીઓ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી. તે નબળો અને અસ્થિર વિચારો ધરાવતો હોવાથી કોઈ ર્દઢ નીતિ અનુસરવાને બદલે તેણે એક પછી એક નાણામંત્રીઓ બદલ્યા હતા, પરિણામે નાણાકીય મુશ્કેલીઓમાં વધારો થયો હતો, અને પ્રજા તરફથી ઉદાર સુધારાની માંગણીઓ વધી હતી. મે ૧૭૮૯માં તેણે એસ્ટેટ્સ જનરલની સભા વર્સેલ્સમાં બોલાવી હતી, જે અગાઉ ૧૭૫ વર્ષથી બોલાવવામાં આવી નહોતી. એ સાથે જ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ ગતિમાન થઈ હતી.

૨૧ જાન્યુઆરી ૧૭૯૩ના રોજ રવિવારની સવારે રાજમહેલના પટાંગણમાં જ ખાસ ગિલોટિન ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું અને લૂઈનો શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો હતો.ગિલોટિન પર ઊભા રહીને તેણે એકઠા થયેલાં ટોળાને ઉદ્દેશીને શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા: "સદગૃહસ્થો, મારા ઉપર જે આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે તે અંગે હું તદ્દન નિર્દોષ છું. (અહીં વહાવવામાં આવનાર) મારું લોહી ફ્રાન્સના સુખચેનનું કારણ બની રહો". મૃત્યુ સમયે તેની ઉમર ૩૮ વર્ષ, ૫ મહિના અને ૨૮ દિવસ હતી.

## સંદર્ભો
* 

શ્રેણી:ફ્રાન્સના રાજવીઓ
ગોદાવરી પરુલેકર

**ગોદાવરી પારુલેકર** (૧૯૦૭-૧૯૯૬) એક સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, લેખિકા અને સામાજિક કાર્યકર હતા. તેઓ માર્ક્સવાદી અને સામ્યવાદી વિચારધારાઓથી પ્રભાવિત હતા અને તેમણે પોતાનું જીવન ખેડૂતો અને મજૂર વર્ગ માટે લડતા વિતાવ્યું હતું. તેમણે સ્વતંત્રતા સેનાની અને સમાન વિચારધારા ધરાવતા કાર્યકર શામરાવ પરુલેકર સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના પિતા લક્ષ્મણરાવ ગોખલે પ્રખ્યાત વકીલ હતા. તેઓ સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેના પિતરાઇ ભાઇ હતા. તેમણે સારું શિક્ષણ મેળવ્યું, કારણ કે તેમનો જન્મ એક સારા પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે ફર્ગ્યુસન કૉલેજમાંથી સ્નાતક થયા પછી કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો, તેઓ મહારાષ્ટ્રની પ્રથમ મહિલા કાયદા સ્નાતક બની હતી. તેમણે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહોમાં ભાગ લીધો હતો અને તે માટે ઈ. સ. ૧૯૩૨ માં તેઓ જેલમાં પણ ગયા હતા. તેમનો પરિવાર અંગ્રેજ શાસનનું સમર્થક હતા આથી તેમનું આ પ્રકરનું જીવન અને વિચારધારા તેમના પરિવાર સાથે બંધ નહોતી બેસતી. આથી તેમણે ઘર છોડ્યું અને મુંબઈ જઈ સમાજસેવામાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું.  ગોદાવરીએ ૧૯૩૯માં શામરાવ પારુલેકર સાથે લગ્ન કર્યા.  તેઓ અખિલ ભારતીય કિસાન સભામાં સામેલ થયા અને તેની મહારાષ્ટ્ર શાખા, મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય કિસાન સભાની સ્થાપના કરી. તે સભાના તેઓ પ્રથમ સંયુક્ત સચિવ હતા.  

ત્યારબાદ તેમણે પોતાનું જીવન થાણેમાં વારલી સમુદાયના સંઘર્ષમાં સમર્પિત કર્યું,  તેઓને શ્રીમંત જમીનદારો દ્વારા બળજબરીથી અને બંધનમાં રાખી મજૂરી કરાવવામાં આવી હતી. વારલી મહિલાઓ જમીનદારોના બળાત્કારનો ભોગ બની રહી હતી, મેલીવિદ્યા અને હત્યાના આરોપ તેમના પર મૂકવામાં આવતા હતા. તેમણે તેમના પતિ શામરાવ સાથે મળીને ૧૯૪૫ થી ૧૯૪૭ દરમિયાન વારલી આદિવાસી વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેમણે તેમના પુસ્તક *જેવ્હા માણુસ જાગા હોતો* (જ્યારે માણસ જાગે છે) માં તે સમયે ચાલતી ગતિવિધિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું. 

આઝાદી પછી પણ ગોદાવરી વારલી અને આદિવાસીઓના હકો માટે લડતા રહ્યા. તેમણે શામરાવ સાથે મળીને ઈ. સ. ૧૯૬૧માં *આદિવાસી પ્રગતિ મંડળ* ની સ્થાપના કરી હતી.  

## થાણે જિલ્લામાં સીપીઆઈ (એમ) ની સ્થાપના 
થાણેની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ૧૯૬૪ માં ભાંગી ગઈ. થાણે જિલ્લામાં લગભગ આખી પાર્ટી, પારુલેકરની આગેવાની હેઠળ, અનિશ્ચિતપણે સીપીઆઇ (એમ) ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી) હેઠળ આવી ગઈ . શામરાવ અને ગોદાવરી બંને મહારાષ્ટ્રના આ પાર્ટીના ૧૬૩ નેતાઓમાં હતા, જે તે સમયે જેલમાં હતા. શામરાવ અને ગોદાવરી રાજ્ય સચિવાલય માટે ચૂંટાયા હતા. 

## પછીનું જીવન 
ઈ. સ. ૧૯૬૫ માં શામરાવના મૃત્યુ પછી, ગોદાવરીએ સીપીઆઈ (એમ) નું નેતૃત્વ ચાલુ રાખ્યું. ઈ. સ. ૧૯૮૬ માં, તે અખિલ ભારતીય કિસાન સભાની પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ બની.  

૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ ના રોજ તેમનું નિધન થયું.  

## લેખિન કૃતિઓ 
ગોદાવરીએ તેમના સંઘર્ષોને તેના પુસ્તકોમાં લખ્યા છે. તેમનું સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તક છે *જેવ્હા માણુસ જાગા હોતો* (જ્યારે માણસ જાગૃત થાય છે). તે ૧૯૭૦ માં પ્રકાશિત થયું હતું, અને ૧૯૭૨ માં  તેને સાહિત્ય અકાદમીનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેણે જવાહરલાલ નેહરુ એવોર્ડ અને *સોવિયેટ લેન્ડ એવોર્ડ* પણ જીત્યો*.* અંગ્રેજી અને જાપાનીઝ સહિત ઘણી ભાષાઓમાં તેનું ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે. 

તેમના અન્ય પુસ્તકો છે: 

૧. આદિવાસી રીવોલ્ટ : ધ સ્ટોરી ઑફ વારલી પીસન્ટસ્ ઇન સ્ટ્રગલ  

**૨.** 'બંદીવાસાચી આઠ વર્શ' (જેલના આઠ વર્ષ)  

## પુરસ્કારો અને માન્યતા 
ગોદાવરીને ભારતમાં શોષિત અને પછાત લોકો માટેની તેમની સેવા બદલ લોકમાન્ય તિલક એવોર્ડ અને સાવિત્રીબાઈ ફુલે એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો હતો. 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
શ્રેણી:૧૯૦૭માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૬માં મૃત્યુ
એસ્ટેટ્સ જનરલની સભા (૧૭૮૯)

**એસ્ટેટ્સ જનરલની સભા** (અથવા **એસ્ટેટ્સ જનરલની અધિવેશન**) ફ્રાન્સના રાજા લૂઈ ૧૬મા દ્વારા આયોજિત કરવામાં આવી હતી. આ સભાએ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ શરૂ કરવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.

## પાર્શ્વભૂમિ
પેરિસ અને ફ્રાન્સના અન્ય વિસ્તારોમાં એપ્રિલ ૧૭૮૯માં આમ જનતા માટે અન્નપ્રાપ્તિની સમસ્યા ઘણી જ વિકટ બની હતી.ભૂખમરો સર્જાતાં બળવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ. લૂઈ ૧૬માને આ પરિસ્થિતિનું નિવારણ કરવા ફ્રાન્સના ત્રણે વર્ગોના પ્રતિનિધિઓની બનેલી એસ્ટેટ્સ જનરલ (સામાન્ય સભા) બોલાવવાની ફરજ પડી. આ સભા ૫ મે ૧૭૮૯ના રોજ ૧૭૫ વર્ષ બાદ બોલાવવામાં આવી હતી.

## પ્રથમ અધિવેશન
૫ મે ૧૭૮૯ના રોજ વર્સેલ્સમાં એટેટ્સ જનરલની પ્રથમ સભા મળી હતી. આ સભામાં કુલ ૧૨૦૦ જેટલા સભ્યો હતા. આ સભ્યોમાં રાજનીતિ અંગેનો ખાસ કશો અનુભવ ન હતો. આ સભામાં બંધારણીય સુધારાઓ સૂચવવાને બદલે, તત્કાલીન નાણાપ્રધાન નેકરે નાણાકીય સ્થિતિ સુધારવાની યોજના મૂકી હતી. નાણાપ્રધાન નેકર અને રાજા લૂઈ ૧૬માની નીતિ પ્રણાલિકાગત પુરાણી વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાની હતી.

ત્રણે વર્ગોના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે ઉગ્ર મતભેદ સર્જાતાં રાજાએ એસ્ટેટ્સ જનરલ બરખાસ્ત કરી. આથી ત્રીજા વર્ગના પ્રતિનિધિઓએ મિરાબોના નેતૃત્વ હેઠળ ટેનિસ કૉર્ટ નામની ખુલ્લી જગ્યામાં પોતાની સભા યોજી. દરમ્યાનમાં ભૂખ્યા લોકોનાં ટોળાં પેરિસ તેમજ ફ્રાન્સના અન્ય વિસ્તારોમાં 'અન્ન, અન્ન'ની બૂમો પાડતાં ઘૂમવા લાગ્યાં. આથી રાજાએ તેમને દાબી દેવા માટે જર્મન સૈનિકોને બોલાવ્યા. તેથી પરિસ્થિતિ વધારે વણસી અને લોકોનાં ટોળાંઓએ ૧૪ જુલાઈ ૧૭૮૯ના રોજ બેસ્ટાઇલ કિલ્લા (કેદખાના) પર હલ્લો કરીને તેનું પતન કર્યું. આ બનાવથી ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ એમ માનવામાં આવે છે.

## સંયુક્ત બેઠક
૨૩ જૂન ૧૭૮૯ના રોજ ત્રણે એસ્ટેટ્સની સંયુક્ત બેઠક બોલાવવામાં આવી હતી. તેમાં રાજાએ નિરંકુશ સત્તાને બદલે બંધારણીય એકતંત્રી સરકારની સ્થાપના કરવાનો ઠરાવ મુક્યો હતો.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ફ્રાન્સનો ઈતિહાસ
ભારતની શાસ્ત્રીય ભાષાઓ

વર્ષ ૨૦૦૪માં ભારત સરકારે કેટલાક જરૂરી માનકો પૂર્ણ કરતી પ્રાચીન ભાષાઓને **"શાસ્ત્રીય ભાષા"** નો દરજ્જો આપવાની શરૂઆત કરી છે. સૌપ્રથમ તમિલ ભાષાને વર્ષ ૨૦૦૪માં આ દરજ્જો અપાયો હતો, અત્યાર સુધી કૂલ **છ** ભાષાઓને "શાસ્ત્રીય" દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, અને અન્ય કેટલીક ભાષાઓ માટે માંગ પણ કરવામાં આવી રહી છે. 

## શાસ્ત્રીય ભાષાઓની સૂચિ
શાસ્ત્રીય સૂચિની કૂલ છ પૈકી ચાર ભાષાઓ દ્રવિડ કુળની અને બે ભાષાઓ હિંદૂ-આર્ય કુળની છે.

* તમિલ (૨૦૦૪)
* સંસ્કૃત (૨૦૦૫)
* કન્નડ (૨૦૦૮)
* તેલુગુ (૨૦૦૮)
* મલયાલમ (૨૦૧૩)
* ઉડિયા (૨૦૧૪)

વર્ષ ૨૦૦૬માં ભારતની પર્યટન અને સંસ્કૃતિ મંત્રીએ "શાસ્ત્રીય ભાષા" તરીકે વર્ગીકરણ માટે ગણાયેલી ભાષાઓની પાત્રતાના લક્ષણ નીચે મુજબ રજુ કર્યા હતા,

શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ
બૂટવાન રાજાનત

**બુટવાન** એક હિંદૂ રાજ્ય હતું, જે વર્તમાન દક્ષિણ ફીલીપાઈન્સના બૂટવાન શહેરમાં કેન્દ્રિત હતું. તે સોનાના ખાણકામ, સોનાના આભૂષણો અને નુસાન્તર ક્ષેત્રમાં તેના વ્યાપક વેપાર તંત્ર માટે પ્રચલીત હતું. જાપાન, ચીન, ઈરાન અને અન્ય ભારતીય વિસ્તારોની પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ સાથે આ રાજ્યના વેપાર સંબંધો હતા.
ભરત ‍‍‍(મહાભારત)

હિંદુ ધર્મના મહાગ્રંથ મહાભારતમાં **ભરત** () પાંડવો અને કૌરવોના પૂર્વજ અને શંકુતલા-દુષ્યંતના પુત્ર છે, અને ભરતની વાર્તા સૌપ્રથમ મહાભારતના આદિ પર્વમાં વર્ણવવામાં આવી છે. ભરતના જન્મ અને માતા-પિતાની કથા કાલિદાસના *અભિજ્ઞાનશાંકુતલમ* નાટકમાં વર્ણવાઇ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાભારત
આત્મનિમજ્જન

**આત્મનિમજ્જન** () એ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીના કાવ્યોનો સંગ્રહ છે જે સૌપ્રથમ ૧૮૯૫માં પ્રકાશિત થયો હતો. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ (૧૮૯૫)માં ૪૦, બીજી આવૃત્તિ (૧૯૧૪)માં ૪૫ અને ત્રીજી આવૃત્તિ (૧૯૫૯)માં ૫૫ કાવ્યરચનાઓ સંગ્રહાયેલી છે. આ પુસ્તકમાં વૃત્તબદ્ધ રચનાઓ ઉપરાંત ભજનો, ગીતો અને ગઝલો સમાવેશ પામી છે.

આ સંગ્રહની રચનાઓમાંથી 'ગગને આજ પ્રેમની ઝલક છાઈ રે' અને 'ર્દગ રસભર' જેવી ગીતરચનાઓ તથા 'અમર આશા', 'દુનિયાબિયાંબા', 'કિસ્મત', 'આ જામે ઇશ્કમાં' જેવી ગઝલરચનાઓને મણિલાલની ઉત્તમ કૃતિઓ માનવામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ 
મણિલાલ મેટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ થયા તે જ વર્ષે (૧૮૭૬માં) તેમણે 'શિક્ષાશતક' નામનો ૧૦૧ બોધક પદ્યખંડોનો નાનકડો સંગ્રહ જાતે છપાવીને પ્રગટ કર્યો હતો અને પોતાના કવિમિત્ર બાલાશંકર કંથારીયાને અર્પણ કર્યો હતો. ૧૮૮૭માં મણિલાલે 'પ્રેમજીવન' નામે ૧૧ કાવ્યોનો સંગ્રહ અને તેની જાતે લખેલ ટીકા સહિત પ્રગટ કર્યો. ત્યારબાદ આશરે સાતેક વર્ષ પછી એટલાં જ કાવ્યોનું ઝૂમખું તેમણે 'અભેદોર્મિ' શીર્ષકથી બહાર પાડ્યું. ૧૮૯૫માં, તે જ વર્ષના જૂન માસ સુધીમાં પોતે રચેલી બધી જ પદ્યરચનાઓ—ઉપયુક્ત 'પ્રેમજીવન' અને 'અભેદોર્મિ'નાં ૨૨ કાવ્યો તથા બીજા 'મિશ્ર-ધ્વની'નાં પંદર કાવ્યો, 'જવનિકા' શિર્ષક હેઠળ પ્રગટ કરેલાં બે કાવ્યો તેમજ 'ઉપહાર' શિર્ષકનું એક કાવ્ય એમ કુલ ચાળીશ કાવ્યોનો સંગ્રહ 'આત્મનિમજ્જન' નામે પ્રગટ કર્યો.

મણિલાનું ૧૮૯૮માં મૃત્યુ થયા બાદ, આ સંગ્રહની બીજી આવૃત્તિ, તેમના નાના ભાઈ માધવલાલ દ્વિવેદીએ ૧૯૧૪માં પ્રગટ કરી હતી, જેમાં ૧૮૯૫થી ૧૮૯૮ના ગાળામાં મણિલાલે લખેલાં બીજા પાંચ કાવ્યોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૯માં ધીરુભાઈ ઠાકરે મણિલાલના બીજા ૧૦ અપ્રકાશિત કાવ્યો શોધીને 'આત્મનિમજ્જન'ની ત્રીજી આવૃત્તિ પ્રગટ કરી હતી.

૨૨ વર્ષના તેમના કવિતાલેખન (૧૮૭૬–૧૮૯૮) દરમિયાન મણિલાલે વિવિધ કાવ્યાત્મક સ્વરૂપો અજમાવ્યા હતા. આત્મનિમજ્જનમાં વૃત્તબદ્ધ રચનાઓ ઉપરાંત ભજનો, ગીતો અને ગઝલો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

ધીરુભાઈ ઠાકરના મતે આધુનિક ગુજરાતી કવિતામાં મણિલાલનું યોગદાન એ આત્મનિજ્જન મારફતે તેમણે લાવેલી દાર્શનિક ગંભીરતાના સ્પર્શમાં છે. તેમણે કવિતા "દૃગ રસબર" ને કવિતાના ઉત્તમ ઉદાહરણ તરીકે ટાંકી છે જે વ્યક્તિલક્ષી લાગણીને સાર્વત્રિક અનુભવમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

આત્મનિમજ્જનમાં બાર ગઝલો છે વિવેચક મનસુખલાલ ઝવેરી "અમર આશા"ને 'ગુજરાતી કવિતાનું રત્ન' કહે છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
*  (બીજી આવૃત્તિ)

શ્રેણી:મણિલાલ દ્વિવેદીની કૃતિઓ
હસરત મોહાની

**હસરત મોહાની** (૧૪ ઑક્ટોબર ૧૮૭૮ - ૧૩ મે ૧૯૫૧) એક ભારતીય કાર્યકર, ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના સ્વતંત્ર સેનાની, ભારતની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના નેતા અને ઉર્દૂ ભાષાના જાણીતા કવિ હતા.  સ્વામી કુમારાનંદ સાથે મળીને ઈ. સ. ૧૯૨૧ માં ભારત માટે પૂર્ણ સ્વરાજની માંગણી કરનાર તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.  

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૧૮૭૫ માં બ્રિટીશ ભારતના સંયુક્ત પ્રાંતના ઉન્નાવ જિલ્લામાં આવેલા મોહન ખાતે સૈયદ ફઝલ-ઉલ-હસન તરીકે થયો હતો. હસરત તેનું તક્ખલૂસ હતું જેનો ઉપયોગ તેમણે તેની ઉર્દૂ કવિતામાં કર્યો, જ્યારે તેમનીઅટક 'મોહની' તેમના જન્મસ્થળ મોહનને સૂચવે છે.  

હસરત મોહાનીએ આઝાદીની લડતમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે કૃષ્ણ પ્રત્યે ઊંડો પ્રેમ દર્શાવતી કવિતાની કડીઓ પણ લખી, અને ઘણીવાર કૃષ્ણ જન્માષ્ટમીની ઉજવણી માટે તેઓ મથુરા પણ જતા. 

### શૈક્ષણિક 
તેમના લખેલા કેટલાક પુસ્તકો છે *કુલીઆત-એ-હસરત મોહાની* (હસરત મોહાનીની કવિતાનો સંગ્રહ), *શર્હ-એ-કલામ-એ-ગાલિબ* (ગાલિબની કવિતાનો *ખુલાસો*), *નૂક્ત-એ-સુખાન* (કવિતાના મહત્વપૂર્ણ પાસાં), *મુશહિદાત- ઇ-ઝિંદન* (જેલમાં અવલોકન), વગેરે. ગુલામ અલી અને 'ગઝલ કિંગ' જગજીતસિંહે દ્વારા ગાયેલી એક ખૂબ જ લોકપ્રિય ગઝલ 'ચૂપકે ચૂપકે રાત દિન' તેમના દ્વારા લખાયેલી છે. તે ગીત ફિલ્મ નિકાહ (૧૯૮૨) માં પણ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓનું પ્રખ્યાત સૂત્ર ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ, મોહનીએ ૧૯૨૧ માં રચ્યું હતું.  

### સામ્યવાદી આંદોલન 
તેઓ ઈ.સ. ૧૯૨૫ માં કાનપુર ખાતે ભારતની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સ્થાપકોમાંના એક હતા. 

## પ્રકાશનો 
* ઉર્દૂ-એ-મૌલા (મેગેઝિન)   
* કુલિયાત-એ-હસરત મોહાની (હસરત મોહાનીની કવિતાનો સંગ્રહ) (૧૯૨૮ અને ૧૯૪૩ માં પ્રકાશિત)  
* શારહ-એ-કલામ-એ-ગાલિબ (ગાલિબની કવિતાનો ખુલાસો) 
* નુકાત-એ-સુખન (કવિતાના મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ) 
* તાજ્કીરા-તુલ-શુઆરા (કવિઓ પર નિબંધો)  
* મુશહિદાત-એ-ઝિંદન (જેલમાં અવલોકનો) 

## સંદર્ભો 
## પૂરક વાચન
* 

શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
શ્રેણી:૧૯૫૧માં મૃત્યુ