મનિલા

**મનિલા**, સત્તાવાર રીતે **મનિલાનું શહેર**, ફિલિપાઇન્સની રાજધાની છે. ફિલિપાઇન્સમાં ક્યુઝોન પછી મનિલા બીજું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે, જેની વસ્તી ૨૦૨૪માં ૧૯,૦૨,૫૯૦ લોકોની હતી. આ શહેર લુઝોન ટાપુ પર મનિલા ખાડી પૂર્વ કિનારે સ્થિત છે તથા તેને અત્યંત શહેરીકૃત શહેર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૧૨,૯૫૩/ચોરસ માઇલ)માં ૪૩,૦૦૦ રહેવાસીઓ સાથે મનિલા વિશ્વની સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે.

મનીલા ફિલિપાઇન્સનું પ્રથમ ચાર્ટર્ડ શહેર હતું, જેને ૩૧મી જુલાઈ ૧૯૦૧ના રોજ ફિલિપાઇન કમિશન એક્ટ નં. 183 દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૮મી જૂન ૧૯૪૯ ના રોજ રિપબ્લિક એક્ટ નં. 409, "ધ રિવાઇઝ્ડ ચાર્ટર ઓફ ધ સિટી ઓફ મનીલા" પસાર થતાં તે સ્વાયત્ત બન્યું.  મનીલાને વિશ્વના મૂળ વૈશ્વિક શહેરોના સમૂહનો ભાગ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેના વ્યાપારી નેટવર્ક્સ પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિસ્તરેલા અને સામુદ્રિક વેપાર દ્વારા એશિયાને સ્પેનિશ અમેરિકા સાથે જોડનારા પ્રથમ હતા. આનાથી પ્રથમ વખત ગ્રહની ફરતે વેપાર માર્ગોની અવિરત સાંકળ સ્થાપિત થઈ હતી. 

આધુનિક સમયમાં "મનીલા" નામનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે સમગ્ર મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, બૃહદ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર અને શહેર માટે થાય છે. મેટ્રો મનીલા, સત્તાવાર રીતે વ્યાખ્યાયિત મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, ફિલિપાઇન્સનો રાજધાની પ્રદેશ છે, અને તેમાં ઘણા મોટા એવા ક્વેઝોન શહેર અને મકાતી સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે.

## વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
મનિલા શહેરનું ફિલિપિનો નામ "મયનિલા" છે તે "મય-નિલા" શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે. તેનો અર્થ "જ્યાં ગળી મળે છે" થાય છે.  "નીલા"  એક સંસ્કૃત શબ્દ છે, જે ગળીના રંગનો ઉલ્લેખ કરે છે.  મયનિલા વસાહતની સ્થાપના અને નામકરણ થયાના ઘણા સો વર્ષ પછી, ૧૮મી સદીમાં ગળી રંગનું નિષ્કર્ષણ આ વિસ્તારમાં એક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક પ્રવૃત્તિ બની ગયું. 

## ઈતિહાસ 
### પ્રાચીન ઈતિહાસ 
હાલના મનીલાની આસપાસ માનવ જીવનના સૌથી જૂના પુરાવા નજીકના એન્ગોનો પેટ્રોગ્લિફ્સ ખાતે છે, જે લગભગ ઇ.સ. પૂર્વે ૩૦૦૦ના છે. ફિલિપાઇન્સના આદિવાસી રહેવાસીઓ નેગ્રિટોસ જ્યાં મનીલા સ્થિત છે તે લુઝોન ટાપુ પર રહેતા હતા.

મલયો-પોલીનેશિયનો આવ્યા ત્યારબાદ મનિલા ચીનના સોંગ અને યુઆન વંશના રાજાઓના સમયમાં એક સક્રિય વેપારકેન્દ્ર હતું. ચીનના મિંગ વંશના મધ્ય અને અંત શાસન દરમિયાન મનિલા સમૃદ્ધિ પામ્યું.

૧૨મી સદીમાં તત્કાલીન હિંદુ બ્રુનેઈએ સારાવાક અને સાબાહ પર રાજ કરતા મલિલુ (હાલનું મનિલા) પર આક્રમણ કર્યું.  આ સિવાય બ્રુનેઈએ અન્ય બીજાં ફિલિપાઇન્સના રાજ્યો કબ્જે કર્યાં: બુટુઆન, સુલુ, મા-આઈ (મિંડોરો અથવા લગુના), શાહુચોંગ (હાલનું ઝામ્બોઆંગા ), યાચેન(ઓટોન), અને વેન્ડુલિંગ. બ્રુનેઈના ઇસ્લામમાં ધર્મપરિવર્તન પછી તે ધર્મ ફિલિપાઇન્સમાં પણ પ્રવર્તવા લાગ્યો.

### સ્પેનિશ શાસન 
left|thumb|ફર્નાન્ડો બ્રામ્બિલા દ્વારા ૧૭૯૨માં દોરવામાં આવેલું મનિલા કેથેડ્રલ
૧૨૫૮ સુધીમાં આધુનિક મનીલાના સ્થળે મયનિલાના નામથી ટાગાલોગ -કિલ્લાવાળી રાજાશાહી અસ્તિત્વમાં હતી. બાંગકુસેનાના યુદ્ધમાં રાજાશાહીના છેલ્લા સ્વદેશી શાસક રાજા સુલેમાનની ૨૪મી જૂન ૧૫૭૧ના રોજ હાર થઈ. સ્પેનિશ વિજેતા મિગુએલ લોપેઝ ડી લેગાઝપીએ જૂની વસાહતના ખંડેર પર ઇન્ટ્રામુરસની દિવાલવાળી કિલ્લેબંધી બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જેના નામ પરથી સ્પેનિશ અને અંગ્રેજી નામ *મનીલા* પડ્યું છે.

મનીલાનો ઉપયોગ સ્પેનિશ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝના કેપ્ટનસી જનરલની રાજધાની તરીકે થતો હતો. સ્પેનિશ ઇસ્ટ ઇન્ડીકઝમાં મારિયાનાસ, ગુઆમ અને અન્ય ટાપુઓનો સમાવેશ થતો હતો, અને તેને ન્યૂ સ્પેનની વાઇસરોયલ્ટીમાં મેક્સિકો શહેર દ્વારા સ્પેનિશ તાજ માટે નિયંત્રિત અને સંચાલિત કરવામાં આવતું હતું.

### અમેરિકન સમયગાળો 
૧૮૯૮માં મનિલાના યુદ્ધમાં કારમી હાર ભોગવ્યા પછી સ્પેને આ શહેરને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાને સોંપી દીધું. ત્યારબાદ પાસના બુલાકાન ખાતે પહેલાં ફિલિપાઇન ગણરાજ્યની સ્થાપના થઈ જેની ૧૯૦૧માં અમેરિકાની સામે હાર થઈ. ૧૯૦૧માં મનિલાનું ચાર્ટર બનાવતા સમયે અમેરિકાએ મનિલા શહેરમાં ઇન્ટ્રામુરસ તથા આસપાસના વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે તે જાહેર કર્યું.

અમેરિકનોના શાસન હેઠળ, ગવર્નર-જનરલ વિલિયમ હોવર્ડ ટાફ્ટની આગેવાની હેઠળની એક નવી નાગરિક સરકારે શહેર આયોજક ડેનિયલ બર્નહામને મનીલા શહેરને આધુનિક સમયની જરૂરિયાતો પ્રમાણે વિકસિત કરવા માટે બોલાવ્યા. ૧૯૦૫ માં બર્નહામે મનીલા માટે જે યોજના તૈયાર કરી, તેમાં શહેરની વચ્ચોવચ નવા નાગરિક વિસ્તારમાંથી બહારના વિસ્તારો સુધી ત્રાંસી રસ્તાઓ બનાવીને પરિવહન વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. આ યોજનામાં રસ્તાઓનો વિકાસ, વહાણ ચલાવવા માટે પાણીના માર્ગોનો ઉપયોગ, દરિયા કિનારાનો વિકાસ અને બગીચાઓ, પાર્કો તથા ઇમારતો બાંધીને મનીલાને સુંદર બનાવવાનો સમાવેશ થતો હતો. 

આયોજિત ઇમારતોમાં એક સરકારી કેન્દ્રનો પણ સમાવેશ હતો, જે આખા વોલેસ મેદાન પર બનવાનું હતું - રિઝાલ પાર્કથી લઈને હાલના ટાફ્ટ એવન્યુ સુધી. ફિલિપાઇન્સની રાજધાનીનો આ વિસ્તાર ટાફ્ટ એવન્યુના છેડેથી સમુદ્ર તરફ લંબાવાનો હતો. સરકારી વિભાગો અને કચેરીઓની ઇમારતો સાથે, તે એક ચોરસ આકારનું કેન્દ્ર બનાવવાનું હતું, જેની વચ્ચે એક તળાવ અને છેડે જોસ રિઝાલનું સ્મારક બાંધવાનું હતું. લુનેટા વિસ્તારમાં બર્નહામે જે સરકારી કેન્દ્રની કલ્પના કરી હતી, તેમાંથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું ત્યાં સુધીમાં માત્ર ત્રણ ઇમારતો જ પૂરી થઈ હતી - વિધાનસભા ભવન અને નાણા તથા કૃષિ વિભાગની ઇમારતો.
ચિત્ર:Plaza_Moraga_Manila_Philippines.jpg|alt=Plaza Moraga in the early 1900s|૧૯૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં પ્લાઝા મોરાગા
ચિત્ર:Central_facade_of_the_Legislative_Building.jpg|alt=The Old Legislative Building featuring a Neoclassical style architecture.|નિયોક્લાસિકલ શૈલીની સ્થાપત્ય ધરાવતી જૂની વિધાનસભા ઇમારત .
ચિત્ર:Manilastreetcar.jpg|alt=The tranvía running along Escolta Street during the American period|અમેરિકન સમયગાળા દરમિયાન એસ્કોલ્ટા સ્ટ્રીટ પર ચાલતી ટ્રાન્વિઆ
ચિત્ર:Philippine_Island_-_Manila_-_NARA_-_68156635.jpg|alt=Aerial view of Manila, 1936|૧૯૩૬માં મનીલાનું હવાઈ દૃશ્ય

## ભૂગોળ 
મનીલા શહેર લુઝોન ટાપુના પશ્ચિમ કિનારે, મનીલા ખાડીના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું છે, જે મુખ્ય એશિયા ખંડથી લગભગ ૧૩૦૦ કિલોમીટર દૂર છે. મનીલા જે સુરક્ષિત બંદર પાસે વસેલું છે, તે એશિયાના શ્રેષ્ઠ બંદરોમાંનું એક ગણાય છે. પેસિગ નદી શહેરની વચ્ચોવચમાંથી વહે છે અને તેને ઉત્તર અને દક્ષિણ બે ભાગમાં વહેંચે છે. શહેરના મધ્યભાગના વિકસિત વિસ્તારોની સામાન્ય ઊંચાઈ કુદરતી જમીનની સપાટીની સાથે લગભગ સરખી છે, જેમાં સામાન્ય રીતે માત્ર થોડો જ ફરક જોવા મળે છે.

આ શહેરમાં ૧૬ વહીવટી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. છ રાજકીય જિલ્લાઓ  ફિલિપાઇન્સની સંસદ(કોંગ્રેસ)માં પ્રતિનિધિત્વ અને શહેર પરિષદના સભ્યોની ચૂંટણીના હેતુ માટે છે.

## અર્થતંત્ર 
મનીલા વેપાર, બેંકિંગ અને નાણાકીય સેવાઓ, છૂટક વેચાણ, પરિવહન, પર્યટન, રિયલ એસ્ટેટ, નવા અને પરંપરાગત મીડિયા, જાહેરાત, કાનૂની સેવાઓ, હિસાબ-કિતાબ, વીમા, થિયેટર, ફેશન અને કલા જેવા અનેક ક્ષેત્રોનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે. શહેરમાં આશરે ૬૦૦૦૦ કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ કામ કરે છે. ૨૦૨૪માં મનીલા ફિલિપાઇન્સનું ચોથું સૌથી મોટું આર્થિક કેન્દ્ર છે, જે દેશના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં ૪.૭% યોગદાન આપે છે, જે કુલ ₱૧.૦૪ ટ્રિલિયન જેટલું થાય છે.

૨૦૧૮માં ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ વર્લ્ડ સિટીઝ રિસર્ચ નેટવર્કે મનીલાને "આલ્ફા-" વૈશ્વિક શહેર તરીકે સૂચિબદ્ધ કર્યું, અને તેને વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક કામગીરીમાં સાતમા અને પ્રાદેશિક રીતે બીજા ક્રમે રાખ્યું. જ્યારે ગ્લોબલ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર્સ ઇન્ડેક્સ મુજબ મનીલા વિશ્વમાં ૭૯મા ક્રમે  છે. મનીલા વિશ્વનું બીજું સૌથી વધુ કુદરતી આપત્તિગ્રસ્ત શહેર પણ છે, છતાં તે દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના સૌથી ઝડપથી વિકાસશીલ શહેરોમાં પણ છે.

મનીલા બંદર ફિલિપાઇન્સનું સૌથી મોટું દરિયાઈ બંદર છે અને દેશમાં માલસામાન લાવવા-લઈ જવા માટેનો મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગ છે. ફિલિપાઇન પોર્ટ્સ ઓથોરિટી દેશના તમામ બંદરોના સંચાલન અને વ્યવસ્થાપનની દેખરેખ રાખે છે.

## નોંધો 
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ
શ્રેણી:ફિલિપીન્ઝ