open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
સામાજિક ક્રિયા

**સામાજિક ક્રિયા** () એટલે સમાજ સંદર્ભમાં વ્યક્તિ દ્વારા થતી ક્રિયા. સામાજિક ક્રિયા એ એવી ક્રિયા છે જેને કોઈ ચોક્કસ અર્થ હોય છે અને અન્યને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે. સામાજિક ક્રિયા માટે એક વ્યક્તિથી વધારે વ્યક્તિઓનું ભૌતિક સ્વરૂપમાં ઉપસ્થિત રહેવું આવશ્યક નથી, પરંતુ તે માટે અન્ય વ્યક્તિઓના સંદર્ભમાં કોઈ વ્યવહાર હોવો આવશ્યક છે. વ્યક્તિ દ્વારા થતી સામાજિક ક્રિયાઓ સમાજની અસરો કે તેનાં ધોરણો અને મૂલ્યોથી પ્રભાવિત થયેલી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વિધવા પોતાના મૃત પતિને યાદ કરીને રડતી હોય, કોઈ વિદ્યાર્થી પરીક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને વાંચતો હોય તો તે અનુક્રમે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યકાળને ધ્યાનમાં રાખીને થતી સામાજિક ક્રિયાઓ છે.

## પ્રકારો
સમાજશાસ્ત્રી મેક્સ વેબરે સામાજિક ક્રિયાના ચાર મુખ્ય પ્રકારો દર્શાવ્યા છે:

* ભાવાત્મક સામાજિક ક્રિયા — વ્યક્તિના મગજ અથવા મનોદશા દ્વારા તરત પ્રભાવિત થતી ક્રિયા ભાવાત્મક અથવા સંવેદનાત્મક સામાજિક ક્રિયા કહેવામાં આવે છે. માતા દ્વારા પોતાના બાળકના અનિચ્છનીય વર્તન બદલ ગુસ્સે થવું અથવા લપડાક મારવાની ક્રિયા ભાવાત્મક સામાજિક ક્રિયાનું ઉદાહરણ છે.

* મૂલ્યાંકનાત્મક સામાજિક ક્રિયા — સમાજનાં મૂલ્યો તથા સાંસ્કૃતિક આદર્શો અને માન્યતાઓથી પ્રભાવિત ક્રિયા મૂલ્યાંકનાત્મક સામાજિક ક્રિયા કહેવામાં આવે છે. હિન્દુ વિધવા સ્ત્રી દ્વારા પોતાના પતિની ચિતા પર સતી થઈ જવાની ક્રિયા મૂલ્યાંકનાત્મક સામાજિક ક્રિયાનું ઉદાહરણ છે.

* બુદ્ધિસંગત સામાજિક ક્રિયા — પૂર્વ નિશ્ચિત કોઈ બાહ્ય લક્ષ્ય તથા તેને સંબંધિત પ્રાપ્ત સાધનોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી ક્રિયાને બુદ્ધિસંગત સામાજિક ક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ક્રિયામાં કર્તા કોઈ લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ માટે બધાં જ પાસાંનો તુલનાત્મક વિચાર કરે છે અને ઉપલબ્ધ સાધનોની ઉપયોગિતાનું મૂલ્યાંકન પણ કરે છે.

* પરંપરાગત સામાજિક ક્રિયા — પ્રથાઓ, રૂઢિઓ, વિશ્વાસ દ્વારા પ્રભાવિત ક્રિયાઓને પરંપરાગત સામાજિક ક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે એટલા માટે કરવામાં આવે છે કારણ કે તે લાંબા સમયથી કરવામાં આવતી હોય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્રીય પરિભાષાઓ
હરડે

**હરડે** (વૈજ્ઞાનિક નામ: ***Terminalia chebula***) એક વનસ્પતિ છે, જે દક્ષિણ એશિયામાં ભારત અને નેપાળ થી દક્ષિણ ચીન સુધી અને શ્રીલંકા, મલેશિયા, વિયેતનામમાં જોવા મળે છે.
thumb|left|હરડે (Terminalia chebula) ફળો
## ઉપયોગ 
હરડે આયુર્વેદિક ઔષધ *ત્રિફળા*માં મુખ્ય ઘટક છે, જે કિડની અને યકૃતની બિમારીઓ માટે વપરાય છે.

## સંદર્ભ
ગિલોટીન

**ગિલોટીન** એ શિરચ્છેદ દ્વારા મૃત્યુદંડ આપવાનું એક ઉપકરણ છે. તે યંત્રઘોડી સાથે જોડાયેલી અને ઉપર નીચે થઈ શકે તેવી એક ભારે બ્લેડનું બનેલું હોય છે જેમાં દોષિત વ્યક્તિના મસ્તકને યંત્રના ધરાતલ પર બ્લેડની બરાબર નીચે ગોઠવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ લટકતી બ્લેડને ખૂબ જ ઝડપથી છોડી દેતાં વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ થઈ યંત્ર પાસે રાખેલી ટોપલીમાં પડે છે.

ફ્રાન્સ ગિલોટીનના ઉપયોગ માટે જાણીતું હતું. ખાસ કરીને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ દરમિયાન ક્રાંતિના સમર્થકોમાં તે બદલો લેનાર તરીકે જ્યારે ક્રાંતિના વિરોધીઓમાં શાસન વિરૂદ્ધ આતંકી પ્રવૃત્તિઓના પ્રતીક તરીકે ઓળખાતું હતું. આ જ પ્રકારનું અન્ય એક ઉપકરણ યુરોપના દેશોમાં પણ વપરાતું હતું. વિચ્છેદ કરેલાં મસ્તકોનું પ્રદર્શન એ યુરોપીય સાર્વભૌમના શક્તિ પ્રદર્શનનો એક ભાગ રહ્યું છે. 

ગિલોટીનની શોધ મૃત્યુદંડને વધુ માનવીય બનાવવાની ભાવનાથી કરાઇ હતી કારણ કે ફ્રાંસમાં મૃત્યુદંડ માટેની આ પહેલાંની પદ્ધતિઓ ક્ષતિયુક્ત અને દર્દનાક સાબિત થઈ હતી. આ ઉપકરણની શોધ બાદ છેક ૧૯૮૧માં મૃત્યુદંડની સજા રદ્દ કરવામાં આવી ત્યાં સુધી ગિલોટીન ફ્રાંસની ન્યાયિક પ્રણાલીનો ભાગ રહ્યું.*હમીદા દ્જાડુબી* ગિલોટીન દ્વારા શિરચ્છેદ કરાયેલા અંતિમ વ્યક્તિ હતા. તેમને ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૭ના રોજ ગિલોટીનનો ઉપયોગ કરી મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો હતો. આ અંતિમ અવસર હતો જ્યારે કોઈ પશ્ચિમી દેશે કોઈ વ્યક્તિને શિરચ્છેદની સજા ફટકારી હોય.

## કાર્યપદ્ધતિ
મૃત્યુદંડ પામેલી વ્યક્તિના મસ્તકને વધસ્તંભ પર બ્લેડની બરાબર નીચે ગોઠવવામાં આવે છે. બ્લેડ સાથે ૭૫ પાઉન્ડ (૩૪ કિ.ગ્રા.) વજન ધરાવતા *લીડ* જોડાયેલાં હોય છે. આ બ્લેડને યંત્રઘોડીની અંદરની બાજુએ આવેલી ખાંચ દ્વારા નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. દોરડાથી બાંધેલી એક ખૂંટીની મદદથી બ્લેડને યંત્રઘોડીમાં ઊર્ધ્વ દિશામાં ફસાયેલી રાખવામાં આવે છે. જલ્લાદ જ્યારે દોરડાને ઝડપથી ખેંચી લે છે ત્યારે બ્લેડ નીચે પડે છે અને દોષિત વ્યક્તિનું મસ્તક ધડથી અલગ થઈ જાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ઘોડા કે અન્ય કોઇ પ્રાણીની ચોરી કરવા માટે સજા પામે તો જે તે જાનવર સાથે દોરડું બાંધી વિરુદ્ધ દિશામાં દોડાવવામાં આવે છે જેથી ખૂંટી હટી જાય અને વ્યક્તિનો શિરચ્છેદ થઈ જાય. આમ, અહીં પ્રાણી જલ્લાદની ભૂમિકામાં હોય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ફ્રાન્સ
નાગલપુર તળાવ

**નાગલપુર તળાવ** ગુજરાત રાજ્યના મહેસાણા શહેરના નાગલપુર વિસ્તારમાં આવેલું તળાવ છે. તેને જાહેર જગ્યા તરીકે વિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. 

## ઇતિહાસ 
ગુજરાત અર્બન ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશનના નેજા હેઠળ તળાવમાં દૂષિત પાણીને શુદ્ધિકરણ કરીને છોડવાની યોજના હતી પરંતુ, તળાવમાં અસ્વચ્છ પાણીનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. 

જાન્યુઆરી ૨૦૧૯માં, મહેસાણા નગરપાલિકાએ તળાવના વિકાસ માટે વિગતવાર પ્રકલ્પ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે સલાહકારની નિમણૂક કરી. આ અહેવાલ મુજબ  નો ખર્ચો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. 

## પ્રસ્તાવ 
તળાવના વિકાસના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવમાં તળાવની ફરતે દિવાલ, બગીચો, બાળકોને રમવા માટેનો બગીચો અને તળાવમાં વરસાદી પાણીની આવક માટેની ગોઠવણીની વિગતો રજૂ કરાઇ છે. 

## આ પણ જુઓ 
* પરા તળાવ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહેસાણા
શ્રેણી:તળાવ
છંદ

કાવ્યમાં વાણીની મધુરતા લાવવા માટે નિયમ અનુસાર કરવામાં આવતી મેળવણીની રચનાને **છંદ** કહે છે.

## મુખ્ય પ્રકાર 
* અક્ષરમેળ છંદ    
* માત્રમેળ છંદ

## લઘુ ગુરુ કોષ્ટક 
## લઘુ અક્ષરો 
જેના ઉચ્ચાર કરતાં સમય ઓછો લાગે તે અક્ષર લઘુઅક્ષર જેવા કે; ક, કિ, કુ, કૃ છે. લઘુઅક્ષર માટે U (અર્ધચંદ્રાકાર) નિશાની વપરાય છે.

## ગુરુ અક્ષરો 
જેના ઉચ્ચાર કરતાં સમય વધારે લાગે તે અક્ષર ગુરુઅક્ષર છે, જેવા કે; કા કી કૂ કે કૈ કો કૌ કં કઃ

## નિયમો 
### જોડાક્ષરનો નિયમ 
જો સયુકત વ્યંજન હોયતો તેની આગળનો હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

(સિકકો, ખિસ્સું, જુઠ્ઠો, વિશ્વ, બુદ્ધિ, લુચ્ચો, જિલ્લો  સત્ય, ઉચ્ચ)

સિ, ખિ, જુ, વિ, બુ, લુ, જિ, સ, ઉ – વગેરે અક્ષરો લઘુહોવા છતાં ગુરુ ગણાય છે.

આ સંયુકત વ્યંજન નો તીવ્ર જોડાક્ષર છે.

પણ લડયો, પડયો, ચડયો, મળ્યો - આ સયુકત વ્યંજન નો મંદ જોડાક્ષર છે. લઘુઅક્ષર લઘુ જ ગણાય છે.

### અનુસવારનો નિયમ 
જે અક્ષર ઉપર તીવ્ર અનુસ્વાર આવે તે હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

પંકજ,ગંગા કંઠ,પિંડ કુંજ, સંધિ -પં,ગં,કં,પિ,કું – હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

પણ- કંઇ ,અહીં ,તહીં,સુંવાળું- મંદ અનુસ્વાર

### વિસર્ગનો નિયમ 
વિસર્ગ યુકતઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ ગણાય છે.

(ઉદા. નિઃશબ્દ, નિઃશાસ્ત્ર,દુઃખ, નિઃસ્પૃહા, નિઃશ્વાસ, નિઃસંતાન)

પંકિત કે ચરણને અંતે આવતાં અક્ષર લઘુ હોયતો ગુરુ ગણાય  છે.

## ચરણ 
છંદની પૂરેપૂરા  માપવાળી એકલીટીને ચરણ કે પદ કહે છે.

## તાલ 
છંદમાં અમુક અંતરે ભાર મુકાય છે તેને તાલ કહે છે.

## માત્રા 
માત્રામેળ છંદમાં લઘુ અક્ષરની એક માત્રા અને ગુરુ અક્ષરની બે માત્રા ગણવામાં આવે છે.

## યમાતારાજભાનસલગા 
શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
સામાજિકીકરણ

**સામાજિકીકરણ** અથવા **સામાજીકરણ** અથવા **સમાજીકરણ** એ વ્યક્તિને સામાજિક બનાવતી પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા વ્યક્તિ પોતાના સમાજ વિચારો, માન્યતાઓ, મૂલ્યો અને જીવનપદ્ધતિને આત્મસાત કરી પોતાની તથા અન્ય લોકોની યોગ્ય ભૂમિકા જાણકારી પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રકારની જાણકારીની સહાયતા અને પ્રેરણાથી વ્યક્તિ પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવવા માટે તથા અન્ય વ્યક્તિઓ સાથેના વ્યવહાર કરવા માટેની વિવિધ રીતો શીખે છે અને સામાજિક જીવનમાં પોતાની યોગ્ય જગ્યા સંભાળે છે. સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા પ્રત્યેક સમાજમાં પ્રત્યેક સમયે કોઈપણ અપવાદ વગર જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયા વ્યક્તિના જન્મથી શરૂ થઈ મૃત્યુપર્યંત ચાલે છે. આ પ્રક્રિયા વ્યક્તિ, સમાજ અને સંસ્કૃતિ — એમ ત્રણેયને ટકાવતી અને ત્રણેયનો સમન્વય કરતી અત્યંત મહત્ત્વની પ્રક્રિયા છે. 

કોઈ પણ ભાવિ સામાજિક ભૂમિકા સાથે સંબંધિત જવાબદારી, અધિકારો, અપેક્ષાઓ, મનોભાવનાઓ તથા વર્તનને શીખવા માટે તથા તેને માટે તૈયાર થવાની પ્રક્રિયાને આગોતરું સામાજિકીકરણ કહે છે. એક વાર શીખેલાં મૂલ્યો, ધોરણો, વર્તણૂક, આદર્શો તથા મનોભાવનાઓને ભૂલાવી દેવાની પ્રક્રિયાને 
વિસામાજિકીકરણ (અથવા વિસામાજીકરણ) કહે છે. એને સ્થાને જો વ્યક્તિ જે નવાં મૂલ્યો, માન્યતાઓ અને વ્યવહારો શીખે તેને પુન: સામાજિકીકરણ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે; કોઈ અપરાધી વ્યક્તિને સભ્ય નાગરિક બનાવવા માટે અપરાધી વર્તનનું વિસામાજિકીકરણ કરી નવાં મૂલ્યોનું પુન: સામાજિકીકરણ કરવામાં આવે છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્રીય પરિભાષાઓ
સારનાથનો સ્તંભ

સારનાથનો સ્તંભ એ ભારતની શ્રેષ્ઠ શિલ્પકલાના શ્રેષ્ઠ નમૂનાઓમાંંનો એક છે.  આ સ્તંભ ઉત્તર પ્રદેશના કાશીથી સાત માઇલ ઉત્તર પૂર્વ દિશામાં આવેલો છે. ઇ.સ. પૂર્વે  ત્રીજી સદીમાં મૌર્ય  વંશના શાસક રાજા અશોકે આ સ્તંભ બંધાવ્યો હતો. રાજા અશોક યુદ્ધથી કંટાળીને શાંતિની શોધમાં નીકળ્યા ત્યારે અહીં   સારનાથમાં તેમને શાંતિનો અનુભવ થયો. જ્ઞાન પ્રાપ્તિ કર્યા બાદ ભગવાન બુદ્ધ એ પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ અહીંથી  જ આપ્યો હતો. તેથી ભગવાન બુદ્ધના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈને અશોકે ઇ,સ. પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં અહીં સ્તંભ બનાવડાવ્યો હતો.

આ સ્તંભ લાલ અને સફેદ એમ બે પ્રકારના પથ્થરોથી બનાવેલ છે. સ્તંભની ઉંચાઈ 40 થી 50 ફીટ છે. આ સ્તંભમાં ટોચ પર ચાર સિંહોની પ્રતિમાઓ છે જે પરસ્પર એકબીજાને અડકીને ઉભેલ છે. ચારેય સિંહોની નીચે એક ચક્ર અંકિત કરેલ છે. જે ધર્મનો વિજય બતાવતું હોવાથી ધર્મામચક્ર તરીકે પણ ઓળખાય છેેે . સ્વતંંત્ર ભારતના રાષ્ટ્ર ધ્વજમાં પણ આ ચક્રને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. જેમાં 24 આરા છે. ચાર સિંહોની આકૃતિને ભારતના રાષ્ટ્ર ચિહ્ન તરીકે સ્થાન આપેલ છે. આ ઉપરાંત ચાર ચક્રોની વચ્ચે હાથી ઘોડા અને બળદની આકૃતિઓ આ સ્તંભમાં આવેલી છે.
સામાજિક નિયંત્રણ

**સામાજિક નિયંત્રણ** () એ સમાજશાસ્ત્રનો એક ખ્યાલ છે કે જે વ્યક્તિના વર્તન પર સામાજિક કે સાંસ્કૃતિક રીતે મુકાતાં નિયમનોનો નિર્દેશ કરે છે. સામાજિક પ્રક્રિયાઓ અને વ્યક્તિઓ તથા જૂથો વર્તનને નિયંત્રિત કરતા, સમાજજીવનના હિતમાં સમાજના સભ્યો દ્વારા સ્વીકૃત થયેલા અંકુશોને સામાજિક નિયંત્રણ કહેવામાં આવે છે. આ નિયંત્રણોમાં કાયદાઓ, પ્રથાઓ, લોકનીતિઓ, લોકરીતિઓ, સમાજસ્વીકૃત આદર્શો, રીવાજો, રૂઢિઓ, માન્યતાઓ, પરંપરા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

આ નિયંત્રણોથી વ્યક્તિઓ અમુક જ પ્રકારનું વર્તન કરવા પ્રેરાય છે તથા મૂલ્યો અને ધોરણો વિપરીત વર્તન કરતાં રોકાય છે. સામાજિક નિયંત્રણ હકારાત્મક અને નકારાત્મક તેમજ ઔપચારિક અને અનૌપચારિક હોઈ શકે છે.

## સામાજિક નિયંત્રણના સાધનો
દરેક સમાજમાં નિયંત્રણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી હોય છે. સામાજિક નિયંત્રણની રીતોમાં મુખ્યત્વે બે રીતો જોવા મળે છે: (૧)ઔપચારિક સામાજિક નિયંત્રણ અને (૨)અનૌપચારિક સામાજિક નિયંત્રણ. ઔપચારિક નિયંત્રણમાં કાયદાઓ અને બંધારણની કલમોનો સમાવેશ થાય છે, જેના મારફતે સામાજિક નિયંત્રણ થાય છે. અનૌપચારિક નિયંત્રણની રીતોમાં સમાજના લોકોએ ઊભી કરેલી વ્યવસ્થા જેવી કે લોકરીતિ, રૂઢિ, રિવાજ, માન્યતા, પરંપરા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્રીય પરિભાષાઓ
માનવ અધિકારોની વિશ્વવ્યાપી ઘોષણા

સન 1948 ના ડિસેમ્બર મહિનાની 10 મી તારીખે સયુંકત રાષ્ટ્રોની સામાન્ય સભાએ **માનવ અધિકારોની વિશ્વવ્યાપી ઘોષણાનો** સ્વીકાર કરીને તેની જાહેરાત કરી તેની સંપૂર્ણ ચાંદી હેઠળના પાનાઓમાં આપવામાં આવી છે.

આ ઘોષણામાં એક વ્યક્તિના હક્કોની પુષ્ટિ કરતા 30 લેખનો સમાવેશ થાય છે, જે કાયદાકીય રીતે પોતાને બંધન ન હોવા છતાં, તે પછીના આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ, આર્થિક સ્થાનાંતરણો, પ્રાદેશિક માનવ અધિકાર સાધનો, રાષ્ટ્રીય બંધારણો અને અન્ય કાયદાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. ઘોષણા એ આંતરરાષ્ટ્રીય બિલ ઓફ હ્યુમન રાઇટ્સની રચનાની પ્રક્રિયાનું પ્રથમ પગલું હતું, જે 1966 માં પૂર્ણ થયું હતું, અને પૂરતા પ્રમાણમાં દેશોએ તેને માન્યતા આપ્યા પછી, 1976 માં અમલમાં આવી.
અમર આશા

**અમર આશા** () એ ગુજરાતી લેખક અને કવિ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા રચિત ગઝલ-કાવ્ય છે. આ મણિલાલ દ્વારા રચવામાં આવેલ છેલ્લું કાવ્ય હતું, જે મણિલાલના મૃત્યુ બાદ તેમના સામયિક સુદર્શનનાં ૧૮૯૮ના અંકમાં પ્રગટ થયું હતું, અને ત્યારબાદ મણિલાલના કાવ્યસંગ્રહ 'આત્મનિમજ્જન'ની બીજી આવૃત્તિ (૧૯૧૪)માં સમાવેશ પામ્યું હતું. 'અમર આશા' મણિલાલની શ્રેષ્ઠ રચનાઓમાં તેમજ ગુજરાતી સાહિત્યની ઉત્તમ રચનાઓમાં સ્થાન પામ્યું છે. મહાત્મા ગાંધીએ તેનું વિવેચન કરીને પ્રગટ કર્યું હતું.

## પ્રકાશનનો ઇતિહાસ
'અમર આશા' કાવ્ય સૌપ્રથમ 'સુદર્શન' માસિકના ૧૮૯૮ના અંક (વર્ષ ૧૪, અંક ૧)માં પ્રગટ થયું હતું. આ અંક મણિલાલના મૃત્યુના દિવસે એટલે કે ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૯૮ના રોજ પ્રકાશિત થયો હતો.

ત્યારબાદ આ કાવ્ય મણિલાલના કાવ્યસંગ્રહ 'આત્મનિમજ્જન' (૧૮૯૫)ની બીજી આવૃત્તિ (૧૯૧૪)માં પ્રગટ થયું હતું. બીજી આવૃત્તિ મણિલાલના નાના ભાઈ માધવલાલ દ્વિવેદી દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. જ્યારે ધીરુભાઈ ઠાકર દ્વારા સંપાદિત થઈને 'આત્મનિમજ્જન'ની ત્રીજી આવૃત્તિ ૧૯૫૯માં પ્રકાશિત થઈ, ત્યારે ફરીથી આ કાવ્ય એમાં છપાયું હતું.

## બંધારણ
'અમર આશા' ગઝલમાં કુલ ૧૦ શેર છે. આ કાવ્ય ફારસી છંદ 'હઝજ'માં રચવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ શેરના બંને મિસરામાં કાફિયા (પ્રાસ) આવે છે. જ્યારે બાકીના શેરમાં માત્ર બીજા મીસરા (પંક્તિ)માં જ કાફિયા આવે છે. એટલે કે પ્રાસરચના AA, BA, CA, DA પ્રકારની છે.

## ગઝલ

કહીં લાખો નિરાશામાં અમર આશા છુપાઈ છે!
ખફા ખંજર સનમનામાં, રહમ ઉંડી લપાઈ છે! –કહીં·૧

જુદાઈ ઝીંદગીભરની, કરી રો રો બધી કાઢી, 
રહી ગઈ વસ્લની આશા, અગર ગરદન કપાઈ છે. –કહીં·૨

ઘડી ના વસ્લની આવી, સનમ પણ છેતરી ચાલી,
હજારો રાત વાતોમાં, ગમાવી એ કમાઈ છે. –કહીં·૩

ઝખમ દુનીયાં ઝબાનોના મુસીબત ખોફનાં ખંજર,
કતલમાં એ કદમબોશી ઉપર કયામત ખુદાઈ છે. –કહીં·૪

શમા પર જાય પરવાના, મરે શીરીં ઉપર ફરહાદ,
અગમ ગમની ખરાબીમાં, મઝેદારી લુટાઈ છે. –કહીં·૫

ફના કરવું ફના થાવું, ફનામાં શહ્ સમાઈ છે,
મરીને જીવવાનો મંત્ર, દિલબરની દુહાઈ છે. –કહીં·૬

ઝહરનું જામ લે શોધી, તુરત પી લે ખુશીથી તું,
સનમના હાથની છેલી હકીકતની રફાઈ છે. –કહીં·૭

સદા દિલના તડપવામાં સનમની રાહ રોશન છે,
તડપતે તૂટતાં અંદર ખડી માશૂક સાંઈ છે. –કહીં·૮

ચમનમાં આવીને ઉભો ગુલો પર આફરીં થઈ તું,
ગુલોના ખારથી બચતાં બદનગુલને નવાઈ છે. –કહીં·૯

હજારો ઓલિયા મુરશિદ ગયા માશૂકમાં ડૂલી,
ન ડૂલ્યા તે મૂવા એવી કલામો સખ્ત ગાઈ છે. –કહીં·૧૦

## આવકાર અને વિવેચન
'અમર આશા' કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખૂબ જ લોકપ્રીય થયું હતું. મહાત્મા ગાંધી જ્યારે દક્ષિણ આફ્રિકા હતા ત્યારે એમને આ ગઝલનું વિવેચન લખીને 'ઈન્ડિયન ઓપિનિયન' નામના પોતાના સામયિકમાં પ્રકાશિત કર્યું હતું. ગુજરાતી વિવેચક ચીમનલાલ ત્રિવેદીએ આ રચનાને 'ઉચ્ચ કોટીની' અને મણિલાલની 'ચિરંજીવ' રચના તરીકે ઓળખાવી છે. મનસુખલાલ ઝવેરીએ આ કવિતાને 'ગુજરાતી કવિતાનું રત્ન' કહી છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:મણિલાલ દ્વિવેદીની કૃતિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્ય
સામાજિક આંતરક્રિયા

**સામાજિક આંતરક્રિયા** એટલે બે અથવા બેથી વધારે વ્યક્તિઓ વચ્ચે કોઈ માધ્યમ દ્વારા થતી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા. માધ્યમ તરીકે શબ્દ, આવેગ, શારીરિક સંપર્ક, સામાજિક પ્રતિકો વગેરે હોઈ શકે છે. સામાજિક આંતરક્રિયામાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ સંપર્ક કેન્દ્ર સ્થાન ધરાવે છે. આંતરક્રિયામાં બે પક્ષ ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા દ્વારા એકબીજાની આંતરિક કે બાહ્ય વર્તણૂકને પ્રભાવિત કરે છે.

માનવસમાજમાં એકમાર્ગી અને દ્વિમાર્ગી બે પ્રકારની આંતરક્રિયાઓ જોવા મળે છે. સૂચન, અનુકરણ, સહાનુભૂતિ વગેરે એકમાર્ગી આંતરક્રિયાઓ છે. દ્વિમાર્ગી આંતરક્રિયાઓના વિવિધ સ્વરૂપોમાં સહકાર, સ્પર્ધા અને સંઘર્ષ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

* **બે કે તેથી વધુ પક્ષો**: સામાજિક આંતરક્રિયા માટે ઓછામાં ઓછા બે પક્ષો હોવા જોઈએ. આ બે પક્ષોમાં વ્યક્તિ-વ્યક્તિ, વ્યક્તિ-જૂથ અને જૂથ-જૂથ વચ્ચે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા થતી રહે છે.
***સંપર્ક**: સામાજિક આંતરક્રિયામાં બંને પક્ષો વચ્ચે સંપર્ક હોવો જરૂરી છે, એટલે કે વ્યક્તિઓ કે જૂથો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સંપર્કમાં આવે ત્યારે જ તેમની વચ્ચે આંતરક્રિયા શક્ય બને છે.
***માધ્યમ**: બંને પક્ષ સંપર્કમાં આવે ત્યારે એકબીજા ઉપર અસરકર્તા બનવા માટે કોઈને કોઈ માધ્યમનો ઉપયોગ કરે છે. આ માધ્યમોમાં ભાષા, વાણી, અંગચેષ્ટાઓ, સામાજિક પ્રતિકો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્રીય પરિભાષાઓ
કોન્સલ

**કોન્સલ** એ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજવ્યવહારના અંગરૂપે દેશના હિતોનું રક્ષણ કરવા તથા વ્યાપારી સંબંધો વિકસાવવા માટે વિદેશમાં નિમાયેલ સનદી અધિકારી છે. આવા અધિકારી નીમવાની પ્રથા મધ્યયુગમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે પહેલાં પ્રાચીન રોમમાં ઈ.પૂ. ૫૧૦માં રોમ પ્રજાસત્તાક બન્યું ત્યારે કોમીશિયા સેન્ચ્યુરિયાટા નામની કમિટી દ્વારા બે વ્યક્તિઓને એક વર્ષના ગાળા માટે સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ તરીકે ચૂંટવામાં આવતા. આ અધિકારીઓ કોન્સલ કહેવાતા. અઢારમી સદીમાં કોન્સલ પદને વ્યાવસાયિક દરજ્જો પ્રાપ્ત થયો હતો, અને ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં કોન્સલ નિમવાની પ્રથા સાર્વત્રિક બની હતી.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:રાજ્યશાસ્ત્ર
દુર્ગાબાઈ દેશમુખ

**દુર્ગાબાઈ દેશમુખ** (૧૫ જુલાઇ ૧૯૦૯ — ૯ મે ૧૯૮૧) સ્વાતંત્ર્યસેનાની, વકીલ, રાજનેતા અને સામાજીક કાર્યકર્તા હતા. તેઓ ભારતીય સંવિધાન સભા અને યોજના આયોગના સદસ્ય હતા.

સામાજીક કાર્યકર્તા તરીકે ૧૯૩૭માં મહિલાઓની સ્વતંત્રતા માટે *આંધ્ર પ્રદેશ મહિલા સભા*ની સ્થાપના કરી. તેઓ કેન્દ્રીય સમાજ કલ્યાણ બોર્ડના સંસ્થાપક પણ હતા. ૧૯૫૩માં તેમના લગ્ન ભારતીય રિઝર્વ બેન્કના પ્રથમ ગવર્નર અને ૧૯૫૦–૧૯૫૬ દરમિયાન ભારતના નાણામંત્રી રહી ચૂકેલા સી. ડી. દેશમુખ સાથે થયાં હતા.

## કારકિર્દી
દુર્ગાબાઈ શરૂઆતના વર્ષોથી જ ભારતીય રાજકારણ સાથે જોડાયેલાં હતાં. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેમણે અંગ્રેજી માધ્યમની શિક્ષણ પદ્ધતિ લાગુ કરવાના વિરોધમાં શાળા છોડી દીધી. બાદમાં તેમણે બાલિકાઓ માટે હિન્દી માધ્યમના શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવા માટે રાજમુંદરી ખાતે બાલિકા હિન્દી પાઠશાળા શરૂ કરી.

૧૯૨૩માં તેમના વતન કાકીનાડા ખાતે યોજાયેલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં સ્વયંસેવક તરીકે હાજરી આપી તથા ખાદી પ્રદર્શનના પ્રભારી તરીકેની જવાબદારી સંભાળી. અંગ્રેજો વિરુદ્ધની આઝાદીની લડતમાં તેઓ મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી હતા. તેઓ એક પ્રમુખ સમાજ સુધારક હતા જેમણે સવિનય અવજ્ઞા આંદોલન દરમિયાન ગાંધીજીના નેતૃત્ત્વમાં આયોજીત મીઠાના કાયદા વિરૂદ્ધની સત્યાગ્રહ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. ૧૯૩૦ થી ૧૯૩૩ના સમયગાળા દરમિયાન અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા તેમની ત્રણ વાર ધરપકડ કરી કારાવાસની સજા ફરમાવવામાં આવી. મહિલા સંગઠનો દ્વારા પારિવારિક મામલામાં ત્વરિત ન્યાયની માંગણીઓના ઉપલક્ષમાં ૧૯૮૪માં ફેમિલી કોર્ટ અધિનિયમ લાગુ કરવામાં આવ્યો.

તેઓ ૧૯૫૩માં ભારત સરકાર દ્વારા સ્થાપિત *રાષ્ટ્રીય મહિલા શિક્ષા પરિષદ*ના પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા. ૧૯૫૯માં સમિતિએ સુપરત કરેલ ભલામણો આ મુજબ છે :
# કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ કન્યા કેળવણીને પ્રાથમિકતા આપવી.
# કેન્દ્રિય શિક્ષા મંત્રાલયમાં અલગ મહિલા શિક્ષા વિભાગ બનાવવો.
# કન્યાઓના યોગ્ય શિક્ષણ માટે દરેક રાજ્યમાં મહિલા શિક્ષા નિદેશકની નિયુક્તિ કરવી.
# ઉચ્ચ સ્તર પર સહશિક્ષણના આયોજનને સુદૃઢ કરવું.
# વિશ્વવિદ્યાલય અનુદાન આયોગ (યુજીસી) દ્વારા કન્યા કેળવણી માટે અલગ ધનરાશિ નિશ્ચિત કરવી.
# ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવું.
# વિભિન્ન સેવાઓમાં મહિલાઓ માટે આરક્ષણ.
# વયસ્ક મહિલાઓના શિક્ષણ કાર્યક્રમોનો વ્યાપ વધારવો.

૧૯૬૩માં વોશિંગટન ડી.સી. ખાતેની વિશ્વ ખાદ્ય કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના સભ્ય તરીકે ભાગ લીધો.

## અંગત જીવન
દુર્ગાબાઈનો જન્મ આંધ્ર પ્રદેશના રાજમુંદરી જિલ્લાના કાકીનાડા ખાતે એક બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. પુખ્ત થયા બાદ તેમણે સુબ્બા રાવ સાથે રહેવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. તેમના પિતા તથા ભાઈએ તેમના આ નિર્ણયનું સમર્થન કર્યું હતું. ૧૯૫૩માં તેમના લગ્ન તત્કાલીન નાણામંત્રી સી. ડી. દેશમુખ સાથે થયાં.

૯ મે ૧૯૮૧ના રોજ આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીકાકુલમ જિલ્લાના નારસનપેટા ખાતે તેમનું અવસાન થયું.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:૧૯૦૯માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૧માં મૃત્યુ
નિર્મલા દેશપાંડે

**નિર્મલા દેશપાંડે** (૧૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૯ – ૧ મે ૨૦૦૮) ગાંધીવાદી વિચારસરણી ધરાવતા પ્રખ્યાત સામાજીક કાર્યકર હતા. તેમને પોતાનું સમગ્ર જીવન સાંપ્રદાયિક સ‌દ્‌ભાવ, તેમજ મહિલાઓ અને અનુચૂચિત જનજાતિ સમુદાયના ઉત્કર્ષ માટે સમર્પિત કરી દીધુ હતું. ૨૦૦૬માં તેમને ભારતના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર પદ્મવિભૂષણથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા તથા ૨૦૧૦માં પાકિસ્તાન દ્વારા મરણોપરાંત *સિતારા–એ–ઇમ્તીયાઝ* પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

## પ્રારંભિક જીવન
તેમનો જન્મ ૧૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૯ના રોજ નાગપુર ખાતે વિમળા દેશપાંડે તથા પુરુષોત્તમ યશવંત દેશપાંડેને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતાને મરાઠી ભાષામાં તેમની કૃતિ *અનામિકાચી ચિંતનિકા* બદલ ૧૯૬૨માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. તેમણે રાજનીતિ વિજ્ઞાન વિષયમાં અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી હતી તથા પૂણેની ફર્ગ્યુસન કોલેજમાં પણ અભ્યાસ કર્યો હતો. અભ્યાસ બાદ તેઓ નાગપુર ખાતે મોરીસ કોલેજમાં રાજનીતિ વિજ્ઞાનના વ્યાખ્યાતા તરીકે જોડાયા હતા.

## સામાજીક પ્રવૃત્તિઓ
૧૯૫૨માં તેઓ વિનોબા ભાવેના ભૂદાન આંદોલનમાં જોડાયાં. તેમણે ગાંધીજીના *ગ્રામ સ્વરાજ*ના સંદેશને લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે સમગ્ર ભારતની ૪૦,૦૦૦ કિમીની પદયાત્રા કરી. પંજાબ અને કાશ્મીર રાજ્યમાં હિંસા તેના ચરમબિંદુએ હતી ત્યારે તેમણે શાંતિની અપીલ માટે શાંતિકૂચના આયોજનમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૯૪માં કાશ્મીર માટેનું તેમનું શાંતિ મિશન અને ૧૯૯૬માં ભારત પાકિસ્તાનની દ્વિપક્ષીય બેઠકના આયોજનમાં તેમની ભૂમિકા તેમના જાહેર જીવનની મહત્ત્વની ઉપલબ્ધિઓ છે.ચીન દ્વારા તિબેટવાસીઓ પરની દમનનીતિ બાબતે પણ તેઓ ચિંતિત હતા.

જૂન ૧૯૮૩ થી તેમના અવસાન સુધી તેઓ *હરિજન સેવક સંઘ*ના અધ્યક્ષપદે રહ્યા. સામાજીક કાર્યો સાથે સંકળાયેલ ઘણી સંસ્થાઓ સાથે તેઓ જોડાયેલાં હતા. તેમણે સ્થાપેલ *અખિલ ભારત રચનાત્મક સમાજ* નામની સંસ્થાને ૨૦૦૪માં સાંપ્રદાયિક સદ્‌ભાવ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
## લેખન
દેશપાંડેએ હિન્દીમાં કેટલીક નવલકથાઓ લખી છે. જે પૈકી *સીમાંત* સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય પર આધારિત છે. *ચિમલિંગ* એ ચીની સંસ્કૃતિ પર આધારિત નવલકથા છે. ઉપરાંત તેમણે કેટલાક નાટકો, પ્રવાસવર્ણનો, ઇશાવાસ્યમની ટીકા તથા વિનોબા ભાવેનું જીવનચરિત્ર પણ લખ્યું છે.  ૧૯૮૫માં તેમણે વિશ્વશાંતિ અને અહિંસાના સિદ્ધાંતોને સમર્પિત *નિત્યનૂતન* નામના સામયિકનું પ્રકાશન શરૂ કર્યું હતું.

## સન્માન
તેઓ ૧૯૯૭ અને ૨૦૦૪માં રાજ્યસભાના સાંસદ રહી ચૂક્યા છે. ઉપરાંત ૨૦૦૭માં રાષ્ટ્રપતિપદના ઉમેદવાર તરીકે પણ તેમનું નામ ચર્ચામાં રહ્યું હતું. ૨૦૦૫માં તેમને *રાજીવ ગાંધી રાષ્ટ્રીય સદ્‌ભાવના પુરસ્કાર*થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૦૬માં તેમને ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૦૫માં તેઓ નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯ના રોજ પાકિસ્તાનના સ્વાતંત્ર્યદિનની પૂર્વસંધ્યાએ તેમને પાકિસ્તાનના તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન *સિતારા–એ–ઇમ્તીયાઝ*થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી: પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ
જરૂરિયાત

**જરૂરિયાત** એટલે મનુષ્યને જે વસ્તુઓ જરૂરી લાગતી હોય તે. શરીર અને મનની શક્તિઓને સારી રીતે ટકાવી રાખવા જે વસ્તુઓની જરૂર લાગતી હોય તેને 'આવશ્યક જરૂરિયાતો' કે 'પ્રાથમિક જરૂરિયાતો' કહેવામાં આવે છે. સમાજના રિવાજોને અનુસરીને જે વસ્તુઓની જરૂર લાગતી હોય તેને 'રિવાજી જરૂરિયાતો' કહે છે. જે જરૂરિયાતો એકબીજા ઉપર આધાર રાખતી હોય તેને 'સાપેક્ષ જરૂરિયાતો' કહે છે. દા.ત. ટેબલ-ખુરશી, રકાબી-પ્યાલા.

જરૂરિયાતોનું પ્રમાણ દરેક સમાજમાં એકસરખું હોતું નથી. તે સમયાનુસાર બદલાયા કરે છે. અમુક સમયે કોઈ એક સમાજમાં જરૂરિયાતનું જે ધોરણ સામાન્ય રીતે પ્રચલિત હોય તેને 'જીવનનું ધોરણ' કહે છે.

## આ પણ જુઓ
* મરેનો જરૂરિયાતનો ખ્યાલ
* મેસ્લોનો જરૂરિયાતોનો કોટિક્રમ

## સંદર્ભો
શ્રેણી:મનોવિજ્ઞાન
રમાબાઈ રાનડે

**રમાબાઈ રાનડે** (૨૫ જાન્યુઆરી ૧૮૬૩ – ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૨૪) ભારતીય સામાજીક કાર્યકર્તા અને ૧૯મી સદીના પ્રથમ મહિલા અધિકાર કાર્યકર્તાઓ પૈકી એક હતા. ૧૧ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન એક પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય વિદ્વાન અને સમાજ સુધારક મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે સાથે થયા. સામાજીક અસમાનતાના એ સમયમાં મહિલાઓને શિક્ષણ મેળવવાથી વંચિત રાખવામાં આવતા હતા. રમાબાઈએ પતિ મહાદેવ ગોવિંદ રાનડેના સહયોગ અને પ્રોત્સાહનથી લગ્ન બાદ લેખન-વાંચન શરૂ કર્યું. તેમની મૂળ ભાષા મરાઠીની સાથોસાથ બંગાળી અને અંગ્રેજી ભાષા શીખવા આકરી મહેનત કરી.

પતિ મહાદેવ ગોવિંદ રાનડેથી પ્રેરિત થઈને રમાબાઈએ મહિલાઓની જાહેર વક્તૃત્ત્વકળાના વિકાસ માટે મુંબઈમાં *હિંદુ લેડિઝ સોશિયલ ક્લબ* શરૂ કર્યું. રમાબાઈ પુણેની *સેવા સદન સોસાયટી*ના સંસ્થાપક અધ્યક્ષ પણ હતા. તેમણે પોતાનું જીવન મહિલાઓના ઉત્કર્ષ માટે સમર્પિત કરી દીધું. રાનડેએ તેમના પતિ તથા અન્ય સહયોગીઓની મદદથી ૧૮૮૬માં કન્યાઓ માટે પ્રથમ ઉચ્ચ વિદ્યાલય *હુજૂરપાગા*ની સ્થાપના કરી.

## પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ
રમાબાઈ રાનડેનો જન્મ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૮૬૩ના રોજ મહારાષ્ટ્રના સાંગલી જિલ્લાના દેવરાષ્ટ્રે નામના ગામમાં થયો હતો. એ દિવસોમાં સ્ત્રી શિક્ષણ નિષેધ હોવાના કારણે તેમના પિતાએ તેમને શિક્ષિત કર્યા નહોતા. ૧૮૭૩માં ૧૧ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન એક પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય વિદ્વાન અને સમાજ સુધારક મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે સાથે થયા. તેમણે લગ્ન બાદ પરિવારની મહિલાઓના વિરોધ વચ્ચે પણ રમાબાઈને શિક્ષિત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા તથા તેમને એક આદર્શ પત્ની અને સામાજિક તેમજ શૈક્ષણિક સુધારાઓમાં યોગ્ય સહાયિકા બનવામાં મદદ કરી. પતિના મજબૂત સમર્થન અને દૂરંદેશીતાથી રમાબાઈએ પોતાનું સમગ્ર જીવન મહિલાઓની આત્મનિર્ભરતા અને આર્થિક સ્વાતંત્ર્ય માટે સમર્પિત કરી દીધું.

## શિક્ષણ અને સામાજિક પ્ર્વૃત્તિઓ
રમાબાઈએ સ્વયંને શિક્ષિત કરવાનું બીડું ઝડપ્યું જેથી તેઓ તેમના પતિના નેતૃત્ત્વમાં સક્રિય જીવનમાં સમકક્ષ ભાગીદાર બની શકે. તેમના આ પ્રયાસોમાં સૌથી પહેલા તેમના પરિવારની મહિલાઓના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો.
જસ્ટીસ રાનડેએ યુવા રમાબાઈને મરાઠી, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, ગણિત અને અંગ્રેજી વિષયોનું લેખન વાંચન શીખવ્યું. તેમણે સમાચારપત્રોના નિયમિત વાંચન દ્વારા સમસામયિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાની પ્રેરણા આપી. રમાબાઈનું મહત્ત્વપૂર્ણ સાહિત્યિક યોગદાન મરાઠીમાં તેમની આત્મકથા *અમચ્યા આયુષતિલ આથવાણી* છે. જેમાં તેમણે તેમના વૈવાહિક જીવનનું વિસ્તૃત વિવરણ આપ્યું છે. તેમણે ધર્મ સંબંધિત જસ્ટીસ રાનડેના વ્યાખ્યાનોનો એક સંગ્રહ પણ પ્રકાશિત કર્યો હતો. રમાબાઈને અંગ્રેજી સાહિત્ય સાથે ખૂબ લગાવ હતો.

રમાબાઈ સૌ પ્રથમ નાસિક હાઈસ્કૂલમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે સાર્વજનિક કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં. તેમનું પ્રથમ વ્યાખ્યાન જસ્ટીસ રાનડેએ લખ્યું હતું. તેમણે ખૂબ જ ઝડપથી અંગ્રેજી અને મરાઠી ભાષામાં સાર્વજનિક વ્યાખ્યાનો આપવાનો કસબ કેળવી લીધો. તેમના વ્યાખ્યાન સરળ અને હૃદયસ્પર્શી રહેતા. તેમણે મુંબઈમાં પ્રાર્થના સમાજની શાખામાં કામ શરૂ કર્યું. શહેરમાં *આર્ય મહિલા સમાજ*ની શાખાની સ્થાપના પણ કરી. ૧૮૯૩ થી ૧૯૦૧ દરમિયાન રમાબાઈની સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ ચરમ પર રહી. તેમણે મુંબઈમાં *લેડીઝ સોશ્યલ એન્ડ લિટરેચર ક્લબ*ની સ્થાપના કરી તેમજ ભાષા, સામાન્ય જ્ઞાન, સિલાઈ અને હસ્તકલામાં મહિલાઓને પ્રશિક્ષિત કરવાના વર્ગો શરૂ કર્યા.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૨૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૮૬૩માં જન્મ
ઉર્વશી

**ઉર્વશી** (; ઉર=હૃદય, વશી- વશ કરનાર) એ હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખિત સૌથી પ્રખ્યાત અપ્સરા છે. તેને તમામ અપ્સરાઓમાં સૌથી સુંદર અને નિષ્ણાત નૃત્યાંગના તરીકે ગણવામાં આવે છે.

ઉર્વશીને ઘણી પૌરાણિક ઘટનાઓમાં દર્શાવવામાં આવી છે. તે નારાયણ ઋષિની જાંઘમાંથી બહાર આવી હોવાનું મનાય છે અને દેવોના રાજા અને સ્વર્ગના શાસક ઇન્દ્રના દરબારમાં એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. તે સુપ્રસિદ્ધ ચંદ્રવંશના પ્રથમ રાજા પુરુરવા સાથેના લગ્ન માટે પ્રખ્યાત છે, જેને પાછળથી તેણે ત્યજી દીધો હતો. તેઓ વશિષ્ઠ અને અગસ્ત્યના જન્મમાં પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે, જે હિંદુ ધર્મમાં બે સૌથી વધુ આદરણીય ઋષિમુનિઓ પૈકીના છે. ઉર્વશીની કથા વિવિધ કલા, અભિનય અને સાહિત્ય માટે પ્રેરણારૂપ રહી છે. કવિ કાલિદાસે (ચોથી-પાંચમી સદી) ઉર્વશી અને પુરુરવાને તેમના નાટક *વિક્રમોર્વશિયમ*માં મુખ્ય પાત્રો તરીકે રૂપાંતરિત કર્યા છે.

## વ્યુત્પત્તિ
સંસ્કૃત નામ "ઉર્વશી" *મૂળ* શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે. તેના બહુવિધ અર્થો હોઈ શકે છે. દેવી ભાગવત પુરાણ નામના ગ્રંથ અનુસાર, અપ્સરાને ઉર્વશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેનો જન્મ દૈવી ઋષિ નારાયણના ઉરુ – 'જાંઘ' માંથી થયો છે. કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે આ નામ બિન-આર્યન મૂળ ધરાવે છે.

## દંતકથા 
thumb|230x230px|ડાબી બાજુ નારાયણ અને જમણી બાજુ નર. દેવગઢ, ઉત્તર પ્રદેશ, પાંચમી સદી
ઉર્વશીના જન્મ વિશે ઘણી દંતકથાઓ છે પરંતુ નીચે જણાવેલી એક ખૂબ પ્રચલિત છે.

એકવાર હિમાલયના બદ્રીનાથ મંદિરમાં નર અને નારાયણ નામના આદરણીય ઋષિઓ ધ્યાન ધરી રહ્યા હતા. દેવોનો રાજા ઇન્દ્ર ઋષિનું ધ્યાન ભંગ કરી તેમની તપ સાધના વિફળ કરવા માંગતો હતો જેથી તેઓ દૈવી શક્તિઓ મેળવી ન શકે. તે માટે તેણે બે ભિન્ન બે અપ્સરાઓ ને ઋષિનું ધ્યાન ભંગ કરવા મોકલી. તેના પ્રત્યુત્તર રૂપે ઋષિએ પોતાની જાંઘ પર પ્રહાર કરી એક સ્ત્રીનું નિર્માણ કર્યું તે સ્ત્રી એટલી સુંદર હતી કે ઈન્દ્રની અપ્સરાઓ પણ તેની સામી ઝાંખી બની ગઈ. આ સ્ત્રી ઉર્વશી હતી. જાંઘ માટેનો સંસ્કૃત શબ્દ ઉર પરથી આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ધ્યાન પૂર્ણ થયા પછી ઋષિઓએ ઉર્વશીને ઇન્દ્રને ભેટ તરીકે સોંપી, અને તેણીએ ઇન્દ્રના દરબારમાં ગૌરવ મેળવ્યું. 

તેણીનો ઉલ્લેખ *મહાભારત*માં પણ ઇન્દ્રના મહેલની અવકાશી નૃત્યાંગના એટલે કે અપ્સરા તરીકે થાય છે. જ્યારે અર્જુન પિતા પાસેથી શસ્ત્રો મેળવવા માટે આવ્યો હતો, ત્યારે તેની નજર ઉર્વશી પર પડી. આ જોઈને ઇન્દ્રએ ચિત્રસેનાને ઉર્વશીને બોલાવવા મોકલ્યો. અર્જુનના ગુણો સાંભળીને ઉર્વશીની કામુક ઇચ્છાઓ જાગૃત થઈ. સંધ્યાકાળ સમયે તે અર્જુનના ઘરે પહોંચી. જ્યારે અર્જુને તેના ઓરડામાં રાત્રે સુંદર વસ્ત્રોમાં સજ્જ થયેલી ઉર્વશીને જોઈ ત્યારે તેણે આદર, નમ્રતા અને સંકોચથી અને બંધ આંખોથી ઉર્વશીને વંદન કર્યા. ઉર્વશીએ અર્જુનને પોતાના હૃદયની ઇચ્છા કહી પરંતુ અર્જુને તેને પોતાનાથી જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ ગણાવીને તેની માંગણી સ્વીકારવાની ના પાડી. ક્રોધમાં આવી તેણે અર્જુનને એક વર્ષ માટે પુરુષાતન ગુમાવી વ્યંઢળ બનવાનો શ્રાપ આપ્યો.

## નોંધ
## સંદર્ભ 
* જ્હોન ડોવસન દ્વારા *હિન્દુ માન્યતાઓ અને ધર્મનો શબ્દકોશ*

શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો
સાવિત્રીબાઈ ફુલે

**સાવિત્રીબાઈ ફુલે** (૩ જાન્યુઆરી ૧૮૩૧ – ૧૦ માર્ચ ૧૮૯૭) ભારતીય સમાજ સુધારક, શિક્ષણવિદ્ અને કવયિત્રી હતા. તેમને ભારતના પ્રથમ મહિલા શિક્ષક માનવામાં આવે છે. તેમણે પતિ જ્યોતિરાવ ફુલે સાથે મળીને સ્ત્રી અધિકારો અને શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં ઉલ્લેખનીય કાર્ય કર્યું હતું. ફુલે દંપતીએ ૧૮૪૮માં પુણેના ભીડેવાડામાં પહેલી ભારતીય કન્યા શાળાની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે જાતિ અને લિંગના આધાર પર લોકો સાથે થતા અનુચિત વ્યવહાર અને ભેદભાવને સમાપ્ત કરવાનું કાર્ય કર્યું હતું. મહારાષ્ટ્રમાં સમાજ સુધાર આંદોલનમાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. સમાજસેવી અને શિક્ષણવિદ્‌ ફુલે મરાઠી સાહિત્યના અગ્રગણ્ય લેખિકા તરીકે પણ જાણીતા છે.

## પ્રારંભિક જીવન 
સાવિત્રીબાઈનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના સાતારા જિલ્લાના નાયગાવ ખાતે ૩ જાન્યુઆરી ૧૮૩૧ના રોજ થયો હતો. તેઓ લક્ષ્મી અને ખાંડોજી નેવેશે પાટિલના સૌથી મોટા પુત્રી હતા. તેમના માતાપિતા માળી સમુદાયના હતા. ૧૦ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન જ્યોતિરાવ ફુલે સાથે થયા. પરંતુ તેમણે બ્રાહ્મણ વિધવાના પુત્ર યશવંત રાવને દત્તક લીધો હતો.

## શિક્ષણ 
લગ્ન સમયે સાવિત્રીબાઈ શિક્ષિત નહોતા કારણ કે બ્રાહ્મણ સમુદાયે નિમ્ન જાતિના લોકો અને સ્ત્રીઓ માટે શિક્ષિણની મનાઈ ફરમાવી હતી. જ્યોતિરાવ પણ પોતાની નિમ્ન જાતિના કારણે અસ્થાયી રૂપથી શિક્ષણ છોડવા બાધ્ય થયા હતા પરંતુ આખરે તેઓ સ્કોટલેન્ડની એક મિશિનરી શાળામાં પ્રવેશ મેળવવામાં સફળ થયા હતા જ્યાં તેમણે સાત ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો હતો.

સરકારી દફતર પ્રમાણે જ્યોતિરાવે સવિત્રીબાઈને ઘરે જ ભણાવ્યા હતા. તેમના જ્યોતિરાવ સાથેના પ્રાથમિક શિક્ષણ બાદ આગળની જવાબદારી તેમના મિત્રો સખારામ યશવંત પરાંજપે અને કેશવ શિવરામ ભાવલકરની હતી. તેમણે બે શિક્ષક પ્રશિક્ષણ અભ્યાસક્રમોમાં પણ પ્રવેશ મેળવ્યો. પ્રથમ તેમણે અહમદનગર સ્થિત અમેરિકી મિશિનરી સિંથિયા ફર્રાર દ્વારા સંચાલિત સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ઉપરાંત પુણેની નોર્મલ સ્કૂલમાં પણ તાલીમ મેળવી. આ તાલીમના આધારે તેમને ભારતના પ્રથમ મહિલા શિક્ષક અને પ્રધાન અધ્યાપિકા માનવામાં આવે છે. દંપતીએ ગર્ભવતી બળાત્કાર પીડિત મહિલાઓ માટે *બાળહત્યા પ્રતિબંધક ગૃહ* નામના આશ્રય કેન્દ્રો પણ શરૂ કર્યા.

## નિધન 
૧૮૯૭માં નાલાસોપારા ક્ષેત્રની આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્લેગની મહામારી ફેલાતાં સાવિત્રીબાઈ અને તેમના દત્તકપુત્ર યશવંતરાવે અસરગ્રસ્તોની સારવાર માટે એક દવાખાનું શરૂ કર્યું. આ દવાખાનું પુણેથી દૂર સંક્રમણ મુક્ત વિસ્તારમાં આવેલું હતું. પ્લેગની આ મહામારીથી સંક્રમિત એક બાળકની સારવાર કરતાં સાવિત્રીબાઈને આ રોગ લાગુ પડી ગયો અને ૧૦ માર્ચ ૧૮૯૭ના રોજ તેમનું નિધન થઈ ગયું.

## આ પણ જુઓ 
* ફાતિમા શેખ

## સંદર્ભ
શ્રેણી:સમાજ સેવક
દીપિકા નારાયણ ભારદ્વાજ

**દીપિકા નારાયણ ભારદ્વાજ** એક ભારતીય પત્રકાર, દસ્તાવેજી ફિલ્મ નિર્માતા અને પુરુષ-અધિકાર કાર્યકર્તા છે. ભારદ્વાજ એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ *- માર્ટિયર્સ ઑફ મૅરેજ* પ્રસિદ્ધ થયા બાદ પ્રખ્યાત થઈ હતી. ફિલ્મ નવવધૂઓ અને તેમના પરિવારો દ્વારા દહેજ વિરોધી ૪૯૮-એ કલમનાં દુરુપયોગ વિશે હતી. તેણીએ રોહતક વાઈરલ વીડિયો કેસમાં સાક્ષીઓ સાથે ઇન્ટરવ્યૂ કરી કથિત પીડિતોના ષડયંત્રનો પણ પર્દાફાશ કર્યો હતો.

## સક્રિયતા 
### ધારા ૪૯૮-એ નો વિરોધ 
ભારદ્વાજના જણાવ્યા મુજબ તે પોતે ૪૯૮-એ ના દુરુપયોગનો ભોગ બનેલી છે. તેણીના કહ્યાં અનુસાર તેણીની નવી પરણેલી ભાભીએ તેના અને તેના પિતરાઈ ભાઈ પર પોલીસ કેસ કર્યો હતો. તેઓ તે કેસમાં ખૂબ જ મોટી રકમ ચૂકવી કોર્ટ-કચેરીના ચક્કરમાંથી છૂટ્યાં હતાં. ત્યારબાદ તેણી સેવ ઈન્ડિયા ફાઉન્ડેશનનાં સંપર્કમાં આવી અને છાશવારે કલમ ૪૯૮-એ ને રદ કરવા અથવા તો પછી કલમને લિંગ તટસ્થ બનાવવા માટેની માંગ કરતી આવી છે. આ દસ્તાવેજી ફિલ્મ માટે તે વિવિધ ન્યાયાધીશો, સક્રિયતાવાદીઓ અને વકીલોને પણ મળી હતી અને તેમના સાક્ષાત્કારો (ઇન્ટરવ્યૂ) તેમાં દર્શાવ્યાં હતાં. તેણી *મી ટૂ* ચળવળની જેમ જે *મેન ટૂ* ચળવળને પણ સમર્થન કરે છે અને માને છે કે પુરુષોએ પણ તેમના પર થતાં અત્યાચાર પર મૌન રહેવું જોઈએ નહીં અને બોલવું જોઈએ.

### રાષ્ટ્રીય પુરુષ આયોગ 
ભારદ્વાજ રાષ્ટ્રીય પુરુષ આયોગની પણ માંગ કરે છે કે જેથી પુરુષને લગતા મુદ્દાઓ જેવા કે ૪૯૮-એ નો દુરુપયોગ, બળાત્કારના ખોટા કેસો વગેરે તે આયોગ સંભાળી શકે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શાંતા

**શાંતા** એ હિંદુ મહાકાવ્ય*રામાયણનું* એક પાત્ર છે. શાંતા દશરથ અને કૌશલ્યાની પુત્રી હોવાનું મનાય છે કે જે રોમપદ અને વર્ષિણીને દત્તક આપવામાં આવી હતી. ભારતનાં પૌરાણિક સંત વિભાંદકના પુત્ર રીષ્યશૃંગ સાથે તેણીએ લગ્ન કર્યા હતાં.  શાંતા અને રીષ્યશૃંગના વંશજો સેંગર રાજપૂતો છે જેમને એકમાત્ર ઋષિવંશી રાજપૂતો કહેવામાં આવે છે. 

## જીવન 
શાંતા અયોધ્યાના રાજા રાજા દશરથની પત્ની કૌશલ્યાની પુત્રી હતી. અંગદેશના રાજા રોમપદને તે દત્તક અપાઈ હતી. શાંતા ખૂબ જ સુંદર હતી તેમ મનાય છે. તે વેદ, કળા, હસ્તકળા અને યુદ્ધકળામાં પણ નિપુણ હોવાનું મનાય છે. તે રામની સગી બહેન જ્યારે લક્ષ્મણ, ભરત અને શત્રુઘ્નની અડધી બહેન (half sister) મનાય છે. 

કર્ણાટકના શ્રુંગેરી શહેરની નજીકના કિગ્ગા નગરે તેનું મંદિર આવેલું છે. અહીં તે શૂંગ ઋષિની પ્રતિમા સાથે નિવાસ કરે છે.

## સંદર્ભ
મૅરી ક્યુરી

thumb|મૅરી ક્યુરી (૧૯૨૦માં)
**મૅરી સાલોમીઆ સ્ક્લોડોસ્કા – ક્યુરી** (૭ નવેમ્બર ૧૮૬૭ – ૪ જુલાઈ ૧૯૩૪) પોલિશ અને ફ્રેન્ચ ભૌતિકશાસ્ત્રી, રસાયણશાસ્ત્રી અને નારીવાદી હતી . તેણે કિરણોત્સર્ગ પર સંશોધન કર્યું. તે નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર પ્રથમ મહિલા પણ હતી. તે પેરિસ યુનિવર્સિટીની પ્રથમ મહિલા પ્રોફેસર હતી. તે બે વખત નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતી. અનિયંત્રિત કિરણોત્સર્ગ પરના સંશોધન માટે તેને ભૌતિકશાસ્ત્રમાં નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો, જે હેન્રી બેકરેલ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવી.

## પ્રારંભિક જીવન 
ક્યુરી વોર્સો, પોલેન્ડ માં ૭ નવેમ્બર ૧૮૬૭ના દિવસે થયો હતો. તે ૨૨ વર્ષની હતી ત્યાં સુધી તે પોલેન્ડમાં રહેતી હતી. દસ વર્ષની ઉંમરે તેની બહેન જોફિયાનું અવસાન થયું હતું, તેની માતાનું બે વર્ષ પછી અવસાન થયું. મૅરી ક્યુરી તેના પરિવારનો પાંચમું બાળક હતી. તેનું અસલી નામ મારિયા હતું. તેના પિતા ગણિતના શિક્ષક હતા. તે ૧૧ વર્ષની હતી ત્યારે તેમનું મોત નીપજ્યું હતું. એક યુવાન છોકરી તરીકે તેને ભૌતિકશાસ્ત્રમાં રસ હતો.

તે ૧૫ વર્ષની ઉંમરમાં સ્નાતક થયા. મેરી એક શિક્ષક બની હતી જેથી તે ફ્રાન્સના પેરિસમાં શાળાએ જવા માટે પૈસા કમાઈ શકે. તે પોલેન્ડની બિન માન્યતા પ્રાપ્ત કૉલેજમાં પણ ગઈ હતી. આખરે, તે પોલેન્ડથી નીકળી ગઈ અને “મેરી” નામથી ફ્રાન્સ ગઈ. તેણે પેરિસમાં ઉચ્ચ ડિગ્રી મેળવી અને તેનું મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક કાર્ય કર્યું.

તેણીએ પેરિસ અને વોર્સોમાં ક્યુરી ઇન્સ્ટિટ્યુટની સ્થાપના કરી.

## ભૌતિકશાસ્ત્રી તરીકે કારકિર્દી 
તેણી અને તેના પતિએ *કિરણોત્સર્ગીતા*નો સિદ્ધાંત બનાવ્યો (તે શબ્દ તેના અને તેના પતિ પિયર ક્યુરી દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો). તેમને કિરણોત્સર્ગી આઇસોટોપ્સને અલગ પાડવા માટે વિવિધ રીતો મળી અને બે નવા તત્વો શોધી કાઢ્યાં: રેડિયમ અને પોલોનીયમ. 

કેન્સરની નવી સારવાર વિકસાવવા તેણીએ રેડિયોએક્ટિવિટીના પોતાના અભ્યાસનો ઉપયોગ કર્યો. આ ઉપચારમાં કિરણોત્સર્ગી આઇસોટોપ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તે નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર પ્રથમ મહિલા હતી. તે બે વાર નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતી.

#### રેડીયમની શોધ 
ક્યુરીએ રેડિયમ શોધી કાઢ્યું.  ૧૮૯૮માં આ શોધ તેણે પિયર ક્યુરી અને ગુસ્તાવે બેમોન્ટ સાથે કરી હતી.   

## મૃત્યુ 
૪ જુલાઈ ૧૯૩૪ના રોજ મૅરી ક્યુરીનું મૂત્યુ થયું હતું. રેડિયોએક્ટિવ વિકિરણથી થયેલ એનીમિયાના કારણે તેનું મૃત્યુ થયું હતું.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ૧૯૦૩માં ભૌતિકશાસ્ત્રનું  અને ૧૯૧૧માં રસાયણશાસ્ત્રનું  નોબેલ પુરસ્કાર  - નોબેલ સમિતિ પૃષ્ઠ; પ્રસ્તુતિ ભાષણ, તેણીના એવોર્ડ વ્યાખ્યાન વગેરે.

શ્રેણી:૧૯૩૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ
પંડિતા રમાબાઈ

**પંડિતા રમાબાઈ સરસ્વતી** (૨૩ એપ્રિલ ૧૮૫૮ – ૫ એપ્રિલ ૧૯૨૨) ભારતીય સમાજ સુધારક હતા. તેઓ મહિલાઓના શિક્ષણ અને ઉત્કર્ષ માટે અગ્રણી હતા. સંસ્કૃત વિદ્વાન તરીકે *પંડિતા* ખિતાબ મેળવનારા તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. તેઓ ૧૮૮૯ના કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાગ લેનારી ૧૦ મહિલા પ્રતિનિધિઓ પૈકી એક હતા. ૧૮૯૦ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં તેમણે પુણે શહેરથી ૪૦ માઇલ દૂર પૂર્વમાં કેડગાંવ ખાતે *મુક્તિ મિશન*ની સ્થાપના કરી.

## પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
પંડિતા રમાબાઈ સરસ્વતીનો જન્મ ૨૩ એપ્રિલ ૧૮૫૮ના રોજ એક મરાઠી બ્રાહ્મણ પરીવારમાં રમાબાઈ ડોંગરે તરીકે થયો હતો. બાદમાં તેમણે ઇંગ્લેન્ડમાં ઇસાઇ ધર્મ અપનાવી લીધો હતો. તેમના પિતા અનંત શાસ્ત્રી ડોંગરે સંસ્કૃત વિદ્વાન હતા અને તેમણે ઘરે જ રમાબાઈને સંસ્કૃત શીખવ્યું. ૧૮૭૬-૭૮ના ભીષણ દુષ્કાળમાં રમાબાઈના પિતાનું અવસાન થતાં ફક્ત ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેમના ભાઈ શ્રીનિવાસ સાથે સંસ્કૃત શાસ્ત્રોના પાઠ કરતાં કરતાં સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી. વ્યાખ્યાતા તરીકે ખ્યાતિ પામેલા રમાબાઈને કલકત્તા ખાતે વ્યાખ્યાન આપવાનું આમંત્રણ મળ્યું.

## સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ
પુણે આવ્યા બાદ તેમણે *આર્ય મહિલા સમાજ* નામના સંગઠનની સ્થાપના કરી. આ સંગઠનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મહિલાઓની શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવું તથા બાળવિવાહના કુરિવાજને અટકાવવાનો હતો. ૧૮૮૨માં ભારત સરકાર દ્વારા શિક્ષણની સ્થિતિનો તાગ મેળવવા લોર્ડ રિપનની આગેવાનીમાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. સમિતિ સમક્ષ પ્રસ્તાવ રજૂ કરતા રમાબાઈએ શિક્ષકોના પ્રશિક્ષણ અને મહિલા સ્કૂલ નિરિક્ષકોની નિયુક્તિની ભલામણ કરી. ઉપરાંત ભારતીય મહિલાઓને તબીબી શિક્ષણમાં પ્રવેશ આપવાની દરખાસ્ત પણ કરી. લોર્ડ ડફરીન દ્વારા શરૂ કરાયેલ મહિલા ચિકિત્સા આંદોલન રમાબાઈની દરખાસ્તનું જ પરિણામ હતું. તેમણે પોતાના એક મહત્ત્વપૂર્ણ પુસ્તક *ધ હાઈ કાસ્ટ હિન્દુ વુમન* પ્રકાશિત કર્યું. આ તેમનું પહેલું પુસ્તક હતું જે તેમણે અંગ્રેજીમાં લખ્યું હતું. આ પુસ્તક તેમણે ડૉ. આનંદીબાઈ જોશીને સમર્પિત કર્યું હતું. *ધ હાઈ કાસ્ટ હિન્દુ વુમન* પુસ્તક બાલિકાવધૂ અને બાલ વિધવાઓ સહિત હિન્દુ મહિલાઓના ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ મહિલાઓના જીવન અંધકાર વિશે હતું. બ્રિટીશ ભારતમાં મહિલાઓ સાથે થતા અન્યાય અને ઉત્પીડનનો પર્દાફાશ કરવાની પણ માંગ કરી.

૧૮૯૬માં ભીષણ દુષ્કાળની પરિસ્થિતમાં રમાબાઈએ બળદગાડાઓના કાફલા સાથે મહારાષ્ટ્રના ગામેગામનો પ્રવાસ કર્યો તથા હજારો બાળકો, બાલવિધવાઓ, અનાથ તેમજ નિરાધાર મહિલાઓને બચાવી તેમને શારદા સદન અને *મુક્તિ* ખાતે આશ્રય આપ્યો. સાત ભાષાઓ પર પ્રભુત્ત્વ ધરાવતા રમાબાઈએ મૂળ હિબ્રૂ અને ગ્રીક ભાષામાંથી બાઈબલનો અનુવાદ તેમની માતૃભાષા મરાઠીમાં કર્યો હતો.

## પુરસ્કાર અને સન્માન
* ભારતની સંસ્થાનવાદી બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા તેમની સામુદાયિક સેવાઓ બદલ ૧૯૧૯માં *કેસર-એ-હિંદ* પદકથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.
* ભારતીય મહિલાઓની ઉન્નતિ માટે તેમના યોગદાન બદલ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.
* મુંબઈના ગામાદેવી વિસ્તારમાં સ્થિત હ્યુજ રોડથી નાના ચોક સુધીનો માર્ગ *પંડિતા રમાબાઈ માર્ગ* તરીકે જાણીતો છે.

## બાહ્ય કડીઓ
* દક્ષિણ એશિયાઈ અમેરિકન ડિજીટલ આર્કાઈવ (SAADA) પર પંડિતા રામાબાઈ સંબંધિત સાહિત્ય.
* મુક્તિ મિશનનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ 

## સંદર્ભ
શ્રેણી:સમાજ સેવક
શ્રેણી:૧૯૨૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૮૫૮માં જન્મ
સૂર્યનારાયણ વ્યાસ

**સૂર્યનારાયણ વ્યાસ** (૧૯૦૨-૧૯૭૬) ભારતીય જ્યોતિષી હતા જેમને ભારતની આઝાદીના સમયનું મુહૂર્ત કાઢવાનાર જ્યોતિષી તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

તેમનો જન્મ મધ્ય પ્રદેશનાં ઉજ્જૈન શહેરમાં ૨ માર્ચ ૧૯૦૨ના રોજ થયો હતો. તેઓએ ગ્રહો અને નક્ષત્રોને આધારે ભારત અને પાકિસ્તાનની આઝાદી માટે અનુક્રમે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ અને ૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના દિવસો સૂચવ્યા હતા. તેઓ જ્યોતિષ વિદ્યાના પ્રખર જાણકાર હતા અને તેમની એ પારંગતતાને આધારે તેમણે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનાં મૃત્યુ તેમજ ૨૧મી સદીમાં ભારતના વિશ્વફલક પર પ્રભાવ વિષે પણ આગાહીઓ કરી હતી. ૧૯૬૭થી ૧૯૬૯ દરમ્યાિન ગોવિંદ નારાયણ સિંહના સમયગાળામાં તેઓ મધ્ય પ્રદેશ સરકારના સલાહકાર મંડળમાં સભ્ય હતા. તેમણે જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં કરેલા યોગદાનો બદલ ભારત સરકારે ૧૯૫૮માં તેમને પદ્મભૂષણ એનાયત કર્યો હતો.

૨૨ જૂન ૧૯૭૬ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું. ભારતીય ટપાલ સેવાએ વર્ષ ૨૦૦૨માં તેમના માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી છે.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા
શ્રેણી:જ્યોતિષ
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની‎
શ્રેણી:૧૯૦૨માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૬માં મૃત્યુ
રાજકુમારી અમૃત કૌર

**રાજકુમારી અમૃત કૌર** (૨ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૯ – ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૪) ભારતીય રાજનેતા અને સામાજીક કાર્યકર્તા હતા. ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની ભૂમિકા અને સહયોગ બદલ તેઓ ૧૯૪૭માં ભારતના પ્રથમ આરોગ્ય પ્રધાન તરીકે નિમાયા અને ૧૯૫૭ સુધી આ પદ પર રહ્યા. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, કૌરે ભારતમાં અનેક આરોગ્ય વિષયક સુધારાની શરૂઆત કરી હતી. આરોગ્યક્ષેત્રમાં તેમના યોગદાન અને મહિલા અધિકારોની હિમાયત માટે તેમને બહોળા પ્રમાણમાં યાદ કરવામાં આવે છે. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા.

## પ્રારંભિક જીવન 
અમૃત કૌરનો જન્મ ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૯ના રોજ લખનૌ, ઉત્તર પ્રદેશ (તે સમયે સંયુક્ત પ્રાંત) માં થયો હતો. તેઓ પંજાબ પ્રાંતના કપૂરથલા રાજ્યના રજવાડા પરિવારના સભ્ય હરનામ સિંહ અને તેમની પત્ની પ્રિસિલ્લા કૌર (ગોલકનાથ)ના આઠ સંતાનો પૈકી એક માત્ર પુત્રી હતા. તેમનો પ્રારંભિક શિક્ષણ અભ્યાસ ડોરસેટ, ઇંગ્લેન્ડ ખાતે *શેરબોર્ન સ્કૂલ ફોર ગર્લ્સ* શાળામાં તથા કોલેજ શિક્ષણ ઓક્સફોર્ડ વિશ્વવિદ્યાલયમાં થયું હતું. ઇંગ્લેન્ડમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ ભારત પરત ફર્યાં.

## કારકિર્દી
### ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ
ઇંગ્લેન્ડથી પરત ફર્યા બાદ કૌર સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાઈ ગયાં. તેમના પિતા ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે સહિતના ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અગ્રણી નેતાઓ સાથે પરિચય ધરાવતા હતા. ૧૯૧૯માં મુંબઈ ખાતે મહાત્મા ગાંધી સાથેની મુલાકાત બાદ તેઓ તેમના વિચારોથી પ્રભાવિત થયાં. જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડની ઘટના બાદ બ્રિટીશ સૈન્યએ પંજાબના અમૃતસરમાં ૪૦૦ જેટલા શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓની ગોળીઓ મારી હત્યા કરી નાખી. આ ઘટના બાદ તેઓ બ્રિટીશ રાજના પ્રખર આલોચક બન્યાં. તેઓ ઔપચારિક રીતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા અને ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં સક્રિય યોગદાનની શરૂઆત સાથે સામાજીક સુધારણાના વિષયમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

કૌરે ૧૯૨૭માં અખિલ ભારતીય મહિલા પરિષદની સહ-સ્થાપના કરી.

કૌરે અખિલ ભારતીય મહિલા શિક્ષણ નિધિ સંઘના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તે નવી દિલ્હીની લેડી ઇરવિન કોલેજની કાર્યપાલક સમિતિના સભ્ય હતા. તેમને ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના સભ્ય તરીકે અનુક્રમે ૧૯૪૫ અને ૧૯૪૬માં લંડન અને પેરિસમાં યુનેસ્કો પરિષદોમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમણે અખિલ ભારતીય સ્પિનર્સ એસોસિએશનના ટ્રસ્ટી મંડળના સભ્ય તરીકે પણ કામ કર્યું હતું.

તેમણે નિરક્ષરતા ઘટાડવાનું, બાળલગ્નના રિવાજ અને સ્ત્રીઓ માટેની પડદા પ્રથાને નાબૂદ કરવાનું કામ કર્યું હતું.

## બંધારણ સભાના સભ્ય અને આરોગ્ય પ્રધાન 
ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં સંસ્થાનવાદી શાસનથી ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કૌરને ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્યપદે નિમવામાં આવ્યા. તેઓ મૌલિક અધિકારો અને અલ્પસંખ્યકો સંબંધિત ઉપસમિતિઓના સભ્ય પણ હતાં. સ્વતંત્રતા બાદ અમૃત કૌર જવાહરલાલ નહેરુના વડપણ હેઠળના પહેલાં મંત્રીમંડળનો હિસ્સો બન્યા. તેઓ કેબીનેટ કક્ષાના મંત્રી બનનારા પ્રથમ મહિલા હતા. તેમને સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૪ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે તેમનું અવસાન થયું.
## બાહ્ય કડીઓ
*રાજકુમારી અમૃત કૌર
*ધ ટ્રિબ્યુન, ચંદીગઢ
## સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:રાજકારણી
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
શ્રેણી:૧૯૬૪માં મૃત્યુ
જાનકી અમ્મલ

**જાનકી અમ્મલ એદાવલાથ કક્ક્ટ** (૪ નવેમ્બર ૧૮૯૭ - ૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪) એ ભારતનાં પ્રથમ મહિલા વનસ્પતિશાસ્ત્રી હતાં કે જેમણે સાઇટોજીનેટિક્સ અને ફાઇટોજીઓગ્રાફીમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન હાથ ધર્યું હતું. તેમનાં સૌથી નોંધપાત્ર કામમાં શેરડી અને રીંગણા શામેલ છે. તેમણે કેરળના વરસાદી જંગલોમાંથી ઔષધીય અને આર્થિક મૂલ્યના વિવિધ મૂલ્યવાન છોડ એકત્રિત કર્યા છે.

## જીવન 
જાનકી અમ્મલનો જન્મ ૧૮૯૭માં એક થિય્યા નાતના મલયાલી પરિવારમાં થયો હતો. તેમની જ્ઞાતિ સામાજિક ક્રમ પ્રમાણે નીચલાં સ્તરે હતી. તેમના પિતા એદાવલાથ એક વ્યસ્ત ન્યાયાધીશ હોવા છતાં પણ બગીચામાં સમય વીતાવતાં હતાં. તેથી જ જાનકીએ પણ નાનપણમાં જ વનસ્પતિશાસ્ત્રી બનવાનું વિચારી લીધું હતું. જાનકીએ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી કૉલેજમાંથી વનસ્પતિશાસ્ત્રનું સ્નાતક કર્યું હતું અને ત્યારબાદ તેઓએ મિશીગન યુનિવર્સિટીમાંથી સંશોધન (Ph.D.) કર્યું હતું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૧૮૯૭માં જન્મ
શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક
શ્રેણી:૧૯૮૪માં મૃત્યુ
કાદમ્બિની ગાંગુલી

**કાદમ્બિની ગાંગુલી** (; ૧૮ જુલાઈ ૧૮૬૧ – ૩ ઓક્ટોબર ૧૯૨૩) ભારત સહિત સમગ્ર બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના દ્વિતીય મહિલા ચિકિત્સક હતા.

## પ્રારંભિક જીવન
કાદમ્બિની ગાંગુલીનો જન્મ ૧૮ જુલાઈ ૧૮૬૧ના રોજ બિહારના ભાગલપુર ખાતે બ્રહ્મ સમાજ સુધારક વ્રજકિશોર બાસુને ત્યાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર મૂળ બરિસાલ જિલ્લાના ચાંદસીનો હતો, જે વર્તમાનમાં બાંગ્લાદેશમાં આવેલ છે. તેમના પિતા ભાગલપુર શાળાના મુખ્યશિક્ષક હતા. તેમણે અભય ચરણ મલ્લિક સાથે મળીને ૧૮૬૩માં *ભાગલપુર મહિલા સમિતિ* નામના મહિલા સંગઠનની સ્થાપના કરી દેશમાં મહિલાઓની મુક્તિ માટે આંદોલન શરૂ કર્યું.

કાદમ્બિનીએ તેમના પ્રારંભિક શિક્ષણની શરૂઆત *બંગ મહિલા વિદ્યાલય*થી કરી. ૧૮૭૮માં બેથુન કોલેજીએટ સ્કૂલમાંથી કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયની પ્રવેશ પરીક્ષા પાસ કરનારા પ્રથમ મહિલા બન્યાં. તેઓ ચંદ્રમુખી બાસુ સાથે બેથુન કોલેજીએટ સ્કૂલમાંથી સ્નાતકની પરીક્ષા પાસ કરી દેશના પ્રથમ મહિલા સ્નાતક બન્યા.

## તબીબી શિક્ષણ અને કારકિર્દી
ગાંગુલીએ કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી ચિકિત્સાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો. ૧૮૮૬માં તેમને બંગાળ મેડિકલ કોલેજ તરફથી સ્નાતકની પદવી એનાયત કરવામાં આવી. તેઓ આનંદી ગોપાલ જોષી સાથે પશ્ચિમી તબીબી શિક્ષણ લઇ સ્નાતક થનાર દ્વિતીય ભારતીય મહિલા બન્યા. કાદમ્બિનીને શિક્ષણ કર્મચારીઓ અને રુઢિવાદી વર્ગના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. ૧૮૯૨માં તેમણે યુનાઈટેડ કિંગડમનો પ્રવાસ કર્યો અને LRCP (એડિનબર્ગ), LRCS (ગ્લાસગો), અને GFPS (ડબલીન)ની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કર્યા બાદ ભારત પરત ફર્યા. લેડી ડફરીન હોસ્પિટલમાં સેવારત રહ્યા બાદ તેઓએ અંગત પ્રેક્ટીસની શરૂઆત કરી.

## સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ
૧૮૮૩માં  તેમણે બ્રહ્મ સમાજ સુધારક દ્વારકાનાથ ગાંગુલી સાથે લગ્ન કર્યા. દ્વારકાનાથ પૂર્વીય વિસ્તારની મહિલા ખાણમજૂરોની સ્થિતિમાં સુધાર લાવવાના સામાજિક  આંદોલનોમાં સક્રિય હતા. કાદમ્બિની ૧૮૮૯માં આયોજીત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પાંચમા સંમેલનમાં સામેલ ૬ મહિલા પ્રતિનિધિઓ પૈકી એક હતાં. ૧૯૦૬માં તેમણે બંગાળ વિભાજન બાદ બંગાળમાં મહિલા સંમેલનનું આયોજન પણ કર્યું હતું. દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદના આંદોલનોને સહાય કરવા માટે તેમણે કલકત્તામાં ફાળો ઉઘરાવવાની કામગીરી પણ કરી હતી.

## અવસાન
૩ ઓક્ટોબર ૧૯૨૩ના રોજ કલકતા ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૨૩માં મૃત્યુ
સરલા દેવી

**સરલા દેવી** (૧૯ ઓગસ્ટ ૧૯૦૪ – ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૮૬) ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર, નારીવાદી, સામાજિક કાર્યકર, રાજકારણી અને લેખક હતાં. ૧૯૨૧માં અસહકાર આંદોલનમાં જોડાનાર તે પ્રથમ ઉડિયા મહિલા હતાં. તેઓ ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના રોજ ઓરિસ્સા વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલ પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. ઉપરાંત ઓરિસ્સા વિધાનસભાના પ્રથમ મહિલા સ્પીકર, કટક સહકારી બેંકના પ્રથમ મહિલા નિદેશક, ઉત્કલ વિશ્વવિદ્યાલયના પ્રથમ મહિલા સેનેટ સભ્ય અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રથમ ઉડિયા મહિલા પ્રતિનિધિ પણ હતા. તેઓ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનના શિક્ષણ આયોગમાં ઓડિશાના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ હતા. 

સરલા દેવીનો જન્મ તત્કાલીન બંગાળ પ્રેસીડન્સીના ઓરિસ્સા વિભાગના નારીલો ગામ (વર્તમાન જગતસિંહપુર જિલ્લામાં, ઓરિસ્સા ) ખાતે ખૂબ જ ધનવાન, કુલીન જમીનદાર પરિવારમાં ૧૯ ઓગસ્ટ ૧૯૦૪ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતા દીવાન બાસુદેવ કાનુનગો હતા અને માતા પદ્માવતી દેવી હતા. તેમને તેમના પિતાના મોટા ભાઈ, બાલમુકુંદ કાનુનગો, (નાયબ કલેક્ટર) દ્વારા દત્તક લેવામાં અને ઉછેર કરવામાં આવ્યા હતા.  સરલા દેવીએ તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ બાંકીમાં મેળવ્યું, જ્યાં તેમના કાકા ફરજ બજાવતા હતા. તે સમયે મહિલાઓને ઉચ્ચ શિક્ષણની પરવાનગી નહોતી, આથી તેમના કાકાએ તેમના માટે ઘરે જ એક શિક્ષકની વ્યવસ્થા કરી. સરલા દેવીએ તેમના શિક્ષક પાસેથી બંગાળી, સંસ્કૃત, ઉડિયા અને અંગ્રેજી ભાષા શીખી. તેઓ ૧૩ વર્ષની વય સુધી કાકા સાથે રહ્યા. બાંકી ખાતેના નિવાસ દરમિયાન તેઓ બાંકીની રાણી સુકા દેવીથી પ્રેરિત થઈને આઝાદીની ચળવળમાં જોડાયાં. તેમણે ભારતની સ્વતંત્રતાની લડતમાં તેમના ઘરેણાં સંગ્રહ અને વિશાળ સ્થાવર મિલકતોનો મોટો ભાગ દાનમાં આપ્યો. તેઓ ૧૯૧૭માં જાણીતા વકીલ ભગીરથી મોહપાત્રા સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા અને બાદમાં ૧૯૧૮માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા. સરલા દેવી ૧૯૨૧માં મહાત્મા ગાંધીની ઓરિસ્સાની પ્રથમ મુલાકાત બાદ કોંગ્રેસમાં સામેલ થયા હતાં. તેઓ મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નહેરુ, દુર્ગાબાઈ દેશમુખ, આચાર્ય કૃપલાણી, કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય અને સરોજિની નાયડુની ખૂબ નજીકના હતાં. 

તેઓ ૧૯૪૩થી ૧૯૪૬ દરમિયાન કટક ખાતે ઉત્કલ સાહિત્ય સમાજના સચિવ હતાં. 

સરલા દેવીએ ૩૦ પુસ્તકો અને ૩૦૦ નિબંધો લખ્યા હતા. 

## સંદર્ભ 
## વધુ વાંચન 
* ઓરિસ્સામાં મહાત્મા ગાંધી સાથેની સરલા દેવીની મુલાકાત

શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:સમાજ સેવક
શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૬માં મૃત્યુ
અરુંધતી

**અરુંધતી** () સપ્તર્ષિમાંના એક એવા ઋષિ વસિષ્ઠની પત્ની છે. 

*ઉર્સા મેજર* (સપ્તર્ષિ) નામના નક્ષત્ર એક તારાને વસિષ્ઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અરુંધતીને સવારનો તારા (શુક્ર ગ્રહ) અને એલ્કોર નામના તારા સાથે પણ ઓળખવામાં આવી છે, અલ્કોર તારો *ઉર્સા મેજર* નક્ષત્રમાં માઈઝાર (ભારતીય ખગોળ અનુસાર સપ્તર્ષિમાં વસિષ્ઠ મહર્ષિ તરીકે ઓળખાતો તારો) સાથે જોડિયો તારો બનાવે છે. સપ્તર્ષિના સાત ઋષિઓમાંથી એકની જ પત્ની હોવા છતાં, અરુંધતીને સાત ઋષિ સમાન જ સન્માન આપવામાં આવે છે અને તેમની સાથે જ પૂજવામાં આવે છે. વૈદિક અને પૌરાણિક સાહિત્યમાં તેમને પવિત્રતા, વૈવાહિક આનંદ અને પત્ની ભક્તિનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં પૌરાણિક સાહિત્ય પછીના મહાકાવ્યમાં, તેમને "પવિત્ર અને આદરણીય" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે અને તે એક અવું પાત્ર છે જે અડગ, પ્રેરણાદાયી અને અનુકરણ લાયક છે. હિંદુ સંસ્કૃતિમાં અરુંધતી પર કેન્દ્રિત અનેક માન્યતાઓ, પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ પ્રચલિત છે જેમાં સપ્તપદી પછીના લગ્ન સમારંભમાં એક વિધિ, ઉપવાસ, નિકટવર્તી મૃત્યુને લાગતી માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે. 

## હિંદુ શાસ્ત્રોમાં 
વિવિધ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અરૂંધતીના જન્મ અને જીવનનો ઉલ્લેખ છે. અરૂંધતીના જન્મની કથા શિવ પુરાણ અને ભાગવત પુરાણમાં જોવા મળે છે. બ્રહ્માએ અરૂંધતિને આપેલી સૂચનાનું વર્ણન રામચરિતમાનસના ઉત્તરાકાંડમાં આપવામાં આવ્યું છે. વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ ઋષિ વચ્ચેની ચડસાચડસી ને કારણે તેણીના સો પુત્રો મૃત્યુ પામે છે તેનું વર્ણન વાલ્મિકી રામાયણના બાલકાંડમાં આપેલું છે. મહાભારત અને અનેક બ્રાહ્મણ ગ્રંથો શક્તિ સહિત તેના પુત્રો અને પૌત્ર પરાશરનું વર્ણન કરે છે. સીતા અને રામ સાથે અરુંધતિની બેઠકોનો ઉલ્લેખ રામાયણ, રામચરિતમાનસ અને વિનય પત્રિકામાં છે. ચૈત્ર મહિનાના સુદ બીજના દિવસે, ભારતના અમુક પ્રદેશોમાં, અરુંધતીના સન્માનમાં જેમના પતિ જીવિત છે, તેવી પત્નીઓ દ્વારા એક વ્રત રાખવામાં આવે છે. આ વ્રત એવી માન્યતા ધરાવે છે કે તેનું પાલન કરતી મહિલાઓ વિધવા નહીં થાય. 

નરી આંખે અરુંધતી તારો એકદમ ઝાંખો દેખાય છે, એવી માન્યતા છે કે જ્યારે કોઈ મૃત્યુની નજીક હોય છે, ત્યારે તે અરૂંધતિ તારો જોઈ શકતા નથી. તેની ઝાંખપને લીધે, અરુંધતી તારાને શોધવા પહેલાં તેજસ્વી તારાઓ બતાવવામાં આવે છે, અને તેની મદદ લઈ અરુંધતી તારો નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. આને આધારે સંસ્કૃતમાં એક રૂઢિ પ્રયોગ બન્યો છે જેને અરુંધતી દર્શન ન્યાય (अरुन्धतीदर्शनन्यायः) કહે છે. જે અનુસાર જ્ઞાત પદાર્થોને ઓળખી, અજ્ઞાત અર્થ દર્શાવાય છે. 

## સાહિત્યમાં 
અરુંધતીના જીવન પર ૧૯૯૪ માં જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય દ્વારા એક હિંદી મહાકાવ્ય *અરુંધતી* નામે રચવામાં આવ્યું છે. 

## નોંધો 
## સંદર્ભ 
* 
* 
* 
* 
* 

શ્રેણી:ઋષિઓ
શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો
થરપારકર

thumb|થરપારકર જિલ્લો
**થરપારકર** પાકિસ્તાન સિંધ પ્રાંતનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે. પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓની વસ્તી સૌથી વધુ અહી છે. સિંધના તમામ જિલ્લાઓમાં સૌથી ઓછો માનવ વિકાસ સૂચકાંક થરપારકરનો છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:પાકિસ્તાન
કનકલતા બરુઆ

**કનકલતા બરુઆ** (૨૨ ડિસેમ્બર ૧૯૨૪ - ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૨), જેમને **બિરબાલા** અને **શહીદ** પણ કહેવામાં આવે છે, તે એક ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને એઆઈએસએફ નેતા હતા. તેમને ૧૯૪૨ ના ભારત છોડો આંદોલન વખતે તિરંગો લઈને સરઘસ કાઢવા બદલ ઠાર મારવામાં આવ્યાં હતાં.

## પ્રારંભિક જીવન 
thumb| આસામના તેજપુર ખાતે કનકલાતા ઉદ્યાન અથવા રોક ગાર્ડન ખાતેનું એક શિલ્પ, જે આ ઘટનાનું વર્ણન કરે છે. |alt=
કનકલતાનો જન્મ અવિભાજીત દારાંગ જિલ્લાના બોરંગબારી ગામમાં થયો હતો. કૃષ્ણ કાંતા અને કર્ણેશ્વરી બારુઆના ત્યાં થયો હતો. તેમના દાદા દારંગના પ્રખ્યાત શિકારી હતા. તેમના પૂર્વજો અગાઉના અહોમ રાજ્યના હતા જેમણે દોલાખાઘરીયા પદવી છોડી દીધી અને બરુઆ પદને જાળવી રાખ્યું હતું. જ્યારે તેઓ પાંચ વર્ષના હતાં ત્યારે જ તેમની માતાનું અવસાન થયું હતું અને તેમનાં તેર વર્ષની પહોંચતા જ તેના પિતાએ ફરીથી લગ્ન કર્યાં હતાં. તેઓ ત્રીજા ધોરણ સુધી સ્કૂલમાં ગયાં પણ પછી નાના ભાઈ-બહેનની સંભાળ રાખવા બહાર નીકળી ગયાં.  

## આઝાદીની લડત  
ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન તેઓ આસામના ગોહપુર સબ ડિવિઝનના યુવાનોના જૂથોનો સમાવેશ કરતી મૃત્યુ બાહિનીમાં જોડાયાં. ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૨ ના રોજ બહિનીએ નક્કી કર્યું કે તે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવશે. આવું કરવા બરુઆના નેતૃત્વમાં નિઃશસ્ત્ર ગ્રામજનોનું એક સરઘસ કાઢ્યું હતું. પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારી રેબતી મહાન સોમ હેઠળની પોલીસે તેમને રોકાઈ જવા અને ન રોકાય તો ભયંકર પરિણામોની ચેતવણી આપી હતી. પોલીસ દ્વારા અજાણતાં સરઘસ આગળ નીકળી રહ્યું હતું ત્યારે સરઘસ પર ગોળીબાર કરાયો હતો. બરુઆને ગોળી વાગી હતી અને તે ધ્વજ તેણી સાથે લઈ રહ્યાં હતાં તે મુકુંડા કાકોટી દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો, જેને પણ ગોળી વાગી હતી. પોલીસ કાર્યવાહીમાં બરુઆ અને કાકોટી બંને શહીદ થયા હતા. શહાદત વખતે તેમની ઉંમર માત્ર ૧૭ વર્ષ જ હતી.  

## લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં 
તેમની વાર્તા ડિરેક્ટર ચંદ્ર મુડોઇની ફિલ્મ, *એપાહ ફૂલીલ એપાહ ક્ષોરીલ* માં કહેવામાં આવી હતી*.* આ ફિલ્મનું હિન્દી વર્ઝન *પૂરબ કી અવાજ* પણ વિશાળ દર્શકો સુધી પહોંચવા માટે રજૂ કરાયું હતું.  

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:૧૯૨૪માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૪૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની