નાગાર્જુન

**નાગાર્જુન** (અંદાજે ૧૫૦-૨૫૦ ઇ.સ. ) એક ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાની અને મધ્યમ માર્ગ વિચારધારાના મહાયાન બૌદ્ધ સાધુ હતા. નાગાર્જુનને વ્યાપકપણે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધ દાર્શનિકોમાંના એક માનવામાં આવે છે. તેઓ બૌદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાનની મધ્યમક વિચારધારાના સ્થાપક અને મહાયાન ફિરકાના રક્ષક હતા. તેમનો *મૂળમધ્યમકકારિકા* ગ્રંથ ખાલીપણાના મધ્યમક તત્ત્વજ્ઞાન પરનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથે સંસ્કૃત, ચીની, તિબેટીયન, કોરિયન અને જાપાની ભાષાઓમાં મોટી સંખ્યામાં ભાષ્યોને પ્રેરણા આપી હતી અને આજે પણ તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ 
[right|thumb|સાતવાહન રાજ્યનો નકશો, જેમાં અમરાવતી (જ્યાં વાલ્સરના મતે નાગાર્જુન રહેતા અને કામ કરતા હશે) અને [વિદર્ભ (કુમારજીવના મતે નાગાર્જુનનું જન્મસ્થળ)નું સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે.]]

### પૃષ્ઠભૂમિ 
પહેલી અને બીજી સદીમાં ભારત રાજકીય રીતે કુષાણ સામ્રાજ્ય અને સાતવાહન રાજ્ય સહિત વિવિધ રાજ્યોમાં વહેંચાયેલું હતું. બૌદ્ધ ઇતિહાસના આ તબક્કે, બૌદ્ધ સમુદાય પહેલાથી જ વિવિધ બૌદ્ધ ફાંટાઓમાં વહેંચાયેલો હતો અને સમગ્ર ભારતમાં ફેલાયેલો હતો.

આ સમયે એક નાનો અને નવજાત મહાયાન પંથ પહેલેથી જ ચાલી રહ્યો હતો. તે સમયે ભારતમાં બૌદ્ધોની એક લઘુમતી દ્વારા મહાયાન વિચારોનું પાલન કરવામાં આવતું હતું. જેમ કે જોસેફ વોલ્સર લખે છે, "પાંચમી સદી પહેલા મહાયાન મોટાભાગે અદૃશ્ય હતો અને કદાચ નિકાય બૌદ્ધ ધર્મના ક્ષેત્રમાં માત્ર એક લઘુમતી અને મોટાભાગે અજાણ્યા ચળવળ તરીકે અસ્તિત્વમાં હતો." બીજી સદી સુધીમાં *અષ્ટસાહસ્રિક પ્રજ્ઞાપારમિતા* જેવા પ્રારંભિક મહાયાન સૂત્રો પહેલાથી જ ચોક્કસ મહાયાન વર્તુળોમાં ફરતા હતા.

### જીવન 
નાગાર્જુનના જીવન વિશે ખૂબ જ ઓછી માહિતી વિશ્વસનીય રીતે જાણીતી છે. આધુનિક ઇતિહાસકારો તેમના માટે ચોક્કસ તારીખ (ઇસુની ૧લી કે ૩જી શતાબ્દી) અથવા સ્થળ (ભારતમાં અનેક સ્થળો સૂચવેલા) પર સહમત નથી. તેમના મૃત્યુની સદીઓ પછી ચીની અને તિબેટીયન ભાષામાં સૌથી પહેલા બચેલા અહેવાલો લખવામાં આવ્યા હતા. આ પૈકી મોટાભાગે એવા ઐતિહાસિક અહેવાલો છે જે ઐતિહાસિક રીતે ચકાસી શકાતા નથી.

જોસેફ વોલ્સર જેવા કેટલાક વિદ્વાનો દલીલ કરે છે કે નાગાર્જુન બીજી સદીમાં દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશ પર શાસન કરતા સાતવાહન વંશના રાજાના સલાહકાર હતા. મોટાભાગના પરંપરાગત હૃતિશાસ્ત્રીય સ્ત્રોતો દ્વારા પણ આ વાતને સમર્થન મળે છે. અમરાવતી ખાતેના પુરાતત્ત્વીય પુરાવા સૂચવે છે કે જો આ સાચું હોય તો રાજા યજ્ઞ શ્રી શતકર્ણી (લગભગ બીજી સદીના બીજા ભાગમાં) હોઈ શકે છે. આ જોડાણના આધારે નાગાર્જુનને પરંપરાગત રીતે ઇ.સ. ૧૫૦-૨૫૦ની આસપાસ રાખવામાં આવે છે.  

વોલ્સર માને છે કે જ્યારે નાગાર્જુને *રત્નાવલી* લખી હતી, ત્યારે તે મહાયાનવાદીઓ અને બિન-મહાયાનવાદીઓ સાથેના મિશ્ર મઠમાં રહેતા હતા જેમાં મહાયાનવાદીઓ લઘુમતી હતા. વોલ્સરના મતે મઠનું સૌથી સંભવતઃ સાંપ્રદાયિક જોડાણ પૂર્વશૈલ્ય, અપારશૈલ્ય અથવા ચૈત્યક (જે મહાસાંઘિક ઉપ-શાળાઓ હતા) હતું.

તેમની એવી પણ દલીલ છે કે "એવું શક્ય છે કે તેમણે બીજી સદીના અંતમાં ધન્યકટક (આધુનિક અમરાવતી)ની આસપાસ આંધ્ર પ્રદેશમાં ત્રીસ વર્ષના સમયગાળામાં *રત્નાવલી* લખી હતી."

## કાર્યો 
નાગાર્જુનના નામથી ઘણા પ્રભાવશાળી ગ્રંથો લખાયેલા છે; જોકે, તેમના પર ઘણા છદ્મલેખો લખાયેલા હોવાથી તેમની અધિકૃત કૃતિઓ કઈ છે તે અંગે જીવંત વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.

### મૂળમધ્યમકારિકા 
મૂળમધ્યમકારિકા નાગાર્જુનની સૌથી જાણીતી કૃતિ છે. આ કૃતિ બુદ્ધના કાત્યાયનને આપેલા પ્રવચન પરનું માત્ર એક ભવ્ય ભાષ્ય નથી, પરંતુ ખાસ કરીને સુત્ત-નિપટના અઠ્ઠકવગ્ગના નિકાય અને આગમમાં સમાવિષ્ટ મોટાભાગના મહત્વપૂર્ણ પ્રવચનોનું વિગતવાર અને કાળજીપૂર્વક વિશ્લેષણ પણ છે.

મૂળમધ્યમકારિકા મુજબ, "બધી અનુભવેલી ઘટનાઓ ખાલી(શૂન્ય) છે." આનો અર્થ એ નથી કે આ ઘટનાઓને અનુભવાઈ નથી અને તેથી તે અસ્તિત્વમાં નથી; ફક્ત એટલું જ કે તેઓ કાયમી અને શાશ્વત પદાર્થ()થી તેઓ વંચિત છે કારણ કે સ્વપ્નની જેમ તે માનવ ચેતનાના ફક્ત પ્રક્ષેપણ છે. કારણ કે આ કાલ્પનિક ઘટનાઓ અનુભવાયેલી છે, તે ફક્ત નામો () નથી. 

### મુખ્ય શ્રેયિત કાર્યો 
ડેવિડ સેફોર્ટ રુગના મતે ચંદ્રકીર્તિ લેખિત *મધ્યમકશાસ્ત્રસ્તુતિ* (ઇ.સ. ૬૦૦-૬૫૦) નાગાર્જુનના આઠ ગ્રંથોનો ઉલ્લેખ કરે છે: મધ્યમકારિકાઓ, યુક્તિસસ્તિક, વિદાલ (વૈદલ્યસૂત્ર/વૈદલ્યપ્રકરણ), રત્નાવલી, સુત્રસમુચ્ચય, અને સંસ્તુતિ.

ક્રિશ્ચિયન લિન્ડટનરના મતે, નાગાર્જુન દ્વારા લખાયેલી કૃતિઓ ચોક્કસપણે આ પ્રમાણે છે:

* મૂળમધ્યમકારિકા (મધ્ય માર્ગના મૂળભૂત શ્લોકો), ત્રણ સંસ્કૃત હસ્તપ્રતો અને અસંખ્ય અનુવાદોમાં ઉપલબ્ધ છે.
* શૂન્યતાસપ્તતિ (શૂન્યતા પર સિત્તેર શ્લોકો), નાગાર્જુનના નામ પર લખાયેલ ગદ્ય ભાષ્ય સાથે.
* વિગ્રહવ્યાવર્તની (વિવાદોનો અંત).
* વૈદલ્યપ્રકરણ (શ્રેણીઓનું ઉછેર), ભારતીય ન્યાય દર્શન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા વર્ગોની ટીકા કરતી ગદ્ય કૃતિ.
* વ્યવહારસિદ્ધિ (સંમેલનનો પુરાવો).
* યુક્તિષાષ્ટિક (તર્ક પર સાઠ શ્લોકો).
* ચતુઃસ્ત્રવ (ચાર સ્તોત્રો): લોકાતીત-સ્તવ (અતિક્રમણ માટે સ્તોત્ર), નિરૂપમ્ય-સ્તવ (અતુલ્ય માટે), અચિંત્ય-સ્તવ (અકલ્પ્ય માટે), અને પરમાર્થ-સ્તવ (પરમ સત્ય માટે).
* રત્નાવલી (કિંમતી માળા): ઉપશીર્ષક રાજપરીકથ સાથે એક ભારતીય રાજા (કદાચ સાતવાહન રાજા) ને સંબોધિત પ્રવચન.
* પ્રતિત્યસમુત્પાદહૃદયકારિકા (આશ્રિત ઉદ્ભવના હૃદય પરના શ્લોકો), ટૂંકી ભાષ્ય (વ્યાખ્યાન) સાથે.
* સૂત્રસમુચ્ચાય, વિવિધ સૂત્ર ફકરાઓનો સંગ્રહ.
* બોધિચિત્તવિવરણ ( જાગૃત મનનું પ્રદર્શન).
* સુહૃલેખ (એક સારા મિત્રને પત્ર).
* બોધિસંભારશાસ્ત્ર ( જાગૃતિની આવશ્યકતાઓ), બોધિસત્વ અને પારમિતોના માર્ગ પરનું એક કાર્ય, તે ચંદ્રકીર્તિ દ્વારા આર્યદેવના ચારસો પરના તેમના ભાષ્યમાં ટાંકવામાં આવ્યું છે. હવે ફક્ત ચીની અનુવાદમાં ઉપલબ્ધ છે.

## તત્ત્વજ્ઞાન 
right|thumb|કાગ્યુ સામ્યે લિંગ મઠ, સ્કોટલેન્ડ ખાતે નાગાર્જુનની સુવર્ણ પ્રતિમા
નાગાર્જુનનું મુખ્ય ધ્યાન શૂન્યતાની ઉપર હતું. શૂન્યતા અન્ય બુદ્ધધર્મીય સિદ્ધાંતો જેમે કે અનાત્મા અને પ્રતિત્યસમુત્પાદનો સહારો લઈને પોતાના સમકાલીનોના તત્ત્વજ્ઞાનનો વિરોધ કરે છે. નાગાર્જુનના મતે બુદ્ધના પ્રાચીન ગ્રંથોમાં માત્ર લાગણીઓ જ "સ્વરહિત" નથી પરંતુ દરેક ઘટના (ધમ્મ) પણ સ્વભાવ રહિત છે.

નાગાર્જુન બુદ્ધત્ત્વના "બે સત્ય સિદ્ધાંત"ના વિકાસમાં પણ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે જે મુજબ બે સત્યો રહેલા છે: પરમાર્થ સત્ય અને સંવૃત્તિ સત્ય.

મૂળમધ્યમકારિકામાં ઘટનાના શૂન્યતાના વિશ્લેષણના ભાગ રૂપે, નાગાર્જુન અનેક અલગ અલગ ખ્યાલોમાં સ્વભાવની ટીકા કરે છે. તેઓ કાર્યકારણ, ગતિ, પરિવર્તન અને વ્યક્તિગત ઓળખમાં કોઈપણ પ્રકારના સહજ સારનો સમાવેશ કરવાની સમસ્યાઓની ચર્ચા કરે છે. નાગાર્જુન કોઈપણ આવશ્યક ખ્યાલો પર હુમલો કરવા માટે ટેટ્રાલેમાના ભારતીય તાર્કિક સાધનનો ઉપયોગ કરે છે. નાગાર્જુનનું તાર્કિક વિશ્લેષણ ચાર મૂળભૂત દરખાસ્તો પર આધારિત છે:

: બધી વસ્તુઓ (ધર્મ) અસ્તિત્વમાં છે: અસ્તિત્વની પુષ્ટિ, અસ્તિત્વ ન હોવાનો ઇનકાર
: બધી વસ્તુઓ (ધર્મ) અસ્તિત્વમાં નથી: અસ્તિત્વ ન હોવાની પુષ્ટિ, અસ્તિત્વનો ઇનકાર
: બધી વસ્તુઓ (ધર્મ) અસ્તિત્વમાં છે અને અસ્તિત્વમાં નથી: સમર્થન અને નકાર બંને
: બધી વસ્તુઓ (ધર્મ) અસ્તિત્વમાં નથી અને અસ્તિત્વમાં નથી: ન તો સમર્થન કે નકાર 

## સંદર્ભ 
### અવતરણો 
### સ્ત્રોતો 
શ્રેણી:બૌદ્ધ ધર્મ