open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ફ્લોરિન

**ફ્લોરિન** એ એક રાસાયણીક તત્વ છે જેનો અણુ ક્રમાંક ૯ છે,  અને તેની રાસાયણિક સંજ્ઞા **F** છે. આવર્તન કોઠામાં હેલોજન શ્રેણીના તત્વોમાં આ સૌથી હલકું તત્વ છે. આ તત્વનો એક માત્ર સ્થિર આઈસોટોપ છે , ફ્લોરિન - ૧૯.  વાતાવરણાના પ્રમાણભૂત તાપમાન અને દબાણે ફ્લોરિન એ એક હલકા પીળા રંગનો વાયુ છે, જે દ્વી પરમાણુ સંરચના ધરાવે છે આથે તેનું અણુ સૂત્ર  F2  છે. તારાઓમાં અન્ય હલકા તત્વોના પ્રમાણમાં ફ્લોરિનનનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે. પૃથ્વી પર ફ્લોરિન ઘણો સામાન્ય છે, પૃથ્વીના પોપડામાં તે ૧૩મો સૌથી બહુતાયત ધરાવતો પદાર્થ છે.

ફ્લોરિનની સૌથી મહત્વની ખનિજ ફ્લોરાઈટની શોધ ૧૫૩૦માં એક ધાતુ ગાળણ પ્રક્રિયા દરમ્યાન થઈ હતી. ફ્લોરિન  શબ્દ  લેટિન ભાષાના શબ્દ *fluo* (ફ્લુઓ) પરથી ઉતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ થાય છે "ઝરણું અથવા વહેવું." ખનિજોના ગલન બિંદુને નીચું લાવવા માટે ફ્લોરાઈટ વપરાતી હોવાથી આનું આવું નામ પડ્યું છે. 

૧૮૧૧માં ફ્લોરિનને એક તત્વ તરીકે માન્યતા મળ્યા પછી આનું નામ આની સ્ત્રોત ખનિજ ફ્લોરાઈટ પરથી ફ્લોરિન એવું રખાયું.૧૮૮૬માં સુધી ફ્લોરિનને શુદ્ધ સ્વરૂપે મેળવી શકાયો ન હતો. ૧૮૮૬મં ફ્રેંચ રસાયણ શાસ્ત્રી હેન્રી મિસાન એ તેની વિદ્યુત પૃથ્થકરણની ક્રિયા દ્વારા ફ્લોરિનને છૂટો પાડ્યો. આજે પણ ઔદ્યોગિક સ્તરે તે પ્રક્રિયા દ્વારા જ ફ્લોરિન છૂટો પાડવામાં આવે છે. શુદ્ધ સ્વરૂપના ફ્લોરિનનો ઉપયોગ મેનહટન પ્રોજેક્ટ દરમ્યાન ફ્લોરિન યુરેનિયમ એનરિચમેંટ માટે કરાયો હતો. વાણિજ્યિક ક્ષેત્રે  શુદ્ધ ફ્લોરિનનો ઉપયોગ ખૂબ ઓછો છે.

ક્લોરિન પછી ફ્લોરિન એ ઈલેક્ટ્રોન પ્રત્યે સૌથી વધુ આકર્ષણ ધરાવતું તત્વ છે. આને કારણે આ તત્વ અત્યંત તીવ્ર ઓક્સિડેશન કારક છે. ફ્લોરિન એ હિલિયમ અને સિવાય દરેક તત્વો સાથે મળીને ફ્લોરાઈડ્સ નામે સ્થિર સંયોજનો બનાવે છે. હાડ્રોફ્લોરિક

હાયડ્રોફ્લોરિક એસિડ, એ હાયડ્રોક્લોતિક એસિડ જેવા અન્ય  હેલોએસિડથી વિપરિત પાણીમાં એક મંદ એસિડ બનાવે છે, પણ તેની ખવાણ શક્તિ ખૂબ વધુ હોય છે.  હળવી ધાતુઓ સાથે બનેલા સંયોજનો આયનિક સંયોજનો (મીઠા જેવા ક્ષાર) બનાવે છે જે પ્રાયઃ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે. યુરેનિયમ જેવા ભારી ધાતુ તત્વો ઉર્ધ્વપાતી એવા સહસંયોજક બંધ બનાવે છે. (જેમાં ધાતુ તત્વના અણુઓ ફ્લોરિન દ્વારા ઘેરાઇ વળે છે). ફ્લોરિનના કાર્બનિક સંયોજનો વધુ રાસાયણિક અને ઉષ્ણતા પ્રત્યે સ્થિરતા ધરાવે છે.  આ સાથે તેઓ જળ વિરોધી ગુણ ધરાવે છે.  તેમાંના અમુક ઘણાં મોટા પાયે ઔદ્યોગિક ઉપયોગ ધરાવે છે, જેમકે ફ્લોરિનેટેડ પ્લાસ્ટીક પોલીટેટ્રાફ્લોરોઇથિલિન ("ટેફલોન") નો ઉપયોગ નોન સ્ટીક વાસણો બનાવવા માટે થાય છે.  અન્ય મહત્ત્વનો ઉપયોગ છે ફ્લોરિનેટેડ રેફ્રીજરેટરમાં. પારંપારિક ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન ("ફ્રેઓન્સ") ઓઝોન આવરણના ક્ષય  કરતા હોવાથી, તેને બદલે  ફ્લોરિન વાયુ વપરાય છે.

ફ્લોરિન દાંતનો સડો રોકવામાં મદદ કરે છે તેમ છતાં સસ્તનો માટે ફ્લોરિન જીવનાવશ્યક તત્વ નથી.  ફ્લોરિનના  અમુક કાર્બનિક સંયોજનોને અમુક જીવાણુઓ અને વનસ્પતિઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે. ફ્લોરિનના અમુક સંયોજનો અને શુદ્ધ સ્વરૂપે ફ્લોરિન અત્યંત ઝેરી હોય છે. તેમ છતાં વધુ અને વધુ દવાઓ ફ્લોરિન ધરાવતી થઈ ગઈ છે (લગભગ ૧૦% જેટલી નવી દવાઓ)
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
નિયોન

**નિયોન** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની રાસાયણિક સંજ્ઞા **Ne** છે અને અણુ ક્રમાંક ૧૦ છે. સમગ્ર વિશ્વમાં આ એક સામાન્ય તત્વ છે, પણ પૃથ્વી પર તે વિરલ છે. સામાન્ય ઉષ્ણતામાન અને દબાણેઆ એક રંગ વગરનો, નિષ્ક્રિય આદર્શ વાયુ છે,  
હ્યારે નિયોનને ઓછા વોલ્ટેજવાળા નિયોન ગ્લો લેમ્પમાં કે ઊંચા દબાણવાળી ગેઈસર ટ્યુબમાં વિદ્યુત પ્રવાહની અસર નીચે તે વિશિષ્ટ લાલ પ્રકાશે બળે છે. હવામાં તે અત્યંત અલ્પ પ્રમાણમાં હોય છે તેમાંથી તેમને શોષી લેવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
કેલ્શિયમ

**કેલ્શિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Ca** અને અણુ ક્રમાંક ૨૦ છે. આનો અણુભાર 40.078 amu છે. કેલ્શિયમ એ નરમ આલ્ક્લાઇન પાર્થિવ ધાતુ છે અને દળના હિસાબે તે પૃથ્વીના પેટાણમાં પર પાંચમું સૌથી વધુ બહુતાયત ધરાવતું તત્વ છે. તે સોડિયમ , ક્લોરિન, મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ પછી તે દરિયાના પાણીમાં  સૌથી વધુ ઓગળેલું તત્વ છે.

સજીવ પ્રાણીઓને તેઅમના અસ્તિત્વ માટે કેલ્શિયમ જરૂરી છે, ખાસ કરીને કોષ વિજ્ઞાનમાં આનું મહત્ત્વ ઘણું છે જ્યાં કોષરસ કે જીવરસ (સાયટોપ્લાસ્મ)માં કેલ્શિયમ આયન Ca2+નો પ્રવેશ કે નિકાસ ઘણી કોષીય જૈવિક ક્રિયાઓ માટેનું નિર્દેશન કરે છે. હાડકા અને કવચના ખનિજી કરણમાં વપરાતું મુખ્ય તત્વ હોવાને કારણે કેલ્શિયમ એ ઘણા પ્રાણીઓના શરીરનો સૌથી વધુ બહુતાયત ધરાવતું તત્વ હોય છે.  

## સંદર્ભ
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
સ્કેન્ડિયમ

**સ્કેન્ડિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Sc** અને અણુ ક્રમાંક ૨૧ છે.  આ એક સફેદ ચળકતું સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે. ઐતિહાસિક રીતે આને યટ્રીયમ  અને લેંથેનોઈડ્સ સાથે  ઘણી વખત દુર્લભ પાર્થિવ તત્વ ગણવામાં આવતું હતું.  સ્કેન્ડેનેવિયામાં યુક્સેનાઈટ અને ગેડોલિનાઈટ નામના ખનિજના વિશ્લેષણ સમયે આની શોધ થઈ હતી. 

દુર્લભ રેતીઓ કે માટીઓ અને યુરેનિયમના સંયોજનોમાં પ્રાયઃ સ્કેન્ડિયમ મળી આવે છે, પણ ધાતુ ગાળણ દ્વારા આનું નિષ્કર્ષણ દુનિયાની માત્ર અમુક ખાણો દ્વારા કરવામાં આવે છે. આની ઓછી ઉપલબ્ધત અને કપરી ધાતુ નિષ્કર્ષણ વિધી (૧૯૩૭માં શોધાઈ) ને કારણે ૧૯૭૦ માં પ્રથમ વલ્હત સ્કેન્ડિયમનો ઉપયોગ વિકસાવાયો. એલ્યુમિનિયમની મિશ્ર ધાઅતુઓ પર સ્કેન્ડિયમની લાભદાયક અસરો ૧૯૭૦માં શોધાઈ. આવી મિશ્ર ધાતુમાં થતો વપરાશ જ સ્કેન્ડિયમનો મુખ્ય ઉપયોગ રહ્યો છે.

સ્કેન્ડિયમ એ એલ્યુનિયમ અને યટ્રીયમની વચ્ચેના ગુણધર્મો ધરાવે છે. જેમ બેરિલિયમ અને અલ્યુમિનિયમ ના વર્તન વચ્ચે ત્રાંસો સંબંધ છે તેમ મેગ્નેશિયમ અને સ્કેન્ડિયમના વર્તન વચ્ચે પણ ત્રાંસો સંબંધ છે. આની ઓક્સિડેશન સ્થિતી +૩ છે આથી અને આવર્ત કોઠાના જૂથ ૩ માં સ્થાન મળ્યું છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
પોટેશિયમ

**પોટેશિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની રાસાયણિક સંજ્ઞા **K** ( નીઓ-લેટિન ભાષામાં કેલિયમ(*kalium*)) અને  અણુ ક્રમાંક ૧૯ છે. આ એક નરમ હળવું અને સફેદ ચળકતું  આલ્કલી ધાતુ  તત્વ છે. આ ધતુ પૃથ્વીના વાતાવરણમઅં ખૂબ ઝડપથેએ ઓક્સિડેશન પામે છે અને જે પાણી સાથે ખૂબ ક્રિયાશીલ છે. પાણીમાં ઉમેરતા આ ધાતુ ઉષ્ણતા અને હાયડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે, આ ઉષ્ણતા એટલી હોય છે કે તે ઉત્પન્ન થયેલા હાયડ્રોજન વાયુને સળગાવી દેવા સમર્થ હોય છે.

પોટેશિયમ અને સોડિયમ રાસયણિક દ્રષ્ટિએ ઘણાં મળતા આવે છે. આને કારણે રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ તેમના ક્ષારો ક્ને સંયોજનો નો ફરક કરવામાં ઘણો સમય લાગ્યો હતો. ૧૭૦૨માં જ તેમના ક્ષારોમાં જુદા જુદા તત્વો હોવાની આશંકા ગઈ હતી અને ૧૮૦૭માં વિવિધ ક્ષારોમાંથી જ્યારે પોટેશિયમ અને સોડિયમના ક્ષારોને વિદ્યુત પૃથ કરણ દ્વારા છૂટા પાડી શકાયા ત્યારે આ ભેદ ખૂલ્યો. પ્રકૃતિમામ્ પોટેશિયમ માત્ર આયનિક સંયોજનો કે ક્ષારો સ્વરૂપે જ મળી આવે છે. આ ધાતુ દરિયાના પાણીમાં ઓગળેલી હોય છે ( જે ૦.૦૪% પોટેશિયમ વજન ના અનુપાત), અને ઘણા ખનિજ ક્ષારોનો પણ ભાગ હોય છે. 

પોટેશિયમ સંયોજનો કે મિશ્રણો નો ઔદ્યોગિક વપરાશ તેની પાણીમાં ઓગળી શકવાની શક્તિને આભારી છે જેમકે પોટેશિયમ સાબુઓ. પોટેશિયમ ધાતુના માત્ર અમુક જ સીધા ઉપયોગ હોય છે કેમકે સોડિયમ એ તેનું સ્થાન લઈ લીધું છે. 

દરેક સજીવના કોષના કાર્યક્ષમતા માટે પોટેશિયમ જરૂરી છે. ચેતા તંત્રમાં ચેતનાના આવાગમનમઅં પોટેશિયમ આયનનું વિખરાવવવું એ પ્રમુખ પ્રક્રિયા છે. માનવ સહિત અન્ય પ્રાણીઓમાં પોટેશિયમની ઉણપ ઘણા હૃદય વિકારોનું કારણ બને છે. વનસ્પતિના કોષમાં પોટેશિયમ વધુ પ્રમાણમાં હોય છે અને મિશ્ર અન્ન માં ફળોમાં તેનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે. વનસ્પતિમાં સોડિયમની સરખામણીએ વધુ પ્રમાણમાં પોટેશિયમની સાંદ્રતા હોવાથી  ઇતિહાસમાં સૌ પ્રથમ વનસ્પતિની રાખમાંથેએ છૂટા પડાયેલા તત્વ પોટાશમાંથી જે તત્વ છૂટું પડ્યું તેને પોટેશિયમ નામ મળ્યું. વધુ પડતાં મ્પાક લેવાથી માટીમાં પોટેશિયમનો ઝડપથી ક્ષય થાય છે.વિશ્વના પોટેશિયમ ઉત્પાદનનો ૯૫% ભાગ ખાતર નિર્માણમાં વપરાય છે.

## સંદર્ભ
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ટાઇટેનિયમ

**ટાઇટેનિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Ti** છે અને અણુ ક્રમાંક ૨૨ છે. આને ઘનતા ઓછી છે અને તે સખત, ચળકાટ ધરાવતી અને કાટ કે ખવાણ પ્રતિરોધી (તે દરિયાના પાણી, અમ્લ રાજ અને ક્લોરિનમાં પણ ખવાણ પ્રત્યે પણ પ્રતિરોધક) ગુણધર્મ ધરાવતી ચાંદી જેવા રંગની  સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે. 
thumb|200px|માર્ટીન હેઈન્રીચ ક્લાપોર્થ એ ટાઇટેનિયમ નામ ગ્રીક પુરાણકથાઓના ટાયટન્સ નામના પાત્ર પરથી  રાખ્યું.

ટાઇટેનિયમની શોધ ગ્રેટ બ્રિટેનના કોર્નવોલમાં વિલિયમ ગ્રેગર દ્વારા કરવામાં આવે હતી. આ ધાતુનિં નામ કરણ માર્ટિન હીનરીચ કેપ્લોર્થ દ્વારા ગ્રીક દંત કથાના પાત્ર ટાઇટન પરથી કરવામાં આવ્યું હતું. આ તત્વ ઘણાં ખનિજોમાં મળી આવે છે જેમકે  રુટાઈલ અને ઈલ્મેનાઈટ. આખનિજો પૃથ્વી પર ઘણી જગ્યાએ મળી આવે છે.      ટાઈટેનિયમ આ તત્વ લગભગ દરેક જીવોમાં, ખડકોમાં, પાણીઓમાં અને માટીમાં મળી આવે છે. મુખ્યતે આ ધાતુનું નિષ્કર્ષણ તેની પ્રમુખ ખનિજ માંથી ક્રોલ પ્રક્રિયા દ્વારા અથવા હન્ટર પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે. આનો પ્રમુખ સંયોજન ટાઇટેનિયમ ડાયોક્સાઇડ એ જાણીતું પ્રકાશ સંશ્લેષણ ઉદ્દીપક છે અની સફેદ રંદ દ્રવ્ય તરીકે ઉપયોગિ છે. તેના અન્ય સંયોજન છે ટાઇટેનિયમ ટેટ્રાક્લોરાઈડ (TiCl4),  એ સ્મોક સ્ક્રીન (સૈન્ય આદિ ની હલચલ સંતાડવા માટે કરાતો ધુમાડો) નો ભાગ હોય છે અને તે ઉદ્દીપક તરીકે ઉપયોગિ છે. ટાઈટેનિયમ ટ્રાયક્લોરાઈડ એ પોલીપ્રોપેલિનના ઉત્પાદનમાં ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે.

ટાઇટેનિયમને લોખંડ, અલ્યુમિનિયમ, વેનેડિયમ, મોલિબ્ડેનમ તથા અન્ય તત્વો સથે મિશ્ર ધાઉઓ બનાવે છે જે મજબૂત , હળવી હોય છે અને હવાઈ વાહનો  
(જેટ એંજીન, મિસાઈલ અને અવકાશ યાન આદિ), સૈન્ય,રાસાયણિક કારખાનાઓ, પાણીના નોક્ષારીકરણ કારખાના, ઓટોમોટિવ કારખાના, ખેત પેદાશ, વેદકીય (   પ્રોસ્થેસીસ), ઓર્થોપેડીક (અસ્થિ ઈલાજ), દંત અને પેઢાના ઈલાજના ઓજારો અને કાનસ, ખેલકૂદના સાધનો , ઝવેરાત, મોબાઈલ અને અન્ય ઉપયોગો ધરાવે છે.

આ ધાતુની સૌથી મહત્વનો ગુણધર્મ છે તેની ખવાણ કે કાટ પ્રતિરોધકતા અને તેની ઉચ્ચ મજબૂતાઈ-વજન અનુપાત જે અન્ય કોઈ પણ ધાતુથી વધારે છે.
 તેના શુધ સ્વરૂપે ટાઈટેનિયમ કોઈ પોલાદ જેટલું શક્તિ શાળી હોય છે પણ તેનું વજન પોલાદ કરતાં ૪૫% ઓછું હોય છે. T આ ધાતુના બે વિવિધરૂપો છે  અને આ તત્વના  પાંચ પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવતાં  આઈસોટોપ છે , 46Ti થી 50Ti, જેમાં 48Ti સૌથી વધુ પ્રમાણ માં મળે છે (73.8%). ટાઇટેનિયમના ઘણાં  રાસાયણિક અને  ભૌતિક ગુણધર્મો અન્ય તત્વ ઝીર્કોનિયમની સમાન છે કેમકે તે બંને સમાન બંધનાંક ઇલેકટ્રોન ધરાવે છે અને તે આવર્ત કોઠાના સમાન જૂથમાં આવે છે. 

## સંદર્ભો
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
વેનેડિયમ

**વેનેડિયમ** એ રાસાયણિક તત્વ જેની સંજ્ઞા **V** અને અણુ ક્રમાંક ૨૩ છે. આ એક સખત , રાખોડી, ચળકતી , તંતુભવનક્ષમ અને ટીપીને કેળવી શકાય તેવું સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે. આ ધાતુની સપાટી પર નિર્માણ થતી ઓક્સાઇડની સપાટીને કારણે વધુ ખવાણ કે ઓક્સિડેશન થતું નથી  પ્રકૃતિમાં આ તત્વ માત્ર સંયોજિત અવસ્થામાં જ મળે છે.  એન્ષ્રીસ મેન્યુએલ ડેલ રીઓ એ ૧૮૦૧માં એક નવા સીશા ધારક ખનિજના વિશ્લેષણ કરતી વેળા આ તત્વની શોધ કરી હતી. આ ખનિજનો રંગ રતાશ પડતો કથ્થઈ હતો તેથી તેણે આ ખનિજને કથ્થઈ સીસું એવું નામ આપ્યું અને તેમાંથી મળેલા તત્વને એરીથોરિયમ (રાતા રંગ માટૅનો ગ્રીક શબ્દ) નામ આપ્યું કેમકે તેને ગરમ કરતાં તેના મોટા ભાગના ક્ષારો રાતા રંગમાં પરિવર્તિત થઈ જતાં. ચાર વર્ષ્હ પછી અન્ય વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સમ્જાવતા તેને વિશ્વાસ બેઠોકે એરિથોરિયમ ક્રોમિયમ સમાન જ હતો. નીલ્સ ગેબ્રિયલ સેફસ્ટોર્મ દ્વારા આની ફરીથી શોધ થઈ અને તેમણે આનું નામ સ્કેન્ડીનેવિયન સુંદરતા અને આબાદીની દેવી, વેનેડિસ (ફ્રેયજા) પરથી આનું નામ વેનેડિયમ પાળ્યું. આ બંને નામ વેનેડિયમના ક્ષારના વિવિધ રંગોને કારણે તેને અપાયું હતું. ડેલ રિઓના ખનિજને પાછળથેએ વેનેડિનાઈટ એવું નામ અપાયું હતું.

200px|thumb|વેનેડિયમ સ્ટીલથી બનેલા ઓજારો

આ તત્વ પ્રાકૃતિક રીતે ૬૫ ખનિજોમાં અને જીવાશ્મિ અવશેષોમાં મોજૂદ હોય છે. ચીન અને રશિયામાં આને પોલાદની છારી માંથી મેળવવામાં આવે છે. અન્ય દેશો આને ઈધણ રાખ કે ભારી તેલમાંથી મેળવે છે અથવા તે યુરેનિયમ ઉત્ખનનની ઉપપેદાશ હોય છે. આનો મુખ્ય ઉપયોગ ખાસ પ્રકાન સ્ટીલ જેમકે તીવ્ર ગતિના ઓજાર ના પોલાદ બનાવવા માટૅ થાય છે. સૌથી મહત્ત્વનું ઔદ્યોગિક વેનેડિયમ સંયોજન છે  વેનેડિયમ પેન્ટોક્સાઇડ, આનો ઉપયોગ સલ્ફ્યૂરિક એસિડના નિર્માણમાં ઉદ્દીપક તરીકે થાય છે. 

ઘણી પ્રજાતિમાં મોટાં પ્રમાણમાં વેનેડિયમ આયન જોવા મળે છે. પ્રાય: તે વિષ સ્વરૂપે હોય છે. વેનેડિયમના ઓક્સાઈડ અને અન્ય ક્ષારોમાં મધ્યમ  ઝેરીપણું જોવા મળે છે. ખાસકરીને સમુદ્રમાં અમુક પ્રજાતિઓ ( અમુક સમુદ્રી શેવાળ) દ્વારા વેનેડિયમ ઉત્પ્રેરકો જેમકે વેનેડિયમ બ્રોમેપેરોક્સિડેઝમાં તેને સક્રીય કેંદ્ર તરીકે વાપરવામાં આવે છે. માનવ સહીત સસ્તન પ્રાણીઓમાં વેનેડિયમ કદાચ સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ હોઈ શકે, પણ તેનો ઉપયોગ કે અસર અજ્ઞાત છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
કેરીયાનાગસ (તા. અમરેલી)

**કેરીયાનાગસ (તા. અમરેલી)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા અમરેલી તાલુકાનું એક ગામ છે. કેરીયાનાગરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 

શ્રેણી:અમરેલી તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
આર્ગોન

**આર્ગોન** એ એક  રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Ar** છે. આનો અણુ ક્રમાંક ૧૮ છે અને તે નિષ્ક્રીય વાયુ તત્વો કે આદર્શ વાયુ તત્વોની શૃખલામાં આવર્ત કોઠામાં ત્રીજા ક્રમે આવે છે. આર્ગોને એ પૃથ્વીના વાતાવરણમઅં ત્રીજો સૌથી વધુ બહુતાયત ધરાવતો વાયુ છે, વાતાવરણમઅં તેનું પ્રમાણ ૦.૯૩% છે, જેને લીધે તે કાર્બનડાયોક્સાઈડ કરતાં પણ વધુ સામાન્ય છે. આમાનો મોટા ભાગનો આર્ગોન રેડિયોજેનીક આર્ગોન -૪૦ છે જે પૃથ્વીના પેટાણના પોટેશિયમ -૪૦ ના સડનથી મુક્ત થાય છે.  વિશ્વમાં આર્ગન-૩૬ એ સામાન્ય સ્વરૂપે મળી આવતું આર્ગોનનનું સ્વરૂપ છે , જે સુપરનોવાના સ્ટેલર પરમાણુ સંયોજનન પ્રક્રિયા  (ન્યુક્લિઓસિંથેસિસ) દરમ્યાન નિર્માણ થાય છે. 

"આર્ગોન" આ શ્બ્દ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ ***αργον*** પરથી ઉતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ થાય છે  "આળસુ" કે " નિષ્ક્રીય". આ નામ એ પરથી પડ્યું છે કેમમે આ તત્વ લગભગ કોઈ પણ રાસાયણિક પ્રક્રીયામાં ભાગ લેતો નથી. તેની બાહ્યત્તમ કક્ષામાં રહેલા આઠ ઇલેક્ટ્રોન અષ્ટક રચના પૂર્ણ કરતા હોવાથી આર્ગોન એક અત્યંત સ્થિર  તત્વ છે અને કોઈ અન્ય તત્વ સાથે સંયોજનમાં ભાગ લેતો નથી. આ તત્વનું ત્રિ-બિંદુ તાપમાન ૮૩.૮૦૫૮ કેલ્વિન છે જેને  ૧૯૯૦ના આંતરરાષ્ટ્રીય તાપમાન માપનમાં પ્રમાણ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. 

ઔદ્યોગિક રીતે આર્ગોઅનને પ્રવાહી હવાના વિભાગિય તારણ દ્વારા છૂટો પાડવામાં આવે છે.આર્ગોનનો સૌથી મોટો ઉપયોગ ઉચ્ચ ઉષ્ણતામાન ની પ્રક્રીયાઓમાં એક નિષ્ક્રીય કવચ વાયુ કે નિષ્ક્રિય વાતાવરણ ઉત્પન્ન કરવા માટે વપરાય છે કે જ્યાં સામાન્ય રીતે નિષ્ક્રીય તત્વો  પણ સક્રીય બની જાય છે. દા.ત. ગ્રેફાઈટ્આ ઈલેક્ટ્રીક ભઠ્ઠીઓમાં ઊંચા ઉષ્ણતામાનને કારણે  ગ્રેફાઇટને બળી જતો અટકાવવા આર્ગોન વાપરવામાં આવે છે. ટ્યુબલાઈટ અને બલ્બમાં અને અન્ય પ્રકારના પ્રકાશ સધનોમાં પણ આર્ગોન વપરાય છે. આર્ગોન એક વિલક્ષણ ભૂરો-લીલો લેસર બનાવે છે.
﻿
﻿

## સંદર્ભ
* 
શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
વર્ણાતુ

**વર્ણાતુ** અથવા **ક્રોમિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Cr** અને અણુ ક્રમાંક ૨૪ છે. તે સમૂહ - ૬ નું પ્રથમ તત્વ છે. આ એક સ્ટીલ રાખોડી રંગની ચળકતી  સખત ધાતુ છે જેને ઘસીને ખૂબ સારી રીતે ચળકાવી શકાય છે અને તેનું ગલન બિંદુ ખૂબ ઊંચુ હોય છે.  આ સથે આ તત્વ ગંધ રહિત, સ્વાદરહિત અને ઢાળણશીલ છે. આ ધાતુને તેનું નામ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ ક્રોમા  (χρώμα) પરથી મળ્યું છે જેનો અર્થ થાય છે રંગ, કારણકે ક્રોમિયમના ઘણાં સંયોજનો રંગીન હોય છે. ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ચીનની ક્વીન રાજકુળના સમય દરમ્યાન કાંસાના  ધનુષ્યો, લોઢાની તલવાર આદિ પર ક્રોમિયમ ઓક્સાઇડનો ઢોળ ચડાવતાં. આવા શસ્ત્રો તેની ચિનાઈમાટીની સેના પાસે મળી આવેલા છે. ઈ.સ. ૧૭૯૭માં લ્યુઈસ નિકોલસ  વ્દ્વોક્રાવેલીન દ્વારા ક્રોકાઈટ  (સીસાનો(II) ક્રોમેટ) માંથી  આની  શોધ કરાતાં પશ્ચિમી દુનિયાને આ ધાતુની ઓળખ થઈ. ક્રોકાઈટ ખનિજ એક રંગ દ્રવ્ય તરીકે વપરાતું હતું અને ક્રોમાઈટ નામની ખનિજ પણ ક્રોમિયમ ધરાવે છે, તેનો ઉપયોગ પણ રંગ દ્રવ્ય તરીકે થવા લાગ્યો. 

ક્રોમિયમની સખતાઈ અને ખવાણા રોધી ગુણને કારણે તેને ખૂબ માન પૂર્વક જોવામાં આવતું હતું. આ એક મુખ્ય શોધ હતી કે પોલાદમાં ક્રોમિયમ ઉમેરતા એક ઊંચા દરજ્જાનું કાટ રોધી અને રંગ બદલાવટ સામે અવરોધ ધરાવતી મિશ્ર ધાતુ બની જાય છે. ક્રોમ પ્લેટીંગ (ક્રોમિયમનો ઢોળ ચઢાવવો) અને સ્ટેનલેસ સ્ટીલ બનાવવું એ આ ધાતુનો પ્રમુખ ઉપયોગ છે. ક્રોમિયમ અને ફેરોક્રોમિયમ એ એક માત્ર ખનિજ ક્રોમાઈટ માંથી સિલિકોથર્મિક કે એલ્યુમિનોથર્મિક પ્રક્રિયા દ્વારા અથવા રોષ્ટીંગ કે લીચીંગ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વાણિજ્યિક રીતે મેળવવામાં આવે છે.

સાકર અને લીપિડના ચયાપચય માટે ક્રોમિયમ (Cr(III)) ફક્ત આંશિક માત્રામાં જરૂરી છે પણ પ્રયોગોથી જણાયું છે કે ભોજમાંથી ક્રોમિયમ્ સંપૂર્ણ રીતે હટાવી દેતા ક્રોમિયમ ની ઉણપ થકી આડ અસરો થાય છે. વધુ પ્ર્માણમામ્ ક્રોમિયમ લેવાય તો તે ઝેરી કેન્સર કારક હોઈ શકે છે. ક્રિમિયનું સૌથી ઝેરી રૂપ છે હેક્ઝાવેલેન્ટ ક્રોમિયમ (Cr(VI)). ક્રોમિયમ ઉત્પાદન બંધ કરયેલા કારખાના આદિને પર્યવરણ નુકશાન કરતાં અટકાવવા ખાસ સફાઈ પ્રક્રિયાઓની જરૂર પડે છે.

## સંદર્ભો
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન
ગેલિયમ

**ગેલિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Ga** અને અણુ ક્રમાંક ૩૧ છે. પ્રકૃતિમાં આ તત્વ મુક્ત સ્વરૂપે મળતો નથી, પરંતુ બોક્સાઇટ અને જસતની ખનિજમાં ગેલિયમ (III) આ તત્વ આંશિક રૂપે મળી આવે છે. આ ધાતુ એક નરમ ચળકતી ધાતુ છે, તાત્વીક ગેલીયમ એ નીચા ઉષ્ણતામાને  બરડ અને સખત હોય છે.  ઓરડાના ઉષ્ણતામાનથી જરાક ઊંચા ઉણતામાને ફેલિયમ પીગળવા માંડે છે, તેને હાથમાં પકડતાં તે પેગળી જાય છે. આના ગલન બિંદુને તાપમાન સંદર્ભના રૂપે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, આ ધાતુની ૧૮૭૫માં થયેલી શોધથી સેમી કન્ડક્ટર યુગ સુધી, આ ધાતુનો મુખ્ય ઉપયોગ ઉચ્ચ તાપમાનના થર્મોમેટ્રીક ક્ષેત્રે થાય છે. આ સિવાય તેનો ઉપયોગ અમુક ખાસ ગુણધર્મો ધરાવતી મિશ્ર ધાતુઓના નિર્માણ માટે થાય છે જે સ્થિરતા સંબંધી વિલક્ષણ ગુણધર્મો ધરાવે છે અથવા સરળતાથી પીગળી જાય. આની મિશ્રધાતુ ગેલિન્સ્ટન (૬૮.૫% ગેલિયમ, ૨૧.૫% ઈંડિયમ, ૧૦% ટિન) નું ગલન બિંદુ -૧૯ °સે જેટલું હોય છે. 

સેમી કંડક્ટરમાં, મુખ્ય રીતે વપરાતું સંયોજન ગેલિયમ આર્સેનાઈડ છે. જેનો ઉપયોગ માઈક્રોવેવ સર્કીટરી અને ઈંફ્રા રેડ સાધનોમાં થાય છે. ગેલિયમ નાઇટ્રાઇડ અને ઈંડિયમ ગેલિયમ નાઇટ્રાઇડ જે સેમીકંડક્ટરમાં ઓછો ઉપયોગ ધરાવે છે તેઓ ભૂરી કે જાંબુડી રંગના એલ ઈ ડી અને ડાયોડ લેસર બનાવે છે. ગેલિયમનું ૯૫% ઉત્પાદન  સેમીકંડક્ટર ઉદ્યોગ દ્વારા વાપરવામાં આવે છે. આ સિવાય  આનો ઉપયોગ  મિશ્ર ધાતુઓ અને બળતણ કોષ પર સંશોધન ચાલુ છે. 

જીવશાસ્ત્રમાં ગેલિયમ જીવો માટે આવશ્યક હોય તેવું જણાયું નથી, પરંતુ ગેલિયમના પ્રાથમિક તત્વ ગેલિયમ (III) ની જૈવિક પ્રક્રિયા એવી હોય છે કે જાણે કે તે લોહ (III) હોય. આમ ગેલિયમ એવી ઘણી પ્રક્રિયાઓમાં વિકેન્દ્રીત થાય છે અને ઘણી જૈવિક પ્રક્રિયા પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા બતાવે છે જેમાં લોહ (III) વપરાય છે. આ ક્રિયાઓમં બળતરા આદિ થતી હોય છે, જે અમુક રોગની સ્થિતી નું લક્ષણ હોય છે આને કારણે ગેલિયમના ક્ષારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઔષધીય સ્વરૂપે પણ ગેલિયમના ઉપયોગ પર સંશોધનો ચાલુ છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
જર્મેનિયમ

**જર્મેનિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Ge** અને અણુ ક્રમાંક ૩૨ છે. આ એક ચળકતી, સખત, રાખોડી-સફેદ  કાર્બન જૂથનું ધાતુ સદશ છે, આ ધાતુ રાસાયણિક દ્રષ્ટીએ તેના જૂથના અન્ય સભ્યો ટિન અને સિલિકોન સમાન ગુણધર્મો ધરાવે છે. જર્મેનિયમ ના પાંચ સમસ્થાનિકો પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવે છે જેનો અણુભાર ૭૦ થી ૭૬ જેટલો હોય છે. આ તત્વ ધણી મોટી સંખ્યામાં કાર્બનિક-ધાતુ સંયોજનો બનાવે છે જેમકે ટેટ્રાઇથિલીજર્મેન અને આઈસોબ્યુટીજર્મેન.

જર્મેનિયમ ની શોધ સરખામણીએ મોડી થઈ કેમકે ઘણાં ઓછી ખનિજોમાં તે મોટી સાંદ્રતામાં મળી આવે છે. પૃથ્વી પર બહુતાયત ધરાવતા તત્વોની યાદિમાં જર્મેનિયમ ૫૦મા ક્ર્મ પર આવે છે. ૧૮૬૯માં ડ્મીટ્રી મેન્ડેલીફ એ આવર્તન કોઠામાં તેના સ્થાનના આધારપ્ર  આ તત્વની  અને તેના અમુક ગુણધર્મોની આગાહી કરી હતી અને આને ઈકા સિલિકોન એવું નામ આપ્યું હતું. આના ૨૦ વર્ષ બાદ ૧૮૮૬માં ક્લેમેન્સ વીન્કલર તેમના પ્રયોપ્ગોના અનુભવો મેન્ડેલીફ એ કરેલા ગુણધર્મોની આગાહીને મળતા આવતા હતાં તેમણે આ તત્વને તેમના દેશની પાછળ જર્મેનિયમ એવું નામ આપ્યું. 

જર્મેનિયમ એ એક મહત્વનો સેમીકંડક્ટર (અર્ધવાહક) પદાર્થ છે અને તેનો ઉપયોગ ટ્રાન્ઝિસ્ટર અને ઘણાં અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનોમાં ઉપયોગ થાય છે. આનો એક મહત્વનો ઉપયોગ  ફાઈબર ઓપ્ટીક પ્રણાલીમાં અને ઈન્ફ્રારેડ ઓપ્ટિક્સમાં થાય છે, આ સાથે તેનો ઉપયોગ પ્લીમરાઈઝેશનમાં ઉદ્દીપક તરીકે અને સૌર કોષમાં પણ થાય છે. સૂક્ષ્મતારો (નેનો વાયર્સ)માં પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.    

જર્મેનિયમ મુખ્યત્વે સ્ફાલેરાઈટમાંથી નિષ્કર્ષિત કરવામાં આવે છે આસાથે તેને ચાંદી, સીસું અને તાંબાની ખનિજોમાંથી પણ મેળવવામાં આવે છે.
અમુક જર્મેનિયમના સંયોજનો, જેમકે જર્મેનિયમ ક્લોરાઇડ અને જર્મેન, આંખ, ચામડી, ફેંફસા અને ગળા આદિમાં ખંગવાળ કે બળતરા ઉત્પન્ન કરે છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
સોમલ

**સોમલ** (આર્સેનિક) એ એક રાસાયણિક તત્વ છે, જેની સંજ્ઞા **As** છે, અણુ ક્રમાંક ૩૩ અને સાપેક્ષ અણુભાર ૭૪.૯૨ છે. સોમલ ઘણી ખનિજોમાં મળી આવે છે, ખાસ કરીને ગંધક અને ધાતુઓની સાથે અતથ્ળવાતો શુદ્ધ ધાતુ સ્વરૂપે આવે છે. આનો સૌથી પ્રથમ લેખિત ઉલ્લેખ અલ્બેર્ટસ મેગ્નસ દ્વારા ૧૨૫૦માં થયો છે.

સોમલ એ એક ઉપધાતુ છે અને તેના ઘણાં બહુરૂપો છે, તેમાંથી માત્ર રાખોડી રંગના રૂપનું જ ઔદ્યોગિક મહત્ત્વ છે. સોમલનો મુખ્ય ઉપયોગ તાંબાની અને સીસાની મિશ્ર ધાતુઓને મજબૂત બનાવવા માટે થાય છે દા.ત. વાહનોની બેટરીમાં. સોમલ એ અર્ધવાહક ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનોમાં વપરાતું એક n-શ્રેણીની અશુદ્ધિ છે. અશુદ્ધ સિલિકોન પછી ગેલિયમ આર્સેનાઈડ એ સૌથી વધુ વપરાતું અર્ધવાહક છે.

અમુક પ્રજાતિના જીવાણુઓ સોમલ સંયોજનોનો ઉપયોગ શ્વસન ચયાપાચકો તરીકે કરે છે અને તેઓ સોમલ પ્રત્યે પ્રતિરોધક ક્ષમતા ધરાવે છે. બહુકોષી સજીવો માટે સોમલ પ્રાયઃ ઝેરી હોય છે કેમકે સોમલ આયન કે મૂલકો પ્રોટિન સાથે થીઓલ્સ બનાવે છે. સોમલ અને તેના સંયોજનો અને ખાસ કરીને તેના ટ્રાયોક્સાઈડનો ઉપયોગ કીટકનાશક, પ્રક્રિયા કરેલા લાકડાનાં ઉત્પાદનો, વનસ્પતિનાશકો અને જંતુનાશકો બનાવવા માટે થાય છે. જોકે આ સંયોજનોનો વપરાશ ધીરે ધીરે ઓછો થતો જાય છે. વિશ્વના ઘણાં ક્ષેત્રોમાં પાણીમાં સોમલ સંયોજનો દ્રવી સોમલની ઝેરબાધા ઉત્પન્ન કરે છે.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
બ્રોમિન

**બ્રોમિન**; શબ્દ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ *બ્રોમોસ* પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બકરાની ગંધ એવો થાય છે આ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Br**, અણુ ક્રમાંક ૩૫, અને અણુભાર ૭૯.૯૦૪ છે. આનો સમાવેશ હેલોજન સમૂહમાં થાય છે.

૧૮૨૫-૨૬માં આ તત્વને બે જુદા જુદા વૈજ્ઞાનિકો કાર્લ જેકબ લોવીંગ અને એન્ટોઈન જેરોમ બલાર્ડ દ્વારા છૂટો પડાયો હતો. શુદ્ધ તત્વ સ્વરૂપે ઓરડાના તાપમને બ્રોમિન એ ધુમાડા નીકળતું, ઝેરી, અત્યંત સાંદ્ર લાલ-કથ્થઈ રંગનું પ્રવાહી છે. તેના ગુણધર્મો ક્લોરિન અને આયોડિનની વચ્ચેના હોય છે. પ્રકૃતિમાં શુદ્ધ બ્રોમિન મળતું નથી, પણે તે સ્ફટિક સ્વરૂપે રંગહીન પાણીમાં દ્રાવ્ય એવા હેલાઈડ ક્ષાર સ્વરૂપે મળે છે જે મીઠા જેવા દેખાય છે.

પૃથ્વી પરના ૩/૪ તત્વો કરતાં બ્રોમિન ઓછી બહુતાયત ધરાવે છે, જો કે તેના મૂલકો કે આયનોની પાણીમાં દ્રાવ્યતાને કારણે તે સમુદ્રોમામ્ વધુ પ્રમાણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. વાણિજ્યીક રીતે આનું ઉત્પાદન બ્રાઈન પુલ્સ તરીકે ઓળખાતી જગ્યાએ કરવામાં આવે છે કે જે મોટે ભાગે યુનાયટેડ સ્ટેટ્સ, ઈઝરાયલ અને ચીનમાં આવેલા છે. ૫,૫૬,૦૦૦ ટન જેટલા બ્રોમિનનું ઉત્પાદન ૨૦૦૭માં કરવામાં આવ્યું હતુ જે આની ઘણી વધુ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ એવા મેગ્નેશિયમ જેટલું હતું.

ઉંચા ઉષ્ણતામાને ઓર્ગેનો બ્રોમાઈન સંયોનજનોનું ખૂબ સરળતાથે બ્રોમિન અણુઓમાં રૂપાંતર કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા મુક્ત રાસાયણિક શૃખંલા પ્રક્રિયાને રોકે છે. આને કારણે આ સંયોજનો એક ઉત્તમ અગ્નિરોધક હોય છે. આજ બ્રોમિનનો મુખ્ય ઉપયોગ છે જેમાં બ્રોમિનનિં અડધા ભાગથી પણ વધારે ઉત્પાદન વપરાય છે. આજ ગુણધર્મને કારણે ઉર્ધ્વપાતી ઓર્ગેનો બ્રોમાઈન સંયોજનો સૂર્ય પ્રકાશની હાજરીમાં, બ્રોમિન અણુઓ મુક્ત કરે છે જેઓ ઓઝોનના ક્ષયમાં ખૂબ અસરકારક હોય છે. આવા ગુણ ધર્મને કારણે મેથિલ બ્રોમાઈન નામના જંતુનાશક સંયોજનો પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. આ જંતુનાશકનું ઉત્પાદન ભૂતકાળમાં બ્રોમિનની પેદાશનો મોટો જથ્થો ખાઈ જતો હતો. આ સિવાય બ્રોમિન સંયોજનોના ઉપયોગ છે કૂવો ખોદવાના દ્રાવણો, કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદનમાં મદ્યવર્તી પદાર્થ કે વચગાળાના પદાર્થ તરીકે, અને ફીલ્મ ફોટોગ્રાફીમાં. 

સસ્તન પ્રાણીઓમાં બ્રોમિનનો કોઈ વિશિષ્ટ ઉપયોગ કે જરૂરિયાત હોતી નથી. તેમ છતાં માનવ પ્રતિરક્ષા પ્રણાલીમાંના એક પ્રજીવે વિરોધી ઉત્પ્રેરક દ્વારા આને ક્લોરાડની તુલનાએ પ્રાધાન્ય અપાય છે. દરિયાનીએ અમુક નીચલાના સ્તરના જીવો કખા કરીને શેવાળને ઓર્ગેનોબ્રોમાઈદને જરૂર હોય છે અથવા એઓમાં આને ઉત્પ્રેરકો દ્વારા ઉત્પન્ન કરાય છે. આ શેવાળની રાખ એ બ્રોમિનની શોધનો મુખ્ય ભાગ હતી. ઔષધશાસ્ત્રમાં સાદા બ્રોમિન આયન Br– માનવ કેંદ્રીય ચેતા તંત્ર પર અવરોધી અસર કરે છે. એક સમયે બ્રોમિનના ક્ષારો એક પ્રમુખ શામક ઔષધો હતાં જ્યારે ટૂંકા ગાળે અસર કરતી દવાઓ શોધાઈ ન હતી. આજે પણ ફેફરા કે ફીટ આ સામે તે અસરકારક દવા તરીકે વપરય છે.

## સંદર્ભ
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
સેલિનીયમ

**સેલિનીયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેનો અણુ ક્રમાંક ૩૪, રાસાયણિક સંજ્ઞા **Se**, અને અણુભાર  ૭૮.૯૬ છે. આ એક અધાતુ છે, જેના ગુણધર્મો તેની પાસે આવેલા હેલોજન તત્વો , ગંધક અને ટેલુરિયમને મળતાં આવે છે. પ્રકૃતિમાં ભાગ્યેજ તે શુદ્ધ તાત્વિક સ્વરૂપે મળે છે, પણ અન્ય તત્વોના શુદ્ધિકરણમાં આ એક ઉપપેદાશ તરીકે મેળવાય છે. 

સેલિનીયમ એ સલ્ફાઈડ ખનિજોમાં અળી આવે છે જેમકે પાયરાઈટ જ્યાં તે અમુક હદે ગંધકનું સ્થાન લે છે. દેલિનાઈડ અને સેલિનેટ હોય તેવી ખનિજો પણ મળી આવે છે પણ તે જવલ્લેજ મળે છે. આજે સેલિનીયમનો મુખ્ય ઉપયોગ કાંચ ઉદ્યોગ અને રંગ દ્રવ્ય બનાવવા માટૅ થાય છે. એક સમયે ઈલેક્ટ્રોનિક્સમાં આ તત્વ ઉપયોગિ હતું પણ હવે તેનું સ્થાન સિલિકોન અર્ધવાહક સાધનોએ  લીધું છે. આ તત્વ એલ્ક વિલક્ષણ ગુણ ધર્મ ધરાવે છે, તે અંધારા કરતા અજવાળામાં વધુ સારી રીતે વિદ્યુત પ્રવાહનું વહન કરે છે આથી આનો ઉપયોગ પ્રકાશીય કોષમાં થાય છે. 

સેલિનિયમ ના ક્ષારો વધુ પ્રમાણમાં સેવન કરતાં ઝેરી સાબિત થાય છે, પણ આનો આંશિક ભાગ ઘણા જીવોના કોષીય કાર્યપ્રણાલી માટે જરૂરી હોય છે. આ ગ્લુટેથિયોન પેરોક્સિડેઝ અને થિયોરેડોક્સિન રીડ્યુક્ટેસ નામના ઉત્પ્રેરકોનો એક ભાગ હોય છે, આ ઉત્પ્રેરકો અપ્રત્યક્ષ રીતે અમુક ઓક્સિકૃત અનુઓને હટાવવામાં મદદ કરે છે. આ ત્રણ ડીઓડીનેઝ ઉત્પ્રેરકોમાં મળે છે જેઓ એક થાયરોઈડ સ્ત્રાવનું અન્ય માં રૂપાંતર કરે છે. અમુક  વનસ્પતિની સેલિનીયમની જરૂરીયાત તેની પ્રજાતિ અનુસાર બદલાય છે, તેમાં અમુક પ્રજાતિને તો સેલિનિયમની જરૂરીયાત્ જરાપણ નથી હોતી. 

## સંદર્ભ
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ક્રિપ્ટોન

**ક્રિપ્ટોન** (ભાષા:ગ્રીક, અર્થ "સંતાયેલ") એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Kr** અને અણુ ક્રમાંક ૩૬ છે. આ સમૂહ ૧૮ અને ચોથા આવર્તનનું તત્વ છે. આ એક રંગહીન, ગંધહીન, સ્વાદહીન નિષ્ક્રીય વાયુ છે. ક્રિપ્ટોન એ પૃથ્વીના  વતાવરણનો એક વિરલ વાયુ છે. પ્રવાહી વાયુનું વિભાગિય નિશ્યંદન કરીને આ  વાયુ મેળવવામાં આવે છે. આ વાયુને પ્રાયઃ અન્ય વિરલ વાયુઓ સાથે ફ્લોરોસ્કેન્ટ દીવાઓ (ટ્યુબ લાઈટ)માં વપરવામાં આવે છે. ક્રિપ્ટોન એ નિષ્ક્રિય વાયુ હોવાથી કોઈ અન્ય ઉપયોગમાં આવતો નથી. 

અન્ય નિષ્ક્રિય વાયુ તત્વોની જેન ક્રિપ્ટોન નો ઉપયોગ પણ પ્રકાશીય  વિદ્યુત દીવાઓ અને ફોટોગ્રાફીમાં કરી શકાય છે. ક્રિપ્ટોન પ્રકાશને ઘણી મોટી સંખ્યમાં સ્પેક્ટ્રક રેખાઓ હોય છે.પ્લાઝમામાં ક્રિપ્ટોન ઉચ્ચત્તમ પ્રકાશ ઉત્સર્જન કરતો હોવાથી ઉચ્ચ શક્તિ વાયુ લેસર (ક્રિપ્ટોન આયન અને એક્સીમર લેસર)માં ઉપયોગિ છે
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
રુબિડીયમ

**રૂબિડીયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની  સંજ્ઞા **Rb** છે અને અણુ ક્રમાંક ૩૭ છે. રુબિડીયમ એ એક નરમ સફેદ ચળકતી ધાતુ છે. આ એક આલ્કલી ધાતુ સમુહમાં આવે છે. આનો અણુભાર ૮૫.૪૬૭૮ છે. શુદ્ધ તત્વ સ્વરૂપે રુબિડીયમ એ અત્યંત ક્રિયાશીલ છે. આના ગુણ ધર્મો અન્ય જૂથ -૧ ના તત્વોને મળતા આવે છે, જેમકે  વાતાવરણમાં  ખૂબ ઝપથી ઓક્સિડેશન પામવું . રુબિડિયમનો માત્ર એક જ સ્થિર સમસ્થાનિક છે, 85Rb. સમથાનિક  87Rb, એ પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવતા રુબિડીયમનો ૨૮% જેટલો ભાગ ધરાવે છે, તે કિરણોસ્થારી રીતે સક્રીય હોય છે અને તેનો અર્ધ જીવન કાળ ૪૯૦ કરોડ વર્ષ છે જે અનુમાનિત વિશ્વના જીવન કાળ કરતાં પણ ત્રણ ગણું વધુ છે.    

જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી રોબર્ટ બન્સેન અને ગુસ્તાવ કીર્ચોફ એ ૧૮૬૧માં નવી શોધેલે પ્રક્રીયા ફ્લેમ સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી દ્વારા રુબિડિયમની શોધ કરી. આના સંયોજનો રાસાયણિક અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપયોગ ધરાવે છે. રુબિડીયમ ધાતુ સરળતાથેએ બાષ્પીભવન પામે છે અને સગવડતા બહ્રી સ્પેક્ટ્રલ સોષક શ્રેણી ધરાવે છે.

રુબિડીયમ એ સજીવો માટે આવશ્યક તત્વ નથી. તેમ છતં, સેસિય્યમ રુબિડેયમ આયનો ને સજીવો દ્વારા પોટેશિયમ આયનોની માફક જ પ્રક્રિયીત કરાય છે. આને સક્રીય રીતે વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષો દ્વારા ગ્રહણ કરી લેવાય છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
સ્ટ્રોન્શિયમ

**સ્ટ્રોન્શિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Sr** અને અણુ ક્રમાંક ૩૮ છે. આ એક આલ્ક્લાઇન પાર્થિવ ધાતુ છે. આ એક  નરમ સફેદ-ચળકતી કે પીળાશ પડતું ધાતુ તત્વ છે અને રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત ક્રિયાશીલ છે. હવામાં ખુલ્લોલ્લી રાકહ્તાં આધતુ પીળી પડી જાય છે. આ ધાતુ પ્રાકૃતિક રીતે સેલેસ્ટાઈન અને સ્ટ્રોન્શિનાઈટ નામના ખનિજમાં મળી આવે છે. પ્રાકૃતિક સ્ટ્રોન્ટિયમ એ સ્થિર તત્વ છે, પણ કૃત્રિમ સ્ટ્રોન્શિયમ -૯૦ સમસ્થાનિક કિરણોત્સારી દુષિત પડતા કચરામાં મળી આવે છે તેનો અર્ધ આયુષ્ય કાળ ૨૮.૯૦ વર્ષ છે. સ્ટ્રોન્શિયમ અને સ્ટ્રોન્શિનાઈટ બનેં નું નામ  સ્કોટલેન્ડમાં આવેલા એક ગામ સ્ટ્રોન્શિયન પરથી રાખવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં આની ખનિજ સૌ પ્રથમ મળી આવી હતી.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
અનીડા (તા. કુંકાવાવ)

**અનીડા (તા. કુંકાવાવ)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા કુંકાવાવ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અનીડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 

શ્રેણી:કુંકાવાવ તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ઈટ્રીયમ

**ઈટ્રીયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Y** અને અણુ ક્રમાંક ૩૯ છે. આ એક ચાંદેરી રંગની ચળકતી સમ્ક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે. તે રાસયણિક દ્રષ્ટિએ લેંથેનાઈડ તત્વો સમાન છે અને આને પ્રાયઃ દુર્લભ પાર્થિવ તત્વ તરીકે વર્ગીકૃત કરાય છે. ઈટ્રીયમ એ પ્રાયઃ દુર્લભ પાર્થિવ તત્વ માં લેંથેનાઈડ્સ સાથે  સંયોજિત અવસ્થામાં મળી આવે છે અને તે પ્રકૃતિમાં ક્યારે પણ શુદ્ધ સ્વરૂપે મળતું નથી. આનો એક માત્ર સ્થિર સમસ્થાનિક 89Y, એ આનો એક માત્ર પ્રાકૃતિક રીતે અસ્તિત્વ ધરાવ્તું સમસ્થાનિક છે.

૧૭૮૭માં કાર્લ એક્સેલ અર્હેનિયસ એ સ્વીડનના ઈટ્ટરબાય નજીક એક નવું ખનિજ શોધ્યું અને તે ગામના નામ અનુસાર તેનું નામ ગેડોલીનાઈટ કે ઈટ્ટરબાઈટ રાખ્યું. જ્હોન ગેડોલીન એ  ઈટ્રીયમના ખનિજમાં આના ઓક્સાઈડની શોધ કરી અને એન્ડર્સ ગુસ્તાવ એકનબર્ગએ આ નવા ઓક્સાઈડને ઈટ્રીઆ નામ આપ્યું. ૧૮૨૮માં ફ્રીડરીચ વ્હોલર દ્વારા શુદ્ધ ઈટ્રિયમ સૌ પ્રહ્તમ વખત મેળવવામાં આવ્યું.

ઈટ્રીયમનો સૌથી મહત્વનો ઉપયોગ ફોસ્ફર બનાવવા થાય છે લાલ જેવા, કે જે ટેલિવિઝન સેટ  (કેથોડ રે ટ્યુબ) અને એલ. ઈ. ડી. બનાવવા વપરાય છે. અન્ય ઉપયોગ ઈલેક્ટ્રોડ, ઈલેક્ટ્રોલાઈટ, ઈલેક્ટ્રોનિક ફીલ્ટર, લેસર અને સુપર કંડક્ટર નું નિર્માણ, વિવિધ વૈદકીય ઉપયોગો, અને ઘના પદાર્થોને ખાસ ગુણ ધર્મો આપવા તેમાં આંશિક પ્રમાણમાં. ઈટ્રિયમનો કોઈ જૈવિક પ્રક્રિયામાં ભાગ હોવાનું જણાયું નથી. ઈટ્રીયમ સાથે સંપર્કમાં રહેતાં ફેંફસાના વિકારો થવાનું જણાયું  છે.

## સંદર્ભો
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ઝિર્કોનિયમ

**ઝિર્કોનિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Zr** અને અણુ ક્રમાંક ૪૦ છે. તેનું આ નામ તેના ખનિજ ઝિરકોન પરથે પડ્યું છે. આનો અણુભાર ૯૧.૨૨૪ છે.  આ એક ચળકતી, રાખોડી-સફેદ, સખત સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે અને તે ટાઈટેનીયમને મળતું આવે છે. ઝિર્કોન મુખ્યત્વે ઉચ્ચૌષ્ણતામાન રોધક અને અપારદર્શિત ગુણધર્મ લાવવા માટે વપરાય છે. ખવાણ સામે આના જોરદાર પ્રતિરોપ્ધક ક્ષમતાને કારણે આને અમુક ધાતુઓમાં પણ વાપરવામાં આવે છે. જિર્કોનિયમ મોટે ભાગે તેના ખનિજ ઝિર્કોનમાંથી મેળવવામાં આવે છે. 

ઝિર્કોન ઘણાં કાર્બનિક અને કાર્બનિક-ધાતુ જેમકે ઝિર્કોનિયમ ડાયોક્સાઈડ અને ઝિર્કોનિયમ ડાઈક્લોરાઈડ જેવા સંયોજનો બનાવે છે. પ્રાકૃતિક રૂપે આના પાંચ સમસ્થાનિકો મળી આવે છે જેમાંના ત્રણ સ્થિર છે. ઝિર્કોનિયમ સંયોજનો કોઈ જવિક ઉઓપયોગ ધરાવતાં નથી.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
આધાશીશી (રોગ)

**આધાશીશી** (હિન્દી:एकतरफा अधकपारी; અંગ્રેજી:Unilateral Migraine) એ એક જાતની બિમારી છે. આ બિમારીમાં કોઈ એક તરફના માથાના ભાગમાં સખત દુ:ખાવો થાય છે. સવાર થી ચાલુ થયેલ દુ:ખાવો સૂરજ ચઢવાની સાથે વધતો જાય છે, બપોરે ચાલુ રહે છે અને સાંજે સૂરજ ઢળે ત્યારે જ ધીરે ધીરે રાહત થાય છે. આવા સમયે દર્દીને ઓરડામાં અંધારું કરીને સૂઈ જવાથી પણ સારું લાગે છે. ઉનાળાના સમયમાં આ તકલીફ અવારનવાર થાય છે. આ સમય દરમિયાન ઉબકા, ઉલટી ઉપરાંત પ્રકાશ, ગંધ અને અવાજ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા જેવાં લક્ષણો પણ જોવા મળે છે.

આયુર્વેદમાં જણાવ્યા મુજબ આ પિત્તનો રોગ છે. પિત્ત વધે તેવો ખોરાક, ચિંતા, ગુસ્સો, માનસિક તાણ તેમ જ વ્યસનના અતિરેક જેવાં કારણોને લીધે આધાશીશીનો રોગ લાગુ પડે છે.

એક્યુપંકચર આ રોગ મટાડવામાં પ્રભાવી છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:રોગ
શ્રેણી:આરોગ્ય
નાયોબિયમ

**નાયોબિયમ** અથવા **કોલમ્બિયમ**, એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Nb** અને અણુ ક્રમાંક ૪૧ છે. 
આ એક હળવી, રાખોડી, તંતુભવનક્ષમ સંક્રાતિ ધાતુ તત્વ છે. આ ધાતુ પ્રાયઃ પાયરોક્લોર નામના ખનિજમાં મળી આવે છે કે નાયોબિયમનું અને કોલ્બાઈટનું પ્રમુખ વાણિજ્યિક સ્ત્રોત છે. આનું નામ ગ્રીક પુરાણ કથાના પાત્ર ટેન્ટેલસની પુત્રી નાયોબ પરથી રાખવામાં આવ્યું  છે. 

નાયોબિયમ અને ટેન્ટેલમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો સરખાં હોવાથી તેમની વચ્ચે ફરક કરવો ખૂબ અઘરો છે. ૧૮૦૧માં બ્રિટિશ રસાયણ શાસ્ત્રી ચાર્લ્સ હેચેટએ ટેન્ટલમ સમાન એક તત્વ હોવાની જાણકારે આપી હતી અને તેનું નામ કોલ્મ્બિયમ આપ્યું હતું. ૧૮૦૯માં અંગ્રેજ રસાયણ શાસ્ત્રી વિલિયમ હાઈડ વોલસ્ટોન એ નિષ્કર્ષ કાઢ્યું કે  ટેન્ટેલમ અને કોલમ્બિયમ એકજ ધાતુ છે જો કે તે ભૂલ ભરેલું હતું.  ૧૮૪૬માં જર્મન રસાયણ શાસ્ત્રી હેનરીચ રોસ એ શોધ્યું કે ટેન્ટલમનું  ખનિજ એક અન્ય તત્વ ધરાવે છે જેને તેણે નાયોબિયમ નામ આપ્યું. ૧૮૫૪ અને ૧૮૬૫ના થયેલા ઘણાં પ્રયોગોએ સિદ્ધ કર્યું કે નાયોબિયમ અને કોલ્મ્બિયમ એકજ તત્વ હતા પણ તે ટેન્ટેલમથી ભિન્ન હતાં. એક સદી સુધી આ બંને નામો વપરાતાં રહ્યાં. ૧૯૪૯માં આ તત્વનું નામ નાયોબિયમ તરીકે સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યુ. 

૨૦મી સદી  સુધી નાયોઇયમનો કોઈ ઔદ્યોગિક ઉપયોગ શોધાયો ન હતો. બ્રાઝિલ એ વિશ્વમાં નાયોબિયમ અને ફેરોનાયોબિયમ (લોખંડ અને નાયોબિયમની મિશ્ર ધાતુ)નો પ્રમુખ ઉત્પાદક દેશ છે. નાઓબિયમનો પ્રમુખ ઉપયોગ મિશ્ર ધાતુની બનાવટમાં જ થાય છે, ખાસ કરીને ગેસનું વહન કરનારી પાઈપલાઈન ના પાઈપોની બનાવટમાં. મિશ્રધાતુમાં નાયોબિયમનું પ્રમાણ માત્ર ૦.૧% જેટલું જ હોય છે પણ તે પોલાદની શક્તિ અનેક ગણી વધારી દે છે. નાયોબિયમ મિશ્રિત મિશ્રધાતુઓ ઊંચા તાપમાને સ્થિર રહે છે તેના આ ગુણને કારણે તેનો ઉપયોગ જેટ એંજીન અને રોકેટ એંજીનોમાં થાય છે. નાયોબિયમનો ઉપયોગ ઘણા સુપર કંડ્ક્ટીવીટી ધરાવતા પદાર્થોની બનાવટમાં કરવા માં આવે છે. નાયોબિયા સાથે ટાઈટેનોઇયમ અને ટીન ધરાવતી મિશ્રધાતુઓનો ઉપયોગ એમ આર આઈ (મેગ્નેટીક  રેસોનાન્સ ઈમેજીંગ - ચુંબકીય કંપન છબી રચના) સ્કેનરના સુપર કંડક્ટીંગ લોહચુંબકો બનાવવા માટે થાય છે. આ સિવાય નાયોબિયમ ધાતુ જોડાણ (વેલ્ડીંગ), કિરણોત્સારી ઉદ્યોગો, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓપ્ટીક્સ (પ્રકાશશાસ્ત્ર), સિક્કાઓના ઉદ્યોગમાં અને આભૂષણો બનાવવા માટે થાય છે. નાયોબિયમ્ની અલ્પ વિષતા અને એનોડાયઝેશનનેએ પ્રક્રિયા દ્વારા સરળતાથે રંગ કે ઢોળ ચડાવી શકવાની લાયકાને કારણે  સિક્કાઓના ઉદ્યોગમાં અને આભૂષણો ઉદ્યોગમાં ઉપયોગી છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ઉર્વીશ કોઠારી

**ઉર્વીશ કોઠારી** ગુજરાતી લેખક, પત્રકાર અને વ્યંગકાર છે. તેમના મોટા ભાઈ બીરેન કોઠારી ચરિત્રકાર-અનુવાદક અને દસ્તાવેજીકરણની કામગીરી સાથે સંકળાયેલા છે.

## અભ્યાસ 
તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ શેઠ જે.એચ. સોનાવાલા હાઈસ્કૂલ, મહેમદાવાદમાંથી પૂર્ણ થયો અને અમદાવાદની એમ.જી. કોલેજ ઓફ સાયન્સમાંથી તેમણે વિજ્ઞાનના સ્નાતકની પદવી મેળવી. ૨૦૧૮માં તેમણે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી 'પત્રકારત્વમાં ગાંધીજીનાં વિચારપત્ર નવજીવનના લખાણોમાં હિંદુ-મુસલમાન સંબંધોનાં નિરૂપણ' પર ડોક્ટરેટની પદવી મેળવેલ છે.

## કારકિર્દી 
તેમની પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૯૫માં થઈ. ગુજરાતી ભાષાના જુદા જુદા સમાચાર પત્રો અને સામયિકો સાથે તેઓ સંકળાયેલા રહ્યા છે. એપ્રિલ ૨૦૧૩માં તેમણે કાર્તિક શાહ તથા પત્રકાર મિત્રો દીપક સોલિયા અને ધૈવત ત્રિવેદી સાથે મળી ને ‘સાર્થક પ્રકાશન’ની શરૂઆત કરી હતી, જેના અંતર્ગત પ૦થી વધુ પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યાં છે. તે ઉપરાંત તેઓ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩થી અર્ધવાર્ષિક સામયિક "સાર્થક જલસો"નું સંપાદન-પ્રકાશન કરે છે. તેમણે ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, જવાહરલાલ નહેરુ તેમજ બાબાસાહેબ આંબેડકરને સ્પર્શતા વિષયો પર અને ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા પરંતુ પ્રમાણમાં ઓછા પ્રચલિત એવા ગુજરાતી વ્યક્તિત્વો પર શ્રેણી "ગુજરાત જાયન્ટ્સ" હેઠળ લેખો લખેલા છે.

## પુસ્તકો
*A Plain Blunt Man : The Essential Sardar Vallabhbhai Patel (2023) Aleph Books
*મારી પત્રકારત્વ-લેખનની સફર (પત્રકારત્વ-લેખનની કારકિર્દીન પહેલા દાયકાની (1995-2005) સફરનું સચિત્ર દસ્તાવેજીકરણ)
*નોખા ચીલે નવસર્જન (નવસર્જન ટ્રસ્ટની ૧૨ વર્ષની કામગીરીનું દસ્તાવેજીકરણ)
*સરદાર : સાચો માણસ સાચી વાત
*બત્રીસ કોઠે હાસ્ય (હાસ્યલેખો)
*જ્યાં જ્યાં હસે એક ગુજરાતી (ગુજરાત અને ગુજરાતીઓ વિશેના હાસ્યવ્યંગ લેખો) 
*ભદ્રંભદ્રઃ અનામત આંદોલનમાં (વ્યંગાત્મક લઘુનવલ)
*દિલના દરવાજે દસ્તક (અનુવાદ, ચંદુ મહેરિયા સાથે)
*રજનીકુમાર : આપણા સૌના (સાહિત્યકાર રજનીકુમાર પંડ્યાના ષષ્ટીપૂર્તિ ગ્રંથનું સંપાદન, બીરેન કોઠારી સાથે)
*નગેન્દ્ર વિજય (ચરિત્રાત્મક દીર્ઘ મુલાકાત)
*મહેન્દ્ર મેઘાણી (ચરિત્રાત્મક દીર્ઘ મુલાકાત)
*પ્રકાશ ન. શાહ (ચરિત્રાત્મક દીર્ઘ મુલાકાત)

## પારિતોષિક
* કાકાસાહેબ કાલેલકર પારિતોષિક
* જ્યોતીન્દ્ર દવે પારિતોષિક (૨૦૦૮)

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:પત્રકાર
શ્રેણી:૧૯૭૧માં જન્મ
આરઝી હકૂમત

**આરઝી હકૂમત** એ એક સંગઠન હતું જેણે જૂનાગઢને નવાબનાં શાસનથી મુક્ત કરાવ્યું હતું.

## ઇતિહાસ 
૧૯૪૭માં ભારત તો આઝાદ ઘોષીત થઇ ગયું હતું, પણ હજુ ભારતમાંના કેટલાક રજવાડાઓ રાજા તથા નવાબોના હાથમાં હતા. આવા દેશી રજવાડાઓને આઝાદ કરવાના બાકી હતા. આવા સમયે જૂનાગઢમાં નવાબ મહોબતખાનનું રાજ હતું. શાહનવાઝ ભુટ્ટોએ જૂનાગઢનું પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ કરવાનો ખ્યાલ નવાબ મહોબતખાનના દિમાગમાં ઠસાવી દીધો. નવાબે દિલ્લી સરકારને જાણ કર્યા વગર જૂનાગઢ પાકિસ્તાન સાથે જોડાયેલું જાહેર કરી દીધું. આ દરમિયાન, જૂનાગઢના કેટલાક આગેવાનો પોતાના બળે નવાબી હકૂમતનો છેડો લાવવા મેદાનમાં આવ્યા અને આરઝી હકૂમત સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ કેટલાક લોકો મુંબઈના માધવબાગમાં ભેગા થયા, જેમનું નેતૃત્વ શામળદાસ ગાંધી તથા અમૃતલાલ શેઠે લીધું. ત્યાં આરઝી હકૂમતના પ્રધાન મંડળની રચના કરવામાં આવી. હવે માત્ર હિંદુ જ નહિ, મુસ્લિમ જનતામાં પણ નવાબ સામે આક્રોશ હતો. આ દરમિયાન દીવાન શાહનવાઝ ભુટ્ટોએ ૪ નવેમ્બર, ૧૯૪૭ ના રોજ પુલિસ કમિશ્નર કે.એમ. નક્વીને લેખીત પત્ર સાથે પાકિસ્તાની લશ્કરની સહાય માંગવા કરાચી મોકલ્યો. પણ એ પાછા આવ્યા જ નહિ. આથી જૂનાગઢના નવાબ મહાબતખાન જૂનાગઢનું ઉંબાડીયું દીવાન શાહનવાઝ ભુટ્ટો ઉપર નાખી પાકિસ્તાન ભાગી ગયા. તે રૂ. ૧,૨૯,૩૪,૭૦૦ ની ચલણી નોટો, ઝવેરાત, પાંચ બેગમો, અઢાર સંતાનો તથા માનીતા કૂતરા અને બે ડોક્ટરો લઇને પાકિસ્તાન જતો રહ્યો, જ્યાં કરાંચીમાં તેનું "જૂનાગઢ હાઉસ" નામનું મહેલાત જેવું મકાન હતું. ત્યારબાદ ભુટ્ટો પણ પાકિસ્તાન જતા રહ્યા.

## સંદર્ભ 
## પૂરક વાચન 
* 

## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:જૂનાગઢ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
પલેડિયમ

**પલેડિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની રાસાયણિક સંજ્ઞા **Pd** છે અને  અણુ ક્રમાંક ૪૬ છે. આ એક  દુર્લભ અને ચળકતી સફેદ ધાતુ છે. આની શોધ ૧૮૦૩માં વિલિયમ હાઈડ વૉલસ્ટન દ્વારા કરાઈ હતી. તેઅણે આ ધાતુનું નામ નક્ષત્ર પાલાસ્ પરથી પાડવામાં આવ્યું , જેનું પોતાનું નામ ગ્રીક દંતકથા ઓપરથી આવ્યું હતું.  પેલેડિયમ, પ્લેટિનમ, રોડિયમ, રુથેનિયમ, ઈરિડિયમ અને ઓસિયમ એ એક જૂથ બનાવે છે જેને પ્લેટિનમ જૂથની ધાતુઓ  કહે છે . આમના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોય છે,પણ તે સૌમાં પેલેડિયમનુમ્ ગલન બિંદુ સૌથી નીછું છે અને તેની ઘનતા પણ સૌથી ઓછી છે.

પેલેડિયમ અન્ને અન્ય પ્લેટિનમ ધાતુઓના અમુક અનન્ય ગુણધર્મોને કારણે તેઓ ઘણા વિવિધ ક્ષેત્રે ઉપયોગી છે. આજ કાલ ઉત્પન્ન થતા પા ભાગના ઉત્પાદનોનો યાતો ઉમદા ધાતુઓ ઓ ભાગ હોય છે અથવા તેના નિર્માણમાં કે ઉત્પાદનમાં ઉમદા ધાતુઓનો ઉપયોગ થયેલો હોય છે.  પેલેડિયમ કે તેના સમાન ગણધર્મી ધાતુઓનો ઉપયોગ કેટાલિટિક કન્વર્ટર બનાવવા માટે થાય છે , જેઓ ૯૦% જેટલા ઝેરી વાયુઓ કે જે વાહનો દ્વારા નિકાસ કરાય છે જેમકે કાર્બન મોનોક્સાઈડ, નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન આદિને ઓછા ઝેરી એવા નાઈટ્રોજન, કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાનીની વરાળ જેવા તત્વોમાં રૂપાંતરીત કરે છે. પેલેડિયમ ઈલેક્ટોનિક્સ, દંત વૈદક શાસ્ત્ર, વૈદક શાસ્ત્ર, હાઈડ્રોજા શુદ્ધીકરણ, રાસાયણિક ઉદ્યોગ અને ભૂગર્ભ જળના શુદ્ધિકરણ માટે થાય છે. ઈંધણ કોષના તંત્રજ્ઞાનમાં પેલેડિયમ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે જેમાં હાયડ્રોજન અને ઓક્સિજનને સંયોજિત કરી વિધુત શક્તિ, ગરમી અને પાણી મેળવાય છે 

પલેડિયમ અને અન્ય પ્લેટિનમ ધાતુઓના ખનિજ સ્ત્રોત ઘણાં જૂજ છે. પુનર્નવિનીકરણ કે રિસાયકલીંગ પણ પલેડિઅયમનો એક સ્ત્રોત છે.પ્રાયઃ તેને વપરાઈગયેલા કેટેલિક કનવર્ટરમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આત્યંત ઉપયોગિતા અને મર્યાદિત સ્ત્રોત હોવાને કારણે પેલેડિઅયમ એક રોકાણ કરવાની વસ્તુ મનાય છે.

## સંદર્ભો
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ટેક્નેશિયમ

**ટેક્નેશિયમ** અથવા **ટેક્નીશિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેનો અણુ ક્રમાંક ૪૩ અને સંજ્ઞા **Tc** છે. એકપણ સ્થિર સમસ્થાનિક ન ધરાવતા તત્વોમાં આ સૌથી નિમ્ન અણુ ક્રમાંક ધરાવતું તત્વ છે; આનો દરેક સમસ્થાનિક કિરણોત્સારી છે. ટેક્નેશિયમ નું ઉત્પાદન પ્રયોગ શાળામાં જ કરવામામ આવે છે અને પ્રકૃતિમાં તે અત્યંત અલ્પ પ્રમાણમાં મળે છે. પ્રકૃતિમાં મળતું ટેક્નેશિયમ યુરેનિયમની ખનિજ ના તત્ક્ષણ ફીશન ઉત્પાદન દ્વારા અથવા મોલિબ્ડેનમન ખનિજના ન્યૂટ્રોન કેપ્ચર દ્વારા નિર્માણ થાય છે. રાખોડી ચળકતી આ ધાતુના રાસાયણિક ગુણધર્મો  રિનીયમ અને  મેંગેનિઝની વચ્ચેના હોય છે.
ડ્મીટ્રી મેંદેલીફ દ્વારા આ તત્વ શોધાયા પહેલાં તેના ઘણા ખરાં ગુણ ધર્મોની આગાહી કરાઈ હતી. મેંડેલીફે પોતાના આવર્તન કોઠામાં અમુક ખાલી જગ્યાઓ જોઈ અને આને હંગામી નામ આપ્યું ઈકા-મેંગેનિઝ. ૧૯૩૭માં ટેક્નેશિયમ (સમસ્થાનિક ટેક્નેશિયમ-૯૭) એ પહેલું કૃત્રિમ રીતે નિર્મિત તત્વ બન્યું. આથી તેનું નામ "કૃત્રિમ" માટેના ગ્રીક શબ્દ "ટેક્સેનીક" પરથી ટેક્નેશીયમ પડ્યું.

આ તત્વનો ગામા કિરણ ઉત્સર્જિત કરતો અને અલ્પ આયુષ્ય ધરાવતો આણ્વીક આઈસોમર ટેક્નેશીયમ-૯૯m રોગ નિદાનના કિરણોત્સારી પ્રક્રિયા માટે વાપરવામાં આવે છે. ટેક્નેશિયમ -૯૯ નો ઉપયોગ ગામા કિરણ રહિત બીટા કણોના સ્ત્રોત તરીકે થાય  છે. લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતા ટેક્નેશિયમના સમસ્થાનિકોને  અણુ ભઠ્ઠીમાં યુરેનિયમ-૨૩૫ના આણ્વિક ફીશન દ્વારા આણ્વીક ખનિજ સળીયામાંથી કાઢવામાં આવે છે. ટેક્નેશિયમના કોઈપણ સમસ્થાનિકનો અર્ધ આયુષ્ય કાળ ૪૨ લાખ વર્ષથી અધિક નથી, ટેક્નેશિયમ-૯૮ના ૧૯૫૨માં રેડ જાયન્ટમાં અસ્તિત્વ હોવાની જાણ થઈ હતી, આ પરથી એ મન્યતા ને ટેકો મળ્યો કે તારાઓમાં પણ ભારી તત્વોનું નિર્માણ થાય છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
અમરવાલપુર (તા. બાબરા)

**અમરવાલપુર (તા. બાબરા)** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા બાબરા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અમરવાલપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
## બાબરા તાલુકામાં આવેલાં ગામો 
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:બાબરા તાલુકો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
મોલિબ્ડેનમ

**મોલિબ્ડેનમ** , એ ૬ઠ્ઠા આવર્તનનું એક  રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Mo** અને અણુ ક્રમાંક ૪૨ છે. આ નામ નીઓ-લેટિન શબ્દ  *મોલિબ્ડેનિયમ*,  અને પ્રાચીન ગ્રીક  અર્થ *સીસું* કેમકે તેનું ખનિજ સીસાના ખનિક સમાન હતું. શુદ્ધ સ્વરૂપે આ ધાતુ, એક સફેદ ચળકતી ધાતુ છે, અને આ ધાતુ છઠ્ઠું સૌથી ઊચું ઉત્કલન બિંદુ ધરાવે છે. આ ધાતુ સરળતાથી સ્થિર કાર્બાઈડ બનાવે છે, તેના અ ગુણ ધર્મને કારણે પ્રાયઃ તેનો ઉપયોગ ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતા પોલાદ બનાવવા માટે છે. પ્રકૃતિમાં આ ધાતુ શુદ્ધ સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, પરંતુ તે ઓક્સાઈડ સ્વરૂપે ખનિજોમાં મળી આવે છે. ઔદ્યોગિક રીતે મોલિબ્ડેનમના સંયોજનો ઉચ્ચ તાપમાન અને ઉચ્ચ દબાણ સહી શકે તેવા રંગ દ્રવ્ય અને ઉદ્દીપકો બનાવવા માટે થાય છે.

મોલિબ્ડેનમ ના ખનિજોની જાણતો ઘણા વર્ષોથી હતી પરંતુ આ ધાતુ એક સ્વતંત્ર તત્વ તરીકે ૧૭૭૮માં કાર્લ વિલ્હેમ શીલૅ દ્વારા શોધાઈ હતી. અને ૧૭૮૧માં  પીટર જેકબ હ્જેલ્મ દ્વારા અને સફળતા પૂર્વક છૂટી પડાઈ હતી. 

મોટા ભાગના મોલિબ્ડેનમના સંયોજનો પણીમાં અલ્પ દ્રાવ્યતા ધરાવ છે, પરંતિ મોલિબ્ડેનમ આયન MoO42− એ એ દ્રાવ્ય છે અને મોલિબ્ડેનમ ના ઓક્સિજન અને પાણીના સંપર્કમાં આવતા તે બને છે.

અમુક જીવાણુઓ મોલિબ્ડેનમ ધરાવતા અમુક ઉત્પ્રેરકોને ઉદ્દીપક તરીકે વાપરીને વાતાવરણિય આણ્વિક નાયટ્રોજનનો રાસાયણિક બંધ તોડીને જૈવિક નાઈટ્રોજન સ્થિરીકરણ કરે છે. અત્યારે પ્રાણી અને વનસ્પતિમાં કમસે કમ ૫૦ મોલિબ્ડેનમ ધરાવતા ઉત્પ્રેરકોના અસ્તિત્વની જાણ છે. જોકે નાઈટ્રોજન સ્થિરિકરણ માત્ર જીવાણુ અને સાયનો જીવાણુ ઉત્પ્રેરકો જ કરે છે. બાકીના મોલિબ્ડેનમ ધરાવતા ઉત્પ્રેરકો વિવિધ કાર્યો કરે છે અને મોલોબ્ડેનમ ઉચ્ચસ્તરના સજીવોમાં એક જરૂરી તત્વ છે જોકે દરેક પ્રકારના જીવાણુઓ માટે તે જરૂરી નથી.    

## સંદર્ભો
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
કેડમિયમ

**કેડમિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Cd** અને અણુ ક્રમાંક ૪૮ છે. આ નરમ, ભૂરાશ પડતી- સફેદ ધાતુ છે. આ ધાતુ ના રાસાયણિક ગુણધર્મો જૂથ-૧૨ના અન્ય બીજા બે તત્વો જસત અને પારા જેવા હોય છે. જસત સમાન, આ તત્વ તેના પ્રાયઃ સંયોજનોમાં +૨ નું ઓક્સિડેશન પસંદ કરે છે અને પારાની જેમ આ ધાતુ પણ અન્ય સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વોની સરખામણેએઓ નીછું ગલન બિંદુ ધરાવે છે.  કેડમિયમ અને તેના સમરૂપોને પ્રાયઃ સંક્રાતિ ધાતુ તત્વ ગણવામાં નથી આવતાં, આના સંયોજનોમાં કે સામાન્ય ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં  ઈલેક્ટ્રોનની d કે f કક્ષા ના ઈલેક્ટ્રોન અર્ધ ભરેલી નથી હોતી. પૃથ્વી પર કેડમિયમની સાંદ્રતા ૦.૧ થી ૦.૫ ભાગ પ્રતિ દસલાખ ભાગ જેટલી છે. આ તત્વની શોધે ૧૮૧૭માં સ્ટ્રોમીયર અને હર્મન નામના જર્મન વૈજ્ઞાનિકોએ જસતની ખનિજ ઝિંક કાર્બોનેટની એક અશુદ્ધિ રૂપે કરી હતી.  

મોટા ભાગનું કેડમિયમ જસતની ખનિજોમાં અલ્પ પ્રમાણમાં મળી આવે છે આમ આ જસત ઉત્પાદન સાથે આડ પેદાશ તરીકે મળે છે. લાંબા સમય સુધી તેનેઓ ઉપયોગ રંગ દ્રવ્ય તરીકે અને સ્ટીલ પર કાટ વિરોધી ઢોળ ચડાવવા માટે થતો આવ્યો છે. આસિવાય કેડમિયમ સંયોજનો પ્લાસ્ટીકને સ્થિર કરવા માટે પણ થાય છે. નિકલ કેડમિયમ બેટરી અને કેડમિયમ ટેલ્યુરાઈડ સોલાર કોષને બાદ કરતાં અન્ય સૌ ઉપયોગોમાં હવે કેડમિયમનો વપરાશ ઘટતો ચાલ્યો છે. આ ઘટાડો અન્ય અસરકારક તંત્રજ્ઞાનના વિકાસ અને અમુક સ્વરૂપે કેડમિયની ઝેરીપણા કારણે અને તેને કારણે આવેલા પ્રતિબંધોને કારણે આવ્યો છે.  

 
આમ તો કેડમિયમનો કોઈ જૈવિક ઉપયોગ ઉચ્ચ સ્તરના સજીવોમાં હજી સુધી જણાયો નથી પણ અનુક સમુદ્રી (ડાયટોમ) શેવાળમાં કેડમિયમ આધારિત કાર્બોનિક એનહાયડ્રસ મળી આવ્યાં છે.

## સંદર્ભો
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ઈંડિયમ

**ઈંડિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **In** અને અણુ ક્રમાંક ૪૯ છે.  આ એક દુર્લભ, અત્યંત મૃદુ, સિક્કાઢાળી શકાય તેવી અને સરળતાથી ઢાળી શકાય તેવી ઉત્તર-સંક્રાંતિ ધાતુ છે. આના રાસાયણિક ગ્ણધર્મો ગેલિઅયમ અને થેલિયમને ની વચેટના હોય છે.  આ ધતુની શોધ ૧૮૬૩માં થઈ હતી. આના અસ્તિત્વની  જસતની ખનિજના સ્પેક્ટ્રમમાં દેખાયલા ઈંડિગો ભૂરા રંગની રેખા પરથી થઈ હતી. તેથી આ ધાતુનું નામ ઈંદિયમ રખાયું. તે પછીના વર્ષે આને છૂટી પડાઈ હતી. જસતની ખનિજ આજે પણ ઈંડિયમનો પ્રમુખ સ્ત્રોત છે જેમાં તેઓ સંયોજન સ્વરૂપે મળી આવે છે.  ખૂબજ દુર્લભ સંજોગોમાં આ ધાતુ શુદ્ધ સ્વરૂપે મળે છે. અને મળે તો પણ તેનું કોઈ ઐદ્યોગિક મહત્ત્વ નથી હોતું. 

હાલના સમયમાં ઈંડિયમનો પ્રમુખ ઉપયોગ ઈંડિયમ ટિન ઓક્સાઈડના પારદર્શક એલેક્ટ્રોડ બનાવવા માટે થાય છે જેનો ઉપયોગ એલ.સી.ડી. અને ટચ સ્ક્રીન બનાવવા માટે થાય છે અને આજ ઉપયોગ તેના ઉત્ખનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે. આનો ઉપયોગ ઉંઝણ (લ્યુબ્રિકેશન)ની પાતળી સપાટી નિર્માણ કરવા માટે પણ થાય છે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન આનો ઉપયોગ ઉચ્ચ ક્ષમતા વિમાનના બેયરિંગને ઉંઝવા માટે થતો). આનો ઉપયોગ નીછું ગલન બિંદુ ધરાવતી મિશ્ર ધાતુઓ બનાવવા માટે પણ થાય છે. અમુક સીસા મુક્ત જોડાણ (સોલ્ડર) માં પણ આ ધાતુ વપરાય છે.

કોઈ પણ જીવ દ્વારા ઈંદિયમ વપરાતુઝોવાના પ્રમાણ મળ્યાં નથી. એલ્યુમિનિયમના ક્ષારોની જેમ ઈંડિયમ (III)ના ક્ષારો પણ ઈંજેક્શન દ્વારા અપાતા  મૂત્રાશય (કીડની) માટે ઝેરી બને છે, પણ મોઢા વાટે લેવાતા ઈંડિયમના સંયોજનો ભારી ધાતુના ક્ષારો જેવી તીવ્ર ઝેરી અસર ધરાવતા નથી. કેમકે સામાન્ય સંજોગોમાં તેનું નબળું સાત્મી કરણ કે શોષણ થાય છે. કિરણોત્સારી ઈંડિયમ-૧૧૧ (રાસાયણિક સ્તરે ઘણા ઓછાં પ્રમાણમાં) વૈદકિય તપાસમાં વપરાય છે. તેઓ શરીરમાં રેડિયો ટ્રેસર તરીકે ખાસ પ્રોટિનો અને સફેદ રક્ત કણની ચાલ જોવા વપરાય છે
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
એંટિમની

**એંટિમની** એ એક ઝેરી રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Sb** અને અણુ ક્રમાંક ૫૧ છે.  આ એક ચળકતી રાખોડી ધાતુ સદશ છે. પ્રકૃતિમાં આ તત્વ પ્રાયઃ તેના સલ્ફાઈડ ખનિજ સ્ટીબનાઈટ સ્વરૂપે મળે છે (Sb2S3).  તેના ઝેરી પણાને કારણે આના ઉઅયોગ મર્યાદિત છે. એંટિમની ના સંયોજનો અગ્નિ રોધક હોય છે અને ઘણા વાણિજ્યિક અગ્નિશામકમાં વપરાય છે.  આની અમુક મિશ્ર ધાતુઓ સોલ્ડર અને બોલ બેયરિંગમામ્ વપરાય છે. નવા યુગમાં સૂક્ષ્મ ઈલેક્ટ્રોનિક્સમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
﻿
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
કલાઈ

**ટીન** અથવા **કલાઈ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જેની સંજ્ઞા **Sn** (લેટીન નામ સ્ટેનમ પરથી)  છે અને અણુ ક્રમાંક ૫૦ છે.  આ  ધાતુ આવર્ત કોઠાના જૂથ- ૧૪ની મુખ્ય ધાતુ છે. ટીન તેના જૂથ ૧૪ના પાડોશીઓ જર્મેનિયમ અને સીસા સાથે રાસાયણિક સામ્યતા ધરવે છે. આ ધાતુ ઓક્સિડેશનની બે સ્થિતિઓ ધરાવે છે +૨ અને થોડી વધુ સ્થિર +૪.  પૃથ્વી પર બહુતાયત ધરાવતા તત્વોની યાદીમાં તે ૪૯મા ક્રમ પર આવે છે અને ૧૦ સ્થિર સમસ્થાનિકો ધરાવે છે. જે કોઈ પણ ધાતુના સૌથી વધુ સ્થિર સમસ્થાનિક છે. ટીન મોટે ભાગે તેની ખનિજ કેસીટેરાઈટમાંથી મેળવાય છે જેમાં તે ટીન ડાયોક્સાઈડ SnO2 સ્વરૂપે હોય છે.

આ ચળકતી, પ્રસરણશીલ મૃદુ ધાતુ છે અને સરળતાથી હવામાં ઓક્સિકરણ પામતી નથી અને આનો ઢોળ અન્ય ધાતુઓ પર ચડાવી તેને કાટથી સંર  છે. ઈ. પૂ. ૩૦૦૦થી પણ પહેલાં; આ સમયથી એક મિશ્ર ધાતુ કાંસુ અત્યંત પ્રચલિત છે કે ટીન અને તાંબાની મિશ્ર ધાતુ છે. ઈ. પૂ. ૬૦૦ પછી શુદ્ધ ટીન ધાતુ નિર્માણ થવા માંડી. ટીનમાંથી એક અન્ય મિશ્ર ધાતુ પ્યૂટર પણ બને છે જેમાં ૮૫-૯૦% ટીન હોય છે અને બાકીનો ભાગ તાંબુ, એન્ટીમની, સીસું વગેરે હોય છે. તેનો ઉપયોગ ચમચા ચિપીયા, કાંટા આદિ બનાવવા માટે થાય છે. આજે પણ ટીનનો ઉપયોગ મિશ્ર ધાતુઓ બનાવવા માટે થાય છે. તેમાં ખાસ છે ટીન/સીસાની સોલ્ડરીંગ ધાતુ, જેમાં ૬૦% ટીન હોય છે. અન્ય એક મુખ્ય ઉપયોગ છે લોખંડને કાટથી બચાવવા માટે ટીનનો ઢોળ ચઢાવવા માટે થાય છે. આના ઓછા પ્રમાણમાં ઝેરી હોવાને કારણે આનો ઉપયોગ ખોરાકની પેકિંગ માટે થાય છે, જેના પરથી તે ડબ્બાઓનું નામ ટીન કેન પડ્યું છે, જે પ્રાયઃ લોખંડના બનેલા હોય છે.

﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ટેલુરિયમ

**ટેલુરિયમ**એ એક રાસાયણિક તત્વ  છે કે જેની સંજ્ઞા **Te** અને અણુ ક્રમાંક ૫૨ છે. આ એક બરડ, હળવી ઝેરી, સફેદ-ચળકતી ધાતુ સદશ છે કે ટીન જેવી દેખાય છે. આસાયણિક દ્રષ્ટિએ આ ધાતુ  સેલિનિયમ અને ગંધક છે. આની શોધ ટ્રાન્સિલ્વાનિયામાં 
(આજે તે રોમનિયાનો ભાગ છે) ફ્રાન્ઝ્ -જોસેફ મુલર વોન રીચેનસ્ટાઈન દ્વારા થઈ. તેમણે સોનાની એક ખનિજમાંથેએ આ ધાતુ શોધી હતી. ૧૭૯૮માં માર્ટીન હેનરીચ ક્લેપ્રોથ દ્વારા લેટિન શબ્દ *ટેલસ* કે જેનો અર્થ પૃથ્વી થાય છે, તેના પરથી ટેલુરિયમ રખાયું. 

ઘણી સોનાની ખનિજો ટેલુરિયમ ધરાવે છે પણ આ ધાતુનો મુખ્ય સ્ત્રોત  તાંબા અને સીસાના નિષ્કર્ષણની આડ પેદાશ છે. આ ધાતુનો મુખ્ય ઉપયોગ મિશ્ર ધાતુઓની બનાવટમાં થાય છે. ખાસ કરીને તાંબા અને પોલાદમાં તેની યાંત્રિકતા વધારવા. સૌર કોષમાં અને અર્ધ વાહક તરીકે તેનો ઉપયોગ પણ આ ધાતુનો મહત્વનો ઉપયોગ છે.

ટૅલુરિયમ કોઈ જૈવિક ઉપયોગ ધરાવતું નથી. પણ અમુક ફૂગો તેને ગંધક અને સેલિનિયમના સ્થાને લઈ એમિનો એસિડ બનાવે છે જેમકે ટૅલ્યુરોસીસ્ટાઈન અને ટેલુરોમેથિઓનાઈન. માણસોમાં, ટેલુરિયમ આંશિક સાત્મી કરણ પામે ડાઈ મેથિલ ટેલ્યુરાઈડ (CH3)2Te બનાવે છે, આ એક વાયુ છે જેની ગંધ લસણ જેવી હોય છે અને ટૅલ્યુરીમ ગ્રહણ કરેલા કે વિષબાધા થી પીડિત લોકોની ઉચ્છવાશ માં આ ગંધ આવે છે.

## સંદર્ભો
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
રોડિયમ

**રોડિયમ** એ એક રાસાયણિક તત્વ છે જે એક  દુર્લભ, સફેદ-ચળકતી, સખત અને રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ નિષ્ક્રીય સંક્રાંતિ ધાતુ તત્વ છે. તે પ્લેટિનમ જૂથનું તત્વ છે. આની રાસાયણિક સંજ્ઞા **Rh** અને અણુ ક્રમાંક ૪૫ છે. આ ધાતુનો માત્ર એક જ સમસ્થાનિક છે, 103Rh. પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવતું રોડિયમ મુક્ત ધાતુ સ્વરૂપે મળે છે, જે તેની સમાન ધાતુઓ સાથે મિધ ધાતુ સ્વરૂપે મળે છે પણ ક્યારેય રાસાયનિક સંયોજન સ્વરૂપે મળતું નથી. આ એક સૌથી દુર્લબ અને સૌથી મોંઘી ધાતુ છે. 

રોડિયમને આદર્શ ધાતુ પણ કહેવામાં આવે છે, કેમકે તેને કાટ લાગતો નથી. આ ધાતુ પ્લેટિનમ અને નિકલ ધાતુની ખનિજોમાં પ્લેટિનમ જૂથની અન્ય ધાતુ સાથે મિશ્ર અવસ્થામાં મળી આવે છે. આની શોધ ૧૯૦૩માં વિલિયમ હાઈડ વોલેસ્ટન દ્વારા આને આવી એક ખનિજ માંથી શોધી કઢાઈ હતી, તેમણે આનું નામ આના એક ક્લોરિન સાથેના સંયોજનના આછા ગુલાબી રંગ પરથી પાડ્યું કે જેને અમ્લ રાજ સાથે પ્રક્રિયા પછી મેળવાયો હતો.

આ તત્વના ઉત્પાદનનો  મુખ્ય ભાગ (૮૦%) વાહન વ્યવહારના ત્રિ-માર્ગી કેટાલિટીક કન્વર્ટર બનાવવા માં એક કેટાલીસ્ટ તરીકે થાય છે. આ ધાતુ કાટ રોધી અને મોઇટા ભાગના રસાયણો પ્રત્યે નિષ્ક્રીય હોવાથી આનો ઉપયોગ પ્લેટિનમ તથા પેલાડિયમ જેવી  અન્ય ધાતુ સાથે ઉચ્ચ તાપમાન અને કાટ રોધી આવરણ ચઢાવવા માટે થાય છે. રંગીન સોનું કે સફેદ સોનું પ્રાયઃ રોડિયમ ધાતુનો ઢોળ ચડાવીને બનાવાય છે. ચાંદી પર રોડિયમનો ઢોળ ચડાવીને તેને કાટ રોધી બનાવાય છે.    

ન્યૂટ્રોન ફ્લક્સ સ્તરની ચકાસણી માટે અણુ ભઠ્ઠીમાં રોડિયમ આધારિત ચકાસણી માટે કરવામાં આવે છે.
﻿

શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા

**ભાનુપ્રસાદ મૂળશંકર પંડ્યા** (૨૪ એપ્રિલ ૧૯૩૨ – ૯ એપ્રિલ ૨૦૨૨) એ ગુજરાતી ભાષાના કવિ અને વિવેચક હતા. તેમના સાહિત્યિક યોગદાન માટે તેમને કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક (૧૯૬૯), નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ (૨૦૧૧), કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ (૨૦૧૧) અને ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક (૨૦૧૬) પ્રાપ્ત થયા હતા.

## જીવન પરિચય 
ભાનુપ્રસાદ પંડ્યાનો જન્મ ૨૪ એપ્રિલ, ૧૯૩૨ના રોજ ગુજરાતના અમરેલી જિલ્લાના તોરી ગામમાં ઔદિચ્ય સહસ્ત્ર ઝાલાવાડી બ્રાહ્મણ પરિવારમાં માતા શિવકુંવરબહેન પંડ્યા અને પિતા મૂળશંકર પંડ્યાના ઘરે થયો હતો. તેમના પિતા શાળાના શિક્ષક અને આચાર્ય હતા અને તેમની પાસેથી ભાનુપ્રસાદને સાહિત્યિક વૃત્તિ વારસામાં મળી હતી. પંડ્યાએ તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ અમરેલીમાં પૂર્ણ કર્યું હતું અને ૧૯૫૪માં મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. તેમણે ૧૯૫૮માં ગુજરાતી અને મનોવિજ્ઞાન વિષયો સાથે બી.એ. અને ૧૯૬૦માં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે એમ.એ.નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે અનંતરાય રાવળના માર્ગદર્શન હેઠળ *૧૯૫૦થી ૧૯૭૦ દરમિયાન ગુજરાતી નવલકથા* વિષય પર શોધનિબંધ રજૂ કરી પી.એચડી.ની પદવી મેળવી હતી. 

૯ એપ્રિલ ૨૦૨૨ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.

તેમની વિવેચન કૃતિઓમાં પ્રત્યુદ્‌ગાર (૧૯૭૮), ઇતરોદ્‌ગાર (૧૯૮૧, સોનેટ: શિલ્પ અને સર્જન (૧૯૮૧), અનુસ્પંદ (૧૯૮૭), અનુચરવન (૧૯૮૯), સમાલોક (૧૯૯૧), *મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથા: સ્વરુપ અને વિકાસ* (૨૦૦૧), અનુસંકેત (૨૦૦૩), સમપ્રતિતિ (૨૦૧૦), અને ઉભયાન્વય (૨૦૦૧૫) નો સમાવેશ થાય છે., કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ (૨૦૧૧) અને ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક (૨૦૧૬) પ્રાપ્ત થયા હતા.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૨૦૨૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ
શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા