જુનાગઢ કિલ્લો, બિકાનેર

**જુનાગઢ કિલ્લો** (Hindi: जुनाग्द क़िला) એ ભારતના રાજસ્થાન રાજ્યના બિકાનેર શહેરમાં આવેલ એક કિલ્લો છે. આ કિલ્લાને પહેલાં **ચિંતામણી** તરીકે ઓળખાતો પાછળથી જ્યારે રાજપરિવાર લાલગઢ કિલ્લામાં સ્થળાંતરીત થયો ત્યારથી તેને જુનો કિલ્લો અર્થાત્ જુનાગઢ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. આ રાજસ્થાનના અમુક કિલ્લાઓમાં છે જેને ટેકરી ઉપર બાંધવામાં નથી આવ્યો. અધુનિક બિકાનેર શહેર આ કિલ્લાની ફરતે વિકસ્યું છે.

આ કિલ્લાનું બાંધકામ બિકાનેરના છઠ્ઠા રાજા રાય સિંહ (૧૫૭૧-૧૬૧૧)ના મુખ્ય મંત્રીના કરણ ચંદની દેખરેખમાં કરવામાં આવ્યું. આની ભીંતો અને કોટનું બાંધકામ ૧૫૮૮માં શરુ થયું અને ૧૫૯૩માં પુરું થયું. જોકે, આ કિલ્લો શહેરના મૂળ કિલ્લાની બહાર બાંધવામાં આવ્યો. લક્ષ્મી નારાયણ મંદિરની બાજુમાં આજે પણ પ્રાચીન કિલ્લાના અવષેષો જોઈ શકાય છે.

ઐતિહાસીક પુરાવા બતાવે છે જે વારંવાર થતાં હુમલા છતાં આ કિલ્લા પર કોઈનો તાબો થયો ન હતો. સિવાય કે એમ જ વખત એક દિવસ માટે કામરાન મિર્ઝા તેના પર તાબો કરી શક્યાં હતાં. કામરાન બાબરનો બીજો પુત્ર હતો જેણે ૧૫૩૪માં બિકાનેર પર આક્રમણ કર્યું હતું, બિકાનેર પર તે સમયે રાઓ જૈત સિંહનું વર્ચસ્વ હતું. આ યુદ્ધમાં રાઠોડોએ મોગલોને હરાવ્યા અને કામરાન લાહોર ભાગી ગયો.

આ કિલ્લાના સંકુલમાં ૩૭ મહેલો, ઘણાં મંદિરો અને ગલિયારાઓ આવેલાં છે.

## ઇતિહાસ
જુનાગઢ કિલ્લો બંધાયો તે પહેલાં અહીં એક પથ્થરનો કિલ્લો હતો જેને રાઓ બીકા એ ૧૪૭૮માં બંધાવ્યો. રાઓ બીકાના નામ પર જ આ શહેરનું નામ બીકાનેર પડ્યું જેમણે આ શહેર ૧૪૭૨માં આ શહેર વસાવ્યું હતું. આઓ બીકા રાઠોડ વંશના જોધપુર શહેર વસાવનાર રાઓ જોધાના દ્વીતીય પુત્ર હતાં.તેમણ ઉત્તરી રાજસ્થાનના ઘણાં મોટા શુષ્ક પ્રદેશ પર કબ્જો જમાવી પોતાની આણ વર્તાવી. તેઓ રાઓ જોધાના દ્વીતીય પુત્ર હોવાથી રાજાની રાજગાદી કે જોધપુરનું રાજ મળવાની તેમને કોઈ સંભાવના ન હતી. આથી તેમણે મન મનાવી તે સમયે જુંગ્લાદેશ કે જંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતા ક્ષેત્રમાં પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. બીકાનેર ભલે થરના રણની વચમાં હતું પણ પાણીના સ્ત્રોતની આપૂરતિ હોવાથી તે એક રણ દ્વીપ હતું. ગુજરાતના કિનારા અને મધ્ય એશિયા વચ્ચેના વેપાર માર્ગનું તે એક મહત્ત્વનું સ્થાન હતું. આમ બીકા નું નામ બીકાનેર શહેર અને તેના દ્વારા ચાલતાં રાજ્યને મળ્યું. બીકાનેરનો અને તેના કિલ્લાનો ઇતિહાસ આમ શરુ થયો.

આ ઘટનાના ૧૦૦ વર્ષ ઉપરાંત જ બીકાનેરના છઠ્ઠા શાસક રાજા રાય સિંહજીના રાજ દરમ્યાન(૧૫૭૧-૧૬૧૧) બીકાનેરના ભાગ્યમાં તેજી આવી. ભારતવર્ષ પર મોગલોના શાસન દરમ્યાન તેમણે મોગલોની શરણાગતિ સ્વીકારી અને અકબર અને અકબરના પુત્ર જહાંગીરના દરબારમાં સેનાપતિના પદે રહ્યાં. તેમની મેવાડ પરની સફળ ચડાઈ દરમ્યાન અડધું મેવાડ મોગલોના કબ્જે કરાવી દેવાથીમોગલો તેમના પર ખુશ થયા અને તેમણે મોગલો તરફથી ઘણાં શિરપાવ મેળવ્યાં. તેમને ગુજરાત અને બુરહાન પુરની જમીનો જાગીર તરીકે ઈનામમાં મળી. આ ક્ષેત્રમાંથે થતી ઉપજની કમાઈમાંથી તેમણે સપાટ ક્ષેત્રની જમીન પર જુનાગઢનો કિલ્લો બંધાવ્યો. જેની સરાસરી ઊંચાઈ ૭૬૦ ફૂટ છે. તેઓ એક નિપુણ વાસ્તુકાર અને કલા પારખુ હતાં. વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે કરેલી કૂચ દ્વારા મળેલ અનુભવનો નીચોડ તેમના જુનાગઢના બાંધકામમાં દેખાઈ આવે છે.

મોગલોના આધિપત્ય નીચે રાજ કરતાં કરણ સિંહે (૧૬૩૧-૧૬૩૯) કરણ મહેલ નામનો મહેલ બંધાવ્યો. ત્યાર બાદના રાજાઓએ આમાં વધુ માળા ચડાવ્યાં અને વધુ સજાવટ ઉમેરી. અનુપ સિંહે (૧૬૬૯-૯૮) આ કિલ્લામાં ઘણા ફેરફાર આણ્યા. નવા મહેલો અને જનાનાનું બાંધકામ કરાવ્યું. તેમણે કરણ મહેલમાં દિવાન-એ-આમ બંધાવ્યો જેને તેમણે અમનુપ મહેલ નામ આપ્યું. ગજસિંહે (૧૭૪૬-૧૭૮૭) તેમાં ચન્દ્ર મહેલનો ઉમેરો કર્યો. તેની પછીના પાટવી સૂરત સિંહે (૧૯૮૭-૧૮૨૮) દરબારને કાંચ અને ચિત્રકારીથી સજાવ્યો.(માહિતીચોકઠું). ડુંગર સિંહે (૧૮૭૨-૮૭) બિકાનેરમાં જવલ્લેજ જોવા મળતી વરસતા વરસાદના ચિત્ર પરથી આનું નામ બાદલ મહેલ રાખ્યું. ગંગા સિંહ (૧૮૮૭-૧૯૪૩) ગંગા નિવાસ પેલેસ બંધાવ્યો જેના આગળના ભાગમાં મિનાર છે. આ મહેલ સર સેમ્યુઅલ સ્વીંટન જેકબ દ્વારા પરિકલ્પિત હતો. ગંગાસિંગનો પુત્ર સાદુલ સિંહ ૧૯૪૩માં ગાદીએ આવ્યો અને તેણે ૧૯૪૯માં પોતાના રાજ્યને ભારતમાં ભેળવી દીધું. તેઓ ૧૯૫૦માં મૃત્યુ પામ્યા. ૧૮મી સદી દરમ્યાન, આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયાં તે પહેલાં, બિકાનેરનું જોધપુર અને અન્ય ઠાકુરો સાથે સતત આંતરિક યુદ્ધ ચાલ્યા કરતું, બ્રિટિશ સૈન્યના દ્વારા તે બંધ થયું.

મુખ્ય દરવાજા અને મહેલ એક ચોક છે. ત્યાંથી આગળ ત્રિપોળીયા દ્વાર છે જેમાં ત્રણ દ્વાર છે. આ દ્વાર પછી મહેલ સંકુલમાઁ આવી શકાય છે. આ દ્વાર પાર કર્યાં પછી એક નાનકડું મંદિર આવે છે જેને હર મંદિર કહે છે, જ્યાં શાહી પરિવાર પૂજા કરવા આવતું. આ મંદિરની આગળ એક ચોક છે,જેમાં એક મોટઓ મંડપ અન તળાવ છે (તળાવ હજી પણ કાર્ય રત છે)જેને કરારા ઈટાલીયન આરસથી બનાવેલ છે. કરણ મહેલ, જેમાં કરણ સિંહ (૧૬૩૧-૩૯)અને તેમના અનુગામીઓ દ્વારા દિવાન-એ-આમ માં જન સભા આયોજાતી, તે પણ આ ચોકમાં જ આવેલી છે.

### મહેલો
**કરણ મહેલ** ૧૭મી સદીમાં મોગલો સમ્રાટ ઔરંગઝેબની પર પોતાની વિજયની ખુશીમાં કરણ સિંહ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યો હતો. આ મહેલ એક અત્યંત નાજુક કળાકારીગીરી વાપરીને બંધાવેલ મહેલ મનાય છે. તે રાજસ્થાની કળાની સૌંદર્ય મીમાંસાની ઓળખ કરાવે છે. આમાં સ્ટેઈંડ કાચ (રંગ બેરંગી કાચ ના ટુકડાને જોડીને બનાવેલી ભાત) ની બારીઓ છે. સૂક્ષ્મ નક્શી કરેલ ઝરોખા અને લાકડા જેવું કામ દર્શાવતા સ્તંભો તેની વિશેષતા છે. ત્યાર બાદના રાજા,અનુપ સિંહ અને સૂરત સિંહે, આ મહેલમાં પોલીક્રોમ કાંચૢ સૂક્ષ્મ કાચ કારીગીરીૢ અને લાલ અને સોનેરી રંગકામ કરાવી ચળકાટ ઉમેર્યો. રાજ્યભિષેક ખંડમાં એક ઉપસેલો એક ખાંચો છે, જેને સિંહાસન તરીકે વપરાતો. આના ૧૦૦ વર્ષો ગજ સિંહ દ્વારા ફૂલ મહેલ ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.

**ગંગા મહેલ**ને ૨૦મી સદીમાં મહારાજા ગંગાસિંગ દ્વારા બંધાવવમાં આવ્યો જેમણે ૧૮૮૭થી ૧૯૪૩ સુધીના ૫૬ વર્ષો સુધી બિકાનેર પર રાજ્ય કર્યું,આ મહેલમાં એક મોટો દરબાર હોલ ચે જેને ગંગા સિંહ હોલ કહે છે. હવે આને સંગ્રહાલયમાં રૂપાંતરીત કરાયું છે. આ સંગ્રહાલયમાં ઘણો શસ્ત્ર સરંજામ પ્રદર્શિત છે અને વિશ્વ યુદ્ધ-૧ નું એક વિમાન પણ છે જે નો સારો રખ રખાવ કરાયેલ છે.

## સંદર્ભ
## ગ્રંથસૂચી
*
*
*
*
* 
* 
*
*
*

શ્રેણી:બિકાનેરના પ્રવાસી આકર્ષણો