open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
સધરા જેસંગનો સાળો

**સધરા જેસંગનો સાળો** એ ભારતીય લેખક ચુનીલાલ મડિયા લિખિત ૧૯૬૨ની ગુજરાતી વ્યંગાત્મક નવલકથા છે. આ નવલકથામાં શાકભાજી વેચનાર સધરાની વાર્તા વર્ણવવામાં આવી છે, જે છેવટે દેશનો વડાપ્રધાન બની જાય છે.

## ઇતિહાસ 
સધરા જેસંગ નો સાળો નવલકથા જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર ૧૯૬૧ સુધી ૫૨ (બાવન) હપ્તામાં અમદાવાદથી પ્રકાશિત ગુજરાતી ભાષાના દૈનિક સમાચાર પત્ર *સંદેશ*માં ધારાવાહિક સ્વરૂપે પગટ થઈ હતી. મડિયાએ ૧૯૬૨માં આ નવલકથાને બે ભાગમાં પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત કરી હતી.

## સારાંશ 
thumb|૧૯૫૮માં ચુનીલાલ મડિયા
આ નવલકથા રાષ્ટ્રીય નેતાઓની રાજનીતિ અને સ્વતંત્ર ભારતની લોકતાંત્રિક કાર્યપ્રણાલીને ધ્યાનમાં રાખીને લખાઈ છે. આ સમગ્ર નવલકથા 'સુવર્ણદ્વીપ' નામની કાલ્પનિક ભૂમિમાં આકાર પામી છે. સધરો જેસંગ નાયક છે. શાક વેચનાર સધરાને પ્રજામંડળ પાર્ટી અને તેના પક્ષપ્રમુખ સેવકરામ દ્વારા વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવે છે અને સધરો આખરે વડાપ્રધાન તરીકે ચૂંટાય છે. નવલકથામાં દર્શાવવામાં આવેલા અન્ય પાત્રોમાં એક યુરોપિયન મહિલા 'ફ્લોરા'નો સમાવેશ થાય છે, જે 'સુવર્ણદ્વીપ'માં સ્થાયી થઈ છે અને સુવર્ણદ્વીપની રાજનીતિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

કથાપ્રવાહમાં વિવિધ કૌભાંડો અને ભ્રષ્ટાચાર સામે આવે છે. સરકાર સુપ્રીમકોર્ટના ન્યાયાધીશો પર બિનજરૂરી પ્રભાવ અને દબાણ લાવે છે. દરેક નાગરિકને સોનું આપવાનું સરકારનું વચન વિચિત્ર રીતે પૂરું થાય છે.

## બીજો ભાગ 
મડિયાએ આ નવલકથાના અનુસંધાનમાં ૧૯૬૭માં *સધરાના સાળાનો સાળો* નામે નવલકથા લખી હતી, જેમાં વાર્તા આગળ વધે છે. તે ગુજરાતી દૈનિક અખબાર *ગુજરાત મિત્રમાં* ધારાવાહિક રૂપે પગટ થઈ હતી. ૧૯૬૮માં આ નવલકથા એક પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થઈ હતી. મધુસુદન પારેખે તેને એક "રાજકીય વ્યંગ નવલકથા" કહી હતી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
વિપિન પરીખ

**વિપિન છોટાલાલ પરીખ** (૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૩૦ - ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦) એ ભારત, ગુજરાતના ગુજરાતી કવિ હતા.

## જીવન 
વિપિન પરીખનો જન્મ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૩૦ ના દિવસે મુંબઈમાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર ચિખલી (હાલ વલસાડ જિલ્લો, ગુજરાત)નો વતની હતો. તેમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી બી.કોમ.નો અભ્યાસ કર્યો અને પ્લમ્બિંગના ધંધામાં તેમના પિતા સાથે જોડાયા. તેમણે જાતે જ જીવ-રસાયણ શાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦ ના દિવસે મુંબઈમાં તેઓનું અવસાન થયું.

## રચનાઓ 
વિપિન પરીખે પાછલી ઉંમરે કવિતા લખવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ મુખ્યત્વે અછંદાસ કવિતાઓ લખતા હતા અને તેમની કવિતા સામાજિક ચિંતત અને આધુનિક સંવેદનશીલતા વ્યક્ત કરે છે. તેમના ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થયા: *આશંકા* (૧૯૭૫), *તલાશ* (૧૯૮૦) અને *કોફી હાઉસ* (૧૯૯૮). *મારી, તમારી, આપણી વાત* (૨૦૦૩) એ તેમની સમગ્ર કવિતાઓના કાવ્યસંગ્રહ છે. *આલિંગનને કાટ લાગે છે* (૧૯૯૯) અને *હું પાછો આવીશ ત્યારે* (૨૦૧૧) એ તેમના નિબંધ સંગ્રહો છે. *શાંતિ પમાડે એને સંત કહીએ* (૧૯૯૯)માં તેમણે વિવિધ સંતોના ટૂંકા જીવનચરિત્રો આલેખ્યા હતા. સુરેશ દલાલે તેમના પર *કવિ એની કવિતા* શ્રેણી અંતર્ગત એક પુસ્તક તૈયાર કર્યું હતું.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૧૦માં મૃત્યુ
ફૂલચંદ ગુપ્તા

**ફૂલચંદ ગુપ્તા** (જન્મ ૩૦ ઓક્ટોબર ૧૯૫૮) એ ભારતીય હિંદી અને ગુજરાતી ભાષાના કવિ, લેખક અને અનુવાદક છે. તે ભારતના ગુજરાત રાજ્યના હિંમતનગરના રહેવાસી છે. ગુજરાતી દલિત સાહિત્યમાં તેમણે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. રાજ્યની હિંદી સાહિત્ય અકાદમીએ તેમને તેમના પુસ્તક *ખ્વાબ્વાગાહોં કી સદી હૈ* માટે ૨૦૧૩માં પુરસ્કાર એનાયત કર્યો હતો. તેમને *ઇસી માહોલ મે* પુસ્તક માટે શફદર હાશ્મી પુરસ્કાર (૨૦૦૦) મળ્યો હતો.

## પ્રારંભિક જીવન 
તેમનો જન્મ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના ફૈઝાબાદ જિલ્લાના રૂદૌલી શહેરના અમરાઇગાંવમાં જગતનારાયણ અને સાવિત્રીદેવીને ત્યાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૬૯માં અમરાઇગાંવ પ્રાથમિક શાળામાંથી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કર્યું. ૧૯૭૦માં તેઓ અમદાવાદ આવ્યા અને જનતા હિન્દી હાઈસ્કૂલ, નરોડામાંથી પોતાનું શાળાકીય ભણતર (જૂની એસએસસી,૧૯૭૪) પૂર્ણ કર્યું. તેમણે ૧૯૭૮માં સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ વાણિજ્ય મહાવિદ્યાલય, અમદાવાદમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી. તેઓએ ૩ વર્ષ સાયકલ ફેક્ટરીમાં કામ કર્યું.

૧૯૮૨માં તેઓ અમદાવાદની એચ. કે. આર્ટ્સ કૉલેજમાં જોડાયા અને ૧૯૮૫માં અંગ્રેજી સાહિત્યમાં બેચલર ઓફ આર્ટ્સની પદવી મેળવી. ૧૯૮૭માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીની સ્કૂલ ઓફ લેંગ્વેજમાંથી માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સની પદવી મેળવી હતી. તે જ વર્ષે તેમણે અમદાવાદના ભવન સેન્ટરમાંથી પત્રકારત્વમાં અનુસ્નાતક ડિપ્લોમા કર્યું. ૧૯૯૩માં તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી હિન્દી સાહિત્યમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ ની પદવી મેળવી. ૨૦૧૩માં વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી તેમના સંશોધન કાર્ય માટે પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે ઉત્તમભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં આ સંશોધન કાર્ય કર્યું હતું

## કારકિર્દી
ગુપ્તાએ પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૮૦માં અમદાવાદની એક ખાનગી ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીમાં કારકુન તરીકે કરી હતી. ૧૯૮૭થી ૧૯૮૮ દરમિયાન, તેમણે*યંગ ઇન્ડિયા*માં પત્રકાર તરીકે સેવા આપી હતી. ૧૯૮૯માં, તેઓ પ્રાંતિજમાં આવેલા સાબરગ્રામ વિદ્યાપીઠ, સોનાસણ ખાતે અંગ્રેજી સાહિત્યના પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા.

તેમણે શાળાના દિવસોમાં કવિતાઓ લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની પ્રથમ કવિતા ૧૯૭૩માં પ્રકાશિત થઈ હતી. ત્યારબાદ, તેમના લખાણો *હંસા*, *સમકાલીન ભારતીય સાહિત્ય*, *અંગ્રેજી સાહિત્ય*, *નિરીક્ષક*, *નવનીત સમર્પણ* અને *કુમાર* સહિત ગુજરાતી અને હિન્દી સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થયા. તેમણે પ્રાંતિજ આવ્યા બાદ ગુજરાતીમાં લખવાનું શરૂ કર્યું.

## પુરસ્કાર 
તેમણે ૨૦૦૦માં તેમના પુસ્તક *ઇસી માહોલ મે* (૧૯૯૭) માટે શફદર હાશ્મી પુરસ્કાર જીત્યો હતો. ગુજરાત રાજ્યના હિંદી સાહિત્ય અકાદમીએ ૨૦૧૪માં તેમના પુસ્તક *ફૂલ ઓર તીતલી* માટે તેમને પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા હતા.

## પરિવાર 
તેમણે ૧૯૮૨માં શકુન ગુપ્તા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને એક પુત્રી પલ્લવી અને બે પુત્રો સિદ્ધાર્થ અને રૂચિર છે. તે વર્તમાનમાં હિંમતનગર ખાતે રહે છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૫૮માં જન્મ
દેવ ડુંગરપુરી

**દેવ ડુંગરપુરી** રાજસ્થાનના નાથ સંપ્રદાયના  ભક્તકવિ હતા. તેમની જ્ઞાતિ/વર્ણ વિષે વિવિધ મત છે. અમુક મત અનુસાર તેઓ દલિત  તો અન્ય મત મુજબ તેઓ બ્રાહ્મણ કે પછી ભરવાડ  હોવાનું જણાવે છે.

## જીવન 
તેઓ ૧૮૫૦ની આસપાસમાં થઈ ગયા. અમુક સ્રોત ૧૯૦૦ દર્શાવે છે. જેઓ મારવાડ, રાજસ્થાનના સંત કવિ હોવાનું સ્વીકારાયું છે. તેમના ગુરૂનું નામ ભાવપૂરી હતું.

આ કવિનાં પદો હિંદી-રાજસ્થાની ભાષામાં અને કેટલાક મિશ્ર ભાષામાં મળે છે. તેમની રચનાઓમાં ગુજરાતી પદો પાછળથી દાખલ થયા હોવાનો મત છે.

અભમાલા; નકાદોહન, પરમાંદપ્રકાશ, પ્રકાસુધા: ૧ યોગ વેદાન્ત ભજન ભંડાર (પ્રકાશક: પ્રેમવંશ ગોવિંદજી ભાઈ પુરુષોત્ત્મ દાસ, ૧૯૭૬) તેમની કૃતિઓ છે તથા હરિજન લોકકવિઓ અને તેમનાં પદો (દલપત શ્રીમાળી, ૧૯૭૦)માં તેમની રચનાઓ મળી આવે છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:કવિ
શંકર પેઇન્ટર

**શંકર પેઇન્ટર** (જન્મ: **શંકરભાઇ સવાભાઇ પરમાર**; ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૪૬ - ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦), ભારતના ગુજરાત રાજ્યના, ગુજરાતી કવિ અને લેખક હતા.

## જીવનચરિત્ર 
શંકર પેઇન્ટરનો જન્મ ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૪૬ માં પાટણ જિલ્લાના બ્રાહ્મણવાડા ગામે થયો હતો. તેઓ સિદ્ધપુર તાલુકાના ગામ વારસીલાના વતની હતા. તેમણે ૧૧મા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો અને ઓ.એન.જી.સી. મહેસાણા પ્રોજેક્ટમાં એક્ઝિક્યુટિવ એન્જિનિયર તરીકે કામ કર્યું હતું.

૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ ના દિવસે ગુજરાતના અમદાવાદમાં તેમનું અવસાન થયું. તેમના વારસદારોમાં તેમની પત્ની, ત્રણ પુત્રો અને એક પુત્રી છે.

## રચનાઓ 
પેઇન્ટરનો પહેલો કાવ્યસંગ્રહ, *બુંગીયો વાગે* ૧૯૮૨ માં પ્રકાશિત થયો હતો. તે પછી *દાતેડાના દેવતા* (૧૯૮૯) અને *હાચે હાચુ બોલન ફડ્યા* (૨૦૧૦) આવ્યા હતા. *શ્રી જુહનુમાની જુક્તિ* (૨૦૧૦) એ ધાર્મિક લોકવાયકાઓનો સંગ્રહ છે અને *શંકર સુમન* (બે ભાગમાં) ભજનોનો સંગ્રહ છે. તેમનો લઘુ વાર્તા સંગ્રહ ‘*ઉજળીયાત*’ ૨૦૧૪માં પ્રકાશિત થયો હતો. તેમણે *માંહ્યલો ભીતર જલે* (૨૦૧૫) શીર્ષક હેઠળ તેમની આત્મકથા લખી હતી.

પેઇન્ટર જાતિ આધારિત દમન પર આધારિત તેની કવિતાઓ માટે જાણીતા છે, તેમની આ કવિતાઓ ઉત્તર ગુજરાતમાં બોલાતી ભાષા, સામાન્ય મહેસાણી બોલીમાં લખાયલી છે. તેમણે મહેસાણી બોલીના લોકગીતો પર તેમની કવિતાઓનું માળખું ગોઠવ્યું છે. લેખક રાજુ સોલંકી અનુસાર તે તેમની આગવી શૈલી હતી.

## પ્રતિભાવ 
લેખક રાજુ સોલંકીએ પેઇન્ટરના ગુજરાતી દલિત કાવ્યમાંના યોગદાનને 'નોંધપાત્ર સીમાચિહ્ન' ગણાવ્યું છે. ૨૦૧૦ માં ગુજરાત સરકારે તેમને *સંત કબીર પુરસ્કાર*થી નવાજ્યા હતા. તેમને તેમની કવિતા *એ લોકો* માટે *દલિતચેતના* માટે મેગેઝિન તરફથી *દેશવીર વાઘેલા શ્રેષ્ઠ કવિતા પુરસ્કાર* (૨૦૧૩) મળ્યો હતો. 

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભો
## પૂરક વાચન 
* 

શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૨૦૨૦માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૪૬માં જન્મ
રશીદ મીર

**રશીદ મીર** (૧ જૂન ૧૯૫૦ - ૧૧ મે ૨૦૨૧

## પ્રારંભિક જીવન 
મીરનો જન્મ ખેડા જિલ્લાના ઠાસરા ગામમાં પિતા કમાલુદ્દીન મીર અને માતા હલીમા મીરને ત્યાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૬૮માં શારદા મંદિર હાઇસ્કૂલ, મેનપુરાથી એસએસસી સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે ૧૯૭૩માં બાલાસિનોરની આર્ટ્સ એન્ડ કોમર્સ કોલેજમાંથી બી.એ.ની પદવી મેળવી હતી. ૧૯૭૫માં સી.બી. પટેલ આર્ટસ કોલેજ, નડીઆદથી ગુજરાતી સાહિત્ય વિષય સાથે એમ.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૮૦માં તેમણે એમ.એસ. યુનિવર્સિટીની ફેકલ્ટી ઓફ એજ્યુકેશનમાંથી બી.એડ.ની પદવી પૂર્ણ કરી. *ગુજરાતી ગઝલની સૌંદર્ય મીમાંસા* શોધનિબંધ માટે તેમને મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પીએચ.ડી.ની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી.

## કારકિર્દી 
મીરે વડોદરાની એમ.ઇ.એચ. ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે પોતાની લેખન કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૬૮માં ગાલિબ, ફૈઝ, જીગર મોરાદાબાદી અને કાલિદાસના પ્રભાવથી કરી હતી. તે જ વર્ષે, તેમની ગઝલ પહેલીવાર ગુજરાતી સામયિક *જય જય* માં પ્રકાશિત થઈ. તેમણે મુસ્લિમ એજ્યુકેશનલ સોસાયટી, વડોદરાના વહીવટકર્તા તરીકે ફરજ બજાવી હતી અને દર મંગળવારે ગુજરાત સમાચારમાં *ગુલછડી* કટાર લખતા હતા. તેઓ ગુજરાતી ગઝલ પત્રિકા ધબકના સ્થાપક સંપાદક છે.

### વિવેચન 
ગઝલ પરના તેમના વિવેચનો;

* *ગુજરાતી ગઝલની સૌંદર્ય મીમાંસા* (૧૯૯૦; પીએચ.ડી. *શોધનિબંધ* )
* *ગઝલનું પરિપ્રેક્ષ્ય* (૧૯૯૫)
* *આપણા ગઝલસર્જકો* (૧૯૯૬)
* *ગઝલ વિવક્ષા* (૨૦૦૦)
* *ગઝલ વિલોકન* (૨૦૦૧)
* *ગઝલ લોક* (૨૦૦૮)
* *જીગર મુરાદાબાદી* (૨૦૦૨)
* *ફૈઝ અહેમદ ફૈઝ* (૨૦૦૫)
* *ગઝલ વંચના* (૨૦૧૫)

### સંકલન 
* *ગઝલનું શીલ અને સૌંદર્ય* (૧૯૮૮)
* *ગઝલ્સ ફ્રોમ ગુજરાતી* (પસંદ કરેલી ગુજરાતી ગઝલોનો અંગ્રેજી અનુવાદ; ૧૯૯૬)
* *ગઝલ વિમર્શ* (૧૯૯૮)
* *સુરાલય* (૨૦૦૧)
* *દિવાન-એ-પતીલ* (*પતીલની* અપ્રકાશિત કૃતિઓ; ૨૦૦૩)
* *ગુલછડી* ભાગ ૧ (૨૦૧૦)

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૨૦૨૧માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ
ગંગાબાઈ યાજ્ઞિક

**ગંગાબાઈ પ્રાણશંકર યાજ્ઞિક** (૧૮૬૮-૧૯૩૭) એ ૧૯મી સદીના ભારતના ગુજરાતી લેખિકા હતા. વ્યવસાયે શિક્ષક અને આયુર્વેદ ચિકિત્સક ગંગાબાઈએ *હુન્નર મહાસાગર* નામનું પુસ્તક (૧૮૯૮) લખ્યું હતું, જે લગભગ ૨૦૮૦ વેપાર, કૌશલ્યો અને સ્વરોજગાર માટેના નુસખાઓનું સંકલન હતું. તેમને પ્રથમ મહિલા ગુજરાતી લેખક માનવામાં આવે છે.

## જીવન 
ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકનો જન્મ ૧૮૬૮માં થયો હતો. તે ગાંધીનગર જિલ્લાના વાવોલના વતની હતાં. ૧૮૮૧માં તેર વર્ષની વયે તેમના પતિનું અવસાન થયું. તેમણે  તે સમયના રીતરિવાજ પ્રમાણે માથાનું મુંડન કરાવાની ના પાડી હતી. તેમનાં બહેનના પ્રયાસોથી તેઓએ શાળાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. અભ્યાસ બાદ તેઓ સહાયક શિક્ષિકા તરીકે એક પ્રાથમિક શાળામાં જોડાયાં. વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ અમદાવાદની મહાલક્ષ્મી સ્ત્રી તાલીમ કોલેજમાં જોડાયાં. ૧૮૮૭માં તેઓ વાવોલ છોડી માણસા સ્થાયી થયાં. જ્યાં તેમને વિક્ટોરિયા કન્યાશાળાનાં મુખ્ય શિક્ષિકા તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં. તેઓ સ્વદેશી (સ્થાનિક પેદાશો) અને સ્વરોજગારની હિમાયત કરતાં એક ઉદ્યમી હતાં. તે આયુર્વેદ ચિકિત્સક હતાં અને સ્ત્રીરોગ સમસ્યાઓનો ઇલાજ પણ કરતાં હતાં. તેમણે ૧૮૭૯ની આસપાસ માણસામાં ગર્ભજીવન ઔષધાલય નામની એક હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી હતી અને પછીથી અમદાવાદ ખાતે તેની શાખા શરૂ કરી હતી. 

તેમનું મૃત્યુ ૧૯૩૭માં થયું હતું. તેમણે મૃત્યુ પછી હોસ્પિટલની આવકમાંથી વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપવાનું વસિયતનામું કરાવ્યું હતું. આ પુસ્તક ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું. પ્રકાશનના માત્ર ત્રણ જ દિવસમાં હજાર નકલો વેચાઈ ગઈ હતી. ૧૯૦૮ સુધીમાં તેની સાતમી આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.

## વારસો 
ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકને પ્રથમ મહિલા ગુજરાતી લેખક તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ દાવો વિવાદસ્પદ છે કારણ કે રઘુવીર ચૌધરી જેવા કેટલાક વિદ્વાનો દ્વારા તેમના લેખનને સાહિત્યિક માનવામાં આવતું નથી. અમદાવાદ સ્થિત એક ફાઉન્ડેશને તેમના વિશેની માહિતી એકત્રિત કરી અને ૨૦૦૩માં *હુન્નર મહાસાગર*ની નવી આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરી હતી. ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં તેમની ઓળખ માટે અભિયાન પણ ચલાવામાં આવ્યું હતું. ઇતિહાસકાર શિરીન મહેતાએ નોંધ્યું હતું કે મહાત્મા ગાંધી પહેલા ગંગાબાઈ યાજ્ઞિકે સ્વદેશી (સ્થાનિક પેદાશો)ની હિમાયત કરી હતી.  

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## નોંધો અને સંદર્ભો 
### સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૭માં મૃત્યુ
ગુલફામ

**ગુલફામ** અથવા **જહાંગીર નશર્વનજી પટેલ** ઉર્ફે પેસ્તોંજી (૧૪ જુલાઈ ૧૮૬૧ – ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૩૬) ભારતના બોમ્બેના ગુજરાતી હાસ્યલેખક અને પત્રકાર હતા.

## જીવન 
તેનો જન્મ ૧૪ જુલાઈ, ૧૮૬૧ના રોજ બોમ્બેના ફોર્ટ વિસ્તારમાં આવેલા વિશાળ અને પુરાણા મકાનમાં રહેતા પારસી પટેલ પરિવારમાં થયો હતો. અ મકાન શહેરમાં પોર્ટુગીઝ શાસન દરમિયાન કોર્ટ અને જેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યું હતું. તેમના પિતા અનુવાદક હતા. તેમણે નવ વર્ષની ઉંમરે લખવાનું શરૂ કર્યું અને ૧૩ વર્ષની વયે તેમનું પ્રથમ પુસ્તક *સોનારના ગઢ* પ્રકાશિત કર્યું. ત્યારબાદ તેણે સ્પ્રેડમાં લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમને લાગ્યું કે તેમના યજમાનને તે ગમશે નહીં, તેથી તેમણે તેમની બહેનના નામથી લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમનો પ્રથમ લેખન *ગુલ-અફ્શાન* સ્પ્રેડશીટમાં પ્રકાશિત થયો હતો. તેમને શાળામાં એક નાટકમાં ગુલફામની ભૂમિકા ભજવી હોવાથી તેમને *ગુલફામ* ઉપનામ મળ્યું હતું. શરૂઆતમાં તેમને તે ગમ્યું નહીં પરંતુ બાદમાં તેમણે ગર્વથી તે સ્વીકાર્યું. ૧૬ વર્ષની ઉંમરે, તેમની ગઝલ *જ્ઞાનવર્ધક* સામયિકમાં પ્રકાશિત થઈ. ૧૯૩૧માં, ૫૩ વર્ષની વયે, તેમણે તેમની આત્મકથા *મારી પોતાની જિંદગીનો હેવાલ* લખી હતી અને મરણોત્તર પ્રકાશિત કરવાની ઇચ્છા કરી હતી, જે બાદમાં જહાંગીર બી. કરણી એન્ડ સન્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૩૬ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. 

તેમણે યુરોપિયન શિષ્ટાચાર પર એક પુસ્તક લખ્યું હતું : *ભુલશો ના - આ અદબ અદા (શિષ્ટાચાર) માટેની સૂચનાઓ* જે મરણોત્તર ૧૯૩૭માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં તેમની ટૂંકી આત્મકથા સામેલ છે.

## સમીક્ષા 
મંચ અભિનેતા અમૃત કેશવ નાયકે કહ્યું હતું કે, "જહાંગીર પારસીઓમાં પ્રથમ જન્મેલો અભિનેતા અને બીજો જન્મેલો લેખક હોવાથી જહાંગીર જે કંઈ પણ લખે છે તે મને ગમે છે."

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* *જંગલમા મંગલ*  (૧૯૩૩)
* *મોટા ઘરના બાઇ સાહેબ*  (૧૯૨૩)

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૬માં મૃત્યુ
વિતાન સુદ બીજ

***વિતાન સુદ બીજ*** એ રમેશ પારેખે લખેલી ગુજરાતી કવિતાઓનો કાવ્યસંગ્રહ છે. ૧૯૯૪માં આ પુસ્તકને ગુજરાતી માટે સાહિત્ય અકાદમીનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

## ઇતિહાસ 
સૌ પ્રથમ આ પુસ્તક ૧૯૮૯માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. પાછળથી, આ પુસ્તકની કવિતાઓનો સમાવેશ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત રમેશ પારેખની સંંપૂર્ણ કૃતિઓ - 'છ અક્ષરનું નામ' -માં પણ કરવામાં આવ્યો હતો.

## પુસ્તકની રચનાઓ 
પુસ્તકમાં ૫૯ ગઝલો, ૬ મુક્તકો, ૨૪ છૂટક શેર અને ૯૯ ગીત કવિતાઓ બોલચાલની ભાષામાં રચાયેલા છે. તેમાં "એક સંયુક્ત ગીત" નામની કવિતા શામેલ છે, જે ૬ ઓક્ટોબર ૧૯૮૫માં ગુજરાતી લેખક અનિલ જોશીના સહયોગથી રચાયેલી હતી.

## પુરસ્કાર 
સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી તરફથી આ પુસ્તકને ૧૯૯૪ના સાહિત્ય અકાદમી પારિતોષિકથી નવાજવામાં આવ્યું હતું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
રામ મોરી

**રામ મોરી** (જન્મ ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૩) એ ગુજરાતી વાર્તાકાર, નવલકથાકાર, પટકથાલેખક અને કટારલેખક છે. તેઓ ખાસ કરી ને સ્ત્રી-કેન્દ્રિત પાત્રો ધરાવતી અને મુખ્યત્ત્વે સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામીણ જીવનને દર્શાવતી વાર્તાઓ માટે જાણીતા છે. તેમના પ્રથમ વાર્તાસંગ્રહ 'મહોતું' માટે તેમને ૨૦૧૭માં સાહિત્ય અકાદમીનો યુવા પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમણે ગુજરાતી સિનેમામાં પટકથાલેખક તરીકે પણ નોંધપાત્ર ઓળખ મેળવી છે.

## જીવન 
રામ મોરીનો જન્મ ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૩ના રોજ ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લાના સિહોર તાલુકાના મોટા સુરકા ગામમાં તેજલબા અને ભવસંગભાઈ મોરીને ત્યાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર મૂળ પાલીતાણા નજીકના લાખાવાડ ગામનો છે. તેમણે ફેબ્રિકેશન એન્જિનિયરિંગમાં પોતાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો છે. તેમણે ૧૭ વર્ષની ઉંમરે ટૂંકી વાર્તાઓ લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની કૃતિઓ શબ્દસૃષ્ટિ, નવનીત સમર્પણ, 'એતદ્' અને 'તથાપિ' જેવા ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થઈ છે. તેઓ હાલ અમદાવાદમાં રહે છે.

## કારકિર્દી 
રામ મોરીએ ટીવી૯ (ગુજરાતી) અને કલર્સ ગુજરાતી જેવા મીડિયાહાઉસ સાથે કામ કર્યું છે. તેમણે દિવ્ય ભાસ્કરમાં 'મુકામ વાર્તા', મુંબઈ સમાચારમાં 'ધ કન્ફેશન બોક્સ', 'કોકટેલ ઝિંદગી' સામાયિક માટે 'લવ યુ ઝિંદગી' અને 'ફૂલછાબ'માં "#We" જેવી લોકપ્રિય કૉલમ લખી છે.

તેઓ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં પ્રોફેસર ઓફ પ્રેક્ટિસ તરીકે પણ કાર્યરત છે. તેઓ અમદાવાદની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ માસ કમ્યુનિકેશન એન્ડ જર્નાલિઝમ (NIMCJ), સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજ, ગુજરાત યુનિવર્સિટી અને નવજીવન જર્નાલિઝમ કોલેજ જેવી સંસ્થાઓમાં વિઝિટિંગ ફેકલ્ટી તરીકે પણ સેવા આપે છે. 

તેમણે ગુજરાતી સિનેમામાં લેખક તરીકે 'મોન્ટુની બીટ્ટુ' (૨૦૧૯) ફિલ્મથી પદાર્પણ કર્યું. તેમણે ૨૧મું ટિફિન (૨૦૨૧), જેને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો, 'કચ્છ એક્સપ્રેસ' (૨૦૨૩), અને ઐતિહાસિક ફિલ્મ 'કસૂંબો' (૨૦૨૪) જેવી વિવેચનાત્મક અને વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મો માટે પટકથા અને સંવાદો લખ્યાં છે.

## કૃતિઓ 
વર્ષ ૨૦૧૬માં રામ મોરીએ તેમનો પ્રથમ ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ 'મહોતું' પ્રકાશિત કર્યો, જે રઘુવીર ચૌધરી અને કિરીટ દૂધાત જેવા લેખકોએ વખાણ્યો હતો. આ સંગ્રહ સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારોની સ્ત્રીઓના જીવન પર કેન્દ્રિત છે. આ પછી લઘુકથાસંગ્રહ 'કોફી સ્ટોરીઝ' (૨૦૧૮) અને પત્ર-વાર્તાઓનો સંગ્રહ 'કન્ફેશન બોક્સ' (૨૦૨૦) પ્રકાશિત થયા. વર્ષ ૨૦૨૫માં તેમણે તેમની પ્રથમ નવલકથા 'સત્યભામા' પ્રકાશિત કરી, જે ભગવાન કૃષ્ણની રાણી સત્યભામાના પાત્ર પર કેન્દ્રિત પૌરાણિક કથા છે. તેમની બીજી નવલકથા 'બારીમાં આખું આકાશ' જે એક લેસ્બિયન દીકરી અને તેના પિતા વચ્ચેના સંબંધોની વાત કરે છે તે ૨૦૨૬માં પ્રકાશિત થઈ.

## ચલચિત્રો 
## સન્માન 
* યુવા પુરસ્કાર (૨૦૧૭) - સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા 'મહોતું' માટે.
* યુવા પુરસ્કાર (૨૦૧૮) – ભારતીય ભાષા પરિષદ દ્વારા.
* નાનાભાઈ જેબલિયા સ્મૃતિ સાહિત્ય પુરસ્કાર (૨૦૧૭).
* તૃતીય પુરસ્કાર (૨૦૧૬) – ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા 'મહોતું' માટે.

## સંદર્ભ
## બાહ્ય કડીઓ 
* Official website (raammori.com)
* 
* Instagram
* Twitter

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૯૩માં જન્મ
સવાર લઈને

***સવાર લઈને*** ગુજરાત, ભારતના કવિ અનિલ ચાવડા દ્વારા લખાયેલી ગઝલોનો પ્રથમ સંગ્રહ છે. આ પુસ્તકની સમીક્ષા ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, રઘુવીર ચૌધરી, ચિનુ મોદી, હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ અને સૌમ્ય જોશી સહિતના ગુજરાતી કવિઓ અને લેખકોએ કરી હતી.

## સામગ્રી 
આ પુસ્તકમાં સિત્તેર ગઝલો છે, જે ચાર, પાંચ કે છ શેરના રૂપમાં રચાયેલી છે. કવિ દ્વારા આ ગઝલમાં અરબી મીટર (કાવ્ય પ્રકાર) 'રામલ', 'કતાવ', અને 'હઝાજ' નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તકની કેટલીક ગઝલોમાં વપરાતું મીટર, ખૂબ જ સુંદર છે અને તેનો પ્રવાહ સરળ છે. આ ગઝલોમાં દર્શાવવામાં આવેલી બે મુખ્ય ભાવનાઓ છે - દુ:ખની તીવ્રતા અને સાંસારિક જીવન સાથે વિસંગતતા. કવિ, જોકે, પશ્ચિમીકરણની આધુનિક સંવેદનશીલતાનો પ્રતિનિધિ નથી, તેમ છતાં તેમણે આધુનિક જીવનની ગુંચવણ અને ગૂંગળામણ બતાવી છે. લાંબા મીટરમાં રચિત ગઝલ એ કવિની નોંધપાત્ર કૃતિ છે.

પુસ્તકમાં ૪૩ ગઝલો આપણને રમલ છંદ (- υ - -) માં પ્રાપ્ત થાય છે, એમાની કેટલીક ગઝલો રમલના મિશ્ર પ્રયોગવાળી પણ છે.

## પુરસ્કાર
આ પુસ્તકે તખ્તસિંહ પરમાર પારિતોષિક (૨૦૧૨-૧૩) મેળવ્યો. આ સાથે જ દિલ્હીની સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા સ્થાપિત ૨૦૧૪ નો યુવા ગૌરવ એવોર્ડ પણ આ પુસ્તકે મેળવ્યો.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
ડાળખીથી સાવ છૂટાં

***ડાળખીથી સાવ છૂટાં*** એ અશોક ચાવડા 'બેદિલ' દ્વારા લખાયેલ ગુજરાતી કાવ્યસંગ્રહ છે. સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી દ્વારા સ્થાપિત વર્ષ ૨૦૧૩નો યુવા પુરસ્કાર આ પુસ્તકે મેળવ્યો છે. પુસ્તકમાં ગઝલ, ગીત અને એકલ શેર જેવા કવિતાના વિવિધ સ્વરૂપોમાં કવિની ઊંડી અને તીવ્ર લાગણીઓ વ્યક્ત થઈ છે. આ પુસ્તકની કવિતાઓ ભારતના સામાજિક મુદ્દાઓ, જેમ કે જાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.

## વાંચન સામગ્રી 
પુસ્તકમાં ૨૪ ગઝલો, ૩ મુક્તકો, ૧૫ ગીતો અને ૧૦ એકલ શેર છે. આ પુસ્તકની મોટાભાગની ગઝલો અરબી મીટર 'ખફીફ', 'રામલ' અને 'હઝાજ'માં રચાયેલ છે. આ પુસ્તકની કૃતિઓ દેશમાં ઊંડી ઉતરેલી જાતિવાદી પદ્ધતિ, પેઢી દર પેઢી પસાર થતી ઐતિહાસિક અને સામાજિક દુર્ઘટનાઓ અને દલિતોના વિખેરાયેલા સપનાઓની આસપાસ કેન્દ્રિત છે.

## પ્રતિભાવ 
આ પુસ્તક પર રઘુવીર ચૌધરી, ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળા, રાજેશ પંડ્યા અને નીરવ પટેલ સહિત અનેક ગુજરાતી ભાષાના લેખકો અને વિવેચકોની વિવેચન કર્યું છે. આ પુસ્તકની એક ગઝલ, *બહાર રાખ્યો છે,* દલિત સમુદાયની લાગણીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કેટલાક વિવેચકોને તેને ગઝલ વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ માને છે. આ ગઝલ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા પ્રકાશિત વર્ષની પસંદ કરેલી કવિતાઓ - *કવિતાચયન* (૨૦૦૯) માં પણ પ્રગટ થઈ છે. ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળાએ *સમીપે* (અંક - મે ૨૦૧૪) માં નોંધ્યું છે કે, "*હરિ નું ઘર આમ હોય છે કેવુ?, કેમ પુછી શકાય હરિજન થી?* એ પંક્તિ ચાબખાના કાવ્ય પ્રકારની ચરમ સીમા સ્પર્શે છે."

## પુરસ્કાર 
આ પુસ્તકને સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી દ્વારા સ્થાપિત વર્ષ ૨૦૧૩નો યુવા ગૌરવ પુરસ્કાર અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૨૦૧૪માં દાસી જીવણ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
અશોકપુરી ગોસ્વામી

**અશોકપુરી ગોસ્વામી** એ ભારત, ગુજરાતના એક ગુજરાતી કવિ અને લેખક છે. તેમને તેમની નવલકથા *કુવો* (૧૯૯૪) માટે ૧૯૯૭માં ગુજરાતી ભાષાનો સાહિત્ય અકાદમીનો એવોર્ડ મેળવ્યો હતો.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૧૭ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ ના દિવસે ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના બોરસદ ખાતે કૈલાસભારતી અને કમલાબહેનને ઘેર થયો હતો. તેમનો પરિવાર પેટલાદ નજીક અશી ગામનો વતની હતો. તેમણે  આણંદના નાવલી નામના ગામમાં તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. તેમણે નવલીની બી.એમ.પટેલ હાઇસ્કૂલથી  એસ.એસ.સી. ની પરીક્ષા આપી. તેમણે વી.પી. કૉલેજ, સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીમાંથી બી.એસ.સી.નો અભ્યાસ શરૂ કર્યો પરંતુ નબળી આર્થિક સ્થિતિને કારણે અભ્યાસ છોડી દીધો અને તેમણે પોતાના ગામમાં ખેતી શરૂ કરી. ૨૧ એપ્રિલ ૧૯૬૫ ના દિવસે તેમણે અનસૂયાજી સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના પુત્ર આયુષ્યમાનનો જન્મ ૧૬ જુલાઈ ૧૯૬૮ ના દિવસે થયો હતો.   

## રચનાઓ 
તેમણે એસ.એસ.સી.નો અભ્યાસ કરતી વખતે તેમની પ્રથમ કવિતા લખી હતી. તેમની ગઝલો પ્રથમ *કવિલોકમાં* પ્રકાશિત થઈ હતી, અને ત્યાર પછી *કુમાર*, *શબ્દશૃષ્ટિ*, *વી* અને *નવનીત સમર્પણ* સહિત અન્ય ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિકોમાં તેમની રચનાઓ પ્રકાશિત થઈ હતી. 

*અર્થાત્* (1990) અને *કાલિંગ* (૨૦૦૫) એ તેમના ગઝલ સંગ્રહો છે. *મૂળ* નામની તેમની પ્રથમ નવલકથા ૧૯૯૦ માં પ્રકાશિત થઈ હતી, ત્યારબાદ *કુવો* (૧૯૯૪), *નિભાડો* (૧૯૯૫), *વેધ* (૧૯૯૯) *અમે* (૨૦૧૫) અને *ગજરા* પ્રકાશિત થઈ . *રાવરવાટ* (1994) એ તેમની આત્મકથા છે. તેમણે *વિણેલા મોતી* (1995) નામના વાર્તા સંગ્રહનું સંપાદન કર્યું છે. બિન-નિવાસી ભારતીયો માટે પ્રકાશિત સાહિત્યિક સામયિક *સેતુ* (૨૦૦૩) અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા યોજાયેલા અધિવેશન પ્રસંગે ચરોતર વિદ્યા મંડળ દ્વારા પ્રકાશિત *રૂપલબ્ધી* (૨૦૦૫)નું પણ સંપાદન કર્યું. દિલીપ રમેશના હિન્દી નાટક, *ખંડ ખંડ અગ્નિનું* ભાષાંતર પણ તેમણે કર્યું છે. 
## સન્માન 
તેમને તેમની નવલકથા *કુવો* (૧૯૯૪) માટે ૧૯૯૭ માં ગુજરાતી ભાષા માટેનો સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો. તેમણે ૧૯૯૫ માં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી એવોર્ડ અને ૧૯૯૬ માં તેમની નવલકથા *નિભાડો* (1995) માટે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો શ્રેષ્ઠ પુસ્તક પુરસ્કાર પણ મેળવ્યો હતો. 

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ
જટાયુ (કવિતા સંગ્રહ)

***જટાયુ*** એ ૧૯૮૬ માં પ્રકાશિત સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્રનો ગુજરાતી કાવ્યસંગ્રહ છે. ભારતીય પુરાણકથા, રંગદર્શી, આધુનિક ચેતના અને પ્રકૃતિ પર આધારિત કવિતાઓનો આ પુસ્તકમાં સંગ્રહ છે. આ પુસ્તકને ૧૯૮૭ના વર્ષનો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

## સમાવિષ્ટ કૃતિઓ 
જટાયુ ૩૪ કવિતાઓનો સમાવેશ કરે છે જે પરસ્પર જોડાયેલા આઠ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે. દરેક વિભાગમાં આવેલી કવિતાની કોઇ એક કડી પરથી તે કવિતાનું શિર્ષક આપેલું છે. વિવેચક ધીરુભાઈ ઠાકરે આ કવિતાઓને પાંચ વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કરી છે; અતિવાસ્તવવાદી કવિતાઓ, ભારતીય પૌરાણિક કથાઓ પર આધારિત કવિતાઓ, રંગદર્શી પ્રકારની કવિતાઓ, પ્રકૃતિ કાવ્યો અને આધુનિક ચેતનાને પ્રતિબિંબિત કરતી કવિતાઓ.

છ અતિવાસ્તવવાદી કવિતાઓમાંથી, "પ્રલય" (પૂર) અને "મોહેં-જો-ડરો: એક અતિવાસ્તવ અકસ્માત" ઘણા વિવેચકો દ્વારા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવી છે. "પ્રલય" મૃત્યુ અથવા વિનાશની ભાવના રજૂ કરે છે, જેમાં નિવેદનની ઘણી રીતોમાં વર્ણવેલ પરિસ્થિતિઓની સહાયથી કવિએ મૃત્યુ અથવા વિનાશની ભાવનાને જાગૃત કરવા માટે કોબ્રા, ચંદ્ર, ડાઘુઓ, કીટકો, સગર્ભા સ્ત્રી, પૂર, દુકાળ, આગ, સ્ત્રી જેવી છબીઓનો ઉપયોગ કર્યો છે.

## પ્રતિભાવ 
વાચકો અને વિવેચકો દ્વારા *જટાયુની* ખૂબ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. ધીરુભાઇ ઠાકરે કવિની કવિતાઓને શબ્દો, પ્રતીકો અને અતિવાસ્તવની કલ્પના કરવાની તેમની આવડત માટે વખાણ્યા. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે "હા" અને "ઘેરો" જેવી કેટલીક કવિતાઓ સાહિત્યની સુંદર કૃતિઓ છે, પરંતુ લાંબી અને અસ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિઓને કારણે તે તેની સચોટ અસર ગુમાવે છે. ૧૯૮૬ માં તેની પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રગટ થઈ, ત્યાર બાદ ૧૯૯૧ માં બીજી, ૨૦૦૦ માં ત્રીજી, અને ૨૦૦૯ માં ચોથી આવૃતિ પ્રગટ થઇ હતી. ચોથી આવૃત્તિમાં કવિ દ્વારા જાતે પઠિત કવિતાઓની ઓડિઓ સીડી શામેલ કરવામાં આવી છે.

## અનુવાદ 
૧૯૯૬ માં ચંદ્ર પ્રકાશ દેવલ દ્વારા આ પુસ્તકનો અનુવાદ રાજસ્થાનીમાં કરવામાં આવ્યો હતો. શીર્ષક કવિતા, *જટાયુ*, રશેલ ડવાયરે અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત કરી છે. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
જનાન્તિકે

***જનાન્તિકે***  ૧૯૬૫માં ભારતીય લેખક સુરેશ જોષીના અંગત નિબંધોનો સંગ્રહ છે. વી. વાય. કંટકે *ઇન્ટિમેટ એસાઇડ્સ* (૧૯૯૫) શીર્ષક હેઠળ તેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો છે.

## પ્રકાશન 
આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૯૬૫માં મુંબઈના સ્વાતિ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત કરાયું હતું. તેમાં ૧૯૫૫થી ૧૯૬૪ના સમયગાળા દરમિયાન જોશીએ લખેલા ૫૧ નિબંધો છે. નિબંધો વિવિધ લંબાઈના છે, જે છૂટક ક્રમમાં ગોઠવાયા છે. નિબંધો શીર્ષક વગરના પરંતુ આંકડા આપીને ક્રમાંકિત છે. 

## સમાવિષ્ટો 
ક્લાસિકલ સંસ્કૃત નાટ્યશસ્ત્રમાં *જનાન્તિકે* (બાજુએ) એ એક શબ્દ છે જે એવી પરિસ્થિતિને દર્શાવવા માટે વપરાય છે કે જ્યાં એક પાત્ર બીજા પાત્રના કાનમાં કંઇક ફુસકી નાખે છે*,* દેખીતી રીતે શ્રોતાઓને તે શૅર કરવાથી બાકાત રાખે છે. જોશીએ સંગ્રહની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યું છે કે નિબંધો *જનાન્તિક* સ્વરૂપમાં લખાયેલા છે, અને સૂચવે છે કે તેઓ વ્યક્તિગત નિબંધો છે. જોશીની સૌથી જાણીતી કૃતિઓમાંની એક, *જનાન્તિકે* ગુજરાતી નિબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન માનવામાં આવે છે. સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત *ઇન્ટિમેટ એસાઇડ્સ* (૧૯૯૫) શીર્ષક સાથે વી. વાય. કંટકે અંગ્રેજીમાં તેનો અનુવાદ કર્યો હતો.

ગુજરાતી લેખક મેઘનાદ ભટ્ટે આ સંગ્રહને ગુજરાતી સાહિત્યના નિબંધોનો શ્રેષ્ઠ સંગ્રહ ગણાવ્યો છે. નિબંધોની 'દુર્લભ આધુનિક સંવેદનશીલતા' ને કારણે, ટીકાકાર દિગીશ મહેતા તેને ગુજરાતી ગદ્ય શૈલીમાં 'નોંધપાત્ર યોગદાન' માને છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:પુસ્તક
જયા મહેતા

**જયા વલ્લભદાસ મહેતા** એ ગુજરાત, ભારતના ગુજરાતી ભાષાના કવયિત્રી, વિવેચક અને અનુવાદક છે.

## જીવન 
જયા મહેતાનો જન્મ ૧૬ ઓગસ્ટ ૧૯૩૨ના રોજ ભાવનગર જિલ્લાના, કોળિયાક ગામે લલીતાબેન અને વલ્લભદાસને ત્યાં થયો હતો. પીટીસી સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી તેઓ પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષિકા તરીકે જોડાયાં. નોકરી દરમિયાન તેમણે પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. ૧૯૫૪માં બી.એ. અને ૧૯૬૩માં એસ.એન.ડી.ટી. મહિલા યુનિવર્સિટી, મુંબઇથી એમ.એ.નો અભ્યાસ પૂરો કર્યો. બાદમાં પીએચ. ડી.ની પદવી મેળવી. તેઓ એસ.એન.ડી.ટી. મહિલા વિશ્વવિદ્યાલયમાં ગુજરાતીના પ્રાધ્યાપક તરીકે ફરજ બજાવી નિવૃત્ત થયા હતા. તેઓ *સુધા* (સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટના સાપ્તાહિક) અને *વિવેચન* (ત્રિમાસિક રૂપે ગુજરાતી વિભાગ, એસ.એન.ડી.ટી. મહિલા યુનિવર્સિટી) ના સહ સંપાદક હતા. તેમણે *પ્રવાસી*, *મુંબઈ સમાચાર* અને *સમકાલીન દૈનિકમાં* કટારલેખક તરીકે પણ કામ કર્યું હતું.

## સર્જન 
જયા મહેતા મુક્ત છંદમાં તર્કવાદી (રેશનાલિસ્ટ) કવિતા લખે છે. તેમની કવિતા ભાવનાત્મક દુનિયાથી સંલગ્ન થવાને બદલે તાર્કિક અને સામાજિક રીતે જાગૃત છે. *વેનેશિયન બ્લાઇન્ડ* (૧૯૭૮), *એક દિવસ* (૧૯૮૨), *આકાશમાં તારાઓ ચૂપ છે* (૧૯૮૫), *હોસ્પિટલ પોએમ્સ* (૧૯૮૭) એ તેમના કાવ્યસંગ્રહો છે. *રેણુ* અને *એક આ ખરે પાંદડુ* (૧૯૮૯) તેમની નવલકથાઓ છે. 

## પુરસ્કાર 
તેમના અનુવાદ કાર્ય માટે તેમને દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૨૦૨૫માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ
અતિવિષ

**અતિવિષ** (અથવા **અતિવિખ**) એક પ્રકારની સપુષ્પ વનસ્પતિ છે. તે મુખ્યત્વે હિમાલય અને તેના નિકટ ડુંગરાળ પ્રદેશોમાં થાય છે. આ છોડનાં મૂળિયાંને **અતિવિષની કળી** અથવા **વખમો** તરીકે ઓળખાય છે, અને તેનો ઉપયોગ ભારતીય આયુર્વેદશાસ્ત્રમાં આવે છે.

## આ પણ જુઓ
* વછનાગ

શ્રેણી:વનસ્પતિ
વછનાગ

**વછનાગ** (સં. **વત્સનાભ**) એક પ્રકારની સપુષ્પ વનસ્પતિ છે. તે મુખ્યત્વે દાર્જિલિંગ અને નિકટનાં ડુંગરાળ પ્રદેશોમાં થાય છે. આ છોડનાં મૂળિયાં અતિશય ઝેરી હોય. વછનાગનો વિષપ્રયોગનાં લક્ષણ પોણો અથવા એક કલાક પછી દેખાય.

## આ પણ જુઓ
* અતિવિષ
મલબારી તજ

**મલબારી તજ** એક પ્રકારની સપુષ્પ વનસ્પતિ છે. તે સહ્યાદ્રી અને શ્રીલંકાની તળપદી વનસ્પતિ છે, જે પરથી *મલબારી* નામ પડ્યું છે.
દારચીની

**દારચીની** (ફા. دارچینی, *દાર-ચીની* - 'ચીની વૃક્ષ') એક પ્રકારનું તજ છે. આ વૃક્ષ સદાબહાર અને સપુષ્પ છે, મૂળ દક્ષિણ ચીન છે, અને હવે ભારત તથા દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં વવાય છે.

## આ પણ જુઓ
* મલબારી તજ
લીલુડી ધરતી

***લીલુડી ધરતી*** એ ચુનીલાલ મડિયા લિખિત ૧૯૫૭માં પ્રકશિત થયેલ એક ગુજરાતી નવલકથા છે. આ નવલકથા આમ તો બે ભાગમાં લખાયેલી છે તેમ છતાં તેની પૃષ્ઠભૂમિ અને પાત્રોના વારસદારોને લઈ એક બીજી અલગ નવલકથા *શેવલણા શતદલ* (૧૯૬૦) નામે પ્રકાશિત થઈ હતી.

આ નવલકથા પરથી ૧૯૬૮ માં વલ્લભ ચોક્સી દ્વારા તે જ નામે એક ગુજરાતી ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
*લીલુડી ધરતી*ને સૌ પ્રથમવાર ૧૫ નવેમ્બર ૧૯૫૬ થી ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૭ સુધી ગુજરાતી વર્તમાનપત્ર *જન્મભૂમિ*માં સાપ્તાહિક ધારાવાહિક તરીકે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી. *જન્મભૂમિ*ના સંપાદક સોપનના આગ્રહ પર ચુનીલાલ મડિયાએ આ નવલકથા લખી હતી. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં, લેખકે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે તેઓ ચાર કે પાંચ મહિનામાં આ ધારાવાહિક પૂર્ણ કરશે તેવી અપેક્ષા રાખતા હતા, પરંતુ આ ધારાવાહિક વધુ સમય ચાલી.

નવકથાનું શીર્ષક તેના મુખ્ય પાત્ર સંતુની પ્રકૃતિ પર આધારિત છે.

આ નવલકથામાં સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રની સ્થાનિક બોલીઓને સાહિત્યિક રૂપે લેખકે સમાવિષ્ટ કરી છે કારણ કે તેઓ જે ક્ષેત્રના વતની હતા તેવા જ ભોગોલિક ક્ષેત્રમાં આ નવલકથા નિર્ધારિત કરેલી છે. તેમના વર્ણનો સ્વદેશી અને જોશથી ભરેલા લાગે છે. નવલકથામાં ભીમ અગીયારસનો પ્રદેશ વિશિષ્ટ ઉત્સવ અને નાળિયેર ફેંકવાની રમત વર્ણવવામાં આવી છે. 

## કથાવસ્તુ 
આ નવલકથા વિચિત્ર સંજોગોમાં ફસાયેલી અને મૂંઝાયેલી સંતુ નામની સ્ત્રીનું જીવન અને તેની દયનીય સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. વાર્તા ગિરનાર પર્વત નજીક ગુંદાસર નજીકના અંતરિયાળ ગામમાં ગોઠવવામાં આવી છે. મુખ્ય વાર્તા હાદા પટેલના ખેડૂત પરિવારની આસપાસ ફરતી હોવા છતાં, તેમાં અન્ય સહાયક પાત્રોના નાના વાર્તાઓ શામેલ છે, જેમાં ખાસ કરીને ગામડાના જીવનનું ચિત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. વિસ્તૃત નકારાત્મક પાત્રો અને તેમની નકારાત્મકતા નવકાથાનું એક પાસું છે. હાદા પટેલને ત્રણ પુત્રો છે. મોટો પુત્ર ગામ છોડીને સાધુ બન્યો છે, બીજો અમુક રોગને કારણે મૃત્યુ પામ્યો છે અને છેલ્લો પુત્ર ગોબર અને તેની પરણેતર સંતુ સાથે વાર્તા શરૂ થાય છે. આ વાર્તા સગર્ભા સંતુના સંઘર્ષને દર્શાવતી આગળ વધે છે જેને તેના પતિની હત્યા માટે દોષી માનવામાં આવે છે. 

અન્ય મુખ્ય પાત્રો માંડલ (ગોબરનો પિતરાઇ), શાદુલ (જમીનદારનો પુત્ર), બ્રાહ્મણ હોટલના માલિક રાઘા ગોર છે. 

## પ્રતિભાવ 
ભગવાનભાઈ એચ ચૌધરી તેમના લેખ - "ચુનિલાલ મડિયાની લીલુડી ધરતી: સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનું જીવન વર્ણન"માં ઉલ્લેખ કરે છે કે: "ચુનીલાલ મડિયા વિવિધ ભાગો ધરાવતી નવલકથાઓ ધરાવતી શ્રેણી (ક્રોનિકલ) રચવા માંગતા હતા પણ તેમ કરવામાં તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા કેમકે આ નવલકથાના પાત્રો સાર્વત્રિક જીવનની પરિવર્તનશીલ પ્રકૃતિના બદલાવને સ્પષ્ટ પણે દર્શાવતા નથી. જો કે સમાજ અથવા ભાગ્યને કેન્દ્રિય તત્વો બતાવવામાં આવ્યા છે જે આખા માનવ જીવનનું સંચાલન કરે છે, તેથી નવલકથાને ક્રોનિકલ તરીકે ઓળખાતા પ્રકારનું અસ્પષ્ટ સ્વરૂપ દર્શાવે છે. વિવેચક નલિન રાવલ તેને સમય-પ્રભુત્વ ધારાવતી અથવા કાલખંડની નવલકથા માને છે.

વિવેચક દિલાવરસિંહ જાડેજાના મતે "ગ્રામીણ જીવનની એકદમ વાસ્તવિકતાનું સાચું ચિત્ર અને તેના તરફ આપવામાં આવત ભારને ગુજરાતી નવલકથાકારોમાં મડિયાની વિશેષતા માનવી જોઈએ".

## આધારીત કૃતિઓ 
૧૯૬૮માં વલ્લભ ચોક્સી દ્વારા એજ નામે - *લીલુડી ધરતી -* એક ગુજરાતી ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી. તે ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ રંગીન ફિલ્મ હતી. 

## પૂરક વાચન 
* 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
કલાપીનો કેકારવ

***કલાપીનો કેકારવ*** સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ "કલાપી" એ લખેલી કાવ્યરચનાઓનો સંગ્રહ છે, જે ૧૯૦૩માં તેમના મૃત્યુ બાદ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.

## અવલોકન 
ગુજરાતી કવિ અને લાઠીના રાજવી કલાપીએ ઇ.સ. ૧૮૯૨થી ૧૯૦૦ સુધી લખેલી બધી કાવ્યરચનાઓનો સંગ્રહ *કલાપીનો કેકારવ*માં કરવામાં આવ્યો છે. ૧૯૦૩માં તેમના મૃત્યુ પછી આ ગ્રંથને મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ "કાન્ત"એ પ્રકાશિત કર્યો હતો.

## આવકાર 
*કેકારવની પૂર્વવાણી* પુસ્તકમાં આ પુસ્તકની પ્રશંસા કરતાં કવિ ન્હાનાલાલ લખે છે, 'કલાપીનાં અંતરોદગારની ગીતાવલી, કેકારવ એટલે એ યુગની ગુજરાતી કાવ્યપ્રતિભાનાં વરસતા મેઘ. કલાપી એટલે ઘૂઘવતો દરિયો.' ઈન્દ્રવદન દવે *કલાપીનો કેકારવ*ની સંવર્ધિત આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં જણાવે છે કે 'રસનિરૂપણની શક્તિ, પ્રકૃતિવર્ણનની ચિત્રાત્મક કળા અને વસ્તુઆલેખનની આ છટાના લીધે કલાપીનાં ખંડકાવ્યો કાન્તથી બીજે નંબરે આવી શકે તેમ છે.'

ગુજરાતી વિવેચક અને સંપાદક નવલરામ ત્રિવેદીના મતે આ પુસ્તક મોડું પ્રકાશિત થયું હતું કારણકે જેઓ કલાપીને જાણતા હતા તેઓ તેમના નજીકના લોકોનાં મૃત્યુ પામવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* શ્રી કલાપીનો કેકારવ ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ પર (જગન્નાથ દામોદરદાસ ત્રિપાઠી દ્વારા સંપાદીત)

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
હિમાલયનો પ્રવાસ

***હિમાલયનો પ્રવાસ*** એ કાકાસાહેબ કાલેલકર લિખિત ૧૯૨૪ માં પ્રકશિત થયેલ એક ગુજરાતી પ્રવાસગ્રંથ છે. આ પુસ્તકને ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ ગ્રંથોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
પ્રવાસ વર્ણન સાથે આ પુસ્ત્ક લેખકની આંતરયાત્રાનું પણ પ્રતિબિંબ છે. આ પ્રવાસ બે સંતાનોના પિતા એવા કાકાસાહેબના સંસાર ત્યાગ કરવાના સંકલ્પને અમલી બનાવવાના ઉપક્રમ સ્વરૂપે હતો.

આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં પ્રચલિત થયેલા અમુખ નોંધપાત્ર અવતરણો ધરાવે છે જેમ કે: “પ્રવાસ એટલે અગવડો વેઠવાની બાદશાહી ઢબ.” (પૃ. ૧૨); “મંદિરની મૂર્તિનાં દર્શન કરતાં શિખરનાં દર્શનનો ઉમળકો વિશેષ હોય છે.” (પૃ. ૧૬૧). આ પુસ્તકનો હિન્દી અનુવાદ દાદા ધર્માધિકારીએ 'હિમાલય કી યાત્રા' (૧૯૪૮) શિર્ષક હેઠળ કર્યો હતો.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ
* 
* 'હિમાલ કી યાત્રા' સેન્ટર ફૉર રિસર્ચ લાઇબ્રેરી પર

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:પ્રવાસન
શ્રેણી:પ્રવાસ વર્ણનો
ભાવેશ ભટ્ટ

**ભાવેશ ભટ્ટ** એ ગુજરાત, ભારતના ગુજરાતી ભાષાના ગઝલકાર છે. *છે તો છે* (૨૦૦૯) અને *ભીતરનો શંખનાદ* (૨૦૧૪) એ તેમના સાહિત્યિક સંગ્રહો છે. ગુજરાતી ગઝલક્ષેત્રે વિશિષ્ટ યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૪નો શયદા પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

## પ્રારંભિક જીવન 
ભાવેશ ભટ્ટનો જન્મ ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૭૫ના રોજ અમદાવાદ ખાતે, દિલીપભાઇ અને જયાબહેનને ત્યાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૮૫માં અંકુર હાઇસ્કૂલ, અમદાવાદથી પ્રાથમિક શિક્ષણ (ધોરણ ૧ થી ૫) અને ૧૯૮૯માં દિલ્હી દરવાજા, અમદાવાદ સ્થિત એચ.બી. કાપડિયા હાઈસ્કૂલમાંથી માધ્યમિક શિક્ષણ (ધોરણ ૬ થી ૯) પૂર્ણ કર્યું. તેમણે ૧૯૯૦માં બી.વી. હાઈસ્કૂલ, અમદાવાદથી ધોરણ ૧૦ અને ૧૯૯૨માં આશિષ હાઇસ્કૂલ, અમદાવાદથી ધોરણ ૧૨ સુધીનો પૂર્ણ કર્યો. ૧૯૯૪માં, તેમણે ગુજરાત કોલેજમાં વિનયન શાખામાં પ્રવેશ મેળવ્યો પરંતુ પ્રથમ વર્ષ બાદ અભ્યાસ અધૂરો છોડી દીધો.

## કારકિર્દી 
તેમણે ૨૫ વર્ષની ઉંમરે લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની પ્રથમ [ગઝલ]] ૨૦૦૩માં ગુજરાતી કવિતા સામયિક કવિલોકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. ત્યારબાદ તેમની ગઝલો ગઝલવિશ્વ, શબ્દસૃષ્ટિ, ધબક, તાદર્થ્ય, શબ્દસર, નવનીત સમર્પણ અને કવિતા સહિતના અનેક ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થઈ છે. ૨૦૦૭માં, ગઝલ સંગ્રહ *વીસ પંચા*માં તેમની ગઝલો અન્ય ચાર યુવા ગઝલકારો અનિલ ચાવડા, અશોક ચાવડા, હરદ્વાર ગોસ્વામી અને ચંદ્રેશ મકવાણા સાથે સંકલિત કરવામાં આવી છે. તેઓ ઉર્દૂ ભાષામાં પણ ગઝલ લખે છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ
રવિન્દ્ર પારેખ

**રવિન્દ્ર પારેખ** એ ગુજરાત, ભારતના એક ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા લેખક, નવલકથાકાર, નાટ્યકાર, કવિ, વિવેચક અને અનુવાદક છે.

## જીવન અને કારકીર્દી
રવિન્દ્ર પારેખનો જન્મ ૨૧ નવેમ્બર ૧૯૪૬ માં કલવાડામાં (હાલ વલસાડ જિલ્લો, ગુજરાત) અંબાબેન અને મગનલાલ પારેખને ઘેર થયો હતો. તેમણે સુરતમાં શિક્ષણ લીધું. તેમણે ૧૯૬૯ માં રસાયણ શાસ્ત્ર અને ભૌતિક શાસ્ત્રમાં બી.એસ.સી., ૧૯૭૭ માં ગુજરાતી ભાષા અને માનસ શાસ્ત્રમાં બી.એ તથા ૧૯૭૭માં અને ગુજરાતી અને હિન્દીમાં એમ.એ. તેમજ ૧૯૭૯માં વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી એલ.એલ.બી.ની પદવીઓ મેળાવી. તેઓ નિવૃત્તિ પહેલાં તેઓ *યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્ડિયા*માં કાર્ય કરતા હતા. તેમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ઉપપ્રમુખ તરીકે સેવા આપી છે.

## રચનાઓ 
રવિન્દ્ર પારેખે *સ્વપ્નવટો* (૧૯૮૬), *સંધિકાલ* (૧૯૯૪) અને *પર્યાય* (૨૦૦૨) નામના ટૂંકીવાર્તા સંગ્રહો લખ્યા છે.

તેમના એકાંકી નાટક સંગ્રહો *ઘર વગરના દ્વાર* (૧૯૯૩) અને *હું તમારો હું છું* (૨૦૦૩) ને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પુરસ્કાર એનાયત કરાયો હતો. તેમાં બાળકોના નાટકોનો પણ સમાવેશ થયેલો છે. 

*એ તો રવિન્દ્ર છે* (૨૦૦૩) એ તેમનો પહેલો કાવ્યસંગ્રહ હતો જેમાં માત્ર ગઝલો હતી. *હરિસંવાદ*(૨૦૦૩)માં ભક્તિ ગીતો છે. *સરલ* (૨૦૦૭) ચાલીસ ગીતો અને સાઠ ગઝલોથી ધરાવતો તેમનો સંગ્રહ છે.

*હાસ્ય પરિષદમાં જાતા* (૨૦૦૩) એ રમૂજી નિબંધોનો સંગ્રહ છે. *અન્યોક્તિ* (૨૦૦૩), *નિશપતિ* (૨૦૦૪) અને *સમિતિ* (૨૦૦૫) તેમના વિવેચન કાર્યો છે.

તેમણે લક્ષ્મણ ગાયકવાડની આત્મકથા *ઉચલ્યા*નું મરાઠીમાંથી ગુજરાતીમાં *ઉઠાઉગીર* તરીકે ભાષાંતર કર્યું છે. *દેશવિદેશ* (૨૦૦૩) એ ભારત અને વિદેશની ટૂંકી વાર્તાઓના અનુવાદોનો સંગ્રહ છે. તેમણે મહેશ એલ. કુંચવરના નાટક *વાદા ચિરેબંડીને* ગુજરાતીમાં *તિરાડે ફુટી કુંપળ* નામે ભાષાંતર કર્યું છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા પ્રકાશિત *ગુજરાતી નવલિકાચયન* (૧૯૯૭)નું તેમણે સંપાદન કર્યું છે.

## અંગત જીવન 
તેમણે ૧૯૭૨ માં પુષ્પા એસ. કાવટકર સાથે લગ્ન કર્યા. તેમને બે પુત્રો અને એક પુત્રી છે. તેમનો પુત્ર ધ્વનિલ પારેખ પણ કવિ અને લેખક છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૬માં જન્મ
ડાંડિયો

**ડાંડિયો** એ ગુજરાતી ભાષાનું સાહિત્યિક પખવાડિક સામયિક હતું જેની સ્થાપના નર્મદાશંકર લાભશંકર દવેએ કરી હતી. ૧ સપ્ટેબર ૧૮૬૪માં શરૂ થયેલું આ પખવાડિક ૧૮૬૯ની આખરમાં 'સન્ડે રિવ્યુ' સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.
## ઈતિહાસ
ઇંગ્લેન્ડમાં ૧૮મી સદીમાં પ્રકાશિત 'ટેટલર' અને 'સ્પેક્ટેટર' જેવાં સમાજ સુધારક સામયિકોની તરાહ પર તત્કાલીન સમાજમાં વ્યાપેલી અંધશ્રદ્ધા, વહેમ, રૂઢિજડતા જેવી બદીઓ અને સામાજિક દુષણોનો સામનો કરવા નર્મદ અને તેમના સાથી મિત્રોને જરૂરિયાત જણાઈ, જેના પરિણામે ૧ સપ્ટેબર ૧૮૬૪ના રોજ ડાંડિયો સામયિકનું પ્રકાશન શરૂ થયું.

## પ્રકાશિત સામગ્રી
'દાંડિયો' ડેમી કદનાં ૮ થી ૧૨ પાનાઓમાં પ્રકટ થતું હતું. તેની વાચનસામગ્રીમાં પ્રથમ પાને પ્રાસંગિક વિષય પરનો લેખ છપાતો. આ ઉપરાંત સમાજ, ઇતિહાસ, ભાષા, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, શેરસટ્ટા, વ્યંગચિત્રો, સ્થાનિક વહીવટદારોના ભ્રષ્ટાચાર, સામાજીક બદીઓ સંદર્ભે નીતિબોધ, વિખ્યાત વ્યક્તિઓના સંક્ષિપ્ત જીવનચરિત્રો જેવા વૈવિધ્યસભર વિષયોને તેમાં આવરી લેવામાં આવતા હતા.

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ
## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
પ્રિયંવદા

**પ્રિયંવદા** એ ગુજરાતી ભાષાનું સાહિત્યિક સામયિક હતું જેની સ્થાપના મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ કરી હતી. મહિલા વાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને શરૂ કરાયેલું આ સામયિક ઓગસ્ટ ૧૮૮૫થી ૧૮૯૦ સુધી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં સ્ત્રીઓના મર્યાદિત વિષય ધરાવતું આ સામયિક બંધ કર્યા બાદ મણિલાલે ઓક્ટોબર ૧૮૯૦માં સ્ત્રી-પુરુષ વર્ગને ઉપયોગી થઈ પડે તેવું 'સુદર્શન' નામનું માસિક શરૂ કર્યું હતું.

## ઈતિહાસ
૧૮૮૪માં મણિલાલની નારીપ્રતિષ્ઠા લેખમાળા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. કારકિર્દીની શરૂઆતમાં જ સ્ત્રી કેળવણીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ ૧૮૮૫માં તેમણે વાર્ષિક એક રૂપિયાના લવાજમથી 'પ્રિયંવદા' સામયિકની શરૂઆત કરી હતી. તત્કાલીન સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ, બાળલગ્નો, વિધવા પ્રશ્નો, સ્ત્રી શિક્ષણ જેવા મહિલાકેન્દ્રી વિચારસત્ત્વવાળું આ સામયિક 'સ્ત્રીબોધ બાદ સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું બીજું સામયિક હતું. સ્ત્રીકેન્દ્રી સામયિકમાં મર્યાદિત વિષયોનો જ સમાવેશ થઈ શકતો હોવાથી ૧૮૯૦માં 'પ્રિયંવદા'નું પ્રકાશન બંધ કરી મણિલાલે સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને વર્ગને ઉપયોગી એવું 'સુદર્શન' નામનું સામયિક પ્રકટ કર્યું હતું.

## પ્રકાશિત સામગ્રી
'પ્રિયંવદા'માં ઘર, સુધારો, જ્ઞાન, વાચન, ધર્મ ઉપરાંત કાવ્યો, બાળઉછેર અને શરીરવિદ્યા સંબંધી લેખોનું પ્રકાશન કરવામાં આવતું હતું. મણિલાલની અનુવાદિત નવલકથા 'ગુલાબસિંહ' તેમાં હપ્તાવાર પ્રકટ કરવામાં આવી હતી. ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી (શ્રેણી ૩, અંક ૧) ભાષ્ય સાથે ગીતાનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જે સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩માં *સુદર્શન* માં સમાપ્ત થયો હતો. (શ્રેણી ૮, અંક ૧૨). ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી *સદવૃત્તિ* શીર્ષક હેઠળની શ્રેણીમાં સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના પુસ્તક *કેરેક્ટર*નો અનુવાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો. આ શ્રેણી *સુદર્શન*માં પણ ચાલુ રહી હતી, અને સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૨માં (શ્રેણી ૭, અંક ૧૨)માં પૂર્ણ થઈ હતી.

## આ પણ જુઓ
* સુદર્શન
* સ્ત્રીબોધ
* ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ

## સંદર્ભ
## પૂરક વાચન
* 

શ્રેણી:મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
વસંતવિલાસ

***વસંતવિલાસ*** (શાબ્દિક:વસંતનો આનંદ) એ જૂની ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલ અજ્ઞાત લેખકની ગેય ફાગુ કવિતા છે, જે ૧૪મી સદીના પહેલા ભાગમાં લખેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેનો વિષય શૃંગારનું નિરૂપણ છે. તે કવિતાનું મહત્વનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે કારણ કે તે જૂની ગુજરાતીના ભાષાકીય પુરાવા પ્રદાન કરે છે.

## ઝાંખી 
ગુજરાતી વિદ્વાન કેશવ હર્ષદ ધ્રુવે સૌ પ્રથમ ૧૪૫૫માં નકલ કરેલી *વસંતવિલાસ*ની સચિત્ર હસ્તપ્રત શોધી કાઢી અને તેને *શાળાપત્ર*માં પ્રકાશિત કરી. પ્રકાશિત સંસ્કરણ તેમને અસંતુષ્ટ લાગ્યું, કારણ કે સંસ્કરણમાં ઘણા સંપાદનની જરૂર હતી, તેથી તેમણે ફરીથી *હાજી મુહમ્મદ સ્મારક ગ્રંથ* (૧૯૨૩)માં નોંધો સાથે પ્રકાશિત કર્યું. તે દરમિયાન, તેમને પૂણેની ભંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી બીજી એક હસ્તપ્રત મળી અને તેની સહાયથી, તેમણે આ લખાણ ફરીથી સંપાદિત કર્યું. ૧૯૪૩માં અન્ય વિદ્વાન કાંતિલાલ બી. વ્યાસે કવિતાની બીજી કાળજીપૂર્વક સંપાદિત આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરી, જેણે ભારત અને વિદેશના વિદ્વાનોમાં રસ જગાવ્યો. વ્યાસે તેનું અંગ્રેજી અનુવાદ ૧૯૪૬માં પ્રકાશિત કર્યું.

## માળખું 
thumb| વસંતવિલાસનો વિભાગ, ઇસવીસન ૧૪૫૧
કવિતા અજંતાની શૈલીમાં પેઇન્ટિંગવાળી સચિત્ર હસ્તપ્રતમાં મળી હતી.

*વસંતવિલાસ*ના બે ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે. પ્રથમમાં ૫૨ પદોનો સમાવેશ થાય છે જ્યારે અન્યમાં ૮૪ છે. લેખક કવિતા અને સૌન્દર્યના ઉત્સાહી અને અસલ પ્રેમી હોય તેવું લાગે છે, તેથી તેમણે આ કવિતામાં ઘણા પ્રખ્યાત કવિઓના સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતિક શ્લોક ટાંક્યા છે. તેનું છંદબદ્ધ સ્વરૂપ 'ઉપદોહક' છે, જે મધ્યયુગીન દોહાનું એક વૈવિધ્યપૂર્ણ સ્વરૂપ છે. વિષયવસ્તુ પ્રમાણે કવિતાઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ ભાગમાં ૧ થી ૪૫ પદોનો સમાવેશ થાય છે જે 'યુગલોની જુદાઈ' વર્ણવે છે, અને બીજા ભાગમાં ૪૬ થી ૮૪નો સમાવેશ થાય છે અને તે 'યુગલોના જોડાણ' સાથે સંબંધિત છે.

## આવકાર 
આ કૃતિનું નોંધપાત્ર ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે કારણ કે તે જૂની ગુજરાતીના ભાષાકીય પૂરાવા પ્રદાન કરે છે.  મુનિ જિનવિજયે *વસંતવિલાસ*ને જૂના ગુજરાતી સાહિત્યના તેજસ્વી રત્નોમાં એક માન્યું. કાંતિલાલ વ્યાસે પણ આ કૃતિને અનન્ય ગણાવી હતી.

## વધુ વાંચન 
* આહિર, નિસર્ગ (માર્ચ ૨૦૧૮). "વસંતવિલાસ: સાહિત્ય અને ચિત્રકલાનું સાયુજ્ય". *શબ્દસૃષ્ટિ*. ગાંધીનગર: ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી. પૃ: ૬૭-૭૪

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી
કૌમુદી (સામાયિક)

***કૌમુદી*** ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન દરમ્યાન પ્રકાશિત થતું એક ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિક હતું. તેની સ્થાપના ઑક્ટોબર ૧૯૨૪માં વિજયરાય વૈદ્ય દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે તેને ૧૯૨૪ થી ૧૯૩૫ સુધી સંપાદિત કરી હતી. તેનું પ્રકાશન લગભગ ૧૯૩૭ ની આસપાસ બંધ થયું હતું.

## ઇતિહાસ 
ગુજરાતી સાહિત્યિક વિવેચક વિજયરાય વૈદ્યે ત્રિમાસિક તરીકે ઑક્ટોબર ૧૯૨૪ માં ( વિક્રમ સંવત ૧૯૮૦ ના આસો મહિનામાં વિજયાદશમીના દિવસે) આ સામયિકનો પ્રથમ અંક  સંપાદિત અને પ્રકાશિત કર્યો. ઈ.સ. ૧૯૩૦થી આ ત્રૈમાસિક એક માસિક બન્યું. જૂન ૧૯૩૫ સુધી વૈદ્યે સંપાદક તરીકે અને મૂળશંકર સોમનાથ ભટ્ટે આ સામાયિકના મેનેજર તરીકે ફરજ બજાવી હતી. આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે વિજયરાયે મૂળશંકર ભટ્ટ સાથે કરાર કર્યો અને સામાયિકનું નિયંત્રણ તેમને સોંપ્યું. જ્યારે વિજયરાયે કરાર ભંગ જોયો ત્યારે તેમણે કરાર રદ્દ કરતા  ૨૧૦૦માં સામાયિકના અધિકારો સોમનાથ ભટ્ટને વેચી દીધા. ત્યાર બાદ મૂળશંકર ભટ્ટના સંપાદન હેઠળ બે વર્ષ સુધી આ સામાયિક પ્રાકાશિત થતું રહ્યું.

## વાંચન સામગ્રી 
સામયિકમાં સાહિત્યિક ગતિવિધિઓ, સાહિત્યિક પ્રવાહો, સાહિત્યિક વિવેચનો, સાહિત્યિક પત્રકારત્વ, દાર્શનિક લેખો, સમીક્ષાઓ અને વિશ્લેષણો આવરી લેવામાં આવ્યાં હતાં. તેના સંપાદકીય અને ટૂંકી સમીક્ષાઓ લોકપ્રિય હતી. 

'કીર્તિદાને કમલના પેટ્રો', 'સોરઠી સાહિત્યની ધારા', 'ગુજરાતી સાહિત્યસંગીતકાવ્ય', 'ગીત', 'બંગાળી સાહિત્યમાં મધુસુદનનું સ્થાન' અને 'શિવાજી: એક દિગદર્શન' આ સામાયિકના કેટલાક લોકપ્રિય લેખો છે. તેઓએ કલાપી (જૂન ૧૯૨૫) અને ન્હાનાલાલ (૧૯૨૭) જેવા કવિઓ પર વિશેષ આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરી હતી. જ્યોતીન્દ્ર દવે અને ધનસુખલાલ મહેતાની નવલકથા *અમે બધાં* , રમણલાલ દેસાઈની ઐતિહાસિક નવલકથા *ભારેલો અગ્નિ* અને કનૈયાલાલ મુનશીની આત્મકથા *અડધે રસ્તે* આ સામાયિકમાં ધરાવાહીક તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ હતી.

## પ્રતિભાવ 
ગુજરાતી સાહિત્યમાં રસ ધરાવતા લોકો અને ગુજરાતીમાં સાહિત્યિક વિવેચનના ઉચ્ચ ધોરણોના પ્રણેતા ગણાતા લોકો દ્વારા *કૌમુદી*ને ખૂબ પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
કિશોરસિંહ સોલંકી

**કિશોરસિંહ હિંદુજી સોલંકી** એ ગુજરાત, ભારતના ગુજરાતી કવિ અને નવલકથાકાર છે. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યિક સામાયિક *શબ્દસાર*ના સંપાદક છે.

## જીવન 
કિશોરસિંહ સોલંકીનો જન્મ ૧ એપ્રિલ ૧૯૪૯ના રોજ બનાસકાંઠા જિલ્લાના મગરવાડા ગામે થયો હતો. તેમણે ૧૯૬૯ માં એસ.એસ.સી. પૂર્ણ કર્યું. ૧૯૭૩ માં તેમણે ગુજરાતી વિષયમાં બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૭૫માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીની *સ્કૂલ ઑફ લેંગ્વેજિઝ*માંથી એમ.એ. કર્યા પછી તેમણે પીએચ.ડી કર્યું.

તેમણે આર્ટ્સ કૉલેજ, મોડાસા ખાતે શિક્ષણ આપ્યું, અને ત્યાર બાદમાં આર્ટસ કોલેજ, મહુડામાં તેમણે પ્રાધ્યાપક તરીકે સેવા આપી. ત્યાર બાદ તેઓ ગુજરાતી વિભાગના વડા બન્યા. ૧૯૯૬થી તેઓ ગાંધીનગરના સમર્પણ આર્ટસ એન્ડ કોમર્સ કૉલેજનાં આચાર્યના પદે રહ્યા. તેઓ *શબ્દસાર* નામના સામાયિકના સંપાદક પણ છે. *ભીની માટીની મહેક* (૧૯૮૮), *પંખીની પાંખમાં પાદર* (૧૯૯૭) અને *શબ્દસાર* (૧૯૯૭) એ તેમના નિબંધોનો સંગ્રહ છે. *કાળા પાણીના કિનારે* (આંદામાન અને નિકોબાર ટાપૂઓ, ૧૯૮૯) અને *દેશ રે જોયા પરદેશ જોયા* (૧૯૮૯) એ તેમના પ્રવાસવર્ણનો છે. તેમણે *વિકલ્પની વિસ્તરી ક્ષિતિજો* (૧૯૮૨), *માનવી મરજીવા* (૧૯૮૭), *જનપદી નવલકથા*, *વિભાવના અને વિકાસ* (૧૯૯૪), *એકસાથ સૉનેટ* (૨૦૦૦), *ગુજરાતી નિબંધ સૃષ્ટિ* (૨૦૦૬), *ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યનું અધ્યાપન* (૨૦૦૬), *ઘૂઘરા ઘમકે સે* (૨૦૧૭)નું સંપાદન કર્યું છે.

## પારિતોષિક 
તેમણે *ક્રિટિક્સ એવોર્ડ* (૧૯૮૪) અને બળવંતરાય કે. ઠાકોર ઇનામ (૧૯૮૯) મેળવ્યા છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૪૯માં જન્મ
અભિનવનો રસવિચાર

**અભિનવનો રસવિચાર** એ ભારતીય લેખક નગીનદાસ પારેખ દ્વારા લખાયેલા વિવેચન નિબંધોનો ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત ગુજરાતી ભાષાનો સંગ્રહ છે જે ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્રના સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલો છે. આ સંગ્રહ માટે પારેખને ૧૯૭૦નો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
આ સંગ્રહ ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થયો હતો અને તેને ૧૯૭૦માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યો હતો. 

## સામગ્રી 
*અભિવનવનો રસવિચારમાં*, લેખકે ભારતીય *કાવ્યશાસ્ત્રના* સિદ્ધાંતની તપાસ કરી છે. કૃતિમાં આઠ નિબંધો છે.

શીર્ષક નિબંધમાં ભરત ના નાટ્યશાસ્ત્ર પરના તેમના ભાષ્યમાં વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા મુજબ રાસ પર અભિનવગુપ્તનો મત સમજાવે છે. અન્ય લેખોમાં કુંતકાનો વક્રોક્તિ સિદ્ધાંત, જગન્નાથનો રામનિયતા સિદ્ધાંતની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. તેમાં શૃંગાર (કામુક), હાસ્ય (રમૂજ) અને શાન્ત (ઉદાત) ભાવનાઓ, ઔચિત્ય (શિષ્ટાચાર) અને રસભાસ (આનંદનો ભ્રામક અનુભવ) વિશેની વિગતે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. લેખકે આખ્યાનના કાવ્યસ્વરૂપની પણ ચર્ચા કરી છે, જેમાં આખ્યાન કેવી રીતે વાણીનો એક ભાગ ગણાતું હતું અને તેનું કવિતાના સ્વરૂપ તરીકે ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું તે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. 

## આવકાર 
વિષયનું ઊંડાણ, નિર્ણયની સુદૃઢતા અને તેના પ્રવાહી ગદ્યની અભિવ્યક્તિ માટે ‘અભિનવનો રસવિચારને’ ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન માનવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સાહિત્ય
રાશ્ત ગોફ્તાર

**રાશ્ત ગોફ્તાર** (અર્થ: સત્યવક્તા) બોમ્બેમાં કાર્યરત અર્ધ-ગુજરાતી અર્ધ-અંગ્રેજી છાપું હતું જેની શરૂઆત દાદાભાઈ નવરોજી અને ખરશેદજી કામા દ્વારા ૧૮૫૪માં કરવામાં આવી હતી. તે પશ્ચિમ ભારતમાં પારસી લોકોમાં સમાજ સુધારણાની હિમાયત કરતું હતું.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
૧૮૫૧માં મહંમદના ચિત્રના છાપકામ અંગે પારસી અને મુસ્લિમો વચ્ચે થયેલી રમખાણો એ છાપાની સ્થાપનાનું તાત્કાલિક કારણ હતું. બોમ્બેમાં હુલ્લડો ચાલુ રહ્યાં હોવાથી પારસીઓ તેમના નેતાઓથી હતાશ થઈ ગયા અને દાદાભાઈ નવરોજીએ તેમના લોકોના ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગની ફરિયાદોનો અવાજ ઉઠાવવાના હેતુથી છાપું શરૂ કર્યું. ઊંચા ટપાલ દરોને કારણે તેનો ફેલાવો નજીકના વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહ્યો હતો પરંતુ કેટલીક વાર ઉત્સાહને લીધે છાપાના સંચાલકોએ દરેક અંકની કેટલીક નકલો નિ:શુલ્ક વિતરણ કરી હતી. આમ, છાપાના સ્થાપકો પારસી સમાજની સ્થિતિમાં સુધારા માટે અધીરા હતા તેથી તેમણે આ છાપાનો પહેલો અંક મફતમાં વહેંચ્યો અને તેમાં આશરે ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા ગુમાવ્યા. 

૧૮૫૮માં વિતરણની સંખ્યા ૪૩૨થી વધીને ૮૫૨ પર પહોંચી હતી. આ એ સંખ્યા હતી કે જે તે સમયે સ્થાનિક ભાષાના પત્રકારત્વ માટે સાંભળવામાં આવતી નહોતી. પારસી વિષયોથી લઈને ભારતીય રાજકારણના મોટા પ્રશ્નો સુધીના વિષયોનો સમાવેશ થવા લાગ્યો. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ દરમિયાન, છાપું બ્રિટિશરો પ્રત્યે વફાદાર રહ્યું હતું. તેણે ગુજરાતીમાં પહેલી અંગ્રેજી કૉલમની શરૂઆત પણ કરી, જે મોટે ભાગે નવરોજી ફરદૂંજ લખતા હતા. ૧૮૭૦ના દાયકા સુધીમાં રાશ્ત ગોફ્તાર બોમ્બેમાં કાર્યરત ચાર દૈનિક અખબારોમાંનું એક હતું. તે ફક્ત પોતાનામાં ઉત્સાહપૂર્ણ જ નહીં, પરંતુ વિરોધ અથવા ટેકા દ્વારા અન્ય સામયિકોમાં ઉત્સાહનું કારણ પણ હતું.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સમાચારપત્ર
શ્રેણી:દૈનિક
કવિલોક

***કવિલોક***, એ કવિલોક ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત થતું ગુજરાતી ભાષાનું દ્વિ-માસિક કવિતા સામયિક છે. આ સામાયિક ગુજરાત, અમદાવાદથી પ્રકાશિત થાય છે. તેના વર્તમાન સંપાદક ધીરુ પરીખ છે અને સહ સંપાદક પ્રફુલ્લ રાવલ છે.  

## ઇતિહાસ 
કવિલોક સામાયિકની સ્થાપના ૧૯૫૭ માં રાજેન્દ્ર શાહે કરી હતી. રાજેન્દ્ર શાહ, સુરેશ દલાલ અને જશુભાઇ શાહના સંપાદન હેઠળ *ક્રાઉન સાઈઝ*માં આ સામાયિકનો પ્રથમ અંક મુંબઈમાં પ્રકાશિત થયો હતો. ૩૨ મા અંકથી જયંત પારેખ અને જશુભાઈ શાહે સંપાદક તરીકે જવાબદારી સ્વીકારી.  ૩૭ થી ૬૬ ના અંકોમાં, પ્રિયકાંત મણિયાર  જયંત પારેખ સાથે સંપાદક તરીકે રહ્યા. જાન્યુઆરી ૧૯૭૦ માં, ૭૩ મો અંક અમદાવાદમાં ફૂલસ્કેપ કદમાં પ્રકાશિત થયો હતો. જેના સંપાદકો બચુભાઇ રાવત અને રાજેન્દ્ર શાહ હતા. આ સામાયિક અમદાવાદ ખસેડ્યા પછી, નિરંજન ભગત લગભગ એક વર્ષ સંપાદક તરીકે પણ રહ્યા. ૧૯૭૭ થી સામાયિક ધીરુ પરીખ દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવ્યુ છે. ૨૦૦૪ થી ૨૦૦૬ સુધી અશોક ચાવડા સહ-સંપાદક તરીકે રહ્યા. પ્રફુલ રાવલ હાલમાં સામાયિકના સહ-સંપાદક છે. 

## વાંચન સામગ્રી 
આ સામાયિ માં કવિતા, અન્ય ભાષાની કવિતાના અનુવાદો, કવિતાઓની સમીક્ષાઓ અને આલોચનાઓ અને કવિઓના જીવનચરિત્ર વિશેના લેખ પ્રકાશિત થાય છે. 

## ખાસ આવૃત્તિઓ 
* *મહાકવ્ય વિશેષાંક* (૧૯૮૨; અનુવાદ અને વિશ્વના મુખ્ય મહાકાવ્યોની ચર્ચા)
* *પંચમહાકવ્ય વિશેષાંક* (૧૯૮૩; સંસ્કૃત મહાકાવ્યોની ટીકા)
* *ગદ્યકાવ્ય વિશેષાંક* (૧૯૮૪; ગુજરાતી સાહિત્ય અને વિશ્વ સાહિત્યની ગદ્ય કવિતાઓની ચર્ચા)
* *ટી.એસ. એલિયટ વિશેષાંક* (૧૯૮૮; કવિ ટી.એસ. એલિયટ )

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
*
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
ગુણસુંદરી (પાત્ર)

**ગુણસુંદરી** એ ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી કૃત નવલકથા *સરસ્વતીચંદ્ર*નું પાત્ર છે. આ પાત્ર નવલકથાની નાયિકા કુમુદની માતા છે. ગુણસુંદરીના પાત્રમાં વ્યક્તિ અને કુટુંબના સંબંધને આદર્શ રીતે ઉપસાવતી ગૃહિણીનું આલેખન થયું છે. ચાર ભાગમાં વિસ્તૃત નવલકથાના બીજા ભાગનું નામ આ પાત્રના નામ પરથી *ગુણસુંદરીનું કુટુંબજાળ* રાખવામાં આવ્યું છે.

## પાર્શ્વભૂમિ
ગોવર્ધનરામે પોતાની નવલક્થા 'સરસ્વતીચંદ્ર'ના ઘણા પાત્રોનું નિર્માણ તેમના જીવન દરમ્યાન પરિચયમાં આવેલા સાચા પાત્રો પરથી કર્યું છે. ગુણસુંદરીનું પાત્ર કોના પરથી રચવામાં આવ્યુ છે એ વિશે ગોવર્ધનરામની *સ્ક્રૅપબુક* (ગોવર્ધનરામની અંગત ડાયરી)માંથી માહિતી મળે છે. ૧૮૯૧ની એક નોંધમાં તેઓ લખે છે. "મારાં માતુશ્રી અને લલિતા [ગોવર્ધનરામના પત્ની] સમક્ષ મારા *સરસ્વતીચંદ્ર*ના બીજા ભાગની હસ્તપ્રત મેં વાંચી ત્યારે મારાં માતુશ્રી કેટલી બધી વાર અને કેટલા બધા ઉમળકાથી લલિતા તરફ વળીને કહેતાં કે 'આ રહ્યાં મારાં ગુણસુંદરી'."

પરંતુ ત્યારબાદ ૧૮૯૨માં તેઓ *સ્ક્રૅપબુક*માં નોંધે છે, "અફસોસ કે તે [લલિતાગૌરી] ગુણસુંદરીની સરખામણીમાં ઘણાં ઓછાં ઊતરે છે. આ આદર્શ નાયિકાનું સૂચન મારાં પત્નીમાંથી મળ્યું છે, પરંતુ એ બે વચ્ચે વિશાળ અને અનુલ્લંઘનીય અંતર છે". જોકે *સ્ક્રૅપબુક*માં તેઓ એ પણ નોંધે છે, "મારી પત્ની મારી નાયિકા થવા માટે અતિશય રાંક છે. આ નાયિકાનાં કેટલાક લક્ષણો મારાં માતુશ્રીમાંથી પણ લેવામાં આવ્યાં છે. બીજી ઘણી બાબતોમાં ચિત્ર મૌલિક છે".

## નોંધ 
## સંદર્ભો
શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
દીપકબા દેસાઈ

**દીપકબા દેસાઇ** (1882-1955) એ ભારતના ગુજરાતી કવિ હતા. 

## સર્જન 
*સ્તવનમંજરી* (1923) માં તેમણે ભજન, *ભક્તિગીતો*, *લગ્નગીતો* અને જીવનચરિત્રો *સંગ્રહિત* કર્યા છે. તેમણે *ખંડકાવ્યો* (1926) માં ઇતિહાસ અને પુરાણોના આદર્શો પર કવિતાઓ પ્રકાશિત કરી હતી જે પરંપરાગત અને પ્રાયોગિક નવી કવિતાઓનું સંયોજન બતાવે છે. તેમની અન્ય કૃતિઓમાં *રાસબત્રીસીનો*  સમાવેશ થાય છે.   

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર