મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી

**ગુજરાતી નાટક મંડળી** (૧૮૭૮–૮૯) અને તેની અનુગામી **મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી** (૧૮૮૯–૧૯૪૮) એ બોમ્બે, બ્રિટિશ ભારતની થિયેટર કંપની હતી. તેણે ગુજરાતી રંગભૂમિમાં સો કરતાં વધુ નાટકોનું નિર્માણ કર્યું હતું તેમજ ઘણા મોટા કલાકારો અને દિગ્દર્શકોની તાલીમ અને પરિચય સાથે ઘણું યોગદાન આપ્યું હતું.

## ઇતિહાસ 
### ગુજરાતી નાટક મંડળી (૧૮૭૮–૮૯) 
ગુજરાતી નાટક મંડળીના પાયા પર ગુજરાતી રંગભૂમિની સ્થાપના થઈ હતી. પારસી થિયેટર કંપનીના માલિક ફ્રેમજી ગુસ્તાદજી દલાલ સાથેના અસંતોષના જવાબમાં તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. નાટ્યકાર રણછોડભાઈ દવે, જેમણે અગાઉ *નાટક ઉત્તેજક મંડળી* (૧૮૭૫-૯૪) સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે શરૂઆતમાં ગુજરાતી શિક્ષકોના કલાપ્રેમી જૂથ તરીકે શરૂ થયેલી નવી મંડળીની શરૂઆત અને સંચાલનમાં મદદ કરી હતી. ૫ જૂન ૧૮૭૮ના રોજ ત્રણ ભાગીદારો, જયશંકર સર્વેશ્વર, નરોત્તમ ભાઈચંદ અને શિવશંકર કરસનજીએ કંપનીની સહ-સ્થાપના કરી હતી, જે પાછળથી *મહેતાજીની થિયેટર કંપની* તરીકે જાણીતી થઈ. પાછળથી તેમાં માણેકરામ ધીરજરામ, દામોદર રતનસી સોમાણી અને લાલજી કરસનજી નવા ભાગીદાર તરીકે જોડાયા. ભાગીદારો કંપનીના વિવિધ વિભાગો માટે જવાબદાર હતા. સર્વેશ્વર કંપનીના મેનેજર અને ડિરેક્ટર હતા. કંપનીએ કોઈપણ પારસી પ્રભાવથી મુક્ત, શુદ્ધ ગુજરાતી સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થિયેટરની પહેલ કરી હતી.

કંપનીએ સૌપ્રથમ *લલિતા દુખદર્શક*નું નિર્માણ કર્યું હતું, જે રણછોડભાઈ દવે દ્વારા લખાયેલ અને દિગ્દર્શિત સુધારાવાદી નાટક હતું. તેનું પ્રીમિયર ૬ જાન્યુઆરી ૧૮૭૮ના રોજ વિક્ટોરિયા થિયેટરમાં ૧૨૦૦ પ્રેક્ષકોની સામે યોજાયું હતું. પાંચ ખંડ અને ચોત્રીસ દૃશ્યો સાથે તે ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ સામાજિક કરુણ નાટિકા હતી. તેમાં નંદનના પાત્ર સહિત વીસ પાત્રો હતા. નાટકના પાત્ર *નંદન*નું નામ મૂર્ખનો પર્યાય બની ગયું હતું. *કુંદબાળા* (૧૮૯૨)માં એક રજવાડા અને બ્રિટિશ રાજ વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવાયો હતો જેના પગલે, બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ દ્વારા સેન્સરશીપની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તે પછી સફળ નાટકો *મૂળરાજ સોલંકી* (૧૮૯૫) અને *કરણઘેલો* (૧૮૯૬, નંદશંકર મહેતાના *કરણઘેલો*) પર આધારિત હતા. *બેરિસ્ટર* (૧૮૯૭) એક એવા યુવક વિશે હતા જે પશ્ચિમી વિશ્વ પ્રત્યેના આકર્ષણને કારણે બરબાદ થઈ ગયો હતો.

બાપુલાલ નાયક સ્ટેજ પ્લાનિંગ અને થિયેટર કંપનીના સંચાલનમાં પણ સામેલ હતા. ૧૮૯૯ માં, તે અને મુલાણી કંપનીમાં ભાગીદાર બન્યા, દરેક કંપનીનો ૬ % હિસ્સો ધરાવે છે. કંપનીની નાણાકીય સ્થિતિ કથળી હોવા છતાં, શામળ ભટ્ટની *સિંહાસન બત્રીસી* પર આધારિત *વિક્રમચરિત્ર* (૧૯૦૦) નાણાંકીય રીતે સફળતા મેળવી અને કંપનીને પુનઃ સંતુલિત કરવામાં મદદ કરી હતી. અગાઉ સંમત થયેલી રકમ ન મળવાને કારણે દુઃખી થઈને મુલાણીએ કંપની છોડી દીધી હતી.

મુલાણી કંપનીમાં પાછા ફર્યા અને *સૌભાગ્ય સુંદરી* (૧૯૦૧) નાટક ફરીથી લખ્યુ હતું, જે શેક્સપિયરના *ઓથેલોનું* રૂપાંતરણ છે. કંપનીએ ૧૯૦૧માં ૧૨ વર્ષની વયના જયશંકર ભોજકને રજૂ કર્યા, જેમણે મુખ્યત્વે સ્ત્રી પાત્ર તરીકે અભિનય કર્યો કારણ કે તે સમયમાં થિયેટરમાં સ્ત્રીઓને મંજૂરી ન હતી. આ જોડીએ ટૂંક સમયમાં જ ખ્યાતિ મેળવી અને *જુગલ જુગારી* (જુગલ ધ ગેમ્બલર, ૧૯૦૨), *કમલતા* (લવસ્ટ્રક ગર્લ, ૧૯૦૪), *મધુ બંસરી* (સ્વીટ ફ્લુટ, ૧૯૧૭), *સ્નેહ સરિતા* (૧૯૧૫), *વિક્રમ ચરિત્ર* (૧૯૦૨), *દાગે હસરત* (૧૯૦૧) સહિત અનેક સફળ નાટકોમાં સાથે અભિનય કર્યો.  તેમની જોડી ૧૯૩૨ સુધી ચાલુ રહી. પ્રભાશંકર 'રામાણી'એ અનેક નાટકોમાં અભિનય કર્યો અને ખ્યાતિ પણ મેળવી. કંપનીએ ૧૯૦૫-૦૬માં કરાચીની પણ યાત્રા કરી હતી જ્યાં ગુંડાઓ દ્વારા તેમના પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો તેમજ સુંદરીના અપહરણની અફવા પણ ફેલાઈ હતી.

સંગીત દિગ્દર્શક વાડીલાલ શિવરામ નાયકે લગભગ ચાલીસ નાટકોમાં ૫૦૦ થી વધુ ગીતોની રચના કરી હતી. આમાંથી લગભગ સો *ગુજરાતના નાટક-ગીતોની સરગમ* (ગુજરાતી નાટકોમાં ગીતોની નોંધ, ૧૯૫૬) માં પ્રકાશિત થયા હતા.

નાયકે *નંદ-બત્રીસી* (૧૯૦૬), *ચંદ્રભાગા* (૧૯૦૯), નવલશા *હિરજી* (૧૯૦૯), *આનંદલહરી* (૧૯૧૯) અને *સૌભાગ્યનો સિંહ* (૧૯૨૫) નામનું પ્રહસન લખ્યું હતું.

જ્યારે મુલાણીના ત્રણ નાટકો નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે કંપનીએ નૃસિંહ વિભાકર દ્વારા લખાયેલા રાષ્ટ્રવાદી નાટકોનું મંચન કરવાનું પસંદ કર્યું. આ નાટકો પૌરાણિક કથા જેવા લોકપ્રિય વિષયોમાંથી પ્રેરણા લેવાને બદલે વાર્તા અને વિષયો સાથે પ્રયોગ કરે છે તેમજ સમકાલીન વિષયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમના નાટક *સ્નેહસરિતા* (૧૯૧૫)માં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લેતી મહિલાનું મુખ્ય પાત્ર હતું. તેમના અન્ય નાટકો *સુધાચંદ્ર* (૧૯૧૫) સ્વરાજ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને મધુબંસરી (૧૯૧૭) હોમ-રૂલ ચળવળ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ઉત્કૃષ્ટ દિગ્દર્શન, સુંદર અભિનય અને સંગીતના કારણે મધુબંસરી બે વર્ષ સફળતાપૂર્વક ચાલ્યું હતું. ધ ગેઇટી થિયેટર (હવે કેપિટોલ સિનેમા) ૧૮૯૩થી કંપનીની માલિકીનું છે જે આ નાટકો માટે દર્શકોથી ભરેલું રહેતું.

### પતન (૧૯૨૨-૧૯૩૯) 
thumb| *મુલાણીની વસંતપ્રભામાં* બાપુલાલ નાયક અને મોહન મારવાડી, ૧૯૨૨
બાપુલાલ નાયકે એપ્રિલ ૧૯૨૨ માં કંપની હસ્તગત કરી. તેમણે તેમના નાટકો દિગ્દર્શિત કરવાનું શરૂ કર્યું અને સાહિત્યને નાટકોમાં રૂપાંતરિત કરવાનું શરૂ કર્યું.  તેમણે ૧૯૨૬માં રમણભાઈ નીલકંઠના નાટક *રાઈનો પર્વત*નું નિર્માણ કર્યું હતું. નાટકના ગીતો રસિકલાલ પરીખે લખ્યા હતા અને તેના ચાર શો પ્રદર્શિત થયા હતા. બાદમાં તેણે ચાંપશી ઉદેશી દ્વારા લખાયેલા ચાર નાટકો, ગજેન્દ્રશંકર પંડ્યા દ્વારા લખાયેલા ચાર નાટકો તેમજ પારસી થિયેટર શૈલીના ઘણા નાટકો રજૂ કર્યા હતા. ગજેન્દ્રશંકર પંડ્યાના નાટક *કોલેજ કન્યા* (૧૯૨૫) લોકપ્રિય અભિનેતા પ્રાણસુખ નાયક અને છગન રોમિયોએ હાસ્ય કલાકાર તરીકે અભિનય કર્યો હતો. આ નાટકે સ્ત્રીઓ વિશેના તેના કેટલાક સંવાદોને કારણે વિવાદ ઊભો કર્યો હતો; નરસિંહરાવ દિવેટિયા, ચંદ્રવદન મહેતા અને હંસા જીવરાજ મહેતાએ નાટક સામે જાહેર વિરોધનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

આંતરિક ઝઘડા અને ઈર્ષ્યાને કારણે કંપનીને નુકસાન થયું. મુલાણીએ કંપની છોડી દીધી હતી. દયાશંકર ગીરનારાના મૃત્યુ પછી, સોરાબજી કાત્રકને નવા ડિરેક્ટર તરીકે લાવવામાં આવ્યા. બાપુલાલે તેમની દિગ્દર્શકની ભૂલો પર પ્રકાશ પાડ્યો તેથી કંપનીના માલિકોએ એક અલગ મુંબઈ ઉર્દૂ નાટક મંડળીની સ્થાપના કરી જે એક વર્ષ પછી બંધ થઈ ગઈ અને કાત્રકને કંપની છોડી જવું પડ્યું. માલિક મગનલાલ અને છોટાલાલનું ધ્યાન માત્ર નફા પર હતું. બાપુલાલ દિગ્દર્શક અને લેખક બનવા માંગતા હતા તેથી તેમણે અન્યને બહાર કાઢવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. જયશંકર સુંદરીએ પણ કંપની છોડી દીધી અને કંપનીમાં પાછા ફરતા પહેલા થોડા સમય માટે લક્ષ્મીકાંત નાટક સમાજમાં જોડાયા. થોડા સમય પછી, તેઓ ૧૯૩૨માં થિયેટરમાંથી નિવૃત્ત થયા. મુલાણી પણ ૧૯૩૨માં નિવૃત્ત થયા. મણિલાલ 'પાગલ' દ્વારા લખાયેલ *નેપોલિયન* (૧૯૩૭)નું, બરોડાના સયાજી થિયેટરમાં પ્રીમિયર યોજાયું હતું.

માત્ર નફા માટે નિર્મિત ઘણા નબળી ગુણવત્તાના નાટકો તેમને નિષ્ફળતા તરફ દોરી ગયા. ઊંચા પગારવાળા કલાકારો, મોંઘા પ્રોડક્શન્સ અને નાટકોની નિષ્ફળતાને કારણે નુકસાન થયું. સિનેમાના આગમન સાથે, થિયેટરએ તેના પ્રેક્ષકોને ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું. કંપની ૧૯૩૮માં વેચાઈ હતી અને ૩૦ નવેમ્બર ૧૯૩૯ના રોજ બંધ થઈ ગઈ હતી.

### અંતિમ વર્ષો (૧૯૪૪-૧૯૪૮) 
મેસર્સ શાંતિલાલ એન્ડ કં.એ કંપનીને ધિરાણ આપ્યું હતું અને બાપુલાલે ૧૯૪૬માં તેમની નિવૃત્તિ પહેલા ૧૯૪૪ થી ૧૯૪૫ સુધી તેને થોડા સમય માટે ચલાવી હતી. ૧૯૪૮ માં, ચંદ્રહાસ મણીલાલ ઝવેરીએ તેને થોડા સમય માટે ચલાવ્યું અને તે નિષ્ક્રિય થઈ તે પહેલાં તેનું નામ મુંબઈ સુબોધ નાટક મંડળી રાખ્યું.

## નાટકોની યાદી 
મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી દ્વારા નિર્મિત નાટકોની યાદી નીચે મુજબ છે:

## ગ્રંથસૂચિ 
* 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી રંગભૂમિ
શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો