મહાત્મા ગાંધીની હત્યા

**મહાત્મા ગાંધીની હત્યા** ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ મધ્ય નવી દિલ્હીની એક મોટી હવેલી બિરલા હાઉસના પરિસરમાં ૭૮ વર્ષની વયે કરવામાં આવી હતી. તેમના હત્યારાનું નામ નથુરામ ગોડસે હતું જે મહારાષ્ટ્ર, પૂણેનો એક હિંદુત્વવાદી કાર્યકર્તા, એક જમણેરી હિન્દુ અર્ધલશ્કરી સંગઠન રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) તેમજ હિન્દુ મહાસભાનો સભ્ય હતો.

પ્રત્યક્ષદર્શીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સાંજે પાંચ વાગ્યા પછી, ગાંધીજી બિરલા હાઉસની પાછળ તરફ બનાવેલી હરિયાળી (લોન) તરફ જનારી સીડીઓની ટોચ પર પહોંચી ગયા હતા, જ્યાં તેઓ દરરોજ સાંજે બહુ-ધાર્મિક પ્રાર્થના સભાઓનું આયોજન કરતા હતા. ગાંધીજી મંચ તરફ ચાલવા લાગ્યા કે તરત જ ગોડસે ગાંધીજીના માર્ગની બાજુમાં ઊભેલા ટોળામાંથી બહાર આવ્યો અને પોઈન્ટ બ્લેન્ક રેન્જથી ગાંધીજીની છાતી અને પેટના ભાગમાં ત્રણ ગોળીઓ ચલાવી.

સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૪માં ગોડસેએ ફરી એક અન્ય જૂથનું નેતૃત્વ કર્યું અને ગાંધીજીના સેવાગ્રામથી મુંબઈ જતા માર્ગને અવરોધિત કર્યો. આ વખતે ગોડસેની ખંજર સાથે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેણે ગાંધીજીને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ ઉચ્ચારી હતી. ગાંધીજીની વિચારસરણીને કારણે તેને ફરીથી મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. જેના કારણે ગોડસે અને તેના સાથીઓ દ્વારા જાન્યુઆરી ૧૯૪૮માં ગાંધીજીની હત્યાની યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાશ્મીરને લઈને સશસ્ત્ર વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. બીજી તરફ ગાંધીજીએ વિભાજનની શરત મુજબ ભારત સરકાર દ્વારા પાકિસ્તાનને ચૂકવવાની બાકીની રકમ બાબતે ૧૩ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ આમરણાંત ઉપવાસ પર ઉતરીને ભારત સરકાર પર પાકિસ્તાનની ચૂકવણી બહાલ કરવા માટે દબાણ કર્યું. ભારત સરકારે, ગાંધીજીને તાબે થઈને, પોતાનો નિર્ણય પાછો ખેંચી લીધો. ગોડસે અને તેના સાથીઓએ આ ઘટનાક્રમનું અર્થઘટન મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સત્તાને નિયંત્રિત કરવા અને ભારતને નુકસાન પહોંચાડવાનો મુદ્દો ગણાવ્યો હતો.

જે દિવસે ગાંધીજી ભૂખ હડતાલ પર ઉતર્યા તે દિવસે ગોડસે અને તેના સાથીઓએ ગાંધીજીની હત્યા કેવી રીતે કરવી તેનું આયોજન શરૂ કર્યું હતું.

## ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ 
### મનુબેન ગાંધી 
મનુ (મૃદુલા) ગાંધી, જેને ગુજરાતી ઢબે "મનુબેન" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મહાત્મા ગાંધીના ભત્રીજી હતા. તેઓ પૂર્વ બંગાળના નોઆખલી ખાતે ભડકી ઊઠેલી કોમી હિંસાના શાંતિ અભિયાન દરમિયાન ગાંધીજીના કાફલામાં જોડાવા આવ્યાં હતાં. આભા ચેટરજી ગાંધીજી દ્વારા દત્તક લેવામાં આવેલી હતી, જે પાછળથી ગાંધીજીના ભત્રીજા કનુ ગાંધી સાથે લગ્ન કરવાની હતી. જ્યારે ગાંધીજીની હત્યા કરવામાં આવી ત્યારે બંને યુવતીઓ ગાંધીજી સાથે ચાલી રહી હતી. ૧૯૬૨માં પ્રકાશિત થયેલા મનુબેન ગાંધીના સંસ્મરણો *બાપુની છેલ્લી ઝલક* મુજબ મહાત્મા ગાંધી (બાપુ)એ બિરલા ભવનમાં ભગવદ્ ગીતાનું પઠન સાંભળીને દિવસની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ તેમણે હરિજનમાં પ્રકાશિત કરવા માંગતા કોંગ્રેસના બંધારણ પર કામ કર્યું, સવારે ૮ વાગ્યે સ્નાન અને માલીશ કર્યા, અને મનુબેનને પોતાની સંભાળ ન રાખવા માટે ઠપકો આપ્યો, કારણ કે તેમની તબિયત ૧૮ વર્ષની છોકરી માટે હોવી જોઈએ તેવી ન હતી. ૭૮ વર્ષના ગાંધીજીનું સ્નાન બાદ વજન કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમનું વજન ૧૦૯.૫ પાઉન્ડ (૪૯.૭ કિલો) હતું. ત્યારબાદ તેમણે પ્યારેલાલજી સાથે નોઆખલી રમખાણોની ચર્ચા કરતા બપોરનું ભોજન લીધું. બપોરના ભોજન પછી મનુબેન કહે છે, ગાંધીજી થોડી વાર સૂઈ ગયા. જાગ્યા પછી સરદાર દાદા સાથે મુલાકાત કરી. કાઠિયાવાડના બે નેતાઓ તેમને મળવા માંગતા હતા, અને જ્યારે મનુબેને ગાંધીજીને જાણ કરી કે તેઓ તેમને મળવા માગે છે, ત્યારે ગાંધીજીએ જવાબ આપ્યો, "તેમને કહો કે, જો હું જીવતો રહીશ, તો તેઓ મારા ચાલવાના સમયે પ્રાર્થના પછી મારી સાથે વાત કરી શકે છે."

મનુબેનના સંસ્મરણો અનુસાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને ગાંધીજી વચ્ચેની મુલાકાત નિર્ધારિત સમય કરતાં લાંબી ચાલી હતી અને ગાંધીજી પ્રાર્થનાસભામાં લગભગ દસેક મિનિટ મોડા પડ્યા હતા. ગાંધીજીએ જમણી બાજુએ મનુબેન અને ડાબી બાજુએ આભાનો ટેકો રાખીને પ્રાર્થનાસ્થળ તરફ ચાલવાનું શરૂ કર્યું. મનુબેને લખ્યું છે કે, ખાખી ડ્રેસમાં સજ્જ એક યુવક જેણે પોતાના હાથ નમસ્કાર મુદ્રામાં જોડેલા હતા, ટોળાની વચ્ચેથી પસાર થતાં ધક્કો માર્યો. મનુબેનને લાગ્યું કે એ માણસ ગાંધીજીના ચરણસ્પર્શ કરવા માગે છે. તેણીએ તે માણસને એક બાજુ ધકેલીને કહ્યું, "બાપુ પહેલેથી જ દસ મિનિટ મોડા છે, તમે તેમને શા માટે શરમાવો છો". ગોડસેએ તેમને એટલી જબરદસ્તીથી એક તરફ ધકેલી દીધા કે તેમનું સમતોલન ખોરવાઈ ગયું અને તેઓ જે માળા, નોટબુક અને ગાંધીજીની પિકદાની લઈને જઈ રહ્યા હતા તે તેમના હાથમાંથી પડી ગઈ. તેમને યાદ આવ્યું કે જ્યારે તેઓ વસ્તુઓ લેવા માટે જમીન પર નમી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે ચાર ધડાકાનો અવાજ સાંભળ્યો અને જોયું કે બધે જ ધુમાડો હતો. ગાંધીજીએ હાથ જોડીને કહ્યું, "હે રામ...! હે રામ...!" મનુબેન લખે છે કે, આભાબેન પણ નીચે પડી ગયા હતા અને તેમણે હત્યા કરાયેલા ગાંધીજીને આભાબહેનના ખોળામાં જોયા હતા.

મનુબેને લખ્યું હતું કે, પિસ્તોલના ધડાકાથી તેમના કાન બહેરા જેવા થઈ ગયા હતા, ધુમાડો ખૂબ ઘટ્ટ હતો, અને ઘટના ૩ થી ૪ મિનિટમાં પૂરી થઈ ગઈ હતી. મનુબેનના જણાવ્યા મુજબ લોકોના ટોળા તેમની તરફ ધસી આવ્યા હતા. તેમની પાસે જે ઘડિયાળ હતી તે સાંજના ૫:૧૭ વાગ્યાનો સમય દેખાડતી હતી અને તેમના સફેદ કપડાં પર બધે જ લોહી વહી રહ્યું હતું. મનુબેનના અનુમાન મુજબ ગાંધીજીને ઘરમાં પાછા લઈ જવામાં લગભગ દસ મિનિટનો સમય લાગ્યો હતો, અને આ દરમિયાન કોઈ ડૉક્ટર ઉપલબ્ધ નહોતા. તેમની પાસે માત્ર પ્રાથમિક ચિકિત્સા બોક્સ હતું, પરંતુ તેમાં ગાંધીજીના ઘાવની સારવાર માટે કોઇ દવા નહોતી. મનુબેનના મતે:  ગાંધીજીને ખૂબ જ લોહી વહી ગયું હતું. બધાં જોરજોરથી રડી રહ્યાં હતાં. ઘરમાં ભાઈસાહેબે ઘણી વાર હૉસ્પિટલને ફોન કર્યો હતો, પણ તેઓ કોઈ મદદ સુધી પહોંચી શક્યા ન હતા. ત્યાર બાદ તેઓ વ્યક્તિગત રીતે વિલિંગ્ડન હૉસ્પિટલ ગયા હતા, પરંતુ નિરાશ વદને પાછા ફર્યા હતા. મનુબેન અને અન્ય લોકોએ ભગવદ્ ગીતા વાંચી હતી કારણ કે ગાંધીજીનો મૃતદેહ ઓરડામાં પડ્યો હતો. કર્નલ ભાર્ગવ આવી પહોંચ્યા અને તેમણે ગાંધીજીને મૃત જાહેર કર્યા.

### હર્બર્ટ રેઇનર 
કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, જ્યારે હાજર રહેલી ભીડ હજી પણ આઘાતમાં હતી, ત્યારે ત્યાં ઉપસ્થિત દિલ્હીમાં અમેરિકન દૂતાવાસમાં નવા આવેલા વાઇસ-કોન્સ્યુલ, ૩૨ વર્ષીય હર્બર્ટ રેઇનર જુનિયરે ગાંધીજીના હત્યારા ગોડસેને પકડી પાડ્યો હતો. ધ લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સ દ્વારા મે ૨૦૦૦માં પ્રકાશિત રેઇનર માટેની મૃત્યુનોંધ અનુસાર, રેઇનરની ભૂમિકા વિશ્વભરના અખબારોના પ્રથમ પૃષ્ઠો પર પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.

સ્ટ્રેટન (૧૯૫૦)ના જણાવ્યા મુજબ, જાન્યુઆરી ૩૦, ૧૯૪૮ના રોજ, રેઇનર કામ પતાવીને બિરલા હાઉસ પહોંચી ગયા હતા, સાંજે પાંચ વાગ્યે પ્રાર્થનાસભા શરૂ થવાના પંદર મિનિટ પહેલાં જ આવી પહોંચ્યા હતા અને પ્રમાણમાં ખૂબ જ ઓછી ભીડમાં તેઓ પોતાની જાતને જોઈ રહ્યા હતા. કેટલાક સશસ્ત્ર રક્ષકો હાજર હોવા છતાં, રેઇનરને લાગ્યું કે દસ દિવસ પહેલાં જ આ જ સ્થળે બોમ્બ વિસ્ફોટના પ્રયાસને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષાનાં પગલાં અપૂરતાં છે. પાંચ વાગ્યા પછી થોડી મિનિટોમાં ગાંધી અને તેમની નાનકડી ટુકડી બગીચાના વિસ્તારમાં પહોંચી ત્યાં સુધીમાં તો લોકોનું ટોળું સેંકડો સુધી પહોંચી ગયું હતું. રેઈનરે વર્ણન કર્યું હતું કે "શાળાના છોકરા-છોકરીઓ, સફાઈ કામદારો, સશસ્ત્ર સેવાઓના સભ્યો, ઉદ્યોગપતિઓ, સાધુ-સંતો અને 'બાપુ'ના ચિત્રો પ્રદર્શિત કરતા ફેરિયાઓ પણ સામેલ હતા." પહેલાં તો રેઇનર મંચ તરફ જવાના માર્ગથી થોડેક દૂર હતો, પણ તે આગળ વધ્યો અને પાછળથી જણાવ્યું કે, "વધુ નજીકથી તેમને સારી રીતે ન જોઈ શકવાની પરિસ્થિતિને કારણે આ ભારતીય નેતાને વધુ ને વધુ જોવાના આવેગથી મને એ જૂથથી દૂર જવાની પ્રેરણા મળી જેથી હું થોડે દૂર છતનાં પગથિયાંની ધાર પર ઊભો હતો."

રેઇનર યાદ કરતાં જણાવે છે કે, ગાંધીજી ઘાસના મેદાન તરફ જતાં પગથિયાં પર ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા હતા ત્યારે ટોળામાંનો એક અજાણ્યો માણસ કંઈક અંશે ઉદ્ધતાઈથી બોલ્યો, "ગાંધીજી, તમે મોડા પડ્યા છો." ગાંધીજીએ પોતાની ગતિ ધીમી કરી, એ માણસ તરફ વળ્યા અને નારાજ થઈને એની સામે જોયું અને એ જ ક્ષણે સીધા જ રેઇનરની સામેથી પસાર થઈ ગયા. પરંતુ જેવા ગાંધીજી પગથિયાંની ટોચ પર પહોંચ્યા કે તરત જ એક અન્ય માણસ, એક ભરાવદાર ભારતીય માણસ, જેની ઉંમર ૩૦ વર્ષની હતી અને ખાખી વસ્ત્રોમાં સજ્જ હતો, તે ટોળામાંથી બહાર નીકળીને ગાંધીજીના માર્ગમાં આવી ગયો. થોડા જ વખતમાં તેણે ઘણા ગોળીબાર કર્યા અને તરત જ ગાંધીજી ઢળી પડ્યા.  બીબીસીના એક સંવાદદાતા રોબર્ટ સ્ટિમસને એ રાત્રે દાખલ કરેલા એક રેડિયો અહેવાલમાં પછી શું બન્યું તેનું વર્ણન કરતાં જણાવ્યું હતું: "જે કંઈ બન્યું તેના પર કોઈ વિશ્વાસ કરી શક્યું નહીં; દરેક જણ મૂંઝાઈ ગયેલું અને સુન્ન થઈ ગયેલું લાગતું હતું. અને પછી પ્રાર્થનામાં આવેલો એક અમેરિકન યુવાન આગળ ધસી આવ્યો અને ખાખી કોટમાં સજ્જ પેલા માણસના ખભા પકડી લીધા. અડધો ડઝન લોકો ગાંધીને ઉપાડવા માટે ઝૂકી ગયા. અન્ય લોકોએ હુમલાખોર પર પોતાની જાતને ફેંકી દીધી હતી. ... તેના (હુમાલાવર) પર કાબૂ મેળવી તેને લઈ જવામાં આવ્યો હતો." અન્ય લોકોએ પણ જણાવ્યું હતું કે રેઇનરની કાર્યવાહી સુધી ભીડ કેવી લકવાગ્રસ્ત લાગતી હતી!

ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સના રોબર્ટ ટ્રમ્બુલ, જેઓ એક પ્રત્યક્ષદર્શી હતા, તેમણે જાન્યુઆરી ૩૧, ૧૯૪૮ના રોજ એક પ્રથમ પાના પરના અહેવાલમાં રેઇનરની કાર્યવાહીનું વર્ણન કર્યું હતું.  રેઇનરે પણ જોયું હતું કે ખાખી પહેરેલો એક માણસ મંચ તરફ જવાના રસ્તે આગળ વધી રહ્યો હતો પરંતુ ગાંધીજીના અનુયાયીઓની એક ટુકડી તેની આગળનું પરિદૃશ્ય જોવા માટે અવરોધક બની હતી. જોકે, થોડા જ વખતમાં તેને એવા અવાજો સંભળાયા જેણે એક ક્ષણ માટે તેને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધો કે શું કોઈ પ્રકારની ઉજવણી ચાલી રહી છે.

ગોડસેને કબજે કરવામાં રેઇનરની ભૂમિકા અને વિગતો સ્ત્રોત અનુસાર અલગ અલગ હોય છે. ફ્રેન્ક ઓલસ્ટનના જણાવ્યા અનુસાર, રેઇનરે જણાવ્યું હતું કે:  ટુન્ઝેલમેનના જણાવ્યા અનુસાર, ગોડસેને રેઇનરે દ્વારા ઝડપી લેવામાં આવ્યો હતો. કે. એલ. ગૌબાના જણાવ્યા અનુસાર, રેઇનર "અનસંગ હીરો" હતો અને જો તેણે કાર્યવાહી ન કરી હોત તો "ગોડસેએ કદાચ બહાર નીકળવાનો રસ્તો કાઢી નાખ્યો હોત". પ્રમોદ કપૂર જણાવે છે કે, રેઇનર આગળની હરોળમાં ઊભો હતો, અને પોલીસ આવે ત્યાં સુધી તેણે ગોડસેને પકડીને પકડી રાખ્યો હતો, પરંતુ તેનું નામ માત્ર કેટલાક અમેરિકન અખબારોમાં જ આવ્યું હતું. બામઝઇ અને દામલેના જણાવ્યા અનુસાર, હત્યાની સુનાવણી દરમિયાન, સરકારે અમેરિકન મરીન હર્બર્ટ "ટોમ" રેઇનરને સ્ટેન્ડ પર બોલાવ્યા ન હતા, જેમણે ગોડસે અથવા મધ્ય ભારત મંત્રાલયના તત્કાલીન કોંગ્રેસ પ્રધાન તખ્તમલ જૈનના ભત્રીજા (૧૯૪૮) તેમજ અન્ય ઘણા લોકોને પકડ્યા હતા.

### અન્ય અહેવાલો 
કેટલાક અહેવાલો અનુસાર ગોડસેએ સ્વેચ્છાએ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું અને પોલીસ માટે માગણી કરી હતી. તેમ છતાં અન્ય અહેવાલો જણાવે છે કે તેને ટોળાએ ઝડપી લીધો હતો, માર માર્યો હતો, ધરપકડ કરી હતી અને જેલમાં લઈ જવામાં આવ્યો હતો. કેટલાક પ્રત્યક્ષદર્શીઓ અને કોર્ટની કાર્યવાહી અનુસાર, નાથુરામ ગોડસેને સાક્ષીઓએ તરત જ જપ્ત કરી લીધો હતો અને ભારતીય વાયુસેનાના એક અધિકારીએ તેને પિસ્તોલથી વંચિત કરી દીધો હતો. ટોળાએ તેને લોહીલુહાણ હાલતમાં માર માર્યો હતો. ગુસ્સે ભરાયેલા ટોળાથી પોલીસે તેને છૂટો કરી દીધો અને જેલમાં લઈ ગયો. નંદલાલ મહેતા દ્વારા દિલ્હીના તુગલક રોડ પોલીસ સ્ટેશનમાં એફઆઈઆર દાખલ કરવામાં આવી હતી.

બ્રિટિશ અખબાર ધ ગાર્ડિયનના ૩૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના અંકમાં ગાંધીજીને "બિરલા હાઉસથી હરિયાળી તરફ ચાલતા" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તેમની સાંજની પ્રાર્થનાસભાઓ યોજાઇ હતી. ગોડસેની પત્રકારો દ્વારા પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી, જેનો અંગ્રેજીમાં જવાબ આપ્યો હતો કે ગાંધીની હત્યા કરવા બદલ તે દિલગીર નથી અને તેના કારણો સમજાવવા માટે કોર્ટમાં તેના દિવસની રાહ જોતો હતો. પ્રમોદ દાસના જણાવ્યા અનુસાર ગોડસેએ ફાયરિંગ કર્યા બાદ બંદૂક સાથેનો તેનો હાથ ઉંચો કર્યો હતો, આત્મસમર્પણ કર્યું હતું અને પોલીસને બોલાવી હતી. જ્યોર્જ ફેથરલિંગના જણાવ્યા અનુસાર, ગોડસેએ ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો ન હતો, તે "ધરપકડની રાહ જોતો ચૂપચાપ ઉભો રહ્યો હતો, પરંતુ શરૂઆતમાં તેનો પકડવામાં આવ્યો ન હતો કારણ કે તે હજી પણ સશસ્ત્ર હતો; આખરે ભારતીય વાયુસેનાના એક સભ્યએ તેને કાંડાથી પકડ્યો, અને ગોડસેએ તેનું શસ્ત્ર છોડી દીધું." ફેથરલિંગ જણાવે છે કે, ત્યારબાદ પોલીસે "ગોડસેને ભીડના ગુસ્સાનો ભોગ બનતાં અટકાવવા ઝડપથી ઘેરી લીધો હતો". મેટ ડોડેન અને અન્યોના જણાવ્યા અનુસાર, "ગોડસે ઘટના સ્થળેથી ભાગ્યો ન હતો, અને તેણે સ્વેચ્છાએ પોલીસ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું".

## અવસાન 
કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, ગાંધીજીનું ઘટનાસ્થળે જ મોત નીપજ્યું હતું. અન્ય અહેવાલોમાં, જેમ કે એક પ્રત્યક્ષદર્શી પત્રકાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ગાંધીજીને બિરલા હાઉસમાં પાછા લઈ જવામાં આવ્યા હતા જ્યાં લગભગ ૩૦ મિનિટ બાદ એક શયનખંડમાં તેમનું મોત થયું હતું.

## સુનાવણી અને ચુકાદાઓ 
, નારાયણ આપ્ટે અને વિષ્ણુ રામકૃષ્ણ કરકરે. પાછળ ડાબેથી જમણે બેઠેલા : દિગંબર બેજ, શંકર કિસ્તૈયા, વિનાયક દામોદર સાવરકર, ગોપાલ ગોડસે અને દત્તાત્રેય સદાશિવ પરચુરે.]]

આ હત્યાની તપાસ કરવામાં આવી હતી, અને કેસમાં સંડોવાયેલા અન્ય લોકોની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને નીચલી અદાલતમાં કેસ ચલાવવામાં આવ્યો હતો. આ કેસ અને તેની અપીલે મીડિયાનું નોંધપાત્ર ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, પરંતુ ગોડસેએ કોર્ટમાં પોતાના બચાવમાં આપેલા નિવેદન પર ભારત સરકારે તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. દોષિતોને કાં તો ફાંસી આપવામાં આવી હતી અથવા તેમની સંપૂર્ણ સજા પૂરી કરવામાં આવી હતી.

### તપાસ અને ધરપકડ 
નાથુરામ ગોડસેની સાથે તેના અન્ય સાથીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તે બધાને એક રાષ્ટ્રવાદી સંગઠન હિન્દુ મહાસભાના અગ્રણી સભ્યો તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા હતા.

ગોડસે અને તેના સાથીઓ સાથે મળીને પોલીસે ૬૫ વર્ષીય વિનાયક દામોદર સાવરકરની ધરપકડ કરી હતી, જેમના પર તેમણે આ કાવતરા પાછળનો મુખ્ય સૂત્રધાર હોવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.

; ધરપકડ

આરોપીઓ, તેમના રહેઠાણનું સ્થળ અને વ્યાવસાયિક પૃષ્ઠભૂમિ નીચે મુજબ હતી:

# નાથુરામ વિનાયક ગોડસે (પુણે, મહારાષ્ટ્ર; રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના ભૂતપૂર્વ સભ્ય, સંપાદક, પત્રકાર)
# નારાયણ આપ્ટે (પુણે, મહારાષ્ટ્ર; અગાઉ: બ્રિટીશ લશ્કરી સેવા, શિક્ષક, સમાચારપત્ર પ્રબંધક)
# વિનાયક દામોદર સાવરકર (મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર; લેખક, વકીલ, રાજકારણી અને અખિલ ભારતીય હિન્દુ મહાસભાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ)
# શંકર કિસ્તૈયા (પુણે, મહારાષ્ટ્ર; રિક્ષાચાલક, દિગમ્બર બડગેનો ઘરેલુ કામદાર)
# દત્તાત્રેય પરચુરે (ગ્વાલિયર, મધ્યપ્રદેશ; તબીબી સેવા, સંભાળ આપનાર)
# વિષ્ણુ કરકરે (અહમદનગર, મહારાષ્ટ્ર; અનાથ; હોટલમાં નોકરીઓ, પ્રવાસી મંડળીમાં સંગીતકાર, ધાર્મિક રમખાણો (નોઆખલી)ના રાહતકાર્યમાં સ્વયંસેવક, પાછળથી રેસ્ટોરાંના માલિક)
# મદનલાલ પહવા (અહમદનગર શરણાર્થી છાવણી, મહારાષ્ટ્ર; બ્રિટિશ ભારતીય સૈન્યના ભૂતપૂર્વ સૈનિક, બેરોજગાર, પંજાબી શરણાર્થી કે જેઓ ભાગલા વખતે પાકિસ્તાનથી ભારત આવ્યા હતા.)
# ગોપાલ ગોડસે (પુણે, મહારાષ્ટ્ર; નાથુરામ ગોડસેના ભાઈ; સ્ટોરકીપર, વેપારી)

દિગમ્બર બડગે પર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે તે કાવતરાખોરોમાંનો એક હતો અને હત્યાની યોજનામાં સક્રિય સહભાગી હતો. તેની ધરપકડ બાદ તેણે પોતાનો ગુનો કબૂલીને પોતાના સાથીઓને દોષિત ઠેરવતું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ હાજર થવાની અને પોતાનું નિવેદન પુનરાવર્તિત કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી; તેથી, તેને શરતી માફી આપવામાં આવી હતી અને તેથી તે તાજનો સાક્ષી બન્યો હતો.

## સુનાવણી અને સજા: નીચલી અદાલત 
સુનાવણી ૨૭ મે ૧૯૪૮ ના રોજ શરૂ થઈ હતી અને ન્યાયાધીશ આત્મા ચરણે ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૯ ના રોજ પોતાનો અંતિમ આદેશ પસાર કર્યો તે પહેલાં આઠ મહિના સુધી ચાલી હતી. ફરિયાદી પક્ષે ૧૪૯ સાક્ષીઓને બોલાવ્યા હતા જ્યારે બચાવ પક્ષે એક પણ સાક્ષી રજૂ કર્યો ન હતો. કોર્ટે આરોપ મુજબ એકને છોડીને તમામ પ્રતિવાદીઓને દોષી ઠેરવ્યા હતા. હત્યાના કાવતરા માટે આઠ શખ્સોને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા, અને અન્યને વિસ્ફોટક પદાર્થ અધિનિયમના ભંગ બદલ દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. સાવરકરને પૂરાવાના અભાવે નિર્દોષ જાહેર કરી છોડી મૂકવામાં આવ્યા. નાથુરામ ગોડસે અને નારાયણ આપ્ટેને ફાંસીની સજા  તથા બાકીના છ (નાથુરામ ગોડસેના ભાઈ, ગોપાલ ગોડસે સહિત) ને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. પાહવા, ગોપાલ ગોડસે અને કરકરે આ તમામને ઓક્ટોબર ૧૯૬૪માં જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

## અપીલ: ઉચ્ચતમ ન્યાયાલય 
દોષી સાબિત થયેલા વ્યક્તિઓ પૈકી ગોડસે સિવાયના બધાએ તેમની પરના આરોપો અને સજા વિરુદ્ધ અપીલ કરી હતી. ગોડસેએ તેની ફાંસીની સજા સ્વીકારી લીધી હતી, પરંતુ નીચલી અદાલતના ચુકાદા સામે અપીલ કરી હતી જેમાં તેને કાવતરા માટે દોષી ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. ગોડસેએ હાઈકોર્ટમાં કરેલી મર્યાદિત અપીલમાં એવી દલીલ કરી હતી કે, કોઈ કાવતરું નથી, આ હત્યા માટે તેઓ એકલા જ જવાબદાર છે, સાક્ષીઓએ માત્ર તેમને જ ગાંધીજીની હત્યા કરતા જોયા છે, તમામ સહ-આરોપીઓ નિર્દોષ છે અને તેમને મુક્ત કરવા જોઈએ. માર્કોવિટ્ઝના જણાવ્યા અનુસાર, અપીલ દરમિયાન ગોડસેની ઘોષણાઓ અને વ્યક્ત પ્રેરણાઓનું વિરોધાભાસી રીતે વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, "રોબર્ટ પેઈન, ટ્રાયલના તેમના વિગતવાર વર્ણનમાં, તેમના નિવેદનની અતાર્કિક પ્રકૃતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ત્યારે આશિષ નંદી ગોડસેની ક્રિયાના અત્યંત તાર્કિક લક્ષણને રેખાંકિત કરે છે, જે તેમના મતે, ગાંધીજીના સંદેશ અને તેનું ઉચ્ચ-જાતિના હિન્દુઓમાં સુસ્થાપિત ભય અને હિન્દુ સમાજ પર તેની અસરને પ્રતિબિંબિત કરે છે."

દોષિત લોકોની અપીલની સુનાવણી ૨ મે ૧૯૪૯થી પીટરહોફ, શિમલા (હિમાચલ પ્રદેશ)ની તત્કાલીન પંજાબ હાઈકોર્ટ રાખવામાં આવી હતી. હાઇકોર્ટે નીચલી કોર્ટના તારણો અને સજાઓની પુષ્ટિ કરી હતી. જોકે, દત્તાત્રેય પરચુરે તથા શંકર કિસ્તૈયાના કેસોને બાદ કરતા તેમને તમામ આરોપોમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.

ફ્રેન્ચ રાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક અનુસંધાન કેન્દ્રના વરિષ્ઠ સંશોધક પ્રાધ્યાપક ક્લાઉડ માર્કોવિટ્સ, એ ૨૦૦૪માં પોતાના પુસ્તક *ધ અનગાંધીયન ગાંધી: ધ લાઇફ એન્ડ આફ્ટરલાઇફ ઓફ ધ મહાત્મા* લખ્યું હતું કે સુનાવણી અને ફાંસીની સજા ઝડપથી હાથ ધરવામાં આવી હતી, જેમાં "હત્યા અટકાવવામાં નિષ્ફળતા માટેની ચકાસણી ટાળવાના વલ્લભભાઇ પટેલના પ્રયાસોને ઉતાવળનો શ્રેય આપવામાં આવ્યો હતો."

## ફાંસી 
ગોડસે અને આપ્ટેને ૮ નવેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ ફાંસીની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. ગાંધીના બે પુત્રો મણિલાલ ગાંધી અને રામદાસ ગાંધી દ્વારા સજા પરિવર્તન માટેની અરજીઓ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આ અરજીઓને ભારતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ, નાયબ વડા પ્રધાન વલ્લભભાઈ પટેલ અને રાજ્યપાલ-જનરલ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ નકારી કાઢી હતી. ગોડસે અને આપ્ટેને ૧૫ નવેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ અંબાલામાં ફાંસી આપવામાં આવી હતી. *એલ્માનક ઓફ વર્લ્ડ ક્રાઇમ*ના જણાવ્યા અનુસાર, ફાંસીએ લટકાવેલા આપ્ટેની ગરદન તૂટી ગઈ હતી અને તે તરત જ મૃત્યુ પામ્યો હતો, પરંતુ "ગોડસે દોરડાથી ધીમે ધીમે મૃત્યુ પામ્યો".

## ન્યાયાધીશની ટિપ્પણીઓ 
ભારત સરકારે હત્યાની સુનાવણી જાહેર કરી હતી. ક્લાઉડ માર્કોવિટ્સના મતે: ગોડસેએ એક લાંબી ઘોષણા વાંચીને કોર્ટરૂમનો રાજકીય મંચ તરીકે ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો જેમાં તેણે તેના ગુનાને ન્યાયી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેણે ગાંધીજી પર મુસ્લિમો પ્રત્યે આત્મસંતુષ્ટિનો આરોપ મૂક્યો હતો, ભાગલાની યાતનાઓ માટે તેમને દોષી ઠેરવ્યા હતા અને સામાન્ય રીતે તેમની આધીનતા અને સત્યના એકાધિકારના ઢોંગની ટીકા કરી હતી. જો કે તેના હુમલાઓના પડઘા ઉચ્ચ વર્ણના હિન્દુ વર્તુળોમાં પણ પડ્યા હતા, જે પરંપરાગત રીતે ગાંધીજીની વિરુદ્ધ હતા, તેમ છતાં તે તેની તરફેણમાં અભિપ્રાયનો પાયો રચી શક્યો ન હતો.

બાદમાં ગોડસેએ ફાંસીની સજાના ચુકાદાની અપીલ તે સમયે પંજાબમાં સિમલાની કોર્ટમાં કરી હતી. 

પ્રેક્ષકો દૃશ્ય-શ્રાવ્ય રીતે દ્રવિત થયા હતા. જ્યારે તેણે બોલવાનું બંધ કર્યું ત્યારે ત્યાં એક ઊંડી શાંતિ છવાઈ ગઈ. ઘણી સ્ત્રીઓની આંખોમાં આંસુ હતા અને પુરુષો ગળું સાફ કરી રહ્યા હતા અને તેમના રૂમાલ શોધી રહ્યા હતા. વચ્ચેવચ્ચે આવતા ડૂસકાઓના અવાજથી મૌન વધુ ઘેરું અને ઊંડું બની ગયું હતું. મને એવું લાગ્યું કે હું કોઈ પણ પ્રકારના મેલોડ્રામા અથવા હોલીવુડની ફીચર ફિલ્મના કોઈ દ્રશ્યમાં ભાગ લઈ રહ્યો છું. ... પ્રેક્ષકોએ ચોક્કસપણે વિચાર્યું હતું કે ગોડસેનો અભિનય એ લાંબી કાર્યવાહીનો એકમાત્ર સાર્થક ભાગ હતો ... મને એમાં કોઈ શંકા નથી કે જો તે દિવસના પ્રેક્ષકોને જ્યુરી તરીકે ઘોષિત કરીને ગોડસેની અપીલ નક્કી કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હોત, તો તેઓ ભારે બહુમતી દ્વારા 'દોષિત નહીં' (નિર્દોષ)નો ચુકાદો લાવ્યા હોત.

ગાંધીજીની હત્યાના દિવસે પાકિસ્તાનના ગવર્નર જનરલ અને સ્થાપક મુહમ્મદ અલી ઝીણાએ જણાવ્યું હતું કે: 

ગાંધીજીના નિધન પર દુનિયાભરમાં શોકની લાગણી છવાઈ ગઈ હતી. દક્ષિણ આફ્રિકાના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન અને એક સમયે ગાંધીના વિરોધી ફિલ્ડ માર્શલ જેન સ્મટ્સે કહ્યું:

બ્રિટિશ વડા પ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલીએ ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ની રાત્રે રાષ્ટ્રને એક રેડિયો સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે: 

યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ લિયો એમરીએ જણાવ્યું હતું કે: 

૧૯૪૮માં બ્રિટિશ રાજ્ય સચિવ લોર્ડ પેથિક-લૉરેન્સે કહ્યું હતું કે : 

આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને લખ્યું હતું: 

ધ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે તેના તંત્રીલેખમાં લખ્યું હતું : 

પાંચ માઈલ લાંબી તેમની અંતિમયાત્રામાં ૨૦ લાખથી વધુ લોકો જોડાયા હતા, જેને બિરલા હાઉસથી રાજ ઘાટ પહોંચવામાં પાંચ કલાકથી વધુ સમય લાગ્યો હતો, જ્યાં તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. ગાંધીજીનો અંતિમ સંસ્કાર ચિતામાં કરવામાં આવ્યો હતો.

## ૧૯૩૪માં હત્યાનો પ્રયત્ન 
ગાંધીજીની હત્યાનો અગાઉનો, નિષ્ફળ પ્રયાસ ૨૫ જૂન, ૧૯૩૪ના રોજ પૂણે ખાતે થયો હતો. ગાંધીજી તેમની પત્ની કસ્તુરબા ગાંધી સાથે નિગમ સભાગાર (કોર્પોરેશન ઓડિટોરિયમ)માં ભાષણ આપવા માટે પુણેમાં હતા. તેઓ બે કારના મોટરકાફલામાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા. આ દંપતી જે કારમાં મુસાફરી કરી રહ્યું હતું તે કાર મોડી પડી હતી અને પહેલી કાર સભાગારમાં પહોંચી હતી. પહેલી કાર સભાગર પહોંચી ત્યારે જ એક બૉમ્બ ફેંકવામાં આવ્યો હતો, જે કાર પાસે ફૂટ્યો હતો જેના કારણે પુણે નગર નિગમના મુખ્ય અધિકારી, બે પોલીસકર્મીઓ અને અન્ય સાત લોકોને ગંભીર ઈજા પહોંચી હતી. તેમ છતાં, કોઈ તપાસ ખાતું અથવા રેકોર્ડ્સ કે ધરપકડ કરવામાં આવી નથી. ગાંધીજીના સચિવ પ્યારેલાલ નૈયરનું માનવું હતું કે આયોજન અને સંકલનના અભાવે આ પ્રયાસ નિષ્ફળ નીવડ્યો હતો.

## પ્રત્યાઘાત 
નવા રચાયેલા ભારતીય સંઘમાં, ભારતના ભાગલા દ્વારા જે નરસંહાર શરૂ થયો હતો તે ગાંધીજીની હત્યાના આઘાત સાથે સમાપ્ત થયો. એક સમયે નાથુરામ ગોડસે જેના સભ્ય હતા તે હિન્દુ અર્ધલશ્કરી સ્વયંસેવક સંગઠન આર.એસ.એસ.ની પ્રવૃત્તિઓ લોકોની નજરથી છુપાવવામાં આવી હતી અને તેના પર ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રતિબંધ એક વર્ષ સુધી ચાલ્યો હતો.

યાસ્મિન ખાને દલીલ કરી હતી કે ગાંધીજીના મૃત્યુ અને અંતિમ સંસ્કારથી નહેરુ અને પટેલના નેતૃત્વ હેઠળના નવા ભારતીય રાજ્યની સત્તાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ મળી છે. કોંગ્રેસે બે અઠવાડિયાના સમયગાળા દરમિયાન શોકના મહાકાવ્યના જાહેર પ્રદર્શનો જેવા અંતિમ સંસ્કાર, શબવાહિનીની વિધિઓ અને શહીદની અસ્થિઓના વિતરણ પર ચુસ્ત નિયંત્રણ રાખ્યું હતું, જેમાં લાખો લોકો વિવિધ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેતા હતા. ગાંધીજીના મૃત્યુએ અપ્રત્યક્ષ સ્વરૂપે નહેરુની સત્તામાં વિસ્તાર કર્યો હતો. [૧૧૪] ઇતિહાસકાર પર્સિવલ સ્પીયરના જણાવ્યા અનુસાર, "વાસ્તવમાં સરકાર પક્ષના આદર્શવાદ અને ડાબેરી વલણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નેહરુ અને સરમુખત્યારશાહી, રૂઢિચુસ્તતા અને મોટા ધંધાઓ તરફ ઝૂકેલા ગુજરાતના વાસ્તવવાદી નેતા અને પક્ષના ઉપરી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની વચ્ચે એક દ્વિધાભરી હતી." પરંતુ ગાંધીજીની હત્યાએ પટેલ પર પણ નહેરુની જેમ જ ઊંડી અસર કરી હતી, અને પટેલે રજવાડાઓના એકીકરણમાં પોતાની જાતને વ્યસ્ત રાખી હતી. ભારતના ભાગલાની હિંસા પછી, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની અંદરના હિન્દુ જમણેરીઓ અને તેના ટેકેદારોએ પૂછ્યું હતું કે શું પાકિસ્તાનની મુસ્લિમો માટેના રાજ્ય તરીકેની સ્થાપનાના પ્રતિબિંદુ તરીકે, ભારતને જાહેરમાં હિન્દુઓ માટેના રાજ્ય તરીકે ઓળખાવું જોઈએ નહીં. પરંતુ ગાંધીજીની હત્યા પછી, તેમાં હિન્દુ અધિકારની અસર, અને પરિણામે હિન્દુ ઉગ્રવાદ માટે ઘણા લોકોએ અનુભવેલી ઘૃણા પછી, ભારતમાં બિનસાંપ્રદાયિક મૂલ્યો ફરીથી સ્થાપિત થયા.

થોમસ હેન્સેનના મતે: જો કે નાથુરામ ગોડસેને પ્રેરણા ગોલવાલકરને બદલે સાવરકર પાસેથી મળી હતી, પરંતુ આરએસએસ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને આગામી કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન ૨૦,૦૦૦ સ્વયંસેવકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે હિન્દુ મહાસભા કાનૂની રહી હતી, પરંતુ અસરકારક રીતે કલંકિત રહી હતી, ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રમાં. ચિત પાવન બ્રાહ્મણો (ગોડસેનો સમુદાય) પર સામૂહિક બદલો લેવા માટે હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેનો હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી ઝુકાવ જાણીતો હતો, અને આ વિસ્તારમાં ભૂતકાળના ગૌરવ અને ઐતિહાસિક વર્ચસ્વના દાવાઓ મહારાષ્ટ્રમાં વિવાદાસ્પદ મુદ્દો હતો.

## પ્રસાર માધ્યમોમાં 
આ ઘટના વિશે અનેક પુસ્તકો, નાટકો અને ફિલ્મોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે:
* *મી નાથુરામ ગોડસે બોલ તોય* એ હત્યાની સુનાવણી પર આધારિત નાટક છે જે પ્રદીપ દળવીએ ભજવ્યું છે. સાત હાઉસફૂલ શો પછી ૧૯૯૯માં મહારાષ્ટ્રમાં દિલ્હીની ભાજપની આગેવાની હેઠળની તત્કાલીન ગઠબંધન સરકારના નિર્દેશો પર તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

* *ગાંધી વિરુદ્ધ ગાંધી* એ એક મરાઠી નાટક છે જેનો ઘણી ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે. તેનું પ્રાથમિક કથાનક એ ગાંધીજી અને તેમના વિમુખ પુત્ર વચ્ચેનો સંબંધ છે, પરંતુ તે હત્યા વિશે પણ સંક્ષેપમાં વાત કરે છે.

* *નાઇન અવર્સ ટુ રામા* એ ૧૯૬૩માં સ્ટેનલી વોલ્પર્ટની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત એક બ્રિટીશ ફિલ્મ છે, જે ગાંધીજીની હત્યા સુધીના અંતિમ નવ કલાકનું કાલ્પનિક વર્ણન છે.

* *મે ઇટ પ્લીઝ યોર ઓનર* ૧૯૭૭માં પ્રકાશિત થયું હતું, જેમાં નાથુરામ ગોડસેના કોર્ટ સમક્ષના નિવેદનનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે ભારતીય કોંગ્રેસ પાર્ટીએ ભારતની સ્વતંત્રતા પછી પ્રથમ વખત સત્તા ગુમાવી હતી, અને નવી સરકારે રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં સત્તા મેળવ્યા બાદ ૧૯૪૮થી લાદવામાં આવેલી સેન્સરશીપને હટાવી લીધી હતી. એ લખાણ ૧૯૯૩માં *વ્હાય આઈ અસાસિનેટેડ મહાત્મા ગાંધી?* તરીકે પુનઃપ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.

* *ગાંધી* (૧૯૮૨) એ મહાત્મા ગાંધીના જીવન પર આધારિત જીવનચરિત્રાત્મક ફિલ્મ છે. ગોડસેનું પાત્ર અભિનેતા હર્ષ નૈય્યરે ભજવ્યું છે.

* *હે રામ* (૨૦૦૦) એ કમલ હસનની તમિલ-હિન્દી દ્વિભાષી ફિલ્મ છે, જેમાં ભાગલાના રમખાણોથી ભાંગી પડેલા એક વ્યક્તિ દ્વારા ગાંધીજીની હત્યા કરવાનું કાલ્પનિક કાવતરું અને વાસ્તવિક જીવનનું કાવતરું સફળ થયું હોવા છતાં તેના હૃદયપરિવર્તનની વાત છે.

* જેમ્સ ડગ્લાસનું *ગાંધી એન્ડ ધ હિઝ ફાઇનલ એક્સપેરિમેન્ટ વિથ ટ્રુથ* (૨૦૧૨) એક નોન-ફિક્શન પુસ્તક છે, જે માત્ર હત્યાના તથ્યોને જ નહીં પરંતુ અહિંસા અને હિંસા વચ્ચેના વિશાળ સંઘર્ષમાં તેના મહત્વને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.

* *ગાંધી ગોડસે - એક યુદ્ધ* (૨૦૨૩) એક કાલ્પનિક ફિલ્મ છે જે ગાંધીના અસ્તિત્વ સાથે હત્યાની ફરીથી કલ્પના કરે છે.

## સંદર્ભ 
### સંદર્ભ નોંધ 
### ટાંચણો
## ઉદધૃત કાર્ય
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Foreword by: Sarvepalli Radhakrishnan)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## પૂરક વાંચન
Assassination-related literature and the variance in its coverage:
* 
* Elst, Koenraad (2016). The man who killed Mahatma Gandhi: Understanding the mind of a murderer. Lewiston, New York]]: [[Edwin Mellen Press, [2016] (In French: Elst, K., & Frumer, B. (2007). "Pourquoi j'ai tué Gandhi": Examen et critique de la défense de Nathuram Godse. Paris: Les Belles lettres.)
* 
* 
* 

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી