બેરોમીટર

thumb|ઉભા પારા સ્તંભ અને મૂળમાં પાણીની ટાંકીના સરળ પારા બેરોમીટરનું યોજનાબદ્ધ ચિત્ર
thumb|ગોએથનું સાધન

**બેરોમીટર** એ વાતાવરણલક્ષી દબાણને માપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતુ એક વૈજ્ઞાનિક સાધન છે. તે પાણી, હવા અથવા પારાના ઉપયોગ દ્વારા વાતાવરણ દ્વારા અમલમાં લેવાયેલ દબાણ માપી શકાય છે. દબાણ વલણ હવામાનમાં ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોની આગાહી કરી શકે છે. હવાના દબાણના સંખ્યાબંધ માપનો પ્રવાહી સપાટીના પાણીના નિકાલ માટેની નીક, ઉચ્ચ દબાણ તંત્રો, અને આગળની મર્યાદાઓ શોધવા મદદ કરવા માટે સપાટીના હવામાન વિશ્લેષણ સાથે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ 
જોકે ઇવાન્જેલીસ્ટા ટોરીસેલીને 1643 માં બેરોમીટરની શોધ સાથે સાર્વત્રિક રીતે ખ્યાતિ આપવામાં આવી છે., બે અન્ય નોંધપાત્ર પ્રયત્નો ટાંકવા જ જોઇએ. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજીકરણ પણ ઇટાલીયન ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળશાસ્ત્રી ગાસ્પેરો બર્ટીનું આશરે 1640 અને 1643 વચ્ચે બિનઇરાદાથી બાંધેલ પાણીનું બેરોમીટર યંત્રની ભલામણ કરે છે. 
ફ્રેંચ વૈજ્ઞાનિક અને વૈજ્ઞાનિક રેને ડેકાર્ટ્સે 1931 ની શરૂઆતમાં વાતાવરણનું દબાણ નક્કી કરવા માટેના પ્રયોગની યોજના વર્ણવેલી છે, પરંતુ તેમણે તે સમયે કાર્યરત બેરોમીટર બનાવેલું તેનો કોઇ પુરાવો નથી.

ગેલીલીયોના વિચારો તેના *ડિસ્કોર્સી (Discorsi)* માં ડિસેમ્બર 1638 માં રોમ પહોંચ્યા. રાફેલ મેગીઓટી અને ગાસ્પેરો બર્ટી આ વિચારોથી ઉત્તેજીત થઇ ગયા અને બકનળી કરતાં વધુ સારી રીતે શૂન્યવકાશ ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો. મેગીઓટીએ આ પ્રકારના પ્રયોગની યોજના ઘડી, અને 1639 અને 1641 ના સમય વચ્ચે, બર્ટી (મેગીઓટી, એથાનાસિયસ કિર્ચર અને નિકોલો ઝુકી સાથે) તેને અમલમાં મૂકી.

તે પારંપરિક રીતે વિચારાયેલ છે કે (ખાસ કરીને એરીસ્ટોટેલીયનો દ્વારા) હવાને સંબંધિત વજન હોતુ નથીઃ જે આપણાથી ઊંચે માઇલોની હવા આપણા સ્તરની હવા ઉપર ઓછી જોખાતી નથી. ગેલેલીયોએ પણ સરળ સત્ય તરીકે હવાનું હલકાપણું સ્વીકાર્યું હતુ. ટોરીસેલીએ તે ધારણા પ્રત્યે પ્રશ્ન કર્યો અને તેના બદલે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે હવાને વજન હતુ, અને તે હવાનું વજન હતુ (શૂન્યાવકાશનું ખેંચાયેલું બળ નહીં) જે પાણીના સ્તંભને ઉપર લાવે (કે દબાવે) છે. તેણે વિચાર્યું કે જે સ્તરે પાણી અટક્યું છે (ચોત્રીસ ફૂટ) તે તેના ઉપર દબાણ કરાયેલ હવાના વજનના બળના પ્રત્યાઘાતી હતા (ખાસ કરીને, વાસણમાં પાણી ઉપર દબાણ કરવું અને તેથી નળીમાંથી જેટલું પાણી પડી શકે તેને નિયંત્રિત કરવું). બીજા શબ્દોમાં, તેણે સમતોલન તરીકે બેરોમીટરને જોયું, માપન માટેનું સાધન (શૂન્યાવકાશ સર્જવા માટેના ફક્ત સાધનના વિરોધી તરીકે), અને કારણ કે તે આ રીતે જોવાવાળી પ્રથમ વ્‍યક્તિ હતી, પારંપરિક રીતે તેને બેરોમીટરના શોધક માનવામાં આવ્યા (એટલે કે આપણે જે અર્થમાં હવે પરિભાષાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તેમાં). 

મરીન મર્સેન કે જને પોતાને 1644 ના અંત સુધીમાં ટોરીસેલી દ્વારા પ્રયોગ દેખાડવામાં આવ્યો તેના દ્વારા ટોરીસેલીના પ્રયોગો વિશે સાંભળ્યા પછી 1646 માં બ્લેઇઝ પાસ્કલ સાથે પીયર પેટાઇટે તેને ફરીથી કર્યો અને ચોક્કસ કર્યો. ત્યારબાદ પાસ્કલે બેરોમીટરમાં પ્રવાહીનો ભેજ ખાલી જગ્યા ભરે છે તેવા એરિસ્ટોટલીયન પ્રસ્તાવને ચકાસવા પ્રયોગની યોજના ઘડી. તેના પ્રયોગે દારૂ સાથે પાણીને સરખાવ્યો, અને પછીનું વધુ ‘દારૂજન્ય’ સાથે સંકળાયેલું હોવાના કારણે, એરિસ્ટોટલીયને દારૂને વધુ નીચું રાખવાની અપેક્ષા રાખી (કારણ વધુ ભેજનો અર્થ પ્રવાહી સ્તંભ પર પડતુ દબાણ). એરિસ્ટોટેલીયનને પહેલાંથી પરિણામ વિશે આગાહી કરવા આમંત્રિત કરી પાસ્કલે જાહેરમાં પ્રયોગ કર્યો. એરિસ્ટોટેલીયને મદ્ય નીચું ઉતરશે તેવી આગાહી કરી. તેમ બન્યુ નહીં.

### પારા બેરોમીટર્સ 
પારાનું બેરોમીટર આશરે 33 ઇંચ (આશરે 84 સેમી.) ઊંચાઇની કાચની નળી ધરાવે છે, જે તળિયાથી ખુલ્લા ભરેલ પારા સાથે પાણીની ટાંકીના, એક છેડે બંધ કરેલ હોય છે. પારાનું વજન ખરેખર નળીના ઉપરના ભાગમાં ભેજ ઉત્પન્ન કરે છે. પારા સ્તંભના વજનને પાણીની ટાંકી પરના ઉપયોગમાં લીધે વાતાવરણીય બળને સમતોલ ન કરે ત્યાં સુધી નળીમાં રહેલ પારો ગોઠવાય છે. ઊંચું વાતાવરણનું દબાણ સ્તંભમાં પારાને વધુ ઊંચું બળ આપતા, પાણીની ટાંકીમાં વધુ બળ સ્થાન લે છે. પાણીની ટાંકી પર રહેલા બળને ઘટાડવાથી સ્તંભમાં નીચુ દબાણ પારાને નીચા સ્તરે લઇ જવાની અનુમતિ આપે છે. સાધનમાં ઊંચું તાપમાન પારાની ઘનતાને ઘટાડશે તે કારણે, માપનના વાંચન માટે પારાની ઊંચાઇ આ અસર માટે સરભર કરવા ગોઠવવામાં આવે છે. ટોરીસેલીએ નોંધ્યું હતુ કે બેરોમીટરમાં પારાની ઊંચાઇ દરરોજ થોડો થોડી બદલાય છે અને નિર્ણય કર્યો કે તે વાતાવરણમાં દબાણના પરિવર્તનને કારણે હતુ. સ્થળાંતરીત થયેલા સેલ (અથવા સામાન્ય રીતે વધુ સેલ) મજબૂત કમાન દ્વારા તોડી પાડવાથી અટકાવવામાં આવે છે. બાહ્ય હવાના દબાણમાં નાનાં પરિવર્તનો સેલનો વિસ્તાર કે સંકોચન ઉત્પન્ન કરે છે. આ વિસ્તાર અને સંકોચન એવા યાંત્રિક ઉચ્ચાલન દૂર કરે છે, જે સેલના નાનાં હલનચલન એનેરોઇડ બેરોમીટરના મુખ પર લંબાવવામાં આવે છે અને દેખાડવામાં આવે છે. ઘણાં નમૂનાઓ હાથેથી ગોઠવેલ સોયનો સમાવેશ કરે છે જે હાલના માપનોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે તેથી પરિવર્તન જોઇ શકાય. વધુમાં યંત્રરચના પૂરતી સાવચેતીપૂર્વક ‘કડક’ બનાવવામાં આવે છે, તેથી બેરોમીટરને ટકોરા મારતા નિર્દેશકના હલનચલનને કારણે તે નિષ્પન્ન થાય છે. આ બ્લેઇઝ પાસ્કલ દ્વારા પણ શોધવામાં આવ્યું હતુ.

### બેરોગ્રાફ્સ 
બેરોગ્રાફ, ઘડિયાલ જેવા યંત્ર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ડ્રમ સાથે જોડવામાં આવેલા ઘુમાડાવાળા વરખ પર સોયના હલનચલન અથવા પાનાં પર પેનના હલનચલન બંને માટે એનેરોઇડ બેરોમીટરની યાંત્રિક રચનાને વાપરી કેટલાંક વાતાવરણીય દબાણવાળા આલેખ નોંધે છે.

## ઉપયોગ 
thumb|left|ASI નું નવી પેઢીનું, સોલીડ સ્ટેટ, ચોક્કસ ડિઝીટલ ગ્રાફીંગ બેરોમીટર.
thumb|બેરોગ્રાફના ઉપયોગ સાથે પાંચ તબક્કાનું એનેરોઇડ બેરોમીટર સેલ્સ.

વિસ્તારમાં ઉચ્ચ હવાઇ દબાણ સારું હવામાન સૂચવે છે, જ્યારે ઓછું દબાણ વધુ પવન ફૂંકાવાનું સૂચવે છે, આમ બેરોમીટર સામાન્ય રીતે હવામાન આગાહી માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. જ્યારે પવનના નિરીક્ષણો સાથે સંયોજનમાં ઉપયોગમાં લેતા, કારણભૂત રીતે ચોક્કસ ટૂંકાગાળાની આગાહીઓ બનાવી શકાય છે. હવામાન ખાતાના સંકુલોમાંથી તે જ વખતના બેરોમીટરના વાંચનો હવાના દબાણના નકશાઓ ઉત્પન્ન કરવાની મંજૂરી આપે છે, જે 19 મી સદીમાં ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યો ત્યારે આધુનિક હવામાન નકશાનો પ્રથમ પ્રકાર હતો.  સમાન વાતાવરણીય દબાણ દર્શાવતા બિંદુઓને જોડતા નકશા (Isobars), જ્યારે સમાન દબાણની રેખાઓ નકશામાં જોવા મળે છે, તે ઉચ્ચ અને નીચાં દબાણના પ્રદેશ દર્શાવતા વિવિધ રંગવાળા ભાગોને બતાવતી રેખાઓનો નકશો આપે છે. સ્થાનિક ઉચ્ચ વાતાવરણીય દબાણ હવામાન તંત્ર સુધી પહોંચવામાં, તેમના ક્રમને બદલવામાં અવરોધ તરીકે વર્તે છે. બીજી તરફ, નીચું વાતાવરણીય દબાણ હવામાન તંત્ર માટે ઓછો અવરોધક માર્ગ દર્શાવે છે, જે તેને એવા પ્રકારનું બનાવે છે કે નીચું દબાણ વધતી પવનની પ્રવૃત્તિઓ સાથે સાંકળવામાં આવશે.
પારંપરીક રીતે જો બેરોમીટર નીચું જતુ હોય, તો તે બગડતુ હવામાન અથવા આગાહીઓનો કોઇ પ્રકાર સૂચવે છેઃ આમછતાં, જો બેરોમીટર ઊંચે જતુ હોય, તો સારું હવામાન રહેશે અથવા કોઇ આગાહી નહીં હોય.

## વળતરો 
### તાપમાન 
પારાની ઘનતા તાપમાન સાથે બદલાશે, આથી વાંચન સાધનના તાપમાન માટે ચોક્કસ રીતે ગોઠવાવું જોઇએ. આ હેતુ માટે પારાનું થર્મોમીટર સામાન્ય રીતે સાધન પર મઢેલું રાખવામાં આવે છે. એનેરોઇડ બેરોમીટરનું તાપમાનનું વળતર યાંત્રિક સાંકળમાં આડ-ધાતુ તત્વ ઉમેરવાથી સફળતાપૂર્વક પૂરું કરવામાં આવે છે. ઘરવપરાશ માટે વપરાયેલ બેરોમીટર્સ ભાગ્યે જ સમસ્યા ઊભી કરે છે.

### દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ 
હવાનું દબાણ દરિયાની સપાટીની ઊંચાઇએ દરિયાઇ સ્તરથી ઊંચે ઘટશે (અને દરિયાઇ સ્તરની નીચે વધશે) તે કારણે, સાધનનું વાસ્તવિક વાંચન તેના સ્થાન ઉપર આધાર રાખશે. આ દબાણ ત્યારબાદ નોંધવાના હેતુ માટે અને એરક્રાફ્ટ અલ્ટીમીટર્સ (હવામાન તંત્રની હાજરી માટે મેળવેલા વિભિન્ન સામાન્ય વાતાવરણીય દબાણના પ્રદેશો વચ્ચે એરક્રાફ્ટ ઉડતુ હોવાના કારણે) ગોઠવવા માટે સમાન સમુદ્રી-સ્તર દબાણમાં બદલવામાં આવે છે. એનેરોઇડ બેરોમીટરને દરિયાની સપાટીની ઊંચાઇ માટે યાંત્રિક ગોઠવણી હોય છે જે પ્રત્યક્ષ રીતે વાંચવા અને જો સાધન વિવિધ દરિયાની સપાટીની ઊંચાઇએ હલનચલન ન કરે તો આગળની ગોઠવણી વિના સમાન સમુદ્રી સ્તરના દબાણની અનુમતિ આપે છે.

## પેટન્ટ્સ 
thumb|right|250px|ન્યુમેટિક્સનું કોષ્ટક , 1728 Cyclopaedia

* 
*  : સી. જે. અલરીચ : "*બેરોમેટ્રીક ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ (Barometric instrument)* "
*  : એચ. જે. ફ્રેન્કા : “બેરોમેટ્રીક ઓલ્ટીમીટર (Barometric altimeter)
*  : ડી.સી.ડબલ્યુ.ટી. શાર્પ : "*એરેનોઇડ બેરોમીટર (Aneroid barometer)* " 
*  : એચ એ ક્લમ્બ : "*મોશન એમ્પ્લીફાઇંગ મેકેનિઝમ ફોર પ્રેશર રીસ્પોન્સિવ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ મુવમેન્ટ (Motion amplifying mechanism for pressure responsive instrument movement)* "
*  : એફ. લિઝૌ : "*ફ્લુઇડ ડિસ્પ્લેસ્મેન્ટ પ્રેશર ગેજ્સ (Fluid displacement pressure gauges)* "
*  : ઓ. એસ. સોર્મુનેન : "*પ્રેશર ‍મેઝરીંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ (Pressure measuring instrument)* "
*  : એચ. દોસ્તમેન : "*બેરોમીટર (Barometer)* " 
*  : ટી. ફિઝીમોટો : "*વેધર ફોરકાસ્ટીંગ ડિવાઇઝ (Weather forecasting device)* " 

## સંદર્ભો 
## વધુ વાંચન 
* બર્ચ, ડેવિફ એફ. *ધી બેરોમીટર હેન્ડબુક (The Barometer Handbook); એ મોડર્ન લુક એટ બેરોમીટર્સ એન્ડ એપ્લીકેશન્સ ઓફ બાયોમેટ્રીક પ્રેશર (a modern look at barometers and applications of barometric pressure).*  સીએટ્ટલ: સ્ટારપાથ પબ્લીકેશન્સ (2009), ISBN 978-0-914025-12-2.
* મિડલટન, ડબલ્યુ. ઇ. નોલ્સ. (1964). *ધી હિસ્ટરી ઓફ ધી બેરોમીટર (The history of the barometer).*  બાલ્ટીમોર: જોહ્નસ હોપકિન્સ પ્રેસ. નવી આવૃત્તિ (2002), ISBN 0-8018-7154-9.

## બાહ્ય લિંક્સ 
* વિશ્વનું સૌથી મોટું બેરોમીટર, વેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલીયા, ડેન્માર્ક વિઝીટર સેન્ટરમાં બર્ટ બોલનું પાણી બેરોમીટર
* વિવિધ બેરોમીટર ડિઝાઇનો
* સર્વેક્ષણો પર બેરોમીટર્સનો વહેલો ઉપયોગ 
* પૈડાં અને સ્તંભ બેરોમીટર ચિત્રો
* પારા બેરોમીટર 

શ્રેણી:કાચ ઉપયોગો
શ્રેણી:ઈટાલિયન શોધો