open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
સતી લોયણ

***સતી લોયણ*** એ મહાપંથના એક સંત-કવયિત્રી હતા. તેમણે આટકોટ ના રાજવી લાખા અને રાણીને ઉદ્દેશીને ૮૪ ભજનો લખ્યા છે.  

તેઓ શેલર્ષિ-શેલણશી-શીલદાસ-સાંઈ શેલાણીનાં શિષ્યા હતા. એવી દંત કથા પ્રચલિત છે કે આટકોટનો સ્વાભાવે લંપટ અને વિલાસી રાજવી લાખો, લોયણના સ્વરૂપ પાછળ અંધ બન્યો હતો. એક વખત સતી નહાવા ગયા હતા ત્યારે તેને સ્પર્શ કરવા જતાં લાખાને કોઢ થયો.

## રચનાઓ
લોયણે પોતાના રૂપમાં અંધ બનેલા રાજવી લાખા અને તેની રાણીને ઉદેશીને ૮૪ જેટલાં ભજનો રચ્યાં હતાં. ઊંચી કોટિનું તત્ત્વજ્ઞાન અને મહાપંથના સાધના સિદ્ધાંતો એ તેમના ભજનોનો મુખ્ય વિષય રહ્યો છે તેમના ભજનોમાં ઉત્તરોત્તર રીતે ક્રમશઃ સાધનાનું માર્ગદર્શન આપે છે. તેમના ભજનો ક્રમસર નિજિયા પંથની ઓળખ‚ ગુરુ અને ગુરુગમ‚ શિષ્યના લાયાકાત, મનની શુધ્ધિ‚ યોગની બાર ક્રિયાઓ, રહેણી અને કરણી‚ સહજ સાધના‚ બ્રહ્માંડનું અને બ્રહ્મનું રહસ્ય‚ વૃત્તિ‚ રસ‚ સત્સંગ‚ દેહ‚ માયા‚ જ્ઞાન અને ભક્તિ દ્વારા પરમતત્વની પ્રાપ્તિ - એમ વિવિધ વિષય ઉપદેશ આપે છે. તત્વ‚ સાધના‚ પરિચય અને પ્રેમ પ્રાપ્તિ એ રીતે તેમણે રહસ્યવાણી આલેખી છે. પ્રત્યક્ષ કથન શૈલીમાં‚ સીધા સાદા સરળ શબ્દોમાં અપાયેલું ગહન ચિંતન આ ભજનોને ઉચ્ચ ભૂમિકાએ પહોંચાડે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:કવિ
ગોવર્ધનરામ: ચિંતક અને સર્જક

***ગોવર્ધનરામ: ચિંતક ને સર્જક*** ભારતીય લેખક વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક છે. તે ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી વિશેનું ૧૯૬૨માં લખાયેલું ગુજરાતી ભાષાનું વિવેચનાત્મક લખાણ છે. તેને ગોવર્ધનરામ પરનું મહત્વનું કાર્ય માનવામાં આવે છે.

## પ્રકાશન ઇતિહાસ 
એન. એમ. ત્રીપાઠી પ્રા. લિ. નામના પ્રકાશન ગૃહ દ્વારા ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં પ્રાયોજીત એક વ્યાખ્યાન માળાના ઉદ્ઘઘાટન પ્રવચનમાં ત્રિવેદીએ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી પર ૧૬ ઓગસ્ટથી ૨૦ ઑગસ્ટ ૧૯૬૦ દરમ્યાન પાંચ વ્યાખ્યાનો આપ્યા હતા. આ વ્યાખ્યાનો ત્યાર પછી *ગોવર્ધનરામ: ચિંતક અને સર્જક* શિર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા.

## વાંચન સમાવિષ્ટો 
પ્રથમ વ્યાખ્યાનમાં ગોવર્ધનરામના જીવન દર્શનનો પરિચય થાય છે. બીજા પ્રકરણમાં *સાક્ષરજીવન નો અભ્યાસ* વિસેહ્ વિવેચન કરે છે, આ વિભાગ ગોવર્ધનરામના વિદ્વાન અને સાહિત્યિક જીવનની વિભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ત્રીજું વ્યાખ્યાન ગોવર્ધનરામની કવિતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને ચોથું વ્યાખ્યાન ગોવર્ધનરામની સર્વશ્રેષ્ઠ કૃતિ, *સરસ્વતીચંદ્ર* નામની નવલકથાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. નવલકથાની ચર્ચા કરતી વખતે ત્રિવેદી, ગોવર્ધનરામ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી તકનીકો અને ગદ્ય શૈલીની ચર્ચા કરે છે.

## પ્રતિભાવ 
વિવેચક મનસુખલાલ ઝવેરીએ આ પ્રવચનોને ગોવર્ધનરામ પરના સાહિત્યમાં "મહત્વપૂર્ણ ફાળો" ગણાવ્યો. સમીક્ષક આર.એમ.પટેલે લખ્યું; "કદાચ તે અત્યાર સુધી કરવામાં આવેલ ગોવર્ધનરામનું શ્રેષ્ઠ અભ્યાસ અને મૂલ્યાંકન છે".

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:પુસ્તક
તારિણી દેસાઈ

**તારિણી દેસાઈ** એ ભારત ગુજરાતના ગુજરાતી લઘુકથા લેખિકા છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૨૨ ડિસેમ્બર ૧૯૩૫ ના દિવસે વડોદરામાં સુધાબેન અને રૂદ્રપ્રતાપ મુનશીને ઘેર થયો હતો. તેમનો પરિવાર પેટલાદનો વતની હતો. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ વડોદરામાં પૂર્ણ કરી તેમણે ૧૯૫૭માં એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલોસોફી અને મનોવિજ્ઞાન વિષયમાં બી.એ. અને વિલ્સન કૉલેજમાંથી સમગ્ર ફિલોસોફી વિષય સાથે એમ.એ. નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે ૧૯૫૬માં ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં ડિપ્લોમા પણ મેળવ્યો. તેમણે *ક્યારેક નામનું* સાહિત્યિક સામાયિક સંપાદિત કર્યું. 

૧૯૫૫માં તેમણે ગુજરાતી કવિ અને વિવેચક સુધીર દેસાઈ સાથે લગ્ન કર્યા.

## રચનાઓ 
તેમણે તેમના કૉલેજ જીવન દરમિયાન લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની પહેલી રેડિયો પ્રસ્તુતી *નવરાત્રી* ૧૯૫૧માં આકાશવાણીના વડોદરા કેન્દ્રથી પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી. આકાશવાણીના મુંબઈ કેન્દ્રથી તેમની બીજી રેડિયો પ્રસ્તુતિ ૧૯૬૨માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેમની પ્રથમ વાર્તા *મિટીંગ* ૧૯૬૬માં *ચાંદની* સામાયિકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમની ટૂંકી વાર્તા *કાબરો પણ ચાલી શકે છે* ને ૧૯૭૫માં રાધેશ્યામ શર્માએ પોતાના વાર્તાસંગ્રહના સંપાદનમાં સમાવી હતી.

*પગ બોલતા લાગે છે* (૧૯૮૪) એ તેમનો પંદર લઘુકથાઓ ધરાવતો પ્રથમ વાર્તાસંગ્રહ હતો. *રાજા મહારાજા જે* (૧૯૯૨)માં "ભ્રાંતિ" વિષયની આસપાસ વણેલી ચૌદ ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે. *મરૂન જાંબલી ગુલાબી* (૨૦૦૩) એ તેમનો પ્રાયોગિક વાર્તાઓનો ત્રીજો સંગ્રહ હતો. *કોમલ પંચમ જા* (૨૦૦૮) એ તેમનો અન્ય એક વાર્તા સંગ્રહ છે. તેમણે બાળકોની વાર્તાઓ *ચિમ્પુદાદા* અને *ગાંજી કાંજી અને વાંજી* લખી છે. *તારિણીબહેન દેસાઈની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ* એ તેમની પસંદ કરેલી વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે. *તારિણીબહેન દેસાઈની વાર્તાઓ: આસ્વાદ અને અવબોધ* નામના પુસ્તકમાં અનેક વિદ્વાનોએ તેમની વાર્તાઓ પર વિશ્લેષણ કર્યું છે. *સાત તાળી રમાડતી ક્ષણો* પેન સ્કેચનો સંગ્રહ છે.

તેમણે ટીવી શ્રેણી *પ્રેરણા*માં નાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.

## પુરસ્કાર 
૨૦૦૪માં, તેમને ધૂમકેતુ પારિતોષિકથી નવાજવામાં આવ્યા. તેમના વાર્તા સંગ્રહો ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા પુરસ્કારિત કરાયા છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૩૫માં જન્મ
કિરણસિંહ ચૌહાણ

**કિરણસિંહ ચૌહાણ**  (જ. ૭ ઓક્ટોબર ૧૯૭૪) એ ગુજરાતી ભાષાના કવિ અને પટકથા લેખક છે.

તેમની કૃતિઓમાં *સ્મરણોત્સવ* (૨૦૦૪) અને *મિજાજ* (૨૦૦૮)નો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૦૫માં તેમને શયદા પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.  

## પ્રારંભિક જીવન 
ચૌહાણનો જન્મ ગુજરાતના સુરતમાં હિરાભાઇ અને રેવાબહેનને ત્યાં થયો હતો. વરિયાવ પ્રાથમિક શાળામાંથી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કર્યા બાદ, તેમણે રાંદેરની લોકમાન્ય વિદ્યાલયથી માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. તેમણે જે. ઝેડ. શાહ આર્ટસ એન્ડ એચ.પી. દેસાઈ કોમર્સ કોલેજ, અમરોલીથી ૧૯૯૭ માં બી.એ. અને એમ.ટી.બી. આર્ટસ કોલેજ, સુરતથી ગુજરાતી સાહિત્ય વિષય સાથે એમ.એ.ની પદવી મેળવી હતી. ૨૦૦૨માં તેમણે શારીરિક પ્રશિક્ષણ મહાવિદ્યાલય, તુમ્સાર, મહારાષ્ટ્રથી બી.પી.એડ. તથા ૨૦૦૫માં બી.એડ.ની ડિગ્રી હાંસલ કરી. 

## કારકિર્દી 
ચૌહાણે ૧૯૮૮માં કવિતા લખવાનું શરૂ કર્યું હતું અને ૧૯૯૦માં તેમના મેટ્રિક અભ્યાસ દરમિયાન તેમની કવિતા "હું મોટો થઈ ગયો" સુરતથી પ્રકાશિત નવનિર્માણ સામયિકમાં પ્રગટ થઈ હતી. તેમની કવિતા શબ્દસૃષ્ટિ, ગઝલવિશ્વ, ધબક, કવિતા, કુમાર, કવિલોક અને નવનીત સમર્પણ સહિત અન્ય ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમણે પત્રકાર તરીકે પાંચ વર્ષ અને શિક્ષક તરીકે સાત વર્ષ કાર્ય કર્યું. ૧૯૯૭માં તેઓ પત્રકાર તરીકે *નવગુજરાત ટાઇમ્સ*માં જોડાયા હતા. ૧૯૯૯માં, તે *પ્રતિનિધિ પત્ર* સાથે અને ત્યારબાદ ૨૦૦૧ માં *ચેનલ સુરત* સાથે જોડાયા. ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૬ સુધી, તેમણે જીવનભારતી વિદ્યાલય, સુરતમાં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત ભાષા શીખવી. ૨૦૦૬ માં, તેઓ પી.આર. ખાટીવાલા વિદ્યાસંકુલ, સુરતમાં જોડાયા અને એક વર્ષ સુધી વાલ્મિકી અધ્યાપન મંદિર પીટીસી કોલેજમાં, પ્રવક્તા તરીકે ફરજ બજાવી. તેઓ હાલમાં પટકથા લેખક અને ઉદ્‌ઘોષક તરીકે કાર્યરત છે. તેઓ ૨૦૧૦થી પોતાનું પુસ્તક પ્રકાશન ગૃહ 'સાનિધ્ય પ્રકાશન' પણ ચલાવી રહ્યા છે.

## સાહિત્યસર્જન 
તેમનો પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ *સ્મરણોત્સવ* ૨૦૦૪માં અને *મિજાજ* ૨૦૦૮માં પ્રકાશિત થયો હતો. *ફાંફા ના માર* (૨૦૦૫) એ તેમનો હઝલસંગ્રહ છે. તેમણે ગુજરાતી ચલચિત્ર *ચાર* (૨૦૧૧) માટે ગીતો અને *આપડે તો ધીરુભાઈ* માટે સંવાદો લખ્યા છે. તે દૂરદર્શન અને આકાશવાણી સહિતના અનેક ટેલિવિઝન શોમાં ભાગ લઈ ચૂક્યા છે.

### સંકલન 
* મત્લાનગર (પસંદ કરેલા ગુજરાતી ગઝલના મત્લા (પ્રથમ બે પંક્તિઓ)નો સંગ્રહ) 
* ઊર્મિસભર અચ્છાંદસ કાવ્યો.
* મર્મભરી મટુકી
* મહેશ દાવડકરની મનમોહક ગઝલો

## સન્માન 
ઈન્ડિયન નેશનલ થિયેટર, મુંબઇ દ્વારા તેમને શયદા પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. સુરતનાં રાષ્ટ્રીય કલા કેન્દ્ર દ્વારા ૨૦૦૭ માં તેમને 'શ્રેષ્ઠ યુવા સાહિત્યકાર પુરસ્કાર' એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

## અંગત જીવન 
ચૌહાણે ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩ના રોજ સ્મિતા સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમને બે પુત્રો, પલ્લવ અને નમ્ર છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
* 

શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૭૪માં જન્મ
ઉત્તમલાલ ત્રિવેદી

**ઉત્તમલાલ કેશવલાલ ત્રિવેદી** (૧૬ ડિસેમ્બર ૧૮૭૨ – ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૩) ભારતના એક ગુજરાતી લેખક અને અનુવાદક હતા.

## જીવનચરિત્ર 
ત્રિવેદીનો જન્મ ૧૬ ડિસેમ્બર ૧૮૭૨ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના અમદાવાદ ખાતે થયો હતો. ૧૮૮૭માં મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કર્યા બાદ તેમણે ગુજરાત કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો જ્યાંથી તેઓ ૧૮૯૧ના વર્ષમાં સ્નાતક (બી.એ.) થયા. ત્યાર બાદ એલ.એલ.બી.ની પરીક્ષા ઉતીર્ણ કરી રાજકોટમાં કાયદાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. ૧૯૦૪માં તેઓ વકીલ તરીકે કામ કરવા બોમ્બે ગયા. થોડા સમય પછી તેઓએ પોતાની જ્ઞાતિના કેટલાક અન્ય લોકો સાથે વ્યવસાય ક્ષેત્રે જોડાયા પણ તેમાં આર્થિક નુકસાન થયું.

## સર્જન 
ત્રિવેદી મુંબઈમાં કેળવણી પરિષદ, સાહિત્ય પરિષદ અને નગર મંડળ જેવી ઘણી સામાજિક અને સાહિત્યિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમણે થોડા સમય માટે ફાર્બસ ગુજરાતી સભાના સચિવ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે સમકાલીન રાજકીય મુદ્દાઓ ઉપરાંત સામાજિક, રાજકીય અને સાહિત્યિક મુદ્દાઓ અંગે છાપાઓને પત્રો લખ્યા હતા. તેઓ ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, આનંદશંકર ધ્રુવ, નરસિંહરાવ દિવેટિયા અને કેશવ હર્ષદ ધ્રુવ સહિતના અનેક લેખકો સાથે ગાઢ સંપર્કમાં હતા.

## સંદર્ભ
## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી

## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૨૩માં મૃત્યુ
મોરારસાહેબ

**મોરારસાહેબ** (ઇ.સ.૧૭પ૮-૧૮૪૯)એ રવિ-ભાણ સંપ્રદાયના સંતકવિ હતા. તેમણે લખેલા "પરજ" ભક્તિ પદો માટે તેઓ વિશેષ જાણીતા છે. તેમના નામ ઉપરથી ખંભાળિયાને *મોરારનું ખંભાળિયા* કહેવાય છે.  

## જીવન
મોરારસાહેબનો જન્મ ઈ. સ. ૧૮૫૮માં થરાદ(બનાસકાંઠા)માં વાઘેલા રાજપૂત જ્ઞાતિમાં થયો હતો. તેઓ વાઘેલા દરબારના રાજકુમાર હતા.  તેમનું મૂળનામ માનસિંહજી હતું. મનમાં  વૈરાગ્યભાવ જાગૃત થતાં તેમણે ગૃહત્યાગ કરી રવિસાહેબ પાસે દીક્ષા લીધી હતી. વિ.સં. ૧૮૪૨ એટલે લગભગ ઈ.સ. ૧૮૮૬માં જામનગર જિલ્લાના ખંભાળિયા ગામે તેમણે ગુરુગાદીની સ્થાપના કરી અને મૃત્યુ પર્યંત ત્યાં જ રહ્યાં અને ત્યાં જ સમાધિ લીધી. તેમને હોથી નામે મુખ્ય શિષ્ય હતો તે સિવાય ચરણ સાહેબ‚ દલુરામ‚ દુલ ભરામ‚ કરમણ‚ જીવાભગત ખત્રી‚ ધરમશી ભગત જેવા અનેક શિષ્યો હતા. 

## રચનાઓ
‘બારમાસી’‚ ‘ચિંતમાણી’ (દશાશ્વરી છંદમાં ૪૩ કડીની રચના)‚ ગુરુમહિમા (ચોપઈ અને ભુજંગી છંદમાં૨૪ કડીઓની રચના) જ્ઞાનવૈરાગ્ય પ્રેરક કુંડળિયા અને શ્રીકૃષ્ણ‚ શિવ‚ રામ વગેરે દેવતાઓની સ્તુતિ કરતાં પદો તેમણે રચ્યાં છે. આ ઉપરાંત યોગ‚ બોધ ઉપદેશ‚ વૈરાગ્ય અને વિરહભાવ વર્ણવતાં પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનાં ભજનો પણ તેમણે રચ્યાં છે. ‘પરજ’ પ્રકારનાં તેમણે રચેલા ભજનો શ્રેષ્ઠ કોટિનાં માનવામાં આવે છે.

## આ પણ જુઓ
* વિકિસ્રોત પર મોરાર સાહેબના અમુક પદો

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:સંત
કાન્હડદે પ્રબંધ

***કાન્હડદે પ્રબંધ***  અપભ્રંશ (જૂની ગુજરાતી) ભાષામાં ઇસવીસન ૧૪૫૫માં લખાયેલું એક પુસ્તક છે. તે મૂળ કાવ્યના સ્વરૂપમાં છે; તેનું લેખન વીસલનગરા નાગર બ્રાહ્મણ અને જાલોરના રાજ્યાશ્રિત કવિ પદ્મનાભે કર્યું છે. તે જાલોરના રજપૂત રાજા કાન્હડદેનો અલાઉદ્દીન ખિલજી નામના મુસ્લિમ સુલતાન સામેનો પ્રતિકાર દર્શાવે છે.

## વિષય 
પદ્મનાભ જાલોરના રાજા અખેરાજજીના રાજ્યશ્રિત કવિ હતા અને આ કૃતિના કેન્દ્રસ્થાને અખેરાજજીના પૂર્વજ કૃષ્ણદેવ ચૌહાણ (કાન્હડદે) છે. ગુજરાતના વાઘેલા વંશના રાજા કરણસિંહ વાઘેલાએ તેના મંત્રી માધવ મહેતાનું અપમાન કર્યું જેથી તેણે રોષે ભરાઈને દિલ્લીના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખિલજીને ગુજરાત પર આક્રમણ કરવા માટે તૈયાર કર્યો. ગુજરાત પર આક્રમણ કરતા સમયે જાલોરના રાજા કાન્હડદેએ સુલતાનની સેનાને માર્ગ ન આપ્યો; ખિલજીએ ગુજરાત જીત્યું, ત્યાં સોમનાથ મંદિરને તોડ્યું અને લૂંટફાટ કરી વળતાં કાન્હડદે પર આક્રમણ કર્યું. 

કાન્હડદેએ તેને પરાજય આપ્યો. તેથી અલાઉદ્દીને નાહર મલિકના નેતૃત્વમાં મોટી સેના મોકલી જેણે કાન્હડદેના ભત્રીજા સાંતલસિંહના ગઢ સમિયાણાને ઘેરો ઘાલ્યો પરંતુ સાંતલસિંહ અને કાન્હડદેની સેનાએ મલિકની મુસ્લિમ સેનાના હાલહવાલ કરી નાખ્યા. 

હવે, આ હારથી અલાઉદ્દીન ખિલજી જાતે ચડી આવ્યો જેમાં તેની પુત્રી પિરોજા પણ સાથે હતી. સમિયાણાના ગઢ પર આવેલા જળાશયને ગાયના લોહીથી દૂષિત કરી નાખ્યું અને આમ સાત વર્ષ રહીને સમિયાણા પડ્યું. જાલોર પર ખિલજીએ ચડાઈ કરતાં આઠ વર્ષ સુધી રજપૂતોએ વીરતાથી તેમનો સામનો કર્યો પણ ઇસવીસન ૧૩૧૨માં વીકા સેજપાલ નામના એક દેશદ્રોહી રજપૂતે ગુપ્તમાર્ગ બતાવતા કાન્હડદે અને તેમનો પુત્ર વીરમદે વીર-ગતિ પામ્યા. પિરોજાના વીરમદે પ્રત્યેના એકપક્ષીય પ્રેમનું નિરૂપણ છે, અંતિમ સમયે વીરમદે તેનું મોઢું પણ જોવા તૈયાર થતો નથી; વીરમદેના મૃત્યુ પછી તેનું માથું દિલ્લી લઈ જવાય છે અને ત્યાં પણ આ કવિતા અનુસાર તે માથું ફેરવી લે છે. છેલ્લે તે મસ્તકને દાહ આપી પિરોજા યમુનામાં સમાધિ લે છે.

## વિવેચન 
જૂની ગુજરાતીમાં રચાયેલ આ પ્રબંધની રચના ઘટના બન્યા પછી ૧૪૪ વર્ષે થઈ હતી 'છતાં તે સમયની નાનીમોટી હકીકતો એ ગૂંથે છે' અને 'યુદ્ધોના અનેક મોરચાઓને તે ચોકસાઈથી અને વાસ્તવિક વીગતોથી આલેખે છે તથા સમગ્ર હકીકતની સીલસીલાબંધ રજૂઆત કરે છે'. સાથે જ, તે સમયના સમાજજીવનનું ચિત્રણ ઝીણવટભર્યું છે.

આ કૃતિમાં વિવિધ રસો જેવા કે વીરરસ, વીરકરૂણરસ, સમર્પણરસ, શૃંગારરસ વગેરેનું નિરૂપણ છે. કૃતિ દુહા, ચોપાઈ, રાસ, અને ગીતના ઢાળ ધરાવે છે. આ પ્રબંધ 'હમ્મીરપ્રબંધ' જેવી કૃતિઓ માટે અનુકરણીય બન્યું છે.

પિરોજાના વીરમદે પરના એકપક્ષીય પ્રેમનું પ્રકરણ મોટેભાગે કાલ્પનિક ગણવામાં આવે છે.

## આ પણ જુઓ 
* કરણ ઘેલો, ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ નવલકથા જેમાં ખિલજીના ગુજરાતના આક્રમણનું વર્ણન છે.

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ
* 
* 'કાન્હડદે પ્રબંધ' સેન્ટર ફૉર રિસર્ચ લાઇબ્રેરી પર (સંપા. કાન્તિલાલ વ્યાસ)

શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી
કાદંબરી

***કાદંબરી*** જૂની ગુજરાતી ભાષામાં ભાલણે રચેલી કૃતિ છે અને તે મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. કૃતિ સંસ્કૃતમાં બાણભટ્ટે અને પુલિને રચેલી *કાદંબરી*નો ગુજરાતી પદ્યાત્મક સ્વરૂપે સારાનુવાદ છે. બાણભટ્ટે લખવાની શરૂઆત કરી હતી પરંતુ તેઓ તેને પૂર્ણ કરવા સુધી જીવી શક્યા ન હતા તેથી કૃતિનો ઉત્તરભાગ પુલિનભટ્ટે પૂરો કર્યો છે.

## વિષય અને વિવેચન 
ભાલણે આ કૃતિ વડે સંસ્કૃત કૃતિના ઉત્તર અને પૂર્વ ભાગનો કુલ ૪૦ કડવાંમાં સારાનુવાદ આપ્યો છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં પ્રાપ્ત માહિતી પ્રમાણે, ભાલણે આખ્યાનનું રૂપ નક્કી કર્યું છે પણ "એમનાં કડવાંઓ વલણ કે ઊથલા વગરનાં છે, જે આખ્યાન-બંધની પ્રાથમિક દશા સૂચવે છે." સાથે જ, "આવી સાહિત્યિક કૃતિને ગુજરાતીમાં ઉતારવામાં ભાલણની રસિકતા અને સંસ્કૃતજ્ઞતા પ્રગટ થાય છે." વિદ્વાનો માટે નહીં પરંતુ સંસ્કૃત ન જાણનાર સામાન્ય લોકો માટે આ કૃતિનો અનુવાદ કર્યો હોવાથી ભાલણે "મૂળ કૃતિના સમગ્ર અલંકારઠાઠને રજૂ કરવાનું નહીં પણ કથાસંબંધ વર્ણવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે."

દુર્ગાશંકર શાસ્ત્રીના મતાનુસાર "બાણની 'કાદંબરી'નો આત્મા ભાલણે પોતાના સમયની ગુજરાતી ભાષામાં જેટલો સમાઈ શકે તેટલો ઉતાર્યો છે."

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* રમેશચંદ્ર શુક્લ દ્વારા સંપાદિત ભાલણની  આર્કાઇવ પર

શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી
કાળુજી

**કાળુજી** એ ગુજરાતના એક સંત કવિ હતા.

## જીવન
તેમનો જન્મ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના રાજકોટ જિલ્લાના ટંકારા પાસે મેઘપુર નામના ગામમાં ઝાલા ગરાસિયા કુળમાં ઈ. સ. ૧૮૭૧માં (ચૈત્ર સુદ ૪, વિ.સ. ૧૯૨૭ના દિવસે) થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ ખેંગરાજી અને માતાનું નામ ફઈબા હતું. તેમના લગ્ન ઈ.સ. ૧૮૯૦માં (માગસર સુદ ૧૦, વિ. સં ૧૯૪૬ના દિવસે) કરણીબા સાથે થયા હતા. તેમણે ઈ.સ. ૧૮૯૩માં (ભાદરવા સુદ ૨, વિ. સં. ૧૯૪૯ ના દિવસે) મારવાડના બખશાજી મહારાજની પરંપરાના સંત મંગળગરજી પાસે દીક્ષા લીધી હતી. તેમને પ્રાણબા (પેઢદા, તાલુકો લખતર)નામે એક શિષ્યા હતા તેઓ પણ ભજનો આદિ રચતા. તેમના પિતા ઈ. સ. ૧૯૧૩માં, માતા ઈ. સ. ૧૯૧૯માં અને પત્ની ૧૯૨૦માં અવસાન પામ્યા. ૭૦ વર્ષની વયે ઈ.સ. ૧૯૪૧માં સંત કાળુજી અવસાન પામ્યા.

## રચનાઓ
સંત કાળુજીએ ભક્તિ જ્ઞાન યોગ અને ઉપદેશની ભજનવાણીઓ રચી છે. તેમાં તેમણે કીર્તન, કુંડળિયા, ભજન, પદ, બારમાસ, કાફી, સંધ્યા, પ્રભાતી, સાવળ, પ્યાલો, ઝીલણિયાં, ધોળ, સરવડાં, થાળ, અંતકાળિયા, આરતી, સ્તુતિ, રાસ, રાસડા, તિથિ, વાર, મહિનો, પરજ જેવી ભક્તિ સાહિત્ય પ્રકારો રચ્યાં છે. તેમણે ૧૪૦ પંક્તિઓ ધરાવતી ચિંતામણી, ૧૨૫ પંક્તિઓ ધરાવતી 'કક્કા', ૩૦ જેટલા કુંડળિયા અને ૧૫૦ જેટલી સાખીઓ રચી છે. તેમણે લખેલ સાહિત્ય 'શ્રી ભગત શ્રી કાળુજી કૃત ભજન ચિંતામણી' નામના પુસ્તકમાં પ્રકાશિત થયું છે.  

તેમની રચનાઓમાં મહાપંથી–ભજનમાર્ગી–નિજારી સંપ્રદાયની વિચારધરા સાથે કબીરની ઉપાસના પણ જોવા મળે છે. તેમની રચનાઓમાં અનેક પંથ સંપ્રદાયોની વિવિધ સાધનાનો સમન્વય જોવા મળે છે.

## આ પણ જુઓ
* વિકિસ્રોત પર ઉપલબ્ધ કાળુજીની કૃતિઓ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૧માં મૃત્યુ
ભાનુપ્રસાદ ત્રિવેદી

**ભાનુપ્રસાદ ભોળાનાથ ત્રિવેદી** (જન્મ: ૧૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૧) એ એક ગુજરાતી નવલકથાકાર, નાટ્યકાર અને કવિ છે. 

## જીવન
ભાનુપ્રસાદ ત્રિવેદીનો જન્મ ૧૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૧ ના દિવસે વાવોલ (હાલ ગાંધીનગર જિલ્લો, ગુજરાત) ગામે થયો હતો. તેમણે ૧૯૪૯ માં મેટ્રિક પરીક્ષા પાસ કરી, ત્યાર બાદ ૧૯૫૫ માં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત સાથે બી.એ. અને ૧૯૬૭ માં એજ વિષયમાં એમ.એ. ની પદવી મેળવી. અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી મહેસાણા જિલ્લામાં લીંચ અને ખેરવાની શાળાઓમાં તેમણે નવ વર્ષ શિક્ષક તરીકે સેવા આપી. ત્યાર બાદ ૧૯૬૨-૬૩ માં સાબરકાંઠાના ચિત્રોડાની શાળામાં અને ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૯ દરમિયાન અને પછી પ્રતાપનગરની શાળામાં આચાર્ય તરીકે ફરજ બજાવી હતી. તેમણે ૧૯૭૦માં નિવૃત્તિ મેળવ્યા સુધી અમદાવાદની સી.યુ. શાહ આર્ટસ કોલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી.

## રચનાઓ
તેમની પહેલી નવલકથા *એક હતું અમદાવાદ* (૧૯૮૧), અમદાવાદમાં નિયોજિત છે અને એક શાળા લાઇબ્રેરિયન તરીકે નોકરી કરનાર, પ્રોફેસર બનવા માંગતા એક વ્યક્તિના જીવન પર આધારીત છે. *શાલવાન* (૧૯૮૪) નાયિકા દ્વારા ખોવાયેલી વસ્તુની શોધ પર આધારીત છે. *શેષપત્ર* (૧૯૮૯) એ તેમની ચૌદ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલી, ભ્રષ્ટાચાર અંગેની એક વ્યંગ્યાત્મક નવલકથા છે જે સત્તર પાત્રોને આવરી લે છે. *વિક્ષિપ્તા* (૧૯૯૩) એ તેમની ચોથી નવલકથા છે. *મોમેન્ટ* (૧૯૭૪) એ છ, એક-પાત્રી નાટકોનો સંગ્રહ છે. *અલાસગમન* (૧૯૭૫) એ ૫૩ કવિતાઓનો સંગ્રહ છે જ્યારે *સંગત* (૧૯૭૫) એ ગીતોનો સંગ્રહ છે. *ચંદન*, *સાધુ*, *અભ્યંતર* તેમની અન્ય કૃતિઓ છે.

તેમને ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૯માં વિવેચકોનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમના એક પાત્રીય નાટક સંગ્રહ *મોમેન્ટ*ને ગુજરાત સરકારનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૩૧માં જન્મ
કાનજી ભુટા બારોટ

**કાનજી ભુટા બારોટ** ભારતના પશ્ચિમ ભાગમાં સ્થિત ગુજરાત રાજ્યના અમરેલી જિલ્લાના વતની હતા. તેઓ ગુજરાતી લોક સાહિત્યના બારોટી શૈલીના છેલ્લા પ્રતિનિધિ, લોકકથા અને દંતકથાત્મક કથાઓના એક જાણીતા કથક હતા. તેમના લોકસાહિત્યને આકાશવાણી એ ખૂબ લોકપ્રિય બનાવ્યુ

## પરિચય
કાનજીભાઈ બારોટ જન્મ અમરેલી જિલ્લાના ટીંબલા ગામે આસો સુદ એકમ (ઇ.સ. ૧૯૧૯) ના રોજ થયો હતો. તેમની માતાનું નામ અમરબાઇ અને પિતાનું નામ ભુટાભાઈ બારોટ હતું. તેમની કર્મભૂમિ ચલાલા રહી.

બાળપણમાં પિતાનું અવસાન થતાં દાદા ના મોટા ભાઈ સુરા બારોટના ત્યાં ઉછેર થયો, જ્યાં બાળપણથી જ વૈરાગ્યની ધૂન લાગી હતી..

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:૧૯૧૯માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૯૦માં મૃત્યુ
ટાફેલનું સમીકરણ

ટાફેલનું સમીકરણ એ સક્રિયણ અતિવોલ્ટતા \eta (અથવા \omega) અને વિજપ્રવાહ ઘનતા i વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવતા ટાફેલના નિયમને રજૂ કરતું સમીકરણ. આ સમીકરણ ટાફેલે ૧૯૦૫માં પ્રયોગોના આધારે રજૂ કર્યું હતું, જે નીચે મુજબ છે:

\eta = a - b \log i

## સંદર્ભો
શ્રેણી:રસાયણશાસ્ત્ર
ટી.એ.ટી

**ટી.એ.ટી** (અંગ્રેજી: **Thematic apperception test**) અથવા **અંત:ચૈતસિક સંપ્રત્યક્ષ કસોટી** મનોવિજ્ઞાનમાં વપરાતી એક પ્રક્ષેપણાત્મક કસોટી છે. વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વનું માપન કરવા માટે વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી આ કસોટી હાર્વર્ડ સાઈકોલૉજિકલ ક્લિનિકના મનોવિજ્ઞાનીઓ હેન્રી મરે અને મૉર્ગને ૧૯૩૮માં રચી હતી.

## કસોટી
### સામગ્રી
આ કસોટીમાં તદ્દન સ્પષ્ટ નહિ કે તદ્દન અસ્પષ્ટ નહિ એવાં દસ ચિત્રોની ત્રણ શ્રેણી હોય છે. કોઈ પણ એક વ્યક્તિને એમાંથી સામાન્ય રીતે દસ અને વધુમાં વધુ વીસ ચિત્રો બતાવવામાં આવે છે. એમાંનું એક કાર્ડ તદ્દન કોરું હોય છે, બાકીનાં ૧૯ કાર્ડમાં જીવનની જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓનાં દ્રશ્યો ચિતરેલાં હોય છે. એમાંનાં સાત ચિત્રો પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે જુદાં જુદાં હોય છે, જ્યારે બે ચિત્રો બાળકો અને પુખ્ત વ્યક્તિઓ માટે જુદાં જુદાં હોય છે.

### પ્રક્રિયા
કસોટી આપનાર વ્યક્તિએ દરેક દ્રશ્ય જોઈને વાર્તા કહેવાની હોય છે. આપેલ દ્રશ્યમાં હમણાં શુ બની રહ્યું છે, એની પહેલાં શું બન્યું હતું, હવે પછી શું બનશે તેમજ દ્રશ્યના વિવિધ પાત્રોને કેવા વિચારો અને લાગણીઓ થાય છે તેનું વર્ણન અને અર્થઘટન જોનાર વ્યક્તિએ કરવાનું હોય છે.

## મર્યાદાઓ
આ કસોટી તીવ્ર મનોવિકૃતિના દર્દીઓ માટે વાપરવી અયોગ્ય છે. કેટલીક વાર ઉત્તર આપનાર વ્યક્તિઓ ચિત્રોનું માત્ર વર્ણન કરીને અટકી જાય છે, તેનું અર્થઘટન કરતા નથી. કેટલાક લોકો ચિત્રો જોઈને પોતાના ભૂતકાળની સ્મૃતિઓમાં સરી પડે છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:મનોવિજ્ઞાન
ક્લાન્ત કવિ (પુસ્તક)

**ક્લાન્ત કવિ** એ ગુજરાતી કવિ બાલાશંકર કંથારીયા (ઉપનામ: 'ક્લાન્ત કવિ')ની કવિતાઓનો સંગ્રહ છે, જે ૧૯૪૨માં ઉમાશંકર જોશી દ્વારા સંપાદિત કરી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ પુસ્તકમાં કવિના અગાઉ પ્રગટ થયેલ — 'ક્લાન્ત કવિ' (૧૮૮૫), 'સૌંદર્યલહરી' (૧૮૮૬), 'હરિપ્રેમ પંચદશી' (૧૯૦૭) — એ ત્રણે કૃતિઓ ઉપરાંત બીજી પ્રકીર્ણ કૃતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

## પ્રકાશન
એપ્રિલ ૧૮૯૮માં બાલાશંકરનું અવસાન થયું એ પછી ૧૯૪૨ સુધીમાં મણિલાલ દ્વિવેદી, કલાપી, બળવંતરાય ઠાકોર, રામનારાયણ પાઠક, નર્મદાશંકર મહેતા, ન્હાનાલાલ અને રસિકલાલ પરીખ વગેરે સાહિત્યકારોએ બાળાશંકરનાં ઉપલબ્ધ કાવ્યોનું સંપાદન કરવાનું વિચારેલું પરંતુ તેનો અમલ કરી શક્યા ન્હોતા. છેવટે ૧૯૪૨માં ઉમાશંકર જોશીએ બાલાશંકરના ઉપલબ્ધ કાવ્યોનું સંપાદન કર્યું અને તેને 'ક્લાન્ત કવિ' શિર્ષક હેઠળ પ્રગટ કર્યું. આ પુસ્તક ગુજરાત સાહિત્ય સભા દ્વારા પ્રકાશિત થયું હતું.

## સામગ્રી
આ સંગ્રહમાં 'ક્લાન્ત કવિ' નામના ખંડકાવ્ય ઉપરાંત કવિની પ્રસ્તાવના સમેત 'સૌંદર્યલહરી', 'હરિપ્રેમ પંચદશી'નાં ૨૧ પૂર્ણ અને ૧૮ અપૂર્ણ કાવ્યો, પ્રકીર્ણ વિભાગની નાનીમોટી ૫૭ કૃતિઓ, હાફિઝની ૧૦ કૃતિઓનો ગુજરાતી અનુવાદ, હાફિઝ ઉપરનો ૧૯ પાનાંનો લેખ અને બાલાશંકરની કાવ્યકૃતિઓ ઉપર લખેલી ઉમાશંકર જોશીની 'બાલનંદિની' શિર્ષક હેઠળ ટીકા — આટલી સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે.

## આવકાર
ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળાએ બાલાશંકરની કવિતાઓને તેની 'ઈન્દ્રિયરાગિતા' અને 'ચિત્રાત્મકતા'ને કારણે મહત્વની ગણી છે".

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિ

**પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિ** અથવા **પ્રક્ષેપણ કસોટી** (અંગ્રેજી: **Projective test**) એ મનોવિજ્ઞાનમાં વ્યક્તિત્વના માપન માટે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિઓમાંની એક છે. આ પ્રકારની પદ્ધતિઓમાં સંદિગ્ધ, અનિશ્ચિત અથવા અનિયંત્રિત (unstrucured) વસ્તુની રજૂઆત કરવામાં આવે છે, જે એક પડદા તરીકે કામ કરે છે. તેના ઉપર કસોટી કરનાર વ્યક્તિ પોતાની અનભિજ્ઞ ઇચ્છાઓ, ગ્રંથિઓ અને સંઘર્ષો જેવી આંતરિક બાબતોનું પોતાની મરજી મુજબ પ્રક્ષેપણ કરે છે. જોકે, તેમાં વ્યક્તિનો તે વખતનો મનોભાવ અને તાજેતરના અનુભવો પણ થોડિવત્તી અસર કરે છે.

રૉર્શોક કસોટી, થિમૅટિક એપર્સેપ્સન કસોટી, શબ્દ-સાહચર્ય કસોટી, રોઝેન્ઝિવગ ચિત્ર-વૈફલ્ય કસોટી, મનોનાટ્ય પ્રયુક્તિ વગેરેનો આ પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિઓમાં સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:મનોવિજ્ઞાન
અંબારામ

**અંબારામ** (પુરું નામ: **અંબારામ કેવલરામ મોદકીયા**) એ રમણભાઈ નીલકંઠ કૃત 'ભદ્રંભદ્ર' નવલકથાનું પાત્ર અને કથક (narrator) છે. અંબારામ નવલક્થાના મુખ્યપાત્ર ભદ્રંભદ્રનો સાથી, અનુયાયી, મિત્ર, સલાહકાર અને સાક્ષી છે. આ પાત્ર દ્વારા નવલકથા આત્મકથાશૈલીમાં કહેવામાં આવી છે.

## પાત્ર
અંબારમનું પુરું નામ અંબારામ કેવલરામ મોદકીયા છે. 'ભદ્રંભદ્ર' નવલકથામાં આવતા ભદ્રંભદ્રીય પાત્રો કરતા આ પાત્ર જુદુ તરી આવે છે. નવલકથામાં માત્ર અંબારામ જ 'નોર્મલ' પાત્ર છે. મોટા ભાગનાં અન્ય પાત્રો 'ઍબ્નોર્મલ છે. લેખકે આ પાત્ર દ્વારા પ્રથમપુરુષ કથનપદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને કથા કહી છે. આ પાત્ર વાંચકને આંખે દેખ્યો હેવાલ આપે છે. ભદ્રંભદ્ર માધવભાગની સભામાં પ્રયાણ કરે છે ત્યારથી અંબારામ તેનો સાક્ષી છે. પ્રવાસમાં, નિવાસમાં, અને જેલવાસમાં તે ભદ્રંભદ્રની સાથે રહે છે. તેની સેવા-ચાકરી વિના ભદ્રંભદ્રને જેલમાં અગવડ પડે, તેથી ભદ્રંભદ્ર તેને પંદર દિવસ વધુ જેલમાં રહેવાનું કહે છે.

ભદ્રંભદ્ર અને અંબારામ પરસ્પર વિરોધી સ્વભાવના પાત્રો છે. ભદ્રંભદ્રનું ભદ્રત્વ કે ભદ્રંભદ્રીયતા અંબારામમાં નથી. તે સ્વસ્થ અને વ્યાવહારિક છે તેમજ સ્થિર પ્રકૃતિનો છે. તે સમય અને સંજોગો પ્રમાણે કેમ વર્તવું તે જાણે છે તથા સ્વભાવે નમ્ર અને સેવાભાવી છે. ભદ્રંભદ્ર દંભી, ચંચળ, અસ્થિર, ભ્રમિતચિત્ત, મોટાઈનાં સ્વપ્નોમાં રાચનાર, શઠ અને ભોળો છે. તો બીજી તરફ અંબારામ નિખાલસ, નિર્મળ, સ્થિર, સ્વસ્થ, સુનમ્ય, વાસ્તવિક માણસ છે. તે ભદ્રંભદ્રને અણીની વેળાએ સાચી સલાહ આપી ઉગારી લે છે. તે ભદ્રંભદ્રની ક્યાંક મશ્કરી પણ કરી લે છે; તેને કટાક્ષદ્રષ્ટિએ જુએ છે અને વર્ણવે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
ભદ્રંભદ્ર (પાત્ર)

**ભદ્રંભદ્ર** (મૂળ નામ: **દોલતશંકર**) એ રમણભાઈ નીલકંઠ કૃત 'ભદ્રંભદ્ર' નવલકથાનું મુખ્ય પાત્ર અને નાયક (narrator) છે.

## પાત્ર અને લક્ષણો
રમણભાઈએ સર્વાન્તેના ડોન કિહોટે અને સાંકો પાંઝા પરથી ભદ્રભદ્ર અને અંબારામના પાત્રો સર્જવાની પ્રેરણા લીધી હતી.

ભદ્રંભદ્રના પાત્રનાં કેટલાક લક્ષણો છે — આર્યધર્મ અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની આંધળી આસ્થા, પ્રાચીન પરંપરાનું જડ અનુસરણ, શાસ્ત્રોને ઈશ્વરપ્રણિત માનીને શાસ્ત્રાધાર સિવાય અન્ય પ્રમાણોને માનવાનો ઈન્કાર છતાં સ્વ-અર્થે શાસ્ત્રમાંથી ઈષ્ટ અર્થ કાઢવાની વૃત્તિ, સમાજસુધારા અને અર્વાચીન-આધુનિક વલણોનો સંપૂર્ણ વિરોધ, આર્યધર્મનું મિથ્યાભિમાન, બ્રાહ્મણના ભોજનહક, શ્રેષ્ઠત્વ, કર્મકાંડ-અધિકાર, સુધારાના બાળલગ્ન, વિધવાલગ્ન, સ્ત્રીકેળવણી વગેરે વિશેના વિચારોનો વિરોધ એ આ પાત્રના સ્થાયી લક્ષણો છે.

## આવકાર
ભદ્રંભદ્રના પાર વિશે આનંદશંકર ધ્રુવે કટાક્ષમાં કહ્યું હતું, 'જગતના સાહિત્યમાં આ ગ્રંથ એક અપૂર્વ ઉમેરો છે. એનો નાયક ત્રણ લોકમાં પણ મળવો કઠણ છે'. એ વિશે બહેચરભાઈ પટેલ નોંધે છે કે, 'આજે એ [આનંદશંકરના] શબ્દો કટાક્ષહીન વિધાન લાગે છે. ખરેખર ભદ્રંભદ્રનું પાત્ર અ-જોડ છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન

ની પૂજા, સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન]]
***સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન*** અથવા ***શબ્દાનુશાસન***  સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત ભાષાઓનો વ્યાકરણગ્રંથ છે જેની રચના હેમચંદ્રાચાર્યે કરી હતી. અપભ્રંશનું વ્યાકરણ ધરાવતો આ એક માત્ર ગ્રંથ છે.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
ગુજરાતના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ જ્યારે માળવા વિજય કરી આવ્યા ત્યારે તેમણે જીતેલા પુસ્તક ભંડારમાં ભોજ રચિત 'સરસ્વતી-કંઠાભરણ' ગ્રંથ જોયો હતો પણ ગુજરાતી વિદ્વાનના હાથે આ ગ્રંથ ન રચાયો હોવાથી તેઓ ખિન્ન થયા. ત્યારબાદ હેમચંદ્રાચાર્યે આ કાર્યને સ્વીકાર્યું, પૂર્ણ કર્યું અને ગ્રંથનું નામ 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' રાખવામાં આવ્યું.

## વિષય 
આઠ અધ્યાયોમાં વર્ગીકૃત એવા આ ગ્રંથમાં દરેક અધ્યાયને ચાર પાદ છે. આઠમો અધ્યાય પ્રાકૃત અને અપભ્રંશની માહિતી ધરાવે છે તથા કુલ ૧,૧૧૯ શ્લોકોથી તે રચાયેલ છે. પ્રથમ સાત અધ્યાયમાં સંસ્કૃત વ્યાકરણને લગતા કુલ ૩,૫૫૬ શ્લોકો છે તે વિવિધ વિષયો જેવા કે સંજ્ઞા, સ્વરસંધિ, વ્યંજનસંધિ, સમાસ, કારક વગેરેની વિગતે ચર્ચા કરે છે.

હેમચંદ્રાચાર્યે પૂર્વ રચાયેલા વ્યાકરણગ્રંથોના જે સૂત્રો યોગ્ય લાગ્યાં તેમનો તેમ જ સ્વીકાર કર્યો છે; જે સૂત્રમાં ફેરફાર કરવાની આવશ્યકતા લાગી તેમાં યથોચિત ફેરફાર કરી ખામી દૂર કરી છે; જે સૂત્રો નવાં ઉમેરવાની જરૂરિયાત લાગી ત્યાં નવાં ઉમેર્યાં છે.

આઠમા પ્રકરણમાં કુલ છ ભાષાઓની ચર્ચા છે: પ્રાકૃત (મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃત), શૌરસેની (હિંદીની પૂર્વભાષા), માગધી, પૈશાચી, ચૂલિકાપૈશાચી અને અપભ્રંશ. નગીન શાહના મતાનુસાર, "અપભ્રંશવિભાગ ગુજરાતી ભાષાના વિકાસનો અભ્યાસ કરનાર માટે ઘણું મહત્વ ધરાવે છે."

હેમચંદ્રાચાર્યે આ ગ્રંથ સિવાય તેના ઉપરની લઘુવૃત્તિ અને બૃહદવૃત્તિ પણ લખી છે. સાથે જ, તેમણે પતંજલિનું મહાભાષ્ય પણ લખ્યું. 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન'ના અધ્યાપનનું કાર્ય કક્કલ નામના વિદ્વાનને સોંપાયું હતું તથા સિદ્ધરાજ જયસિંહે આ ગ્રંથની નકલો કરાવી વિવિધ પંડિતોને મોકલી હતી.

સિદ્ધહેમશબ્દાનુસાનના નિયમોનાં ઉદાહરણો બતાવવા માટે હેમચંદ્રાચાર્યે દ્વયાશ્રય નામથી ગ્રંથની રચના કરી હતી. 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી
શ્રેણી:પુસ્તક
મુકુંદ પરીખ

**મુકુંદ પરીખ** ગુજરાતી નવલકથાકાર, કવિ અને નાટ્ય લેખક છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૪ના દિવસે નાદીસાર ગામમાં (હાલનો પંચમહાલ જિલ્લો, ગુજરાત) ભાઈલાલ પરીખને ત્યાં થયો હતો. તેમણે તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ તેમના વતનમાં બાલાસિનોર શહેરમાં લીધું. ૧૯૫૭માં રાજકોટની ધર્મેન્દ્રસિંહજી કૉલેજમાંથી તેઓ અર્થશાસ્ત્રના વિષય સાથે બી.એ. થયા. ૧૯૫૪થી ૧૯૮૦ દરમ્યાન તેમણે પ્રોવિડન્ટ ફંડ કમિશ્નર ઑફિસમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૦માં અમદાવાદની ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી તેમણે એલ.એલ.બી.નો અભ્યાસ કર્યો અને ૧૯૮૧થી તેઓ વકીલ તરીકે કાર્યરત હતા.

## રચનાઓ 
*મહાભિનીષ્ક્રમણ* (૧૯૬૮) એ તેમની એક પ્રાયોગિક નવલકથા હતી.  આ વાર્તા અમિત દલાલ નામના પાત્રના પ્રણય ત્રિકોણને અનુસરે છે. તેમાં ત્રણ મહિલાઓ સાથેના તેના સંબંધની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે: તેની માતા ચંદન; તેની પત્ની રમા અને તેની પ્રેમીકા સરોજ. તેમણે પોતાના કથનમાં આંતરચેતના પ્રવાહ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો છે તેમજ પીપળાના ઝાડ અને અંધકાર જેવા પ્રતિકોનો ઉપયોગ કર્યો છે. તેમણે કથાના પાત્રોના સંબંધોમાં ઓડિપસ ગ્રંથિને વણી લીધી છે. આ નવલકથા તેની ભાષા માટે ખાસ પ્રશંસા પામી છે.

તેઓ 'રે મઠ' અને 'આકંઠ સાબરમતી' જેવા પ્રયોગાત્મક સાહિત્યિક વર્તુળો સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમનું એકપાત્રી અભિનય નાટક *ચોરસ ઈંડા અને ગોળ કબરોનો* સમાવેશ *રે મઠ* દ્વારા પ્રકાશિત પાંચ એકપાત્રી નાટકો *મેક બિલિવ* (૧૯૬૮) સંગ્રહમાં કરવામાં આવ્યો હતો. આ નાટકને આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રારંભિક કાળના એબ્સર્ડ નાટકનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. તે એક મનોવૈજ્ઞાનિક નાટક છે. *મોક્ષ* (૧૯૭૫) એ તેમનો એકાંકીસંગ્રહ છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ
સાગર અને શશી

**સાગર અને શશી** એ ગુજરાતી કવિ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ 'કાન્ત' લિખિત કાવ્ય છે, જે ગુજરાતી સાહિત્યની એક ઉત્તમ રચના ગણવામાં આવે છે. ઝૂલણા છંદમાં રચાયેલું અને સંદિગ્ધ પદાવલીઓ ધરાવતું આ કાવ્ય ચન્દ્રોદય જોઈને કવિના રૂપાંતરિત થયેલા હ્રદયના ભાવ અને સાગરનાં ગતિશીલ ચિત્રને રજૂ કરે છે.

## પાર્શ્વભૂમિ
કાન્તની જાણીતી રચનાઓમાંથી એક એવું આ કાવ્ય કાન્તે હિન્દુમાંથી ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવ્યો ત્યારબાદ લખાયું હતું. એવું માનવામાં આવે છે કે ગોપનાથના દરિયાકિનારે ઊભા રહીને કવિ કાન્તને જે અનુભૂતિ થઈ એનું વર્ણન આ કાવ્યમાં છે.

## કાવ્ય

આજ મહારાજ! જલ પર ઉદય જોઈને
ચન્દ્રનો હૃદયમાં હર્ષ જામે,
સ્નેહઘન કુસુમવન વિમલ પરિમલ ગહન
નિજ ગગન માંહિ ઉત્કર્ષ પામે;
પિતા! કાલના સર્વ સન્તાપ શામે!
નવલ રસ ધવલ તવ નેત્ર સામે!
પિતા! કાલના સર્વ સન્તાપ શામે!

જલધિજલદલ ઉપર દામિની દમકતી,
યામિની વ્યોમસર માંહિ સરતી;
કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે,
સાગરે ભાસતી ભવ્ય ભરતી.
પિતા! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી!
તરલ તરણી સમી સરલ તરતી!
પિતા! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી!

## બંધારણ
'સાગર અને શશી' કાવ્ય ઝૂલણા છંદમાં રચવામાં આવ્યું છે. એવું પણ કહેવાય છે કે કવિ કાન્તે 'શંકરા ભરમાણ' રાગને આધારે આ કાવ્યની રચના કરી હતી.

## અર્થઘટન
ગોપનાથના દરિયાકિનારે ઉદય પામતા ચંદ્રના દર્શન કર્યા પછી કવિના મનમાં જે પ્રબળ આવેગ ઉમટે છે એનું આ કાવ્યમાં 'નાજુક' શબ્દોમાં આલેખન થયું છે, કાવ્યની શરૂઆત 'આજ' શબ્દથી થાય છે. આ 'આજ' શબ્દ દ્વારા ચંદ્રોદયદર્શન પહેલીવાર નથી થયા, પરંતુ આજે સ્થિતિ કંઈક જુદી છે અને કવિના મનની સ્થિતિ પણ અલગ છે એવું દર્શાવાયું છે. એ મનની સ્થિતિ અલગ હોવાને કારણે હ્રદયમાં હર્ષની લાગણી ઉત્પન્ન થાય છે. 'આજ' શબ્દ વિશે વિવેચક સતીશ વ્યાસ જણાવે છે કે, "કાવ્યનો પ્રારંભ 'આજ' શબ્દથી થાય છે. એ સાપેક્ષ શબ્દ છે. એમાં વીતી ગયેલી ભયાનક 'કાલ'ના પડઘા સંભળાય છે, જે પછી 'સંતાપ' શબ્દ સાથે જોડાય છે, પણ 'આજ' તો સુમધુર છે. 'આજ'ની સાથે જ 'મહારાજ'નો પ્રાસ છે".

ચંદ્રના દર્શનથિ હ્રદયમાં હર્ષની લાગણી જામ્યા પછી કવિને સૃષ્ટિનાં દરેક તત્ત્વમાંથી સ્નેહનો અનુભવ થાય છે; આ અનુભવ એકદમ 'વિમલ' છે, શુદ્ધ છે. આ અનુભવનો ઉત્કર્ષ 'નિજ ગગન'માં (કવિના પોતાના મનમાં) થાય છે એમ કવિ કહે છે. આ અનુભવ કવિને સર્વ સંતાપો, ત્રાસદાયક મન:સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરાવે છે. ચાંદની રાતનો ધવલ પ્રકાશ આંખ સામે તરવરે છે જેને કારણે એક અનુપમ દ્રશ્ય રચાય છે, જેને કારણે ગઈકાલના સઘળા સંતાપ દૂર થાય છે. એથી 'પિતા ! કાલના સર્વ સંતાપ શામે !' પંક્તિનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું છે. 'પિતા' શબ્દ દ્વારા કવિએ અહિં ઈશ્વરને સંબોધન કર્યું છે.

## આવકાર
નિરંજન ભગતે આ કાવ્યને 'ગુજરાતી ભાષાનું સર્વોત્તમ અદ્વિતીય સંગીતકાવ્ય' કહ્યું છે. આ કાવ્ય તેના વર્ણસગાઈ અલંકાર માટે પણ જાણીતું છે. 'કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે' અને 'ભાસતી ભવ્ય ભરતી' જેવી પંક્તિઓમાં કવિએ વર્ણસગાઈ અલંકારનો ઉપયોગ કર્યો છે.

## સંદર્ભો
## પૂરક વાચન
* આ કાવ્યનો સુરેશ જોષીએ કરાવેલો આસ્વાદ 

શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્ય
ડાહ્યાભાઈ પટેલ

**ડાહ્યાભાઇ પટેલ** (૧૯૦૬  - ૧૧ ઑગસ્ટ ૧૯૭૩) ભારતીય નેતા સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલના પુત્ર હતા. અને તેઓ ભારતના સંસદ સભ્ય હતા.

## અંગત જીવન 
ડાહ્યાભાઇએ શરુઆતનું શિક્ષણ મુંબઇમાં લીધું. તેઓ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી સ્નાતક થયા અને ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીમાં કામ કરવાનું શરૂ કરી, મુંંબઇમાં સ્થાયી થયા. તેઓ જ્યારે ૨૭ વર્ષના હતા, ત્યારે તેની પહેલી પત્ની યશોદાનું મૃત્યુ થયું, તેમને બિપીન નામે પુત્ર હતો. પછી તેમણે ભાનુમતી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમને ગૌતમ નામે બીજો પુત્ર થયો. મુંબઇમાં સેન્ડહર્સ્ટ રોડ પરનો તેમનો ફ્લેટ અને પછીનું પ્રભાદેવીનું ઘર સરદાર પટેલનું  નિવાસસ્થાન રહેતું. તેમના તેમની બહેન મણીબેન સાથે સુહાર્દ સંબંધ ન હતા. 

## કારકિર્દી 
ડાહ્યાભાઇ કોંગ્રેસના સભ્ય હતા. તેઓ ૧૯૩૯માં બૃહદમુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા, જ્યાં તેઓ ૧૮ વર્ષ સક્રીય રહ્યા. આખરે તેઓ પરિષદના ઉપપ્રમુખ બન્યા અને ૧૯૫૮માં રાજ્યસભામાં ચૂંટાઇ આવ્યા.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:૧૯૦૬માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૩માં મૃત્યુ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:રાજકારણી
ધબક

**ધબક** એ ગુજરાત, ભારતમાંથી પ્રકાશિત થતું ગુજરાતી ભાષાનું ત્રિમાસિક ગઝલ સામયિક છે. તેનું સંપાદન  રશીદ મીર દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે ગુજરાતી ગઝલના વિકાસ, પ્રચાર અને તેના સ્વરૂપને સમર્પિત છે.

## ઇતિહાસ 
*ધબકની* સ્થાપના ૧૯૯૧માં ‘ગઝલને જ વરેલું ત્રૈમાસિક’ એ તેનો મુદ્રાલેખ છે.

## વિષયવસ્તુ 
*ધબક* ગઝલ, વિવેચન અને ગઝલસંગ્રહની સમીક્ષા, જીવનચરિત્ર અને ગઝલકારોની મુલાકાતો પ્રકાશિત કરે છે. તે ઉર્દૂ ગઝલના કવિઓ અને તેમની કૃતિઓ પર પણ મહત્વપૂર્ણ લેખો પ્રકાશિત કરે છે. ‘પ્રયોગશીલ ગઝલ વિશેષાંક’ (સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૨), ‘ફારસી કાવ્યશાસ્ત્ર વિશેષાંક’ (માર્ચ ૧૯૯૫), ‘શૂન્ય પાલનપુરી વિશેષાંક’ (જૂન ૧૯૯૯) એ તેના ખૂબ જ આવકાર પામેલા ગઝલ વિશેષાંકો છે.

## આ પણ જુઓ 
* *ગઝલવિશ્વ*, ત્રિમાસિક ગુજરાતી ગઝલ સામયિક
* *શબ્દસૃષ્ટિ*, ગુજરાતી સાહિત્ય સામયિક
* *કવિલોક*, ગુજરાતી ભાષાનું દ્વિમાસિક કવિતાનું સામયિક

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
જવાહર બક્ષી

**જવાહર રવિરાય બક્ષી** એ ભારત, ગુજરાતના ગુજરાતી ભાષાના ગઝલકાર છે.

## જીવનપરિચય 
જવાહર બક્ષીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૭ના રોજ જૂનાગઢ ખાતે નિલાવતી અને રવિરાય બક્ષીને ત્યાં થયો હતો. તેમણે શાળાનું શિક્ષણ સ્વામી વિવેકાનંદ વિનયમંદિરથી પૂર્ણ કર્યું. તેઓ બોમ્બે (હવે મુંબઈ)ની સીડેનહામ કોલેજ ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી વાણિજ્ય શાખામાં સ્નાતક થયા અને ૧૯૬૪માં ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ બન્યા. 

બક્ષીએ ૧૯૫૯માં પ્રથમ ગઝલ લખી હતી. તેમણે કુલ ૭૦૦થી વધુ ગઝલ લખી છે. તેમની ગઝલો આધ્યાત્મિકતાની શોધ કરે છે. *તારાપણાના શહેરમાં* (૧૯૯૯) અને *પરપોટાના કિલ્લા* (૨૦૧૨) તેમના ગઝલસંગ્રહ છે જેમાં અનુક્રમે ૧૦૮ અને ૧૧ ગઝલ છે. તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી ઇનામો મળ્યા છે. ૧૯૯૮માં તેમને નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૦૬માં તેમની ગઝલો માટે તેમને કલાપી એવોર્ડથી પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.

## અંગત જીવન 
બક્ષીએ દક્ષા સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તેમને પૂજા નામની પુત્રી છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ
દિલીપ ઝવેરી

**દિલીપ મનુભાઈ ઝવેરી** એ મુંબઇ, ભારતના ગુજરાતી ભાષાના કવિ, અનુવાદક, નાટ્યકાર, સંપાદક અને ચિકિત્સક છે.

## જીવનપરિચય 
ઝવેરીનો જન્મ ૩ એપ્રિલ ૧૯૪૩ના રોજ મુંબઇ, ભારતમાં મનુભાઈ ઝવેરીને ત્યાં થયો હતો. તેઓ કોલકાતા સ્થિત દ્વિભાષી (બંગાળી અને અંગ્રેજી) પત્રિકા,*કોબિતા રિવ્યુ*ના સંપાદકીય મંડળમાં સેવા આપે છે, અને હૈદરાબાદ સ્થિત *મ્યુઝ ઈન્ડિયા* પત્રિકામાં ગુજરાતી ભાષાનું યોગદાન આપનાર સંપાદક છે.

## સાહિત્યસર્જન 
ઝવેરીએ ૧૯૮૯માં *પાંડુકાવ્યો અને ઇતર* નામનો ગુજરાતી કાવ્યસંગ્રહ પ્રકાશિત કર્યો હતો. *ખંડિત કાંડ અને પછી* (૨૦૧૪) અને *કવિતા વિશે કવિતા* (૨૦૧૭) તેમના અન્ય કાવ્યસંગ્રહો છે. *વ્યાસોચ્છવાસ* (૨૦૦૩) એ તેમના દ્વારા લખાયેલું એક નાટક છે, જેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કમલ સન્યાલ દ્વારા *અ બ્રીથ ઑફ વ્યાસ* તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની ઘણી કવિતાઓ અંગ્રેજી, હિન્દી, મરાઠી, મલયાલમ, બંગાળી, કોરિયન, ચાઇનીઝ, જાપાનીઝ અને આઇરિશ ભાષામાં અનુવાદિત થઈ છે. *બ્રેથ બિકમીંગ અ વર્ડ* એ તેમનો સાંપ્રત ગુજરાતી કવિતાઓનું સંશોધનકાર્ય છે. કવિ ગેબ્રિયલ રોઝનસ્ટોકે તેમની રચનાઓનો આઇરિશ ભાષામાં અનુવાદ કર્યો છે. 

## પુરસ્કાર 
ઝવેરીને ૧૯૮૯માં વિવેચક પુરસ્કાર, ૧૯૮૯માં જયંત પાઠક કવિતા પુરસ્કાર અને ૧૯૯૦માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમને ૧૯૮૬માં કોરિયન અને ૧૯૯૫માં તાઇવાનમાં એશિયન કવિ સંમેલનમાં આમંત્રણ અપાયું હતું.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
* 

શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
ગઝલવિશ્વ

**ગઝલવિશ્વ** એ ગુજરાતી ભાષાનું ત્રિમાસિક ગુજરાતી ગઝલ સામયિક છે, જે વલી ગુજરાતી ગઝલ કેન્દ્ર, ગાંધીનગર દ્વારા ૨૦૦૬થી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. સામયિકમાં ગઝલ, ગઝલ સમીક્ષાઓ, વિવેચનાત્મક કૃતિઓ અને ગઝલકારોની મુલાકાતો પ્રકાશિત કરવામાં આવતી હતી.

## ઇતિહાસ 
૨૦૦૬માં, ગુજરાતી ગઝલને અભિવ્યક્તિના સાહિત્યિક સ્વરૂપ તરીકે પ્રોત્સાહન આપવા માટે વલી ગુજરાતી ગઝલ કેન્દ્રની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને તેના નેજા હેઠળ એક સામયિક પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. રાજેશ વ્યાસ તેના સ્થાપક સંપાદક હતા.

## વિષયવસ્તુ 
*ગઝલવિશ્વ* પ્રથાપિત તેમજ નવોદિત ગઝલકારોની ગઝલ પ્રકાશિત કરે છે. ગઝલનું છંદશાસ્ત્ર તથા ગઝલ વિમર્શ લેખો તેની નોંધપાત્ર વિશેષતા છે.

## આ પણ જુઓ 
* *ધબક*, ગુજરાતી ભાષાનું ત્રિમાસિક ગઝલ સામયિક
* *શબ્દસૃષ્ટિ*, ગુજરાતી સાહિત્ય સામયિક
* *કવિલોક*, ગુજરાતી ભાષાનું દ્વિમાસિક કવિતાનું સામયિક

## બાહ્ય કડી
* 
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
બહેચરભાઈ પટેલ

**બહેચરભાઈ રણછોડભાઈ પટેલ** (ઉપનામ: **સ્થિતપ્રજ્ઞ**; જન્મ ૨૧ જુલાઈ ૧૯૩૬) ગુજરાતી લેખક અને વિવેચક છે.

## જીવન
બહેચરભાઈ પટેલનો જન્મ ૨૧ જુલાઈ ૧૯૩૬ના રોજ કઠલાલમાં થયો હતો. ૧૯૫૫માં એસ.એસ.સી. થયા બાદ તેમણે ૧૯૫૯માં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે બી.એ. અને ૧૯૬૧માં એ જ વિષયોમાં એમ.એ.ની ડીગ્રીઓ મેળવી. તેમણે ૧૯૬૬માં સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીમાંથી 'કાશીસુત શેઘજી – એક અધ્યયન' એ વિષય પર પીએચ.ડી.ની ડીગ્રી મેળવી. તેમણે ૧૯૬૩થી ૧૯૬૯ સુધી વિવિધ કોલેજોમાં અધ્યાપક તરીકે ફરજ બજાવી અને ૧૯૭૯થી વિવિધ કૉલેજોમાં આચાર્ય તરીકે ફરજ બજાવી અને છેલ્લે દેસાઈ સી. એમ. આર્ટ્સ કૉલેજ, વિરમગામ ખાતેથી નિવૃત્ત થયા.

## પ્રદાન
બહેચરભાઈ પટેલે સાહિત્યનાં લગભગ સઘળાં સ્વરૂપોમાં લેખન કરી ચાલીશ જેટલા પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યાં છે. તેમણે પોતાના પુસ્તકોમાં કાવ્યશાસ્ત્ર, સૌંદર્યશાસ્ત્ર, સાહિત્યસિદ્ધાંતો, સાહિત્યસ્વરૂપો, સાહિત્યનો ઇતિહાસ તેમ જ મધ્યકાલીન ભક્તકવિઓ તથા એમની કવિતા સમીક્ષા કરી છે.

વિવેચનક્ષેત્રે એમણે 'રસિક કવિ દયારામ' (૧૯૬૭), 'ભારતીય સાહિત્યમીમાંસા' (૧૯૭૨), 'ભક્તકવિ રણછોડ' (૧૯૭૩), 'કાશીસુત શેઘજી: એક અધ્યયન' (૧૯૭૪; મહાનિબંધ), ‘સાહિત્યવિવેચન' (૧૯૭૪), 'પાશ્ચાત્ય સાહિત્યમીમાંસાના સીમાસ્તંભો' (૧૯૭૪, '૭૯, '૯૩, '૦૧), 'સંશોધન અને અધ્યયન' (૧૯૭૬), 'આવિષ્કાર' (૧૯૭૮) જેવાં પુસ્તકો આપ્યાં છે. આ ઉપરાંત 'સાહિત્યમાં સૌંદર્ય અને પ્રેમ' (૧૯૯૧), 'સૌંદર્યલોક' (૧૯૯૨), 'પાશ્ચાત્ય કાવ્યશાસ્ત્ર' (૧૯૯૩), 'નવલકથા: સ્વરૂપ અને વિકાસ' (અન્ય સાથે, ૧૯૯૬), 'સાહિત્યમીમાંસા' (૨૦૦૦), 'સૌંદર્યશાસ્ત્ર' (૨૦૦૦), 'ભારતીય સાહિત્યમીમાંસા' (૨૦૦૧), 'પ્રભાવ' (૨૦૦૧), 'મહારસ' (૨૦૦૩), 'કૈવલ્ય જ્ઞાનસંપ્રદાય: સિદ્ધાંત અને સાહિત્ય' (૨૦૦૫), 'અભિયોગ' (૨૦૦૬), 'કૈવલ્યપદ' (૨૦૦૭), 'ગુજરાતી સાહિત્યના ઈતિહાસવિષયક પુસ્તકો, મધ્યકાલીન સાહિત્ય: ઐતિહાસિક અધ્યયન' (૧૯૭૫), 'મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય' (૧૯૯૩), 'અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય' (૧૯૯૪), 'મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ' (અન્ય સાથે, ૧૯૯૬) જેવાં પુસ્તકો આપ્યાં છે.

કલ્પનોત્થ (fiction) સાહિત્યમાં એમણે નવલકથા, કવિતા, ચરિત્ર, નિબંધ અને બાળસાહિત્ય જેવાં સ્વરૂપોમાં લેખન કર્યું છે. 'નહિ દ્વાર, નહિ દીવાલ' (૧૯૭૨), 'અદિતિ' (૧૯૮૨) અને 'અંતરનાં વહેણ' (૨૦૦૦) એ એમની નવલકથાઓ છે. 'પ્રતીતિ' (૧૯૯૭) એ એમનો કાવ્યસંગ્રહ છે. આ ઉપરાંત એમણે જીવનચરિત્રો 'મહામૃત્યુ' (૧૯૯૯) અને 'પરમાર૨થિર્યા પ્રાણ' (૨૦૦૩); રેખાચિત્રોનો સંગ્રહ 'પિતા, માતા, બંધુ' અને લેખસંગ્રહો 'દિવ્યસંપત્તિ' (૧૯૯૩), ‘આત્માનાં અમી' (૧૯૯૭), 'ગીતામૃત' (૧૯૯૮), 'શિક્ષાપત્રી : આચારસંહિતા' (૧૯૯૯) આપ્યા છે.

બાળસાહિત્યમાં એમણે 'બાળલીલા', 'રમકડાં' (૧૯૯૭), 'બાલબોધ' (૧૯૯૯), 'જયહિંદ-જયભારત-વંદેમાતરમ્' (૨૦૦૧), 'સોનાનો ડુંગર' (૨૦૦૩), 'નાનપણાનાં નેહ' (૨૦૦૪), 'નમસ્તે ગુરુજી' (૨૦૦૯) જેવી પુસ્તિકાઓ આપી છે. તેમના સંપાદનોમાં 'રણછોડનાં પદો' (૧૯૭૩), કાશીસુત શેધજીકૃત 'રુક્મિણીહરણ' (૧૯૭૪), સારંગદાસના 'બારમાસ' (૧૯૭૬), નરભેરામકૃત 'અંબરીષનાં પદો' (૧૯૭૬)નો સમાવેશ થાય છે.

## સન્માન
તેમના 'જય ભારત' બાળકાવ્યસંગ્રહને ૨૦૦૧માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પારિતોષિક અર્પણ કરવામાં આવ્યું છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ
આંગળિયાત

**આંગળિયાત** જોસેફ મેકવાનની ૧૯૮૬માં પ્રકાશિત એક જાનપદી નવલકથા છે, જે ચરોતરના પદદલિત-વણકરોના જીવનની સમસ્યાઓનું વર્ણન કરે છે. નવલકથા સમાજમાં દલિતોના શોષણની સાથે સાથે સામાજિક સંદર્ભમાં ન્યાય, સમાનતા, માનવતા જેવા મુદ્દાઓને ઉજાગર કરે છે.
## પાર્શ્વભૂમિ
આંગળિયાત ચરોતર-ખેડા જિલ્લાની દલિત લોકોની પ્રાદેશિક, સામાજિક અને ચરોતરી પછાત બોલીને રજૂ કરતી એક કથા છે.

આ નવલકથાનો સમયગાળો ૧૯૩૦થી ૧૯૬૦નો છે. ૧૯૧૦-૧૧ ના સમયગાળામાં વાલજી-ટીહાનો જન્મ થયો, ત્યાર પછી ૧૯૩૨માં વાલજીની હત્યા થઇ. ટીહાની પણ ૧૯૬૬માં હત્યા કરાઈ.

## આવકાર અને ટીકા
ડૉ . મંજુ ઝવેરી કહે છે: “આંગળિયાત' નવલકથા વાંચતાં જાણે કે હું એક જુદી જ સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ પામી , જેનું પ્રવેશદ્વાર આજ સુધી મારે માટે બંધ હતું ... દલિત સાહિત્યના આક્રોશ અને આત્મીયતાથી ઊંચેરી ઊઠતી આ નવલકથામાં પહેલી વાર આત્મવિશ્વાસ અને સંકુલ ભાવન – પરિસ્થિતિનાં દર્શન થાય છે , અફાટ અનુભવ - વિશ્વ લેખક પાસે પડ્યું છે અને એમાં ભળી છે માણસના આંતર મનને પામવાની લેખકની સદૈવ જાગૃત કુતૂહલતા; અને એની સામાજિક ચેતનાને લાગ્યો છે સર્જકત્વનો પાશ . અહીં કોઈક વિરલ સંયોગ સધાયો છે . પ્રથમ વાર જ કહેવાતી પછાત અસ્પૃશ્ય કોમના જીવતા જાગતા માણસ એમનું સમસ્ત ભાવવિશ્વ લઈને આપણી સમક્ષ ખડા થઈ જાય છે ... આ વિશિષ્ટ કથા હોવા છતાં અનેક સ્તરીય બૃહદ્ માનવની કથા બની રહે છે ... લેખક અહીં એક પ્રતિબદ્ધ વ્યક્તિ કરતાં સર્જક તરીકે વધુ પુરવાર થયા છે . ” ( ‘ ફાર્બસ ત્રૈમાસિક ' - ૧૯૮૬ ).

ડૉ. ધવલ મહેતા કહે છે કે ગુજરાતી ગ્રામકથામાં એ “ચોથું મોજું છે . ઝવેરચંદ મેઘાણી – કૃત ‘ સોરઠ , તારાં વહેતાં પાણી ' , પન્નાલાલ પટેલ – કૃત “ માનવીની ભવાઈ ” અને રઘુવીર ચૌધરીની ‘ ઉપરવાસ - કથાત્રયી ’ પછી ૧૯૮૬ માં પ્રગટ થયેલી આ “ આંગળિયાત ' એક સીમાસ્તંભ છે . અલબત્ત , એ “ માનવીની ભવાઈ ' જેવી મહાનવલ નથી કે “ ઉપરવાસ કથાત્રયી ' જેવી સંક્રાન્તિકથા નથી , પણ દલિત સમાજની વેદનાના નિર્દભ નિરૂપણની કથા તરીકે ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે."

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:નવલકથા
પૂર્વાલાપ

**પૂર્વાલાપ** એ ૧૯૨૩માં મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ઉર્ફે કવિ કાન્તનો મરણોત્તર પ્રકાશિત કવિતાસંગ્રહ છે. કાન્તે કરુણરસના ગ્રીક અને સંસ્કૃત ખ્યાલોને મિશ્રિત કરીને *ખંડકાવ્ય*નું નવું સ્વરૂપ શોધ્યું છે. કાન્તે આ કૃતિ દ્વારા *વસંતવિજય*, *ચક્રાવકમિથુન*, *દેવયાની* અને *સાગર અને શશી* જેવી અનેક નોંધપાત્ર સાહિત્યિક કવિતાઓ આપી છે.

## સામગ્રી 
thumb|૧૯૦૧માં કાન્ત દ્વારા લખાયેલી *પૂર્વાલાપ*ની કવિતા *તને હું જોઉં છું ચંદા*
આ પુસ્તકની કવિતાઓ મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત જીવન અને અવૈયક્તિક શોધનાના સંલયન સાથે સંકળાયેલી છે. *વસંતવિજય* કવિતા પાંડુના મૃત્યુ પહેલાંની એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ સાથે સંકળાયેલી છે. તે શાપિત પાંડુની તેની પત્ની માદ્રી સાથેની જાતીય ઇચ્છા સાથે સંબંધિત છે, જેના પરિણામે તેનું મૃત્યુ થયું હતું. *ચક્રાવકમિથુન* નામની અન્ય કવિતા ચક્રાવક પક્ષી યુગલની લોકપ્રિય દંતકથા પર આધારિત છે, જે દરેક સાંજે અલગ થઈ જાય છે. *વિપ્રયોગ*, *મનોહર મૂર્તિ* અને *આપણી રાત* જેવી કેટલીક વધુ કવિતાઓ છે જે તેમની પત્ની પ્રત્યેની પ્રેમની તીવ્રતા દર્શાવે છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* એકત્ર  ફાઉન્ડેશન પર પૂર્વાલાપ

શ્રેણી:પુસ્તક
મનુભાઈ જોધાણી

**મનુભાઇ લલ્લુભાઇ જોધાણી** (૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૦૨ - ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૯) ગુજરાત, ભારતના ગુજરાતી લેખક, લોકસાહિત્યકાર, પક્ષીવિદ્, વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને સંપાદક હતા. તેમના ૧૫ થી વધુ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા હતા.

## જીવનચરિત્ર 
મનુભાઈ જોધાણીનો જન્મ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૦૨ના દિવસે ગુજરાતના બરવાળા ખાતે થયો હતો. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ લીંબડી ખાતે મેળવ્યું હતું. ૧૯૨૦ માં તેઓ બરવાળાની શાળામાં શિક્ષક બન્યા. ૧૯૩૦ માં ભારતીય સ્વાતંત્ર્યતાની ચળવળમાં જોડાવા માટે તેમણે રાજીનામું આપ્યું. મહાત્મા ગાંધીના મીઠાના સત્યાગ્રહને પગલે સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક અમૃતલાલ શેઠે ધોલેરા ખાતે સત્યાગ્રહ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. મનુભાઈએ ધોલેરા ખાતે મીઠાના સત્યાગ્રહમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી અને અંગ્રેજોએ તેમની ધરપકડનું અખત્યારપત્ર (વોરન્ટ) જારી કર્યું હતું.

ત્યાર બાદ તેઓ જીવણલાલ અમરસી પુસ્તકવિક્રેતા સાથે જોડાયા. તેમણે વિવિધ સામાયિકોમાં પણ કામ કર્યું, *સ્ત્રીબોધ*માં સબ એડિટર તેમજ *સ્ત્રીજીવન*માં તેમણે ૩૯ વર્ષ સુધી એક સંપાદક તરીકે કામ કર્યું. તેઓ ગુજરાતના વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ પર વાર્તા લખનાર પ્રથમ હતા.

તેમણે *શિલ્વટી* (૧૯૨૮) અને *સુંદરીઓના શણગાર* નામે ટૂંકી વાર્તાઓ રચી છે. *નાગમતી* (૧૯૩૨) એ તેમની એકમાત્ર નવલકથા છે. *ખાટીમીઠી બાળવાતો* અને *કુમારોની પ્રવાસકથા* એ *બાળસાહિત્યની કૃતિઓ* છે.

તેમણે *મનુબેન ગાંધીના સંસ્મરણો*, *બાપુનો છેલ્લો આભાસ* જેવી કૃતિઓ પ્રકાશિત કરવામાં મદદ કરી હતી.

## સંસ્મરણ 
અમદાવાદના પાલડીમાં એક રસ્તાને તેમનું નામ અપાયું છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૦૨માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૭૯માં મૃત્યુ
કુસુમ

***કુસુમ*** એ ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી કૃત નવલકથા 'સરસ્વતીચંદ્ર'માં નાયિકા કુમુદની નાની બહેન તરીકે આવતું પાત્ર છે. કથાને અંતે નાયક સરસ્વતીચંદ્ર સાથે એના લગ્ન થાય છે.

## પાત્ર પરિચય
'સરસ્વતીચન્દ્ર' નવલકથાના ત્રીજા ભાગમાં કુમુદની ગેરહાજરીમાં કુસુમનું પાત્ર પ્રગટ થાય છે અને વિકસે છે. 'સૌંદર્યનું ઉદ્યાન અને કુસુમનો વિકાસ' નામનાં પ્રકરણમાં કુમુદના વ્યક્તિત્વને અને એના માનસ સંચાલનના મનોવૈજ્ઞાનિક સંકેતોને લેખકે રજૂ કર્યાં છે. કુસુમ સ્વભાવે સ્વતંત્ર અને ચંચળ છે, પણ સાથે સાથે એનામાં ઋજુતા અને નારીસહજ સંવેદનશીલતા પણ છે.

કુસુમને સરસ્વતીચન્દ્ર માટે ચોખ્ખો પક્ષપાત છે. એને સરસ્વતીચંદ્ર પ્રત્યે કૂણી લાગણી છે એમ એના પિતા વિદ્યાચતુર સાથેના એક સંવાદમાં દર્શાવાયું છે. જોકે સંપ્રજ્ઞાતપણે પોતાના હૃદયના એ ગોપનભાવથી કુમુદ અજ્ઞાત છે. કુસુમ પર અંગ્રેજી કેળવણીનો પ્રભાવ છે. તેથી નારીના હક માટે અને સંસારમાં તેના સ્વતંત્ર સ્થાન માટે તે જાગૃત છે. એ સરસ્વતીચન્દ્ર માટેની લાગણી પ્રત્યક્ષ વ્યક્ત કરતી નથી. કુમુદના સમજાવ્યા પછી અંતે એ સરસ્વતીચંદ્ર સાથે લગ્ન કરવા સંમત થાય છે અને કલ્યાણગ્રામની યોજનામાં કુમુદ સક્રિય રીતે સાથ આપી શકે તે માટેની અનુકુળતા ઊભી કરે છે. 

## આવકાર
મણિલાલ હ. પટેલ નોંધ્યું છે કે, "કુસુમનું પાત્ર ઘડીને ગોવર્ધનરામે નવલકથાને સંતુલિત કરી છે" અને "આ પાત્ર ગતિશીલ હોવાથી વાચકને નાયિકાના જેટલું જ તેનું આકર્ષણ રહે છે".

## સંદર્ભો
## પૂરક વાચન
* "કુસુમ" અને "કુમુદ"

શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
નાનાલાલ (મૅકર્સ ઑફ ઈન્ડિયન લિટરેચર)

**નાનાલાલ** એ ગુજરાતી કવિ નાનાલાલ વિશે સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી દ્વારા *મૅકર્સ ઑફ ઈન્ડિયન લિટરેચર* (ભારતીય સાહિત્યનાં નિર્માતા) ગ્રંથમાળા અંતર્ગત પ્રગટ થયેલ અંગ્રેજી પુસ્તિકા છે. યુ. એમ. મણિયાર દ્વારા લિખિત આ પુસ્તિકા ઈ.સ. ૧૯૭૭માં પ્રગટ થઈ હતી.

## પુસ્તક સાર
૮૮ પૃષ્ઠ ધરાવતી આ પુસ્તિકા ૬ પ્રકરણમાં વિભાજીત છે. લેખકે પુસ્તકની શરૂઆતમાં પિતા દલપતરામની અસર હેઠળ નાનાલાલના સાહિત્યક્ષેત્રે પ્રવેશ વિશે વાત કરી છે. ત્યારબાદ નાનાલાલની કવિતાઓ 'વસંતોત્સવ', 'કુરુક્ષેત્ર'; નાટકો 'ઈન્દુકુમાર', 'જયા જયંત', 'પ્રેમભક્તિ' વગેરે કૃતિઓનો ટૂકો પણ આલોચનાત્મક આલેખ આપ્યો છે.

## આવકાર
સમીક્ષક બસવરાજ એસ. નાઈકર લખે છે કે લેખક દ્વારા આલેખીત નાનાલાલની વિશિષ્ઠતાઓ — જેવીકે તેમના લખાણોની વૈવિધ્યતા, તેમાં જોવા મળતાં પુરાકથાથી માંડીને સામાજિક જેવા જુદાં જુદાં વિષયો, નાનાલાલનો જીવન પરત્વે કૌતુકરાગી (રૉમેન્ટિક) અભિગમ વગેરે બાબતો યું એમ. મણિયારની વિવેચનાત્મક ચોક્સાઈની સૂચક છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:પુસ્તક
પ્રકાશ ન. શાહ

**પ્રકાશ ન.શાહ** (૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૦) ગુજરાત ભારતના સંપાદક, પત્રકાર અને લેખક છે. તેઓ ‘નિરીક્ષક’ પખવાડિકના તંત્રી તરીકે જાણીતા છે. વર્તમાનમાં તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ છે.

## પ્રારંભિક જીવન
શાહનો જન્મ નવીનચંદ્ર લાલભાઈ તથા ઈન્દુબેનને ત્યાં ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૦ના રોજ માણસા, ગુજરાતમાં થયો હતો. પિતાના વ્યાપાર વ્યવસાયના કારણે તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પંજાબના અમૃતસર તેમજ વડોદરામાં થયું. તેમણે માધ્યમિક શિક્ષણ સરસ્વતી મંદિર હાઈસ્કૂલ, મણિનગર, અમદાવાદથી પૂર્ણ કર્યું હતું. તેમણે રાજકીય વિજ્ઞાનમાં એમ.એ.ની પદવી મેળવી હતી.

૧૯૭૪માં નવનિર્માણ આંદોલનમાં સક્રિય રહેલા શાહ જનતા મોરચાના સહમંત્રી પદે રહ્યા હતા. કટોકટીની રાજકીય અંધાધૂંધી દરમિયાન નાગરિક અધિકારોની સમાપ્તિના વિરોધમાં તેમની મિસા હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી. શરૂઆતનો મહિનો પાલનપુર સબ જેલમાં અને ત્યારબાદ વડોદરાની સેન્ટ્રલ જેલમાં દસ મહિનાનો (જાન્યુઆરી ૧૯૭૭ સુધી) જેલવાસ ભોગવ્યો હતો. બાદમાં તેઓ પત્રકારત્ત્વ ક્ષેત્રે સક્રિય બન્યા. ૧૯૯૦ સુધી તેઓ ‘જનસત્તા-લોકસત્તા’ સમાચારપત્ર સાથે જોડાયેલા રહ્યા. આ ઉપરાંત દિવ્ય ભાસ્કર, ગુજરાત-ટુડે, ગુજરાતમિત્ર, સમકાલીન જેવા સમાચારપત્રોમાં કટારલેખન પણ કર્યું હતું. તેમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના વહીવટી મંત્રી તરીકે ચાર વર્ષ સુધી સેવા આપી હતી.

## આ પણ જુઓ
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો
છે તો છે

**છે તો છે** એ ભાવેશ ભટ્ટ દ્વારા લિખિત એક ગઝલસંગ્રહ છે. મે ૨૦૦૮માં પ્રકાશિત આ સંગ્રહને ૨૦૧૪નો શયદા એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. *ભીતરનો શંખનાદ* (૨૦૧૪) એ ભટ્ટનો અન્ય ગઝલસંગ્રહ છે.

## કથાવસ્તુ 
પુસ્તકમાં કુલ ચાળીસ ગઝલોનો સમાવેશ થયો છે. સાતમા પાના પર છપાયેલી શીર્ષક ગઝલ, "છિદ્રવાળું વહાણ છે તો છે", અને પ્રથમ ગઝલ, "ચિંતા કરવાની મેં છોડી"  મુશાયરાઓમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.

## આ પણ જુઓ
* ભીતરનો શંખનાદ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
ભીતરનો શંખનાદ

**ભીતરનો શંખનાદ** ભાવેશ ભટ્ટનો ગુજરાતી ભાષાનો ગઝલસંગ્રહ છે. તે રન્નાદે પ્રકાશન, અમદાવાદ દ્વારા જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪માં પ્રકાશિત થયો હતો. પુસ્તકની પ્રસ્તાવના રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન', અંકિત ત્રિવેદી અને શરદ ઠાકરે લખી છે.

## સામગ્રી 
આ પુસ્તકમાં ૧૧૨ ગઝલ છે. પુસ્તકની મોટાભાગની ગઝલો અરબી છંદ જેવા કે રમલ, મુત્કારિબ, મુતદરીક, મઝારિયા અને ખફીફમાં રચાયેલી છે.

## આ પણ જુઓ
* છે તો છે

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી પદ્યસંગ્રહ
આપણો ધર્મ

**આપણો ધર્મ** એ ભારતીય લેખક આનંદશંકર ધ્રુવ દ્વારા લખાયેલ ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાન પરના ગુજરાતી લેખોનો સંગ્રહ છે.

## પ્રકાશન ઇતિહાસ 
આ પુસ્તક પ્રથમ વખત ૧૯૧૬માં પ્રકાશિત થયું હતું. બીજી આવૃત્તિ ૧૯૨૦માં છપાઈ હતી. પુસ્તકની ત્રીજી આવૃત્તિ ૧૯૪૨માં પ્રકાશિત થઈ હતી, જેનું સંપાદન રામનારાયણ વી. પાઠકે કર્યું હતું. *આપણો ધર્મ* પાછળથી ૧૯૯૮માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા *ધર્મવિચાર* (ભાગ ૧) શીર્ષક હેઠળ ફરીથી પ્રકાશિત કરાયું હતું.

## સામગ્રી 
પુસ્તકમાં આનંદશંકર ધ્રુવના લેખો છે જે તેમણે *સુદર્શન* અને *વસંત* સામયિકોમાં પ્રકાશિત કર્યા હતા.  પુસ્તકમાં, ધ્રુવે ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનની એક શાખા અદ્વૈત વેદાંતના સિદ્ધાંતને તાર્કિક રીતે સમજાવ્યો છે.

## આવકાર 
તેની તર્કસંગત પ્રવાહી રજૂઆતને કારણે, *આપણો ધર્મ* ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉત્તમ રચના માનવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)

**જન્મભૂમિ** એ ગુજરાતી ભાષાનું સાંજ દૈનિક અખબાર છે, જેની માલિકી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટની છે. તેનું મુખ્ય મથક મુંબઈ, મહારાષ્ટ્રમાં છે. *જન્મભૂમિ* ૧૯૩૪માં સાંજના અખબાર તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું  અખબારમાં દરરોજ ૧૦-૧૨ પૃષ્ઠો પ્રકાશિત થાય છે, જેમાં સંપાદકીય પૃષ્ઠ અને ઓપ-ઍડ પૃષ્ઠનો સમાવેશ થાય છે. અખબારનું સૂત્ર છે 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' (માતા અને માતૃભૂમિ સ્વર્ગથી શ્રેષ્ઠ છે). 

## ઇતિહાસ 
*જન્મભૂમિ*ની સ્થાપના ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અમૃતલાલ શેઠ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે ૧૯૩૧માં સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટની સ્થાપના પણ કરી હતી. શરૂઆતમાં, અમૃતાલાલે *ધ સન* નામનું અંગ્રેજી ભાષાનું સમાચારપત્ર શરૂ કર્યું હતું, જેનું પ્રદર્શન ખરાબ રહ્યું. ૯ જૂન ૧૯૩૪ના રોજ અમૃતલાલે રાષ્ટ્રવાદી પ્રકાશન રૂપે ગુજરાતીમાં *જન્મભૂમિ* પ્રકાશિત કરવાનું શરૂ કર્યું.

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
* અધિકૃત વેબસાઈટ

શ્રેણી:દૈનિક
શ્રેણી:ગુજરાતી સમાચારપત્ર
મનસુખરામ ત્રિપાઠી

**મનસુખરામ સૂર્યરામ ત્રિપાઠી** (૧૮૪૦–૧૯૦૭) એક ગુજરાતી નિબંધકાર, જીવનચરિત્રકાર અને ચિંતક હતા. તેમણે ગુજરાતી લેખકોની સંરક્ષક વિચારધારાનું નેતૃત્વ કર્યું, જેમાં લખવા અને બોલવામાં થતા વિદેશી શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવાની હિમાયત કરતા, અને સંસ્કૃત અથવા સંસ્કૃતિક શબ્દોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતા. તેઓ ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના પિતરાઈ ભાઈ હતા.

## જીવન 
મનસુખરામ ત્રિપાઠીનો જન્મ ૨૩ મે ૧૮૪૦ના રોજ ગુજરાતના નડીઆદમાં વડનગરા નાગર બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સૂર્યરામ અને માતાનું નામ ઉમેદકુંવર હતું. જ્યારે તેઓ આઠ વર્ષના થયા ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. તેમણે માધ્યમિક અને કૉલેજનું શિક્ષણ ખેડા અને અમદાવાદમાં મેળવ્યું. તેઓ ૧૮૬૧ માં, એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં જોડાયા, પરંતુ આંખની તકલીફને કારણે તેમણે અભ્યાસ છોડ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે જથ્થાબંધ વેપારી તરીકેની કારકિર્દી બનાવી. ૩૦ મે ૧૯૦૭ ના દિવસે નડીઆદમાં તેમનું અવસાન થયું.

[left|thumb| મનુભાઈ ત્રિપાઠીએ [નડીઆદ ખાતે સ્થાપેલ ડાહીલક્ષ્મી લાઇબ્રેરી.]]
મનુભાઈ ત્રિપાઠી ગુજરાતના અનેક સાહિત્યિક સંગઠનો સાથે સંકળાયેલા હતા. તેઓ ફાર્બસ ગુજરાતી સભાના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા અને બુદ્ધિવર્ધક સભાના સભ્ય હતા. ૧૮૭૦માં, તેમણે અમદાવાદમાં ધર્મ સભાની સ્થાપના કરી અને તેના મુખપત્ર *ધર્મપ્રકાશ*ના સંપાદક બન્યા. તેમણે પત્ની ડાહીલક્ષ્મીની યાદમાં નડિયાદમાં ડાહીલક્ષ્મી લાઇબ્રેરીની સ્થાપના કરી. ૧૮૬૬-૬૭ (વિક્રમ સંવત ૧૯૨૩), માં જૂનાગઢ રજવાડાના દિવાન ગોકુલજી ઝાલાએ મુંબઈમાં મનુભાઈ ત્રિપાઠીનું વ્યાખ્યાન સાંભળ્યું હતું, તેથી તેઓ પ્રભાવિત થયા. તેમણે તેમને મુંબઈમાં જૂનાગઢ રાજ્યના એજન્ટ તરીકે નિયુક્ત કર્યા. 

## સર્જન 
તેમના નિબંધોનો સંગ્રહ *અસ્તોદય* (અસ્ત અને ઉદય) નામે પ્રકાશિત થયો હતો. તેઓ વર્ણનાત્મક અને પ્રકૃતિ પર લેખન કરતા. તેઓ સંસ્કૃત મૂળના જ શબ્દો વાપરવા માંગતા હોવાથી તેમના નિબંધોની ભાષા ખૂબ વધારે ભારવાહી છે.

તેમણે રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવેના સહયોગથી *શેક્સપિયર કથા સમજ* નામનું પુસ્તક લખ્યું હતો, જે શેક્સપિયરના નાટકોના સંક્ષિપ્ત સંસ્કરણો રજૂ કરે છે. તેઓ ઉચ્ચ સંસ્કૃતિની ગુજરાતી ભાષાના પ્રારંભિક અને મજબૂત સમર્થક હતા. તેમણે ગુજરાતીમાંથી ફારસી, અરબી અથવા અંગ્રેજી મૂળના તમામ શબ્દોને દૂર કરવા અને તેના સ્થાને સંસ્કૃત શબ્દો મૂકવાનો આગ્રહ કર્યો. આના પરિણામ સ્વરૂપે, ઉદાર બૌદ્ધિક અને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના સમર્થક, રમણભાઈ નીલકંઠે તેમની નવલકથા *ભદ્રંભદ્રમાં* તેમને નિશાન બનાવ્યા, જેમાં આગેવાન સંસ્કૃતિક ભાષાનો ઉપયોગ કરવાનો બહુ આગ્રહ રાખે છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૦૭માં મૃત્યુ