open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
જીવિત પુત્રીકા

**જીવિતપુત્રીકા** (જેને **જીતીઆ** પણ કહેવામાં **આવે છે** ) એ ત્રણ દિવસ ચાલતો એક હિંદુ તહેવાર છે જે આસો મહિનામાં વદ-પક્ષની **સાતમથી** નોમ સુધી ઉજવવામાં આવે છે. તે મુખ્યત્વે બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશ એ ભારતીય રાજ્યોના  અને નેપાળના મૈથિલી, મગધિ અને ભોજપુરી ભાષી પ્રદેશોમાં ઉજવવામાં આવે છે. તેમાં માતાઓ તેમના બાળકોની સુખાકારી માટે ઉપવાસ (નિર્જળ) કરે છે. 

## ધાર્મિક વિધિઓ 
આ ત્રણ દિવસ લાંબો તહેવાર છે. 

* નહાઈ-ખાઇ : પ્રથમ દિવસ નહાઈ-ખાઇનો છે, જ્યાં માતા સ્નાન કર્યા પછી જ ખોરાક લે છે. આ ખોરાક ઘી અને ગુલાબી મીઠું વાપરી તૈયાર કરેલ શાકાહારી ખોરાક હોવો જોઈએ.
* ખુર-જીતીઆ અથવા જીવીપુત્રિકા દિવસ: આ બીજો દિવસ છે અને માતાઓ પાણી પીધા વિના કડક ઉપવાસ કરે છે.
* પરાણા: આ ત્રીજો દિવસ છે જ્યારે માતા ઉપવાસ પૂરો છે. આ માટે શાક ભાત, નોનીનું શાક અને મદુઆ રોટી જેવા વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે

## દંતકથા 
એક કથા અનુસાર, જીમુતવાહન ગાંધર્વોનો રાજા હતો. તેમણે પોતાનું રાજ્ય તેના ભાઈઓને આપી દીધું અને તેના પિતાની સેવા કરવા જંગલમાં ગયા. ત્યાં તેમણે એક વૃદ્ધ સ્ત્રીને શોક કરતી જોઈ. તેણીએ તેને કહ્યું કે તે નાગવંશકી (સાપનો પરિવાર)ની છે. શપથમાં બંધાયલી હોવાને કારણે લેવાને કારણે તેણે આવતા દિવસે તેના એકમાત્ર પુત્રને ગરુડને ખવડાવવો પડશે. જીમુતવાહને તેના એકમાત્ર દીકરાનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું. બીજે દિવસે ખડકો પર સૂઇ ગયા અને પોતાને ગરુડને અર્પણ કર્યો. ગરુડે આવીને પોતાના પંજાથી જીમુતવાહન પર હુમલો કર્યો. જીમુતવાહન શાંત રહ્યા અને પછી ગરુડે હુમલો કરવાનું બંધ કરી દીધું. ગરુડે તેની ઓળખ વિશે પૂછપરછ કરી અને પછી જીમુતવાહનહે આખી વાત સંભળાવી. તેમની દયા અને પરોપકારીથી પ્રભાવિત થઈ ગરુડે વચન આપ્યું કે તે નાગવંશકીઓ તરફથી કોઈ બલિદાન નહીં લે. આ દંતકથાની યાદમાં માતાઓ તેમના બાળકોની સુખાકારી માટે વ્રત રાખે છે. 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:હિંદુ તહેવારો
શ્રેણી:તહેવાર
શ્રેણી:વ્રતો
હિંદી દિવસ

**હિન્દી દિવસ** દર વર્ષે ૧૪ સપ્ટેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે, જે ભારત સરકારની સત્તાવાર ભાષા તરીકે હિન્દી ભાષાની ઘોષણાને ચિહ્નિત કરે છે. ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ના રોજ ભારતમાં હિન્દીને સત્તાવાર ભાષા તરીકે સ્વીકારવામાં આવી હતી.

## હિંદી દિવસનો ઇતિહાસ 
thumb| બિયોહર રાજેન્દ્ર સિંહા. જેમના ૫૦ માં જન્મદિવસ પર (૧૪-૦૯-૧૯૪૯), હિન્દીને ભારતીય પ્રજાસત્તાકની સત્તાવાર ભાષા તરીકે સ્વીકારવામાં આવી.
thumb| ભારતના રાજ્યોની ભાષાઓ
ભારતના વિવિધ હિન્દી ભાષી રાજ્યોમાં સત્તાવાર ભાષામાંની એક તરીકે દેવનગરી લિપિમાં હિન્દીને અપનાવવાની યાદમાં ૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ હિન્દી દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. ભારતની બંધારણ સભા દ્વારા ભારતીય પ્રજાસત્તાકની બે સત્તાવાર ભાષાઓમાંની એક તરીકે હિન્દીને અપનાવવામાં આવી હતી.

૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ના રોજ બિયોહર રાજેન્દ્ર સિમ્હાના ૫૦મા જન્મદિવસે આ પ્રયાસોને પરિણામે હિન્દીને સત્તાવાર ભાષા તરીકે અપનાવવામાં આવી હતી. આ નિર્ણયને ભારતના બંધારણે બહાલી આપી હતી. ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૪૩ હેઠળ ભારતની ૨૨ અનુસૂચિત ભાષાઓમાંથી દેવનાગરી લિપિમાં લખાયેલી હિન્દીને સત્તાવાર ભાષા તરીકે સ્વીકારવામાં આવી હતી.

## ઘટનાઓ 
શાળાઓ અને અન્ય સંસ્થાઓમાં સ્થાનિક-સ્તરના કાર્યક્રમો ઉપરાંત, કેટલીક નોંધપાત્ર ઘટનાઓ શામેલ છે.

* ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ, પ્રણવ મુખર્જીએ નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં એક કાર્યક્રમમાં હિંદીને લગતા વિવિધ ક્ષેત્રમાં શ્રેષ્ઠતા બદલ વિવિધ શ્રેણીઓમાં પુરસ્કાર એનાયત કર્યા હતા.
* રાજભાષા પુરસ્કાર, મંત્રાલયો, વિભાગો, પીએસયુ અને રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકોને વિવિધ શ્રેણીઓમાં પુરસ્કાર એનાયત આવ્યા હતા. 

ગૃહ મંત્રાલયે ૨૫ માર્ચ, ૨૦૧૫ ના રોજ કરેલા આદેશમાં હિંદી દિવસ પર વાર્ષિક ધોરણે આપવામાં આવતા બે પુરસ્કારના નામ બદલ્યા છે. ૧૯૮૬ માં સ્થપાયેલી 'ઇન્દિરા ગાંધી રાજભાષા પુરસ્કાર' બદલીને 'રાજભાષા કિર્તી પુરસ્કાર' અને 'રાજીવ ગાંધી રાષ્ટ્રીય જ્ઞાન-વિજ્ઞાન મૌલિક પુસ્તક લેખન પુરસ્કાર' બદલીને 'રાજભાષા ગૌરવ પુરસ્કાર' કરવામાં આવ્યા છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહત્વના દિવસો
ગોવા કાર્નિવલ

**ગોવા કાર્નિવલ** ભારતીય રાજ્ય ગોવાનો એક તહેવાર છે. જાણીતા રિયો કાર્નિવલ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નાનો હોવા છતાં ગોવા કાર્નિવલ ભારતમાં સૌથી મોટો છે અને એશિયામાં કેથોલિક ખ્રિસ્તી તહેવારોની પરંપરાગત ઉજવણી પૈકીનો એક છે. પોર્ટુગીઝ સંસ્થાનવાદી શાસનના ઉત્તરાર્ધમાં વિસરાઈ ગયેલા ગોવા કાર્નિવલને ૧૯૬૫માં એક નાનકડા શેરી ઉત્સવ તરીકે પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારથી તે આ નાનકડા રાજ્ય માટે પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે.

પોર્ટુગીઝ શાસનનો અંત આવ્યા પછી રિયો કાર્નિવલની લઘુકૃતિ સમાન આ તહેવારને ગોવાના સંગીતકાર ટિમોટીઓ ફર્નાન્ડિઝ દ્વારા ૧૯૬૫માં પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યો હતો. શહેરી પરેડમાં સ્થાનિક ગામડાઓ, વાણિજ્યિક એકમો અને સાંસ્કૃતિક જૂથોની ઝાંખીઓનો સમાવેશ થાય છે. સાલ્સેટના દરિયાકિનારાના તાલુકામાં શેરીબાજુના સ્થાનિક નાટકોના મંચન સહિત હજુ પણ તેનું આયોજન અત્યંત પરંપરાગત રીતે કરવામાં આવે છે. ગોવાના પ્રવાસન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાર્નિવલ “ગોવાનો સૌથી પ્રખ્યાત તહેવાર છે અને ૧૮મી સદીથી તેની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.”

કાર્નિવલ સામાન્ય રીતે શનિવારથી શરૂ થાય છે (જેને *સબાડો ગોર્ડો* તરીકે ઓળખાય છે) અને એશ બુધવાર અને લેન્ટની કેથોલિક સીઝનના પ્રથમ દિવસ પહેલા, મંગળવારે ('શ્રોવ મંગળવાર' તરીકે ઓળખાય છે) સમાપ્ત થાય છે. ગોવાની રાજધાની પણજી ખાતે આ ઉત્સવનું "ગ્રેપ એસ્કેપેડ", (એક સ્થાનિક વાઇન ફેસ્ટિવલ) અને ગાર્સિયા દા ઓર્ટાના મધ્યમાં આવેલા સામ્બા સ્ક્વેર ખાતે નૃત્ય દ્વારા અભિવાદન કરવામાં આવે છે.

સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર, કાર્નિવલ દરમિયાન ગોવાને રાજા મોમો સંભાળે છે, જે સામાન્ય રીતે ૪ દિવસના સમયગાળા દરમિયાન તહેવારનું અધ્યક્ષપદ સંભાળે છે. રાજા મોમો પરંપરાગત રીતે કોંકણી સંદેશ “ખા, પીઓ આની મજ્જા કર” (“ખાઓ, પીઓ અને આનંદ કરો”)નો પ્રચાર કરે છે.

## પરેડ 
પરેડ સામાન્ય રીતે શનિવારે સાંજે કિંગ મોમોની અધ્યક્ષતામાં શોભાયાત્રાથી શરૂ થાય છે. ફુગ્ગાઓ, ઘોડાગાડીઓ, સુશોભિત બળદગાડા અને સાંસ્કૃતિક ઝાંખીઓ એ પરેડના મુખ્ય આકર્ષણ છે. ગોવા કાર્નિવલમાં માસ્ક અને વેશભૂષા પહેરેલી પ્રવાસી નૃત્યમંડળીઓ, સંગીત, રમત પ્રતિયોગિતાઓ, પરેડ અને ખાણીપીણીનો સમાવેશ થાય છે.

૨૦૧૮માં, આ તહેવાર ૯-૧૨ ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ઉજવવામાં આવ્યો હતો.

## આ પણ જુઓ 
* ગોવા ક્રાંતિ દિન
* ગોવા

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગોવા કાર્નિવલ

શ્રેણી:તહેવાર
શ્રેણી:ગોઆ
જોનબિલ મેળો

**જોનબીલ મેળો** એ આસામના પ્રાદેશિક તિવા સમુદાયનો ત્રણ દિવસીય મેળો છે. આ મેળો હિંદુ પંચાંગના મહા મહિનામાં જોનબીલ ખાતેના  તરીકે ઓળખાતા ઐતિહાસિક સ્થળે યોજાય છે. તે ગુવાહાટીથી ૩૨ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે. જોનબીલ (જોન અને બીલ અનુક્રમે ચંદ્ર અને આર્દ્ર ભૂમિ માટેના આસામી શબ્દો) એ કુદરતી જળસંપદાના ચંદ્ર જેવા આકાર સંબંધનો આસામી શબ્દ છે. 

એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૫મી સદીમાં જોનબીલ મેળાની શરૂઆત થઈ હતી. અહોમ વંશના રાજાઓએ મેળાની ઉજવણી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે રાજકીય સંજોગોની ચર્ચા કરવા માટે મેળો યોજ્યો હતો.
thumb| વસ્તુ વિનિમય પ્રણાલી દ્વારા ઉત્પાદનોનું આદાનપ્રાઅન

## વસ્તુ વિનિમય પ્રણાલી 
thumb| તિવા સમુદાયની એક આસામી મહિલા
જોનબીલ મેળો ખાદ્ય વિનિમય મેળો છે. માનવજાતના કલ્યાણ માટે સૌ પ્રથમ અગ્નિની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ પ્રસંગે એક વિશાળ બજાર નું આયોજન કરવામાં આવે છે. દર વર્ષે મેળો શરૂ થાય તે પહેલાં ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ પહાડી વિસ્તારોમાં રહેતા આદિવાસીઓ પોતાના આકર્ષક હસ્ત નિર્મિત ઉત્પાદનો સાથે મેળામાં આવે છે. દેશમાં આ એકમાત્ર એવો મેળો છે જ્યાં કંઈક ખરીદવા માટે પૈસાની જરૂર નથી. પ્રાચીન કાળની વસ્તુ વિનિમય પ્રણાલી આજે પણ અહીં જોવા મળે છે. પહાડી વિસ્તારમાં થતા પાક, ફળ, બટાકા, હળદર, મરચું વગેરેનું મેદાની વિસ્તારમાં થતા ચોખા, તેલ, માછલી સાથે આદાનપ્રદાન કરવામાં આવે છે.  કદાચ તે ભારતનો એકમાત્ર મેળો છે જ્યાં વસ્તુ વિનિમય પ્રણાલી આજે પણ જીવંત છે.   
thumb| મેળામાં ભોજન બનાવતી તિવા મહિલા

## મહત્વ 
મેળા યોજાય તે પહેલાં, માનવજાતની સુખાકારી માટે *અગ્નિ પૂજા* ( અગ્નિ પૂજા ) કરવામાં આવે છે. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* તિવા જનજાતિ
* તિવા યુથ એસોસિએશન (TYA)
* જંગલી લાલંગ્સ

શ્રેણી:તહેવાર
પુષ્કરનો મેળો

**પુષ્કરનો મેળો** પણ **પુષ્કર ઊંટનો મેળો** અથવા સ્થાનિક રીતે **કાર્તિક મેળો** તરીકે ઓળખવામાં આવે છે  જે **મેળો** વાર્ષિક બહુ-દિવસીય પશુ મેળો અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ પુષ્કર ( રાજસ્થાન, ભારત ) નગરમાં યોજાય છે.  આ મેળો હિંદુ પંચાગના **કાર્તિક** મહિનાથી શરૂ થાય છે અને કાર્તિક પૂર્ણિમા પર સમાપ્ત થાય છે, જે સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબરના અંતમાં અને નવેમ્બરની શરૂઆતમાં ગ્રેગોરિયન તારીખીયા મુજબ ભરાય છે.   ૧૯૯૮ માં, વર્ષ દરમિયાન ૧ મિલિયનથી વધુ મુલાકાતીઓ પુષ્કર પર આવ્યા.  એકલા પુષ્કરનો મેળો ૨૦૦,૦૦૦ થી વધુ મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. 

## પુષ્કરનો મેળો
પુષ્કરનો મેળો  એ ભારતનો સૌથી મોટો ઊંટનો, ઘોડા અને પશુઓનો મેળો છે. પશુધનના વેપાર ઉપરાંત, હિન્દુઓ માટે પુષ્કર તળાવ મહત્વપૂર્ણ યાત્રાધામ છે. ઠંડીની મોસમ, રંગબેરંગી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગની વિપુલતાને જોતા, પુષ્કરનો મેળો સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ પર્યટનનું આકર્ષણ બની ગયું છે.   

હજારો લોકો પુષ્કર તળાવના કાંઠે જાય છે જ્યાં મેળો ભરાય છે . પુરુષો તેમના પશુધનનો વેપાર કરે છે, જેમાં ઊંટ, ઘોડા, ગાય, ઘેટાં અને બકરા શામેલ છે.  ગ્રામીણ પરિવારોની લાકડાની દુકાનો બંગડી, કાપડ અને તૈયાર કપડાંથી ભરેલા હોય છે. ઊંટની દોડ, સંગીત, ગીતો અને પ્રદર્શનોને અનુસરવા સાથે, ઉત્સવની શરૂઆત થાય છે.
&#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;
પુષ્કર રાજસ્થાનના મધ્ય પૂર્વ ભાગમાં અરવલ્લી પર્વતોની પશ્ચિમ તરફ છે. પુષ્કર નજીક અજમેર<માં કિશનગઢ  એરપોર્ટ,  ઇશાનમાં આવેલ છે.. જયપુર ભારતના તમામ મોટા શહેરો સાથે સારી રીતે જોડાયેલ છે. પુષ્કર આશરે અજમેરથી  , પુષ્કર રોડ (હાઇવે 58) દ્વારા જોડાયેલ છે, જે અરવલ્લી ગિરિમાળાઓના  પર્વતો ઉપર જાય છે. અજમેર નજીકનું મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન પણ છે. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય લિંક્સ 
* http://www.rajasthantourism.gov.in/RajasthanTourism
* પુષ્કર મેળાની સફર
* પુષ્કરનો ઊંટ મેળો 
શ્રેણી:Coordinates not on Wikidata
શ્રેણી:રાજસ્થાનના હિંદુ મંદિરો
મહામસ્તકાભિષેક

thumb| ઓગસ્ટ ૨૦૧૮માં થયેલ ગોમટેશ્વર પ્રતિમા નો મહામસ્તકાભિષેક
***મહામસ્તકાભિષેક જૈન પ્રતિમાઓ ની મોટા પાયા પર કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધી છે. જેને અભિષેક(વિલેપન)*** તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે  છે.આમાં  ભારતના કર્ણાટકના શ્રવણબેલાગોલામાં સ્થિત બાહુબલી ગોમટેશ્વર પ્રતિમાનો  અભિષેક સૌથી પ્રખ્યાત છે.  દર ૧૨ વર્ષે એકવાર આયોજિત થતો આ એક મહત્વપૂર્ણ જૈન તહેવાર છે. તે પ્રાચીન અને સંયુક્ત જૈન પરંપરાનો અભિન્ન ભાગ છે. આ તહેવારમાં સિદ્ધ બાહુબલીની  ઊંચી એક અખંડ પત્થરમાંથી બનેલ  મૂર્તિનો અભિષેક કરવામાં આવે છે. પ્રતિમાનો છેલ્લો  અભિષેક  ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ માં થયો હતો, અને આગામી સમારોહ ૨૦૩૦ માં યોજાનાર છે.  ઈ.સ.૨૦૧૮ માં થયેલો અભિષેક,  ૯૮૧થી શરૂ થયેલ શ્રેણીમાં ૮૮મો અભિષેક હતો. ૨૧મી સદીનો આ બીજો મહામસ્તકાભિષેક છે. આ સમારંભમાં અસંખ્ય જૈન તપસ્વીઓ દ્વારા અનુષ્ઠાન કરાય એવી અપેક્ષા છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ નો પ્રસંગ જે ૧૭ થી ૨૫ ફેબ્રુઆરી  દરમિયાન યોજાયો તે શ્રવણબેલાગોડાના ચારુકીર્તિ ભટ્ટારકા સ્વામીજીના નેતૃત્વમાં યોજાયો હતો. 

## ગોમટેશ્વર બાહુબલી પ્રતિમાનો અભિષેક 
ભગવાન બહુબલિ એ જૈનોના ચોવીસ તિર્થંકરો માં પ્રથમ ભગવાન ઋષભનાથ ના  પુત્ર હતા. તેઓ વિભાવના, જન્મ, ત્યાગ, જ્ઞાન અને મોક્ષથી તેમના જીવનના તમામ તબક્કા દરમિયાન દર્શાવાતા અસાધારણ ગુણો સાથે જીવવા માટે પૂજાય છે. આ ૫૮૮ ફૂટ ઊંચી પ્રતિમા  પ્રતિમાઓમાં સૌથી ભવ્ય છે. તે આશરે  ઈ.સ.૯૮૩માં માં બાંધવામાં આવી હતી.  બાહુબલીની પ્રતિમાને શિલ્પ કલાના ક્ષેત્રમાં પ્રાચીન કર્ણાટકની સૌથી શક્તિશાળી સિદ્ધિ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કાયોત્સર્ગ તરીકે ઓળખાતા ધ્યાનની મુદ્રામાં આ મૂર્તિ સીધી ઊભી છે, વિંધ્યાગિરી પર્વતની ૫૭ફુટ ઊંચાઇએ  પહોંચવા  - ૫૦૦ પગથિયાં ચડવા પડે છે. 

### કાર્યવાહી 
માંચડાઓથી મૂર્તિ ઉપર શુદ્ધ પાણી અને ચંદનની પેસ્ટ રેડવામાં આવે છે. આ ઘટના અઠવાડિયા સુધી ચાલુ રહે છે. મહામસ્તકાભિષેક શરૂ થતાં  પવિત્ર પાણી ના ૧૦૦૮ ખાસ તૈયાર વાસણો (કળશ) વહન કરી ભક્તો દ્વારા સહભાગીઓ પર છાંટવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પ્રતિમાને સ્નાન કરાવી દૂધ, શેરડીનો રસ અને કેસરના લેપ જેવા અભિવાદનથી અભિષેક કરવામાં આવે છે, અને  ચંદન, હળદર અને સિંદૂર પાવડર  છાંટવામાં આવે છે. અર્ધ્ય પાંદડીઓ, સોના અને ચાંદીના સિક્કા અને કિંમતી પથ્થરોથી બનાવવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, સમારોહના અંતમાં પ્રતીક્ષા હેલિકોપ્ટરમાંથી ફૂલો વરસાવવામાં આવે છે. 

## અન્ય મહામસ્તકાભિષેકો 
શ્રવણ બેલ્ગોડામાં ગોમટેશ્વર મૂર્તિના અભિષેક ઉપરાંત, જૈન મૂર્તિઓના અભિષેક ભારતભરના જૈન મંદિરોમાં થાય છે.  કર્ણાટકની અન્ય ગોમટેશ્વર મૂર્તિઓનો અભિષેક પણ દર ૧૨ વર્ષે મહામસ્તકાભીષેક ઉત્સવથી સન્માનિત થાય છે. 
&#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;

* ધર્મસ્થલ મહામસ્તકાભીષેક &#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;&#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;
* કરકલા મહામસ્તકાભીષેક - છેલ્લો મહામસ્તકાભીષેક ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ માં યોજાયો હતો, અને હવે પછીનો વર્ષ ૨૦૧૫ માં આવશે. &#x5B; *વધુ સારું&nbsp;સ્ત્રોત&nbsp;જરૂરી* &#x5D;&#x5B; *વધુ સારું&nbsp;સ્ત્રોત&nbsp;જરૂરી* &#x5D;
* વેણુર મહામસ્તકાભીષેક - છેલ્લો ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨ થી ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨ સુધીનો હતો. હવે પછીનો  ૨૦૨૪ માં હશે. &#x5B; *વધુ સારું&nbsp;સ્ત્રોત&nbsp;જરૂરી* &#x5D;

&#x5B; *વધુ સારું&nbsp;સ્ત્રોત&nbsp;જરૂરી* &#x5D;
* કુંભોજ મહામસ્તકાભીષેક - છેલ્લો મહામસ્તકાભીષેક વર્ષ ૨૦૧૫ માં યોજાયો હતો, અને આગામી ૨૦૨૭ માં થશે. &#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;&#x5B; *સંદર્ભ આપો* &#x5D;

* જૈન વિધિ અને તહેવારો
* પંચ કલ્યાણક
* કર્ણાટકમાં જૈન ધર્મ

## સંદર્ભ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## બાહ્ય લિંક્સ 
* મહામસ્તકાભીષેક બાહુબલી સત્તાવાર વેબસાઇટ
* બીબીસી ન્યૂઝ સ્પેશ્યલ: ઇન્ટરવ્યૂ અને ફોટો રિપોર્ટજ
હળદી-કુંકૂ

thumb|હળદી (હળદર) કુંકૂ (કુમકુમ)
**હળદી-કુંકૂ એ** હિન્દુ મહિલાઓ સાથે સંકળાયેલ એક ધાર્મિક સંકલ્પના છે.  

## સ્વરૂપ 
સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ ભેગી થઈને આ સમારંભની ઉજવણી કરે છે. (આધુનિક સમયમાં વિધવા સ્ત્રીઓ પણ આમાં ભાગ લે છે.) આમાં એક સ્ત્રી પોતાના ઘરે હળદી કુંકૂ સમારંભનું આયોજન કરે છે અને તેમાં અન્ય સ્ત્રીઓને આમંત્રણ આપે છે. આ વિશેષ પૂજા અને ઉજવણી માટે સ્ત્રીઓને આમંત્રણ આપી તેઓના કપાળ પર હળદર અને કુમકુમ નો ચાંદલો કરવામાં આવે છે. પાન-સોપારી આપવામાં આવે છે. અત્તર લગાડવામાં આવે છે,  શરીર પર ગુલાબજળ છાંટવામાં આવે છે. કેટલાક પ્રસંગોમાં ઓટી(પાલવ) પણ ભરવામાં આવે છે. 

## હળદી કુંકૂ સાથે ઉજવાતા તહેવારો 
* ચૈત્રગૌરી -ચૈત્ર મહિનામાં ચૈત્ર ગૌરીનું હળદી-કુંકૂ કરવામાં આવે છે. આ સમયે આવેલી સ્ત્રીઓ અને છોકરીઓને કેરીની દાળ અને પન્નો આપવામાં આવે છે. હરબોરા થી ઓટી(પાલવ) ભરાય છે. મોગરાના ફૂલો અથવા તેની વેણી આપવામાં આવે છે. 
* વટપૂર્ણીમા - આ દિવસે સ્ત્રીઓઓ વડના ઝાડ પાસે ભેગી થાય છે અને વડની પૂજા કરે છે. એકબીજાને હળદી-કુંકૂ લગાડી ફણસનાં ચાંપા અને  ફળો આપે છે.
* શ્રાવણ મહિનો - શ્રાવણ મહિનામાં નાગપંચમી, મંગળાગૌરી સત્યનારાયણ પૂજા પ્રસંગે સ્ત્રીઓ ભેગી થાય છે. પૂજા કરે છે અને આ પ્રસંગે  એકબીજાને હળદી-કુંકૂ આપવામાં આવે છે.
* ભાદરવો મહિનો - ભાદરવા મહિનામાં હરિતાલિકા પૂજન, ગણપતિ અને ખાસ કરીને વરિષ્ઠ ગૌરી પૂજન પ્રસંગે હળદી-કુંકૂ સમારંભનું આયોજન કરવામાં આવે છે. 
* શારદી નવરાત્રી- શારદી નવરાત્રીમાં સ્ત્રીઓ એક બીજાને પોતાના ઘરે બોલાવી શ્રીસુકતનો પાઠ કરે છે.આઠમના દિવસે માતાજીની પૂજા કરે છે. લલિતા પાંચમે કુમારિકાની  પૂજા કરે છે. આ ખાસ દિવસે હળદી-કુંકૂ કરવામાં આવે છે. *
* કોજાગિરી પૂનમ- આ પ્રસંગે લક્ષ્મી પૂજન, માગશર ગુરૂવાર વ્રત વખતે હળદી-કુંકૂ કરવામાં આવે છે. 
* મકરસંક્રાંતિ - આ દિવસે સ્ત્રીઓ એકબીજાને ભેટ  આપે છે, તે અનાજની, અથવા અન્ય વસ્તુની હોય છે. આ હળદી-કુંકૂ  રથસ્પ્તમી સુધી કરવામાં આવે છે.  નવવધુના તીળવણ અને નાના બાળક ના બોરન્હાણ નિમિત્તે હળદી કુંકૂ નો આયોજન કરવામાં આવે છે.

## ચિત્રો 

ચિત્ર:चित्र:कोजागिरी पौर्णिमेनिमित्त देवी मंदिरातील विशेष पूजा.jpg|કોજાગિરિ પૂર્ણિમા(શરદ પૂનમ) નિમિત્તે દેવી મંદિરમાં વિશેષ પૂજા
ચિત્ર:चित्र:चैत्रगौरी आणि सजावट.jpg|ચૈત્રગૌરી અને શણગાર
ચિત્ર:चित्र:महालक्ष्मी अष्टमी पूजन (नवरात्र).jpg|મહાલક્ષ્મી આઠમની પૂજા (નવરાત્રી)
ચિત્ર:चित्र:संक्रांत वाण.jpg|સંક્રાંત જાતો

શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:Category:તહેવારો
ખાપરી નદી

**ખાપરી નદી** ડાંગ જિલ્લાની પાંચ મુખ્ય નદીઓમાંની એક અને અંબિકા નદીની ઉપનદી છે. તે ડાંગના લગભગ બે સરખા ભાગ કરીને ડુંગરડા નજીક અંબિકા નદીને મળે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતની નદીઓ
શ્રેણી:ડાંગ જિલ્લો
મકરંદ મહેતા

thumb| મકરંદ મહેતા; જાન્યુઆરી ૨૦૨૦માં
**મકરંદ મહેતા** (જન્મ ૨૫ મે ૧૯૩૧) એ ગુજરાત, ભારતના એક સામાજિક અને આર્થિક ઇતિહાસકાર છે.

## જીવનચરિત્ર 
મકરંદ મહેતાનો જન્મ ૨૫ મે ૧૯૩૧ ના રોજ અમદાવાદમાં એક નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.

તેમણે વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી, પેન્સિલ્વેનીયા યુનિવર્સિટી અને ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી અભ્યાસ કર્યો છે.

નિવૃત્તિ પહેલાં તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીના સ્કૂલ ઑફ સાયન્સિસમાં ઇતિહાસ વિભાગનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેઓ ગુજરાત ઇતિહાસ પરિષદ, ગુજરાત વિદ્યાસભા અને દર્શક ઇતિહાસ નિધિ સહિત અનેક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા છે.

## કારકિર્દી 
મહેતાએ અંગ્રેજી અને ગુજરાતીમાં ૨૦થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા છે. તેમણે સામાજિક અને આર્થિક ઇતિહાસ પર પણ ઘણાં શોધપત્રો પ્રકાશિત કર્યા છે.

તેમની મહત્ત્વની કૃતિઓ છે: 

* *અમદાવાદ કોટન ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ : જિનેસિસ અને ગ્રોથ*
* *અર્બનાઇઝેશન * : અ હિસ્ટોરીકલ પરસ્પેક્ટીવ*
* *બિઝનેસ હાઉસીસ ઇન વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા : અ સ્ટડી ઇન્ એન્ટરપ્રેન્યુરિયલ રેસ્પોન્સ ૧૮૫૦-૧૯૫૬* (સહ લેખક)
* *રીજીયોનલ રૂટ્સ ઑફ ઇન્ડિયન નેશનાલીઝમ*
* *મરચન્ટ્સ એન્ડ પોર્ટસ*
* *ઇન્ડિયન મરચન્ટ્સ એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યુર્સ ઇન હિસ્ટોરિકલ પર્સ્પેક્ટિવ : વીથ સ્પેશ્યલ રેફરન્સ ટુ શ્રોફ્સ ઑફ ગુજરાત, (૧૭ ટુ ૧૯ સેન્ચ્યુરીઝ)*
* *મરચન્ટ્સ એન્ડ પોર્ટ્સ ઓફ ગુજરાત*
* *હિસ્ટરી ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ્ એન્ડ કસ્ટમ્સ ડ્યુટીઝ ઇન ગુજરાત*
* *ગુજરાતનો રજવાડી વારસો* (ગુજરાતી)
* *ગુજરાત અને દરિયો* (ગુજરાતી)
* *કસ્તુરભાઇ લાલભાઇ* (ગુજરાતી)
* *ગુજરાતના ઘડવૈયા: સ્વવિકાસની પ્રાયોગશાળા* (ગુજરાતી)
* *ઇતિહાસ, સમાજ એ સાહિત્ય ગુજરાત* (ગુજરાતી)
* *હિન્દુ વર્ણવાવસ્થા, સમાજ પરિવર્તન અને ગુજરાતના દલિતો'' (ગુજરાતી)

## અંગત જીવન 
તેમણે ઈતિહાસકાર શિરીન મહેતા સાથે લગ્ન કરેલ છે.

## આ પણ જુઓ 
* ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:૧૯૩૧માં જન્મ
પ્રેમાનંદ સુવર્ણચંદ્રક

**પ્રેમાનંદ સુવર્ણચંદ્રક** એ એક સાહિત્યિક સન્માન છે, જે દર બે વર્ષે, જોકે કેટલીકવાર વાર્ષિક ધોરણે, ગુજરાતી લેખનમાં શ્રેષ્ઠતાને માન્યતા આપવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રસ્થાપિત ગુજરાતી લેખકને આપવામાં આવે છે. 

ગુજરાતી કવિ પ્રેમાનંદ ભટ્ટની યાદમાં તેમના નામ સાથે જોડાયેલી સાહિત્યની એક સંસ્થા ‘પ્રેમાનંદ સાહિત્ય ભવન’ દ્વારા આપવામાં આવે છે. ૧૯૧૬માં વડોદરા સાહિત્ય સભા તરીકે સ્થાપના થઈ હતી, ૧૯૪૪માં તેનું નામ પ્રેમાનંદ સાહિત્ય ભવન રાખવામાં આવ્યું. સંસ્થા દ્વારા ૧૯૮૩માં આ પદકની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.

## પુરસ્કાર વિજેતાઓ  
## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો
ગુજરાતી (સાપ્તાહિક)

***ગુજરાતી*** ૧૮૮૦થી ૧૯૨૯ દરમિયાન ઇચ્છારામ દેસાઈ અને તેમના પુત્રો દ્વારા પ્રકાશિત ગુજરાતી ભાષાનું સાપ્તાહિક હતું.

## ઇતિહાસ 
ઓગણીસમી સદીના અંત ભાગમાં, બોમ્બે (હાલના મુંબઈ)માં મોટાભાગના ગુજરાતી સામાયિકો પારસીઓ દ્વારા જ પ્રકાશિત કરવામાં આવતા હતા. હિંદુઓને જનસમુદાયને ધ્યાનમાં રાખીને *ગુજરાતી* સાપ્તાહિક શરૂ થયું હતું. તે હિંદુઓ માટેનું પહેલું ગુજરાતી સામાયિક હતું. તેનો પ્રથમ અંક આઠ પાનાં સાથે કૈસર-એ-હિંદ પ્રેસમાં છપાયો હતો અને ૬ જૂન ૧૮૮૦ ના રોજ પ્રકાશિત થયો. *ગુજરાતી* નામ કવિ નર્મદે તેના સંપાદક ઇચ્છારામ દેસાઈને સૂચવ્યું હતું. સાપ્તાહિકમાં રાજકીય, સામાજીક અને સાહિત્યિક વિષયો પર લેખો પ્રકાશિત થતા હતા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના વિચારોનો ફેલાવો કરવામાં પણ તે અગ્ર હતું. તેમાં સામાન્ય લોકો પર કેન્દ્રિત સરળ અને બિન-સંસ્કૃત ગુજરાતી ભાષામાં લેખો પ્રકાશિત થયા હતા. તે આખા ગુજરાત અને કાઠિયાવાડમાં ખુબ જ લોકપ્રિય થયું.

નર્મદના ધર્મવિચારમાં પ્રગટ થયેલા લેખો પ્રથમ *ગુજરાતી* વડે પ્રકાશિત થયા હતા. મણિલાલ દ્વિવેદીનો નિબંધ *નારીપ્રતિષ્ઠા* પણ પહેલીવાર *ગુજરાતી*માં શ્રેણીબદ્ધ પ્રગટ થયો હતો. કનૈયાલાલ મુનશીની અનેક ઐતિહાસિક નવલકથાઓ પણ તેમાં પ્રગટ થઇ હતી. ૧૮૮૪માં, ગુજરાતી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની સ્થાપના થઇ હતી અને *ગુજરાતી* ત્યાંથી છાપવાનું શરુ કરવામાં આવ્યું. દેસાઇએ *બૃહદ કાવ્યદોહન* ખંડ ૧ - ૮ (૧૮૮૬-૧૯૧૩) *નું* સંકલન કર્યું અને પ્રકાશિત કર્યું, જે મધ્યયુગીન ગુજરાતી કવિઓ અને કવિતાઓ પરનો એક કાવ્યસંગ્રહ છે. *ગુજરાતીએ* વિનોદી લેખો પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા, જ્યારે ગુજરાતી પ્રેસ દ્વારા સંસ્કૃતની કૃતિઓ અને તેની ટિપ્પણી પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. તેઓએ તેમના લવાજમ ભરતા ગ્રાહકોને પુસ્તકો પણ ભેટ આપ્યા હતા. ૧૮૮૫માં, જ્યારે દેસાઇએ તેમની બહુચર્ચિત રાજકીય નવલકથા *હિન્દ અને બ્રિટાનિયા* દરેક ગ્રાહકોને ભેટ આપવાની જાહેરાત કરી, ત્યારે સભ્યોની સંખ્યા ૮૫૦-૯૦૦થી વધીને ૨૫૦૦ ગ્રાહકો સુધી પહોંચી ગઈ હતી. નાણાકીય તંગી અને રાજકીય હસ્તક્ષેપો વચ્ચે સાપ્તાહિક તેનું પ્રકાશન ચાલુ રહ્યું હતું. દેસાઇના અવસાન પછી તેમના મોટા પુત્ર મણિલાલ દેસાઈએ સાપ્તાહિકનું સંપાદન સંભાળ્યું હતું. ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૨૯ના રોજ તેનો છેલ્લો અંક પ્રકાશિત થયો. ટૂંકા ગાળા પછી, દેસાઇના બીજા પુત્ર નટવરલાલે સાપ્તાહિકને ટૂંકા ગાળા માટે પુનર્જીવિત કર્યું, પરંતુ તેમાં ફક્ત ધાર્મિક લેખો જ પ્રકાશિત થયા હતા.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
માનવીની ભવાઈ (ચલચિત્ર)

***માનવીની ભવાઈ*** એ ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી દ્વારા દિગ્દર્શિત થયેલું ગુજરાતી ચલચિત્ર છે. ૧૯૯૩માં પ્રદર્શિત આ ચલચિત્રમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને અનુરાધા પટેલ મુખ્ય ભૂમિકામાં છે. આ ફિલ્મનું નિર્માણ ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને આશિષ ત્રિવેદીએ કર્યું હતું. ભારતીય લેખક પન્નાલાલ પટેલે લખેલી નવલકથા પર આધારિત આ ફિલ્મમાં કાળુ (ત્રિવેદી) અને રાજુ (પટેલ)ની પ્રેમકથા છે, જે ઉત્તર ગુજરાતના ગ્રામીણ વાતાવરણની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવે છે. 

## કલાકાર 
* ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી
* અનુરાધા પટેલ
* ચંદ્રકાંત પંડ્યા
* કલ્પના દિવાન

## કથાવસ્તુ 
આ ફિલ્મમાં ૧૮૯૯-૧૯૦૦ના દુષ્કાળ દરમિયાન જીવિત રહેવા માટે ખેડૂતની કથા અને તેમના અસ્તિત્વના સંગર્ષની કથા વર્ણવવામાં આવી છે. દુષ્કાળની પૃષ્ઠભૂમિ સાથે તેમાં કાળુ (ત્રિવેદી) અને રાજુ (પટેલ) વચ્ચેની પ્રેમકથા દર્શાવવામાં આવી છે.

## પુરસ્કાર 
આ ફિલ્મને ૪૧મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં ગુજરાતીમાં શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. નિર્માતા આશિષ ત્રિવેદી અને ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને રજત કમલ અને ૨૦,૦૦૦ રૂપિયાનો રોકડ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતતો, જ્યારે દિગ્દર્શક ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને રજત કમલ અને ૨૦,૦૦૦ રૂપિયાનું રોકડ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. નાયકની નજરે ગ્રામજનોના દુષ્કાળગ્રસ્ત જીવનને દર્શાવવા બદલ આ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડી 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર
મકરપુરા મહેલ

**મકરપુરા** મહેલ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના વડોદરા શહેરમાં આવેલો ગાયકવાડ વંશનો શાહી મહેલ હતો. આ મહેલ ઇટાલિયન શૈલીમાં ડિઝાઇન કરાયો છે. ઈ. સ. ૧૮૭૦માં મહારાજા ખંડેરાવ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ (તૃતીય) દ્વારા વિસ્તૃતીકરણ અને નવીનીકરણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ મહેલને હવે ભારતીય વાયુ સેનાની તાલીમ શાળા તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ
ઈ. સ. ૧૮૭૦માં મહારાજા ખંડેરાવ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યો હતો. એવું કહેવામાં આવે છે કે ખંડેરાવ ગાયકવાડ (દ્વીતીય)ના ભાઈ મલ્હારરાવ ગાયકવાડે (શાસન ૧૯૭૦-૧૯૭૫) આ મહેલનો અમુક ભાગ તોડાવી નાખ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ (તૃતીય) દ્વારા તેનું વિસ્તૃતીકરણ અને નવીનીકરણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. ઘણાં વર્ષો સુધી આ મહેલે ભારતીય વાયુસેનાની તાલીમ શાળા તરીકે સેવા આપી.

## સ્થાન
ખંડેરાવ ગાયકવાડ (દ્વીતીય) ઘણો સમય મકરપુરા નજીક આવેલા ધનીયાવીમાં ગાળતા, તે સમયે તેને *શિકારખાના* તરીકે ઓળખાતું. હરણના અરણ્યની નજીક હોવાને કારણે મહલનું સ્થાન મકરપુરામાં નક્કી કરવામાં આવ્યું. 

## બાંધકામ અને આયોજન
ત્રણ માળ ધરાવતો આ મહેલ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. એક ભાગ ખંડેરાવ ગાયકવાડ (દ્વીતીય) દ્વારા અને બીજો ભાગ મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ (તૃતીય) દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યો હતો. બન્ને ભાગ એક જેવા જ દેખાય છે. તેના બાંધકામમાં ઈટાલીયન રેનેસાન્સ વાસ્તુની ઝલક દેખાય છે. આ બન્ને ભાગને ભોંયતળીયે અને પહેલે માળે એક ગલિયારા દ્વારા જોડવામાં આવ્યો છે. અહીં એક માળની ઉંચાઈ ધરાવતી પોર્ચ અને ઇટાલીયન પદ્ધતિના વિવિધ આવરણ ધરાવતા ફુવારા પણ છે.

આ મહેલમાં ૧૦૦થી વધુ ઇંટથી સુશોભિત ઓરડાઓ છે, તેમાં કમાનદાર બરામદા અને લાકડાના દાદર છે. જેમજેમ ઉંચા માળે જઈએ તેમ તેમ કમાન નાની થતી જાય છે. 

મહેલની પાછળના ભાગમાં વિવિધ સ્તરોએ અગાશીઓ આવેલી છે જે દાદરા વડે જોડાયેલી છે અને તેના પર છાજીયા પણ છે. 

મહેલમાં ૧૩૦ એકરમાં ફેલાયેલા જાપાની પદ્ધતિના બગીચા છે. તેની રચના રોયલ બોટેનીકલ ગાર્ડનના સ્થપતિ વિલિયમ ગોલ્ડરીંગે કરી છે. બગીચાને ક્યુ નામ અપાયું છે. તેમાં નહાવાનો હોજ (સ્વીમીંગ પુલ) અને હંસો ધરાવતું એક તળાવ પણ હતું. અહીં હાથી દાંતના ફુવારા હતા જેમને રાજાના આગમન સમયે ચાલુ કરવામાં આવતા.

મહેલની છતોને ચિત્રકામ વડે સજાવવામાં આવી હતી, આ સાથે તેમાં ઝુમ્મર, લાકડાનું રાચરચીલું અને મોટો લાકડાનો દાદર હતો. આ બધું હવે જર્જરિત સ્થિતિમાં છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતના મહેલો
કલન શાસ્ત્ર

**કલન શાસ્ત્ર** સતત થતા ફેરફારોની ગણના કરવા માટેની ગણિતની એક શાખા છે.

આધુનિક કલન શાસ્ત્રની શોધ ૧૭મી સદીના પાછલા ભાગમાં સ્વતંત્ર રીતે આઇઝેક ન્યૂટન અને લાઇબ્નિત્ઝે કરી હતી.

કલન શાસ્ત્રનો ઉપયોગ અત્યારે વિજ્ઞાન, અર્થશાસ્ત્ર અને ઇજનેરીની વિવિધ શાખાઓમાં થાય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગણિત
પંડિત ગજાનન અંબાડે

**પંડિત ગજાનનરાવ માધવરાવ અંબાડે** જલતરંગ તાલવાદ્યના પ્રશિક્ષક હતા. તેમનો જન્મ ૧૯૧૪માં વડોદરામાં થયો હતો. તેઓ ૧૯૩૦-૩૩ના સમયગાળામાં જામનગરના મહારાજા જામ રણજીતસિંહ અને ૧૯૩૩-૪૭ દરમિયાન ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહિલના પ્રશિક્ષક રહ્યા હતા. જાણીતી ગ્રામોફોન કંપની એચએમવી દ્વારા ૧૯૩૬માં તેમના સંગીત પ્રદર્શનને રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૬૪માં રાષ્ટ્રપતિભવન ખાતે તેમના કલા પ્રદર્શનનો જાહેર કાર્યક્રમ આયોજીત કરવામાં આવ્યો હતો. નેશનલ સેન્ટર ઑફ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ, મુંબઈ દ્વારા તેમની કલાને જાળવી રાખવામાં આવી છે.

૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૨ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.

વડોદરા શહેરમાં બંબાખાનાથી લાલકોર્ટ તરફ જતા માર્ગને *પંડિત ગજાનનરાવ અંબાડે માર્ગ* નામ અપાયું છે. 

## બાહ્ય કડીઓ
* પંડિત ગજાનન અંબાડે

શ્રેણી:સંગીતકાર
શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ
કટોસણ રજવાડું

**કટોસણ રજવાડું** એ પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યનું એક ભૂતપૂર્વ રજવાડું હતું. હાલમાં કટોસણ ગામ જોટાણા તાલુકામાં આવેલું છે.

## ઇતિહાસ 
કટોસણ રજવાડુંએ ચોથા વર્ગનું રજવાડું અને તાલુકો હતું. તેમાં અન્ય પાંચ ગામોનો સમાવેશ થતો હતો. આ રજવાડું મહી કાંઠા એજન્સી હેઠળ ૧૦ ચોરસ માઇલ જેટલા ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું હતું. ઝાલા દરબાર અહીં શાસન કરતા હતા, જેમને બાપુ તરીકે સંબોધવામાં આવતા હતા.

ઇસ. ૧૯૦૧માં તેની સંયુક્ત વસ્તી ૫,૫૧૦ હતી, રાજ્યની આવક ૨૬,૬૧૭ રૂપિયા (લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ જમીન મહેસૂલ દ્વારા) હતી. તેમાંથી ગાયકવાડના વડોદરા રાજ્યને ૪,૮૯૩ની ખંડણી ચૂકવવામાં આવતી. આ સાથે કટોસણના આધિપત્ય હેઠળ આવતા ગામડાંમાંથી પણ નિશ્ચિત રાશિ વડોદરાને ચૂકવવામાં આવતી; જેમાં નદાસાથી ૪૩૦ રૂપિયા, જાકાસણાથી ૬૨૩ રૂપિયા, અજબપુરાથી ૯૬ રૂપિયા, ગમાનપુરામાંથી ૧૩૯ રૂપિયા અને જોટાણાથી ૩,૫૮૦ રૂપિયાનો સમાવેશ થતો હતો.

૧૦ જુલાઈ ૧૯૪૩ના દિવસે "અટેચમેંટ સ્કીમ" હેઠળ ગાયકવાડના વડોદરા રાજ્યમાં આ રજવાડાને ભેળવી દેવાતા કટોસણ રજવાડાનું અસ્તિત્વ અસ્ત થયું. ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૦ના દિવસે કટોસણ થાણામાં કેટલાક ક્ષુલ્લક રજવાડાઓને તે જ રીતે વડોદરા રાજ્ય સાથે જોડી દેવાયા. ત્યાર પછી, વડોદરા સ્વતંત્ર ભારતના બૃહદ મુંબઇ રાજ્યનો એક ભાગ બન્યું, અને તે ત્યાર પછી ગુજરાતનું એક ભાગ બન્યું.

## વિવાદ 
૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯માં કટોસણના ૪૪માં રાજા તરીકે ધર્મપાલસિંહ ઝાલાને રાજવી જાહેર કરીને તેમનો રાજ્યાભિષેક કરાયો હતો, જે બંધારણ વિરુદ્ધ હોવાથી વિવાદ ઊભો થયો હતો.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
શ્રેણી:મહેસાણા જિલ્લો
પીલાજી રાવ ગાયકવાડ

**પિલાજીરાવ ગાયકવાડ** (મૃત્યુ ૧૪ મે ૧૭૩૨) મરાઠા સેનાપતિ હતા. તેઓ મરાઠા સામ્રાજ્યના ગાયકવાડ વંશના સ્થાપક માનવામાં આવે છે, જેઓ વડોદરાના મહારાજા બન્યા હતા.

## પ્રારંભિક જીવન
પિલાજી, ઝીંગોજીરાવ કેરોજીરાવ ગાયકવાડના મોટા પુત્ર હતા. તેમના કાકા દામાજી (પ્રથમ) ગાયકવાડ (મૃત્યુ ૧૭૨૧) દ્વારા તેમને દત્તક લેવામાં આવ્યા હતા, જેમને યુદ્ધમાં બહાદુરી માટે છત્રપતિ શાહુએ ‘શમશેર બહાદુર’નું વારસાગત બિરુદ આપ્યું હતું.

## દભાડેની સેવામાં
ગાયકવાડ મૂળ દભાડે પરિવારના લેફ્ટનન્ટ, ગુજરાતના મરાઠા અગ્રણી અને ‘સેનાપતિ’નો ઈલકાબ ધરાવતા હતા. પિલાજી ત્રંબક રાવ દભાડેના ‘મુતાલિક’ (નાયબ) હતા. ૧૭૩૧માં જ્યારે ત્રંબક રાવને મરાઠા પેશવા સામે બળવો કરવા બદલ મારી નાખવામાં આવ્યા ત્યારે તેમના સગીર પુત્ર યશવંત રાવ દભાડેને ‘સેનાપતિ’ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પેશવાએ પોતાની અડધી આવક મરાઠા છત્રપતિની તિજોરીમાં મોકલવાની શરતે દભાડેને ગુજરાતમાં પોતાના વિસ્તારો જાળવી રાખવાની મંજૂરી આપી હતી. પિલાજીએ યશવંતરાવની સેવા ચાલુ રાખી જેથી ‘શમશેર બહાદુર’ ઉપરાંત પેશવા દ્વારા ‘સેના ખાસ ખેલ’નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું. વડોદરા-ડાકોર માર્ગ પર આવેલા સાવલી ગામમાં તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના સ્થાને તેમના પુત્ર દામાજી રાવ ગાયકવાડ (દામાજી દ્વિતીય તરીકે પણ ઓળખાય છે) નિયુક્ત થયા. જ્યારે દભાડોએ (એક મહારાષ્ટ્રીય રાજવી પરિવાર) પેશવા સામે બળવો કર્યો હતો ત્યારે દામાજી પેશવા બાલાજી બાજીરાવ સામે લડ્યા હતા. આ લડાઈમાં તેઓ હારી ગયા હતા અને તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ બાદમાં પેશ્વાએ તેમને દભાડના સ્થાને ગુજરાતના મરાઠા વડા તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા. આમ પિલાજીના વંશજોએ ગાયકવાડ વંશના રૂપમાં ગુજરાત પર શાસન કર્યું હતું.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:વડોદરા શહેર
શ્રેણી:ઇતિહાસ
શ્રેણી:ઐતિહાસિક ગુજરાતી પાત્રો
ધ વિકિપીડિયા રિવોલ્યુશન

***વિકિપીડિયા રિવોલ્યુશન: હાઉ અ બંચ ઑફ નોબડીઝ ક્રિએટેડ ધ વર્લ્ડસ ગ્રેટેસ્ટ એન્સાયક્લોપિડિયા*** એ ૨૦૦૯નું વેબ મીડિયા સંશોધક અને લેખક એન્ડ્રુ લિહનું લોકપ્રિય ઇતિહાસ પુસ્તક છે.

તેના પ્રકાશન સમયે તે વિકિપીડિયા (અંગ્રેજીમાં) વિકિપીડિયાનું "એકમાત્ર વર્ણન" હતું. તેમાં ૨૦૦૦ની શરૂઆતથી ૨૦૦૮ સુધીના સમયગાળાને આવરી લેવામાં આવ્યો છે. લોકપ્રિય ઇતિહાસ તરીકે લખાયેલા આ લખાણમાં જિમ્મી વેલ્સ, લેરી સેંગર અને વોર્ડ કનિંગહામના ટૂંકા જીવનચરિત્રોથી માંડીને વિકિપીડિયાના ઇતિહાસમાં માઈકલ અસાંજે વિવાદ અને સેજેન્થલર ઘટના જેવી કુખ્યાત ઘટનાઓની ટૂંકી વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.

લિહ વિકિપીડિયા પર પ્રારંભિક પ્રભાવોના મહત્વનું વર્ણન કરે છે, જેમાં યુઝનેટ, હાઇપરકાર્ડ, સ્લેશડોટ અને મીટબોલવિકિનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ જર્મન વિકિપીડિયા, ચાઇનીઝ વિકિપીડિયા અને જાપાનીઝ વિકિપીડિયા જેવા સહોદર પ્રકલ્પમાં જોવા મળતા સાંસ્કૃતિક તફાવતોનું પણ સંશોધન કરે છે. આ પુસ્તકમાં વિકિપીડિયાના મૂળ સહ-સ્થાપક લેરી સેંગર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા સિટિઝનડિયમ પ્રોજેક્ટને પણ આવરી લેવામાં આવ્યો છે.

પુસ્તકમાં વેલ્સની પ્રસ્તાવના છે, તથા સ્વયંસેવકો દ્વારા વિકિપીડિયાના ભાવિની સમસ્યાઓ અને તકોની વિગતવાર રજૂઆત કરવામાં આવી છે.

## મુદ્દા 
તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી, વિકિપીડિયામાં ઝડપથી વિકાસ થયો. વિકિપીડિયાનું અડધાથી વધુ ટ્રાફિક ગુગલથી આવે છે. લિહના જણાવ્યા અનુસાર, ૨૦૦૩ સુધીમાં,અંગ્રેજી સંસ્કરણમાં ૧૦૦,૦૦૦ થી વધુ લેખ હતા, જે તેને વ્યાવસાયિક ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશ સાથે સરખાવી દે છે. તે સ્પષ્ટ હતું કે વિકિપીડિયા મોટી લીગમાં જોડાયું હતું.લિહ સમજાવે છે કેપુરવઠો અને માંગ બંનેને કારણે વિકિપીડિયા ત્વરિત ઘટના બની ગયું. સંતુલિત અને વિશ્વસનીય સામગ્રી એ ઊંચી માંગમાં એક દુર્લભ વસ્તુ છે. ઇન્ટરનેટમાં સ્વયંસેવકોનો બહોળો પુરવઠો છે, જે જ્ઞાનનો ઊંડો સમૂહ વહેંચવા તૈયાર છે, પરંતુ તે ભૌગોલિક અને તર્કસંગત રીતે વ્યાપકપણે વિખેરાઈ જાય છે. આ બંને ઘટકોને એક સાથે જોડવા માટે ઓનલાઇન પ્રદાન કરો, અને તમારી પાસે વિકિપીડિયા છે. તેમ છતાં લિહે કહ્યું છે કે કેટલાક "ટીખળકર્તા"  સોફોમોરિક ટુકડાઓ ધ વૉલ *સ્ટ્રીટ જર્નલ એમ* પણ કહે છે કે લિહનું પુસ્તક કંઈક અંશે વિકિપીડિયા જેવું જ છે.

## પ્રકાશન 
* Andrew Lih. ''The Wikipedia Revolution: How A Bunch of Nobodies Created The World's Greatest Encyclopedia*. Hyperion, March 17, 2009. ISBN 978-1-4013-0371-6
* Andrew Lih. *The Wikipedia Revolution: How A Bunch of Nobodies Created The World's Greatest Encyclopedia''. Aurum, March 19, 2009. ISBN 978-1-84513-473-0

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
* 
* 
* 
* 

શ્રેણી:પુસ્તક
કટોસણ (તા. જોટાણા)

**કટોસણ** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા મહેસાણા જિલ્લાના જોટાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

## ઈતિહાસ 
કટોસણ ભારતની સ્વતંત્રતા પહેલા કટોસણ રજવાડા તરીકે ઓળખાતું નાનું રજવાડું હતું.

શ્રેણી:જોટાણા તાલુકો
શ્રેણી:જોટાણા તાલુકો
અગાર રજવાડું

**અગાર રજવાડું**  એ  અને પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાતનું એક ભૂતપૂર્વ *મહેવાસ* (*નાનકડું* રજવાડું) હતું. હાલમાં તે નર્મદા જિલ્લામાંના તિલકવાડા તાલુકાનું અગાર નામનું એક ગામ છે છે. 

## ઇતિહાસ 
અંગ્રેજ સાશનની રેવા કાંઠા એજન્સી હેઠળ આવતા સંખેડા મહેવાસનું એક નાનું રજવાડું હતું. મુસ્લિમ સરદારો આ રજવાડાના શાસકો હતા. આ રજવાડામાં એક શહેર અને ૨૭ ગામોનો સમાવેશ થતો હતો. ૧૯૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ ગામની વસ્તી ૧,૩૯૯ ની હતી અને તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૭ ચોરસ માઇલ હતું. આ રજવાડાની આવક ૧૦,૭૪૬ રૂપિયા (મોટાભાગે જમીન મહેસૂલ) હતી અને ગાયકવાડના વડોદરા રાજ્યને તે ૧૪૩ રૂપિયાની ખંડણી આપતું હતું.

## બાહ્ય કડીઓ અને સ્રોતો 
* ડીએસએલ પર ઇમ્પિરિયલ ગેઝેટીયર - રીવા કંથા 

## સંદર્ભ 

શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
હાઉ વિકિપીડિયા વર્ક્સ

***હાઉ વિકિપીડિયા વર્ક્સ (એન્ડ હાઉ યુ બીકમ પાર્ટ ઓફ ઇટ)***, (૨૦૦૮) એ ફોએબ આયર્સ, ચાર્લ્સ મેથ્યુઝ અને બેન યેટ્સનું પુસ્તક છે. તે વિકિપીડિયા વિશ્વકોશનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તેમજ યોગદાન આપવું તે સંબંધિત "વિદ્યાર્થીઓ, પ્રોફેસરો, રોજિંદા વિશેષજ્ઞો અને પ્રશંસકો" પર કેન્દ્રિત પુસ્તક છે. તે શિક્ષકો, વપરાશકર્તાઓ અને સંશોધકો માટે વિશિષ્ટ વિભાગો પ્રદાન કરે છે.

*હાઉ વિકિપીડિયા વર્ક્સ (એન્ડ હાઉ યુ બીકમ પાર્ટ ઓફ ઇટ)* એ *નો સ્ટાર્ચ પ્રેસ* દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે, જે તેમની ટેકનિકલ હાઉ-ટુ બુક્સની શ્રેણીનો એક ભાગ છે. પુસ્તક મૂળરૂપે જીએનયુ ફ્રી ડોક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ હેઠળ પ્રકાશિત થયું હતું. પ્રકાશન સમયે વિકિપીડિયાને પણ જીએફડીએલ હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ આ પુસ્તકને સીસી બીવાય-એસએ હેઠળ પુનઃ લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું છે, જેનો વિકિપીડિયા હાલ ઉપયોગ કરે છે. તે સંદર્ભ કાર્ય તરીકે બનાવવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં દરેક વિભાગ માટે વિગતવાર ગ્રંથસૂચિ છે.

## આ પણ જુઓ 
* *ધ વિકિપીડિયા રિવોલ્યુશન*
* *ધ વર્લ્ડ એન્ડ વિકિપીડિયા*

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* વેબસાઇટ
* પુસ્તકની સમીક્ષાઓ, નો સ્ટાર્ચ પ્રેસ
* *હાઉ વિકિપીડિયા વર્ક્સ* ( પીડીએફ ), ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ
* "એક્સ્પ્લોરિંગ વિકિપીડિયા કન્ટેન્ટ ક્રિએશન ટ્રેનિંગ મેન્યુઅલ", સ્ટેટ લાઇબ્રેરી ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ

શ્રેણી:પુસ્તક
શ્રેણી:સ્ટબ
ધ વર્લ્ડ એન્ડ વિકિપીડિયા

***ધ વર્લ્ડ અને વિકિપીડિયા : હાઉ વી આર એડીટીંગ રિયાલિટી*** એ એક બ્રિટિશ ભાષાશાસ્ત્રી એન્ડ્રુ ડાલ્બી દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક છે અને ૨૦૦૯ માં સિદૂરી બુક્સ દ્વારા પ્રકાશિત થયું હતું.

લેખક વિશાળ જ્ઞાનકોશની પરંપરાની તપાસ દ્વારા વિકિપીડિયાના જન્મ અને વૃદ્ધિ માટેનો સંદર્ભ પ્રદાન કરે છે. વિશ્વસનીયતા અને ભાંગફોડની સમસ્યા જેવા તેના નિષ્ણાત અને બિન-નિષ્ણાત ફાળો આપનારાઓના કાર્ય અને સમુદાયી વર્તણૂકની ચર્ચા કરવામાં આવે છે. ડાલ્બીએ અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ અને જર્મન વિકિપિડિયાના અસંખ્ય બનાવોને આવરી લીધા છે અને સમૂહ માધ્યમોમાં વિકિપીડિયા તેની કેન્દ્રિય અને જવાબદાર ભૂમિકા ધારણ કરશે તેવા આશાવાદી દૃષ્ટિકોણથી તે પોતાની વાત પૂરી કરે છે.

"સમૂહ માધ્યમો પર અપ્રમાણસર વિશ્વાસ સંબંધિત દલીલ કરવા માટે પુસ્તક એક "વિચિત્ર અભિગમ" અનુસરે છે કે તે તેના પૂર્વગામીઓ કરતા વધુ સારી રીતે અમારી સેવા કરશે. તેઓ "રોમન પ્રકૃતિવાદી પ્લિની ધ એલ્ડરને પ્રોટો-વિકિપીડિયન તરીકે ઓળખાવે છે અને આ બાબતને "વધુ લોકો તેનો ઉપયોગ કરે છે તેમ વિકિપીડિયા વધુ વિશ્વસનીય બની ગયું છે" તેવો દાવો કરે છે.

## આ પણ જુઓ 
* *હાઉ વિકિપીડિયા વર્ક્સ*
* *ધ વિકિપીડિયા રિવોલ્યુશન*

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* એન્ડ્રુ ડાલ્બી અને અન્ય લોકોએ *સ્ટાર્ટ ધ વીક* ( બીબીસી રેડિયો ૪ ) પર ૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૯
* યુડિન દ્વારા પુસ્તક સમીક્ષા
* બ્રુનેલો દ્વારા પુસ્તક સમીક્ષા

શ્રેણી:પુસ્તક
અકબર ખાન મેહવા

**અકબર ખાન મેહવા** એક ગામ છે, જે ગુજરાતના પાનતલાવડીનો એક ભાગ છે.

## ઇતિહાસ 
રેવા કાંઠાના પાંડુ મહેવાસ વિભાગના અઢી ચોરસ માઈલના વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ રજવાડામાં, એક નગર અને બે ગામડાઓનો સમાવેશ થતો હતો. આ રજવાડાના શાસકો મુસ્લિમ હતા. ૧૯૦૧માં તેની સંયુક્ત વસ્તી ૧૭૮ હતી અને રાજ્યની આવક ૨,૫૪૪ રૂપિયા (ઈ. સ. ૧૯૦૩-૪, મોટે ભાગે જમીન મહેસૂલ) હતી અને રાજપીપળા રજવાડાને તે ૧૨૭ રૂપિયાની ખંડણી આપતું હતું.

## બાહ્ય કડીઓ 
* શાહી ગેઝેટીયર, DSAL પર - કાઠિયાવાડ 

શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
આલમપુર રજવાડું

**આલમપુર** એ ભારતના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પ પર આવેલું એક નાનકડું રાજપૂત રજવાડું હતું.

## ઇતિહાસ 
ગોહિલવાડ પ્રાંતમાં ગોહિલ રાજપૂત સરદારો શાસન કરતા હતા. બ્રિટીશ રાજ દરમિયાન, આ રજવાડું પૂર્વીય કાઠિયાવાડ એજન્સીનો હેઠળ આવતું હતું.

૧૯૦૧ માં આ રજવાડું એક જ ગામડું ધરાવતું હતું. તેની વસ્તી ૪૯૭ ની અને આવક ૪,૫૦૦ રૂપિયા (૧૯૦૩-૦૪, મોટે  ભાગે જમીન મહેસૂલ) હતી. તેમાંથી ૧,૩૯૭ રૂપિયાની ખંડણી વડોદરા રાજ્ય અને જુનાગઢ રાજ્યને ચુકવાતી હતી.

## આ પણ જુઓ 
* આલમપુર ગામ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ અને સ્ત્રોતો 
* શાહી ગેઝેટીયર, ડીએસએએલ પર. 

શ્રેણી:ગુજરાતનાં રજવાડાં
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક

**ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક** ગુજરાત સાહિત્ય સભા દ્વારા આપવામાં આવતું એક સાહિત્યિક સન્માન છે. ૧૯૮૩માં સ્થપાયેલો આ પુરસ્કાર ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે દર વર્ષે સૌથી ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્યકારને આપવામાં આવે છે. ચિનુ મોદીએ ૧૯૯૪માં આ ચંદ્રકને નકારી કાઢ્યો હતો.

## પુરસ્કાર વિજેતાઓ 
ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતાઓની સૂચિ નીચે મુજબ છે: 

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો
મહંત સ્વામી મહારાજ

**મહંત સ્વામી મહારાજ** બીએપીએસ સંસ્થાના હાલના વડા અને પ્રમુખ સ્વામી મહારાજના પટ્ટ શિષ્ય છે. તેઓ ભગવાન સ્વામિનારાયણ  ના છઠા આધ્યાત્મિક વારસદાર માનવામાં આવે છે. તેમણે સંસ્થાના આંતરરાષ્ટ્રીય મહોત્સવો,અક્ષરધામ, પ્રવચન - કથાવાર્તા, બાળ-યુવા પ્રવૃત્તિઓ વગેરેમાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.

## પ્રારંભિક જીવન 
મહંત સ્વામી મહારાજનો જન્મ 13 સપ્ટેમ્બર 1933 (ભાદરવા વદ 9, સંવત 1989)ના રોજ મધ્યપ્રદેશ, ભારતના જબલપુરમાં ડાહીબેન અને મણિભાઈ નારાયણભાઈ પટેલને ત્યાં થયો હતો. થોડા દિવસો પછી, BAPS ના સ્થાપક શાસ્ત્રીજી મહારાજે જબલપુરની મુલાકાત લીધી, જ્યાં તેમણે નવજાત બાળકને આશીર્વાદ આપ્યા અને તેનું નામ કેશવ રાખ્યું. પરંતુ, તેમનો પરિવાર તેમને પ્રેમથી વિનુ કહેતો હતો. 
મણિભાઈ મૂળ ગુજરાતના આણંદના વતની હતા અને તેઓ વ્યવસાય અર્થે જબલપુરમાં સ્થાયી થયા હતા. વિનુભાઈએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં પૂર્ણ કરીને તેમના પ્રારંભિક વર્ષો જબલપુરમાં વિતાવ્યા. જબલપુરની ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ બોયઝ સિનિયર સેકન્ડરી સ્કૂલમાં તેનું 12મું ધોરણ પૂરું કર્યું. ત્યારબાદ, તેઓ તેમના માતાપિતા સાથે તેમના વતન આણંદમાં પાછા ફર્યા, જ્યાં તેમણે કૃષિ કોલેજમાં અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મેળવ્યો. 1951-52માં, તેઓ શાસ્ત્રીજી મહારાજના શિષ્ય યોગીજી મહારાજના સંપર્કમાં આવ્યા. તેમણે યોગીજી મહારાજ સાથે તેમની ઉનાળાની રજાઓમાં પ્રવાસ કર્યો. યોગીજી મહારાજનો નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ યુવાન વિનુભાઈને પોતાની નજીક લઈ ગયો.
વિનુભાઈએ આણંદમાંથી કૃષિમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી અને યોગીજી મહારાજ સાથેના સંગતથી તેમને ત્યાગનો માર્ગ અપનાવવાની પ્રેરણા મળી. 1957માં યોગીજી મહારાજે તેમને પાર્ષદ દીક્ષા આપી અને તેમનું નામ વિનુ ભગત રાખ્યું. પછી, યોગીજી મહારાજે તેમને તેમના રોજિંદા પત્રવ્યવહાર અને અન્ય સેવાઓની દેખરેખ રાખવા માટે તેમના વિચરણમાં તેમની સાથે રહેવા કહ્યું.
1961 માં, ગઢડામાં BAPS સ્વામિનારાયણ મંદિરના કળશ મહોત્સવ પ્રસંગે, યોગીજી મહારાજે 51 શિક્ષિત યુવાનોને ભાગવતી દીક્ષા આપી હતી. તેમાંથી વિનુ ભગતનું નામ સાધુ કેશવજીવનદાસ આપવામાં  આવ્યું હતું. ત્યારપછી યોગીજી મહારાજે મુંબઈમાં 51 નવા દીક્ષિત સાધુઓને સંસ્કૃતનો અભ્યાસ કરવાની સૂચના આપી. સ્વામી કેશવજીવનદાસને દાદર મંદિર ખાતે તેમના વડા ('મહંત') તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તેથી સમય જતાં તેઓ **મહંત સ્વામી** તરીકે જાણીતા બન્યા.

## બીએપીએસ સંસ્થાના ગુરુ તરીકે 
સન ૨૦૧૬માં પ્રમુખ સ્વામીના અવસાન પૂર્વે તેમણે પત્ર લખી સંસ્થાના વડીલ સંતોની હાજરીમાં તેમને બીએપીએસ સંસ્થાના પ્રમુખ અને ગુરુ બનાવ્યા. મહંત સ્વામીએ દેશ વિદેશમાં મંદિર નિર્માણ કરાવ્યું છે, જેમાં અમેરિકાના રોબિન્સવિલમાં સ્વામીનારાયણ અક્ષરધામ  અને અબુધાબીમાં પણ સ્વામીનારાયણ મંદિર નિર્માણ થઇ રહ્યા છે. ૫૦૦ જેટલા સાધુઓને દીક્ષા આપી, છાત્રાલય અને હોસ્પિટલનું નિર્માણ કરાવી સંસ્થાનો આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ કરી રહ્યા છે અને સ્વામિનારાયણ ભગવાનના સંદેશોનો પ્રચાર કરી રહ્યા છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય
શ્રેણી:૧૯૩૩માં જન્મ
દ્વીપકલ્પ

right|thumb| ફ્લોરિડા, એક દ્વીપકલ્પનું ઉદાહરણ, આ ફોટો એસટીએસ -95 દરમિયાન લેવામાં આવ્યો હતો
[right|thumb| ફેન્નોસ્કેન્ડિયન દ્વીપકલ્પ માર્ચ ૨૦૦૨ માં,  [નાસા|નાસાના ટેરા ઉપગ્રહ સવાર સ્પેક્ટ્રોરેડિયોમીટર ( MODIS ) દ્વારા લેવામાં આવેલ ફોટો.]]
**દ્વીપકલ્પ** (અંગ્રેજી **: peninsula** વ્યુત્પત્તિ  લેટિન :  '** "લગભગ" અને **' "ટાપુ" - લગભગ ટાપુ સમાન) એ તેની ભૂમિ સ્વરૂપ છે જેની મોટા ભાગે પાણીથી ઘેરાયેલું હોય છે, તે મુખ્ય ભૂમિથી જોડાયેલું છે જ્યાંથી તે ભૂ ભાગ આગળ વિસ્તરેલો હોય છે.  તેની આજુબાજુ આવેલું પાણી સામાન્ય સળંગ કે કોઈ મોટી જળરાશિનો ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે, પણ તેમ હોવું જરૂરી નથી. દ્વીપકલ્પને અંગ્રેજીમાં પેનેસ્યુલા સિવાય હેડલેન્ડ, કેપ, આઇલેન્ડ પ્રોમોન્ટરી, બિલ, પોઇન્ટ, ફોર્ક અથવા સ્પીટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જમીનનો સાંકડો ભાગ જ્યારે જળરાશિમાં વિસ્તરે છે ત્યારે તેના છેડાને પોઈન્ટ કહેવામાં આવે છે તે કેપ જેટલો પહોળો કે વિસ્તૃત હોતો નથી. જ્યારે કોઈ નદી, ખૂબ સાંકડા મોં ધરાવતી ઘોડાની નાળના આકારમાં વહે છે ત્યારે તૈયાર થનાર ભૂભાગને દ્વીપ કલ્પ કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં, દ્વીપકલ્પના બહુવચન સંસ્કરણો *પેનીનસ્યુલા, પેનેન્સ્યુલાસ કે પેનીનસ્યુલે* હોય છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:કુદરતી રચના
શ્રેણી:ભૂગોળ
શૈલેશ લોઢા

**શૈલેશ લોઢા** હિંદી ભાષાના પ્રખ્યાત કવિ, મંચ સંચાલક, હાસ્યકવિ, હાસ્ય લેખક અને અભિનેતા છે. તેમણે સબ ટીવી પર પ્રસારિત ભારતની સૌથી લાંબી દૈનિક ધારાવાહિક તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મામાં તારક મહેતાનું પાત્ર ૨૦૦૮ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન ભજવ્યું હતું. 

## અંગત જીવન 
તેમનો જન્મ રાજસ્થાનના જોધપુર શહેરમાં એક મારવાડી પરિવારમાં થયો હતો.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અભિનેતા
શ્રેણી:૧૯૬૯માં જન્મ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
શ્રેણી:લેખક
શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ
શ્રેણી:રાજસ્થાનના કવિઓ
તત્ત્વમસિ (નવલકથા)

***તત્ત્વમસિ*** લેખક ધ્રુવ ભટ્ટ દ્વારા લખાયેલી અને ૧૯૯૮માં પ્રકાશિત થયેલી ગુજરાતી નવલકથા છે. આ નવલકથા માટે  ૨૦૦૨માં તેઓને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.

## શીર્ષક 
'તત્ત્વમસિ' એ ચાર ઉપનિષદીય મહાવાક્યોમાંંનું એક છે. તેના વિશેનો ઉલ્લેખ છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં (૬.૮.૭) આવે છે અને શબ્દનો સંધિ-વિચ્છેદ કરતાં 'તત્', 'ત્વમ્' અને 'અસિ' શબ્દો છૂટા પડે છે. 'તત્'નો અર્થ 'તે', 'ત્વમ્'નો અર્થ 'તું', અને 'અસિ'નો અર્થ 'છે' થાય છે; 'તત્' શબ્દ 'સત્' એટલે કે અસ્તિત્વ પણ સૂચવે છે. ૨૦૧૮માં આ પુસ્તક આધારિત ગુજરાતી ફિલ્મ *રેવા* રજૂ થઈ હતી; ફિલ્મને ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં 'નૅશનલ ફિલ્મ અવૉર્ડ ફોર બેસ્ટ ફીચર ફિલ્મ ઇન ગુજરાતી'નો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

આ પુસ્તકનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ અંજલિ નરાવણેએ 'That Thou Art' નામથી કર્યો છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
પ્રતિજ્ઞાયૌગંધરાયણ

**પ્રતિજ્ઞાયૌગંધરાયણ** એ સંસ્કૃત કવિ ભાસ રચિત નાટક છે.

## કથાવસ્તુ
વત્સ દેશના રાજા ઉદયન અને વાસવદત્તાની વાત વર્ણવતું આ નાટક ચાર અંકનું છે. આ નાટકમાં વીરરસ પ્રધાન છે અને પ્રધાન યૌગંધરાયણનું પાત્ર મુખ્ય છે. આ રાજનીતિપ્રધાન આ નાટકમાં મૂળ વાર્તામાં ભાસે ઘણા ફેરફારો કર્યા છે.

પ્રથમ અંકમાં ઉદયન નીલહસ્તીના શિકારે ગયો એ પછી એના પ્રધાન યૌગંધરાયણને એની પાછળના ષડયંત્રની ખબર મળે છે અને તે દૂતને મોકલે તે પહેલાં જ ઉદયન પકડાવાના સમાચાર યૌગંધરાયણને મળે છે. એની ખબર પડતાં રાજમાતા યૌગંધરાયણને ઉદયનને છોડાવવા વિનંતિ કરે છે અને યોગંધરાયણ ઉદયનને છોડાવવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે.

બીજા અંકમાં ઉજ્જૈનનો રાજા પ્રદ્યોત મહાસેન અને રાણી અંગારવતી વચ્ચે રાજકુમારી વાસવદત્તાનાં લગ્ન કરવા વિશે વાતચીત થાય છે. એટલામાં વત્સરાજ ઉદયન કેદ પકડાયાના સમાચાર આવે છે. આથી ઉદયનનો રાજકુમારને છાજે તેવો સત્કાર જેલમાં કરવા પ્રદ્યોત મહાસેન ભલામણ કરે છે. રાણી તેને વાસવદત્તા માટે યોગ્ય વર ગણાવે છે, છતાં મહાસેન તે ઉદ્દ્ંડ છે અને પોતે કરેલા સન્માનને તે ગણકારતો નથી એમ કહે છે. વાસવદત્તાને હજી નાની વયની ગણાવી રાણી અંગારવતી તેના લગ્નની ઉતાવળ કરવી જરૂરી નથી એમ કહે છે. ઉજ્જયિનીમાં ગાંડાનો વેશ લીધેલા પ્રધાન યૌગંધરાયણ, શ્રમણનો વેશ લીધેલા રુમણ્વાન્ અને વિદૂષક વસંતક એ ત્રણેય વચ્ચે ભાગોળે આવેલા મંદિરમાં બપોરે ખાનગી વાતચીત થાય છે. વિદૂષક એમ જણાવે છે કે ઉદયન વાસવદત્તાના પ્રેમમાં હોવાથી કેદમાંથી ભાગી જવા તૈયાર નથી. આથી યૌગંધરાયણ ઘોષવતી વીણા, ભદ્રવતી નામની હાથણી અને વાસવદત્તા સાથે ઉદયનનું અપહરણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે.

ચોથા અંકમાં યૌગંધરાયણ જુદા જુદા વેશમાં પોતાના સૈનિકોને પ્રધાંત મહાસેનને ત્યાં ગોઠવી દે છે. દારૂ પીને ગાંડા થયેલા હાથીને કાબૂમાં લેવા કેદમાંથી છોડવામાં આવતાં ભદ્રવતી હાથણી પર બેસીને વાસવદત્તા અને ઉદયન ભાગી જાય છે. એ પછી પ્રદ્યોત મહાસનની સેનાને રોકવા યૌગંધરાયણ પોતાના સૈનિકો સાથે જઈને તેની સાથે યુદ્ધ કરે છે, તલવાર ભાંગી જતાં યૌગંધરાયણ કેદ પકડાયા પછી પ્રદ્યોત મહાસેનના પ્રધાન ભરતરોહતક સાથે ઉગ્ર બોલાચાલી કરે છે. એટલામાં પ્રદ્યોત મહાસેન વાસવદત્તાના ઉદયન સાથેનાં લગ્ન માન્ય રાખતી સુવર્ણની ઝારી કંચુકી દ્વારા મોકલે છે. તેનો સ્વીકાર કરી યૌગંધરાયણ પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરે છે અને એની સંતોષ અનુભવે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:નાટક
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
સ્વપ્નવાસવદત્તા

**સ્વપ્નવાસવદત્તા** એ સંસ્કૃત કવિ ભાસ રચિત નાટક છે. ભાસનાં નાટકોમાં આ નાટક પ્રાચીન અને આધુનિક બધા વિવેચકોએ શ્રેષ્ઠ નાટક માન્યું છે.

## કથાવસ્તુ
ઉદયનકથાનો ઉત્તરાર્ધ આ છ અંકના બનેલા નાટકમાં રજૂ થયો છે. વાસવદત્તા સાથે વિલાસોમાં રચ્યાપચ્યા રાજા ઉદયનના રાજ્યનો કેટલોક ભાગ પાડોશી રાજા આરુણિ પડાવી લે છે. તે પાછું મેળવવા માટે વાસવદત્તા આગમાં બળી ગયાની, અને તેને બચાવવા જતાં પ્રધાન યૌગંધરાયણ પણ બળી જવાની, અફવા, ફેલાવીને મગધની રાજકુમારી પદ્માવતી સાથે ઉદયનને બીજી વાર પરણાવવાની યોજના ઉદયનના પ્રધાનો ઘડે છે. પ્રથમ અંકમાં વેશપલટો કરીને વાસવદત્તા અને યૌગંધરાયણ મગધના, તપોવનમાં, આવે છે. ત્યાં મગધની રાજકુમારી પદ્માવતી પારો વાસવદત્તાને પોતાની પ્રોષિતભર્તૃકા બહેન ગણાવી થાપણ તરીકે યૌગંધરાયણ મૂકે છે. તપોવનમાં લાવાણકમાંથી આવેલો બ્રહ્મચારી, ત્યાં વાસવદત્તા, અને, યૌગંધરાયણ બળી ગયાં નો વૃત્તાન્ત જણાવે છે, વાસવદત્તાને માટે ઉદયનના અપૂર્વ પ્રેમની વાત સાંભળી પદ્માવતી રાજા ઉદયન ફરી, પરણશે કે નહિ તે વિશે વિચારે છે.

બીજા અંકમાં નિકટના સગાવ્હાલા, પદ્માવતી અને વાસવદત્તા કંદુક ક્રીડા કરતી વખતે પદ્માવતીનાં લગ્નની, વાત કરે છે અને પદ્માવતી રાજા ઉદયન તરફ આકર્ષાયાની વાત દાસી વાસવદત્તાને જણાવે છે. એટલામાં ઉદયન સાથે પદ્માવતીનાં લગ્ન ગોઠવાયાંની વાત જાહેર થાય છે.

ત્રીજા અંકમાં દુ:ખની વાસવદત્તા, પદ્માવતીને માટે કૌતુકમાળા ગૂંથી આપે છે.

ચોથા અંકમાં પદ્માવતી, વાસવદત્તા વગેરે સાથે પ્રમદવનમાં આવે છે, બીજી બાજુથી ઉદયન વિદૂષક સાથે ત્યાં આવી પહોંચે છે, તેથી પદ્માવતી વગેરે માધવીલતાના મંડપમાં જતાં રહે છે અને ઉદયન વિદૂષક સાથે લતામંડપની બહાર બેસી વાત કરે છે, ઉદયન પોતાને વાસવદત્તા વધુ પ્રિય હોવાનો અભિપ્રાય વિદૂષક સાથેની વાતચીતમાં જણાવે છે. વિદૂષક વાસવદત્તાના મૃત્યુની યાદ અપાવે છે તેથી ઉદયનની આંખમાં આંસુ આવે છે, ત્યાં પદ્માવતી આવી પહોંચે છે તેથી ઉદયન પરાગરજ આંખમાં પડવાનું બહાનું કાઢે છે.

પાંચમાં અંકમાં પદ્માવતી શિરોવેદનાને કારણે સમુદ્રગૃહમાં રહેલી છે એવી ખબર પડતાં રાજા વિદૂષકની સાથે સમુદ્રગૃહમાં જાય છે, પણ પદ્માવતી ત્યાં ન હોવાથી તે ત્યાં આડે પડખે થાય છે, વાસવદત્તા પણ પદ્માવતીની, ખબર કાઢવા ત્યાં આવી પહોંચે છે, રાજા નિંદ્રામાં, વાસવદત્તા સાથે વાત કરે છે, વાસવદત્તા તેનો હાથ પથારીમાં સરખો કરીને જતી રહે છે એથી રાજા જાગીને વાસવદત્તાને જુએ છે, વાસવદત્તા ત્યાંથી ભાગી જાય છે રાજા તેને પકડવા જતાં તેને કમાડ વાગી જાય છે ત્યારે ત્યાં આવેલો વિદૂષક ઉદયને સ્વપ્નમાં વાસવદત્તાને જોઈ હશે એમ જણાવે છે. આરુણિ સામે યુદ્ધમાં જવાનો સંદેશો ઉદયનને મળતાં તે ત્યાં જાય છે.

છઠ્ઠા અંકમાં ગુમાવેલું રાજ્ય શત્રુ પાસેથી જીતીને પાછા ફરેલા ઉદયનને તેની ઘોષવતી વીણા પાછી મળતાં તેને વાસવદત્તાની યાદ ફરી તાજી થાય છે. મહાસેન અને રાણી અંગારવતી જે ચિત્રની સાક્ષીએ ઉદયન અને વાસવદત્તાનું લગ્ન કરાવેલું તે ચિત્ર વાસવદત્તાની ધાવમાતા અને કંચુકી સાથે મોકલી આપે છે. તે મળતાં ઉદયન ભારે દુ:ખી થાય છે. એ સમયે યૌગંધરાયણ પદ્માવતીને થાપણ તરીકે સોંપેલી પોતાની બહેનને પાછી લેવા આવે છે. તેને જોતાં તે વાસવદત્તા છે એમ ઉદયનને શંકા થાય છે. એ વખતે ઘૂંઘટ અને બનાવટી વેશ દૂર કરીને યૌગંધરાયણ અને વાસવદત્તા બંને જાહેર થાય છે. ઉદયન વાસવદત્તા અને પદ્માવતીની સાથે વાસવદત્તા જીવતી હોવાના સમાચાર આપવા જાય છે.

ભાસનાં નાટકોમાં આ નાટક પ્રાચીન અને આધુનિક બધા વિવેચકોએ શ્રેષ્ઠ નાટક માન્યું છે. ગુમાવેલા રાજ્ય અને વાસવદત્તાની પુન:પ્રાપ્તિ, સ્વપ્નમાં વાસવદત્તાનાં દર્શન, વાસવદત્તાનું કરુણ મનોમંથન વગેરે યાદગાર બનેલા છે. ભાસની નાટ્યકળા અહીં ચરમ સીમાએ પહોંચી હતી એમ મનાય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:નાટક
દેખન્ની

thumb|alt=Dekhni dance|દેખન્ની નૃત્ય
**દેખન્ની** અથવા **દેખની** ભારતના ગોવા રાજ્યનું અર્ધ શાસ્ત્રીય નૃત્ય સ્વરૂપ છે.

દેખન્નીનો અર્થ સુંદરતાને વહાવવું અને તે આ પ્રદેશના લોકોની દેવદાસી પ્રણાલીમાં મૂળ સાથેનું નૃત્ય છે. દેખન્ની કથક અને ભરતનાટ્યમ જેવા શાસ્ત્રીય ભારતીય નૃત્ય સ્વરૂપોમાંથી નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે.

શ્રેણી:શાસ્ત્રીય નૃત્ય
બુધ સભા

**બુધ સભા** એ ૧૯૩૨ થી દર બુધવારે ગુજરાતી કાવ્યના વિષય પર યોજાતી એક સાપ્તાહિક સાહિત્યિક વર્કશોપ છે. હાલમાં લેખક ધીરુ પરીખ તેના અધ્યક્ષસ્થાને છે 

અને તે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ ખાતે યોજાય છે.

## ઇતિહાસ 
thumb| કુમાર કાર્યાલય
ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન, ઉમાશંકર જોશી, સુંદરમ અને રામપ્રસાદ શુક્લા રાતના રોકાણ માટે કુમાર મેગેઝિનની ઑફિસમાં જતા અને તેમની કવિતા પર ચર્ચા કરતા. તે જ સમય દરમિયાન, *નિહારિકા* નામની ફોટોગ્રાફી ક્લબ દર અઠવાડિયે ત્યાં એકઠી થતી હતી. *નિહારિકા*ના સભ્ય શિવરામ ભટ્ટે તે જ રીતે સાપ્તાહિક કવિતા વર્કશોપ યોજવાનું સૂચવ્યું. તેથી બુધવારે મળતી સાપ્તાહિક બુધ સભાની સ્થાપના *કુમાર* મેગેઝિનના તત્કાલીન સંપાદક બચુભાઈ રાવતે ૧૯૩૨માં કરી હતી. તે અમદાવાદના રાયપુર ચકલા ખાતે *કુમાર*ની ઑફિસમાં રાખવામાં આવતી હતી.

આ બેઠકની પ્રેરણા લઈને સુરેન્દ્રનગર, વડોદરા, રાજકોટ અને ભાવનગર સહિત ગુજરાતના અન્ય શહેરોમાં આવી સાપ્તાહિક બેઠકનું આયોજન કરવામાં આવે છે. 

બુધ સભામાં પ્રમુખ ધીરુ પરીખ (અગાઉ બચુભાઇ રાવત) ઉપસ્થિત તમામ કવિઓની કવિતાઓ પ્રથમ સંગ્રહ કરે છે. પછી દરેક કવિતાનું પઠન અને કવિનું નામ જાહેર કર્યા વિના ચર્ચા કરવામાં આવે છે. જો ચર્ચા પછી કવિતા સારી માનવામાં આવે છે, તો તે કવિતા સામયિક *કવિલોક*માં (અગાઉ કુમારમાં) પ્રકાશિત થાય છે. ૧૯૯૮માં *શનિ સભા* (શનિવાર મીટ) નામની સમાન વર્કશોપ પણ ચિનુ મોદીએ આધુનિક કવિઓ માટે શરૂ કરી હતી.

## વારસો 
બુધ સભાએ ઉમાશંકર જોશી, રાજેન્દ્ર શાહ, હર્ષદ ત્રિવેદી, ચિનુ મોદી, નિરંજન ભગત, રઘુવીર ચૌધરી, પ્રવિણ પંડ્યા, રાજેન્દ્ર શુક્લ, રાજેશ વ્યાસ, ભાવેશ ભટ્ટ, અનિલ ચાવડા અને અશોક ચાવડા જેવા અનેક અગ્રણી ગુજરાતી કવિઓ અને લેખકોને પોષવામાં મદદ કરી છે. 

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય માટે કાર્યરત સંગઠનો
ફેરો

***ફેરો*** એ ગુજરાતી લેખક રાધેશ્યામ શર્મા દ્વારા લખાયેલ નવલકથા છે, જે ૧૯૬૮માં પ્રકાશિત થઈ હતી. આ નવલકથાનું કથાવસ્તુ સ્થૂળ છે: અમદાવાદની પોળમાં રહેતો કથા-નાયક પોતાનો મૂંગો પુત્ર બોલતો થાય એ માટે પત્નીને લઈ સૂર્યમંદિરે બાધા કરવા માટે ટ્રેનની મુસાફરી કરે છે; નિર્ધારિત સ્ટેશને પહોંચતા પહેલા જ તેમનો નાનકડો પુત્ર ગૂમ થઈ જાય છે.

## કથાવસ્તુ
'ધક્કો આવ્યો. ગાડી ઊપડી' — આ વાક્યથી નવલકથાનો પ્રારંભ થાય છે. નવલકથામાં પ્રથમપુરુષ કથનપદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

અમદાવાદની પોળમાં રહેતાં પતિ-પત્નીનો પુત્ર ભૈ જન્મથી મૂંગો છે. એ બોલતો થાય એ માટે તેઓ એ મૂંગા દીકરાને ટ્રેનમાં સાથે લઈ સૂર્યમંદિરે બાધા કરવા લઈ જાય છે. ગાડીની મુસાફરીની સાથે સાથે પતિ (નાયક)ના ચિત્તનો પ્રવાસ સમાંતરે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. નાયક પોતે લેખક છે એટલે સતત ચિંતન કર્યા કરે છે.

દંપતિને શ્રદ્ધા છે કે સૂર્યદેવની કૃપાથી જન્મેલો પણ અ-બોધ પુત્ર સૂર્યદેવના દર્શન, બાધા અને કૃપાથી બોલતો થઈ જશે. ત્રણ જણા ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરે છે ને તેમનો ચેતનાપ્રવાહ પણ ચાલે છે. ટ્રેન સૂર્યદેવના સ્થાનકના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં જ આગલા સ્ટેશને પુત્ર ભૈ ખોવાઈ જાય છે. નાયક સંડાસમાં ગયો હોય છે. તે બારણું હચમચાવતાં બહાર નીકળે છે, અને ભૈ વિશે કૈં ખબર ન મળતા અકળાઈને પત્નીને એક તમાચો મારી દે છે. એવામાં ગાડી ઊપડે છે. નાયક સાંકળ ખેંચવા હાથ ઊંચો કરે છે. પણ એટલામાં જ એક ભારે પ્રકાશવાળું એન્જિન પસાર થાય છે. નાયકની આંખ પત તેનો પ્રકાશ પડે છે ને ધૂમાડાથી એની આંખ અને ડબો ભરાઈ જાય છે. નાયક કહે છે: 'સાંકળ તરફ ઊંચો કરેલો મારો જમણો હાથ ગૂંગળાવા લાગ્યો'. આ સાથે નવલકથા પૂર્ણ થાય છે.

## આવકાર
ઉમાશંકર જોશી એ આ નવલકથાની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે: "અર્થગર્ભ પ્રતિકોથી [આ] કૃતિ એક સમૃદ્ધ સ્વરકંપોવાળી રાગિણી જેવી બની છે".

સુમન શાહ દ્વારા લખાયેલ પુસ્તકના શિર્ષક "ચંદ્રકાન્ત બક્ષીથી ફેરો"માં આ નવલકથાનો સંદર્ભ છે.

## નોંધ
## સંદર્ભ સ્ત્રોતો
* 
* 
* 

## બાહ્ય કડીઓ
* ફેરો એકત્ર ફાઉન્ડેશન પર

શ્રેણી:નવલકથા
મણિલાલ નભુભાઈ: જીવનરંગ

**મણિલાલ નભુભાઈ: જીવનરંગ** એ ગુજરાતી લેખક ધીરુભાઈ ઠાકર દ્વારા લખાયેલ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીનું જીવનચરિત્ર છે જે ૧૯૫૭માં પ્રકાશિત થયું હતું.

## પાર્શ્વભૂમિ
ગુજરાતી વિવેચક, સાહિત્યના ઈતિહાસકાર અને ગુજરાતી વિશ્વકોશના સંપાદક ધીરુભાઈ ઠાકરે તેમના પીએચ.ડી.ના વિષય તરીકે મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીને પસંદ કર્યા હતા. આ મહાનિબંધ ૨ ગ્રંથરૂપે પ્રગટ થયો હતો: (૧) 'મણિલાલ નભુભાઈ: સાહિત્યસાધના', અને (૨) 'મણિલાલ નભુભાઈ: જીવનરંગ'. આ દ્વિતીય ગ્રંથમાં મણિલાલના જીવનનું આલેખન કરવામાં આવ્યું છે.

ધીરુભાઈએ આ ચરિત્ર લખવામાં પૂર્વે પ્રગટ થયેલ અને અંબુભાઈ પુરાણીએ લખેલ મણિલાલના જીવનચરિત્રનો ઉપરાંત આનંદશંકર ધ્રુવ પાસે સચવાયેલ મણિલાલના આત્મવૃત્તાંતનો તથા મણિલાલના પત્રો, ફાઈલો, વસિયતનામું, સ્વજનોની મુલાકાતો વગેરેનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ સામગ્રીઓનો અભ્યાસ કરીને મણિલાલના જીવનના અગત્યના પાસાંઓ, જેને લીધે દંતકથાઓ અને અફવાઓ ચાલેલી હોય તેવા પાસાંઓ પર પ્રકાશ પાડવાનો લેખકે પ્રયત્ન કરેલો છે.

## પુસ્તક સંક્ષેપ
પુસ્તકની શરુઆતમાં લેખકે મણિલાલના જન્મ સમયના યુગનો પરિચય આપ્યો છે. લેખકે બીજા પ્રકરણથી મણિલાલના જીવનની ક્રમશ: માહિતી આપી છે અને પ્રકરણવાર તેમના જીવનના પ્રસંગો, પ્રવૃત્તિઓ, આંતરજીવન અને જાહેરજીવન આલેખ્યું છે.

## આવકાર
બહેચરભાઈ પટેલ નોંધે છે કે ધીરુભાઈ ઠાકરે આ ચરિત્ર દ્વારા 'મણિલાલના જીવનને 'ઊંચા પર્વત, ઊંડી ખીણ' તરીકે પ્રતિપાદિત કર્યું છે'. તેમજ અનંતરાય રાવળ કહે છે કે 'એમ કરવામાં તેમની વૈજ્ઞાનિક ચોક્સાઈ, તારતમ્યબુદ્ધિ, સમભાવ અને તાટસ્થ્ય જણાઈ આવે છે'.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:મણિલાલ દ્વિવેદી વિશેની કૃતિઓ
હું પોતે

***હું પોતે*** નારાયણ હેમચંદ્રે લખેલી અને ગુજરાતીમાં પ્રકાશિત થયેલી પહેલી આત્મકથા છે, જેનું પ્રકાશન ઈ.સ. ૧૯૦૦માં થયું હતું. 

## અવલોકન 
નારાયણ હેમચંદ્ર મુંબઈમાં રહેતા ગુજરાતી ભાષાના લેખક, વિવેચક અને અનુવાદક હતા. *હું પોતે* (૧૯૦૦) ગુજરાતીમાં પ્રકાશિત થયેલી સૌપ્રથમ આત્મકથા છે, જો કે પ્રથમ આત્મકથા નર્મદે ૧૮૬૬માં લખી હતી પણ તેનું પ્રકાશન ૧૯૩૩માં થયું હતું. તેઓ વધુમાં નોંધે છે કે "જીવનની આકૃતિમાંથી આત્મકથાની આકૃતિ નીપજાવવાનો કસબ લેખકને કારગત થયો નથી, એ આ કૃતિની સૌથી મોટી મર્યાદા છે."

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* વિકિમીડિયા કૉમન્સ પર પુસ્તક PDF સ્વરૂપે

શ્રેણી:આત્મકથા
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય