ઇસ્મત ચુગતાઈ

**ઇસ્મત ચુગતાઇ** (૨૧ ઓગસ્ટ ૧૯૧૫- ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૧) એક ભારતીય ઉર્દૂ નવલકથાકાર, ટૂંકી વાર્તા લેખક, ઉદારમતવાદી માનવતાવાદી અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા. ૧૯૩૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે સ્ત્રીઓની લૈંગિકતા અને સ્ત્રીત્વ, માર્ક્સવાદી દ્રષ્ટિકોણથી મધ્યમ વર્ગની નમ્રતા અને વર્ગ સંઘર્ષ સહિતના વિષયો પર વિસ્તૃત લખ્યું હતું. સાહિત્યિક વાસ્તવવાદની લાક્ષણિકતા ધરાવતી શૈલી સાથે ચુગતાઈએ વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં એક મહત્ત્વના અવાજ તરીકે પોતાની જાતને પ્રસ્થાપિત કરી હતી. તેમને ૧૯૭૬માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

## જીવન પરિચય 
### પ્રારંભિક જીવન અને કારકિર્દીની શરૂઆત (૧૯૧૫-૪૧) 
ઇસ્મત ચુગતાઇનો જન્મ ૨૧ ઓગસ્ટ ૧૯૧૫ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના બદાયૂંમાં નુસરત ખાનમ અને મિર્ઝા કાસીમ બેગ ચુગતાઇને ત્યાં થયો હતો. તેઓ છ ભાઈઓ અને ચાર બહેનો સાથેના માતાપિતાના દસ બાળકોમાં નવમાં ક્રમે હતા.

ચુગતાઈએ તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીની મહિલા કોલેજમાંથી મેળવ્યું હતું અને ઇસાબેલા થોબર્ન કોલેજમાંથી ૧૯૪૦ માં સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. તેમના પરિવારના સખત વિરોધ છતાં, તેમણે પછીના વર્ષે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી બેચલર ઓફ એજ્યુકેશનની ડિગ્રી પૂર્ણ કરી હતી. ચુગતાઈએ તે જ સમયે ખાનગીમાં લખવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ ઘણા સમય પછી સુધી તેમણે તેમના લેખનકાર્ય માટે પ્રકાશનનો વિચાર કર્યો ન હતો. બાદમાં તેમણે અન્ય પ્રકાશનો અને વર્તમાનપત્રો માટે લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની શરૂઆતની કેટલીક કૃતિઓમાં બચપન, (આત્મકથાત્મક લેખ), કાફિર (તેમની પ્રથમ ટૂંકી-વાર્તા) અને *ધીત* (જિદ્દી), વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ચુગતાઇના બે પ્રારંભિક ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહો *કલિયાં* અને *ચોટે* અનુક્રમે ૧૯૪૧ અને ૧૯૪૨માં પ્રકાશિત થયા હતા.

ચુગતાઇની પ્રથમ નવલકથા જિદ્દી, જે તેમણે તેમના વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં લખી હતી, તે સૌ પ્રથમ ૧૯૪૧માં પ્રકાશિત થઈ હતી. આ પુસ્તકમાં એક ધનાઢ્ય ઘરમાં ઘરેલુ મદદનું કામ કરતી એક મહિલા અને તેના માલિકના પુત્ર વચ્ચેના પ્રેમસંબંધની વાત કરવામાં આવી છે. ચુગતાઈએ પાછળથી રોમેન્ટિક નવલકથાકાર હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલીની કૃતિઓ સાથે નવલકથાના વિષયો અને શૈલીની સમાનતાની ચર્ચા કરી હતી, અને તેમને અન્ય પ્રારંભિક પ્રભાવ તરીકે ટાંક્યા હતા. સમીક્ષકોએ નવલકથાને તેના 'સંમોહક ગદ્ય' અને નવીન વિષયવસ્તુ કે જેમાં સ્ત્રીઓ પુરુષોને બદલે અન્ય મહિલાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી બેડીઓમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રયાસ કરે છે એવી દુનિયાની ઝાંખી કરાવવા માટે કૃતિની પ્રશંસા કરી હતી. પાછળથી *ઝિદ્દી*નું અંગ્રેજીમાં *વાઇલ્ડ એટ હાર્ટ* તરીકે ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯૪૮માં તે જ નામની ફિચર ફિલ્મમાં રૂપાંતરણ થયું હતું.

### ફિલ્મક્ષેત્ર અને સફળતા (૧૯૪૨–૧૯૬૦) 
શિક્ષણમાં સ્નાતક પદવી મેળવ્યા બાદ ચુગતાઈએ અલીગઢ સ્થિત એક કન્યા શાળાની મુખ્યાઅચાર્યના પદ માટે સફળતાપૂર્વક અરજી કરી હતી. ત્યાં તેઓ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં માસ્ટર ડિગ્રી કરી રહેલા શહીદ લતીફને મળ્યા હતા. ત્યારબાદ તેઓ ૧૯૪૨ માં બોમ્બે ગયા અને શાળાઓના નિરીક્ષક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

ચુગતાઈએ તેમની ટૂંકી વાર્તા *લિહાફ* માટે વ્યાપક ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, જે લાહોર સ્થિત સાહિત્યિક સામયિક અદાબ-એ-લતીફના ૧૯૪૨ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.  ત્યારબાદ તેમણે કામીની કૌશલ અને દિલીપ કુમાર અભિનીત ૧૯૫૦માં આવેલી ફિલ્મ *આરઝૂ* માટે સંવાદ અને પટકથા લખી હતી. ચુગતાઈએ ૧૯૫૩માં આવેલી ફિલ્મ *ફરેબ* દ્વારા દિગ્દર્શન તરફ પોતાની કારકિર્દીનો વિસ્તાર કર્યો હતો, જેમાં અમર, માયા દાસ, કિશોર કુમાર, લલિતા પવાર અને ઝોહરા સહગલ જેવા કલાકારોએ અભિનય આપ્યો હતો. પોતાની એક ટૂંકી વાર્તા પર આધારિત પટકથા ફરીથી લખ્યા બાદ ચુગતાઈએ લતીફ સાથે મળીને આ ફિલ્મનું સહ-દિગ્દર્શન કર્યું હતું.

ચુગતાઈનું ફિલ્મો સાથેનું જોડાણ ત્યારે મજબૂત થયું જ્યારે તેમણે અને લતીફે પ્રોડક્શન કંપની *ફિલ્મીના*ની સહ-સ્થાપના કરી. *સોને કી ચિડિયા*ફિલ્મને "ભારતીય સિનેમામાં માથાભારે સમય" અને ફિલ્મ ઉદ્યોગના "ગ્લેમર પાછળની ગંદકી" દર્શાવવા માટે નોંધપાત્ર નિર્માણ તરીકે વર્ણવવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મમાં પોતાના અભિનય માટે સારો પ્રતિસાદ મેળવનાર નૂતને પોતે પણ તેને પોતાના મનપસંદ અભિનયમાંનો એક ગણાવ્યો હતો. ૧૯૫૮માં પણ ચુગતાઇએ મહમૂદ-શ્યામા સ્ટારર *લાલારુખ*નું નિર્માણ કર્યું હતું.

ચુગતાઈએ ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતા હોવા છતાં તે સમય દરમિયાન ટૂંકી વાર્તાઓ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ૧૯૫૨માં તેમનો ટૂંકી વાર્તાઓનો ચોથો સંગ્રહ *ચુઇ મુઇ* (ટચ-મી-નોટ) પ્રકાશિત થયો હતો, જેને ઉત્સાહપૂર્ણ પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. રફાય મહમૂદે ૨૦૧૪ના તંત્રીલેખમાં એકવીસમી સદીમાં આ વાર્તાઓની પ્રાસંગિકતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. નસીરુદ્દીન શાહે એક સ્મારક શ્રેણી *ઇસ્મત આપા કે નામ*ના ભાગરૂપે ચુઇ મુઇનું નાટ્ય રૂપાંતરણ રજૂ કર્યું હતું, જેમાં તેમની પુત્રી હીબા શાહે મુખ્ય પાત્ર ભજવ્યું હતું.

### નવલકથા લેખનમાં સફળતા (૧૯૬૧-૯૦) 
૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ચુગતાઈએ કુલ આઠ નવલકથાઓ લખી હતી, જેમાંની પ્રથમ નવલકથા *માસૂમા* (નિર્દોષ છોકરી) હતી, જે ૧૯૬૨માં પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમની પછીની કૃતિ, ૧૯૬૬માં પ્રકાશિત નવલકથા *સૌદાઇ* (વળગાડ) હતી જે ૧૯૫૧માં આવેલી ફિલ્મ *બુઝદિલ*ની પટકથા પર આધારિત હતી, જેનું તેમણે લતીફ સાથે સહ-લેખન કર્યું હતું.

*માસૂમા* અને *સૌદાઇ* બંનેના ઉષ્માભર્યા આવકાર બાદ, આ નવલકથા ઉત્તર પ્રદેશના રૂઢીચુસ્ત મુસ્લિમ પરિવારમાં રહેતી મહિલાઓના વૈવિધ્યસભર જૂથના જીવનને દર્શાવે છે. *ટેઢી લકીર*ની જેમ જ *દિલ કી દુનિયા* પણ આત્મકથનાત્મક સ્વરૂપની છે, આ નવલકથામાં ચુગતાઇએ ઉત્તર પ્રદેશના બહરાઇચમાં વીતેવેલા પોતાના બાળપણની અસર જોવા મળે છે. આ બંનેની સરખામણી કરતાં હુસૈન કહે છે, "જો *ટેઢી લકીર* મને તેની બોલ્ડનેસ, રેન્જ અને એક મોટી નવલકથા તરીકેની તેની વિશ્વસનીયતાથી પ્રભાવિત કર્યો હોય, તો *દિલ કી દુનિયા*નો પ્રભાવ કાયમ માટે મારી સાથે રહેશે, અને મને મારી પોતાની વાર્તાઓમાં તેના વિષયગત અને શૈલીગત પડઘા જોવા મળશે." *જંગલી કબૂતર*, જે પ્રથમ વખત ૧૯૭૦ માં પ્રકાશિત થઈ હતી, તે એક અભિનેત્રીના જીવન પર આધારિત હતી અને તે સમયે બનેલી વાસ્તવિક જીવનની ઘટનાઓથી આંશિક રીતે પ્રેરિત હતી. ચુગતાઈના પૌત્ર, ફિલ્મ નિર્માતા એજાઝ ખાને ૨૦૧૫ માં મુંબઈ મિરરને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં વાર્તા પર આધારિત ફીચર ફિલ્મ બનાવવામાં રસ દર્શાવ્યો હતો: તેમણે મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "હું તેની એક વાર્તા બનાવવા માંગું છું, *જંગલી કબૂતરે* [એક વાર્તા તરીકે] હંમેશાં મને આકર્ષિત કર્યો છે."

*અજીબ આદમી* એ જ રીતે ધરમ દેવના જીવન પર આધારિત છે, જે બોલિવૂડના એક લોકપ્રિય અગ્રણી વ્યક્તિ છે અને તેમના સાથી અભિનેત્રી ઝરીન જમાલ સાથેના તેમના લગ્નબાહ્ય સંબંધની તેમાં સામેલ લોકોના જીવન પર પડેલી અસરનું વર્ણન કરે છે. આ નવલકથા સહકલાકારો ગુરુ દત્ત અને વહીદા રહેમાન વચ્ચેના અફેર પર આધારિત હોવાનું કહેવાય છે; દત્તે પાર્શ્વ ગાયિકા ગીતા દત્ત સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તે સમયે આ દંપતીને ત્રણ બાળકો હતા.  ૨૦૧૯માં ખલીજ ટાઇમ્સ માટે લખતા ખાલિદ મોહમ્મદે આ લાગણીનો પડઘો પાડ્યો હતો. તેમણે આ પુસ્તકને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ વિશેનું એક પ્રકારનું પ્રથમ પુસ્તક ગણાવ્યું હતું, જે "બોલિવૂડના બધા લોકો માટે પણ આંખ ઉઘાડનારું પુસ્તક હતું." મોહમ્મદે ચુગતાઈની નિખાલસ લેખન શૈલીની વિગતવાર નોંધ પણ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે તેમની પાસે "વાર્તાઓને નિખાલસતાથી અને નિર્ભયતાથી રજૂ કરવા માટે જન્મજાત ભેટ" છે.

### વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકન અને પ્રશંસા (૧૯૯૦ના દશકથી આગળ) 
ચુગતાઇને 1980ના દાયકાના અંતભાગમાં અલ્ઝાઇમર રોગ હોવાનું નિદાન થયું હતું, જેણે ત્યાર બાદ તેનું કામ મર્યાદિત કરી દીધું હતું. લાંબી માંદગી બાદ ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૧ના રોજ મુંબઈમાં તેમના ઘરે તેમનું અવસાન થયું હતું. ચુગતાઈ ઈસ્લામમાં સામાન્ય રીતે દફનવિધિ કરાવવાની વિરુદ્ધમાં હોવાનું મનાય છે. રક્ષંદા જલીલે ચુગતાઈની કુરતુલેન હૈદર સાથેની એક વાતચીતને ટાંકીને ઇસ્મત ચુગતાઈ પરનાં લખાણોમાં લખ્યું છે, "મને કબરથી ખૂબ ડર લાગે છે. તેઓ તમને કાદવના ઢગલા નીચે દફનાવે છે. કોઈ ગૂંગળામણ અનુભવે [...] એના કરતાં મારા અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવે તો વધારે સારું."  મોટાભાગના અહેવાલો અનુસાર, ચુગતાઇના અંતિમ સંસ્કાર ચંદનવાડી સ્મશાનગૃહમાં તેમની અંતિમ ઇચ્છા અનુસાર કરવામાં આવ્યા હતા.

તેમની અસંખ્ય કૃતિઓના અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યા બાદ, વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં નવેસરથી રસ અને ત્યાર બાદ વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનને પગલે ચુગતાઈનો લેખક તરીકેનો દરજ્જો વધ્યો હતો. તેની કૃતિઓ માટે વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનની શરૂઆત લિહાફના પુનઃવાચનથી થઈ હતી, જેણે વચ્ચેના વર્ષોમાં વધુ મહત્વ આપ્યું છે; સામંતશાહી સમાજમાં ઉપેક્ષિત પત્નીના વણસ્પર્શ્યા જીવનચિત્રણ માટે તેની નોંધ લેવામાં આવી હતી અને તે સેક્સના પ્રારંભિક નિરૂપણ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ બની હતી, જે આધુનિક ભારતીય સાહિત્યમાં હજી પણ નિષિદ્ધ છે. ત્યારબાદ લિહાફને વ્યાપકપણે અંકલિત કરવામાં આવી છે અને તે ચુગતાઇની સૌથી વધુ પ્રશંસાપાત્ર કૃતિઓમાંની એક બની ગઈ છે. વિવેચક અને નાટ્યકાર શમીમ હન્ફી તેની સર્વોચ્ચ પ્રશંસા કરે છે અને કહે છે કે આ નવલકથા, ખાસ કરીને તેનો પ્રથમ ભાગ, વિશ્વ સાહિત્યના ઉચ્ચતમ ધોરણો સાથે મેળ ખાય છે. હુસૈન તુલનાત્મક રીતે તેને ઉર્દૂ ભાષાની શ્રેષ્ઠ નવલકથાઓમાંની એક ગણાવે છે અને નોંધે છે કે ચુગતાઈ તેના તમામ સાહિત્યિક પ્રભાવો અને તેના પોતાના જીવંત અનુભવોને જોડીને એક ઉદ્દામવાદી લખાણ બનાવે છે. તેમણે નવલકથાના માળખાને એક *બિલ્ડુન્ગ્સરોમન* સાથે સરખાવ્યું અને તે સમયગાળાના રાષ્ટ્રવાદી અને નારીવાદી મુદ્દાઓની તેની તપાસની પ્રશંસા કરી છે. તેણે કહ્યું કે તે માત્ર કુરાન જ નહીં, પરંતુ ગીતા અને બાઇબલ પણ નિખાલસતાથી વાંચે છે.

ચુગતાઈના ઘડતરના વર્ષોમાં નઝર સજ્જાદ હૈદરે પોતાની જાતને એક સ્વતંત્ર નારીવાદી અવાજ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હતી, અને બે તદ્દન ભિન્ન સ્ત્રીઓ હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલી અને રશીદ જહાંની ટૂંકી વાર્તાઓ પણ ચુગતાઈના શરૂઆતના લેખનમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવતી હતી.

અંગારે અને લિહાફ સહિતનાં તેમનાં ઘણાં લખાણો પર દક્ષિણ એશિયામાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે તેમની સુધારાવાદી અને નારીવાદી વિષયવસ્તુએ રૂઢિચુસ્તોને નારાજ કર્યા હતા (ઉદાહરણ તરીકે, તેમનો એવો અભિપ્રાય કે મુસ્લિમ સમાજોમાં મહિલાઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતો પડદો નકાબને મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે હતોત્સાહિત કરવો જોઇએ કારણ કે તે જુલમી અને સામંતશાહી છે.) તેના ઘણા પુસ્તકો પર વિવિધ સમયે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

## પ્રસાર માધ્યમોમાં 
### ઇસ્મત ચુગતાઈ પર પ્રકાશનો 
* *Ismat: Her Life, Her Times*. Sukrita Paul Kumar, Katha, New Delhi, 2000. .
* *Ismat Chughtai, A Fearless Voice*. Manjulaa Negi, Rupa and Co, 2003.81-29101-53-X.
* "Torchbearer of a literary revolution". The Hindu, Sunday, 21 May 2000.
* Kashmir Uzma Urdu weekly, Srinagar, 27 December 2004, 2 January 2005.http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15Feb05-Print-Edition/011502200561.htm
* "Ismat Chughtai – Pakistan-India (1915–1991)", World People, 5 May 2006.https://web.archive.org/web/20071024221325/http://word.world-citizenship.org/word/index.php/wp-archive/473
* Eyad N. Al-Samman, "Ismat Chughtai: An Iconoclast Muslim Dame of Urdu Fiction", *Yemem Times*, 13 April 2009

## શ્રદ્ધાંજલિ 
૨૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૮ના રોજ ગૂગલે તેમનો ૧૦૭મો જન્મદિવસ *ગૂગલ ડૂડલ* સાથે ઉજવ્યો હતો.

## ગ્રંથસૂચિ 
## ફિલ્મોગ્રાફી 
## સન્માન અને પુરસ્કાર
## નોંધ 
## સંદર્ભ 
## બાહ્યકડીઓ 
* 
* ઇસ્મત ચુગતાઇ (1915–1991), સ્ત્રોત પાનું કોલંબિયા વિશ્વવિદ્યાલય
* ઇસ્મત ચુગતાઈનું જીવનચરિત્ર અને ગ્રંથસૂચિ
* ઇસ્મત ચુગતાઈની ટૂંકી વાર્તાઓ
* ઇસ્મત ચુગતાઇનું લિહાફ ટ્રાયલનું ખાતું જર્નલ ઓફ ઉર્દૂ સ્ટડીઝ

શ્રેણી:૧૯૧૫માં જન્મ
શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો
શ્રેણી:લેખક
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:૧૯૯૧માં મૃત્યુ
શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ