open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
યંગ ઇન્ડિયા

thumb|*યંગ ઇન્ડિયા*
***યંગ ઇન્ડિયા*** એ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ૧૯૧૯ થી ૧૯૩૧ દરમિયાન અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત કરાયેલ સાપ્તાહિક પેપર અથવા જર્નલ હતું. ગાંધીજીએ આ જર્નલમાં વિવિધ અવતરણો લખ્યા હતા જેણે ઘણાને પ્રેરણા આપી હતી. તેમણે *યંગ ઇન્ડિયાનો* ઉપયોગ આંદોલનનું આયોજન કરવામાં અહિંસાના ઉપયોગ અંગેની તેમની અનોખી વિચારધારા અને વિચારો ફેલાવવા માટે કર્યો અને બ્રિટનથી ભારતની આઝાદી માટેની વિચારણા, આયોજન અને યોજના બનાવવા વાચકોને વિનંતી કરી.
thumb|*યંગ ઈન્ડિયાની એક નકલ (૧૯૧૯)*
૧૯૩૩માં ગાંધીજીએ અંગ્રેજીમાં *હરિજન* નામનું સાપ્તાહિક અખબાર પ્રકાશિત કરવાનું શરૂ કર્યું. *હરિજન*, જેનો અર્થ "ભગવાનના લોકો" થાય છે, તે  અસ્પૃશ્ય જાતિ માટેનો ગાંધીજીનો શબ્દ હતો જે ૧૯૪૮ સુધી વપરાશમાં ચાલ્યો હતો. આ સમય દરમિયાન ગાંધીએ ગુજરાતીમાં *હરિજન બંધુ* અને હિન્દીમાં *હરિજન સેવક* પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ ત્રણેય અખબારો ભારત અને વિશ્વની સામાજિક અને આર્થિક સમસ્યાઓ પર કેન્દ્રિત હતા.

આ જર્નલને ૧૯૧૪માં લાલા લજપત રાયે *ઇન્ડિયા હોમ રૂલ લીગ ઓફ અમેરિકા* દ્વારા અમેરિકામાં પુનઃ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* સાઉથ એશિયન અમેરિકન ડિજિટલ આર્કાઇવ (સદા) માં *યંગ ઇન્ડિયાના* મુદ્દાઓ.
* http://www.youngindia24.com 
* *યંગ ઈન્ડિયા*, જર્નલ કલેક્શન

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:સામયિક
અનાસક્તિ યોગ

***અનાસક્તિ યોગ*** મહાત્મા ગાંધીએ કરેલો ભગવદ્ ગીતાનો અનુવાદ છે જે દાંડીકૂચને દિવસે--એટલે કે ૧૨મી માર્ચ ૧૯૩૦ના દિવસે--પ્રકાશિત થયો હતો. પુસ્તક અંગ્રેજીમાં *Anasaktiyoga: The Gospel of Selfless Action* નામે અનુવાદિત થયું છે.

## ટિપ્પણી 
પુસ્તકના શિર્ષક અંગે લેખક પરેશ અંતાણી કહે છે કે, "ગાંધીજીને ગીતાના ઊંડા અભ્યાસ દરમ્યાન ધ્યાનમાં આવ્યું કે આ પવિત્ર ગ્રંથનો અંત: કેન્દ્રસ્થ મુદ્દો 'અનાસક્તિ યોગ' છે." તેમના મત અનુસાર પુસ્તકની "પ્રસ્તાવના અનેક રીતે અદ્ભૂત છે" અને તેનાથી બાપુનાં "જીવન અને કર્મને સમજવાની ચાવી મળે છે."

## વધુ વાંચો 
* ગુજરાતી વિકિસ્ત્રોત પર મૂળ પુસ્તક સંપૂર્ણરૂપે

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
મણિ ભવન

**મણિ ભવન** એ એક સંગ્રહાલય અને ઐતિહાસિક મકાન છે જે ગાંધીજીને સમર્પિત છે. આ ઈમારત મુંબઇના ગામદેવી વિસ્તારમાં લબરનમ રોડ પર આવેલું છે. મણિ ભવન એ ૧૯૧૭ અને ૧૯૩૪ ની વચ્ચે મુંબઇમાં ગાંધીજીની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બિંદુ હતું.
thumb|'મણી ભવનનો રસ્તો'

## ગાંધીજીનું મુખ્ય મથક 
thumb|મણિ ભવનનો આગળનો દરવાજો.
મણિ ભવન, ૧૯૧૭ થી ૧૯૩૪ સુધીના લગભગ ૧૭ વર્ષો સુધી ગાંધીજીનું મુંબઈનું મુખ્ય મથક હતું. આ હવેલી રેવાશંકર જગજીવન ઝવેરીની હતી. તેઓ આ સમયગાળા દરમિયાન મુંબઇમાં ગાંધીજીના મિત્ર અને યજમાન હતા. મણિ ભવનથી જ ગાંધીજીએ અસહકાર, સત્યાગ્રહ, સ્વદેશી, ખાદી અને ખિલાફત આંદોલનોની શરૂઆત કરી હતી . ૧૯૧૭માં ગાંધીજીએ *ચરખા* સાથે જોડાવાની શરૂઆત કરી હતી, તે સમયે તેઓ મણિ ભવનમાં રહેતા હતા. મણિ ભવન, હોમરુલ ચળવળમાં ગાંધીના સહભાગ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલો છે, તેમજ તે સમયગાળા દરમિયાન દૂધ મેળવવા દુધાળા ઢોરને કૃત્રિમ રીતે ગર્ભધાન કરાવતી *ફૂકકનની* ક્રૂર અને અમાનવીય પ્રથાના વિરોધમાં ગાંધીજીએ અહીં ગાયનું દૂધનો ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય અહીં કર્યો હતો.
thumb|244x244px|મહાત્મા ગાંધીની અર્ધપ્રતિમા.
૧૯૫૫માં, ગાંધી સ્મારક નિધિ દ્વારા આ ઇમારતનો કબજો લેવામાં આવ્યો હતો.

## ગાંધીનું સંગ્રહાલય અને પુસ્તકાલય 
આ ઇમારતમાં મહાત્માની પ્રતિમા ધરાવતું એક પુસ્તકાલય છે જ્યાં લોકો ગાંધીજીને શ્રદ્ધાંજલિ આપે છે. તેમના જીવનને દર્શાવતી ગાંધીજીની તસવીરો મુકાયેલી સીડી, મુલાકાતીઓને પ્રથમ માળ તરફ દોરી જાય છે જેમાં બાળપણથી લઈને તેમની હત્યા સુધીના ફોટોગ્રાફ્સ ધરાવતી ફોટો ગેલેરી છે, જેમાં પ્રેસ ક્લિપિંગ્સ પણ મુકવામાં આવી છે.

ગાંધીજીએ મુંબઈમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન જે ઓરડાનો ઉપયોગ કર્યો હતો તે બીજા માળે છે, ત્યાં ગ્લાસ પાર્ટીશન દ્વારા લોકો તેમના બે ચરખા, એક પુસ્તક અને જમીન પર તેમનો ગાદલો જોઈ શકે છે. તે રૂમની સામે એક ખંડ છે જ્યાં તેમના જીવનકાળના છાયાચિત્રો અને ચિત્રો પ્રદર્શિત છે. ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ના દિવસે જ્યાંથી તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, તે આગાશી પણ મોજૂદ છે.
thumb|કસ્તુરબાના અંતકાળે ગાંધીના ખોળામાં માથું રાખીને સોતા હતા તેનું દ્રશ્ય.

## ઓબામાની મુલાકાત 
right|thumb|200x200px|રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા અને ફર્સ્ટ લેડી મિશેલ ઓબામા મણિ ભવનમાં ગાંધીના ઓરડાની મુલાકાત લેવા ગયા હતા.
નવેમ્બર ૨૦૧૦માં છેલ્લા ૫૦ વર્ષમાં મણિ ભવન ગાંધી સંગ્રાલયની મુલાકાત લેનાર બરાક ઓબામા પ્રથમ ઉચ્ચ પ્રોફાઇલ આંતરરાષ્ટ્રીય મુલાકાતી બન્યા.  તેમના પહેલાં, ફક્ત માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર ૧૯૫૦ ના દાયકામાં મણિ ભવનની મુલાકાતે આવ્યા હતા.

## આ પણ જુઓ 
* અસહકાર ચળવળ
* ખાદી
* સત્યાગ્રહ
* સ્વદેશી
* ચરખા (સ્પિનિંગ વ્હીલ)
* ખિલાફત આંદોલન

## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય
ગાંધી ભવન, ચંદીગઢ

right|thumb|ગાંધી ભવન
**ગાંધી ભવન** એ ભારતના ચંદીગઢ શહેરની એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન સ્મારક - ઈમારત છે, અને તે મહાત્મા ગાંધીના લેખન અને કાર્યોના અધ્યયનને સમર્પિત છે. ઈમારતની સંકલ્પના આર્કિટેક્ટ પિયર જીએનરેટ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેઓ લે કર્બ્યુસિઅરના પિતરાઇ ભાઇ છે.  

## રચના 
આ ઈમારત એક સભાગૃહ હોલ છે જે પાણીના તળાવની મધ્યમાં બનેલું છે. આર્કિટેક્ટ દ્વારા બનાવેલું ભીંતચિત્ર (મ્યુરલ) પ્રવેશ પર મુલાકાતીઓને આવકાર આપે છે. પ્રવેશદ્વાર પર "ટ્રુથ ઈઝ ગોડ" અર્થાત્ - "સત્ય જ ભગવાન છે" એવા શબ્દો લખાયેલા છે. અહીં  ગાંધીજી પરના પુસ્તકોનો નોંધપાત્ર સંગ્રહ છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય
હિંદુ ધર્મનું હાર્દ

***હિંદુ ધર્મનું હાર્દ*** એ મહાત્મા ગાંધીના હિંદુ ધર્મ પરના વિચારોનું સંકલન કરતું પુસ્તક છે. ૨૧૮ પાનાંના આ પુસ્તકને નવજીવન પ્રકાશન દ્વારા ૧૯૮૭માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું અને અંગ્રેજીમાં આ પુસ્તકનો અંગ્રજી અનુવાદ વી. બી. ખેરે *ધી એસેન્સિયલ્સ્ ઑફ હિન્દુઈઝમ્* શિર્ષક હેઠળ કર્યો હતો. ૨૦૧૮ સુધી, આ પુસ્તકની દસ હજાર નકલ વેચાઈ હતી.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:પુસ્તક
મહાત્મા ગાંધીના ઉપવાસની સૂચિ

**મહાત્મા ગાંધી** અથવા ભારતના રાષ્ટ્ર પિતા તરીકે જાણીતા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન ૧૭ ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમના સૌથી લાંબા ઉપવાસ ૨૧ દિવસ સુધી ચાલ્યા હતા. ઉપવાસ એ અહિંસા (અહિંસા) તેમજ સત્યાગ્રહની ફિલસૂફીના ભાગરૂપે ગાંધીજી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું શસ્ત્ર હતું.

## ઉપવાસ 
કુલ  ૧૩૯ દિવસ ઉપવાસ

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* મહાત્મા ગાંધીએ કરેલા ઉપવાસની સૂચિ

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
ઈટર્નલ ગાંધી મલ્ટીમીડિયા મ્યુઝીયમ

thumb|ઇન્ટર્નલ ગાંધી મલ્ટીમીડિયા મ્યુઝિયમ ખાતે ગાંધીજીનું વિઝન એક પ્રદર્શન
**ઇટર્નલ ગાંધી મલ્ટિમીડિયા મ્યુઝિયમ** એ ૨૦૦૫ માં સ્થાપિત ડિજિટલ મલ્ટિમીડિયા મ્યુઝિયમ છે. તે નવી દીલ્હીમાં આવેલ ગાંધી સ્મૃતિ ખાતે સ્થિત છે. આ સ્થળ અગાઉ બિરલા હાઉસ તરીકે ઓળખાતું, આ એ જ સ્થળ છે જ્યાં મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી . આ સંગ્રહાલય ગાંધીજીના જીવનનો ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ પ્રસ્તુત કરે છે, અને તેનો ઉદ્દેશ્ય ગાંધીજીના મૂલ્યોને પુનર્જીવિત અને નિર્ધારિત કરવાનો છે, જેના દ્વારા ભારતને આઝાદી મળી હતી. 

## ઇતિહાસ 
આ પ્રોજેક્ટ આદિત્ય બિરલા ગ્રુપ અને ગાંધી સ્મૃતિ દર્શન સમિતિની પહેલ છે. તે ગ્રાસિમ અને હિંડાલ્કો દ્વારા આધાર અપાય છે, અને તેને *સેક્રેડ વર્લ્ડ રિસર્ચ લેબોરેટરી* દ્વારા વિકસિત કરવામાં આવ્યો છે. ભારતીય પ્રધાનમંત્રી મનમોહનસિંહે ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૦૫ ના રોજ આ સંગ્રહાલયનું ઉદઘાટન કર્યું હતું.

[right|thumb|ઈટર્નલ ગાંધી મલ્ટીમીડિયા મ્યુઝિયમ ખાતે મહાત્મા ગાંધી અને [કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]]
આ પ્રદર્શનમાં શાસ્ત્રીય ભારતીય પ્રતીકોમાંથી લેવામાં આવેલા ડિસ્પ્લેનો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જેમ કે ચરખો, પ્રાર્થનાના પૈડાં ફેરવવા, પ્રતીકાત્મક સ્તંભોને સ્પર્શ કરવો, પવિત્ર ચીજોને સ્પર્શતા હાથ અને સહયોગથી બનાવવામાં આવેલા રજાઇ . તે ફોટોગ્રાફ્સ, પેઇન્ટિંગ્સ, ફિલ્મ ફૂટેજ અને વિડિઓ ક્લિપ્સ સાથે લયબદ્ધ રીતે ગાંધીજીના જીવનને શણગારે છે. ૪૦ થી વધુ પ્રદર્શનોનો સંગ્રહ આધુનિક સ્પર્શ કમ્પ્યુટિંગ અને ગાંધીની દ્રષ્ટિ સાથે નવી *ગ્રીન આર્ટનું મિલન*  છે.

પ્રદર્શનમાંની રચનાઓ રણજિત મક્કુની દ્વારા કરવામાં આવી હતી,  જેમણે ૨૦૦ થી વધુ કલાકારો, વૈજ્ઞાનિકો અને કારીગરોની ટીમને નિર્દેશિત કરી હતી અને વિશ્વભરના અગ્રણી વિદ્વાનો અને સંસ્થાઓનું યોગદાન મેળવ્યું હતું.

આ પરિયોજનાએ તેના ડિઝાઇન યોગદાન માટે આઈડી મેગેઝિન ન્યૂયોર્કનો એવોર્ડ જીત્યો છે. 

સંગ્રહાલયનું મોબાઇલ સંસ્કરણ દેશના અને વિદેશના વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રવાસ કરે છે.

## ગેલેરી 

ચિત્ર:Headlines.jpg|અખબારની કાપલીઓ પ્રદર્શિત કરતી છબીઓ
ચિત્ર:E-Harmonium.jpg|ઇ-હાર્મોનિયમ
ચિત્ર:An exhibit at Eternal Gandhi Multimedia Museum, Gandhi Smriti, New Delhi.jpg|મ્યુઝિયમ ખાતે એક પ્રદર્શન

## આ પણ જુઓ 
* રાષ્ટ્રીય ગાંધી સંગ્રહાલય
* સાબરમતી આશ્રમ

## સંદર્ભ 
* શાશ્વત ગાંધી આદિત્ય બિરલા
* પુશબટન ગાંધી: મહાત્મા ગોઝ મલ્ટિમીડિયા

## બાહ્ય કડીઓ 
* સત્તાવાર વેબસાઇટ: શાશ્વત ગાંધી મલ્ટિમીડિયા મ્યુઝિયમ 
* શાશ્વત ગાંધી મલ્ટીમીડિયા મ્યુઝિયમ 

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય
રાષ્ટ્રીય ગાંધી સંગ્રહાલય

**રાષ્ટ્રીય ગાંધી સંગ્રહાલય (**અંગ્રેજી **: નેશનલ ગાંધી મ્યુઝિયમ)** અથવા **ગાંધી મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ** એ એક સંગ્રહાલય છે જે ભારતના નવી દિલ્હીમાં આવેલું છે. આ સંગ્રહાલયમાં મહાત્મા ગાંધીના જીવન અને સિદ્ધાંતોનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. ઈ.સ. ૧૯૪૮ માં ગાંધીજીની હત્યા કરવામાં આવી તે પછી તરત જ મુંબઈમાં આ સંગ્રહાલય શરૂ થયું. ઈ.સ. ૧૯૬૧ માં તેને નવી દિલ્હીમાં રાજ ઘાટમાં સ્થળાંતર કરવામાં આવ્યું હતું.

## ઇતિહાસ 
[right|thumb|સંગ્રહાલયમાં [મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધીના પુનર્નિર્જિત શયનખંડ]]
૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના દિવસે મહાત્મા ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેમના મૃત્યુ પછી ટૂંક સમયમાં જ, સંગ્રાહકોએ સમગ્ર ભારતમાં ગાંધીજી સંબંધિત મહત્વના કંઈપણ બાબત શોધવાની શરૂઆત કરી હતી. ગાંધીજીને લગતી વ્યક્તિગત વસ્તુઓ, અખબારો અને પુસ્તકો મુંબઇ લઈ જવામાં આવ્યા હતા. ઈ. સ. ૧૯૫૧ માં, આ વસ્તુઓ નવી દિલ્હીના કોટા હાઉસની નજીકની ઇમારતોમાં ખસેડવામાં આવી. ઈ.સ. ૧૯૫૭માં આ સંગ્રહાલય એક હવેલીમાં સ્થળાંતર થયું હતું.

છેવટે ૧૯૫૯માં, ગાંધી મ્યુઝિયમ, મહાત્મા ગાંધીની સમાધિની બાજુમાં નવી દિલ્હી રાજ ઘાટ ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું. ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ઔપચારિક રીતે તે નવા સ્થાનનું ઉદ્ઘાટન કર્યું ત્યારે મહાત્મા ગાંધીની હત્યાની ૧૩ મી વર્ષગાંઠ હતી, ૧૯૬૧માં આ સંગ્રહાલય સત્તાવાર રીતે ખુલ્લુ મુકાયું. 

## પુસ્તકાલય 
ગાંધી સંગ્રહાલયનું પુસ્તકાલય એ ગાંધીજીના કાર્ય માટેનું પ્રદર્શન અને સામાન્ય અભ્યાસ પુસ્તકાલય બન્ને છે. પુસ્તકોને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, પ્રથમ વિભાગમાં ગાંધીજી દ્વારા અથવા તેમના વિશે લખાયેલ પુસ્તકો છે અને બીજા વિભાગમાં અન્ય વિષયોની બાબતો પર પુસ્તકો છે. સંગ્રહાલયની લાઇબ્રેરીમાં હાલમાં ૩૫,૦૦૦ થી વધુ પુસ્તકો અથવા દસ્તાવેજો છે. આ પુસ્તકાલયમાં અંગ્રેજી અને હિન્દી બંનેમાં ગાંધીજીના જીવનકાળના ૨૦૦૦ સામયિકનો સંગ્રહ પણ છે. 

## ગેલેરી 
right|thumb|લોહીથી ખરડાયેલા ગાંધીજી કપડા, શાલ અને તેમનો જીવ લઈ લેનાર ગોળી બતાવતું એક પ્રદર્શન.
રાષ્ટ્રીય ગાંધી સંગ્રહાલયમાં ગેલેરીમાં મહાત્મા ગાંધીની પેઇન્ટિંગ્સ અને વ્યક્તિગત વસ્તુઓનો મોટી સંખ્યામાં સંગ્રહવામાં આવી છે. આ સંગ્રહમાં સૌથી નોંધપાત્ર વસ્તુઓ છે: સત્યાગ્રહ વિલેમિયા મુલર દ્વારા લાકડામાં કોતરેલી સત્યગ્રહ નામની કૃતિ, ગાંધીજીના ચાલવા માટે વાપરતા તે લાકડીઓ, જ્યારે તેમની હત્યા કરવામાં આવી તે સમયે ગાંધીજી દ્વારા પહેરવામાં આવેલી ધોતી અને શાલ, તેમને મારવામાં આવેલ ગોળી. આ સંગ્રહાલયમાં ગાંધીજીના કેટલાક દાંત અને તેમની હાથીદાંતની દાંત ખોતરણી (ટૂથપીક) પણ છે. મ્યુઝિયમની ગેલેરીઓ : શહીદ ગેલેરી, સ્મારક ગેલેરી, આર્ટ ગેલેરી વિગેરે જેમાં ગાંધી પર બનાવેલી કલા કૃતિઓ જોવા મળે છે. સંગ્રહાલયમાં એક સામાન્ય ફોટો ગેલેરી પણ છે.

## વિશેષ પ્રદર્શનો 
અહીંના ગાંધી આધારિત કાયમી સંગ્રહ પ્રદર્શન ઉપરાંત, ભારતના ઇતિહાસ સાથે સંકળાયેલા અન્ય પ્રદર્શનો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. મોટાભાગના પ્રદર્શનો ભારતીય રાજકીય નેતાઓ અને શાંતિ ચળવળ પર આધારિત છે, તે સિવાય વિશ્વની મુખ્ય ઘટનાઓ પણ શામિલ છે.

## આ પણ જુઓ 
* ઈટર્નલ ગાંધી મલ્ટીમીડિયા મ્યુઝીયમ
* ગાંધી સ્મૃતિ (બિરલા હાઉસ)

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* રાષ્ટ્રીય ગાંધી સંગ્રહાલય, સત્તાવાર સ્થળ

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય
ઇન્ડિયન ઓપિનિયન

***ઇન્ડિયન ઓપિનિયન*** એ મહાત્મા ગાંધીજી દ્વારા પોતાના દક્ષિણ આફ્રિકાના નિવાસ દરમિયાન ચલાવેલું સાપ્તાહિક પત્ર હતું. ગાંધીજીના પ્રોત્સાહનથી મદનજિત વ્યાવહારિક નામના ગુજરાતીએ દક્ષિણ આફ્રિકાની હિંદી કોમના મુખપત્ર તરીકે ૧૯૦૩ના જૂન માસમાં આ પત્ર શરૂ કર્યુ હતું. ગાંધીજીએ ૧૯૧૪માં દક્ષિણ આફ્રિકા છોડ્યું તે પછી પણ આ પત્ર ચાલું રહ્યું હતું. ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં સંગૃહિત માઇક્રોફિલ્મ ફાઇલોમાં આ પત્રના ૫ ઓગસ્ટ ૧૯૬૧ સુધીના અંકો મળે છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
## સંદર્ભો
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:સામયિક
એક હિંદુને એક પત્ર

**એક હિંદુને એક પત્ર** (અંગ્રેજી: *અ લેટર ટુ અ હિંદુ*) લિયો ટોલ્સટોય દ્વારા તારકનાથ દાસને ૧૪મી ડિસેમ્બર ૧૯૦૮ના રોજ લખાયેલો પત્ર હતો.

આ પત્રે ગાંધીજીને પ્રાચીન તમિલ નૈતિક સાહિત્ય તિરુક્કુરલ સાથે પરિચય કરાવ્યો, જેને ટોલ્સટોયે 'હિન્દુ કુરલ' તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. ત્યારબાદ, જ્યારે ગાંધી જેલમાં હતા ત્યારે કુરલનો અભ્યાસ કરવા ગયા.

## આ પણ જુઓ
* ટૉલ્સટૉય ફાર્મ

## સંદર્ભો 
## બાહ્ય કડીઓ 
* એક હિંદુને એક પત્ર, મહાત્મા ગાંધીની રજૂઆત સાથે લખાયેલો મૂળ પત્ર (અંગ્રેજીમાં)

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
ગાંધી સ્મારક સંગ્રહાલય

thumb|ગાંધી સ્મારક સંગ્રહાલયની કેટલીક મોડ્યુલર ઇમારતો.
**ગાંધી સ્મારક સંગ્રહાલય** (*ગાંધી મેમોરિયલ ઈન્સ્ટીટ્યૂશન*) એક સંગ્રહાલય અને લોકસેવા સંસ્થા છે જે ભારતીય નેતા મહાત્મા ગાંધીના જીવનને યાદ રાખવા, તેમના કાર્ય અને સ્મૃતિને જાળવવા માટે સમર્પિત છે. ગાંધીજીના જીવનના સંદેશને જીવંત રાખવા અને લોકો સુધી પહોંચવા ગાંધીજીનાં લખાણો, છાયાચિત્રો, રેકોર્ડિંગ અને પ્રદર્શન વગેરે દ્વારા એક પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ સંસ્થા ભારતના અમદાવાદમાં સાબરમતી નદીના કાંઠે ગાંધીના ગાંધી આશ્રમમાં આવેલી છે. તેમાં ગાંધીજીને અને તેમના દ્વારા લખાયેલા ૩૪૦૬૫ પત્રો, ૧૦૦ કરતાં વધારે છાયાચિત્રો અને ૨૧,૫૦૦ પુસ્તકો રાખવામાં આવ્યા છે.

૧૯૫૮માં તેની રચના પ્રખ્યાત આર્કિટેક્ટ ચાર્લ્સ કોરિઆ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ સંગ્રહાલય, ચાર્લ્સ કોરિઆની પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ રચના હતી. તેમા શરૂઆતમાં પાણીના તળાવની આસપાસ ૫૧ મોડ્યુલર એકમોનું બનેલું હતું, જે પ્રત્યેક ૬ x ૬ મીટરનું ક્ષેત્ર ધરાવતું હતું. આ સંકુલનું ઉદઘાટન ૧૯૬૩ માં જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા કરાયું હતું. અહી 'ઉપાસના મંદિર' અને એક ખુલ્લી જગ્યા 'નંદિની' આવેલ છે, જ્યાં ભારતના પૂર્વ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ અને રવિન્દ્રનાથ ટાગોર જેવા અનેક વ્યક્તિઓ ગાંધીજના મહેમાનો બન્યા હતા.

## નોંધો 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
શ્રેણી:ગુજરાતના સંગ્રહાલયો
શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય
ભારતીય વાયુસેના દિવસ

**ભારતીય વાયુસેના દિવસ**, ૮ ઓક્ટોબરના રોજ મનાવવામાં આવે છે. ૮ ઓક્ટોબર ૧૯૩૨માં *રોયલ ભારતીય વાયુસેના* તરીકે ભારતની વાયુસેનાની રચના કરવામાં આવી હતી.

આઝાદી પછી વાયુસેનાનું નામકરણ *ભારતીય વાયુસેના* કરાયું હતું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ભારતીય વાયુસેના
ડબગરવાડ હત્યાકાંડ

**ડબગરવાડ હત્યાકાંડ** એ ૯ જૂન ૧૯૮૫ના રોજ ભારતના અમદાવાદમાં મણીબેનનાં ઘરને બાળી નાખવાની ઘટના હતી. આ ઘટનાના પરિણામે ૮ હિંદુઓ (૩ મહિલાઓ અને ૫ બાળકો) ના મોત નીપજ્યા હતા અને ૧૯૮૫ના અમદાવાદ તોફાનો દરમિયાન અંધાધૂંધી, સલામતીના ગેરવહીવટ અને નબળી તપાસના પ્રતીક માટે યાદ કરાય છે.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૫માં, ગુજરાત સરકારની જ્ઞાતિ આધારિત અનામતની નવી નીતિ વિરુદ્ધ એક જન આંદોલન અમદાવાદમાં શરૂ કરાયું હતું. કોંગ્રેસની સરકારે આંદોલનકારીઓ પર કડક પગલાં લીધા. અગ્રણી પ્રાદેશિક સમાચારપત્ર ગુજરાત સમાચાર પોલીસની બર્બરતા અને માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોને ઉજાગર કરવામાં મોખરે હતું. ૨૨ એપ્રિલ, ૧૯૮૫ના રોજ, પોલીસની આગેવાનીમાં ટોળાએ હુમલો કરી અખબારના મુખ્ય મથકને આગ લગાવી દીધી હતી, જેમાં તેનું પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ પણ હતું. *એસોસિએશન ફોર પ્રોટેક્શન ડેમોક્રેટિક રાઇટ્સે*, તેની *સિવિલ લિબર્ટીઝ ઇન ઈંડિયા-યર બુક, ૧૯૮૫*માં, 'પોલીસ ઇઝ એ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ ગેંગસ્ટર' લખ્યું હતું. સરકારની આ આરક્ષણની નીતિ વિરુદ્ધ, ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૫માં શરૂ થયેલું આંદોલન માર્ચ, ૧૯૮૫માં હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે થયેલા કોમી રમખાણોમાં ફેરવાઈ, જે લાંબા ગાળા સુધી સતત ચાલતું રહ્યું, પરિણામે બંને સમુદાયોમાં મોટા પ્રમાણમાં જાન-માલનું નુકસાન થયું.   શરૂઆતમાં રમખાણો એ રાજ્ય સરકારની આરક્ષણ નીતિ પરનો એક આંતરિક મુદ્દો હતો, પરંતુ તે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચેના કોમી રમખાણોમાં ફેરવાઈ ગયો. તોફાનીઓએ શરૂઆતમાં રાજ્યની સંપત્તિને નિશાન બનાવ્યું, પરંતુ એક મહિનાની અંદર  તેમણે એકબીજાની માલિકીની સંપત્તિને લક્ષ્ય બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

## ઘટના 
આ હુલ્લડના પરિણામે ડબગર હિંદુ સમુદાયના લોકોએ સામૂહિક સ્થળાંતર કર્યું હતું, જેઓ ડ્રમ જેવા વાદ્ય સાધનો, છત્રીઓ અને પતંગ જેવી વસ્તુઓ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા. લશ્કરની હાજરીને કારણે જ્યારે શાંતિની પુનસ્થાપના થઇ ત્યારે અમુક ડબગરો પોતાના ઘરે તેમની મિલકત અને વ્યવસાયની દેખરેખ રાખવા માટે પાછા ફર્યા અને દિવસ દરમિયાન તેમના ઘરની મુલાકાત લેતા હતા. મણિબેન, એક ડબગર, જેમની એક પુત્રીએ મુસ્લિમ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ તેના પતિ સાથે તેના કૌટુંબિક સંબંધો તણાયેલા હતા અને તેનો પતિ તેમના ઘરે જ રહેતો હતો. લશ્કરી થાણું નજીક હોવા છતાં તોફાનોની ઘટના વારંવાર બનતા ૭ જૂન ૧૯૮૫ના રોજ આ વિસ્તારમાં સંચારબંધી લાગુ કરવામાં આવી હતી.

## તપાસ 
૬૩ આરોપીઓ સામે આરોપ મુકવામાં આવ્યો હતો અને પૂરતા પુરાવાના અભાવે તમામ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ટ્રાયલ કોર્ટે ૫૫ અને સુપ્રીમ કોર્ટે ૬ને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા બાદ તપાસકર્તાઓ અને રાજ્ય સરકારની ભારે ટીકા કરી હતી અને જણાવ્યું હતું:

*What a tragedy? Eight human lives roasted alive. Five in waiting for gallows. Neighbours residing peacefully for generations sharing common happiness and sorrow even playing cricket together suddenly went mad. Blood thirsty for each other. Burning, looting and killing became order of the day. Even ladies attempted to prevent fire brigade from extinguishing fire. How pathetic and sad. Still sadder was the manner in which the machinery of law moved.*

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:અમદાવાદ
શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ
ટી-સીરીઝ

**સુપર કેસેટ્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ** જે **ટી-સીરીઝ** નામે વ્યાપાર કરે છે, એક ભારતીય સંગીત રેકોર્ડ લેબલ છે. જેની સ્થાપના ગુલશન કુમાર દ્વારા ૧૯૮૩માં કરવામાં આવી હતી.

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
*
રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ

**રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ** (જેને ક્યારેક **રામ ધૂન** કહેવામાં આવે છે) એ એક જાણીતું ભજન (હિન્દુ ભક્તિ ગીત) છે જે મહાત્મા ગાંધી દ્વારા વ્યાપકપણે લોકપ્રિય કરાયું હતું. આ ભજનનું સૌથી પ્રખ્યાત સંસ્કરણ હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતકાર પંડિત વિષ્ણુ દિગમ્બર પલુસ્કરે ગાયું હતું.

## મૂળ સંસ્કરણ 
ઇતિહાસકાર અને સંગીતકાર ગાય બેક દ્વારા ભજનનું મૂળ સંસ્કરણ નીચે મુજબ આપેલું છે.

रघुपति राघव राजाराम
पतित पावन सीताराम

सुंदर विग्रह मेघाश्याम
गंगा तुलसी शालीग्राम

भद्रगिरीश्वर सीताराम
भगत-जनप्रिय सीताराम

जानकीरमणा सीताराम
जयजय राघव सीताराम

## ગાંધીજીનું સંસ્કરણ 
ગાંધીજી દ્વારા આ ગીતને વ્યાપકપણે લોકપ્રિય કરાયું હતું, અને તેઓ અને તેમના અનુયાયીઓ દ્વારા તેઓએ ૨૪૧ માઇલ લાંબી દાંડી કુચ દરમિયાન ગવાયું હતું.

રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ,
પતિત પાવન સીતારામ.

સીતારામ સીતારામ,
ભજ પ્યારે તૂ સીતારામ.

ઇશ્વર, અલ્લાહ તેરો નામ,
સબકો સન્મતિ દે ભગવાન.

રામ, રહિમ, કરીમ સમાન,
હમ સબ હૈ ઉસકી સંતાન.

સબ મિલા માંગે યહ વરદાન,
હમારા રહે માનવ જ્ઞાન.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:વૈષ્ણવ સંપ્રદાય
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
મહાત્મા ગાંધીનું કુટુંબ

**ગાંધી પરિવાર** કે **મહાત્મા ગાંધીનું કુટુંબ** મહાત્મા ગાંધીનો પરિવાર છે. ગાંધીજી બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના પ્રતિષ્ઠિત નેતા હતા. તેમને રાષ્ટ્રપિતાની પદવી સૌપ્રથમ સુભાષચંદ્ર બોઝે સિંગાપોર રેડિયો પરથી પોતાના સંબોધનમાં ૬ જુલાઇ ૧૯૪૪ના રોજ આપી હતી. મહાત્માને ૨૮ એપ્રિલ ૧૯૪૭ના રોજ સરોજિની નાયડુએ પણ ગાંધીજીને *રાષ્ટ્રપિતા*ની પદવી આપી હતી. ગાંધીજીને **બાપુ** (ગુજરાતીમાં "પિતા" માટે વ્હાલથી વપરાતો શબ્દ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને નેહરુએ ગાંધીજીની અંતિમ યાત્રા વખતે તે નામથી સંબોધિત કર્યા હતા.

ભારતમાં સામાન્ય ચર્ચામાં તેમને ઘણીવાર **ગાંધીજી** કહેવામાં આવે છે. ગાંધીના પરિવારમાં તેઓ, તેમની પત્ની અને તેમના પાંચ પુત્રો છે (તેમનો બીજો પુત્ર હતો જે જન્મ પછી થોડા દિવસોમાં જ મરી ગયો). ગાંધીજીને **મહાત્મા**ની પદવી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે આપી હોવાનું મનાય છે, પરંતુ એવો પણ દાવો છે કે સૌરાષ્ટ્રના જેતપુરના એક અજ્ઞાત પત્રકારે ગાંધીજીને સૌપ્રથમ તે રીતે સંબોધ્યા હતા.

જ્યારે મહાત્મા ગાંધીજીનું અવસાન થયું, ત્યારે જવાહરલાલ નહેરુએ કહ્યું હતું, '*આપણા જીવનમાંથી પ્રકાશ ચાલ્યો ગયો છે.*'
right|thumb|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી અને કસ્તુરબા ગાંધીનું કૌટુંબિક વૃક્ષ. સ્ત્રોત: ગાંધી આશ્રમ સાબરમતી

## પ્રથમ પેઢી 
* કરમચંદ ઉત્તમચંદ ગાંધી (૧૮૨૨-૧૮૮૫)

## બીજી પેઢી 
* મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી (૧૮૬૯-૧૯૪૮)
* કસ્તુરબા ગાંધી (૧૮૬૯-૧૯૪૪)

## ત્રીજી પેઢી 
* હરિલાલ ગાંધી
* મણીલાલ ગાંધી
* રામદાસ ગાંધી
* દેવદાસ ગાંધી
* મગનલાલ ગાંધી
* શામળદાસ ગાંધી

## ચોથી પેઢી 
* રાજમોહન ગાંધી
* ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી
* રામચંદ્ર ગાંધી
* અરુણ મણીલાલ ગાંધી
* સુનંદા ગાંધી
* ઇલા ગાંધી
* કનુ ગાંધી (ફોટોગ્રાફર)
* કનુ ગાંધી (વૈજ્ઞાનિક)

## પાંચમી પેઢી 
* તુષાર ગાંધી
* શાંતિ ગાંધી
* લીલા ગાંધી
* કીર્તિ મેનન

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
૧૮૩૭ સુરત અગ્નિકાંડ

એપ્રિલ ૧૮૩૭માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની હેઠળના ભારતીય શહેર સુરતમાં આગ લાગી હતી જે પોણા દસ માઈલના વિસ્તાર ફેલાઈ ગઈ હતી. દુર્ઘટનામાં ૫૦૦થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા અને ૯૭૩૭ મકાનો નાશ પામ્યા હતા. સુરતના ઇતિહાસની આ સૌથી વિનાશક આગ હતી.

## આગ
સુરત ૧૮૩૭માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની હેઠળ હતું. ઉનાળા દરમિયાન, ૨૪ એપ્રિલ ૧૮૩૭, સોમવારે સાંજે પાંચ વાગ્યે મછલીપીઠ વિસ્તારમાં એક અગ્રણી પારસીના ઘરમાં આગ લાગી હતી. ઉકળતા ડામરનું વાસણ ઢોળાઈ ગયું હતું અને લાકડાનું ઘર આગની જ્વાળાઓમાં લપેટાઈ ગયું હતું. આગ ઝડપથી આસપાસના ઘરોમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. ગીચ વસ્તી ધરાવતા આ વિસ્તારની સાંકડી ગલીઓમાં લાકડાના મકાનો અને તેના લટકતા ઝરૂખાઓના કારણે આગ ઝડપથી ફેલાઈ. ઉત્તરથી આવતા ભારે પવનને કારણે થોડા જ કલાકોમાં આગ ત્રણ માઈલના વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગઈ. રાત્રે આગના પ્રકાશથી ઝળહળતા ધુમાડાના ગોટેગોટા વીસથી ત્રીસ માઈલના અંતરેથી પણ દેખાતા હતા. બીજે દિવસે એટલે કે ૨૫ એપ્રિલના રોજ નૈઋત્ય દિશાથી પવન આવવાને કારણે આગ અન્ય દિશામાં ફેલાઈ ગઈ. બપોરે લગભગ બે વાગ્યે આગ તેની પરાકાષ્ઠા પર હતી. ત્યારબાદ આગ ઘટી અને ૨૬ એપ્રિલના રોજ સવારે હોલવાઈ ગઈ. આગને કારણે શહેરના લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ વિસ્તારમાં મકાનો નાશ પામ્યા હતા. આગ કુલ પોણા દસ માઈલના વિસ્તારમાં ફેલાઈ હતી.

## નુકસાન
આગમાં ૫૦૦થી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા,

## રાહત કાર્ય
બ્રિટિશ સરકારે રાહત માટે ની મંજૂરી આપી હતી અને દાતાઓએ મુંબઈમાં  એકત્ર કર્યા હતા.

## અનુગામી અસરો
આગ બાદ ઓગસ્ટ ૧૮૩૭માં સુરત ભારે પૂરથી પ્રભાવિત થયું હતું. આ આપત્તિઓને કારણે પારસી, જૈન અને હિંદુ વેપારીઓ મુંબઈ આવી ગયા. બાદમાં મુંબઈ ભારતના પશ્ચિમ કિનારાનું મુખ્ય બંદર બન્યું હતું, જે સુરતને પાછળ છોડી ને આગળ વધી રહ્યું હતું. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં અનેક આગથી શહેર પ્રભાવિત થયું હતું.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:સુરત શહેર
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
નવજીવન ટ્રસ્ટ

***નવજીવન ટ્રસ્ટ*** એ અમદાવાદ, ભારત સ્થિત એક પ્રકાશન ગૃહ છે. તેની સ્થાપના મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૨૯ માં કરી હતી અને આજ સુધીમાં અંગ્રેજી, ગુજરાતી, હિન્દી અને અન્ય ભાષાઓમાં ૮૦૦ થી વધુ પ્રાકાશનો પ્રકાશિત કર્યા છે.

આ પહેલાં ***નવજીવન*** એ ગાંધીજી દ્વારા ૧૯૧૯ (૭ સપ્ટેમ્બર) થી ૧૯૩૧ સુધી, અમદાવાદથી, ગુજરાતીમાં પ્રકાશિત થયેલા સાપ્તાહિક અખબારનું પણ નામ હતું.

## ઉદ્દેશ્ય 
thumb|૬ ડિસેમ્બર ૧૯૩૧ના દિવસે નવજીવન મેગેઝિનનું પૃષ્ઠ
હિન્દી, ગુજરાતી અને અન્ય ઇન્ડો-આર્યન ભાષાઓમાં નવજીવન શબ્દનો અર્થ "નવું જીવન" એવો થાય છે.

સ્થાપના સમયે તેની ઘોષણામાં જણાવ્યા મુજબ, નવજીવન ટ્રસ્ટનો ઉદ્દેશ્ય *હિંદ સ્વરાજ* (ભારત માટે સ્વરાજ્ય) ની પ્રાપ્તિ માટે શાંત અને પ્રબુદ્ધ સેવકો દ્વારા લોકોને શિક્ષિત કરીને શુદ્ધ રીતે ભારતની સેવા કરવાનો હતો.

સ્વરાજની શાંતિપૂર્ણ પ્રાપ્તિ માટેના પ્રચારને આગળ વધારવા માટે, નવજીવન (નવું જીવન પ્રદાન કરવા) કરવા આ ધ્યેય પરિપૂર્ણતા માટે; અને ખાસ કરીને:

* ચરખા અને ખાદીનો પ્રચાર કરવો;
* અસ્પૃશ્યતા દૂર કરવા માટેનો પ્રચાર કરવો;
* હિન્દુઓ અને મુસલમાનો અને ભારતમાં સ્થાયી થયેલા વિવિધ સમુદાયો વચ્ચે એકતાનો પ્રચાર કરવા;
* ટેનેરીઓ, ડેરીઓ અને આવી અન્ય સંસ્થાઓ શરૂ કરવા અને તેનું વ્યવસ્થાપન કરવાનો પ્રચાર કરીને ગાયને બચાવવા માટેની રચનાત્મક રીત લોકો સમક્ષ રજૂ કરવી;
* સ્ત્રીઓની પ્રગતિ માટે નીચેની રીતો પ્રચાર કરવો:

: ૧. બાળ-લગ્નનો વિરોધ
: ૨. સંયમિત રીતે વિધવા-પુનર્લગ્નના વિચારનો પ્રચાર
: ૩. સ્ત્રીઓ માટે શિક્ષણ;

* દેશભરના લોકોની નજરમાં અંગ્રેજી ભાષાની અકુદરતી ચકાચાંદને તોડી  તેની જગ્યાએ હિન્દી અથવા હિન્દુસ્તાનીની સ્થાપના માટે પ્રચાર કરવો છે;
* લોકોની ધાર્મિક, સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ઉન્નતિને અનુરૂપ એવા જર્નલ અને પુસ્તકોના અન્ય પ્રકાશન દ્વારા પ્રચાર કરવો;
* સંસ્થા દ્વારા હાથ ધરાયેલા અખબારોમાં અને તેના દ્વારા પ્રકાશિત પત્રિકાઓ, પુસ્તકો વગેરેમાં જાહેરાત ન લેવી; સંસ્થાના ધ્યેયો અને ઉદ્દેશ્યોની વિરુદ્ધ છાપવાનું કામ સંસ્થાના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં સ્વીકારવું નહીં;
* વહીવટી વર્ષના અંત પછી ત્રણ મહિનાની અંદર સંસ્થાની ગતિવિધિઓ અને તેના હિસાબોનું નિવેદન પ્રકાશિત કરવું;
* હંમેશાં આત્મનિર્ભરતાના આધારે સંસ્થાની તમામ પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખવાનો આગ્રહ રાખવો.

નવજીવન ટ્રસ્ટનો અન્ય ઉદ્દેશ લોકોની ધાર્મિક, સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ઉન્નતિ માટે ગાંધીજીએ જે પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરી હતી તેનો જર્નલો અને પુસ્તકોના પ્રકાશન દ્વારા પ્રચાર કરવાનો હતો. તેણે આત્મનિર્ભરતાના આધારે બધી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવાની હતી. આત્મનિર્ભરતાના હેતુ માટે, પ્રેસ આવા લખાણોનું છાપવાનું કામ કરી શકે છે જે ટ્રસ્ટના ઉદ્દેશોની વિરુદ્ધ નથી. નવજીવન ટ્રસ્ટના સમર્પિત ટ્રસ્ટીઓએ ટ્રસ્ટના ઉદ્દેશોનું સખ્તાઇથી પાલન કર્યું છે, આ માટે એમણે  નફાકારક છાપકામના ખર્ચને જવા દીધો છે. તેવી જ રીતે ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત સામાયિકો, કાગળો અથવા પુસ્તકોમાં કોઈ જાહેરાત લેવામાં આવતી નથી. આત્મનિર્ભરતાના ઉદ્દેશ્યનું પણ સખ્તાઇથી નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે, કારણ કે, ટ્રસ્ટ દ્વારા હજી સુધી કોઈ અનુદાન કે દાન સ્વીકાર્યું નથી.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* સત્તાવાર વેબસાઇટ 

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
વિશ્વ ટપાલ દિન

**વિશ્વ ટપાલ દિન** ૯ ઓક્ટોબરના રોજ મનાવવામાં આવે છે. આ દિવસ *યુનિવર્સલ પોસ્ટસ યુનિયન* (UPU)ની વર્ષગાંઠ છે, જેની શરુઆત ઈ.સ. ૧૮૭૪માં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં થઈ હતી. યુપીયુએ વૈશ્વિક સંચાર ક્રાંતિની શરૂઆત હતી. વિશ્વ ટપાલ દિવસની શરૂઆત ૧૯૬૯માં થઈ હતી. ત્યારથી દુનિયાભરના દેશો ટપાલ સેવાના મહત્ત્વને ઉજાગર કરવા માટે ઉજવણીમાં ભાગ લે છે. આ દિવસે કેટલાક દેશોની પોસ્ટ ઓફિસોમાં ટપાલ ટિકિટના સંગ્રહોનું પ્રદર્શન યોજવામાં આવે છે; ટપાલસેવાના ઈતિહાસ પર વર્કશોપનું આયોજન કરવામાં આવે છે. યુપીયુ યુવાનો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પત્રલેખન સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે.

## ઇતિહાસ 
૧૯૬૯માં ટોકિયો, જાપાનની UPU કોંગ્રેસમાં ૯ ઓક્ટોબરને વિશ્વ ટપાલ દિવસ ઘોષિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના સભ્ય શ્રી આનંદ મોહન નરુલાએ રજૂ કર્યો હતો. ત્યારથી ટપાલ સેવાઓના મહત્ત્વને ઉજાગર કરવા માટે દુનિયાભરમાં વિશ્વ ટપાલ દિનની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
## આ પણ જુઓ
* ટપાલ ટિકિટ

## બાહ્ય કડીઓ 
* વિશ્વ ટપાલ દિવસ 

શ્રેણી:મહત્વના દિવસો
ગાંધી મંદિર, ભતરા

**ગાંધી મંદિર** ભારતના પૂર્વી કાંઠે ઑડિશા રાજ્યના સંબલપુર જિલ્લામાં ભતરા ખાતે આવેલું છે જેને ૧૯૭૪માં બાંધવામાં આવ્યું હતું.  આ મંદિર મહાત્મા ગાંધીને સમર્પિત છે.  ગાંધીજીને સમર્પિત એવું ભારતનું આ પ્રથમ મંદિર છે.

## ઇતિહાસ 
ઈ. સ. ૧૯૬૦ના દાયકામાં સંબલપુરમાં હજી અસ્પૃશ્યતા પ્રવર્તતી હતી. અસ્પૃશ્યતાની આ ઘોર પ્રથાને રોકવા માટે ભતરાના ગ્રામજનોએ તેમના ગામમાં ગાંધી મંદિર બનાવવાનું નક્કી કર્યું.  અભિમન્યુ કુમાર, રાયરખોલ વિધાનસભા મત વિસ્તારના પૂર્વ ધારાસભ્યએ પહેલ કરી અને તમામ ગામ લોકોએ તેને ટેકો આપ્યો હતો. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૧ના દિવસે મંદિરનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો અને ઔપચારિક રીતે ૧૧ મી એપ્રિલ ૧૯૭૪ ના દિવસે ઑડિશાના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નંદિની સત્પથીએ આ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. 

## દેવ અને મંદિરની વિધિ 
મંદિરમાં ૩.૫૦ ફૂટની ગાંધીજીની કાંસાની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. અશોક સ્તંભ, ભારતનું રાજ્ય પ્રતીક મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર મૂકવામાં આવ્યું છે. ત્રિરંગો, ભારતનો ત્રિકોણીય રાષ્ટ્રધ્વજ મંદિરના શિખર પર લહેરાવવામાં આવ્યો છે. દલિત પૂજારી દ્વારા દરરોજ મંદિરની અંદરના દેવની પૂજા કરવામાં આવી રહી છે. ગાંધીજીના મનપસંદ શાસ્ત્રો ભગવદ ગીતા અને રામ ધૂન રોજ સવારે અને સાંજે વાંચવામાં આવે છે. પ્રજાસત્તાક દિવસ, સ્વતંત્રતા દિવસ અને ગાંધી જયંતી અહીં વિશેષ પ્રસંગો તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. 

## સ્થાન 
આ મંદિર રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નંબર ૫૩ થી ૫૦૦ મીટરના અંતરે સ્થિત છે. ઝારસુગડા એરપોર્ટ મંદિરથી ૬૧ કિલોમીટર દૂર છે અને ક્ષેત્રજપુર રેલ્વે સ્ટેશન અહીંથી ૧૦ કિ. મી દૂર છે. મંદિર સંબલપુર જિલ્લાના મુખ્ય મથકથી માર્ગ દ્વારા જોડાયેલું છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
મેરાયો નૃત્ય

**મેરાયો નૃત્ય** ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના વાવ તાલુકામાં ભજવાતું લોકનૃત્ય છે. તેમાં સામાન્યતઃ ઠાકોર સમુદાયના લોકો ભાગ લેતા હોય છે. આવાં ઘણાં બધાં "ઝૂમખાંને એક લાકડીની આસપાસ, એક ચોરસ પાટિયાને આધારે લટકાવવામાં આવે છે." વીટીવી ગુજરાતીના રીપોર્ટ અનુસાર, આ નૃત્યની "લુપ્ત થવાની શરૂઆત થઇ ગઇ છે" અને "વર્ષો પહેલાં દરેક મેળામાં ચાર-પાંચ મેરાયાં આવતાં હતાં પરંતુ હાલમાં બે-ત્રણ જ આવે છે."

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં લોકનૃત્યો
હિંદુ અવિભક્ત પરિવાર

**હિંદુ અવિભક્ત પરિવાર** એટલે કે Hindu Undivided Family (**HUF**) એ ૧૯૬૧ના આવકવેરાના કાયદાની કલમ ૨(૩૧) મુજબ અલગ કરપાત્ર એકમ માનવામાં આવે છે. HUF બનાવીને કોઈ પણ હિંદુ પરિવાર વંશ તરફથી મળતી મિલકતના વેચાણ કે ભાડા દ્વારા કે સગા-સબંધી-મિત્રો દ્વારા મળેલી ભેટ પર મળેલી આવક પર આવકવેરો બચાવી શકે છે. હિંદુની સાથે સાથે બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ કુટુંબ પણ HUF બનાવી શકે છે.

## સંદર્ભ
ધોવાણ

જમીનનું ધોવાણ એટલે વરસાદ અથવા નદીના પાણીના કારણે જમીન ધોવાઈ જવી એટલેકે માટીનું મૂળ જગ્યાએથી અન્ય જગ્યાએ ખસવું. 
જમીન ધોવાણ માટે મુખ્યત્વે અતિવૃષ્ટિ, નદીમાં પૂર, ધોધમાર વરસાદ વગેરે જવાબદાર છે 
જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા માટે વૃક્ષો વાવવા જોઇએ વૃક્ષો જમીનમાં પોતાના મૂળ ફેલાવે છે જેનાથી જમીનના કણો વૃક્ષના મૂળ સાથે જોડાયેલા રહે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
યોસેફ મેકવાન

**યોસેફ મેકવાન** (જન્મ: ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૪૦ – ૨૫ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨) એ ગુજરાતી કવિ અને વિવેચક હતા. તેઓ ગુજરાતી બાળસાહિત્યમાં તેમના યોગદાન માટે પણ જાણીતા છે.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૪૦ના રોજ અમદાવાદમાં ફિલિપ અને મરિયમને ત્યાં થયો હતો. તેમનું કુટુંબ નડીઆદ નજીક આવેલા માલાવાડા ગામનું હતું. કૌટુંબિક સમસ્યાઓને કારણે તેમણે એસ.એસ.સી. પછી અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્સપોર્ટ સર્વિસમાં મદદગાર તરીકે નોકરી કરી હતી, પરંતુ તેમને ઓછું વેતન મળતું હતું, તેથી તેમણે અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૮માં તેમણે ગુજરાતીમાં બી.એ., ૧૯૭૦માં એમ.એ. અને ૧૯૭૫માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી બી.એડ. કર્યું. તેઓ બુધ સભામાં નિયમિત હાજરી આપતા રહેતા. ૧૯૬૩માં તેઓ શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસ વિદ્યાલય, અમદાવાદમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા હતા અને નિવૃત્તિ સુધી ત્યાં સેવા આપી હતી. તે ત્રણ વર્ષ સુધી *વૈશાખી* દ્વિમાસિક ચલાવ્યું હતું.

૨૫ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ના રોજ અમદાવાદ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.

## સર્જન 
તેમની પ્રથમ કૃતિ *અરાવત* સંસ્કૃતિ સામયિકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. *સ્વાગત* (૧૯૬૯) એ તેમનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ હતો, જેમાં સોનેટ, છાંદસ કવિતા અને ગીતનો સમાવેશ થયો હતો. તેમના અન્ય કાવ્ય સંગ્રહો *સૂરજનો હાથ* (૧૯૮૩), *અલખના અવસર* (૧૯૯૪) અને *અવાજના એક્સ-રે* (૨૦૦૦) છે.

*કાન હોય તે સાંભળે* (૨૦૦૧) અને *સંવેદના સળ ને વળ* (૨૦૦૪) એ તેમના નિબંધ સંગ્રહો છે. *હળવા હાથે* (૧૯૯૭) તેમના રમૂજી નિબંધો છે. તેમણે વિવેચન પણ કર્યું છે જે, *ક્રોસ અને કવિ* (૧૯૮૭), *શબ્દગોષ્ટિ*, *શબ્દની આરપાર* (૨૦૦૮), *શબ્દને અજવાળે* (૨૦૦૭) અને *શબ્દસહવાસ* (૨૦૦૮)માં પ્રકાશિત થયું છે. *સ્ત્રોતસંહિતા* (૧૯૮૦) તેમનો બાઇબલનો પદ્યાત્મક અનુવાદ છે, જે ગુજરાતના ચર્ચોમાં ગવાય છે.

## પુરસ્કારો 
તેમના પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ *સ્વાગતને* ગુજરાત સરકાર દ્વારા પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. તેમની બાળકવિતાઓને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી વડે પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો અને બાળવાર્તાઓને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ વડે પુરસ્કૃત કરાઇ હતી. ૧૯૮૩માં તેમને *સૂરજનો હાથ* માટે જયંત પાઠક કવિતા પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૨૦૧૩માં તેમને કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક મળ્યો હતો.

## અંગત જીવન 
તેણે બે વાર લગ્ન કર્યા છે; ૧૯૬૦-૬૭ માં અને ૧૯૭૩માં સબિના ઉર્ફે સુરભી સાથે. તેમને બે સંતાનો હતા.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૨૨માં મૃત્યુ
શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા
રાજમહેલ, મહેસાણા

**રાજમહેલ** ભારતના ગુજરાતના મહેસાણામાં આવેલો એક મહેલ છે. બરોડા રાજ્યના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા દ્વારા ૧૯૦૪માં બંધાવાયેલ આ મહેલ પહેલાં સરકારી કચેરી તરીકે વપરાતો હતો અને ત્યારપછી ૨૦૧૭ સુધી જિલ્લા અદાલત તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. તેમાં ત્રણ માળ અને કુલ ૧૩૦ ઓરડા છે.

## ઇતિહાસ 
ગાયકવાડે વડોદરા પર વિજય મેળવ્યો અને ૧૭૨૧માં બરોડા રાજ્યની સ્થાપના કરી. તેઓએ ઉત્તર ગુજરાતમાં તેમના શાસનનો વિસ્તાર કર્યો અને પાટણને તેના વહીવટી મુખ્યમથક તરીકે સ્થાપિત કર્યું. પાછળથી કડીને મુખ્યમથક બનાવવામાં આવ્યું. ૧૮૮૭માં મહેસાણાને ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલ્વે દ્વારા જોડવામાં આવતા મુખ્યમથક મહેસાણા ખસેડવામાં આવ્યું.

૧૮૯૯-૧૯૦૦ના દુષ્કાળ (છપ્પનિયા દુકાળ) દરમિયાન જાહેર રાહતકાર્ય તરીકે, સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાએ ૧૯૦૪ (વિક્રમ સંવત ૧૯૫૬)માં ના ખર્ચે રાજમહેલ બનાવડાવ્યો. તેની સ્થાપત્યરચના અંગ્રેજ સ્થપતિ ફ્રેડરિક વિલિયમ સ્ટીવેન્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમના પુત્ર ફતેહસિંહરાવ ગાયકવાડના વપરાશ ઇરાદે મહેલનું નિર્માણ થયું હતું; પરંતુ ટૂંક સમયમાં ફતેહસિંહરાવનું મૃત્યુ થયું હતું. ત્યારબાદ આ મહેલને નગરપાલિકાના અધિકારીઓને સોંપવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૬૦માં નવા બનેલા મહેસાણા જિલ્લાના મુખ્યમથક તરીકે આ ઈમારતની પસંદગી કરવામાં આવી, તે સમયે સરકાર દ્વારા આ મહેલને કલેક્ટર કચેરી તરીકે વાપરવા ભાડે લેવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં તેનો ઉપયોગ વર્ષ ૨૦૧૭ સુધી જિલ્લા અદાલત તરીકે થતો હતો. આ મહેલ ત્યારથી ઉપયોગમાં નથી અને ગાયકવાડ પરિવાર તેનો કબજો મેળાવવા માટે અદાલતમાં કાર્યવાહી ચલાવી રહ્યો છે. તેને હેરિટેજ હોટલ તેમજ સંગ્રહાલયમાં રૂપાંતરિત કરવાની તેમની દરખાસ્ત છે.

## સ્થાપત્ય 
આ મહેલ  માં ફેલાયેલો છે. તેમાં ત્રણ માળ અને કુલ ૧૩૦ ઓરડા છે. ભોંયતળિયે ૭૦ ઓરડા, પહેલા માળે ૫૫ ઓરડા અને બીજે માળે પાંચ ઓરડા છે. આ મહેલને ડુંગળીના આકારનો એક વિશાળ ગુંબજ અને તેવા જ આકારના આઠ નાના ગુંબજ અને એ ઉપરાંત પિરામિડ આકારના આઠ નાના ગુંબજ છે.

મહેલની સામેના ખુલ્લા ચોકમાં સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાની પ્રતિમા છે.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતના મહેલો
શ્રેણી:મહેસાણા
બોત્તેર કોઠાની વાવ

**બોત્તેર કોઠાની વાવ,** કે જે **મહેસાણા વાવ** તરીકે અથવા **ઇંટેરી વાવ** તરીકે પણ ઓળખાય છે, જે મહેસાણા, ગુજરાત, ભારત સ્થિત એક વાવ છે. 

## ઇતિહાસ 
મુગલ બાદશાહ ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન વાવનું નિર્માણ કરાયું હતું. સંવત ૧૭૩૧ (ઇ.સ. ૧૬૭૪)નો ફારસી અને દેવનાગરી લિપિમાં લખેલો શિલાલેખ જણાવે છે કે શ્રીમાળી જ્ઞાતિની લઘુ શાખાના શાહ ગોકળદાસ અને તેમની માતા માણબાઈ દ્વારા લોકકલ્યાણ માટે વાવ બાંધવામાં આવી હતી.

ગાયકવાડ શાસન દરમિયાન આ વાવનું સમારકામ અને નવીનીકરણ કરવામાં આવેલું. ત્યારપછી આ વાવ ઉપેક્ષિત રહેતા પ્રદૂષિત બની ગઈ હતી. મહેસાણા નગરપાલિકા દ્વારા તેને ૨૦૧૩માં સાફ કરવામાં આવી હતી.  ૨૦૨૦માં તેને ફરીથી સાફ કરવામાં આવી હતી અને તેના પાણીનો ઉપયોગ બગીચાઓમાં કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી.

## સ્થાપત્ય 
તે પરા વિસ્તારના ભીમનાથ મહાદેવ મંદિર નજીક આવેલી છે. તે ઇંટો અને રેતીના પત્થરોથી બાંધવામાં આવી છે.

ચિત્ર:Inscription in Boter Kotha ni Vav, Mehsana.jpg|વાવમાં ફારસી અને દેવનાગરી શિલાલેખો
ચિત્ર:Boter Kotha ni Vav Mehsana Stepwell.jpg|કાટમાળથી ભરેલી ઉપેક્ષિત વાવ

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:મહેસાણા
શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો
પઢાર નૃત્ય

**પઢાર નૃત્ય** મધ્ય ગુજરાતમાં ભજવાતું એક લોકનૃત્ય છે. "પઢાર" સૌરાષ્ટ્રમાં ભાલ વિસ્તારના નળસરોવરના કિનારે વસતી માછીમાર કોમનું નામ છે. પઢાર નૃત્ય તેમના દ્વારા કરવામાં આવે છે.

આ નૃત્યમાં નૃત્યકાર નાચતી વખતે તેના હાથમાં નાની લાકડીઓ રાખે છે. તે નૃત્ય કરતી વખતે નૌકાઓની જેમ તેને ફરમાવે છે; નાચતી વખતે તેઓ પાણી સાથે સંકળાયેલા ગીતો ગાય છે. લેખક રજની વ્યાસના અનુસાર, "રાસનૃત્યોમાં પઢારોની શિસ્ત સૌ કોઈ કોમો કરતાં ચડિયાતી છે." આ નૃત્યમાં સમુદ્રતટ પર "વહાણ હિલોળા લેતું હોય તેવું દૃશ્ય ખડું થાય છે."

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં લોકનૃત્યો
ગુજરાતનું સ્થાપત્ય

]]
**ગુજરાતના સ્થાપત્ય**માં ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપત્ય શૈલીનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાતની પ્રથમ મોટી સભ્યતા સિંધુ ખીણની સભ્યતા હતી. ધોળાવીરા અને લોથલ સહિતની તેની વસાહતો હરપ્પન સ્થાપત્યની લાક્ષણિકતા છે.

ગુજરાત સલ્તનત અને મુઘલ સામ્રાજ્યના શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્યનો વિકાસ થયો હતો. 

બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન ગોથિક અને નિયોક્લાસિકલ સહિત યુરોપિયન શૈલીમાં ઇમારતોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ઇન્ડો-સારસેનિક સ્થાપત્યનો પણ વિકાસ થયો હતો. ૧૯૪૭માં આઝાદી પછી ગુજરાતમાં આધુનિકતાવાદી સ્થાપત્ય જોવા મળે છે.

## પ્રાચીન કાળ
, સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું એક સ્થળ]]

### સિંધુ ખીણ સભ્યતા
ગુજરાતમાં સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સ્થળોમાં ધોળાવીરા અને લોથલનો સમાવેશ થાય છે.

## હિંદુ મંદિરોનું સ્થાપત્ય
મધ્યકાલીન હિંદુ મંદિર સ્થાપત્ય, પાવાગઢના કાલિકા માતાના મંદિરમાં તથા સોમનાથ અને દ્વારકાધીશ મંદિરમાં જોવા મળે છે.

### સોલંકી વંશનું સ્થાપત્ય
સોલંકી વંશે હાલના ગુજરાત અને કાઠિયાવાડમાં ઈ.સ. ૯૫૦ થી ઈ.સ. ૧૨૪૪ દરમિયાન શાસન કર્યું હતું.

સોલંકી વંશના સ્થાપત્યો અથવા *મારુ-ગુર્જરા સ્થાપત્યશૈલી*ના ઉદાહરણોમાં તારંગા જૈન મંદિર, રૂદ્ર મહાલય મંદિર અને સૂર્યમંદિર, મોઢેરાનો સમાવેશ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન રાણકી વાવનું પણ નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.

## ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય
, મુઘલ સ્થાપત્યનું ઉદાહરણ છે.]]
ગુજરાતના મોટા ભૂભાગ પર શાસન કરનાર પ્રથમ મુસ્લિમ વંશ ૧૪મી સદીમાં દિલ્હી સલ્તનત હતો. પાછળથી મુઘલ સામ્રાજ્ય, ગુજરાત સલ્તનત અને ૧૯૪૭ સુધી મુસ્લિમ શાસિત કેટલાક રજવાડાઓએ ગુજરાત પર શાસન કર્યું. આમ, સમગ્ર રાજ્યમાં ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય જોવા મળે છે.

### મુઘલ સામ્રાજ્ય
ગુજરાતમાં મુઘલ સ્થાપત્યશૈલીમાં વડોદરામાં હજીરા મકબરા અને સુરતમાં મુઘલ સરાયનો સમાવેશ થાય છે.

### ગુજરાત સલ્તનત
ગુજરાત સલ્તનતની ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્યની વિશિષ્ટ શૈલી અમદાવાદમાં જોવા મળે છે.

## બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સ્થાપત્ય (૧૮૫૮ - ૧૯૪૭) 
ને હેન્રી સેન્ટ ક્લેર વિલ્કિન્સ દ્વારા ગોથિક પુનરુત્થાન સ્થાપત્ય શૈલીમાં ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.]] બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન ગુજરાત પર કેટલાક રજવાડાઓનું શાસન હતું, જેના શાસકોએ વિશાળ મહેલો અને જાહેર ઇમારતોની રચના કરી હતી. તેનું નિર્માણ વિવિધ ઇન્ડો-યુરોપિયન શૈલીમાં કરવામાં આવ્યું હતું.
### ગોથિક
ગુજરાતની ગોથિક ઇમારતોમાં હેન્રી સેન્ટ ક્લેર વિલ્કિન્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા પ્રાગ મહેલનો સમાવેશ થાય છે.

### ઈન્ડો સેરેસેનિક
ગુજરાતની ઈન્ડો-સારાસેનિક ઈમારતોમાં માંડવીના વિજય વિલાસ પેલેસ તથા વડોદરાના લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ અને ન્યાય મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી ઓફ બરોડાની ડિઝાઇન રોબર્ટ ચિશોલ્મ (આર્કિટેક્ટ) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

## સ્વતંત્રતા બાદ (૧૯૪૭ - વર્તમાન)
### આધુનિક સ્થાપત્ય
સ્થપતિ લી કોર્બુસિયરને મિલ માલિકો દ્વારા ૨૦મી સદીમાં અમદાવાદમાં તેમના વિલા તેમજ કેટલીક જાહેર ઇમારતોની ડિઝાઇન તૈયાર કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. સંસ્કાર કેન્દ્ર, વિલા સારાભાઈ, વિલા શોધન, અને મિલ ઓનર્સ એસોસિયેશન બિલ્ડિંગની ડિઝાઇન લી કોર્બુસિયર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

અમેરિકન આર્કિટેક્ટ લુઇસ કાહનએ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:સ્થાપત્ય
વૌઠાનો મેળો

**વૌઠાનો મેળો** ગુજરાતમાં ભરાતા લોકમેળાઓમાં એક મહત્વનો મેળો છે. વૌઠા અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના તથા ખેડા જિલ્લાના માતર તાલુકાની સરહદ પર આવેલું છે. વૌઠાનો મેળો અમદાવાદ જિલ્લામાં ભરાતા મેળામાં સૌથી મોટો મેળો છે.

## સ્થળ 
અમદાવાદના ધોળકા તાલુકાના વૌઠા ગામે વૌઠાનો મેળો ભરાય છે. મેળાનું સ્થળ સપ્તસંગમ - સાત નદીઓના સંગમ તરીકે ઓળખાય છે 

## સમય 
આ મેળો કારતક સુદ અગીયારસથી કારતક સુદ પૂનમ (દેવ દિવાળી) સુધી ચાલે છે. વૌઠાના આ મેળામાં અનેક નાની-મોટી દુકાનો, મનોરંજનના સાધનો, મદારી, જાદુગરો,નટ, ભવૈયા તેમજ સર્કસ,ચકડોળ વગેરે મનોરંજનના સાધનો હોય છે. રાત્રે ભજન મંડળી ઉપરાંત તાલુકા પંચાયત ધોળકા દ્વારા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે.

ભાલ અને નળકાંઠાના તેમજ ઠાકોર, રાણા, દરબાર, કાછીયા પટેલ અને રાજપૂત કોમના લોકો ત્યાં પાલ એટલે કે છાવણી નાખી બે-ત્રણ દિવસ માટે રોકાતા હોય છે.

### ગધેડા નું બજાર 
આ મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ ગધેડાનું બજાર છે. અહી સારામાં સારા અને ઊંચી જાતના ગધેડા વેચાણ માટે લાવવામાં આવે છે, વણઝારાનો સમુદાય અહી ચાર હજાર કરતાં પણ વધુ ગધેડાઓને વેચાણ માટે લઈ આવે છે. વૌઠાના મેળામાં ઊંટનો પણ વેપાર થાય છે. ગધેડાઓને લાલ, ગુલાબી અને કેસરી રંગ ગળા અને પીઠના ભાગ પર લગાડવામાં આવે છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લો
ગુજરાતના લોકમેળાઓ

**ગુજરાતના લોકમેળાઓ** સમગ્ર લોક સમુદાયને માટે એક સવિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. એક અંદાજ મુજબ ગુજરાતમાં વર્ષ દરમિયાન ૧૫૨૧ જેટલા મેળા વિવિધ સ્થળે યોજાય છે. જેમાં સૌથી વધુ ૧૫૯ મેળા સુરત જિલ્લામાં જ્યારે સૌથી ઓછા ૦૭ ડાંગ જિલ્લામાં યોજાય છે. ગુજરાતમાં ૨૮૦ જેટલા આદિવાસીઓના મેળા યોજાય છે, જેમાં સૌથી વધુ ૮૯ પંચમહાલ જિલ્લામાં યોજાય છે.

## અર્થ 
### *લોક* 
ભગવદ્ગોમંડલમાં લોક શબ્દનો અર્થ લોક-(પું) કોમ, જાતિ, દુનિયા, પ્રજા, રૈયત, સમાજ, જનતા બતાવ્યો છે.

### *મેળો* 
મેળો એટલે મેળાપ, મેળાવડો, જ્યાં જનસમૂહ એકઠો થાય છે. ભગવદ્ગોમંડલમાં મેળો એટલે અંત ઘડીએ છેલ્લો મેળાપ થવો તે, મેળો એટલે મેળાપ-મુલાકાત, એક બીજા ને મળવા ભેગા થયેલા માણસોનો સમૂહ, મંડળ કે ટોળું, સભા, જલસો, મેળાવડો, નક્કી તારીખે અને મુકરર કરેલ સ્થળે ભરાતું વિવિધ વસ્તુઓનું ગંજાવર બજાર.

બ્રિટાનિકા એન્સાયકલોપિડિયા મેળાનો અર્થ "કલા, વિજ્ઞાન અથવા ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે પ્રજાનો રસ વધારવા માટે ઉત્પાદકોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે, વેપારના વિસ્તાર માટે અથવા એક કે વધુ ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓની પ્રગતિ આયોજિત સુવ્યવસ્થિત રજૂઆત" કરે છે.

## મેળાનો ઉદ્ભવ 
સૌપ્રથમ મેળો ક્યાં ભરાયો તેની કોઈ સચોટ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી પણ મેળાનો ઉલ્લેખ પ્રાચીનકાળનાં બે મહાકાવ્યો રામાયણ અને મહાભારતમાં જોવા મળે છે સામાન્ય રીતે મેળાઓ નદી કિનારે, પર્વતીય પ્રદેશ, વનવિસ્તાર કે ધાર્મિક સ્થળોએ લોકો ભેગા મળી પ્રસંગની ઉજવણી કરતા કે એક સ્થળથી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ ખરીદતા અથવા એકબીજાને મળી શકતા હતા. 

## મહત્વ 
ગુજરાતમાં યોજાતા લોકમેળાઓ મહદઅંશે ધાર્મિક તહેવારો પ્રસંગો કે માન્યતાઓના અનુસંધાનમાં યોજાય છે. ભગવાન શંકર, રામ,કૃષ્ણ, હનુમાન, તથા અંબાજી, બહુચરાજી, સીતા માતા, ખોડીયાર માતા જેવા દેવી-દેવતાઓના પર્વ પ્રસંગે યોજાતા હોય છે, એવી જ રીતે સહજાનંદ સ્વામી, કબીર, ઓઘડદાદા ભાથી-ખત્રી, જલારામ બાપા જેવા સંતો તથા મુસ્લિમ પીર-ઓલિયા મીરા દાતાર, હઝરતપીર, નરુદ્દીન ઓલિયા વગેરેની યાદમાં ભરાય છે. આવા ધાર્મિક મહત્વ ના મેળા વાસ્તવમાં બિનસાંપ્રદાયિક મૂલ્ય ધરાવે છે.

મેળાઓ સામાન્ય રીતે ધાર્મિક ભાવનાને કેન્દ્રમાં રાખી લોકલ્યાણ માટે બલિદાન આપનાર પુરુષોને અંજલિ આપવા તથા શ્રદ્ધા, ભક્તિનું અર્ધ્ય અર્પવા ભરાય છે. તેની સાથે સામાજિક તથા આર્થિક હેતુઓ પણ જોડાયેલા છે. તેમાં અનેક ચીજ વસ્તુઓનું ખરીદ-વેચાણ થાય છે. ખેડૂતો પોતાની ગાયો, ઘોડા, ઊંટ કે બળદો જેવા પશુઓની લે-વેચ કરતા હોય છે.

## સ્થળ 
મેળાઓ સામાન્ય રીતે ડુંગરો પર કે તળેટીમાં, નદીકિનારે કે સાગર કિનારે ભરાતા હોય છે. સાત નદીઓના સંગમ સ્થળે વૌઠાનો મેળો, નર્મદાકાંઠે શુકલતીર્થનો મેળો, જૂનાગઢની તળેટીમાં યોજાતો ભવનાથનો મેળો અને શત્રુંજયનો મેળો વગેરે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ મેળાઓ છે.

## મુદત 
સામાન્યરીતે મેળાઓ વર્ષમાં એકવાર ભરાતા હોય છે પણ મેળા ભરાવાની મુદત અલગ અલગ જોવા મળે છે. મોટાભાગના મેળાઓ સવારમાં અથવા તો બપોર પછી ભરાતા હોય છે અને તો ક્યાંક એક દિવસ ના મેળા તો ક્યાંક બે દિવસ ના મેળા તો ક્યાંક ત્રણ કે પાંચ દિવસ કે અઠવાડિયાના મેળા ભરાતા જોવા મળે છે.આદિવાસી વિસ્તારના મેળાઓ, જે હાટમેળાઓ તરીકે ઓળખાય છે એ દર અઠવાડિયે યોજવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ
ચામુંડરાજ

**ચામુંડરાજ** (ઇસવીસન ૯૯૬-૧૦૦૮) એક ભારતીય રાજા હતા કે જેમણે હાલના ગુજરાતના ભાગ પર તેની રાજધાની અણહિલવાડ પાટણથી રાજ કર્યું હતું. તેઓ ચૌલુક્ય (જેને ચાલુક્ય અથવા સોલંકી પણ કહેવામાં આવે છે) વંશના સભ્ય હતા.

## પ્રારંભિક જીવન 
ચામુંડરાજ ચૌલુક્ય રાજા મુળરાજના પુત્ર હતા. રાજકુમાર તરીકે તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલી ગ્રાંટલેખોની નોંધણી ૯૭૬ ઇસવીસનની શરૂઆતમાં કરવામાં આવી છે, જોકે તે ગાદીએ તેઓ ઘણા સમય પછી બેઠા હતા, આશરી ૯૯૬-૯૯૭ ઇસવીસનમાં. 

## લશ્કરી કારકિર્દી 
વસ્તુપાળ-તેજપાળ *પ્રશસ્તિ* પરંપરાગતરીતે ચામુંડરાજની પ્રશંસા કરે છે અને દર્શાવે છે કે તેઓ પૃથ્વીને દુશ્મનોના મસ્તકથી શણગારી દેતા હતા, જો કે કોઈ દુશ્મનનું નામ લેવામાં નથી આવતું. ૧૨મી સદીના જૈન લેખક હેમચંદ્રાચાર્ય મુજબ, ચામુંડરાજે લાટ ચાલુક્યના વડા બરપ્પાને હરાવ્યા હતા, પરંતુ અન્ય લેખકો આ વિજયને તેમના પિતા મૂળરાજનો વિજય ગણાવે છે. તેથી, તેવું લાગે છે કે ચામુંડરાજે યુદ્ધમાં રાજકુમાર તરીકે ભાગ લીધો હશે.

૧૨મી સદીના વડનગરના *પ્રશસ્તિ* શિલાલેખ મુજબ, સિંધુરાજ નામના રાજાએ જ્યારે ચામુંડરાજની સેનાને અંતરેથી જોઈ ત્યારે તેઓ તેમની હાથીની સેના સાથે ભાગી ગયા હતા, આમ તેમણે તેમની પ્રખ્યાત ખ્યાતિ ગુમાવી દીધી હતી. આ રાજા સિંધુરાજને માળવાના રાજા તરીકે ઓળખી શકાય છે. સિંધુરાજના દરબારી કવિ પદ્મગુપ્ત મુજબ, તેણે લાટ અને વાગડના રાજ્યો પર કબજો કર્યો હતો. વાગડએ પાટણનું ખંડિયું રાજ્ય હોવાથી ચામુંડરાજ કદાચ બચાવમાં આવ્યા હશે. ૧૪મી સદીના જૈન ઈતિહાસકાર જયસિંહા સુરીએ દાવો કર્યો છે કે ચામુંડરાજે સિંધુરાજને યુદ્ધમાં માર્યા હતા. જો કે, આ દાવો પહેલાંના સ્રોતોમાં દેખાતો નથી, અને તેથી શાબ્દિક રૂપે લઈ શકાતો નથી.

## અંગત જીવન 
હેમચંદ્ર જણાવે છે કે ચામુંડરાજને ત્રણ પુત્રો હતા: દુર્લભરાજ, નાગરાજ અને વલ્લભરાજ . ૧૩મી સદીમાં હેમચંદ્રની કૃતિ વિશે એક ભાષ્ય લખનારા અભયતિલક જણાવે છે કે ચામુંડરાજ અનૈતિક બન્યા, જેના કારણે તેમની બહેન વચિનીદેવીએ તેમના પુત્ર વલ્લભને ગાદી પર બેસાડ્યા. તે સ્પષ્ટ નથી કે વચિનીદેવી શાસક રાજાને બદલી દેવા માટે કેવી રીતે શક્તિશાળી બની.

હેમચંદ્રના જણાવ્યા મુજબ, નિવૃત્તિ બાદ ચામુંડરાજ વારાણસીની યાત્રાએ રવાના થયા હતા. આ મુસાફરી દરમિયાન, તેમની શાહી છત્રી જપ્ત કરવામાં આવી હતી (સંભવતઃ માર્ગમાં પડેલા રાજ્યના શાસકે; કેટલાક પાછળના ઇતિહાસકારો દ્વારા તે રાજ્ય માળવા તરીકે ઓળખાય છે). પરિણામે, તેઓ ગુજરાત પાછા ગયા, અને વલ્લભને આ અપમાનનો બદલો લેવા કહ્યું. જો કે, વલ્લભ એક કૂચ દરમિયાન શીતળાના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા, અને દુર્લભરાજ નવા ચૌલુક્ય રાજા બન્યા હતા. ત્યારબાદ ચામુંડરાજ નર્મદાના કાંઠે શુક્લતીર્થમાં નિવૃત્ત થયા, જ્યાં તેમનું અવસાન થયું. 

## મંદિરો 
ચામુંડરાજે ચંદનાથ અને વાચિણેશ્વરનાં મંદિરોનું નિર્માણ અણહિલપાટક (હવે પાટણ)માં કર્યું. વાચિનેશ્વર મંદિર કદાચ તેમની બહેન વાચિનીદેવીની લાયકાત માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. 

૧૧મી શતાબ્દીના પહેલાં ૨૫ વર્ષોમાં જે અન્ય મંદિરો બનાવવાનો તેમને જે શ્રેય આપવામાં આવે છે તેમાં ભદ્રેશ્વર જૈન મંદિર, કચ્છનો સમાવેશ થાય છે. નોંધનીય છે કે મંદિરને ૨૦૦૧ના કચ્છ ભૂકંપ પછી સંપૂર્ણ રીતે ફરીથી બનાવવું પડ્યું હતું.

## સંદર્ભો 
શ્રેણી:સોલંકી વંશ
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
શામળાજીનો મેળો

**શામળાજીનો મેળો** કાર્તિકી પૂર્ણિમાના દિવસે યોજાતો મેળો છે. આ મેળામાં આદિવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં હાજરી આપે છે, આ લોકો શામળાજી (બળીયા બાવજી) માં ખૂબ શ્રદ્ધા ધરાવે છે. ગુજરાતના વિવિધ પ્રદેશો તેમજ રાજસ્થાન રાજ્યમાંથી પણ લોકો આ મેળામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ 
શામળાજીનું મંદિર ક્યારે અને કોણે બંધાવ્યું તેનો ઇતિહાસ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ શામળાજીની આજુબાજુના વિસ્તારમાંથી મળેલા અવશેષોના આધારે પુરાતત્વ ખાતાની દ્રષ્ટિએ આ મંદિર ઈ.સ. ૪૦૦ થી ઈ.સ. ૫૦૦ ના અરસામાં બંધાયેલ હોવાનું અનુમાન છે. યુવક યુવતીઓ પોતાના મનમાં માનેલા જીવનસાથીને મળતા હોય છે. મેળામાંથી વડેલા, કાનકુલ, મડળીયા, હાથવાળા, અમ્બળો જવાળાં, રમજા કે ઝાંઝર વગેરે ચાંદીના ઘરેણાની ખરીદી કરે છે. આદિવાસી સ્ત્રીઓ છુંદણાંની ખુબ શોખીન હોય છે. તેઓ મેળામાં છુંદણાં છુંદાવે છે. આ મેળામાં ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો પણ પોતાની દુકાનો ચાલુ કરે છે.

મેળામાં આવતા લોકોને રહેવા માટેની પણ ધર્મશાળાઓ પણ છે.

## સંદર્ભો
## બાહ્ય કડીઓ 
* અરવલ્લી જિલ્લાની વેબસાઇટ પર આધિકારીક માહિતી

શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
દુર્લભરાજ

**દુર્લભરાજ** ( ઈ.સ. ૧૦૦૮-૧૦૨૨) એક ભારતીય રાજા હતા, જેમણે અણહિલવાડપાટણની રાજધાનીથી હાલના ગુજરાતના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું હતું. તેઓ સોલંકી વંશ (ચાલુક્ય)ના સભ્ય હતા.

## પ્રારંભિક જીવન
દુર્લભરાજ ચાલુક્ય રાજા ચામુંડરાજના પુત્ર હતા. તેમના ભાઈ વલ્લભરાજનું શીતળાને કારણે અચાનક અવસાન થવાથી તેઓ રાજા બન્યા હતા.

## સૈન્ય કૂચ
લાટ પ્રદેશ પરનું સફળ આક્રમણ એ દુર્લભરાજની સૌથી મોટી સિદ્ધિ હતી. તેમણે કદાચ લાટ પ્રદેશના ચાલુક્ય રાજા કિર્તીરાજ (કિર્તીપાલ) કે જેઓ કલ્યાણી ચાલુક્ય (પશ્ચિમી ચાલુક્ય વંશ)ના પ્રતિનિધિ હતા તેમને હરાવ્યા હશે. કલ્યાણી ચાલુક્ય રાજા જયસિંહ દ્વિતીય (પશ્ચિમી ચાલુક્ય વંશ) ચોલ વંશ સામેના યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતા, જેનો લાભ લઈ દુર્લભરાજે લાટ પર હુમલો કર્યો હોઈ શકે છે. થોડા સમય બાદ, કીર્તિરાજે આઝાદી મેળવી લીધી હોય તેવું લાગે છે (અથવા કલ્યાણી ચાલુક્યની સત્તા પાછી મેળવી લીધી હોય). જોકે, ઈ.સ. ૧૦૧૮માં પરમાર વંશના રાજા ભોજે પણ લાટ પર હુમલો કર્યો અને કીર્તિરાજને હરાવ્યા.

૧૨મી સદીના લેખક હેમચંદ્રાચાર્યના એક દંતકથારૂપ વર્ણનમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે દુર્લભરાજે કેટલાક રાજાઓના રાજ્યમંડળોને પરાજય આપ્યો હતો. આ વર્ણન મુજબ, તેમને નાડોલ ચૌહાણ વંશના રાજા મહેન્દ્રની બહેન દુર્લભાદેવીના સ્વયંવર સમારોહમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. આ સમારોહમાં અંગ, અવંતી, ચેડી, ગુર્જરા, હુણ, કાશી, કુરુ રાજ્ય, મથુરા, અને વિંધ્ય તથા તટીય આંધ્રના રાજાઓ તેમના પ્રતિસ્પર્ધી હતા. આ બધા રાજાઓમાં દુર્લભાદેવીએ દુર્લભરાજની પસંદગી કરી. મહેન્દ્રએ પોતાની નાની બહેન લક્ષ્મીના લગ્ન દુર્લભરાજના નાના ભાઈ નાગરાજ સાથે કરાવ્યા. ગુજરાત પાછા ફરતી વખતે સ્વયંવરમાં નાપસંદ થયેલા દાવેદારોએ દુર્લભરાજ પર સંયુક્તપણે હુમલો કર્યો હતો. દુર્લભરાજે હુમલાખોરોને ઠપકો આપ્યો અને પોતાની નવી દુલ્હન સાથે ઘર તરફ કૂચ કરી. આ દંતકથા ઐતિહાસિક રીતે સચોટ જણાતી નથી. નાડોલના વડા અપેક્ષાકૃત ઓછા મહત્ત્વપૂર્ણ શાસકો હતા અને એ માનવું મુશ્કેલ છે કે જ્યારે ઉત્તર ભારતનું ક્ષેત્ર મહમદ ગઝનીના આક્રમણ હેઠળ હતું ત્યારે આટલા બધા શાસકો તેમના સમારોહમાં હાજરી આપવા માટે પોતાના રાજ્યો છોડી ગયા હોય. દુર્લભરાજ દ્વારા આ તમામ શક્તિશાળી રાજાઓનો પરાજય પણ અકલ્પનીય લાગે છે.

૧૪મી સદીના લેખક મેરુતુંગાનો દાવો છે કે નિવૃત્તિ પછી દુર્લભરાજ કાશી જતી વખતે માળવા પરથી પસાર થયા હતા. ત્યાં પરમાર રાજા મુંજ દ્વારા તેમનું અપમાન કરાયું હતું. તેઓ ગુજરાત પાછા ફર્યા અને તેમના ઉત્તરાધિકારી ભીમદેવને મુંજને સજા કરવા કહ્યું. આ વર્ણન અગાઉની દંતકથાઓ જેમાં અપમાનિત રાજાને ચામુંડરાજ નામ આપવામાં આવ્યું છે તેનું રૂપાંતરણ છે. તે ઐતિહાસિક રીતે ખોટું છે, કારણ કે દુર્લભરાજના ઉદ્‌ગમના લગભગ એક દાયકા પહેલાં મુંજનું મૃત્યુ થયું હતું.

હેમચંદ્રના મત અનુસાર દુર્લભરાજ નિઃસંતાન મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમના શાસન બાદ તેમના ભત્રીજા ભીમદેવ રાજા બન્યા હતા.

## સંદર્ભ 
## ગ્રંથસૂચિ 
* 
*  
* 

## બાહ્ય કડીઓ 
* 
શ્રેણી:સોલંકી વંશ
શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
રોગન ચિત્રકળા

thumb|અબ્દુલ ગફુર ખત્રી દ્વારા *ટ્રી ઓફ લાઇફ* મોટિફ સાથે રોગન ચિત્રકળા.
thumb|ભારતના કચ્છના નિરોણા ગામમાં રોગાન ચિત્રકળા
**રોગન ચિત્રકળા**, ભારતના ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં પ્રચલિત કાપડ પર ચિત્રકારીની એક કળા છે. આ હસ્તકલામાં, બાફેલા તેલ અને વનસ્પતિજન્ય રંગોમાંથી બનેલા રંગો, ધાતુના બીબાં (પ્રિન્ટિંગ માટેના) અને સ્ટાઇલસ્ (ચિત્રકળાનું એક ઓજાર) નો ઉપયોગ કરીને કાપડ પર ચિત્રકારી કરવામાં આવે છે. આ કળા નામ શેષ થવા પર છે, ૨૦ મી સદીના અંતમાં લગભગ એક જ ગામમાં બે કુટુંબો દ્વારા રોગન ચિત્રકારી કરવામાં આવી હતી.

## ઇતિહાસ 
*રોગન* શબ્દ ફારસીમાંથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ વાર્નિશ અથવા તેલ એવો થાય છે. પાકિસ્તાનના સિંધથી ભારત આવેલા ખાત્રી નામના એક મુસ્લિમ સમુદાય દ્વારા આ તેલ આધારિત રંગને કાપડ પર લગાડવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી. જો કે તેનું રોગન એવું નામ (અને કેટલીક પરંપરાગત રચનાઓ), ઇરાનમાં આ કળાનું મૂળ સૂચવે છે, તેમ છતાં આ વાત સાબિત કરવા માટે કોઈ વિશ્વસનીય ઐતિહાસિક સ્રોત મળતો નથી.

શરૂઆતમાં કચ્છ વિસ્તારમાં ઘણા સ્થળોએ રોગન ચિત્રકળા કરવામાં આવતી હતી. ચિત્રકારી કરેલ કાપડ મોટે ભાગે નીચલી જાતિની મહિલાઓ દ્વારા ખરીદવામાં આવતી હતી જેઓ તેમના લગ્ન માટે કપડાં અને પલંગની ચાદરો આ કળા દ્વારા સજાવતી હતી.

૨૦ મી સદીના અંતમાં સસ્તા, મશીન દ્વારા બનાવેલા કાપડની ઉપલબ્ધતા સાથે, રોગન ચિત્રકારી કરેલા કાપડ ઉત્પાદનો પ્રમાણમાં વધુ ખર્ચાળ બન્યા, અને ઘણા કલાકારો આ કળા છોડી અન્ય વ્યવસાય તરફ વળ્યા. આખરે, એક જ કુટુંબ, ગુજરાતના નિરોણાના ખત્રીઓએ આ કળા જીવંત રાખી.  બીજું, સ્થાનિક સહકારી મંડળ અને નફાકારક જૂથોએ શહેરી સંપર્કો અને ઑનલાઇન વેચાણ કરીને તેમનું બજાર વધારવામાં રોગન કલાકારો સહિતના અન્ય સ્થાનિક કારીગરોને મદદ કરી. ત્રીજું, ખત્રી પરિવારના ઘણા સભ્યોએ તેમની કળા માટે રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો જીત્યા, આમ તેમનું કાર્ય અને પ્રતિષ્ઠા વધી.

નિરોણામાં, ખત્રી બંધુઓએ પ્રવાસીઓને આકર્ષિત કરે એવા વધુ સમકાલીન ઉત્પાદનો રજૂ કર્યા, જેમ કે બેગ, તકીયાના કવર, ટેબલ ક્લોથ, દિવાલના સુશોભન માટેના બૉલ ક્લોથ. જીવનનું વૃક્ષ એક મુખ્ય મોટીફ બની રહ્યું છે. ખત્રી વર્કશોપમાં પ્રવાસીઓની સંખ્યા ૨૦૧૦ ના દાયકામાં સતત વધી અને ૪૦૦ જેટલા લોકો દરરોજ, આવતા જે ગામમાં ટ્રાફિક જામનું કારણ બન્યું. વધતી માંગને ધ્યાનમાં રાખીને, ૨૦૧૦ માં ખાત્રીઓએ પ્રથમ વખત મહિલાઓને તાલીમ આપવાનું શરૂ કર્યું. (પહેલાં, એવી આશંકા હતી કે મહિલાઓ જ્યારે કુટુંબની બહાર લગ્ન કરે છે ત્યારે સ્ત્રીઓ આ કળાના રહસ્યો ફેલાવશે છે.) ૨૦૧૫માં, નિરોણામાં વીસ મહિલાઓ પરિવાર સાથે કામ કરતી હતી. આ રંગોને કાપડ પર દોરવામાં અથવા છાપવામાં આવે છે તે સામાન્ય રીતે ઘેરા રંગ હોય છે, જે તીવ્ર રંગો હોવાથી ઉઠાવ આપે છે.

રોગન પ્રિન્ટિંગમાં, ધાતુના બીબા વાપરી ભાત છાપવામાં આવે છે. રોગન પેઇન્ટિંગમાં, વિસ્તૃત ડિઝાઈન મુક્ત હસ્તથી બનાવવામાં આવે છે, જેમાં સ્ટાઇલસથી રંગના ચીકણા રેલાની સેર બનાવવી રંગો ભરવામાં આવે છે. મોટેભાગે, કાપડના અડધા ભાગમાં ડિઝાઇનને દોરવામાં આવે છે, પછી બાકીના અડધા કાપડને તેની ઉપર ઉંધો વાળી દાબી દેવામાં આવે છે, આથી તેની ઉલ્ટી ભાત આપોઆપ બાકીના ઉલટા ભાગ પર ઉપસી આવે છે. તેની ભાતમાં ફૂલોના મોટિફ, પ્રાણીઓ અને સ્થાનિક લોક કલાનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* મોદી, ઓબામા અને કચ્છના નિરોણા ગામ વચ્ચેની કડી!
* નિર્વાણ ખત્રી પરિવારની સત્તાવાર વેબસાઇટ 
* રોગન પેઇન્ટિંગની પ્રક્રિયા દર્શાવતી એક વિડિઓ

શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ
ભવનાથનો મેળો

thumb|ભવનાથના મેળામાં નાગા સાધુ
**ભવનાથનો મેળો** ગુજરાતના જૂનાગઢમાં ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં સુવર્ણરેખા નદીના કિનારે યોજાય છે. ભવનાથનો મેળો ગુજરાત રાજ્યના અગત્યના મેળાઓમાંનો એક છે.

## સ્થળ
જૂનાગઢના ગિરનારની તળેટીમાં સુવર્ણરેખા નદીના કિનારે ભવનાથ ભગવાનનું ખુબ પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે. મંદિરના સ્વયંભુ શિવલીંગની પૃષ્ઠભૂમિ અદભુત(નિસર્ગ) વનશ્રીથી રળિયામણી દેખાય છે.

## સમય
આ મેળો દર વર્ષે મહાશિવરાત્રીના પર્વ નિમિત્તે મહા વદ અગિયારસથી મહા વદ અમાસથી ભરાય છે.

## ધાર્મિક મહત્વ
ભવનાથના મેળામાં મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રીએ ભગવાન ભવનાથની પૂજા કરવામાં આવે છે. મહાપૂજાના દર્શન કરવા ગુજરાતના ખૂણે ખૂણેથી સાધુ-સંતો અને નાગા બાવાઓ ખુબ મોટી સંખ્યામાં આવે છે.

## ઇતિહાસ
ભવનાથના મેળાના સન્દર્ભમાં સ્કંદ પુરાણમાં એક દંતકથા આવેલી છે. આ દંતકથા મુજબ શિવ-પાર્વતી રથમાં આકાશ માર્ગે જતા હતા ત્યારે તેમનું દિવ્ય ઘરેણું નીચે ભવનાથના મંદિર પાસે પડી જાય છે. આથી તેને ‘વસ્ત્રા પૂતક્ષેત્ર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

## બાહ્ય કડીઓ 
શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા
શ્રેણી:જૂનાગઢ જિલ્લો