માયા સીતા

thumb|283x283px|રામાયણ મહાકાવ્યની કેટલીક આવૃત્તિઓ અનુસાર રાવણ માયા સીતાનું અપહરણ કરે છે, ત્યારે અસલી સીતા અગ્નિમાં છુપાયેલા રહે છે.
**માયા સીતા** (અથવા **છાયા સીતા**) હિંદુ મહાકાવ્ય રામાયણના કેટલાક રૂપાંતરો અનુસાર વાસ્તવિક દેવી સીતા (મહાકાવ્યની નાયિકા)નું મિથ્યા રૂપ હશે, જેનું લંકાના દાનવ રાજા રાવણ દ્વારા અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

રામાયણમાં અયોધ્યાના રાજકુમાર અને ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર રામની પત્ની સીતાનું અપહરણ કરીને રાવણ તેમને લંકા ખાતે બંદી બનાવી રાખે છે. સીતાને રામ તેમના અપહરણકર્તાનો વધ કરી બચાવે છે. સીતાનો રામ દ્વારા ફરીથી સ્વીકાર કરતાં પહેલાં તેમને અગ્નિ પરીક્ષા આપવી પડે છે. જે દ્વારા તેણી પોતાની પવિત્રતા પોતાના પતિ સમક્ષ સાબિત કરે છે. મહાકાવ્યના કેટલાંક સંસ્કરણો અનુસાર અગ્નિ દેવતા માયા સીતાની રચના કરે છે, જેનું મૂળ સ્વરૂપે રાવણ દ્વારા અપહરણ કરવામાં આવ્યું છે અને જેને યાતનાઓ સહન કરવી પડે છે, ત્યારે વાસ્તવિક સીતા અગ્નિમાં જ છુપાયેલા રહે છે. અગ્નિ પરીક્ષા દરમિયાન માયા સીતા અને વાસ્તવિક સીતા પોતાની સ્થિતિઓ બદલી કાઢે છે. થોડા ગ્રંથો અનુસાર માયા સીતા અગ્નિ પરીક્ષા દરમિયાન જ નષ્ટ થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલાક વર્ણવે છે કે આશીર્વાદ મળ્યા પછી તેમના મહાકાવ્ય નાયિકા દ્રૌપદી અથવા પદ્માવતીના સ્વરૂપમાં પુનર્જન્મ થાય છે. કેટલાક ગ્રંથો અનુસાર માયા સીતાનો અગાઉના જન્મમાં વેદવતી હતી, કે જેને રાવણ ઉત્પીડિત કરવા માટે પ્રયાસ કરે છે.

## રામાયણની મૂળ કથા 
વાલ્મીકિ દ્વારા લખાયેલ રામાયણ (ઈ.સ. પૂર્વે ૫ થી ૪ થી સદી)માં માયા સીતાનો ઉલ્લેખ નથી. મિથિલાની રાજકુમારી સીતા, અયોધ્યાના રાજકુમાર રામ સાથે લગ્ન કરે છે. રામને ૧૪ વર્ષનો વનવાસ મળે છે અને તેમની સાથે સીતા અને તેમના નાના ભાઈ લક્ષ્મણ પણ હોય છે. લંકાના રાક્ષસ રાજા રાવણ, સીતાનું અપહરણ કરવાનું કાવતરું ઘડે છે, મારિચ એક જાદુઈ સુવર્ણ હરણ (માયા મૃગ, એક ભ્રામક હરણ) માં પરિવર્તિત થાય છે, જે સીતાને લલચાવે છે. દંડકારણ્ય જંગલમાં વનવાસ દરમિયાન, રામ હરણનો પીછો કરે છે અને તેને મારી નાખે છે. જાદુઈ હરણ રામના અવાજમાં મદદ માટે પોકાર કરે છે. સીતા પોતાને એકલી છોડીને લક્ષ્મણને તેમના ભાઈ રામની મદદ કરવા માટે દબાણ કરે છે. રાવણ એક તપસ્વીના વેશમાં આવી સીતાનું અપહરણ કરે છે. તે તેણીને લંકાની અશોક વાટિકામાં કેદ કરે છે. રામ તેમના ભક્ત હનુમાન અને સુગ્રીવની મદદથી લંકા પર વિજય મેળવી રાવણનો વધ કરે છે. રામ સીતાની પવિત્રતા પર શંકા કરે છે અને તેણીની અગ્નિ પરીક્ષા લેવામાં આવે છે. સીતા સળગતી ચિતામાં પ્રવેશ કરે છે અને ઘોષણા કરે છે કે જો તે રામ પ્રત્યે વફાદાર રહી છે તો અગ્નિ તેને નુકસાન ન પહોંચાડે; તે તેની પવિત્રતાના પુરાવા તરીકે અગ્નિ દેવ અગ્નિ સાથે સહીસલામત બહાર આવે છે. રામ સીતાને સ્વીકારે છે અને અયોધ્યા પાછા ફરે છે, જ્યાં તેમને રાજા અને રાણી તરીકે તાજ પહેરાવવામાં આવે છે.

## કથા વિસ્તાર 
રામાયણમાં માયા સીતાની રૂપરેખાને "સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉમેરણ" તરીકે ગણવામાં આવે છે. કૂર્મ પુરાણ (લગભગ ઇસ પૂ. ૫૫૦થી ૩૫૦) એ પહેલો ગ્રંથ છે જ્યાં માયા સીતાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. વૈષ્ણવ ધર્મ (વિષ્ણુ-કેન્દ્રિત સંપ્રદાય) માં આ "મહત્વપૂર્ણ વૈચારિક વિકાસ" એ સીતાની પવિત્રતાનું રક્ષણ કરે છે. રામાયણના કેટલાક સંસ્કરણો જેમ કે મહાભારત (ઇસ પૂ.૫મી થી ૪થી સદી), વિષ્ણુ પુરાણ (ઇસ પૂ. ૧લી થી ૪થી સદી), હરિવંશ અને કેટલાક પુરાણો સીતાની પવિત્રતા (શુદ્ધતા) પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનું ટાળવા માટે અગ્નિ પરીક્ષાને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખે છે. પછીના કેટલાક સંસ્કરણોમાં તેનાથી વિપરીત, આ અગ્નિ પરીક્ષા નિર્દોષ સીતાને પરત કરવા માટે એક સાધન બની ગઈ, કારણ કે સીતા અને માયા સીતા ફરીથી સ્થાન બદલી નાખે છે, ૧૨મી સદીમાં રામ ભક્તિ ચળવળની વધતી જતી લોકપ્રિયતા સાથે, અસંખ્ય કૃતિઓએ માયા સીતાની વિભાવના અપનાવી. ભક્તો એ સહન કરી શક્યા નહીં કે સીતા - રામની પત્ની અને રામ-કેન્દ્રિત સંપ્રદાયોની મુખ્ય દેવી - રાક્ષસ રાવણ દ્વારા અપહરણ કરવામાં આવી હતી અને તેને કેદ ભોગવવી પડી હતી અને તેના સ્પર્શથી તે અપવિત્ર થઈ હતી. આ ઉપરાંત જ્યારે સીતા માતા રામની સહાય માટે લક્ષ્મણને પોતાને છોડીને જવા દબાણ કરે છે ત્યારે આ માયા સીતાની અવધારણા જ મૂળ સીતાજીને લક્ષ્મણને ઠપકો આપવાના કર્મમાંથી પણ મુક્તિ અપાવે છે.

## સંદર્ભો 
## ગ્રંથ સૂચિ 
* 
* 

શ્રેણી:રામાયણ