ઘુડખર અભયારણ્ય

[right|thumb|250x250px|[કચ્છનું નાનું રણ દર્શાવતો ગુજરાતનો નકશો.]]
**ભારતીય ઘુડખર અભયારણ્ય** અથવા **ઘુડખર અભયારણ્ય** એ કચ્છ જિલ્લાના નાના રણમાં આવેલું અભયારણ્ય છે. તે ૪૯૫૪ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં ફેલાયેલું ભારતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય છે.

આ અભયારણ્યની સ્થાપના ૧૯૭૨માં વન્યજીવન સુરક્ષા ધારા, ૧૯૭૨ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. અહીં ઘુડખરનું એક માત્ર નિવાસસ્થાન આવેલું છે.

૨૦૨૪માં થયેલી ૧૦મી વસ્તીગણતરી પ્રમાણે આ અભયારણ્યમાં ઘુડખરની કુલ સંખ્યા ૭૬૭૨ છે, જે પાછલી વસતિગણતરી પછી ૨૬% નો વધારો સૂચવે છે. ધાંગધ્રામાં સૌથી વધુ ૩૨૩૪ ઘુડખર છે.

IUCN - ભયજનક, CITES - પરિશિષ્ટ -૧, ૧૯૭૨ - અનુસૂચિ -૧માં સમાવેશ થાય છે.

## ભૂગોળ 
કચ્છનું રણ એ ખારું રણ છે. ચોમાસા દરમિયાન એક મહિના માટે તેમાં પૂર આવે છે અને રણ ૭૪ જેટલા નાના ટાપુઓમાં (જેને *બેટ* કહે છે) ફેરવાઈ જાય છે. આ ટાપુઓ ઘાસ-વનસ્પતિથી ભરપૂર હોય છે, જે ૨૧૦૦ જેટલી જાતિઓનાં પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન બને છે.

## જાતિઓ 
અહીં ઘણી જાતિઓનાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ વસે છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરના એક અભ્યાસ અનુસાર અભયારણ્યમાં,
* ૯૩ જાતિઓનાં જીવ-જંતુઓ - ૨૫ જાતિઓ zooplanktons, ૧ જાતિ annelid, ૪ crustaceans, ૨૪ જંતુઓ, ૧૨ જાતિઓ મૃદુકાય સમુદાયની અને ૨૭ જાતિઓનાં કરોળિયાંઓ.
* ૪ જાતિઓનાં amphibians
* ૨૯ જાતિઓનાં સરિસૃપો - કાચબાની ૨ જાતિઓ, ૧૪ જાતિઓની ગરોળીઓ, ૧૨ જાતિઓના સાપ અને ૧ જાતિના મગર
* Metapenaeus kutchensis - ઝિંગાનો પ્રકાર
* ૭૦,૦૦૦ - ૭૫,૦૦૦ પક્ષીઓના માળાઓ
* ૯ સસ્તન પ્રાણીઓ ૩૩ ઉપજાતિઓ સાથે - જેમાં વિશ્વનાં છેલ્લાં ઘુડખર સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે

## ભય 
આ અભયારણ્ય સામે મુખ્ય ભય આ વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર મીઠું પકવવાનો છે. ભારતના મીઠાંના કુલ ઉત્પાદનમાંથી ૨૫% આ વિસ્તારમાં પકવવામાં આવે છે.

## વિશ્વ ધરોહર 
વન વિભાગ દ્વારા આ અભયારણ્યને યુનેસ્કોના મેન એન્ડ બાયોસ્ફિયર (MAB) કાર્યક્રમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આ અભયારણ્યમાં જૈવિક વિવિધતા, અભ્યાસ, નિરિક્ષણ વગેરે બાબતોને આવરી લેવામાં આવશે.

## ચિત્રો 

Image:Wild ass group female.jpg|માદા ઘુડખરોનો સમૂહ
Image:Wild ass male.JPG|નર ઘુડખર
File:Nilgai_group_at_Little_Rann_of_kutch.JPG|નિલગાયનો સમૂહ
File:Little rann of kutch landscape.JPG|ઘુડખર અભયારણ્ય
File:Wild_ass_india.jpg|ઘુડખર અભયારણ્ય, કચ્છના નાના રણમાં ઘુડખર

## સંદર્ભ 
## પૂરક વાચન 
* The salt of the earth - The Little Rann of Kutch contributes about 60 per cent of the salt manufactured in the country.  But Gujarat’s politicians have done little for the Agariya community that produces it. ; by Manas Dasgupta; Apr 23, 2009; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper
* Wild asses population rises by 4%; TNN; 11 April 2009; Times of India
* Wild Ass vulnerable to flu; by TNN; 9 April 2009; Times of India
* Wild ass census to kick off from April 5; TNN; 31 March 2009; Times of India
* Bleak future for traditional salt; by Anosh Malekar; February 21, 2009; Courtesy : Infochange News & Features; ComodittyOnline
* Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.; Himanshu Kaushik, TNN; 22 Jul 2008; Economic Times; Times of India
* Agariyas’ wait for land rights continues even after intervention by CMO ; Express news service; Mar 19, 2008; Indian Express Newspaper
* Kutch Branch Canal through sanctuary not to hamper movement of wild ass ; BASHIR PATHAN; Feb 16, 2008; Indian Express Newspaper
* Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper
* Salt-makers in Gujarat face eviction; by Virendra Pandit; Apr 09, 2007; Business Line, Business Daily from THE HINDU group of publications
* Wild ass robs agarias' livelihood; February 15, 2007; Rediff India Abroad
* Indian Wild Ass Sanctuary ; SANCTUARY SPOTLIGHT; Mar 04, 2006; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper. Also posted at http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm 
* Wild ass population shows upward trend; TNN; 3 April 2004; Times of India
* Japanese duo does donkey work in Rann - ‘‘The female donkeys are left by the maldhari’s on the island of Plaswa village in the Rann of Kutch for about three months during the monsoon. Here, the Wild Ass, a protected species, breed with the female donkeys leading to the birth of hybrid donkeys which are taller than their mothers and wilder than their fathers,’’ says Dr R Kimura who has been a visiting researcher at the Equine Museum of Japan for the past two decades.; by Rupam Jain; November 3, 2003; Indian Express Newspaper. Also see http://www.indianexpress.com/oldStory/34794/
* Officials gear up for wild ass census; by TNN;  28 November 2003; Times of India
* Wild ass being robbed of its run of the Little Rann; by ANAND SUNDAS; March 8, 1999; Indian Express Newspaper
* Salt In The Wounds - Gandhi's historic Dandi march has bypassed them. Gujarat's salt workers are caught up in a maze of abysmal living conditions, ignorance and neglect. By SAIRA MENEZES; Mar 02, 1998;Outlook India Magazine

## બાહ્ય કડીઓ 
* Wild ASS Sanctuary  અને http://gujaratforest.gov.in/wildlife/wild_ass1.htm ; Official website: Forests & Environment Department; State Government of Gujarat, India
* Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre

શ્રેણી:ગુજરાતના અભયારણ્યો
શ્રેણી:કચ્છ જિલ્લો