પક્ષી

પક્ષીઓ એ 'ગણગણતો (વર્ગ એવ્સ) 'નો (પ્રકાર ઉડાન ભરતો, બે પગવાળો, ગરમીથી ટેવાયેલો, (તાપમાન પ્રમાણે ઘડાયેલો) કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે જે ઇંડા મૂકે છે.અને તેને પોતાના શરીરની ગરમીથી સેવતો કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે. આ વર્ગમાં આશરે 10,000 જેટલી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે તેમને અત્યંત મોટી સખ્યામાં બે પગના કરોડ વાળા પ્રાણી બનાવે છે. તેઓ આર્કટિકથી લઇને એન્ટાર્કટિક સુધી તેમની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર (ઇકોસિસ્ટમ)વ્યવસ્થામાં વસે છે. પક્ષીઓની શ્રેણીનું કદ  ગણગણતી મધમાખીથી લઇને  શાહમૃગસુધીનો સમાવેશ થાય છે. બચેલા અવશેષો સુચવે છે કે પક્ષીઓની જાતિ આશરે 150-200 વર્ષો પહેલાથી જ્યુરાસિકના ગાળા દરમિયાનથી પક્ષી જેવા પગવાળા ડાયનાસોર થી વિકસતી આવી છે અને અગાઉ 140-145 વર્ષો પહેલા મૃત જ્યુરાસિક *આર્કાઓપ્ટેરિક્સ, જાણીતુ પક્ષી હતું. ફક્ત ડાયનાસોરના જૈવિક જૂથો કરોડો વર્ષો પહેલાના ભૂસ્તર યુગમાં આશરે 65.5 કરોડો વર્ષો પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેથી મોટા ભાગના પક્ષીશાસ્ત્રના લોકો તેને પક્ષી તરીકે ઓળખે છે.

આધુનિક પક્ષીઓને પીછાઓ, દાંત વિનાની ચાંચ, કઠોર આવરણવાળા ઇંડાઓના મૂકવાથી, ઊંચો ચયાપચયનો દર, ચાર છિદ્રોવાળા હૃદય અને હળવા પરંતુ મજબૂત હાડપિંજરની રીતે અલગ પાડવામાં આવે છે. ઘણા પક્ષીઓ સુધારેલો અગ્ર પૃષ્ઠ તરીકે પાંખો ધરાવે છે અને મોટા ભાગના ઉડીશકે છે, જેમાં ઉડી ન શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ, પેન્ગ્વિન, અને અસંખ્ય વિવિધ પ્રકારના મોટા ભાગે આઇલેન્ડમાં જોવા મળતી જાતિઓના પક્ષીઓ સહિતના અપવાદ છે. પક્ષીઓ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની પાચન અને શ્વસન પ્રક્રિયાધરાવે છે જે ઉડાન ભરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકાર્ય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, ખાસ કરીને કોરવિડ અને પોપટ, અત્યંત બુદ્ધિશાળી પ્રાણીજાતિઓમાંના છે; મોટા ભાગની પક્ષીઓની જાતો ટુલ્સ (સાધનો)નું ઉત્પાદન અને તેનો વપરાશ કરતી જોવા મળી છે અને મોટા ભાગની જાતિઓ તેમની પેઢીઓમાં સાંસ્કૃતિક માહિતી આપલેનું પ્રદર્શન કરે છે. 

અમુક જાતો લાંબા ગાળાનું વાર્ષિક સ્થળાતંરકરે છે, અને અમુક ટૂંકા ગાળાની અનિમિયત હેરફેર કરે છે. પક્ષીઓ સામાજિક હોય છે; તેઓ દાર્શનિક સંકેતો અને અવાજો અને ગીત ગાઇને સંદેશાવ્યવહાર કરે છે, અને સહકારયુક્ત સંવર્ધન અને શિકાર, લૂંટફાટ કરનારા પ્રાણીઓ તરીકે ટોળામાં રહેવું અને ટોળાશાહી કરવી સહિતની સામાજિક વર્તણૂંકમાં ભાગ લે છે. પક્ષીઓની જાતિઓની વિશાળ બહુમતી સામાજિક રીતે એક વિવાહીત હોય છે, સામાન્ય રીતે એક સંવર્ધન સીઝન માટે, કોઇકવાર વર્ષો સુધી અને જીવનપર્યંત તો ભાગ્યેજ હોય છે. અન્ય જાતો કે જે સંવર્ધન વ્યવસ્થા ધરાવે છે તે પોલીજિનસ ("અસંખ્ય માદાઓ") અથવા, ભાગ્યે જ, પોલીન્ડ્રોસ ("અસંખ્ય નર પક્ષીઓ") છે. ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં મૂકવામાં આવે છે અને માતાપિતા દ્વારા સેવવામાંઆવે છે. ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા બાદ મોટા ભાગના પક્ષીઓ માતાપિતા દ્વારા સંભાળનો વિસ્તરિત સમય ધરાવે છે. 

મોટે ભાગે શિકાર અથવા ખેતર મારફતે ખોરાક મેળવવાના એક સ્ત્રોત તરીકે અમુક જાતો આર્થિક અગત્યતા ધરાવે છે. કેટલીક જાતો, ખાસ કરીને સોન્ગબર્ડ અને પોપટ, પાલતુ તરીકે જાણીતા છે. અન્ય ઉપયોગોમાં ખાતર તરીકે પક્ષીઓના ચરક(હગાર)નો સમાવેશ થાય છે. પક્ષીઓ માનવ સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓ જેમ કે ધર્મથી લઇને કવિતા સુધી અને લોકપ્રિય સંગીતને આગવી રીતે આવરીલે છે. 17મી સદી અને તેનાથી પણ આગળના 100 વર્ષો પહેલા માનવીય ગતિવિધિઓના પરિણામે 120-130 જાતો નામશેષ થઇ ગઇ છે. હાલમાં આશરે 1,200 જેટલા પક્ષીઓની જાતો માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે નામશેષ થવાનું જોખમ અનુભવી રહી છે, જો તેમને રક્ષવાના માર્ગો હાલમાં હાથ ધરાઇ રહ્યા છે. 

## વિકાસ અને વર્ગીકરણ 
thumb|right|આર્કાઇયોપ્ટ્રીક્સ, સૌપ્રથમ જાણીતુ પ્રાણી
પક્ષીઓની પ્રથમ વર્ગીકરણ ફ્રાંસિસ વિલ્લુઘબી અને અને જોહ્ન રાયદ્વારા તેમના 1676 વોલ્યુમ *ઓર્નિથોલોગી* માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
કાર્લોસ લિનાઅસેહાલમાં જે ઉપયોગમાં છે તેવી વર્ગીકૃત્ત વર્ગીકરણ કરવા માટે 1758માં તે કાર્યમાં સુધારા કર્યા હતા.
પક્ષીઓને લિનાયન વર્ગીકરણમાં જૈવિક વર્ગ ગણગણાટ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા છે. ફિલોજેન્ટિક વર્ગીકરણ ગણગણાટને ડાયનાસોર જૈવિક જૂથ થેરોપોડામાં મૂકે છે.
એવ્સ અને પેટા જૂથ, જૈવિક જૂથ ક્રોકોડોલીયા, બન્ને સાથે પેટે ઘસાઇને ચાલતા જૈવિક જૂથ આર્કોસોરીયાના એક માત્ર જીવતા પ્રાણી છે. ફિલોજેન્ટિકલી,એવ્સને આધુનિક પક્ષીઓ અને *આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ લિથોગ્રાફિકા* ના નજીકના તાજેતરના પૂર્વજની ઉતરતી જાતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

મૃત્ત જ્યુરાસિક (આશરે 150-145 મિલીયન વર્ષો પહેલાના)ટિથોનિયમ તબક્કા પરથી *આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ* આ વ્યાખ્યા હેઠળ પક્ષી તરીકે જાણીતા હતા. અન્યોમા,જેક્સ ગૌથિયર અને ફિલોકોડેવ્યવસ્થાને વળગીને રહેનાર સહિતનાએ એવ્સને ફક્ત આધુનિક પક્ષી જૂથને સમાવવા માટે ઓળખી કાઢ્યા છે. ફક્ત અવશષોમાંથી જ બાકાત રહેલા અને તેમને સોંપણી દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું છે, તેને બદલે બે પગવાળા ડાયનાસોર જેમ પ્રાણીઓના પરંપરાગત વિચારના સંબંધ *આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ* ના પ્લેસમેન્ટ વિશ અનિશ્ચિતતાઓ દૂર કરવાના ભાગરૂપે એવિલે હોય છે. 

દરેક આધુનિક પક્ષીઓ નિયોર્નિથેસપેટાવર્ગમાં આવે છે, જે બે પેટાવિભાગો ધરાવે છે: પાલેઓગ્નેથે, જેમાં મોટા ભાગના ઉડી શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ જેમ કે શાહમૃગો, અને જંગલી નિયોગ્નેથે, જેમા દરેક અન્ય પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. લાઇવઝે અને ઝુસીએ તેમને "જૂથ"નો દરજ્જો આપ્યો હોવા છતાં આ બન્ને પેટાવિભાગોને ઘણી વાર સુપરઓર્ડરનો દરજ્જો આપવામાં આવે છે. થી 10,050ની છે.

### ડાયનોસોર અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ 
thumb|left|કોન્ફુસિયુસોર્નીયા, ચીનનું ક્રેટાસિયસ પક્ષી
અવશેષો અને જૈવિક પૂરાવાઓને આધારે, મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પક્ષીઓ બે પગવાળા ડાયનાસોરના વિશિષ્ટ પ્રકારના પેટા જૂથો છે. વધુ ખાસ રીતે, તેઓ બે પગવાળા પક્ષીઓના જૂથ જેમ કે મેનીરાપોતોરા ના સભ્યો છે જેમાં અન્યો ઉપરાંત ડ્રોમાસૌર અને ઓવીરાપ્ટોરિડ્ઝ નો સમાવેશ થાય છે. વૈજ્ઞાનિકો જેમ પક્ષીઓને લાગે વળગે છે તેમ વધુ એવિયન સિવાયના થેરોપોડ્ઝ શોધે છે, અગાઉ પક્ષીઓ સિવાયના અને પક્ષીઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત હવે અસ્પષ્ટ બન્યો છે. તચાજેતરમાં જ ઉત્તર પૂર્વ ચીનના લિયોનીંગ વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કરાયેલી શોધ દર્શાવે છે કે અસંખ્ય નાના થેરોપોડ ડાયનાસોરને પીછા હતા, જે આ અનિશ્ચિતતાઓમાં ફાળો આપે છે. 

સમકાલીન પાલેન્ટોલોજીમાં સંમતિદર્શક દ્રષ્ટિકોણ એ છે કે પક્ષીઓ એવ્સ, ડેઇનોનીકોસૌરના નજીકના સંબંધી છે, જેમાં ડ્રોમાસૌરિડ અને ટ્રૂડોન્ટીડનો સમાવેશ કરે છે. આ તમામ ત્રણેય સાથે પારાવેસ તરીકે કહેવાતા એક જૂથની રચના કરે છે. મૂળભૂત ડ્રોમાસૌર *મઇક્રોરેપ્ટોર* જે ગુણધર્મો ધરાવે છે તેણે કદાચ તેને ધીમેથી ચાલવા કે ઉડવા માટે સહાય કરી હશે. મોટા ભાગના મૂળભૂત ડેઇનોનીકોસોર્સ ઘણા નાના છે. મળેલા પૂરાવાઓ એ શક્યતામાં વધારો કરે છે કે તમામ પારાવિયન્સના પૂર્વજોકદાચ વૃક્ષો જેવા હશે, અને/અથવા તેઓ કદાચ ધીમે ધીમે ચાલી શકતા હશે. 

મૃત્ત જ્યુરાસિક *આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ * મળી આવેલ સૌપ્રથમ વિખ્યાત સંક્રાંતિ અવશેષછે અને તે વીતી ગયેલી 19મી સદીમાં વિકાસની થિયરીને ટેકો પૂરો પાડે છે. *આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ* સ્પષ્ટ રીતે પેટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ જેવા ગુણધર્મો ધરાવે છે: દાંત,નહોરવાળી આંગળીઓ, અને લાંબી ગરોળી જેવી લાંબી પૂછડી ધરાવે છે પરંતુ, તે ઉડી શકે તેવા પીછાઓ સાથે જે આધુનિક પક્ષીઓની ઓળખ છે તેવી સુંદર પાંખ ધરાવે છે. તેને આધુનિક પક્ષીઓના સીધા પૂર્વજ તરીકે ગણી શકાતા નથી, પરંતુ તે સૌથી જૂના અને અત્યંત જૂનવાણી એવ્સ અથવા એવિયેલના જાણીતા સભ્ય છે અને સંભવતઃ તે ખરા પૂર્વજ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.

### વૈકલ્પિક થિયરી અને વિવાદો 
પક્ષીઓની ઉત્પત્તિઓના અભ્યાસમાં ઘણા વિવાદો છે. અગાઉની અસંતિઓમાં, પક્ષીઓ ડાયનાસોર અથવા વધુ જૂના આર્કોસોરમાંથી વિકાસ પામ્યા છે કે કેમ. ડાયનાસોરની જાતિમાં ઓર્નિથિશિયા અથવા થેરોપોડ ડાયનાસોર વધુ શક્ય પૂર્વજો હતા કે કેમ તે અંગ મતમતાંતર પ્રવર્તી રહ્યા છે.  ઓર્નિથીશિયન (પક્ષી જેવા ઢાળવાળા)ડાયનાસોર આધુનિક પક્ષીઓ જેવો ઢાળ ધરાવતા હોવા છતાં, પક્ષીઓ સૌરિશિયા (ગરોળી જેવા ઢાળવાળા) ડાયનાસોર જેવા હોવાનું મનાય છે અને તેથી તેથી જ તેમનો પૃષ્ઠ ભાગ સ્વતંત્ર રીતે વિકસ્યો હશે.  હકીકતમાં, પક્ષી જેવો પૃષ્ઠ ભાગ થેરિઝીનોસૌરિડે તરીક જાણીતા થેરોપોડ્ઝના વિશિષ્ટ જૂથમાં ત્રીજી વખત વિકાસ પામ્યો હશે. થોડા વૈજ્ઞાનિકો સુચવે છે કે પક્ષીઓ ડાયનાસોર નથી, પરંતુ તેઓ ભૂતકાળના આર્કાસોર જેવા *લોંગીસ્ક્વોમા* પરથી ઉદભવ્યા છે. 

### પક્ષીઓનો પ્રારંભિક વિકાસ 
મૂળભૂત પક્ષીઓનો વિકાસ કાળ ચિયાપ્પે 2007 બાદ સરળ થયો હતો. 

ક્રેટાશિયસ સમયગાળા (135-145 મિલીયન વર્ષો પહેલા) દરમિયાન પક્ષીઓ બહોળા વિવિધ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યકૃત્ત થયા હતા.  મેસોઝોઇક દરિયાઇ પક્ષીઓનો એક ઓર્ડર, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ, દરિયાઇ પર્યાવરણમાં માછળીઓના શિકાર માટે અત્યંત સ્વીકાર્ય બની ગયા હતા કે તેમણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી હતી અને તેમને પાણી પર રમતા પક્ષી જ બનાવી દીધા હતા. તેમની ભારે લાક્ષણિકતાઓ છતા, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ કેટલાક આધુનિક પક્ષીઓના નજીકના લક્ષણો રજૂ કરે છે. ના અંતે કેટલા મૂળ વંશમાં વિકાસ પામ્યા હોવાની રીતે જાણીતા છે અને તેનું બે સુપરઓર્ડરમાં પાલેગ્નેથે અને નિયોગ્નેથેમાં વિભાજન થયું છે. પાલેગ્નેથમાં મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકા અને રેટાઇટના ટિનામૌસનો સમાવેશ થાય છે. ગેલોનસેરાના બાકીના નિયોગ્નેથીસમાંથી મૂળ વૈવિધ્યતા હતી, સુપરઓર્ડરમાં એન્સેરીફોર્મસ, બતક, હંસો, રાજહંસ અને સ્ક્રીમરનો સમાવેશ થાય છે અને ગેલીફોર્મસનો સમાવેશ થાય છે. (તેતર, મરઘા અને તેમની જાતિવાળા અન્ય પક્ષીઓ સહિત ઢગલો ઊભો કરનારા અને હગાર અને તેમની જાતિના અન્ય) વિભાજન અંગેની તારીખો પર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. એ બાબત પર સંમતિ સધાઇ છે કે નિયોર્નિથીસનો વિકાસ ક્રેટાશિયસમાં થયો હતો, અને અન્ય નિયોગ્નેથીસથી ગેલ્લોનસેરી વચ્ચેનું વિભાજન કે-ટી લુપ્ત ઘટના પહેલા થયું હતું, પરંતુ બાકી રહેલા નિયોગ્નેથીસના વિકિરણો અન્ય ડાયનોસોરના લુપ્ત થયા પહેલા કે પછી હતા તે અંગે વિવિધ મતો પર્વર્તી રહ્યા છે. પૂરાવાઓમાં વૈવિધ્યતાના કારણે આ મતભેદો થયા છે ; પરમાણુ સંબધી તવારીખ ક્રેટાશિયસ વિકિરણ સુચવે છે, જ્યારે, અવશેષ પૂરાવાઓ પ્રાદશિક વિકિરણને ટેકો આપે છે. પરમાણુ અને અવશેષ પૂરાવાઓને એક કરવાનો પ્રયત્ન વિવાદાસસ્પદ સાબિત થયો છે. 

પક્ષીઓનું વર્ગીકરણ એ તકરારી મુદ્દો છે. સિબલી અને અહલક્વીસ્ટના *ફિલોજેની અને પક્ષીઓના વર્ગીકરણ* (1990) એ પક્ષીઓના વર્ગીકરણ પરના સીમાચિહ્ન કામો છે, જોકે તેની પર સતત ચર્ચા થતી રહી છે અને તેમાં સતત સુધારો પણ તો રહ્યો છે. મોટા ભાગના પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ઓર્ડરોની સોંપણી સચોટ હતી,પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ઓર્ડરોની વચ્ચે સબંધો હતા તે બાબતે અસંમતિ વ્યક્ત કરે છે; આધુનિક પક્ષીઓની શરીર રચના, અવશેષો અને ડીએનએએ સમસ્યા ઊભી કરી છે, પરંતુ કોઇ મજબૂત સંમતિ સાધી શકાઇ નથી. તાજેતરમાં જ, નવા અવશેષો અને પરમાણુ પૂરાવાઓ આધુનિક પક્ષીઓના ઓર્ડરો અંગે વધુને વધુ રીતે સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડી રહ્યા છે. 

### આધુનિક પક્ષી ઓર્ડર્સ: વર્ગીકરણ 
આધુનિક પક્ષીઓની મૂળ વૈવિધ્યતા સિબલી અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોનીપર આધારિત 

thumb|300px|right|ક્લેડોગ્રામ અત્યંત તાજેતરના નિયોએવ્સના વર્ગીકરણ દર્શાવે છે, જે વિવિધ ફિલોજેન્ટિક અભ્યાસો પર આધારિત છે. "નિયોએવ્સ", ટ્રી ઓફ લાઇફ પ્રોજેક્ટ

પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ અથવા આધુનિક પક્ષીઓમાં આ વ્યવસ્થિત ઓર્ડરોની યાદી છે. આ યાદી પરંપરાગત વર્ગીકરણ (અથવા જાણીતા ક્લેમેન્ટસ ઓર્ડર)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં સિબલી મોનરો દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. પક્ષીઓની યાદી પરિવાર સહિત ઓર્ડરોની વધુ વિગતવાત સક્ષિપ્તી પૂરી પાડે છે. 

**પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ** 
પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસમાં બે સુપરઓર્ડરનો સમાવેશ થાય છે. 

સુપરઓર્ડર પાલેયોગ્નેથે:
સુપરઓર્ડરનુ નામ પાલેયોગ્નેથ પરથી આવ્યું છે, પેલેટની હાડપિંજરની રચનાના સંદર્ભમાં જૂની લૌકિક વાત માટે પ્રાચીન ગ્રીકે વધુ અન્ય પક્ષીઓ કરતા વધુ પ્રાથમિક અવસ્થા અને પેટે ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ તરીકે વધુ વર્ણન કર્યું છે. પાલેયોગ્નેથમાં બે ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રવર્તમાન 49 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. 

* સ્ટ્રુથીઓનિફોર્મસ—શાહમૃગ, ઇમુ, કિવી, અને અન્ય સંબંધિત
* ટીનામીફોર્મસ—ટીનામાઓસ
સુપરઓર્ડર નિયગ્નેથ:

સુપરઓર્ડર નિયોગ્નેથમાં 27 ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જે કુલ થઇને દસ હજાર જાતિઓ ધરાવે છે. 
નિયોગ્નેથ, સ્વરૂપ, (ખાસ કરીને ચાંચ અને પગ), કામગીરી અને આજે આપણે જોઇએ છીએ તે વર્તણૂંકની અલગ પ્રકારની વૈવિધ્યતા પેદા કરવા માટે સ્વીકાર્ય વિકિરણમાંથી પસાર થયું છે.

નિયોગ્નેથ સમાવતા ઓર્ડરો નીચે પ્રમાણે છે, જે મુખ્યત્વે પક્ષીના શરીરના મળતાપણાને આધારે કરાવામાં આવે છે.:

* જલકુર્કુટાકાર (એન્સેરીફોર્મસ)—વોટરફોલ
* કુર્કુટાકાર (ગેલીફોર્મસ)—ફોલ
* ટિટ્ટિભાકાર (ચારાડ્રીફોર્મસ)—ગુલ, બટન-ક્વેઇલ, પ્લોવરઅને સંબંધિત
* ગેવિફોર્મસ—લૂન્સ 
* પ્લવાકાર (પોડીસિપેડીફોર્મ)—ગ્રીબ્સ
* પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ—આલ્બાટ્રોસ , પેટ્રલ, અને સંબધિત 
* ફેનીસિફોર્મસ—પેન્ગ્વિન 
* પેલેકેનીફોર્મસ—પેલિકન અને અન્ય સંબંધિત 
* ફેથોન્ટીફોર્મસ—ટ્રોપીકબર્ડઝ
* મહાબકાકાર (કિકોનીફોર્મસ)—સારસઅન્ય સંબંધિત
* જટાયુકાર (કેથાર્ટફોર્મસ)—નવી દુનિયાના ગીધ
* ફોનીકોપ્ટેરીફોર્મસ—ફ્લેમિંગો
* શ્યેનાકાર (ફાલ્કોનીફોર્મસ)—બાજ, ગરૂડ, બાજ જેવા પક્ષીઓઅને સંબંધિત 
* બકાકાર (ગ્રુઇફોર્મસ)—બગલા અને અન્ય સંબંધિત 
* ટેરોક્લીડીફોર્મસ—સેન્ડગ્રોસ 
* કપોતાકાર (કોલંબીફોર્મસ)—કબૂતરો અને પિજીયન
* શુકાકાર (સિટ્ટાસીફોર્મસ)—પોપટઅને અન્ય સંબંધિત 
* કોકિલાકાર (કૂકૂલીફોર્મસ)—કોયલઅને તૂરાકો
* ઓપિસ્થોકમિફોર્મસ—હોટઝીન
* ઉલુકાકાર (સ્ટ્રીજીફોર્મસ)—ઘુવડો
* કેપ્રિમૂલ્ગીફોર્મસ—નાઇટજાર (રાતી આંખોવાળું બિહામણું પક્ષી) અને સંબંધિત 
* એપોડીફોર્મસ—સમળીઅને હમીંગબર્ડ
* મિનરંકાકાર (કોરાકિફોર્મસ)—કીંગફિશર અને અન્ય સંબધિત 
* કાષ્ઠકુટાકાર (પીસીફોર્મસ)—લક્કખોદઅને સંબધિત 
* ટ્રોગોનીફોર્મસ—ટ્રોગોન્સ 
* કોલીફોર્મસ—માઉસબર્ડઝ
* ચટકાકાર (પાસેરીફોર્મસ)—પાસેરિન્સ 

અત્યંત વિચિત્ર સિબલી-મોનરો વર્ગીકરણ (સિબલી-અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની), કે જે પરમાણુ માહિતી પર આધારિત છે તેમાં થોડા પરિબળોમાં મોટાપાયે સ્વીકાર્યતા મળી આવી હતી, જેમ કે તાજેતરના પરમાણુ, અવશેષો અને શરીરચનાને લગતા પૂરાવાઓએ ગેલ્લોનસેરેને એક ઉદાહરણ તરીકે ટેકો આપ્યો હતો. સૌથી વધુ પક્ષી વૈવિધ્યતા ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અગાઉ એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે આ ઉચ્ચ પ્રકારની વૈવિધ્યતા એ ઉષ્ણકટિબંધમાં ઊંચો જૈવિક જાતિઓના વિકાસ દરનું પરિણામ છે, જોકે તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ અક્ષાંશમાં ઊંચા જૈવિક જાતુઓનો વિકાસ દર અન્ય ઉષ્ણકટિબંધના દરની તુલનામાં પડતી લુપ્તતા દરને સરભર કરે છે. પક્ષીઓના વિવિધ પરિવારોએ વિશ્વના સમુદ્દ અને તેની અંદર એમ બન્ને પ્રકારના જીવન અપનાવ્યા છે, જેમ કે કેટલાક દરિયાઇ પક્ષીની જાતો ફક્ત ઉત્પત્તિ માટે જ દરિયા કિનારે આવે છે અને કેટલાક પેન્ગ્વિન તેમાં પડતા જોવામાં આવ્યા છે..

અસંખ્ય પક્ષી જાતોએ માનવીઓ દ્વારા ઓળખી કઢાયેલા વિસ્તારોમાં પોતાની ઉત્પત્તિ વસ્તીને સ્થાપિત કરી છે. આમાંની કેટલીક ઓળખો ઇરાદાપૂર્વકની છે; ઉદા. તરીકે ગોળાકાર ગરદન ધરાવતું તેતરને આખા વિશ્વમાં ગેઇમ બર્ડ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. જ્યારે અન્ય આકસ્મિકતાનું પરિણામ છે, જેમ કે કેદમાંથી છૂટા થયા બાદ વિવિધ ઉત્તર અમેરિકન શહેરોમાં જંગલી લાંબી પાંખો કે પૂંછડીવાળો નાના પોપટ સ્થાપિત થયા હતા. કેટલ એગ્રેટ, પીળું શિર ધરાવતા કરાકરા અનેગાલાહ,સહિતની જાતો કુદરતી રીતે ફેલાઇ છે જે તેમની મૂળભૂત શ્રેણી જેમ કે કૃષિ કવાયતોથી ઘણી પર છે, તેણે યોગ્ય નવ વસ્તી વસાવી હતી. 

## માનવશરીર રચના અને શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન 
thumb|300px|right|પક્ષીની બાહ્ય શરીરરચના: 1 ચાંચ, 2 શિર, 3 આંખની કીકીની આસપાસનું રંગીન કંડાળુ, 4 આઁખની કીકી, 5 રક્તનો ભરાવો, 6 લેસમેન્ટેલેસર કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારા છેડાના પીછા), 7 સ્કંધાસ્થિ, 8 મધ્યીય પીછા, 9 ટર્ટિયલ્સ, 10 પૃષ્ઠભાગ, 11 મૂળ પીછા, 12 ગુદા, ૧૩ જાંઘ, 14 ટિબીયો તાર્સલ આર્ટીક્યુલેશન, 15 અવયવના છેડાનો ભાગ, 16 પગ, 17 પગના નળાનું હાડકું, 18 ઉદર, ૧૯ કમર, 20 છાતી, 21 ગળું, 22 કેટલાંક પક્ષીઓના માથા પરનો કે ગળા નીચેનો રાતો માંસલ ભાગ.

thumb|300px|કબુતરના આંતરડા
અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવનારાઓની સાથે તુલના કરતા, પક્ષીઓ બોડી પ્લાન ધરાવે છે જે અસાધારણ સ્વીકાર્યતા ધરાવે છે, જે મોટે ભાગે ઉડાનને સહાયરૂપ થવા માટે હોય છે.
હાડપિંજરમાં અત્યંત હાડકાઓના સમાવેશ થાય છે. તેઓ મોટું હવાચુસ્ત પોલાણ ધરાવે છે (જેને (હવાવાળો ખાડો કહેવાય છે) જે શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે. ખોપરીના હાડકા ગરમીથી ઓગળી ગયા હોય છે અને તે ખોપરી સંબંધિત માળખું દર્શાવતા હોતા નથી.  નેત્રગુહામોટી હોય છે અને હાડકાના ભાગથી અલગ હોય છે. કરોડ ગરદન, ગળાને લગતો, નકામો અને પૂંછડીને લગતો વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમજ અસંખ્ય ગરદન (ડોક)કરોડ જે બહોળી રીતે અલગ હોય છે એ ખાસ કરીને સાનુકૂળ હોય છે, પરંતુ હલનચલન પૂર્વવર્તી ગળાના કરોડમાં ઓછી હોય છે અને બાદના કરોડમાં તેનો અભાવ હોય છે.  છેલ્લા થોડા સિન્સાક્રુમની રચના કરવા માટે શ્રેણી પ્રદેશની સાથે ઓગળી જાય છે.  પેટેથી ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓની જેમ, પક્ષીઓ મુખ્યત્વે યુરિકોટેલિક હોય છે,તેમની કિડનીઓ તેમની રક્ત વાહીનીઓ મારફતે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો બહાર કાઢે છે અને મૂત્રશયનળી દ્વારા યુરિયા અથવા એમોનિયાને જઠરમાં નાખવાને બદલે યુરિક એસિડતરીકે ઉત્સર્જન કરે છે. પક્ષીઓને મૂત્રાશય માર્ગ અથવા ખુલ્લી બાહ્ય મૂત્રનળી હોતી નથી અને યુરિક એસિડનું અર્ધપાકા કચરા તરીકે ઉત્સર્જન થાય છે. જોકે, હમીંગબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓ માનસિક રીતે એમોન્ટેલિક હોઇ શકે છે જે, નાઇટ્રોજન કચરાને એમોનિયા તરીકે બહાર કાઢે છે.  તેઓ ક્રિયેટીનાઇનને બદલે સસ્તનપ્રાણીઓની જેમ ક્રિયેટાઇનનું ઉત્સર્જન કરે છે. આ મૂત્ર એક કરતા વધુ ચીજોને બહાર કાઢે છે: તેના દ્વારા કચરો બહાર છે, મૂત્રના ભેગા થવાથીપક્ષીઓનો સમાગમ થાય છે, અને ત્યારબાદ માદા તેના દ્વાર ઇંડા મૂકે છે. વધુમાં, પક્ષીઓની અસંખ્ય જાતો ગોળીની જેમ ઝડપ ધરાવે છે. પક્ષીઓની પાચન વ્યવસ્થા વિશિષ્ટ છે, જેમ કે તેના ગળામાં સંગ્રહ માટે પ્રાથમિક કોઠોઅને અન્ય કોઠોધરાવે છે, જેમાં દાંતના અભાવને દૂર કરવા અને ખોરાકને ચાવવા માટે ઝીણા પત્થરો ધરાવે છે.  કેટલાક પક્ષીઓ ઉડાનની સાથે ઝડપથી પાચન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે. 

કેટલાક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓએ તેમના શરીરના ઘણા ભાગોમાંથી પ્રોટીન મેળવવા ટેવાયેલા છે,જેમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગનો સમાવેશ થાય છે, જે સ્થળાંતર દરમિયાન વધારાની ઉર્જા છે. 

અન્ય પ્રાણી જૂથોમાં પક્ષીઓ અત્યંત જટિલ શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા ધરાવે છે. ધ્વનિ ઉત્પાદન ધ્વનિના ભાગ (વોકલ ઓર્ગનનો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે, જે કાનના પડદાની અંતરછાલ સાથેની સ્નાયુબદ્ધ ચેમ્બર છે, જે શ્વાસનળીના છેડે આવેલો હોય છે, જ્યાંથી તે અલગ પડે છે.  પક્ષીઓના હૃદયને ચાર ચેમ્બ હોય છે અને જમણી મુખ્ય ધોરી નસની કમાનપદ્ધતિસરના પરિભ્રમણને વેગ આપે છે (જ્યારે સસ્તનપ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની કમાન સામેલ હોય છે.નર્વસ સિસ્ટમપક્ષીના કદાનુસાર મોટી હોય છે. ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર (ગીધ)અને ટ્યૂબનોઝીસ નોંધપાત્ર અપવાદો છે. એવિયન દાર્શનિક વ્યવસ્થાસામાન્ય રીતે અત્યંત વિકસિત હોય છે. જળપક્ષીઓ સાનુકૂળ કીકી ધરાવે છે, જે તેને હવા અને પાણીમાં દ્રષ્ટિ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે.  આ તેમને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ જોવામાં સહાય કરે છે, જે સંવનનમાં સમાવિષ્ટ છે. ઘણા પક્ષીઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રીતે પીછાઓ ધરાવતા હોય છે, જે, માનવીઓ જોઇ શકતા નથી; કેટલાક પક્ષીઓની કે જેમની જાતિ નાની આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ જેવી જ દેખાતી હોય છે, તે તેમના પીછા પર પ્રતિબિંબીત અલ્ટ્રાવાયોલેટની હાજરીથી અલગ પડે છે. નર બ્લ્યુ ટીટઅલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રતિબિબીત કલગી ધરાવતા હોય છે, જે સંવનન દરમિયાનના આસર તથા ડોકના પીછા ઊંચા કરતા દેખાય છે.  અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશનો ઉપયોગ ચારો એકત્ર કરવા માટે પણ થાય છે, —નાના બાજ પક્ષીઓને ઉંદર, ખિસકોલી દ્વારા છોડી દેવાયેલા યુવી પ્રતિબિંબીત યુરીન ટ્રેઇલ માર્ક અનુસરીને શિકારની શોધમાં ઉપયોગમા લેતા જોવાયા છે.  પક્ષીઓની આઇલીડ પટપટાવવામાં ઉપયોગમાં આવતી નથી. આંખમાં નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલનું આવરણ હોવાના બદલે, ત્રીજી આઇલીડ આડી રીતે ફરે છે.  નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ આંખને પણ રક્ષણ આપે છે અને ઘણા જળ પક્ષીઓમાં કોન્ટેક્ટ લેન્સની કામગીરી બજાવે છે.  પોતાના શિરની આસપાસ આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ પહોળું દાર્શનિક ક્ષેત્ર ધરાવે છે, જ્યારે પક્ષીઓ જેમ કે ઘુવડ કે તેમના શિરની આગળ આંખ ધરાવે છે તેઓ બાયનોક્યુલર દ્રષ્ટિ ધરાવતા હોય છે અને તેઓ ક્ષેત્રની ઊંડાઇનો અંદાજ લગાવી શકે છે. એવિયનના કાનમાં બાહ્ય પિનાનો અભાવ હોય છે, પરંતુ તે પીછા દ્વારા રક્ષિત હોય છે, જોકે કેટલાક પક્ષીઓમાં, જેમ કે *એસિયો* , *બૂબો* અને *ઓટસ* ઘુવડમાં, આ પીછાઓ કલગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે કાનને મળતું આવે છે. આંતરિક કાન વર્તુળાકારભાગ ધરાવે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે તે ગોળાકાર હોતા નથી. 

થોડી જાતો લૂંટારુંઓ સામે કેમિકલ ડિફેન્સનો ઉપયોગ કરે છે; કેટલાક પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ આક્રમણખોર સામે ખરાબ તેલ કાઢી શકે છે, અને પિટોહુઇની ન્યુ ગિનીયાથી માંડીને કેટલીક જાતો તેમની ચામડી અને પીંછાઓમાં શક્તિશાળી ન્યૂટ્રોક્સીન ધરાવે છે. 

### રંગસૂત્રો 
પક્ષીઓમાં બે જાતિ હોય છેઃ નર અને માદા. પક્ષીઓની જાતિ જેમ સસ્તન પ્રાણીઓમાં એક્સ અને વાય રંગસૂત્રો ઉપલબ્ધ હોય છે તેને બદલે ઝેડ અને ડબ્લુય જાતિ રંગસૂત્રોદ્વારા નક્કી થાય છે. નર પક્ષીઓ બે ઝેડ રંગસૂત્રો (ઝેડઝેડ), અને માદા પક્ષીઓ ડબ્લ્યુ રંગસૂત્ર અને ઝેડ રંગસૂત્ર ધરાવે છે(ડબ્લ્યુઝેડ).

### પીછાઓ, પ્લમેજ અને સ્કેલ્સ (ભીંગડા) 
thumb|left|આફ્રિકન સ્કોપ ઘુવડના પીછા તેને આસપાસની પરિસ્થિતિ અનુસાર વળવામાં સહાય કરે છે.

પીછાઓ પક્ષીઓના ગુણધર્મ તરીકે આલેખવામાં આવ્યા છે (જો કે તે કેટલાક ડાયનાસોરમાં પણ ઉપલબ્ધ હતા, જેને હાલમાં સાચા પક્ષી તરીકે ગણવામાં આવતા નથી). તે ઉડવામાં સહાય કરે છે, આરક્ષણ પૂરું પાડે છે જે થર્મોરેગ્યુલેશનમાં ઉપયોગી બને છે, અને ડિસ્પ્લે, છદ્માવરણ અને સંકેત આપવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.

પ્લમેજ નિયમિત પણે [મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -[હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજીમાં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.]] મોટા ભાગની જાતિઓમાં વાર્ષિક ધોરણે મોલ્ટીંગ થાય છે, જોકે કેટલાકમાં વર્ષમાં બે વખત મોલ્ટીંગ થાય છે અને શિકારના મોટા પક્ષીઓમાં દર થોડા વર્ષે ફક્ત એક જ વખત મોલ્ટ થાય છે. વિવિધ જાતિઓમાં મોલ્ટીંગ પદ્ધતિ બદલાતી રહે છે. ચકલીના કદના પક્ષીઓમાં, ઉડવાના પીછાઓઅંદરના મુખ્યત્વે પહેલા હોવાની સાથે એક વખત બદલાય છે. જ્યારે છઠ્ઠી મુખ્યની પાંચમી શાખા બદલાય છે ત્યારે, સૌથી બહારની શાખાઓ ખરવા માંડે છે. અંદરના બાજુ મોલ્ટ થવા માંડે તે પછી અંદરની બાજુએ તેના પછી પીછા ખરવાની શરૂઆત થાય છે અને આ જ પ્રક્રિયા બહારની બાજુના પીછામાં થાય છે (કેન્દોપગામી મોલ્ટ) મોટા મુખ્ય કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારાં અને છેડાનાં પીંછાં) મુખ્ય પીછે જે તેની પર હોય છે તેની સાથે સિંક્રોનીમાં મોલ્ટ થાય છે.  નાની અસંખ્ય જાતિઓ, જેમ કે બતક અને હંસ, તેમના તમામ ઉડવાના પીછા ગુમાવી દે છે, અને થોડા સમય માટે ઉડી શકતા નથી.  સામાન્ય નિયમ અનુસાર, પૂછડીના પીછા મોલ્ટ થાય છે અને અત્યંત અંદરની જોડી સાથે બદલાવવાનો પ્રારંભ થાય છે.  લક્કડખોદ અને ટ્રીક્રિપર (ઉત્તરીય ગોળાર્ધના નાન જંતુઓ કે જે તેમની મજબૂત પૂછડીની મદદથી ઝાડ પર ચડે છે)માં પૂછડીના પીછામાં કેન્દ્રોપગામી મોલ્ટ થોડો અલગ છે, તેમાં બીજી અંત્યત અંદરની પીછાની જોડી સાથે પ્રારંભ થાય છે અને મધ્યની પીછાની જોડી સાથે પૂરી થાય છે જેથી, પક્ષીઓ ચડવામાં ઉપયોગી પૂછડીને કાર્યરત રાખી શકે છે.  ચકલીના કદના પક્ષીમાં સામાન્ય પદ્ધતિ એ જોવા મળી હતી કે મુખ્ય પીછા બહારના ભાગને બદલે છે, બીજી શ્રેણીના અંદર જાય છે અને પૂછડીમાં મધ્ય બહારના પીછા બદલાય છે.  માળો બાંધતા પહેલા, મોટા ભાગના પક્ષીઓની જાતિ તેમના ગર્ભાશયની પાસે પીછાઓ ગુમાવીને ખુલ્લો ઉત્પત્તિનો ટુકડો મેળવે છે. ત્યાંની ચામડીમાં પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ત આવે છે અને પક્ષીઓને ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે. 
upright|right|thumb|રેડ લોરીનું ચાંચ દ્વારા પીછા સાફ કરવા
પીછાઓને જાળવણી કરવાની જરૂર પડે છે અને પક્ષીઓ તેમને દરરોજ પીછા વડે સાફ કરે છે અથવા માવજત કરે છે, અને આ પાછળ તેઓ તેમના રોજના સમયમાંથી સરેરાશ 9 ટકા જેટલો સમય ગાળે છે.  ચાંચનો ઉપયોગ નકામા ભાગને કાઢી નાખવા માટે અને ઉરોપીજિયલ સ્ત્રાવમાંથી ગુપ્તાંગોને વધારવા માટે થાય છે; આ ગુપ્તાંગો પીછાઓની લવચીકતાને રક્ષણ આપે છે અને એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટતરીકેની કામગીર બજાવે છે, જે પીછાઓમાં બેક્ટેરીયાની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.  તેમાં કીડીઓ દ્વારા ફોર્મિક એસિડની ગુપ્તતાને જોડી શકાય છે, જે પક્ષીઓ પીંછાઓમાં જીવાણુંઓને દૂર કરવા માટે એન્ટીંગ નામથી જાણીતી વર્તણૂંક દ્વારા મેળવે છે.

પક્ષીઓના ભીંગડાઓ શીંગડાના મહત્વના અંગ જેમ કે ચાંચ, નહોર અને પાછળના ઉપસેલા ભાગ જેવા હોય છે. તે મોટે ભાગે અંગૂઠા પર અને પગના પંજાપર થાય છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓમાં પગની ઘૂંટીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓના ભીંગડા નોંધપાત્ર રીતે એકની પર એક થતાં નથી, જો કે તેમાં કીંગફિશર અને લક્કડખોદ અપવાદરૂપ છે. પક્ષીઓના ભીંગડા પટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે અનુરૂપ હોવાનું માનવામાં આવે છે. 

### ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર 
left|thumb|રેસ્ટલેસ ફ્લાયવોચર પાંખો ફફડાવીને ઉડાન ભરતા ડાઉનસ્ટ્રોકમાં
મોટા ભાગના પક્ષીઓ ઉડીશકે છે, જે તેમને અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા વર્ગથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ માટે ઉડાન એ પ્રવાસ માટેનો મુખ્ય હેતુ છે અને તેનો ઉપયોગ ઉત્પત્તિ, સંવર્ધન માટે અને શિકારીઓને દૂર રાખવા તેનાથી નાસી જવા માટે થાય છે. પક્ષીઓના ઉડવા માટે ઘણી બાબતો જરૂરી છે, જેમાં, હળવા વજનનું હાડપિંજર, બે મોટા ઉડાન સ્નાયુબદ્ધ, છાતીના સ્નાયુઓમાંથી એક મોટા કે જે કુલ પક્ષીઓની કુલ સખ્યાંમાં 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, અને સુપ્રાકોરાકોઇડિયસ તેમજ સુધારેલી પૃષ્ઠ ભાગની (પાંખ) કે જે વિમાનની પાંખની ગરજ પૂરી પાડે છે તે હોવા જરૂરી છે. ઉડાન વિનાના પક્ષીઓ મોટે ભાગે એકાંત આઇલેન્ડઝમાં ઉભરે છે, તેનું કારણ શક્યતઃ મર્યાદિત સ્ત્રોતો અને જમીન શિકારીઓનો અભાવ હોઇ શકે છે.  જોકે, ઉડાન નહી ધરાવતા પેન્ગ્વિન્સ પાણીમાં ઉડવા માટે ઔક, શિરવોટર અને ડીપરની જેમ સમાન પ્રકારના સ્નાયુબદ્ધ અને હલચલનો ઉપયોગ કરે છે.

## વર્તણુંક 
મોટા ભાગના પક્ષીઓ દિવસમાં જ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે ઘુવડ, નાઇટજાર જેવી પક્ષીઓની જાતો નિશાચર અથવા ક્રેપ્યુસ્કલર (ઝાંખા અજવાળા દરમિયાન સક્રિય) છે ,અને ઘણા દરિયાઇ સારસ જ્યારે ભરતી યોગ્ય હોય છે ત્યારે ધવડાવે છે, ચાહે તે દિવસ હોય કે રાત્રિ.

### ખોરાક અને ખવરાવવું 
પક્ષીઓનો ખોરાક અલગ અલગ હોય છે અને તેમાં ઘણી વખત મધ, ફળ, છોડ,બીયા,એઠવાડ,અને વિવિધ નાના પ્રાણીઓ કે જેમાં અન્ય પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.  ઇયળો માટે લાંબી ચાંચ વડે તપાસ કરતા કિવી ઓ અને શોરબર્ડ; શોરબર્ડની ચાંચની લંબાઇ અલગ અલગ હોય છે અને ખવડાવવાની પદ્ધતિઓ અલગ પરિસ્થિતિનું પરિણામ છે.  લૂન, ડાઇવીંગ ડક, પેન્ગ્વિન અનેઔક્સ પાણીની અંદર તેમના શિકારનો પીછો કરે છે, જેમાં આગળ ધપવા માટે તેમની પાંખો અથવા પગનો ઉપયોગ કરે છે હંસ અને છીછરા પાણીમાં રહેતી બતક મુખ્યત્વે ઘાસ ખાય છે. 

ફ્રિગેટબર્ડ, ગુલ,અને સ્કુઆ, સહિતની કેટલીક જાતો ક્લેપ્ટોપેરાસીટીઝમછે, જે અન્ય પક્ષીઓ પાસેથી ખાવાની ચીજો ચોરી લે છે. ક્લેપ્ટોપેરાસીટિઝમ એ કોઇપણ જાતિના ખોરાકના એક નોંધપાત્ર ભાગને બદલે શિકાર દ્વારા મેળવેલા ખોરાકમાં એક વધારા તરીકેનું હોવાનું મનાય છે; ગ્રેટ ફ્રેગેટબર્ડની માસ્કડ બોબીઝપાસેથી ચોરવાની ક્રિયાના અભ્યાસમાં એવો અંદાજ મૂકાયો છે કે ફ્રિગેટબર્ડ તેમનો 40 ટકા જેટલો ખોરાક ચોરી લે છે અને સરેરાશ રીતે ફક્ત 5 ટકાની જ ચોરી કરે છે.  અન્ય પક્ષીઓ સફાઇ કરનારાછે; તેમાંના કેટલાક જેમ કે ગીધ, એઠવાડ,ગંદો કચરો ખાવામાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે, જ્યારે અન્યોમાં ગુલ્સ, કોરવિડ, અથવા શિકારના અન્ય પક્ષીઓ તકવાદી હોય છે. 

### પાણી અને પીવું 
પક્ષીઓના ઉત્સર્જનનો માર્ગ અને પરસેવાનો અભાવ શારીરિક માગમાં ઘટાડો કરતા હોવા છતાં ઘણા પક્ષીઓની પાણી એ જરૂરિયાત છે. કેટલાક રણ પક્ષીઓ તેમની પાણીની જરૂરિયાત તેમના ખોરાકમાં રહેલા બેઝમાંથી મેળવી શકે છે. તેઓ અન્ય પણ સાનુકૂળ ક્રિયાઓ ધરાવતા હોય છે જેમ કે તેમના શરીરના તાપમાંનમાં વધારો થવા દેવો, ભેજને ઉડી જાય તેટલો ઠંડો થતો અથવા થીજી જતો રોકીને પણ બચત કરી શકે છે.  દરિયાઇ પક્ષીઓ દરિયાનું પાણી પી શકે છે અને તેમના શિરમાં રહેલો ખારો રસ નસકોરામાંથી વધારાની ખારાશને દૂર કરે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં પાણી ભરે છે અને પાણી ગળામાં જાય તે માટે તેમના શિરને ઊંચુ કરે છે. ખાસ કરીને સૂકા પ્રદેશોની કેટલીક જાતો જેમ કે કબૂતર, ચકલી જેવુ નાનું પક્ષી, માઉસબર્ડ, બટન ક્વેઇલ અને બસ્ટાર્ડને લાગેવળગતા પરિવારો તેમનું શિર નમાવ્યા સિવાય પાણી પીવે છે. કેટલાક રણ વિસ્તારના પક્ષીઓ જળ સ્ત્રોત માટે નિર્ભર રહે છે અને સેન્ડગ્રૂઝ ખાસ કરીને જળના કૂવા પાસે મુદાયમાં એકત્ર થવા માટે જાણીતા છે. માળો ધરાવતા સેન્ડગ્રુઝ તેમના પૃષ્ઠ ભાગમાં આવેલા પીછાને ભીના કરીને તેમના નાના બચ્ચાઓ માટે પાણી લઇ જાય છે. 

### સેરેનગેતી સ્થળાંતર 
ઘણી પક્ષી જાતો ઋતુઓના તાપમાનમાં વૈશ્વિક તફાવતનો ફાયદો ઉઠાવે છે, તેથી ખોરાકની ઉપલબ્ધિની અને વસ્તીને ખવરાવવાની ઉપલબ્ધિની તકો વધી જાય છે. આ સ્થળાંતરો વિવિધ જૂથોમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ જેમ કે, શોરબર્ડ, અને વોટરબર્ડ વાર્ષિક ધોરણે લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, સામાન્ય રીતે તેઓ દિવસના અજવાળામાં તેમજ વાતાવરણની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે. આ પક્ષીઓને તાપમાન અથવા આર્કિટીક/એન્ટાર્કિટ પ્રદેશોમાં અને ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં અથવા વિપરીત ગોળાર્ધમાં વીતાવેલા સંવનન ગાળા અનુસાર ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કરતા પહેલા, પક્ષીઓ નોંધપાત્ર રીતે શરીરની ચરબી વધારે છે અને તેમના અમુક ભાગોનું કદ જાળવી રાખે છે અને ઘટાડે છે. સ્થળાંતરમાં ભારે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, ખાસ કરીને જેમ કે પક્ષીઓને ખાધા પીધા વિના રણો અને સમુદ્રો પાર કરવાના હોય છે. લેન્ડબર્ડઝની આસપાસ ઉડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને  અને શોરબર્ડઝ પણ ઉડી શકે છે , સિબર્ડ (દરિયાઇપક્ષીઓ) પણ લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, લાંબામાં લાંબુ વાર્ષિક સ્થળાંતર સ્કૂટી શિરવોટર દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો માળો ન્યૂઝીલેન્ડ અને ચીલીમાં અને ઉત્તરીય ઉનાળું ખોરાક ઉત્તર પેસિફિક બહાર જાપાન, અલાસ્કા અને કેલિફોર્નિયામાં પસાર કરે છે, જે વાર્ષિક ગોળાકાર પ્રવાસ બને છે. . અન્ય સિબર્ડઝ સંવનન બાદ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, બહોળી રીતે મુસાફરી કરે છે, પરંતુ કોઇ નિશ્ચિત સ્થળાંતર માર્ગ ધરાવતા નથી. 

અલ્બાટ્રોસીસ દક્ષિણીય સમુદ્રીમાં માળો ધરાવે છે અને ઘણી વાર સંવનન ઋતુની વચ્ચે પૃથ્વીના ધ્રુવની આસપાસ પ્રવાસ ખેડે છે. 
[[ચિત્ર:Bar-tailed Godwit migration.jpg|thumb|left|ઉપગ્રહ આધારિત માર્ગો - લાંબી પૂછવાળા ગોડવિટ્સ ઉત્તરથી ન્યૂઝીલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરે છે. આ જાતો અન્ય કોઇ પણ જાતની સરખામણીમાં લાંબામાં લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે. ,[248]સુધી.]]
કેટલીક પક્ષી જાતો ટૂંકુ સ્થળાંતર કરે છે, તેને જ્યાં સુધી ખરાબ વાતાવરણ દૂર કરવાની અને ખોરાક મેળવવાની જરૂરિયાત એટલી જ મુસાફરી કરે છે. જાતો જેમ કે બોરલ ફિંચએક એવું જૂથ છે અને વર્ષમાં એક જ સ્થળે જોવા મળે છે અને પછી તે ગેરહાજર રહે છે. આ પ્રકારના સ્થળાંતર સામાન્ય રીતે ખોરાકની ઉપલબ્ધિ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.  જાતિઓ તેમની કદની તુલનામાં નાનો પ્રવાસ પણ ખેડી શકે છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાનમાંથી પોતાના જેવી જ જાતિઓ ધરાવતા પક્ષીઓની પાસે ઉડીને જતી રહે છે; જ્યારે અન્ય જાતિઓ થોડા સમયનું સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં અમુક ભાગ સામાન્ય રીતે માદા અને પેટાપ્રભાવશાળી નર સથળાંતર કરતા હોય છે.  કેટલાક પ્રદેશોમાં થોડું પણ સ્થળાંતર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોટું સ્થળાંતર ધારણ કરે છે; હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલીયામાં ૪૪ ટકા ચકલી સિવાયના પક્ષીઓ હતા અને 32 ટકા ચકલી જેવી પક્ષીઓને થોડું સ્થળાંતર કર્યું હતું. દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ પરનું સ્થળાંતર ટૂંકા અંતરનું છે, જેમાં પક્ષીઓ ઊંચાઇ પર પોતાની સંવનન ક્રિયા કરે છે અને પેટા અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં નીચા સ્થળે જાય છે. આવું મોટે ભાગે તાપમાનમાં ફરફાર થવાથી બને છે અને સામાન્ય રીતે જ્યારે સામાન્ય પ્રદેશો પણ ખોરાકના અભાવે રહેવા લાયક ન હોય ત્યારે બને છે. 
 કેટલીક જાતો રખડું પણ હોય છે, જે લોકો નિશ્ચિત પ્રદેશમા રહેતા હોતા નથી અને વાતાવરણ અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ અનુસાર સ્થળાંતર કરતા હોય છે. 

પરિવાર તરીકે પોપટમોટે ભાગે સ્થળાંતરીત અથવા તો બેઠાડુ હોતા નથી, પરંતુ તેમને જવલ્લેજ જોવા મળતા, ઊંચાઇએ ઉડતા, રખડું અથવા નાનું અને અનિમિત પણે સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. 

બહુ મોટા અંતરોમાં ચોક્કસ સ્થળોએ પાછા ફરવાની પક્ષીઓની ક્ષમતા થોડા સમય માટે જાણીતી છે; 1950માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક પ્રયોગ અનુસાર મેન્ક્સ શિરવોટરને બોસ્ટોનમાં છૂટા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ તે અંતરેથી ફક્ત 13 દિવસમાં જ તેમની વસાહતમાં સ્કોમર, વોલ્શમાં પરત ફર્યા હતા. . પક્ષીઓ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સ્થળાંતર દરમિયાન સંકેતો આપે છે. દિવસના સ્થળાંતરકારો માટે, સૂર્યનો દિવસમાં સંકેત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તારાઓનો રાત્રે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દિવસમાં સૂર્યનો બદલાતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ઉપયોગ કરતા પક્ષીઓ તેને આંતરિક ઘડિયાળ તરીકે ગણે છે. આનો આધાર કેટલાક પક્ષીઓમાં ખાસ પ્રકારના ફોટોરિસેપ્ટર દ્વારા પૃથ્વીના ભૂમિતિશાસ્ત્રને સમજવાની તેમની ક્ષમતા પર રહેલો છે.

### પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) 
thumb|right|સનબિટર્નની અનુક્રિયાનો પ્રારંભિક ભાગ મહાકાય લૂંટારું છે.

પક્ષીઓ મુખ્યત્વે દાર્શનિક અને ધ્વનિ સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને સંદેશાવ્યવહારકરે છે. સંકેતો ઇન્ટરસ્પેશિફિક (બે જાતિઓ વચ્ચે)અને ઇન્ટ્રાસ્પેસિફિક (જાતિઓમાં)હોઇ શકે છે. 

પક્ષીઓ કેટલીક વાર સામાજિક પ્રભુત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મક્કમપણે રજૂ કરવા માટે અને સેક્સ્યુઅલી પસંદગીની જાતોમાં સંવનન કરવા અથવા જોખમ દર્શાવવા માટે જેમ કે નાના બચ્ચાઓને રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે, બાજને અટકાવવા અને સનબિટર્નની નકલ સામે પીછાઓનો ઉપયોગ કરે છે. પીછાઓમાં થતો ફેરફાર ખાસ કરીને બે જાતિઓ વચ્ચેની પક્ષીઓની ઓળખ છતી કરે છે. પક્ષીઓમાં દાર્શનિક સંદશાવ્યવહારમાં રૂઢીગત ડિસ્પ્લે, જેનો વિકાસ બિનસંકેતાત્મક ક્રિયાઓ જેમ કે ચાંચથી પીછા સાફ કરવા, ચાંચ મારવી અથવા અન્ય વર્તણૂંક પરથી થયો છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લે ગુસ્સો અથવા શરણાગતિ દર્શાવી શકે છે અથવા પેઇર બોન્ડઝની રચનામાં ફાળો આપી શકે છે. ના જટિલ મિશ્રણ પરથી નૃત્ય જોવા મળે છે.

[thumb|right|કોલ ઓફ ધ [હાઉસ વ્રેન, સામાન્ય ઉત્તર અમેરિકાનું સોંગબર્ડ છે. ]]
બર્ડઝ કોલ્સ એન્ડ સોંગ્સ,જેને સિરીંક્સમાં આપવામાં આવ્યું છે, એ મોટા માર્ગો છે જેના દ્વારા પક્ષીઓ ધ્વનિ દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. આ સંદેશાવ્યવહાર પણ અત્યંત જટિલ હોઇ શકે છે; કેટલીક જાતો સિરીંક્સની બન્ને તરફેને સ્વતંત્ર રીતે ચલાવી શકે છે, જે તેમને એકી સાથે અલગ અલગ બે ગીત પેદા કરવામાં સહાય કરે છે.  બોન્ડ રચના, જે તે પ્રદેશો પરના દાવા અને નિભાવ માટે,, અને અન્ય પક્ષીઓની શક્ય આક્રમણોખોરો અંગેની ચેતવણી, ઘણી વાર ક્યા પ્રકારનું જોખમ છે તેની ચોક્કસ જાણકારીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક પક્ષીઓ ધ્વનિત સંદેશાવ્યવહાર માટે યાંત્રિક અવાજોનો પણ ઉપયોગ કરે છે. ન્યુઝીલેન્ડનું *કોએનોકોરીફા* સ્નાઇપ તેના પીછાઓ મારફતે હવામાં ઉડે છે,  લક્કડખોદ અમુક પ્રદેશો

### સમુદાય અને અન્ય સંગઠનો 
[[ચિત્ર:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|right|રેડ બિલ્ડ ક્વેલીઝ, પક્ષીઓની અત્યંત મોટી જાત,[290] ઘણું મોટા સમુદાયનું સર્જન કરે છે, ઘણી વાર હજારોન દશમા ભાગનું મજબૂત ટોળાનું.]]

કેટલાક પક્ષીઓ આવશ્યક રીતે જ પ્રદેશવાદ ધરાવતા હોય છે અથવા નાના પરિવાર જૂથોમાં રહે છે ત્યારે અન્ય પક્ષીઓ મોટા સમુદાયની રચના કરી શકે છે. સમુદાયનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત મોટા જથ્થામાં સલામતીછે અને ચારો શોધવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે. સમુદાયમાં રહેવા માટે ચૂકવવી પડતી કિંમત જોઇએ તો તેનાથી સામાજિક રીતે પેટાવર્ગના પક્ષીઓ પર વધુ પ્રભુત્વ વાળા પક્ષીઓ રોફ જમાવે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખોરાક આરોગવાની કાર્યક્ષમતામા પણ ઓછી થાય છે. 

પક્ષીઓ કેટલીક વાર નોન એવીયન જાતિઓ સાથે પણ સંગઠન રચે છે. પ્લન્જ ડાઇવીંગ સીબર્ડ ડોલ્ફીનઅને ટ્યૂનાસાથે સંકળાયેલા છે, જે ગળી જતી માછલીઓને સપાટી પર ધકેલે છે.  હોર્નબીલ્સને ડ્વાર્ફ મંગૂસ સાથે અરસપરસની સમજૂતિવાળો સંબંધ , જેમા તેઓ એક સાથે ચારો ચરે છે અને એકબીજાને નજીકના પક્ષીઓના શિકારીઅને અન્ય લુટારુંઓ અંગે ચેતવણી આપે છે. 

### આરામ અને ડાળી પર બેસવું 
thumb|ઘણા પક્ષીઓ જેમ કે અમેરિકન ફ્લેમિંગો, સૂતી વખતે તેનું શિર તેના પાછળના ભાગમાં દબાવી દે છે.

દિવસના સક્રિય ભાર દરમિયાન પક્ષીઓનો ઊંચો ચયાપચયનો દર અન્ય સમયના આરામની સામેની પુરવણી છે. સૂઇ રહેલ પક્ષીઓ ઘણી વાર સતર્ક નિદ્રા તરીકે જાણીતા પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં આરામના સમયની વચ્ચે ઝડપથી આંખ ખોલીને બંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને ખલેલ સામે સંવેદશીલ રહેવાની અને જોખમ જણાય તો ઝડપથી તે સ્થળેથી નાસી છૂટવામાં મદદ કરે છે.  સમડીઓ ઉડતી વખતે સૂઇ જતી હોવાનું મનાય છે અને રડારના નિરીક્ષણો સુચવે છે કે તેઓ સૂતી આરામના ઉડાન દરમિયાન પોતાની જાતને પવનનો સામનો કરવા માટે ગોઠવે છે.  એવું સુચવવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ પ્રકારની નિદ્રાઓ હોઇ શકે છે, જે ઉડાન દરમિયાન પણ શકય હોય છે.  કેટલાક પક્ષીઓએ ધીમી ગતિની નિદ્રા, એક સમયે મગજના એક હેમિસ્ફિયરમાં જવાની ક્ષમતા પણ દર્શાવી છે. પક્ષીઓ સમુદાયની બહાર સબંધિત તેમની સ્થિતિ પર આધારિત આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનાથી સમુદાયના બહારના માર્જિનને જોઇને લુંટારુઓ સામે સતર્ક રહેવા માટે આંખને સૂઇ રહેલા હેમિસ્ફિયરથી વિરુદ્ધ રાખવામાં સહાય મળે છે. આ ક્રિયા સમુદ્રી સસ્તન પ્રાણીઓથી જાણીતી છે. ડાળીઓ પર સામાજિક આરામ સામાન્ય છે, કેમ કે શરીરની ગરમીના નુકસાનમાં ઘટાડો કરે છે અને લુંટારુંઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટાડે છે. આરામ કરવાના સ્થળોની પસંદગી થર્મોરેગ્યુલેશન અને સલામતીને આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે. 

ઘણા સૂઇ રહેલા પક્ષીઓ તેમના શિરને તેમની પાછળી બાજુએ વાળી દે છે અને તેમની ચાંચને તેમના પાછળના પીછાઓમાં દાબી દે છે, જોકે અન્ય પક્ષીઓ તેમની ચાંચ તેમના વક્ષસ્થળના પીછાઓમાં દાબી દે છે. ઘણા પક્ષીઓ ફક્ત એક જ પગ પર આરામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક, ખાસકરીને ઠંડા વાતાવરણમાં તેમના પગ પીછાઓની અંદર ખેંચી લે છે. ઊંચા સ્થાને બેસતા પક્ષીઓમજબૂત રજ્જૂ વ્યવસ્થા ધરાવતા હોય છે, જે તેમને નિદ્રા દરમિયાન ઊંચા સ્થાને ટકાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ, જેમ કે ક્વેઇલ્સ અને તેતર ઝાડમાં આરામ કરે છે. *લોરીક્યુલસ* ઉત્પત્તિના થોડા પોપટો ઉપરથી નીચે લટકીને આરામ કરે છે. કેટલાક હમીંગબર્ડ રાત્રિના નિષ્ક્રીય કાળમાં જતા રહે છે, જેમાં તેમનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રિયા અન્ય સો એક જેટલી જાતિઓમા દેખાય છે, જેમાં ઓવલટ-નાઇટજાર, નાઇટજારઅને વુડસ્વેલોનો સમાવેશ થાય છે. એક જાતિ, કોમન પોરવીલ,પણ નિષ્ક્રીયકાળમાં જતા રહે છે. પક્ષીઓને પરસેવો થતો નથી, પરંતુ તેઓ સ્થાન બદલીને, પાણીમાં ઊભા રહીને, જોરથી શ્વાસોચ્છ્વાસ લઇને, તેમની સપાટીના વિસ્તારમાં વધારો કરીને, ગળું હલાવીને અથવા ખાસ પ્રકારની વર્તણૂંકો જેવી કે ઉરોહીડ્રોસીસ કરીને પોતાની જાતને ઠંડી કરી શકે છે.

### સંવનન 
#### સામાજિક વ્યવસ્થા 
thumb|right|તેના પરિવારના અન્યોની જેમ સ્વર્ગનું નર રેગીયાના પક્ષી લાંબી ઉત્પત્તિ ધરાવે છે અને પાંખ ફેલાવીને માદાને આકર્ષિત કરે છે.
95 ટકા પક્ષીઓની જાતિ સામાજિક રીતે એકવિવાહી કુટુંબ ધરાવે છે. આ જાતિઓ ઓછામાં ઓછા સંવનન કાળની લંબાઇ સુધી જોડી ટકાવી રાખે છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવિધ વર્ષો સુધી અથવા એકના મૃત્યુપર્યંત સુધી સાથે રહે છે.  એક વિવાહી કુટુબ માતાપિતા બન્નેની સંભાળશક્ય બનાવે છે, જે ખાસ કરીને જે માદાને નરની સહાયની જરૂર પડે છે ત્યારે સફળ સંવનનમાં સહાય કરતી વખતે અગત્યનું છે. અસંખ્ય સામાજિક એક વિવાહીત કુટુંબ જાતિઓમાંથી વધારાની જોડી દ્વારા મૈથુન (વિશ્વાસઘાત)એ સામાન્ય બાબત છે.  આ પ્રકારની વર્તણૂંક ખાસકરીને જ્યારે પ્રભુત્વશાળી નર અને માદા તેની સાથેના નર સાથે જોડી કરે છે ત્યારે બને છે, પરંતુ આ કદાચ બતક અને અન્ય એનાટીડ વચ્ચે બળજબરીપૂર્વકના સંવનનનું પરિણામ પણ હોઇ શકે છે.  માદાઓ માટે, વધારાની જોડીના સંવનનના શક્ય ફાયદાઓમાં પોતાના બચ્ચા માટે વધુ સારી જાતિ અને તેની સાથેના સંવનનમાં બિનફળદ્રુપતાની સામે રક્ષણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.  જે વધારાની જોડીના સંવનનમાં જોડાય છે તે જાતિના નર તેની સાથે સંવનન કરનારને ગાઢી રીતે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેઓ ઉત્પન્ન કરનાર બચ્ચાના માતાપિતા હોવાની ખાતરી રાખી શકે. અન્ય સંવનન પદ્ધતિઓમાં પોલીજિની, બહુપત્નીત્વ, પોલીજેમી (બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વ), પોલીજિનેડ્રી, અને સંમિશ્ર,પણ થાય છે તેનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગનું ડિસ્પ્લે ક્યાં તો સરળ અને કોઇ પ્રકારના ગીતનો સમાવેશ કરે છે. કેટલાક ડિસ્પ્લે જોકે, તદ્દન વિગતવારના હોય છે. જાતિઓના આધારે, તેમાં પાંખ અથવા પૂંછડી પટપટાવી, નૃત્ય, આકાશી ઉડાન અથવા સામાજિક લેકકિંગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. માદાઓ એવી હોય કે સામાન્ય રીતે ભાગીદાર પસંદગી કરે, જોકે પોલીએન્ડ્રુસ ફાલારોપ્સ(શોરબર્ડ),અનામત હોય છે: પ્લેઇનર નર તેજસ્વી કલરવાળી માદાને પસંદ કરે છે.  સંવનન ઇશારો, ચાંચ મારવી અને એલ્લોપ્રિનીંગ સામાન્ય રીતે બે ભાગીદારો વચ્ચે કરવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે પક્ષીઓએ જોડ બનાવી લીધી હોય અને સંવનન કરી લીધુ હોય તે પછી.
thumb|left|નર ગોલ્ડન પીઠવાળું વિવર્સ ઘાસથી પર વિખેરી શકાય તેવો માળો બાંધે છે.
દરેક પક્ષીઓ મોટે ભાગે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના બનેલા સખત શેલ વાળા અન્તસ્ત્વચાના આવરણ જેવા ઇંડા મૂકે છે.

પક્ષીઓના ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં પડેલા હોય છે. મોટા ભાગની જાતિઓ કેટલેક અંશે જટિલ માળાની રચના કરે છે, જે ક્યાં તો કપ, ડમ, પ્લેટસ, પથારી જેવા, પથારીના ભંગાર જેવા,ટેકરા જેવા અથવા દર જેવા હોય છે.  કેટલાક પક્ષીઓના માળાઓ,જોકે,અત્યંત જૂની ઢબના હોય છે; અલ્બાટ્રોસ માળાઓ જમીન પરના ભંગાર સિવાય કશું જ નથી. મોટા ભાગા પક્ષીઓ લુંટારુઓને રોકવા માટે માળાઓ આવરણવાળી જગ્યામાં, ગુપ્ત વિસ્તારોમાં બાંધે છે, પરંતુ મોટા અથવા સમૂહમાં રહેતા પક્ષીઓ બચાવ કરવા સક્ષમ હોય છે- જે વધુ ખુલ્લા માળાઓ બાંધી શકે છે. માળાના બાંધકામ દરમિયાન, કેટલીક જાતિઓ જે સામગ્રી પરોપજીવી પ્રાણીઓ વાપરે તેની તુલનામાં અલગ વાપરે છે-જે બચ્ચાના અસ્તિત્વમાં સુધારો કરવા માટે ઝેરનું પ્રમાણ ઘટાડે છે,  અને માળાના રક્ષણ માટે ઘણી વખત પીછાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  મેગાપોડેના ઇંડાના સેવન માટેની હૂંફ સૂર્યમાંથી મળે છે, જે વનસ્પતિ અથવા જ્વાળામુખીની ઉર્જાને ક્ષીણ બનાવે છે. ઇંડાનો સેવનગાળો 10 દિવસથી (લક્કડખોદ, કોયલ અને નાની ચકલી જેવા પક્ષીઓમાં) શરૂ થઇને 80 દિવસોથી વધુ ચાલે છે (અલ્બાટ્રોસ અને કિવીમાં). અન્ય એક એકાન્તિક કિસ્સામાં, મોટા ભાગના સીબર્ડે પૈતૃક સંભાળના ગાળામાં વધારો કર્યો છે, તેમાંથી લાંબામાં લાંબો ગાળો ગ્રેટ ફ્રિગેટબર્ડનો હોય છે, જેના બચ્ચા ઉપજીવીકાલાયક બનતા છ મહિના લગાડે છે અને વધારાા 14 મહિનાઓ સુધી તેમને માબાપ ચારો પૂરો પાડે છે. 

કેટલીક જાતિઓમાં, માબાપ બન્ને માળા માટે અને ઉપજીવીકા માટે મદદ કરે છે; જ્યારે અન્યોમાં, આ પ્રકારની જવાબદારી ફક્ત એક જાત(સેક્સ) પર રહેલી છે. કેટલીક જાતોમાં, સમાન જાતોના અન્ય સભ્ય—સામાન્ય રીતે ઉછેરનાર જોડીના નિકટના સગા જેમ કે અગાઉના પક્ષીના બચ્ચા-નાના બચ્ચાને મોટું થવામાં મદદ કરશે. આ પ્રકારના એલ્લોપેરેન્ટીંગ ખાસ કરીને કોર્વિડામાં સામાન્ય હોય છે, જેમાં કાગડા, ઓસ્ટ્રેલીયન મેગપાઇ અને ફેઇરી-વ્રેન જેવા જ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ કેટલીક જાતો જેમ કે રાઇફલમેન અને રેડ કાઇટમાં અલગ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે. પ્રાણીઓના મોટા ભાગના જૂથોમાં, નર પૈતૃકની સંભાળ જવલ્લેજ હોય છે. પક્ષીઓમાં, જોકે, અન્ય કરોડરજ્જુ વાળા વર્ગની તુલનામાં તે અત્યંત સામાન્ય છે.

બચ્ચાઓ જ્યારે પરિપક્વ બને છે તે તબક્કો નાટ્યાત્મક રીતે અલગ પડે છે. *સિંથલીબોરામફુસ* મુર્રેલેટ્સ બચ્ચાઓ, જેમ કે પ્રાચીન મુર્રેલેટ,ઇંડામાંથી બહાર આવે કે રાત્રે માળાને છોડી દે છે, અને દરિયાની બહાર તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે અને દરિયાથી વિરુદ્ધની જમી પર લુટારુઓથી દૂર મોટા થાય છે.  કેટલીક જાતોમાં, જેમ કે બતકો, તેમના બચ્ચાઓને પ્રારંભિક ઉંમરે જ માળાથી દૂર લઇ જાય છે. મોટા ભાગની જાતોમાં, બચ્ચાઓ ઉડી શકવા સમર્થ બને તે પહેલા અને તરત જ પછીથી માળો છોડી દેતા નથી. પરિપક્વ થયા બાદ પૈતૃક સંભાળની માત્રા અલગ પડે છે ; અલ્બાટ્રોસના બચ્ચાઓ તેમની જાતે માળો છોડી દે છે અને વધુ મદદ લેતા નથી, જ્યારે અન્ય જાતો પરિપક્વ થયા બાદ પણ વધારાનું ભરણપોષણ પ્રાપ્ત કરે છે.  બચ્ચાઓ તેમના પ્રથમ સ્થળાંતર દરમિયાન તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે.

#### પરોપકારી પક્ષીના ઇંડાનું સેવન 
thumb|upright|right|રીડ વાર્બલર એ વિકસતી સામાન્ય કોયલ છે, જે પરોપકારી ઈંડાનું સેવન કરનાર છે.

પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. પરોપરકાર પક્ષી તેણીના ઇંડા અન્ય પક્ષીના માળામાં મૂકી દે પછી, મોટે ભાગે તેમને સ્વીકારવામાં આવે છે અને યજમાન દ્વારા, તેમના પોતાના બચ્ચાઓના ખર્ચાની સાથે મોટા કરવામાં આવે છે. બ્રુડ પેરાસાઇટ કદાચ *જેની ફરજ છે તેવા બ્રુડ પેરાસાઇટસ* ,જેણે તેમના ઇંડાઓને અન્ય જાતિના માળામાં મુકવાજ જોઇએ, કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના બચ્ચાઓને મોટા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અથવા ફરજ વિનાના બ્રુડ પેરાસાઇટ હોય છે, જે કટલીક વાર તેમણે પોતાના નાના બચ્ચાઓને મોટા કર્યા હોવા છતા પોતાની પુનઃઉત્પાદનની ક્ષમતા વધારવા માટે સમાન જાતિના પક્ષીઓના માળાઓમાં ઇડા મૂકે છે. એક સો પક્ષીઓની જાતો, કે જેમાં હનીગાઇડ, ઇક્ટેરીડ, એસ્ટ્રીલડીડ ફિંચઅનેબતકોનો સમાવેશ થાય છે, તે ફરજ ધરાવનાર પેરાસાઇટ છે, જોકે તેમાં અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ કોયલો છે.

## ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) 
પક્ષીઓ બહોળા પ્રમાણમાં ઇકોલોજીકલ સ્થિતિ ધરાવે છે. કેટલાક પક્ષીઓ સામાન્ય છે તો, અન્યો તેમની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અથવા ખોરાકની જરૂરિયાતવાળા છે. એક જ વસ્તી જેમ કે જંગલમાં પણ, વિવિધ જાતિઓના પક્ષીઓ દ્વારા જે સ્થાન (ગોખલો)પર કબજો કરવામાં આવ્યો હોય છે તે અલગ અલગ હોય છે, જ્યારે કેટલીક જાતિઓ જંગલના છત્ર હેઠળ પણ ખોરાક આપે છે, ઉતરતી કક્ષાના છત્ર હેઠળ અને અન્યો જંગલમાં પૂરો પાડે છે. જગંલના પક્ષીઓ જીવાત ખાનાર, ફ્રુગીવોર, અને નેક્ટાવોરહોય છે. એક્વાટિક પક્ષીઓને સામાન્ય રીતે માછલી, છોડો દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે અને ચાંચિયાગીરી અને ક્લેપ્ટોપેરાસિટઝમજોવા મળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં શિકારના પ્રાણીઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના હોય છે, જ્યારે, ગીધ મડદા પર જીવનારતરીકે વિશિષ્ટ છે. 

કેટલાક મધ ખાતા પક્ષીઓ અગત્યના પૂલીનેટર (એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર રસ લઇ જતી જીવાતો) હોય છે અને ઘણા ફ્રુગીવોર્સ બીયાનો નાશ કરવામાં મહત્વી ભૂમિકા ભજવે છે.  છોડો અને પૂલીનેટીંગ પક્ષીઓ ઘણી વાર સહવિકાસકર્તાહોય છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફૂલોના મુખ્યત્વે પૂલીનેટર એક જ એવી જાત છે જે તેના મધ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ હોય છે.

પક્ષીઓ ઘણી વા આઇલેન્ડ ઇકોલોજીમાં પણ અગત્યના હોય છે. પક્ષીઓ વારંવાર આઇલેન્ડ પર પહોંચ્યા છે, જ્યારે સસ્તન પ્રાણીઓ પહોંચ્યા નથી; તે આઇલેન્ડ પર, ખાસ કરીન મોટા પ્રાણીઓ દ્વારા જે ભૂમિકા બજાવવામાં આવે છે તે પક્ષીઓ પણ બજાવી શકે છે. ઉદા. તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં મોઆઅગત્યના બ્રાઉઝર્સ હતા, જેમ આજે કેરેઉ અને કોકાકો છે. માળો બાંધતા સીબર્ડપણ આઇલેન્ડની ઇકોલોજી અને આસપાસના દરિયાને મુખ્યત્વે મોટા જથ્થામાં એકત્ર થયેલી હગાર દ્વારા અસર કરી શકે છે, જે કદાચ સ્થાનિક જમીન અને આસપાસના દરિયાને ફળદ્રુપ બનાવી શકે છે.કાઉન્ટસ, માળાની દેખરેખ અને કબજે કરવું અને ચિહ્નો લગાવવા સહિત એવિયન ઇકોલોજી ફિલ્ડ પદ્ધતિઓના બહોળા પ્રકારોનો ઉપયોગ એવિયન ઇકોલોજીના સંશોધનમાં થાય છે. 

## માનવીઓ સાથેનો સંબંધ 
thumb|right|ચિકનની ઔદ્યોગિક ખેતી

પક્ષીઓ જોઇ શકતા હોવાથી અને સામાન્ય પ્રાણી હોવાથી માનવીઓ આદિ માનવના કાળથી તેમની સાથે સંબંધ ધરાવે છે.  કેટલીક વાર, આ સંબંધોપરોસ્પજીવન હોય છે, જેમ કે મધ એકત્ર કરવાની હનીગાઇડ અને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે બોરાનામાં સહકારની ભાવના જોવા મળે છે. અન્ય સમયે, તેઓ પરોપજીવીપણ હોઇ શકે છે, જેમ કે હાઉસ સ્પેરોજેવી જાતિને માનવીય ગતિવિધિથી ફાયદો થયો છે. વિવધ પક્ષી જાતિઓ વેપારી સ્તરે નોંધપાત્ર કૃષિ જીવાતો બની ગયા છે અને કેટલાક ઉડ્ડયન જોખમતરીકે ઉભરી આવે છે. માનવીય ગતિવિધિઓ પણ નુકસાનકારક હોઇ શકે છે અને તેણે અસંખ્ય પક્ષીઓની જાતિઓ સામે લુપ્તતાનું સંકટ ઊભુ કર્યું છે. 

પક્ષીઓ રોગો જેમ કે સિટ્ટાકોસીસ, સાલ્મોનેલોસિસ, કેમ્પીલોબેક્ટેરિયોસિસ, માયકોબેક્ટેરઓસિસ (એવિયન ફેફસાનો ક્ષયરોગ), એવિયન ઇન્ફ્લ્યુએન્ઝા (બર્ડ ફ્લ્યુ), ગિયાર્ડીએસિસ,અને ક્રિપ્ટોસ્પોરિડાયોસિસને લાંબા અંતર સુધી ફેલાવવા માટે રોગવાહક તરીકેની પણ ભૂમિકા બજાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાકમાં ઝૂનોટિક રોગોનો સમાવેશ થાય છે, જે માનવોમાં ફેલાઇ શકે છે.

### આર્થિક અગત્યતા 
સ્થાનિક કક્ષાના પક્ષીઓને માંસ અને ઇંડા માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે પૌલ્ટ્રી તરીકે ઓળખાય છે, જે માનવો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રોટીનનો મોટામાં મોટા સ્ત્રોત છે; 2003માં, 76 મિલીયન ટન પૌલ્ટ્રી અને 61 મિલીયન ટન ઇંડાઓ વિશ્વભરમાં પેદા કરવામાં આવ્યા હતા.  માનવ પૌલ્ટ્રીમાં ચિકનનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે, જ્યારે મરઘી, બતક અને હંસ પણ સંબંધિત રીતે સામાન્ય છે. પક્ષીઓની અનેક જાતોનો માંસ માટે શિકાર કરવામાં આવે છે. અત્યંત અવિકસિત વિસ્તારો સિવાય પક્ષીઓનો શિકાર મુખ્યત્વે મનોરંજન લાયક પ્રવૃત્તિ છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં અત્યંત અગત્યના પક્ષીનો શિકાર કરવામાં આવે છે તે વોટરફોલ (જળપક્ષી); જેમનો મોટા પાયે શિકાર કરવામાં આવે છે તેવા પક્ષીઓમાં તેતર જંગલી મરઘી, ચકલીઓ(ક્વેઇલ), કબૂતર, તેતર જેવું ખાદ્ય પક્ષી (પાર્ટ્રિજ), મરઘાની જાતુન ખાદ્ય પક્ષી (ગ્રાઉસ), સારસ જેવું પક્ષી(સ્નાઇપ),અને વુ઼ડકોકનો સમાવેશ થાય છે. મુટ્ટોનબર્ડીંગ પણ ઓસ્ટ્રેલીયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં લોકપ્રિય છે. મુટ્ટોનબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓનો શિકાર થાય છે, અને તે કદાચ ચાલુ પણ રહેશે, ત્યારે શિકારની પ્રવૃત્તિ ડઝનેક જાતિઓ માટે લુપ્તતા અથવા જોખમમાં પરિણમી છે. 

thumb|upright|એશિયન માછીમારો દ્વારા મારણનો ઉપયોગ કરવામાં ઘણો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ મૂલાકાતીઓના આકર્ષણ તરીકે કેટલાક વિસ્તારોમાં રહે છે.

પક્ષીઓની વ્યાપારીક રીતે મૂલ્યવાન એવી ચીજોમાં પીછા (ખાસ કરીને હંસ અને બતકોનો ડાઉન), જેનો ઉપયોગ વસ્ત્ર અને પથારી માટે કરવામાં આવે છે, અને સીબર્ડનું (હગાર),જે ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત તરીકે કિંમતી છે. વોર ઓફ પેસિફિક, જે ઘણીવાર હગાર યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, તે હગારના જથ્થા પર અંકુશ મેળવવા માટે લડાઇ હતી. 

પક્ષીઓનું માનવો દ્વારા પાલતુ અને વ્યવહારીક હેતુ એમ બન્ને માટે સ્થાનિકીકરણ કરાયું હતું. વિવિધ રંગના પક્ષી, જે કે પોપટો અને મેના, વચ્ચે બધનમાં સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવે છે, આ વ્યવહાર કટલીક જોખમી જાતોના ગેરકાયદે વેપારમાં પરિણમી છે.  બાજ અને દરિયાઇ પક્ષીઓનો અનુક્રમે શિકાર અને ફિશીંગમાટે ઉપયોગ થાય છે. સંદેશો લઇ જનારા કબૂતરોનો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા 1 એડીથી થાય છે, અને તાજેતરના વિશ્વ યુદ્ધ II સુધી તેની અગત્યતા જળવાઇ રહી હતી. આજે આ તમામ કામગીરીઓ ક્યાંતો શોખ, મનોરંજન અને પ્રવાસન અથવા કેટલીક રમતો જેમ કે કબૂતરોની સ્પર્ધાને કારણે વધુ સામાન્ય બની છે.

કલાપ્રેમી પક્ષી ઉત્સાહીઓ(જેને પક્ષી નિરીક્ષકો, ટ્વીચર્સ (નિરીક્ષકો) અથવા વધુ સામાન્ય રીતે પક્ષીવિંદો)ની સખ્યા કરોડોમાં છે. ઘણા મકાનમાલિકો તેમના ઘરની પાસે વિવિધ જાતિઓને આકર્ષવા માટે બર્ડ ફીડરઊભુ કરે છે. પક્ષીઓ ખવડાવવાની ક્રિયાકરોડો ડોલરના ઉદ્યોગમાં ફૂલીફાલી છે; ઉદા. તરીકે, બ્રિટનમાં અંદાજિત 75 ટકા નિવાસીઓ શિયાળામાં અમુક સમયે પક્ષીઓને ખોરાક પૂરો પાડે છે. 

### ધર્મ, સમુદાય અને સંસ્કૃતિ 
thumb|upright|left|રમવાના પત્તાના મહારથી દ્વારા "ધી 3 ઓફ બર્ડઝ", 16મી સદી જર્મની

પક્ષીઓ સમુદાય, ધર્મ અને લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં આગવો અને વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરી બજાવે છે. ધર્મમાં, પક્ષીઓને ક્યાં તો સંદેશાવાહકો અથવા ધાર્મિક નેતા અને દૈવત્વને અનુસરતા દર્શાવવામાં આવે છે, જેમ કે મેઇકમેઇકનો સંપ્રદાય, જેમાં ઇસ્ટર આઇલેન્ડના ટાંગટા મનુને વડા તરીકે અથવા હાજરી આપનાર તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે, તેવી જ રીતે હૂગીન અને મુનિન, બે કોમોન રેવનના કિસ્સામાં તેમને નોર્સ ગોડ ઓડીનના કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહેતા હોય તેમ ગણવામાં આવ્યા છે. ધાર્મિક નેતાઓ ભવિષ્યની આગાહી, અથવા પક્ષીઓના શબ્દોનું અર્થાતંર કરવામાં સામેલ હતા જ્યારે "ઔસ્પેક્સ" (જેના પરથી શબ્દ "પવિત્ર" આવ્યો છે) ભવિષ્યી ઘટનાઓ માટે તેમની કામગીરીઓ પર નજર રાખતા હતા.  તેમને ધાર્મિક પ્રતીક તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે જોનાહ (હેબ્રુઃ: **יוֹנָה** , કબૂતર)ની સાથે કદરૂપા, શરણાગતી,શોક અને સુંદરતા એ પરંપરાગત રીતે કબૂતરો સાથે સંકળાયેલા છે.  પક્ષીઓને ભગવાન અથવા ભગવાન જેવા ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે કોમન પીકોકના કિસ્સામાં, તેને ભારતના દ્રવિડો દ્વારા મધર અર્થ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે. કેટલાક પક્ષીઓને પૌરાણીક રોક અને માઓરીના માણસને પણ ઝડપી લેવા સક્ષમ એવા ઐતિહાસિક *પૌઆકાઇ* સહિતના કદાવર પ્રાણી તરીકે જોવામાં આવ્યા છે.

પક્ષીઓને સંસ્કૃતિ અને કલામાં ઐતિહાસિક કાળથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તેમને પ્રારંભમાં ગુફા ચિત્રમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. પક્ષીઓનો બાદમાં ધાર્મિક અથવા કોઇક પ્રતીકવાળી કલા, જેમ કે મુઘલ અને પર્શિયન સમ્રાટોના સુંદર મોરની કલગી. પક્ષીઓમાં વૈજ્ઞાનિક અસરના આગમનથી પક્ષીઓના ઘણા ચિત્રોને પુસ્તકોમાં આપવાનો પ્રારંભ થયો હતો. પક્ષીઓના અત્યંત પ્રખાયત કલાકારોમાં જોહ્ન જેમ્સ ઓડુબોનછે, જેમના ઉત્તર અમેરિકાના પક્ષીઓના ચિત્રોએ યુરોપમાં મોટી વ્યાપારીક સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અન જેમનુ નામ પાછળથી નેશનલ ઔડુબોન સોસાયટીને અપાયું હતું. પક્ષીઓ કવિતામાં પણ અગત્યનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે; ઉદા. તરીકે, હોમરેનાઇટીંગલનો તેમના *ડીસી'' ,અને કેટાલ્લુસમાં ચકલીનો કેટાલ્લુસ 2માં કામોદ્દીપકના પ્રતીક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. [અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે [સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજના ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનરમાં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને બોજા માટેના અલંકારતરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.]] અન્ય ઇંગ્લીશ અલંકારોને પક્ષીઓ પરથી લેવામાં આવ્યા છે; વલ્ચર ભંડોળઅને વલ્ચર રોકાણકારો ઉદા. તરીકે તેમનું નામ સાફ કરનારા ગીધ તરીકે લે છે. 

વિવિધ પક્ષીઓની જાતોનો દ્રષ્ટિકોણ ઘણી વાર આખી સંસ્કૃતિમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘુવડો ખરાબ નસીબ,વિચક્રાફ્ટ,અને આફ્રિકાના ભાગોમાં થયેલા મૃત્યુઓ સાથે સંકળાયેલા છે,પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના શાણા પક્ષી તરીકે થાય છે.  હૂપ ને પ્રાચીન ઇજિપ્તમાં પવિત્ર અને પર્શિયામાં શુદ્દ ગુણોન પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના ચોર તરીકે અને સ્કેન્ડીનેવીયામાં યુદ્ધની પૂર્વજાણકારી આપનાર તરીકે ગણના થાય છે.

### કંઝર્વેશન (સંરક્ષણ વિજ્ઞાન) 
thumb|right|upright|કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરની સંખ્યા 22ની હતી, પરંતુ આજે સંરક્ષણ પગલાઓમાં વધારો થતા તેની સંખ્યા આજે 300થી વધુ છે.

માનવીઓની ગતિવિધિએ કેટલીક જાતિઓ જેમ કે બાર્ન સ્વેલો અને યુરોપીયન સ્ટારલીંગનું વિસ્તરણ સ્વીકાર્યું છે ત્યારે, તેઓ અમુક જાતિઓમાં વસ્તી ઘટાડા અથવા લુપ્તતા માટે કારણભૂત બન્યા છે. પક્ષીઓની સોએક જેટલી જાતિઓ ઐતિહાસિક સમયમાં જ લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, તેમ છતા એવિયનની લુપ્તતા માટે મોટા ભાગના માનવીઓ નાટ્યાત્મક રીતે કારણભૂત બન્યા હતા, જેમણે અંદાજે 750-1800 જાતિઓનો વિનાશ કર્યો હતો, જે ઘટના આઇલેન્ડમાં મેલાનેસિયા, પોલીનેસિયા અને માઇક્રોનેસિયાના માનવ સામૂહીકીકરણ દરમિયાન ઘટી હતી. પક્ષીઓની ઘણી જાતો વિશ્વભરમાં ઘટી રહી છે, બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ અને આઇયુસીએન દ્વારા 2009માં 1,227 જાતોને જોખમ હેઠળ મૂકવામાં આવી હતી. 

પક્ષીઓને માનવીઓ તરફથી મોટે ભાગે જોખમ ઊભુ થતું હોય તો તે છે વસ્તીમાં ઘટાડો. અન્ટ જોખમોમાં વધુ પડતો શિકાર, આકસ્મિક મૃત્યુદર કે જે ઇમારત પડી જવાથી અથવા લાંબા ગાળાના ફિશીંગ બાયકેચ,, પ્રદૂષણ(જેમાં ઓઇલનું ઢોળાવુંઅને પેસ્ટીસાઇડનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે), વિદશી આક્મણખોર જાતિઓ, દ્વારા સ્પર્ધા અને લૂંટફાટ અને હવામાનમાં ફેરફારથી પરિણમે છે. 

સરકાર અને સંરક્ષણજૂથો પક્ષીઓને બચાવવા માટે ક્યાંતો કાયદો પસાર કરીને કામ કરે છે જે પક્ષીઓની વસ્તીને ટકાવી રાખે છે અને ઉત્પન્ન કરે છે અથવા પુનઃઓળખ માટે ગુપ્ત રીતે વસતી વધારો કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટોએ કેટલીક સફળતા પણ અપાવી છે; એક અભ્યાસ અનુસાર એવો અંદાજ છે કે સંરક્ષણના પ્રયત્નોએ પક્ષીઓની 16 જાતિઓને બચાવી છે, જે કદાચ 1994 અને 2004 વચ્ચે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, જેમાં કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરઅને નોરફ્લોક આઇલેન્ડ ગ્રીન પોપટનો સમાવેશ થાય છે.

## નોંધ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ગુજરાતી માં પક્ષી નામો 
* એવિબેઝ  – વૈશ્વિક પક્ષી ડેટાબેઝ
* બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ – વિશ્વભરમાં પક્ષી સંરક્ષણને સમર્પિત; જે ભયંકર પક્ષી જાતિઓ પર આશરે 25,000 જેટલા રેકોર્ડઝ સાથેનો ડેટાબેઝ ધરાવે છે. 
* પક્ષી આત્મકથા 
* નેશનલ ઓડુબોન સોસાયટી દ્વારા પક્ષીઓ અને વિજ્ઞાન  
* કોર્નેલ લેબ ઓફ ઓર્નિથોલોજી
* પક્ષી જૈવિકતા પરના નિબંધો 
* આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્નિથોલોજિકલ સમિતિ  
* બાળકો માટે ઉત્તર અમેરિકાન પક્ષીઓ  
* ઓર્નિથોલોજી 
* સોરા  શોધી શકાય તેવું ઓનલાઇન આર્કાઇવ; નીચે જણાવેલા ઓર્નિથોલોજીકલ જર્નલના આર્કાઇવધી ઔક, કોન્ડોર,જર્નલ ઓફ ફિલ્ડ ઓર્નિથોલોજી, નોર્થ અમેરિકન બર્ડ બેન્ડર, એવિયન જૈવિકમાં અભ્યાસો, પેસિફિક કોસ્ટ એવિફૌના અને ધી વિલ્સન બુલેટીન .
* ધી ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન – વિશ્વના પક્ષીઓના વીડીયોનું વિના મૂલ્યે ગ્રાંથાલય
* ધી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બર્ડ પોપ્યુલેશન્સ, કેલિફોર્નીયા 
*બર્ડઝ ઓફ ગુજરાત 

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન