open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
તોરણિયો ડુંગર

**તોરણિયો ડુંગર** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નવસારી જિલ્લાના પાંચ તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાંસદા તાલુકામાં સરા અને મહુવાસ ગામોની વચ્ચેના ભાગમાં આવેલો પર્વત છે. આસપાસના ગામોમાં આ ડુંગર પર આવેલા મંદિરો ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે. લીલીછમ વનરાજીથી આચ્છાદિત પ્રદેશમાં આવેલ આ ડુંગર દેખાવમાં મન મોહી લે છે.

અહીં જવા માટે સરા લાઇન તરીકે ઓળખાતી બીલીમોરાથી વઘઇ જતી નેરોગેજ રેલ્વેમાં કેવડી રોડ સ્ટેશન પર ઉતરી એસટી બસ, રીક્ષા કે જીપ દ્વારા જઇ શકાય છે. મોટરમાર્ગે  બીલીમોરા-વઘઇ રાજ્ય ધોરી માર્ગ પર આવેલા મહુવાસ ગામથી ઉત્તર દિશામાં સરા જતા સડકમાર્ગ દ્વારા જઇ શકાય છે. ફોટોગ્રાફી માટે આ ખુબજ સરસ જગ્યા છે.

અહીં વાહન પાર્કિંગ કે રહેવાની સગવડ ન હોવાને કારણે આજુબાજુના ગામમાં વાહન રાખી ઉપર ચઢવું પડે છે. આ ઉપરાંત આ ડુંગર ઉપર ચઢવા માટે પગથીયાંની સગવડ નથી, પરંતુ નાની કેડી દ્વારા સરળતાથી જઇ શકાય છે. ઉપર પણ નાસ્તા તેમ જ પીવાના પાણીની સગવડ ન હોઇ ખાસ સાથે લઇ જવું પડે છે. અહીંના મંદિરનું ખાસ આકર્ષણ તરતો પથ્થર, પથ્થર ઉપર શ્રીરામ અને સીતાજીના પગલાં, ઉપરાંત ડુંગરની પાછળની બાજુએ રહસ્યમયી ગુફા પણ છે.

આ ડુંગરની નજીકમાં વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલું છે, જેની મુલાકાત લેવા માટે વન વિભાગ, ગુજરાત સરકારની પરવાનગી લેવી જરૂરી છે.

શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો
શ્રેણી:ગુજરાતના પર્વતો
ચિખલી

**ચિખલી** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા  ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લાના ચિખલી તાલુકાનું તાલુકા મથક છે.

અહીંથી દિલ્હીથી મુંબઇ તરફ જતો રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં.  ૮ પસાર થાય છે. વળી બીલીમોરા, વાંસદા, વઘઇ, સાપુતારા, નાસિક, ખેરગામ, ધરમપુર, નાનાપોંઢા, વાપી  વગેરે સ્થળો સાથે રાજ્ય ધોરી માર્ગ દ્વારા ચિખલી જોડાયેલ છે. અહીંથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન ચિખલી રોડ (નેરોગેજ રેલ્વે માટે) ૨ (બે) કિલોમીટર જેટલા અંતરે ઉત્તર દિશામાં તેમ જ બીલીમોરા (બ્રોડગેજ રેલ્વે માટે) ૧૦ (દસ) કિલોમીટર જેટલા અંતરે પશ્ચિમ દિશામાં આવેલ છે.

ચિખલી ખાતે સામુહિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, ગુજરાત રાજ્ય પરિવહન નિગમનું બસ સ્ટેશન, માધ્યમિક શાળા, પૂર્વ પ્રાથમિક શાળા, પ્રાથમિક શાળા, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા, આર્ટસ તેમ જ કોમર્સ કોલેજ જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ઉપરાંત અહીં સિનેમા થીયેટર, શોપિંગ સેન્ટરો, રેસ્ટોરન્ટો વગેરે જોવા મળે છે. આસપાસના ગામોનું કેન્દ્ર હોવાને કારણે અહીં દરેક જાતની વસ્તુઓ માટેનું બજાર મોટા પાયે વિકસેલું જોવા મળે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
શ્રેણી:નવસારી જિલ્લામાંનાં રેલ્વે સ્ટેશનો
શ્રેણી:ચિખલી તાલુકો
જલાલપોર

**જલાલપોર** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નવસારી જિલ્લાના જલાલપોર તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

## ભૂગોળ 
જલાલપોર નવસારી શહેરની પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે.

શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
શ્રેણી:જલાલપોર તાલુકો
બ્રહ્મકુંડ

**બ્રહ્મકુંડ** ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના સિહોર શહેરમાં આવેલો મંદિર કુંડ છે. તે જૂના શહેરની દક્ષિણ દિશાના કોટ નજીક આવેલો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તેનું બાંધકામ સિદ્ધરાજ જયસિંહે કરાવ્યું હતું.

## ઇતિહાસ
બ્રહ્મકુંડની ચોક્કસ તારીખ અજ્ઞાત છે. તેનો ઉલ્લેખ *સ્કંદ પુરાણ*માં મળી આવે છે.

કુંડની નજીક નીલકંઠ મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે. નજીકમાં *ગૌતમ તળાવ* નામનું તળાવ અને ગોમતેશ્વર મંદિર આવેલું છે.

## સંસ્કૃતિ 
શ્રાવણ માસના છેલ્લા દિવસે, એટલે કે *ભાદરવી અમાસ* અથવા *ભાદ્રપદ અમાવસ્યા*ના દિવસે આ સ્થળે મેળો ભરાય છે, જેમાં આશરે એક લાખ લોકો મુલાકાત લે છે.

## નોંધો અને સંદર્ભો 
### નોંધો 
* આ નામના ઘણા કુંડ ભારતમાં આવેલા છે, જેમાં હરિદ્વાર, પુષ્કર, વૃદાંવન અને આસામના કુંડોનો સમાવેશ થાય છે.

### સંદર્ભો 
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રેણી:સિહોર તાલુકો
શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક
આંતલીયા

**આંતલીયા** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગણદેવી તાલુકાનું ગામ છે.
 
અહીં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, આંગણવાડી, પોસ્ટ ઓફિસ, પંચાયતઘર, સ્મશાન, વગેરે જેવી પાયાની સુવિધાઓ ઉપરાંત અડીને આવેલા બીલીમોરા નગરને કારણે અહીં ઔદ્યોગિક તાલિમ સંસ્થા, વિજ્ઞાન, વાણિજ્ય અને વિનયન શાખાનાં મહાવિદ્યાલયોમાં આગળ અભ્યાસની તકો પણ ઘર આંગણે મળે છે.

આંતલીયાની આજુબાજુ ઉંડાચ, ઘેકટી, ધકવાડા, નાંદરખા જેવાં ગામો આવેલાં છે. ગામની દક્ષિણ બાજુએથી કાવેરી નદી પસાર થાય છે. ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આંતલીયાની કુલ વસ્તી ૪૯૮૯ છે. જે પૈકી પુરુષો ૫૪% અને સ્ત્રીઓ ૪૬% છે. આંતલિયા ગામનો ભણતર દર સરેરાશ ૭૬% છે, જે ભારતના સરેરાશ ભણતર દર ૫૯.૫% કરતાં વધારે છે; જે પૈકી ૫૯% પુરુષો અને ૪૧% સ્ત્રીઓ છે. ૧૦% વસ્તી ૬ વર્ષથી નીચેની વય ધરાવે છે.

## શિક્ષણ સંસ્થાઓ 
* વાણીયા મીલ હાઇસ્કૂલ, આંતલીયા
* અસ્પી કન્યા વિદ્યાલય, આંતલીયા

શ્રેણી:ગણદેવી તાલુકો
ઋષભ દેવ

**ઋષભ દેવ** જૈન ધર્મના ચોવીસ તિર્થંકરમાંના પ્રથમ તિર્થંકર છે. જેમને ઋષભનાથ, આદિનાથ કે આદિશ્વર નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં ઋષભ નો અર્થ "ઉત્તમોત્તમ" કે "અતિ ઉત્તમ" એવો થાય છે. જૈન ધર્મ અનુસાર ઋષભ દેવ હાલનાં ચાલુ કાળ (અવસર્પિણી કાળ)નાં પ્રથમ તિર્થંકર હતા. આ કારણે તેમને આદિનાથ કહેવાય છે. તેઓએ પોતાના તમામ કર્મોનો ક્ષય કરી અને સિદ્ધ પદની પ્રાપ્તી કરી હતી.

## જીવન
ઋષભ દેવનો જન્મ અયોધ્યાના સુર્યવંશી ઇક્ષ્વાકુ કુળના રાજા નાભિ રાય અને રાણી મરૂદેવીને ત્યાં થયેલો. જૈન માન્યતા અનુસાર ઋષભદેવનો જન્મ સંસ્કૃતિઓના વિકાસ પહેલા થયેલો. તેમણે લોકોને ખેતી, પશુપાલન, રસોઇ અને બીજું ઘણું શિખવ્યું અને સંસ્કૃતિની સ્થાપના કરી. તેમને ૧૦૧ પુત્રો હતા.

તેમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ભરત ચક્રવર્તિ સમ્રાટ બન્યા. જૈન માન્યતા અનુસાર તેમના માનમાં ભારત  દેશનું નામ **ભારત** કે **ભારત વર્ષ** પડ્યું. ઋષભ દેવ તેમના જીવનનાં ઉત્તરાર્ધમાં સાધુ બનીને મોક્ષને પ્રાપ્ત થયા.

ઋષભ દેવનાં દ્વિતિય પુત્ર બાહુબલી હતા, જેમની વિશાળ પ્રતિમા શ્રવણબેલગોડા, કર્ણાટકમાં અને કેરળમાં પણ જોવા મળે છે. ઋષભ દેવની માતા મરૂદેવી પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો, એટલે કે ઋષભદેવની પણ પહેલાં. ઋષભ દેવના પૌત્ર મરીચિના આત્માનો પછીથી મહાવીર સ્વામી રૂપે જન્મ થયો. જેમને પાલીતાણામાં "કેવલજ્ઞાન"ની પ્રાપ્તી થઇ અને હિમાલયનાં અષ્ટપદ શિખર પર જેઓને મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો.

શ્રેણી:દેવી દેવતા
શ્રેણી:વર્તમાન ચોવીસીના તીર્થંકરો
હાટકેશ્વર

સમસ્ત નાગર બ્રહ્મણોના ઇષ્ટદેવ ભગવાન હાટકેશ્વર છે. સ્કન્દપુરાણના નાગરખંડમાં એની કથા આલેખાયેલી છે. બ્રહ્માજીએ સતીના મૃતદેહ સાથે સમસ્ત બ્રહ્માંડમાં હાહાકાર સર્જી રહેલા ભગવાન શંકરના લિંગને પાતાળમાં સોનાથી જડીને સ્થાપના કરી. ત્યારથી એ હાટકેશ્વર ગણાયા. આ હાટકેશ્વરના દર્શન માત્રથી મોક્ષપ્રાપ્ત થાય છે. તેથી વડનગરમાં રહેતા ચિત્રગુપ્ત નામના એક નાગરે ઘોર તપશ્ચર્યા આદરી. શંકરદાદાને પ્રસન્ન કરી અને ભોળાશંભુને પૃથ્વી પર વડનગરમાં પ્રતિષ્ઠિત થવા પ્રાર્થના કરી.

ભગવાને ભકતને સૂચવ્યું કે તું વડનગરમાં હાટકેશ્વરનું મંદિર બંધાવી તેમાં સોનાનાં લિંગની સ્થાપના કર, તે લિંગમાં હું પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ દર્શન આપીશ. અને આમ નાગરોએ ચિત્રગુપ્તની આગેવાની હેઠળ મંદિર સ્થાપી સોનાના લિંગની સ્થાપના કરી અને વચન આપ્યા મુજબ દેવાધિદેવ હાટકેશ્વર પ્રગટ થયા. આ દિવસ હતો ચૈત્રસુદ ચૌદસનો, ત્યારથી આ દિવસ હાટકેશ્વર જયંતી તરીકે ધામધૂમથી જવાય છે.

## વ્યુત્પત્તિ
શુકલ યજુર્વેદના ૧૬ થી ૧૮ અઘ્યાયોમાં શતરુદ્રીય, કે જે રુદ્રી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેમાં એક શ્લોકમાં આવે છે **નમો હિરણ્ય બાહવે**. નાગરબ્રાહ્મણોને બાહવે શબ્દ ઉપલક્ષણયુકત લાગ્યો અને તેમણે અર્થ કર્યો, હિરણ્ય બાહુવાળા એટલે હિરણ્યમય શરીરવાળા. તેઓએ તારવેલા આ અર્થને મુંડક ઉપનિષદ (૩-૩)નો પણ આધાર મળ્યો. ભગવાન શંકરને નાટકેશ્વર કહ્યા છે કેમકે તેઓ નાટ્યવિદ્યાના આદ્યગુરુ છે. નાગરો કહે છે અમે આ નાટ્યસ્વરૂપને જરૂર નમીએ છીએ પરંતુ તેઓના હાટક-સ્વરૂપની જ અમો ઉપાસના કરીએ છીએ.

શ્રેણી:ગુજરાતનાં શિવાલયો
આધારાનંદ સ્વામી

**આધારાનંદ સ્વામી** સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સાધુ હતા જેઓ ચિત્રકાર અને કવિ હતા. તેઓ મુક્તાનંદ સ્વામીના શિષ્ય હતા. સ્વામિનારાયણના અનુયાયી ૨૦૦૦ સંતોમાં માત્ર આધારાનંદ સ્વામી જ ચિત્રકલાના જાણકાર હતા. તેમની જન્મભૂમિ ખોલડિયાદ છે. દિક્ષા લીધી તે પહેલાનું તેમનું નામ વિરજી સુથાર હતું.

તેઓએ વ્રજભાષામાં સ્વામિનારાયણના જીવન-કવન પર વિરાટ કાવ્યની રચના કરી છે જે હિન્દી સાહિત્યનું આ સૌથી મોટું કાવ્ય છે. ૨૮ પુર અને ૯૭૩૮૯ દોહ જેટલા દોહ-ચોપાઇ અને ૨૩૦૯ જેટલા સોરઠમાં લખાયેલા આ ગ્રંથનું ગુજરાતી ભાષાંતર ૧૨ ભાગમાં પ્રકાશિત થયુ છે. આ ગ્રંથનું પ્રકાશન ગાંધીનગર ગુરુકુલના સંત જ્ઞાનપ્રકાશદાસ સ્વામીએ કર્યું છે. આ ગ્રંથના પ્રારંભના પાંચ પૂર મુલહિન્દીમાં હજારી પ્રસાદ દ્વિવેદી અને કાકા કાલેલકરના અગ્રલેખ સાથે પ્રસિદ્ધ થયેલા છે.

આધારાનંદ સ્વામીની શિષ્ય પરંપરામાં હરિપ્રિય સ્વામી, વૈકુંઠ સ્વામી. નારાયણપ્રિય સ્વામી, નંદકિશોર સ્વામી જેવા સંતો થઈ ગયા છે. હાલ એ પરંપરામાં ઘનશ્યામપ્રકાશદાસ સ્વામી છે. તેમના દ્વારા બનાવવામાં આવેલા સ્વામિનારાયણની ચિત્રો સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં મહત્વના ગણાય છે. સ્વામિનારાયણના સમયમાં ફોટોગ્રાફી ઉપલબ્ધ ન હતી, એટલે તેમની સામે બેસીને આધારાનંદે ચિત્ર દોરેલા.

શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર
શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય
શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ
પ્રેમાનંદ સ્વામી

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ની ગોપીનું બિરુદ પામેલાં સંતકવિ **પ્રેમાનંદ સ્વામી** સ્વામિનારાયણીય અષ્ટકવિઓમાં અનોખું સ્થાન ધરાવતા સંત કવિ હતા.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ઇ.સ. ૧૭૮૪ માં ખંભાત પાસે સેવલિયા ગામના બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણનું નામ હાથી હતું. તેમના પિતાનું નામ સેવકરાય અને માતાનું નામ સુનંદાદેવી હતું. જન્મ પશ્ચાત તેમના પિતા દ્વારા તેમનો ત્યાગ કરવામાં આવતાં તેમનો ઉછેર ડોસાભાઇ નામના મુસ્લીમ સદગૃહસ્થને ત્યાં થયો હતો. આમ તેઓ મુસલમાનનાં પરિવારમાં ઉછરેલા હતાં. ખુબ જ નાની ઉંમરથી સંત થઇ ગયેલાં. ખુબ જ નાની ઉંમરે તેમને સહજાનંદ સ્વામીએ ગઢડાં ખાતે દીક્ષા આપી હતી. તેમનું શરુઆતનું નામ નિજબોધાનંદ હતું પણ કવિતાઓમાં બંધબેસતું ન હોવાથી ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે આ સંતનુ નામ પ્રેમાનંદ સ્વામી પાડેલુ. સહજાનંદ સ્વામી દ્વારા ‘પ્રેમસખી’ નું લાડનામ અપાયું જે તેમનું અન્ય ઉપનામ પણ બન્યું. તેઓ પ્રેમભાવનાં આચાર્ય હતા. જ્યારે સારંગીના સુર સાથે તેઓ કવિતા ગાતા ત્યારે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ સ્વયં મુગ્ધ બનીને શ્રોતાની સાથે બેસી જતાં. તેમની એક રચના 'વંદુ સહજાનંદ રસરુપ, અનુપમ સારને રે લોલ" પર ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ આફરિન થઇને બોલી ઉઠેલાં કે આવી રીતે જેને ભગવાનનુ ચિંતન રહે છે તેને તો અમે આ સભામાં ષાષ્ટાંગ દંડવત કરીએ એમ થાય છે".

તેમનું અવસાન ઇ.સ. ૧૮૫૬ માં ગઢડા ખાતે થયું.

## સર્જન 
કવિનાં જીવન-કવન પર હિન્દી અને ગુજરાતી ભાષામાં શોધ ગ્રંથો લખાયાં છે. તેમની રચનાઓ "પ્રેમાનંદ કાવ્યમ્"નાં નામથી સ્વામિનારાયણ મંદિર ભુજ દ્વારા પ્રકાશિત થઇ છે.

તેમણે અનેક રાસ, પદ , ગરબા, લોકઢાળ અને શાસ્ત્રીય રાગ આધારીત અનેક રચનાઓ કરી છે. વિપુલ પ્રમાણમાં હિન્દી, વ્રજ, સંસ્કૃત,મારવાડી, મરાઠી અને ગુજરાતી પદો રચ્યા છે. પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ, સામ્પ્રદાયિક અને વૈરાગ્યબોધનાં પદો – શ્રીકૃષ્ણ અને સહજાનંદ સ્વામી પ્રત્યેનો પ્રેમ વ્યક્ત કરતાં પદો પણ તેમણે ઘણાં લખ્યાં છે. 'તુલસીવિવાહ', 'નારાયણચરિત્ર' તેમની જાણીતી રચનાઓ છે.

શ્રેણી: ધાર્મિક સાહિત્યકાર
શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય
શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

**નિષ્કુળાનંદ સ્વામી** ગુજરાતી ભાષાનાં ભક્તિમાર્ગના કવિ હતાં. તેઓ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના અનુયાયી હ્તાં. તેમની 'ત્યાગ ન ટકે રે વૅરાગ્ય વિના, કરિએ કોટી ઉપાયજી" આશ્રમ ભજનાવલિમાં નોંધાયુ છે. તેમની અનેક ભજન રચનાઓ આજે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મંદિરોમાં ખુબજ પ્રેમથી ગવાય છે.

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓ ખુબજ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. વૈરાગ્યપ્રધાન જીવનની અસર તેમની કૃતિઓમાં પણ જણાય છે. વૈરાગ્યપ્રધાન જીવન છતાં "સ્નેહગીતા" ભક્તિ અને શણગાર રસનું અદ્ભુત વર્ણન કવિની આગવી પ્રતિભાનો પુરાવો છે. તેમની નાની મોટી ૨૪ જેટલી રચનાઓ "નિષ્કુલાનંદ કાવ્ય"નાં નામથી શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર વડતાલ, ભુજ, અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત વિગેરે મંદિરો દ્વારા પ્રકાશિત થઇ છે. તેમના રચેલા ભજનો "નિષ્કુલાનંદ કાવ્ય કીર્તન"નાં નામથી પ્રસિદ્ધ થયાં છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના આ સંતના જીવન-કવન પર શોધગ્રંથ પણ લખવામાં આવ્યો છે.

## જીવન
નિષ્કુળાનંદ સ્વામીનો જન્મ જામનગર જિલ્લાનાં શેખપાટ ગામમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૮૨૨ મહા સુદ પાંચમ (વસંત પંચમી)નાં દિવસે સુથાર જ્ઞાતિમાં થયો હતો. તેમનાં પિતાશ્રીનું નામ રામજી અને માતાનું નામ અમ્રુતાબા હતું. તેમનું દિક્ષા પહેલાનું નામ લાલજી હતું. કવીષ્વર દલપતરામ અને નિષ્કુલાનંદજી નો મિલાપ ધોલેરામાં થયેલો અને આ મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કવિ શ્રી દલપતરામે બુદ્ધિપ્રકાશમાં પણ કર્યો હતો.

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં તમામ કવિઓમાં નિષ્કુળાનંદજી આગવી વિષેશતા ધરાવતાં કવિ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમણે અક્ષરજ્ઞાન નહોતું લીધું છતાં આટલુ વિરાટ સાહિત્ય આ સંપ્રદાયને આપ્યું છે. આ કવિને દિક્ષા આપીને તુરંત ભગવાન સ્વામિનારાયણ ગ્રંથ રચવાની આજ્ઞા આપે છે, ત્યારે આ કવિવર "કાળા અક્ષર કુહાડે માર્યા" એમ કહ્યું ત્યારે ભગવાને કહ્યું લખવા માંડો તમારી કલમમાં અમે લખીશું. આ સાથે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ લખવાની શરુઆત કરી. તેમની પ્રથમ કૃતિ યમદંડ છે. સર્વ શ્રેષ્ઠકૃતિ "ભક્તચિંતામણી " અને "પુરુષોત્તમ પ્રકાશ" છે.

આજીવન ગ્રંથ પ્રણયનની સાથે તેમણે કાષ્ઠકલાક્ષેત્રે પણ સંપ્રદાયની અમુલ્ય સેવા કરી છે. શિલ્પકલાનાં તેમના જ્ઞાનનાં દર્શન ધોલેરા શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં થાય છે. ત્યાં આજે પણ કવિ દ્વારા કંડારાયેલી કમાનો જોવા મળે છે. આ જ મંદિરમાં સેવા કરતાં કરતાં વિ.સં. ૧૮૪૮ માં તેમણે દેહ ત્યાગ કર્યો.

## સર્જન 
# પુરુષોત્તમ પ્રકશ 
# ભક્તિનિધિ 
# હરિબળ ગીતા
# વચનવિધિ 
# યમદંડ 
# લગ્ન શુકનાવલિ 

# ચોસઠપદી  
# મન ગંજન 
# ભક્તચિંતામણિ 
# વ્રુતિ વિવાહ 
# હરિ સ્મ્રુતિ 
# સારસિદ્ધિ  

# સ્નેહગીતા  
# ધીરજ આખ્યાન 
# હદય પ્રકાશ 
# હરિ વિચરણ 
# ગુણ ગ્રાહક 
# કલ્યાણ નિર્ણય 

# અરજી વિનય 
# ચિન્હ ચિંતામણી 
# પુષ્પ ચિંતામણી 
# શિક્ષાપત્રી પદ્યરૂપા 
# અવતાર ચિંતામણી, વિગેરે

## બાહ્ય કડીઓ
* સદ્.શ્રી નિષ્કુળાનંદસ્વામીનું જીવનચરીત્ર 

શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી: ધાર્મિક સાહિત્યકાર
શ્રેણી: સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય
શ્રેણી: ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ
આમોદ

**આમોદ** દક્ષિણ ગુજરાતના ભરૂચ જિલ્લાના આમોદ તાલુકાનું નગર અને મુખ્યમથક છે.

અહીંના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન છે, જે પૈકી મુખ્ય ખેતી કપાસની થાય છે.

## ભૂગોળ 
આમોદ ઢાઢર નદીથી ૧.૫ કિમી દક્ષિણે, વડોદરાથી ૪૮ કિમી દક્ષિણ-પશ્ચિમે અને ભરુચથી ૩૮ કિમી ઉત્તરેજંબુસર થી ભરૂચ જતા રાજ્ય ધોરી માર્ગ પર આવેલું છે. તે વડોદરા, પાદરા, પાલેજ, જંબુસર, દહેજ, કાવી, ભરૂચ સાથે રાજ્યમાર્ગે આમોદ જોડાયેલું છે.

## ઇતિહાસ 
આમોદ પર ઠાકોર સાહેબનું શાસન હતું જેઓ લગભગ  જમીનની માલિકી ધરાવતા હતા. આ જાગીરની કુલ આવક ૭૨,૦૦૦ રૂપિયા હતી, જેની સરખામણીમાં આમોદ નગરપાલિકાની (સ્થાપના ૧૮૯૦) આવક ૬,૧૦૦ રૂપિયા હતી.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
શ્રેણી:આમોદ તાલુકો
શ્રેણી:ગુજરાત ભૂગોળ સ્ટબ
જંબુસર

**જંબુસર** દક્ષિણ ગુજરાતના ભરૂચ જિલ્લાના જંબુસર તાલુકાનું મુખ્યમથક છે.

અહીંના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે, જે પૈકી મુખ્ય ખેતી કપાસની થાય છે.

## ભૂગોળ 
જંબુસર શહેરની ઉત્તર બાજુએ નાગેશ્વર તળાવ આવેલું છે. ડાબી જગ્યા પાસે પુષ્કળ લાકડાનો જથ્થો, ધાટ પાસે ત્રણ ઝરાવાળી ખાડી આવેલી છે. અહીંથી કાવી, ભરૂચ તથા બોરસદને જોડતો મુખ્ય રાજ્ય ધોરી માર્ગ પસાર થાય છે. વડોદરા, પાદરા, પાલેજ, ભરૂચ, દહેજ સાથે રાજ્ય ધોરી માર્ગ દ્વારા જંબુસર જોડાયેલું છે. જંબુસરની સરેરાશ ઉંચાઇ ૪ મીટર છે.

એક સમયે ગળીના વ્યાપારમાં જંબુસર જાણીતું હતું.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:જંબુસર તાલુકો
આસ્પા

**આસ્પા** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે.

આસ્પા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત ગામમાં ઘણા બધા યુવકો સરકારી, લશ્કર, પ્રાથમિક શિક્ષણ વગેરે ખાતામાં ફરજ બજાવે છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

## ભૂગોળ 
આસ્પા મુળ બૃહદ ખેરાલુમાં આવેલું મહેસાણા જિલ્લાનું ગામ છે. આ ગામ તાલુકાની ઉત્તર - પૂર્વમાં આવેલું છે. ગામની પૂર્વ બાજુથી બાણગંગા નદી પસાર થાય છે. આ નદીનુ ઉદગમસ્થાન નજીકમાં અરવલ્લી પર્વતમાળામાં આવેલું છે. આ ગામ મુખ્યત્વે જિલ્લા ધોરી માર્ગ વડે ખેરાલુ સાથે જોડાયેલું છે. આ ગામથી રાજ્ય ધોરી માર્ગ નંબર ૧૦, જે રાજસ્થાનથી કચ્છ જવા માટે છે, તે ત્રણ કી.મી. દુર આવેલ મઢાસણા ડીપી પાસેથી પસાર થાય છે. સાબરમતી જળાશય યોજના આ ગામથી આશરે ૧૫ કી.મી. દુર છે.

## **વસવાટ** 
આસ્પા ગામમાં તમામ જ્ઞાતિઓ વસવાટ કરે છે. આસ્પા એ ખુબ જ પ્રાચીન ગામ છે. એવું કહેવાય છે કે ગામમાં આવેલ મહાકાળી માતાનું મંદિર ગામની વચ્ચેવચ હતું. પરંતુ કાળક્રમે ગામમાં રહેતા બ્રાહ્મણો, પટેલો અને અન્ય જ્ઞાતિઓ ગામ છોડી ને અન્ય સ્થળે વસવાટ કરવાથી ગામ નાનું બન્યું છે. વર્તમાનમાં ગામમાં ઠાકોર દરબારો (ક્ષત્રિય), રાજપૂત, રાવળ, રોહિત, વાઘરી, વાળંદ, મોઢ પટેલ વિગેરે કોમો વસવાટ કરે છે. ગામમાં મુખ્યત્વે ઠાકોરો દરબારોની વસ્તી વધુ પ્રમાણમાં છે.

શ્રેણી:વડનગર તાલુકો
દેવાનંદ સ્વામી

**દેવાનંદ સ્વામી** અથવા **દેવમૂની** તેઓ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના અષ્ટ સંતકવિઓ પૈકીના એક હતા. તેમની પદ્ય રચનાઓ ઉપદેશ પ્રધાન હતી. તેમની કવિતા- ભજનો સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં પ્રત્યેક મંદિરોમાં ખુબ જ ગવાય છે. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રસિદ્ધ કવિ દલપતરામના ગુરુ હતા. 

## જીવન
તેમનો જન્મ ઈ.સ ૧૮૦૩માં (બળોલ ગામમાં શંભુદાન ગઢવીને ઘેર થયો હતો. અન્ય સંદર્ભો તેમના માતા પિતાના નામ જીજીભાઈ રત્નુ. તથા બહેનજીબા દર્શાવે છે.  શંભુદાન ગઢવી બળોલની સીમમાં આવેલ ધિંગડા ગામની નજીક આવેલ અચળેશ્વર મહાદેવના મંદિરનાં પુજારી હતાં. તેમનું જમ સમયનું નામ દેવીદાન ગઢવી હતું. બાલ્યાવસ્થામાં તેમને આધ્યાત્મમાં વધુ રુચી હતી અને તેઓ શરૂઆતથી જ ભક્તિ કવિતાની રચના કરતા હતા.

તેમણે બ્રહ્માનંદ સ્વામી પાસે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયની દીક્ષા ધારણ કરી અને ત્યાર બાદ તેમનું નામ દેવાનંદ સ્વામી રાખવામાં આવ્યું. બ્રહ્માનંદ સ્વામી પાસે જ કાવ્યશાસ્ત્ર–પિંગળશાસ્ત્ર શીખ્યા. તેઓ મૂળીના સ્વામિનારાયણ મંદિરના ૨૨ વર્ષ સુધી મહંત પદે રહ્યા હતા. બહુધા મુળીમાં નિવાસ કરીને રહેતા હતા. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રસિદ્ધ કવિ દલપતરામના ગુરુ હતા. દલપતરામે તેમની પાસે ‘છંદશૃંગાર’ નામના પિંગળશાસ્ત્ર અને ‘ભાષાભૂષણ’ નામના અલંકારગ્રંથનો અભ્યાસ કર્યો હતો. દેવાનંદ સ્વામી એ દલપતરામને  છંદ, અલંકાર, શીઘ્ર કવનરીતિ, કલ્પનાચાતુરી વગેરે પણ શીખવ્યા હતા.
તેઓ સિતાર વગડતા અને તે સાંભળવા ધ્રાંગધ્રાના રાજા મૂળી આવતા.તેઓ ઈ.સ. ૧૮૫૪ (સંવત ૧૯૧૦ના શ્રાવણ વદ ૧૦)ના દિવસે અવસાન પામ્યા.

## સાહિત્ય રચના
તેઓ સંપ્રદાયના બંધારણમાં બંધાયેલા કવિ હતા એટલે તેમણે ભક્તિ પ્રધાન રચનાઓ વધુ કરી છે. સંસારની અસાર સ્થિતિનો ચિતાર પણ તેમની પદ રચનાઓમાં જોવા મળે છે. 
તેમણે રચેલાં પદોમાંથી ૧૨૦૦ પદો પ્રકાશિત થયાં છે. ગુજરાતી સાથે તેમણે વ્રજ અને રાજસ્થાની ભાષામાં પણ ભક્તિ પદો લખ્યા છે. તેમની રચનાઓ "દેવાનંદ કાવ્યમ"ના નામથી સુરેન્દ્રનગર કુલ દ્વારા શા. શ્રીનારાયણદાસજી સ્વામીએ પ્રકાશિત કરેલ છે. તેમના પદો રાવણહથ્થા સાથે ભક્તિપદો ગાતા ભરથરીના ને ટહેલિયા ભટ્ટોના કંઠે ચડ્યા અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયની બહાર પણ ખ્યાતિ પામ્યાં

## સંદર્ભ
શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય
શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
આરુણિ

અરુણિ ઋષિના પુત્ર અને મહર્ષિ આયોદ ધૌમ્ય ના આત્મજ્ઞાની શિષ્ય **આરુણિ** ઋષિ *ઉદ્દાલક* નામે પણ ઓળખાતા. તેમને શ્વેતકેતુ અને નચિકેતા એમ બે દીકરા અને સુજાતા નામે એક દીકરી હતી.

## ગુરુની આજ્ઞા 
વર્ષાઋતુ ચાલતી હતી ત્યારે ગુરુએ આજ્ઞા આપી કે : ‘પ્રિય આરુણિ ! તું અત્યારે જ ખેતરે પહોંચી જા અને ખેતરને પાળા બાંધી દે કે જેથી વરસાદનું જળ ખેતરની બહાર ન નીકળી જાય. બધું જળ ખેતરમાંથી વહી જશે તો પાક સારો નહીં ઊતરે. વર્ષાનું જળ ખેતરમાં જ શોષાઈ જવું જોઈએ.’. ગુરુની આજ્ઞા પ્રમાણે ખેતરમાં પાણી અટકાવવા તેમણે માટીની પાળ બાંધી પરંતુ પાણીનો પ્રવાહ તીવ્ર હોવાથી પાળ તુટી જતી હતી. અંતે તેઓ પોતે જ આડા સૂતા અને થોડા સમય બાદ જયારે તેઓ આશ્રમમાં પરત ફર્યા નહીં ત્યારે તેમને શોધવા સ્વયં ધૌમ્ય ઋષિ નિકળ્યા. પોતાના શિષ્યની આવી ગુરુભક્તિ જોઈ મહર્ષિનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું અને પાસે બોલાવી કહ્યું, ``તું પાળ દારીને ( તોડીને ) ઊઠયો એટલે તારૂં નામ *ઉદ્દાલક* પાડું છું. તું સર્વશાસ્ત્રવિશારદ બનીશ અને તારી કીર્તિ ભારતભરમાં ફેલાશે.``

## સંદર્ભ 
* 
* રીડગુજરાતી.કોમ લેખ

શ્રેણી:ઋષિઓ
પાદરા

**પાદરા** મધ્ય ગુજરાતના વડોદરા જિલ્લાના પાદરા તાલુકાનું મુખ્યમથક છે.

## ભૂગોળ 
અહીંથી વડોદરાથી જંબુસર જતો રાજ્ય ધોરી માર્ગ પસાર થાય છે. વળી  વડોદરા, કરજણ, પાલેજ, ભરૂચ, દહેજ સાથે રાજ્યમાર્ગે  પાદરા જોડાયેલ છે.

## ઉદ્યોગ 
અહીંના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન છે, જે પૈકી મુખ્ય ખેતી કપાસની થાય છે.

 

શ્રેણી:પાદરા તાલુકો
કાનજીભાઇ મગનભાઇ પટેલ

**કાનજીભાઈ મગનભાઈ પટેલ** ‍(૩૦ માર્ચ ૧૯૩૬) નો જન્મ  ગુજરાત રાજ્યના ચિખલી તાલુકાના બોડવાંક ગામે થયો હતો. તેઓ એક સામાન્ય આદિવાસી પરિવારમાં જન્મી અનેક સંઘર્ષોમાંથી પસાર થઇ ચૂક્યા છે. 

## જીવન 
તેઓ અર્થશાસ્ત્ર અને રાજ્યશાસ્ત્રના વિષયો સાથે ૧૯૫૮માં સ્નાતક થયા પછી સરકારી નોકરીમાં જોડાયા. સાતેક વર્ષ નોકરી કરી, પછી તેઓએ ભારતીય જનસંઘ અને એનું નવું સ્વરૂપ ભારતીય જનતા પક્ષમાં પ્રવેશ કર્યો. ગુજરાતના ભારતીય જનતા પક્ષમાં તેઓ પ્રથમ હરોળના આદિવાસી કાર્યકર્તા છે.

ગુજરાત વિધાનસભાના વિરોધપક્ષના સભ્ય અને કેબીનેટ કક્ષાના મંત્રી તરીકે સેવા આપનાર શ્રી કાનજીભાઈ ગુજરાતના બધા જ વિસ્તારોમાં સુપરિચિત છે. સંગઠનના અનેક હોદ્દાઓ ઉપર રહી એમણે રાજ્ય તેમ જ રાષ્ટ્રને લાંબા સમય સુધી સેવા આપેલ છે. તેઓ ઇ.સ. ૨૦૦૮થી  ઈ.સ. ૨૦૧૨ સુધી  રાજ્ય સભાના સભ્ય રહ્યા, તેઓ હાલમાં  ભારતીય જનતા પક્ષના રાષ્ટ્રીય મંત્રી છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:આદિવાસી
શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ
બીલી

**બીલી** (વૈજ્ઞાનિક નામ: ઇગલ માર્મેલોસ (Aegle marmelos)) ભારત ઉપરાંત બ્રહ્મદેશ, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મલાેશિયા, શ્રીલંકા, જાવા, ફિલીપાઇન્સ વગેરે દેશોમાં જોવા મળે છે.

## ગુણ 
બીલીના ફળમાં દર ૧૦૦ ગ્રામ ખાવાલાયક ભાગમાં પાણી ૫૪.૯૬ગ્રામ, પ્રોટીન ૧.૮ ગ્રામ, ચરબી ૦.૨ ગ્રામ, કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ૨૮.૧૧ ગ્રામ, કેરોટીન ૫૫ મીલીગ્રામ જેટલા પોષક તત્વો હોય છે. વધુમાં બીલીના પાન, ફળ, છાલ તેમ જ મૂળમાં વિવિધ ઉપયોગી રસાયણો જેવા કે આલ્કેલોઇડઝ, કુમેરીન, સ્ટેરોઇડ, થાઇમીન, રીબોફલેવીન તથા વિટામીન-સી પણ ગણનાપાત્ર પ્રમાણમાં રહેલા છે.
thumb|left| બીલીના વૃક્ષ પર લાગેલાં ફળ

## ઉપયોગ 
આંખના રોગોમાં બીલીના પાન વાટીને આંખમાં આંજવામાં આવે છે. દશમૂળ નામની આયુર્વેદિક બનાવટમાં બીલીનાં પાન વપરાય છે. મધુપ્રમેહની સારવારમાં કેટલાક વૈદ્યો અમૂક સંજોગોમાં આ પાનનો ઉપયોગ કરે છે. ભગવાન શિવજીની પૂજામાં ખાસ કરીને શ્રાવણ માસમાં બીલીપત્રનો ઉપયોગ થાય છે. બીલીના કાચાં ફળનું શાક તથા અથાણું થાય છે. કાચાં બીલાંનો ગર્ભ સૂકવીને રાખી શકાય છે. પાકાં બીલાં ગળ્યા લાગે છે, જે ખાવાના કામ આવે છે. વળી એનું શરબત પણ બનાવી શકાય છે, જે ઉનાળાની ગરમીમાં રાહત આપે છે. પાકાં બીલાંનો ગર્ભ ઝાડા તેમ જ મરડામાં ઔષધ તરીકે વપરાય છે. બીલાં ઘણા જ પૌષ્ટિક અને ગ્રાહી છે. આથી અશક્તિમાં એનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત અન્ય આયુર્વેદની બનાવટો, જામ, સીરપ, સ્કવોશ, જેલી, ચોકલેટની બનાવટમાં પણ બીલીના ફળનો ઉપયોગ થાય છે.

## બીલીનું શિવજી માટે મહત્ત્વ
ભારતીય ઋષિઓએ **બીલીપત્ર**ને ભગવાન શિવજીની પૂજામાં સ્થાન આપી તેનું મહત્ત્વ વધાર્યું છે. એક વખત ફરતાં ફરતાં દેવી પાર્વતીના લલાટ ઉપર પ્રસ્વેદ બિંદુ આવ્યું. દેવીએ તે ખંખેરીને જમીન ઉપર નાખ્યું અને તેમાંથી એક વિશાળ વૃક્ષ પાંગર્યું.

અન્ય એક પૌરાણિક એવી પણ સમજણ છે કે વૃક્ષના મૂળમાં શિવપાર્વતી, છાલમાં ગૌરી, પુષ્પોમાં ઉમાદેવી, પત્રોમાં પાર્વતી તથા ફળમાં કાત્યાયની છે. ટૂંકમાં, સમગ્ર વૃક્ષમાં દેવીનો જુદા જુદા સ્વરૂપે વાસ છે. તેથી ભગવાન શિવજીના પૂજનમાં બિલ્વપત્રનું અદકું મહત્ત્વ છે.

એમ કહેવાય છે કે બિલ્વવૃક્ષ એ મહાદેવનું જ રૂપ છે અને દેવતાઓ પણ એની સ્તુતિ કરે છે. બિલ્વપત્ર માટે એક તાત્ત્વિક સમજણ છે કે તે ત્રિદલ છે અને ત્રણ પાંદડા જ્ઞાન, કર્મ અને ભકિતનું પ્રતીક છે.

બીલીપત્ર એટલે ધાર્મિક તેમ જ આર્યુવેદીક મહત્વ ધરાવતી વનસ્પતિ બીલીનાં પાંદડાં. બીલીપત્રનું ત્રણ પાંદડાનું ઝુમખું હોય છે. શંકર ભગવાનના પુજનમાં બીલીપત્ર ચડાવવામાં આવે છે.

## ચિત્ર દર્શન 

Image:Bael (Aegle marmelos) trunk at Narendrapur W IMG 4113.jpg| બીલીના વૃક્ષનું થડ 
Image:Bael (Aegle marmelos) tree at Narendrapur W IMG 4115.jpg| બીલીનું વૃક્ષ 
Image:Bael (Aegle marmelos) leaves at Narendrapur W IMG 4101.jpg| બીલીના વૃક્ષના પર્ણો 

## બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:વૃક્ષ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
શ્રેણી:આયુર્વેદ
શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎
શ્રેણી:આયુર્વેદિક ઓસડિયાં
શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ
શ્રેણી:ગુજરાતની વનસ્પતિ
સોનગઢ

**સોનગઢ** ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના સોનગઢ તાલુકાનું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

## સ્થાન 
સોનગઢ સુરત-ધુલિયા રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૬ તેમ જ સુરત-નંદરબાર-જલગાંવ જતી રેલ્વે લાઇન (ટાપ્ટી લાઇન) પર આવેલું મહત્વનું મથક છે.

## સોનગઢનો કિલ્લો 
સુરત-ધુલિયા માર્ગની બાજુ પર આવેલ ઊંયી ટેકરી પર તાલુકા મથક સોનગઢમાં સયાજીરાવ ગાયકવાડે બંધાવેલ પ્રાચીન કિલ્લો ઈ.સ. ૧૭૨૯થી ગાયકવાડોનું મુખ્ય થાણું હતું.

## સાહિત્યમાં
ગુજરાતી સર્જક અને વિવેચક સુરેશ જોષીએ પોતાના *જનાન્તિકે* નામનાં નિબંધસંગ્રહમાં સોનગઢના કિલ્લાનું તથા ત્યાંના પ્રાકૃતિક સૌંદર્યનું ચિત્રાત્મક વર્ણન કર્યું છે.

## સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો 
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા

**સત્યના પ્રયોગો** કે **સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા** પુસ્તક ગાંધીજીએ પોતાના જીવનમાં કરેલા પ્રયોગો અને મેળવેલા અનુભવો વિશે લખેલી કથા છે. જેમાં તેમના બાળપણથી લઈને ૧૯૨૦ સુધીની એમની જિંદગીને પ્રયોગો સ્વરૂપે વર્ણવી લીધી છે. નવજીવન પ્રકાશન મંદિર, અમદાવાદ દ્વારા સૌ પ્રથમ ૧૯૨૭માં આ પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. 

આત્મનિરીક્ષણ અને આત્મપરીક્ષણની બેવડી ધારે ચાલતું નિરુપણ, નિર્વ્યાજ સરલતા અને સહૃદયતાથી ઊઘડતી જતી વાત, વિનોદ અને નર્મવૃત્તિનો વિવેકપુરસ્સર વિનિયોગ, સુરુચિની સીમાને ક્યારેય ન અતિક્રમતી અભિવ્યક્તિ – આ બધાં વડે શ્રેષ્ઠ આત્મકથાનો આદર્શ અહીં સ્થાપિત થયો છે. જગતભરની ઉત્તમ આત્મકથાઓમાં આનું મોખરે સ્થાન છે.

## પૃષ્ઠભૂમિ 
જેરામદાસ, સ્વામી આનંદ જેવા નિકટના સાથીઓની માંગણીઓને આખરે માન આપીને, ગાંધીજી એ દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ પૂરો કર્યા પછી આ કથા લખવાનો અવસર આરંભ્યો. તેમણે ઘણી સ્પષ્ટતાઓ પણ કરી હતી આ કથા વિશે. તેમણે એમ જણાવ્યું કે તેમના દરેક પ્રકરણના મૂળમાં એક જ અવાજ છે, "સત્યનો જય થાઓ". આ કથા તેમણે કુલ ૫ ભાગ અને તે ૫ ભાગમાં થઈને કુલ ૧૭૭ પ્રકરણમાં લખી છે.

ગાંધીજીની અસહકારના આંદોલન દરમિયાન ફાટી નીકળેલી હિંસા દરમિયાન ધરપકડ થઈ હતી અને સરકાર સામે નફરત ફેલાવવાના આરોપસર તેમને ૬ વર્ષ જેલની સજા થઈ; જોકે તેમને ૨ વર્ષ બાદ છોડી દેવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ તેમણે ૧૯૨૫ના શિયાળામાં ૫૬ વર્ષની ઉંમરે આત્મકથા લખવાની શરૂઆત કરી. તેને લગતા અંગ્રેજી અનુવાદો યંગ ઇન્ડિયામાં છપાતા હતા, દક્ષિણ આફ્રિકામાં ઇન્ડિયન ઓપિનિયનમાં અને અમેરિકામાં 'યુનિટી'માં તેનું પુનઃમુદ્રણ થતું હતું. સાથે જ તેનો હિંદી અનુવાદ 'નવજીવન'ની હિંદી આવૃત્તિમાં પ્રકાશિત થતો હતો.

“વાસ્તવિક રીતે આત્મકથા લખવાનો પ્રયાસ કરવાનો મારો હેતુ નથી. મારે તો આત્મકથાને બહાને સત્યના મેં જે પ્રયોગો કરેલાં છે તેની કથા લખવી છે. તેમાં મારૂં જીવન ઓતપ્રોત હોવાથી કથા એક જીવનવૃતાંત જેવી થઈ જશે. જેમ કે મારા જીવનમાં પ્રયોગો સિવાય બીજું કશું જ નથી, તેથી સાચું છે કે આ વાર્તા આત્મકથાનો આકાર લેશે. પરંતુ જો તેમાંથી પાને પાને મારા પ્રયોગો જ નીતરી આવે તો એ કથાને હું પોતાને નિર્દોશ ગણું.”

અંગ્રેજી સંસ્કરણ *ધ સ્ટોરી ઓફ માય એક્સપેરિમેન્ટ્સ વિથ ટ્રુથ* સૌ પ્રથમ ૧૯૪૮માં અમેરિકામાં વોશિંગ્ટન ડી.સી ખાતે *પબ્લીક અફેર્સ પ્રેસ* દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.

## પ્રતિસાદ 
આ આત્મકથા તેની સરળતા અને મહાવરાદાર ભાષા માટે જાણીતી છે તથા પારદર્શક રીતે તે એક પ્રામાણિક કથન છે. ગુજરાતી લેખક હરિવલ્લભ ભાયાણીએ ૧૯૯૮માં તેમના સાક્ષાત્કારમાં જણાવ્યું હતું કે આ આત્મકથા અને ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની નવલકથા *સરસ્વતીચંદ્ર* ગુજરાતી સાહિત્યમાં છેલ્લાં ૫૦ વર્ષોમાં એક મહત્વનાં કાર્ય તરીકે ઉભર્યાં છે. આત્મકથા પોતે ગાંધીજીના જીવન અને વિચારોનું પૃથક્કરણ કરવા માટે અગત્યની બની ગઈ છે. 

## સંદર્ભો 
## સંદર્ભ સૂચિ 
* 
* 
* 

## બાહ્ય કડીઓ
* 

શ્રેણી:આત્મકથા
શ્રેણી:ગુજરાતી ગદ્ય
સાત પગલાં આકાશમાં

**સાત પગલાં આકાશમાં** એ ગુજરાતી સાહિત્યકાર કુન્દનિકા કાપડિયાની સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેના સંબંધોની નાજુક સમસ્યાઓના સંદર્ભે નારીજીવનની વ્યથાઓને નિરુપતી નવલકથા છે. સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ અને તેની અસ્મિતા વચ્ચેના સંઘર્ષની કથા અહીં આલેખાયેલી છે. આ નવલકથા વાંચકોમાં લોકપ્રિય નીવડેલ છે. 

## અનુવાદ 
આ નવલકથાનો *દીવારોં કે પાર આકાશ* નામે હિંદીમાં અનુવાદ થયો છે.  તેના અનુવાદક નંદિની મહેતા હતા.  

## નાટ્ય રૂપાંતરણ 
આ વાર્તા પરથી એક ગુજરાતી ટી.વી. ધારાવાહિક શ્રેણી પણ પ્રસારીત થઇ ચુકી છે. ત્યાર બાદ એક હિંદી ધારાવાહિક *ઉમ્મીદ નયી સુબહ કી* પણ બની હતે જે દૂરદર્શનના *દૂરદર્શન દોપહર* પર પ્રસારિત થઈ હતી. 

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
પૃથિવીવલ્લભ

**પૃથિવીવલ્લભ** એ ગુજરાતી ભાષાના જાણીતા સાહિત્યકાર કનૈયાલાલ મુનશીએ આલેખેલી એક નવલકથા છે. તત્કાલીન સમયપટ, વેગવંત ઘટનાદોર, નાટ્યાત્મક રજૂઆત, પ્રતાપી ચરિત્રરેખાઓ અને ભાષાની વેધકતાથી આ ઐતિહાસિક નવલકથાએ ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિશેષ પ્રભાવ જન્માવ્યો છે.

## બાહ્ય કડીઓ
*  (ગુજરાતી)
*  (અંગેજી અનુવાદ)
*  (હિન્દી અનુવાદ)
* 

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
સરસ્વતીચંદ્ર

***સરસ્વતીચંદ્ર*** ગુજરાતી ભાષાના જાણીતા સાહિત્યકાર ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની નવલકથા છે, જે ૧૯મી સદીની પાશ્વભૂમિમાં લખાયેલી છે. આ નવલકથા ૧૫ વર્ષના સમયગાળામાં લખાઇ હતી અને તેનો પ્રથમ ભાગ ૧૮૮૭માં અને છેલ્લો ચોથો ભાગ ૧૯૦૧માં પ્રકાશિત થયો હતો. ૧૯૬૮માં રજૂ થયેલું હિન્દી ચલચિત્ર *સરસ્વતીચંદ્ર* આ નવલકથા પર આધારિત હતું. ૨૦૧૩-૧૪માં સ્ટાર પ્લસ પર આ જ નામથી ટેલિવિઝન ધારાવાહિક પ્રસારિત થઇ હતી.

વિવેચકોએ *સરસ્વતીચંદ્ર* માટે 'મહાનવલ', 'મહાકાવ્ય', 'પુરાણ', 'સકલકથા' જેવી સંજ્ઞાઓથી ઓળખાવી છે અને ગોવર્ધનરામને 'પ્રબોધમૂર્તિ' કહીને ઓળખાવ્યા છે. જો કે, આકારવાદી અભિગમ ધરાવતા વિવેચક સુરેશ જોષીએ આ નવલકથાને 'આકારની ર્દષ્ટિએ શિથિલ કૃતિ' કહી હતી.

## કથા 
સમગ્ર કથાનુ શીર્ષક જેના પરથી અપાયું છે તે સરસ્વતીચંન્દ્ર કથાનો નાયક છે. સરસ્વતીચંદ્ર અને કુમુદસુંદરીની પ્રેમકથા આ કથાનું મુખ્ય સૂત્ર છે. આ સૂત્રની સાથે બીજા અનેક કથાસૂત્રો ગૂંથાતા આવે છે. એ કારણે કથાના જુદા જુદા ભાગમાં જુદા જુદા પાત્રો અને તેમને લગતું કથાનક આલેખવામાં આવ્યું છે. તેથી દરેક ભાગનાં ઉપશીર્ષકો આપવામાં આવ્યા છે અને કૃતિ પ્રેમકથા ન રહેતા એક સંસ્કૃતિકથા બને છે.

આશરે ૧૮૦૦ પૃષ્ઠમાં વિસ્તરેલી આ નવલકથાએ ગાંધીજી પૂર્વેના ગુજરાતના શિક્ષિત સમાજ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો, એનું કારણ તેમાં વ્યક્ત થયેલું જીવનવિષયક ઊંડું ચિંતન અને એ ચિંતનને કળારૂપ આપનારી સર્જક પ્રતિભા છે. પ્રાચીન પૂર્વ, અર્વાચીન પૂર્વ ને અર્વાચીન પશ્ચિમ – એ ત્રણ સંસ્કૃતિઓના સંગમકાળે ઊભેલા ભારતીય પ્રજાજીવનનાં વિવિધ સ્તરોમાંથી અહીં વિપુલ પાત્રસૃષ્ટિ આવે છે. એ સર્વને લેખક પ્રતીતિકર રીતે આલેખે છે તેથી એ જીવંત અને હૃદયસ્પર્શી બને છે. આજે બતાવી શકાય એવી આ કૃતિની કેટલીક મર્યાદાઓને સ્વીકાર્યા પછી પણ આ બૃહત્ નવલકથામાં જીવનને આટલા વ્યાપક સંદર્ભોમાં જોવા-મૂલવવાનો અને તેને કળારૂપ આપવાનો જે પુરુષાર્થ એના સર્જકે કર્યો છે, તે ઘટના સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં અજોડ છે.

## ખંડ
ની લાઈબ્રેરીમાં રહેલ સરસ્વતીચંદ્ર નવલકથાના જુદા જુદા ખંડ]]
આ નવલકથા ચાર ખંડોમાં વહેંચાયેલી છે:

* સરસ્વતીચંદ્ર ભાગ ૧ - બુદ્ધિધનનો કારભાર
* સરસ્વતીચંદ્ર ભાગ ૨ - ગુણસુંદરીનું કુટુંબજાળ
* સરસ્વતીચંદ્ર ભાગ ૩ - રત્નનગરીનું રાજ્યતંત્ર
* સરસ્વતીચંદ્ર ભાગ ૪ - સરસ્વતીનું મનોરાજ્ય અને પૂર્ણાહુતિ

## વિવેચન અને આવકાર
વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીએ સરસ્વતીચંન્દ્રનું મૂલ્યાંકન કરતાં કહ્યું છે,

## ભાષાંતર અને રૂપાંતર 
*સરસ્વતીચંદ્ર*નું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર સાબરમતી આશ્રમના નિયામક તૃદિપ સુહ્રુદે ૨૦૧૫માં કર્યું છે. આ નવલકથાનો હિન્દી અનુવાદ ૨૦૧૫માં આલોક ગુપ્તા અને વિરેન્દ્રનારાયણ સિંહ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.

૧૯૭૨ની ગોવિંદ સરૈયા દિગ્દર્શિત ગુજરાતી ફિલ્મ *ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર* આ નવલકથા આધારિત છે. આ ફિલ્મને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળેલો.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* 
*  ચલચિત્ર (૧૯૬૮)

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય
શ્રેણી:નવલકથા
પદમડુંગરી

**પદમડુંગરી** ગામ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ડોલવણ તાલુકામાં આવેલું છે. પદમડુંગરી ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન અને નોકરી જેવાં કાર્યો કરે છે. ડાંગર, જુવાર, કેરી અને શાકભાજી આ ગામનાં મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે.

પદમડુંગરી જિલ્લાના મુખ્ય મથક ડોલવણથી આશરે ૩૦ કિલોમીટર તેમ જ ઉનાઇથી ૮ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. અહીં પૌરાણિક શિવમંદિર, શરભંગ ઋષિનો આશ્રમ અને ઘુસમાઈ / ગોસાઇમાતાનું મંદિર જેવાં ધાર્મિકસ્થળો આવેલાં છે. અંબિકા નદીના પટમાં ભગવાન રામચંદ્રજીએ યજ્ઞ કરેલ તેની ભસ્મ આજે પણ પ્રાપ્ય છે. પુરાણોમાં પદમડુંગરી ગામ પદમાવતી નગરી તરીકે ઓળખાતું હતું, એમ પણ કહેવાય છે.

આ સ્થળને ગુજરાત રાજ્ય વન વિભાગે પ્રકૃતિ-પ્રવાસસ્થળ (ઇકો ટુરિઝમ) તરીકે સાચવવાનું તેમ જ પ્રવાસીઓને આકર્ષવાનું નક્કી કર્યું છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે વન્ય સંપત્તિના શૈક્ષણિક અવલોકન માટે આ અનેરી જગ્યા છે. અહીં વન પર્યાવરણ વિષયની શિબિરોનું આયોજન ગુજરાત રાજ્ય વન વિભાગ તરફથી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સહેલાણીઓ માટે તંબુઓ, ઓપન સિનેમાગૃહ, રસોઇઘર, વારિગૃહ જેવી સુવિધા ઊભી કરવામાં આવી છે. ૫૦ થી ૬૦ જણાના જૂથમાં વિદ્યાર્થીઓ, યુવામંડળો, શિક્ષકો, પર્યાવરણ પ્રેમીઓ, સાહસિક સંસ્થાઓ ભાગ લઇ શકે છે. અહીં જવા માટે વન વિભાગના અધિકારી, રેંજ ફોરેસ્ટ ઓફિસ, ઉનાઇનો સંપર્ક કરી શકાય છે.

ચિત્ર:Padamdungari.jpg|ગુસ્માઈમાતાનું મંદિર, પદમડુંગરી તરફ જવા માટે
ચિત્ર:Gusmaimata.jpg|ગુસ્માઈમાતાની મુર્તિ, પદમડુંગરી
ચિત્ર:Gusmaimata1.jpg|ગુસ્માઈમાતાનું મંદિર, પદમડુંગરી (નિર્માણકાર્ય ચાલુ છે)

## બાહ્ય કડીઓ 
* પેનોરામિયોની વેબસાઇટ પર પદમડુંગરી 
* ગુજરાત પ્રવાસન નિગમના જાળપૃષ્ઠ પર પદમડુંગરી 
* ગુજરાત રાજ્ય વન વિભાગનું પદમડુંગરી વિશેની વેબસાઇટ 

શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો

શ્રેણી:ડોલવણ તાલુકો
ભિક્ષુ અખંડાનંદ

**ભિક્ષુ અખંડાનંદ** સસ્તું સાહિત્યના સ્થાપક અને સંવર્ધક હતા.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ઇસ ૧૮૭૪માં બોરસદમાં એક લોહાણા પરિવારમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ લલ્લુભાઈ મોહન ભાઈ હતું. કરિયાણાની દુકાને બેસીને પુસ્તકો વાંચ્યાં ને વહેંચ્યાં. નીતિમય જીવન અને સદાચારને લગતા અનેક ગ્રંથો તેમણે સસ્તું સાહિત્ય થકી ગુજરાતનાં ઘરે-ઘરે પહોંચાડયા.

૩ જાન્યુઆરી ૧૯૪૨ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.

## આ પણ જુઓ 
* અખંડ આનંદ
પુનિત મહારાજ

**પુનિત મહારાજ** કે **સંત પુનિત** (૧૯૦૮-૧૯૬૨) ગુજરાતના સંત અને ભજનિક હતા.

## જીવન 
તેમનો જન્મ ઇ. સ. ૧૯૦૮માં ૧૯મી મે ના રોજ એટલે કે વિક્રમ સંવત ૧૯૬૪ ની વૈશાખ વદ બીજ ના દિવસે શ્રી ભાઇશંકરભાઇ અને લલિતા બેન ના ત્યાં ધંધુકા ખાતે વાલમ બ્રાહ્મણ કુટુંબ માં થયો હતો. બાળપણનું નામ બાલકૃષ્ણ હતું. નાનપણથી તેઓ માટલાની બે ઠીકરીઓ વગાડીને કીર્તન કરતાં. *રામનામનું રસાયણ ભવ રોગને હરે છે.* તેવા વાકયે ક્ષય રોગથી નિરાશ બાલકૃષ્ણનાં જીવનમાં પરિવર્તન આણ્યું. રાધેશ્યામ મહારાજે તેમને *પુનિત મહારાજ* નામ આપ્યું. ભજનનોપુનિત મહારાજે રામ ના ગુણો નું વર્ણન કરવાં રામાયણ રચવા નો નિર્ણય કર્યો જે પૂર્ણ થયે ડાકોર રાજા રણછોડ રાય સમક્ષ નવ દિવસ વાંચન કરી સાંભળવ્યું. ત્યારબાદ ભજન શરૂ કર્યા. તેઓ ભાખરીદાન અને નેત્રયજ્ઞ અભિયાનના પ્રણેતા હતા.

તેમનું અવસાન ૨૭ જુલાઈ, ૧૯૬૨ના રોજ થયું હતું. તેમણે શરૂ કરેલું જનકલ્યાણ માસિક આજે પણ લોકપ્રિય છે.

## ભજનો 
પુનિત મહારાજ કે જે *સંત પુનિત* તરિકે પણ ઓળખાયા તેમણે કૃષ્ણભક્તિનાં અનેક ભજનો રચ્યાં છે અને આ ભજનો ગુજરાતીઓની લોકજીભે હરરોજ ગવાય છે. ખાસ કરીને તે ડાકોરના રણછોડરાયજીના પરમ ભક્ત હતાં અને તેથી કરી તેમણે રણછોડજીનાં અનેક ભજનો રચ્યાં છે. રણછોડજીની તીથીઓ, સાત વાર, રણછોડજીની આરતિ, વિગેરે ઉપરાંત 'ભૂલો ભલે બીજું બધું, મા બાપને ભૂલશો નહી...' તેમનું ખુબજ લોકપ્રિય ભજન છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
શ્રેણી:૧૯૦૮માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૬૨માં મૃત્યુ
ભોજા ભગત

**ભોજા ભગત** (૧૭૮૫-૧૮૫૦), જેઓ **ભોજલ** અથવા **ભોજલરામ** તરીકે જાણીતા છે, ગુજરાત, ભારતના હિંદુ સંત કવિ હતા.

## જીવન 
ભોજા અથવા ભોજોનો જન્મ ૧૭૮૫માં લેઉઆ કણબી જ્ઞાતિમાં ફતેહપુર અથવા દેવકી ગલોળ ગામમાં જેતપુર નજીક સૌરાષ્ટ્રમાં થયો હતો. તેમનાં પિતાનું નામ કરસનદાસ અને માતાનું નામ ગંગાબાઇ હતું. તેમની કૌટુંબિક અટક સાવલિયા હતી. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેઓ તેમનાં ગુરૂને મળ્યાં જેઓ ગિરનારના સંન્યાસી હતી. જ્યારે તેઓ ૨૪ વર્ષના થયા ત્યારે તેમનું કુટુંબ અમરેલી નજીક ફતેપુર ગામમાં સ્થાયી થયું. તેઓ પછીથી ભોજા ભગત અને ત્યારબાદ ભોજલરામ તરીકે જાણીતા થયા.

વ્યવસાયે તેઓ ખેડૂત હતા. અભણ હોવા છતાં તેમનાં ગિરનારી ગુરૂના આશીર્વાદથી તેમણે કવિતાઓ અને ગીતો લખ્યા જેમાં સામાજિક દૂષણો પરનો વિરોધ હતો, તે *ભોજા ભગતના ચાબખાઓ* તરીકે પ્રખ્યાત છે.

૧૮૫૦માં વીરપુર મુકામે ૬૫ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું હતું, જ્યાં તેઓ તેમના શિષ્ય જલારામ બાપાની મુલાકાતે ગયા હતા. તેમનું સ્મારક મંદિર (*ઓતા *તરીકે જાણીતું) વીરપુરમાં આવેલું છે.

## સર્જન 
તેમના પદોમાં તેઓ પોતાનો ભોજલ તરીકે ઉલ્લેખ કરતા હતા. કવિ અને ફિલસૂફ તરીકે તેમણે આરતીઓ, ભજનો, ધૂન, કાફી, કિર્તન, મહિમાઓ, પ્રભાતિયા, હોરી, સરવડા, ગોડી અને પ્રભાતિયાં લખ્યા છે પરંતુ તેમના *ચાબખાઓ* સૌથી વધુ પ્રખ્યાત છે. આ કટાક્ષમય રચનાઓ *ભોજા ભગતના ચાબખાઓ* તરીકે ગુજરાતીમાં જાણીતી છે. સામાજીક વિસંગતતાઓ પર તેમણે તેમની ભાષામાં કટાક્ષ કર્યો છે. તેમના પદોમાં તેમની કોમળ ભાષા દેખાઇ આવે છે. *ભક્તમાળા*માં ગોપીઓથી વિખૂટા પડતા કૃષ્ણનું વર્ણન છે. *ચાલૈયાખ્યાન* અને તેમનું ભજન *કાચબો અને કાચબી* જાણીતાં છે. તેમનું *સર્વદાન* વિશ્વ સાથે તાદાત્મય અંગે છે.

## પ્રભાવ 
તેમનાં અનુયાયીઓ ફતેપુરના દર્શને જાય છે જ્યાં તેમણે તેમના જીવનનો મોટા ભાગનો સમય ગુજાર્યો હતો. ભોજા ભગતના આશ્રમમાં તેમની પાઘડી, ઢોલિયો અને પાદુકાઓ રાખેલ છે. તેમનું ઇંટોનું બનેલું મૂળ ઘર એમનું એમ છે અને તેમની અંગત વસ્તુઓ ત્યાં રાખવામાં આવી છે. આશ્રમને *ગાદી-પતિ* કહેવાતા મહંત સંભાળે છે.

તેમને ઘણાં શિષ્યો હતા જેમાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી અને જાણીતાં સંતોમાં વીરપુરના જલારામ અને ગારીયાધારના વાલમરામનો સમાવેશ થાય છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* ભોજા ભગતની વાણી

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ

**ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી** એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યની સરકારના વડા છે. ભારતના બંધારણ મુજબ મુખ્યમંત્રી રાજ્ય હેઠળ આવતી બધી સત્તાના વડા છે. ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી પછી ગુજરાતના રાજ્યપાલ સામાન્ય રીતે બહુમતી ધરાવતા પક્ષ (કે ગઠબંધન)ને સરકાર રચવા માટે આમંત્રણ આપે છે. રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની નિયુક્તિ કરે છે, જેમનું મંત્રીમંડળ વિધાનસભાને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર હોય છે. વિશ્વાસનો મત હોય તો, મુખ્યમંત્રીનો એક કાર્યકાળ ૫ વર્ષ હોય છે, કુલ કાર્યકાળની કોઇ મર્યાદા નથી.

૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ રચવામાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૬ મુખ્યમંત્રી રહી ચૂક્યા છે, જેમાંના ઘણાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાંથી છે, જેમાં પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડો. જીવરાજ મહેતાનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના સૌથી લાંબો સમય કાર્યકાળમાં રહેલાં મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી છે જેઓ ૨૦૦૧ના મધ્યભાગથી ૨૦૧૪ સુધી મુખ્યમંત્રી રહ્યા. વડાપ્રધાન તરીકે નિયુક્ત થતા તેમના પક્ષે આનંદીબેન પટેલને મુખ્યમંત્રી પદ સોંપ્યું અને ૨૨ મે ૨૦૧૪થી ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ સુધી તેઓ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા. ત્યાર બાદ એટલે કે ૧૬મા મુખ્ય મંત્રી તરીકે વિજય રૂપાણી બન્યા. તેમણે તારીખ ૧૧ સપ્ટેમ્બ૨ ૨૦૨૧ ના રોજ મુખ્યમંત્રી પદે થી રાજીનામું આપ્યું હતું અને ૧૭માં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ મુખ્યમંત્રી બન્યા.

## ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ
|ધંધુકા
| ૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭
| ૪ માર્ચ ૧૯૯૮
| ૧૨૮ દિવસો
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| 
| કેશુભાઈ પટેલ
|
|વિસાવદર
| ૪ માર્ચ ૧૯૯૮
| ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
| rowspan="10" | ભારતીય જનતા પાર્ટી
| rowspan="10" width="4px" style="background-color: " |
| ૧૩૧૨ દિવસો
| rowspan=2| દસમી (૧૯૯૮–૨૦૦૨)
| rowspan=2|
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| rowspan=4| ૧૪
| rowspan=4| નરેન્દ્ર મોદી
| rowspan="4" |
| રાજકોટ ૨
| ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
| ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૨
|rowspan=4|  દિવસો
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| rowspan="3" |મણિનગર
| ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૨
| ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭
| અગિયારમી (૨૦૦૨–૦૭)
|
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭
| ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨
| બારમી (૨૦૦૭–૧૨)
|
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨
| ૨૨ મે ૨૦૧૪
| rowspan="3" | તેરમી (૨૦૧૨–૧૭)
| rowspan=2|
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| ૧૫
| આનંદીબેન પટેલ
| 
| ઘાટલોડિયા
| ૨૨ મે ૨૦૧૪
| ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬
|  દિવસો
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| rowspan="2" | ૧૬
| rowspan="2" | વિજય રૂપાણી
| rowspan="2" | 
| rowspan="2" | રાજકોટ (પશ્ચિમ)
| ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬
| ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭
| rowspan="2" | 
|
|-  style="text-align:center; height:60px;"
| ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭
| ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧
| rowspan="2" | ચૌદમી
(૨૦૧૭-૨૦૨૨)
| rowspan="2" |
|- style="text-align:center; height:60px;"
| rowspan="2" | ૧૭
| rowspan="2" | ભૂપેન્દ્ર પટેલ
| rowspan="2" | 
| rowspan="2" | ઘાટલોડિયા
| ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧
| ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨
| rowspan="2" | 
|- style="text-align:center; height:60px;"
| ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨
| *હાલમાં પદ પર*
|૧૫મી
(૨૦૨૨-)
|
|}

## નોંધ 
## સંદર્ભ 
*
હનુમાન ચાલીસા

**હનુમાન ચાલીસા**એ સંત તુલસીદાસ રચિત કૃતિ છે, જે ચાલીસ પદોની બનેલી હોવાને કારણે ચાલીસા કહેવાય છે. આમાં રામભક્ત હનુમાનની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે જેને કારણે ભારતમાં હનુમાન ભક્તો પોતાના આરાધ્ય દેવની સ્તુતિમાં તેનું ગાન કરે છે. ગુજરાતમાં શનિવાર અને ઉત્તર ભારતમાં મંગળવારને હનુમાનજીનો વાર ગણવામાં આવે છે, માટે આ દિવસોએ ખાસ કરીને લોકો સમૂહમાં હનુમાન ચાલીસાનાં પાઠ પણ ગોઠવતાં હોય છે.

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
## ગ્રંથ સૂચિ 
* 

શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
રંગ અવધૂત

**રંગ અવધૂત**, જન્મે **પાંડુરંગ વિઠ્ઠલપંત વળામે**, (૨૧ નવેમ્બર ૧૮૯૮-૧૯ નવેમ્બર ૧૯૬૮)  હિંદુ ધર્મના દત્ત પંથ (દત્તાત્રેયની ગુરૂચરિત્ર પરંપરા)ના સંતકવિ હતા. તેમને ગુજરાતમાં દત્ત પંથના વિસ્તરણનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. 

## જીવન 
thumb|રંગ અવધૂતનો આશ્રમ, નારેશ્વર
તેમનો જન્મ ૨૧ નવેમ્બર ૧૮૯૮ ને કારતક સુદ નોમના રોજ ગોધરા ખાતે મરાઠી દંપત્તિ વિઠ્ઠલપંત અને કાશીબેનને ત્યાં થયો હતો. તેઓ બાળપણથી જ ધાર્મિક વૃત્તિ ધરાવતા હતા. તેમણે મેટ્રિક પછી અસહકારની ચળવળમાં ભાગ લેવા માટે અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. થોડો સમય તેમણે શિક્ષક તરીકે સેવા આપી અને તેઓ સામાજીક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ સક્રિય હતા. ૧૯૨૩માં તેમણે નોકરી છોડી દીધી અને સાધુ જીવન સ્વીકાર્યું અને આજીવન બ્રહ્મચારી રહયા. તેઓ નર્મદા નદીના કાંઠે નારેશ્વર ખાતે સ્થાયી થયા. વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી તેમના આધ્યાત્મિક ગુરૂ હતા.

૧૯ નવેમ્બર ૧૯૬૮ (કારતક વદ અમાસ)ના રોજ હરદ્વારમાં ગંગા તટે તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમનો મૃતદેહ નારેશ્વર લાવવામાં આવ્યો હતો અને બે દિવસ બાદ ૨૧ નવેમ્બરના રોજ તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા.

તેમના અનુયાયીઓ તેમની પૂજા દત્તાત્રેયના અવતાર તરીકે કરે છે. ગુજરાતમાં દત્તાત્રેયના દત્ત પંથનો ફેલાવો કરવામાં તેમણે મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો. તેમનો આશ્રમ નારેશ્વર ખાતે આવેલો છે.

## સર્જન 
તેમણે ગુજરાતી, હિન્દી અને સંસ્કૃતમાં મોટે ભાગે આધ્યાત્મિકતા અને દત્તાત્રેય ભક્તિ પર સર્જન કર્યું હતું. તેમણે **દત્ત બાવની**નું સર્જન કર્યું હતું, જે ૫૨ (બાવન) કડી ધરાવતી દત્તાત્રેયની સ્તુતિ છે. આ દત્ત બાવની ગુજરાતીમાં રચેલી હોવાથી ગુજરાતમાં સવિશેષ લોકપ્રિય છે. તેમણે અવધૂતી આનંદમાં ભજનોનો સંગ્રહ રચ્યો હતો. તેમનાં અન્ય સર્જનોમાં શ્રી ગુરુ લીલામૃત, રંગતરંગ, રંગહૃદયમ, શ્રી ગુરૂમૂર્તિ ચરિત્ર, પત્ર મંજુશા, દત્ત નમસ્મરણ, અમર આદેશ, પ્રસનોતરિજિતા, દત્યોગ પદ્ધતિ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

* અવતરણો:
# 'પરસ્પરદેવો ભવઃ'
# 'શ્વાસે શ્વાસે દત્તનામ સમર્તમન'
# 'સત્યમેવ પરમ તપ'

## સંદર્ભ 
## બાહ્ય કડીઓ 
* શ્રી રંગ અવધૂત પરિવાર

શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:૧૯૬૮માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૮૯૮માં જન્મ
ઉમરા ( મહુવા, સુરત જિલ્લો )

ઉમરા ગામ દક્ષિણ ગુજરાતના સુરત જિલ્લાના મહુવા તાલુકામાં આવેલું છે. અસ્સલ ગાયકવાડી ઉમરા ગામ અંબિકા નદીને કિનારે વસેલું છે. આ ગામ ૧૦૦ ટકા આદિવાસી વસ્તી ધરાવતું ગામ છે. અહીં ધોડીઆ, કૂકણા, નાયકા, કોળઘા તથા હળપતિઓની વસ્તીમાં માત્ર ૧ જૈન પરિવાર વસવાટ કરે છે.
ઉમરા ગામ જુદાં જુદાં ૧૩ ફળિયામાં વિસ્તરેલું છે. જેમાં સુથાર ફળિયું, મંદિર ફળિયું, ભાઠેલ ફળિયું, પેલાડ ફળિયું, ગોડાઉન ફળિયું, કોલોની ફળિયું, ખરેડા ફળિયું, નદી ફળિયું, ડાહ્યલા ફળિયું, ઝાડી ફળિયું, અમરત શોભન ફળિયું, ચૌધરી ફળિયું તથા બ્રહ્મદેવ ફળિયું આવેલાં છે.
ગામના પ્રેમાભાઈ રામજીભાઈ ધોડીઆ પટેલ, શોભનભાઈ રતનાભાઈ ધોડીઆ પટેલ તેમ જ ભીમાભાઈ નાયકાએ ગાયકવાડી વિસ્તારના હોવા આઝાદીની લડતમાં ભાગ લીધો હતો. ગુજરાત સરકારે એમને સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીનું સન્માન આપ્યું હતું.
અહીં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, પેટા આરોગ્ય કેન્દ્ર, બ્રહ્મદેવ મંદિર, નીલકંઠેશ્વર મહાદેવ મંદિર જેવાં સ્થળો આવેલાં છે.
ઉમરા ગામમાં ભારતના સિને જગતની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત મધર ઇન્ડીયા ફિલ્મનું શુટીંગ નેમાણી ફાર્મ ખાતે થયું હતું. એ વખતે આગ લાગતાં અભિનેત્રી નરગિસ દાઝી ગયા હતાં, જેમાંથી અભિનેતા સુનિલ દત્તે બચાવી લીધાં હતાં અને આ ઘટનાને કારણે બંને કલાકારો પ્રણયસંબંધે અને પછી લગ્નસંબંધે જોડાયા હતા.
આમ ઉમરા ગામ અભિનેતા સુનિલ દત્ત અને નરગિસના મિલનનું નિમિત્ત બન્યું હતું. વળી ઉમરા ગામનાં ભીખીબેન ભાણાભાઈ નાયકાએ આ શુટીંગ દરમિયાન નરગિસના ડમી તરીકે ઘણી વખત કાર્ય કર્યું હતું. આજે પણ ૮૦ વર્ષની વયે ( ૨૦૦૮ ) ભીખીબેન હયાત છે.

શ્રેણી:ગુજરાતનાં ગામો
ગુજરાત દિન

thumb|બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય, ૧૯૫૬-૧૯૬૦
ભારત દેશની સ્વતંત્રતા અને ભાગલા પછી ઇ.સ. ૧૯૪૭ના વર્ષમાં ભારત સરકારે પશ્ચિમ ભાગમાં રજવાડાંઓને ભેગાં કરી ત્રણ રાજ્યોની રચના કરી. આ રાજ્યો સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને મુંબઈ હતાં. ઇ.સ. ૧૯૫૬ના વર્ષમાં મુંબઈ રાજ્યનો વિસ્તાર કરીને કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને હૈદરાબાદ તથા મધ્યપ્રદેશના કેટલાક ભાગો એમાં ઉમેરવામાં આવ્યા અને તેને બૃહદ મુંબઇ રાજ્ય નામ અપાયું. આ નવા રાજ્યમાં ઉત્તર ભાગમાં ગુજરાતી બોલતા લોકો અને દક્ષિણ ભાગમાં મરાઠી બોલતા લોકો હતા. મહાગુજરાત આંદોલન અને અલગ મરાઠી રાજ્યની માંગણી પછી ૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ મુંબઈ રાજ્યના બે ભાગલા મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત તરીકે કરવામાં આવ્યા.

ગુજરાત સરકારે આ દિવસને *ગુજરાત ગૌરવ દિવસ* તરીકે ઘોષિત કર્યો છે અને દર વર્ષે વિવિધ જિલ્લાઓમાં તેની ઊજવણી કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેમાં વિવિધ વિકાસ અને લોકોપયોગી કાર્યોની શરૂઆત કે લોકાર્પણ વિધિ કરવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:ગુજરાત
શ્રેણી: મહત્વના દિવસો
વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી, સુરત

**વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી** ગુજરાત રાજ્યના સુરત શહેરમાં આવેલી એક જાહેર યુનિવર્સિટી છે. અગાઉ **દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી** તરીકે ઓળખાતી આ યુનિવર્સિટીનું નામ વિખ્યાત વિદ્વાન અને ગુજરાતી કવિ નર્મદના માનમાં ૨૦૦૪માં વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી (વીએનએસજીયુ) રાખવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૬૫માં સ્થપાયેલી આ યુનિવર્સિટી સ્નાતક અને અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમો પૂરા પાડે છે, જેમાં જાહેર વહીવટ, ગ્રામીણ અભ્યાસ, તુલનાત્મક સાહિત્ય અને જળચર જીવવિજ્ઞાન જેવા બિન-પરંપરાગત અનુસ્નાતક વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે.

## ઇતિહાસ અને રૂપરેખા 
આ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી અધિનિયમ, ૧૯૬૫ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ૧૯૬૬માં શરૂ થયેલી આ શૈક્ષણિક સંસ્થાને ૨૩ મે ૧૯૬૭ના રોજ યુનિવર્સિટી તરીકે સામેલ કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૬૮માં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (વિશ્વવિદ્યાલય અનુદાન આયોગ (યુજીસી)) દ્વારા તેને માન્યતા આપવામાં આવી હતી. વીએનએસજીયુ એ ભારતની પ્રથમ યુનિવર્સિટી છે જેણે ગ્રામીણ અધ્યયનમાં અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમો પ્રદાન કર્યા છે.

## પરિસર 
(વેસુ) સુરત શહેરમાં આવેલી અર્બન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટીનું કેમ્પસ ૮૧૦ એકરમાં ફેલાયેલું છે. ૩૦૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ કેમ્પસમાં અભ્યાસ કરે છે. યુનિવર્સિટી આર્ટ્સ, કોમર્સ, સાયન્સ, એજ્યુકેશન, મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ, રૂરલ સ્ટડીઝ, એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી, મેડિસિન, લો અને નવા રચાયેલા કમ્પ્યુટર સાયન્સ, હોમિયોપેથી અને આર્કિટેક્ચરની ફેકલ્ટીઓ ધરાવે છે. વિવિધ વિભાગોમાં અનેક મોટા અને નાના સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ થઈ રહ્યા છે. બધા વિભાગોની પોતાની કમ્પ્યુટર પ્રયોગશાળાઓ અને વિભાગીય પુસ્તકાલયો છે. ૧.૭૨ લાખથી વધુ પુસ્તકો સાથેની આ કેન્દ્રીય લાઇબ્રેરી અને ૨૪૨ થી વધુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ અને ૬૦૦૦ થી વધુ ઇ-જર્નલમાં સબ્સ્ક્રાઇબ કરે છે.

## સંલગ્ન કોલેજો 
વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦૨૦ મુજબ ૨૯૦ સંલગ્ન કોલેજો ધરાવે છે.

## વિભાગો 
વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં નીચેના શિક્ષણ વિભાગો આવેલા છે:

* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એક્વેટિક બાયોલોજી
* આર્કિટેક્ચર વિભાગ
* જીવવિજ્ઞાન વિભાગ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોટેકનોલોજી
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બિઝનેસ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ મેનેજમેન્ટ
* રસાયણશાસ્ત્ર વિભાગ
* વાણિજ્ય વિભાગ
* તુલનાત્મક સાહિત્ય વિભાગ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કમ્પ્યુટર સાયન્સ
* અર્થશાસ્ત્ર વિભાગ
* શિક્ષણ વિભાગ
* અંગ્રેજીનો વિભાગ
* ગુજરાતી વિભાગ
* આઈ.સી.ટી. વિભાગ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જર્નાલિઝમ એન્ડ માસ કોમ્યુનિકેશન
* કાયદા વિભાગ
* લાઇબ્રેરી એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન સાયન્સ વિભાગ
* ગણિત વિભાગ
* ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગ
* જાહેર વહીવટ વિભાગ
* માનવ સંસાધન વિકાસ વિભાગ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રૂરલ સ્ટડીઝ
* સમાજશાસ્ત્ર વિભાગ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ
* ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ
* યુનિવર્સિટી સાયન્સ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ સેન્ટર

## સંગ્રહાલય  
*નર્મદ સ્મૃતિ ભવન* ખાતે સારિકા સદન ની પ્રતિકૃતિ છે, જે નર્મદનું ઘર છે, જેમાં તેમની કૃતિઓ અને સામાનનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે.

## નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ 
* ફૂલચંદ ગુપ્તા
* રઈશ મનીઆર
* એષા દાદાવાળા
* ભગવતીકુમાર શર્મા
* રવિન્દ્ર પારેખ
* ધ્વનિલ પારેખ
* કિરણસિંહ ચૌહાણ

## આ પણ જુઓ 
* સુરતમાં જોવાલાયક સ્થળોની સૂચિ

## સંદર્ભ 
શ્રેણી:શિક્ષણ
શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ
શ્રેણી:સુરત શહેર
રામનવમી

ભારતીય ઉપખંડના હિંદુ ધર્મના શાસ્ત્રોમાં વર્ણવ્યા અનુસાર જયારે સમાજમાં સત્‍ય ઉપર અસત્‍ય, પ્રમાણિકતા ઉપર અપ્રમાણિકતા, સદાચાર ઉપર દુરાચાર અને ઋષિ સંસ્‍કૃતિ ઉપર દૈત્‍ય શકિતઓ હાવી થવા લાગી ત્‍યારે શ્રી રામે તેમનો નાશ કરવા માટે જન્‍મ લીધો. તે સમય હતો મધ્યાહ્નનો અને તીથિ હતી ચૈત્ર સુદ નોમ. રામના આ જન્‍મ દિવસને **રામનવમી** તરીકે આજે પણ ધામધુમથી ઉજવવામાં આવે છે. આ રામનવમી માત્ર શ્રી રામના જીવનની જ નહી પણ એક એવા પુત્રની પણ આપણને યાદ અપાવે છે જેણે પિતા, માતા, ગુરુ, પત્નિ અને નાના ભાઈભાડું પ્રત્‍યેની ફરજો ઉપરાંત કુટુંબ તેમજ સમાજ પ્રત્‍યેની ફરજો નિષ્‍ઠાપૂર્વક નિભાવવા સાથે એક મર્યાદા પુરુષોત્‍તમ તરીકેનું જીવન વ્‍યતિત કર્યુ હતું.

રામ નવમી વસંત ઋતુમાં આવતો હિંદુ તહેવાર છે, જે ભગવાન રામનો જન્મદિન છે. વિષ્ણુના સાતમા અવતાર તરીકે, તે હિંદુ ધર્મનો મહત્વનો તહેવાર છે. ભારતના ઘણાં રાજ્યોમાં  રામનવમીની જાહેર રજા રખાય છે. 

આ દિવસ ઘણી જગ્યાએ રામકથાના પઠન-પાઠન દ્વારા ઉજવાય છે. ભારતીય પરંપરા દ્વારા રામાયણ અને મહાભારતને ઇતીહાસ​ માનવામાં આવે છે. લોકો રામમંદિરોમાં પૂજન-અર્ચન, દર્શનાર્થે જાય છે. અથવા ઘરમાં પૂજા-અર્ચના પણ કરે છે. રામની બાલમૂર્તિની સેવા-પૂજા તથા પારણાનાં દર્શન પણ કરાય છે. ઘણાં લોકો આ દિવસ વ્રત-ઉપવાસ પણ કરે છે.

આ દિવસે અયોધ્યા, સીતા સંહિત સ્થળ (ઉત્તર પ્રદેશ), સીતામઢી (બિહાર), જનકપુર ધામ (નેપાળ), ભદ્રાચલમ (તેલંગાણા), કોદંદરામ મંદિર (આંધ્ર પ્રદેશ) તથા રામેશ્વરમ (તામિલ નાડુ) તથા અન્ય નાના-મોટા નગરોમાં શોભાયાત્રાનું પણ આયોજન કરાય છે. અયોધ્યામાં લોકો સરયુ નદીમાં સ્નાન કરી રામમંદિરમાં દર્શનાર્થે જાય છે.

સંવત ૧૮૩૭માં રામનવમીના દિવસે અયોધ્યા પાસેનાછપિયા ગામમાં રાત્રે ૧૦-૧૦ કલાકે ભગવાન સ્વામીનારાયણનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. આથી આ દિવસે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના દેશ વિદેશના મંદિરોમાં એમનો જન્મોત્સવનો ઉત્સવ ખુબ જ ધામધુમથી ઉજવવામાં આવે છે. રામનવમીનું મહત્ત્વ કેવલ ભારતમાં જ નહીં પણ ઇન્ડોનેશિયા જેવા ભારતની બહારનાં દેશોમાં પણ છે અને ત્યાં પણ આ તહેવારની ઉજવણી થાય છે.

## સંદર્ભો
શ્રેણી:તહેવાર
શ્રેણી:રામાયણ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
મંત્રસંહિતા

વેદ મુલત: એક છે, પરંતુ ભગવાન વેદવ્યાસે વેદને ચાર વેદમાં વહેંચ્યા છે. ઋગવેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ. વેદના મંત્રો હવે ગ્રંથસ્થ થયા છે. પ્રાચીનકાળમાં વેદ ગ્રંથસ્થ થતાં નહિ. હજારો વર્ષથી વેદ કર્ણોપકર્ણ પરંપરાથી જ જળવાયા છે.અર્થાત વેદ શ્રુતિપરંપરા થી સચવાયા એટલા માટે જ વેદનું એક નામ શ્રુતિ છે. વેદપાઠ કરવાની આપણી ઘણી પ્રાચીન પરંપરા છે. પ્રત્યેક વેદની અનેક શાખાઓ છે. આ બધી શાખાઓમાંથી ઘણી લુપ્ત થઈ ગઈ છે, અને કેટલીક અદ્યાપિ પર્યત અખંડ સ્વરૂપે ચાલુ રહી છે. વેદમાં મૂળ મંત્રોને સંહિતા કહે છે. પ્રત્યેક વેદને પોતાની સંહિતા, બ્રાહ્મણો, આરણ્યકો તથા ઉપનિષદો હોય છે.

શ્રેણી:વેદ
બ્રાહ્મણ ગ્રંથો

વેદમંત્રોનો યજ્ઞમાં ક્યારે અને કેવી રીતે ઉપયોગ થાય, વેદમંત્રોનો રહસ્યાર્થ શું છે, વેદમંત્રોના ઉપયોગપૂર્વક થતાં ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક પ્રયોગો કેવી રીતે થાય આદિ બાબતોની વિચારણા બ્રાહ્મણગ્રંથોમાં કરવામાં આવી છે. ચારેય વેદના કુલ મળીને સત્તર બ્રાહ્મણગ્રંથો થાય છે. આમાં ઋગ્વેદનું અતૈરેય બ્રાહ્મણ, કૃષ્ણ યજુર્વેદનું તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ અને શુક્લ યજુર્વેદનું એક શતપથ બ્રાહ્મણ ઘણા પ્રચલિત છે. વેદની કેટલીય શાખાઓની સાથે ઘણાં બ્રાહ્મણગ્રંથો પણ લુપ્ત થઈ ગયા છે.

## સંદર્ભ
***રીડગુજરાતી.કોમhttp://www.readgujarati.com/sahitya/?p=93***

શ્રેણી:વેદ
આરણ્યક ગ્રંથો

**આરણ્યકો** બ્રાહ્મણ ગ્રંથોના ભાગરૂપ ગ્રંથો છે. આર્યોએ તેમના જીવનના અંતિમ સમયમાં વનમાં રહીને આ ગ્રંથોની રચના કરી હતી. અરણ્ય (વનમાં) ચયન થયું અને અરણ્યમાં અધ્યયન થયું, તેથી આ ગ્રંથોને આરણ્યકો કહે છે. આરણ્યક યજ્ઞનો વિરોધ કરે છે અને ધ્યાન કરવા પર વધારે ભાર મૂકે છે. આરણ્યકની કુલ સંખ્યા ૭ છે. વર્તમાનકાળમાં ૬ આરણ્યકો ઉપલબ્ધ છે. ઋગ્વેદના ત્રણ આરણ્યક છે – ઐતરેય આરણ્યક, શાંખાયન આરણ્યક અને કૌષીતકિ આરણ્યક. કૃષ્ણ યજુર્વેદના બે આરણ્યકો છે – તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ અને મૈત્રાયણી આરણ્યક. શુક્લ યજુર્વેદનું એક આરણ્યક છે – બૃહદારણ્યક. શતપથ બ્રાહ્મણનો અંતિમકાંડ તે જ બૃહદારણ્યક છે. આ બૃહદારણ્યકના અંતિમ અધ્યાયો, તે જ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ છે.

## સંદર્ભ 
* 

શ્રેણી:વૈદિક સાહિત્ય
શ્રેણી:વેદ