મણિલાલ દ્વિવેદી

**મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી** ‍(ઉપનામો: **એક બ્રાહ્મણ**, **એક વિદ્યાર્થી**, **અભેદમાર્ગપ્રવાસી**‌) (૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૮ – ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૯૮) ગુજરાતી નિબંધકાર, નાટ્યકાર, કવિ, વિવેચક, સંશોધક, સંપાદક, આત્મચરિત્રકાર, તત્ત્વચિંતક અને સમાજ સુધારક હતા. તેઓ ધ્યેયલક્ષી સાહિત્યકાર હતા. પોતે સ્વીકારેલ જીવનકાર્યને વ્યાપક મૂર્તતા આપવાવાના ઉદ્દેશથી તેમણે લેખનપ્રવૃત્તિ હાથ ધરી હતી. એટલે તેમનાં ઘણાંખરાં લખાણો તેમની અભેદ (અદ્વૈત) ફિલસૂફીથી કોઈને કોઈ રીતે અંકિત થયેલા છે.

'કાન્તા' અને 'નૃસિંહાવતાર' તેમના નાટકો છે. 'બાળવિલાસ' તથા 'સુદર્શન ગદ્યાવલિ' અનુક્રમે તેમના લઘુ અને દીર્ઘ નિબંધોના સંગ્રહો છે. 'આત્મનિમજ્જન' તેમનો કાવ્યસંગ્રહ છે. તેમણે લૉર્ડ લિટનની અંગ્રેજી નવલકથા 'ઝેનોની'નું 'ગુલાબસિંહ' નામે ગુજરાતીમાં રૂપાંતર કર્યું હતું. તેમણે 'સિદ્ધાંતસાર' શિર્ષકથી ધર્મચિંતનનો ગ્રંથ લખ્યો હતો. તેમણે 'પ્રિયંવદા' અને 'સુદર્શન' નામના સામયિકો ચલાવ્યા હતા અને એ દ્વારા સ્વધર્મ અને સ્વસંસ્કાર પ્રત્યે સમાજ અભિમુખ કરવા બૌદ્ધિક પુરુષાર્થ કર્યો હતો. ૧૮૯૮માં તેમનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી તેમણે ગુજરાતની પ્રજાને વેદાંતનો વ્યાવહારિક ઉપયોગ સમજાવવા સતત લખાણો પ્રગટ કર્યાં હતા.

## જીવન 
મણિલાલનો જન્મ ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૮ના રોજ નડીઆદ ખાતેના તેમના મોસાળમાં થયો હતો. મણિલાલના પિતા નભુભાઈના પ્રથમ પત્ની નિ:સંતાન મૃત્યુ પામ્યા હતાં. નભુભાઈના બીજા પત્ની નિરધારની કૂખે મણિલાલનો જન્મ થયો હતો.

ચાર વર્ષની ઉંમરે તેઓ દયાશંકર પંડ્યાની ગામઠી નિશાળમાં ભણવા માટે બેઠા, જ્યાં તેઓ સાધારણ આંક અને વાચનથી વિશેષ ભણી શક્યા ન્હોતા. તેઓ ગણિતના દાખલા ગણવામાં નબળા હતા. ગુજરાતી પાંચ ધોરણ પુરા કરીને તેઓ અંગ્રેજી નિશાળમાં દાખલ થયા. અંગ્રેજી બીજા ધોરણમાં તેઓ ઝવેરીલાલ લલ્લુભાઈ નામના શિક્ષકના માર્ગદર્શનની મદદથી પ્રથમ ક્રમાંકે પાસ થયા. આથી મુખ્ય શિક્ષકે ખુશ થઈને તેમને ત્રીજા ધોરણને બદલે સીધા ચોથા ધોરણમાં ભણવા મૂક્યા. પરંતુ સંસ્કૃત અને યુક્લીડ જેવા નવા વિષયો બરાબર શીખી શકાશે નહી એવા ભયથી મણિલાલે મુખ્ય શિક્ષકને વિનંતી કરતા તેમને ત્રીજા ધોરણમાં મૂકવામાં આવ્યા. ૧૮૭૫મા તેમણે મેટ્રિક્યુલેશનની પરીક્ષા આપી જેમાં તેઓ સંસ્કૃતમાં નાપાસ થયા. બીજે વર્ષે તેમણે આ પરીક્ષા યુનિવર્સિટીમાં બીજે નંબરે પાસ કરી અને કહાનદાસ મંછારામ શિષ્યવૃત્તિ મેળવી.

શિષ્યવૃત્તિઓ મળતાં તેઓ ૧૮૭૭ની શરૂઆતમાં ઍલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં બી.એ.ના અભ્યાસ માટે દાખલ થયા. ૧૮૭૯માં બી.એ.ની પરિક્ષામાં બીજે નંબરે પાસ થયા અને ઇતિહાસ-રાજનીતિશાસ્ત્ર વિષયોમાં જેમ્સ ટેલર પારિતોષિક મેળવ્યું. ત્યારબાદ કોલેજમાં 'ફેલો' તરીકે નિમાયા. દરમિયાન કમાવા માટે પિતાનો તકાદો થતાં ૧૮૮૦માં નડિયાદ હાઈસ્કૂલમાં મદદનીશ શિક્ષક તરીકે જોડાયા. ૧૮૮૧ના એપ્રિલમાં તેઓ મુંબઈમાં સરકારી કન્યાશાળાઓના ડેપ્યુટી એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે નિમાયા. ૧૮૮૫ થી ભાવનગરની શામળદાસ કૉલેજના સંસ્કૃતના પ્રાધ્યાપક રહ્યા હતા. માંદગીને કારણે ૧૮૮૮માં ત્યાંથી નિવૃત્ત થઇને ડિસેમ્બર ૧૮૯૩થી જુલાઈ ૧૮૯૫ સુધી વડોદરા રાજ્ય તરફથી શરૂ કરાયેલા પ્રાચ્યવિદ્યા વિભાગના અધ્યક્ષ રહ્યા હતા.

મણિલાલ પોતાની આત્મકથા આત્મવૃત્તાન્તમાં નોંધે છે કે તેમણે કૉલેજકાળ દરમિયાન એકથી વધુ વખત વેશ્યાઓ સાથે સંબંધ બાંધ્યો હતો. આને પરિણામે તેમને ઉપદંશનો રોગ થયો હતો. જીવનભર આ વ્યાધીથી પીડાયા બાદ ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૯૮ના રોજ નડીઆદ ખાતે ૪૦ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું હતું.

## સર્જન 
', તેમના હસ્તાક્ષરમાં]]
મણિલાલની સાહિત્યિક કારકિર્દી તેમને ૧૮૭૬માં લખેલ 'શિક્ષાશતક' કાવ્યથી શરુ થઈ અને તેમના મૃત્યુ પર્યન્ત ચાલુ રહી હતી. તેઓ ધ્યેયલક્ષી સાહિત્યકાર હતા. પોતે સ્વીકારેલ જીવનકાર્યને વ્યાપક મૂર્તતા આપવાવાના ઉદ્દેશથી તેમણે લેખનપ્રવૃત્તિ હાથ ધરી હતી. એટલે તેમનાં ઘણાંખરાં લખાણો તેમની અભેદ (અદ્વૈત) ફિલસૂફીથી કોઈને કોઈ રીતે અંકિત થયેલા છે.

મણિલાલની લેખનપ્રવૃત્તિ સંસ્કારલ્ક્ષી હતી. કોલેજમાં હતા તે દરમ્યાન તેમણે પાશ્ચાત્ય સુધારકો તથા તત્ત્વચિંતકોનાં ઇતિહાસ અને ફિલસૂફીનાં પુસ્તકો વાંચ્યા હતા. એનાથી તેમના મનનું સમાધાન ન થવાથી તેઓ 'બ્રહ્મસૂત્ર', 'પંચદશી', 'શારીરક' વગેરે વેદાન્તના ગ્રંથો વાંચવા તરફ પ્રેરાયા. એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજના વિદ્વાન શાસ્ત્રી ભીમાચાર્ય ઝળકીકર પાસે 'સર્વદર્શનસંગ્રહ'નો અભ્યાસ કર્તો, જેને પરિણામે શંકરાચાર્યના અદ્વૈત વેદાંત પર તેમની શ્રદ્ધા બેઠી હતી. તેઓ ચોથા ધોરણમાં હતા ત્યારે તેમણે ૧૩ અથવા ૧૪ વર્ષની ઉંમરે ચાર વર્ષની ફૂલી ઉર્ફે મહાલક્ષ્મી સાથે લગ્ન કર્યું હતું. તેમના પ્રથમ પુત્રનો જન્મ ૧૮૮૨માં, જ્યારે બીજા પુત્રનો જન્મ ૧૮૮૭માં થયો હતો. પરંતુ, આ લગ્નજીવન ખૂબ કરૂણ રીતે નિષ્ફળ નિવડ્યું હતું. મણિલાલના જીવનચરિત્રમાં ધીરુભાઈ ઠાકર નોંધે છે તેમ મણિલાલના જીવનની કરુણતાનું મુખ્ય કારણ તેમનું સર્વથા નિષ્ફળ નીવડેલું લગ્નજીવન હતું. પત્ની અને સ્વજનો તરફથી પ્રેમ ન મળવાને લીધે તેમજ તેમની પ્રેમ માટેની તરસ અતૃપ્ત રહેવાને લીધે તેમણે અનેક સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ બાંધ્યા હતા. આમાંથી અમુક સંબંધો બાંધવા પાછળ કામવાસનાને તૃપ્ત કરવાની વૃત્તિ પણ હતી. તેમણે એક કરતા વધુ વેશ્યાઓ, મિત્રની પત્ની, મિત્રની પુત્રી, પડોશમાં રહેતી સ્ત્રીઓ, પત્નીની માસી, નોકરીની અપેક્ષાએ આવેલ સ્ત્રી તેમજ શિષ્યની પત્ની એમ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે શરીરસંબંધો બાંધ્યા હતા.

## વ્યક્તિત્ત્વ
મણિલાલના ચરિત્રકાર ધીરુભાઈ ઠાકર નોંધે છે કે, "મણિલાલનું વ્યક્તિત્વ આકર્ષક હતું. તેઓ મધ્યમ બરની લાંબી કાયા, ગૌર વર્ણ, વિશાળ તેજસ્વી ભાલપ્રદેશ, વેધક આંખો, લંબગોળ ચહેરો, શાન્ત ગંભીર અને પ્રતાપી મુખમુદ્રા ધરાવતા હતા. તેઓ કસબી કિનારનું પાની ઢંકાય તેમ ધોતિયું, લાલ અમદાવાદી પાઘડી અને લાંબા કોટ ઉપર ખેસ પહેરતા હતા". ધીરુભાઈ આગળ નોંધે છે કે, "મણિલાલની વિદ્ધતાથી આકર્ષાઈને પરદેશી વિદ્ધાનો તેમને મળવા માટે નડિયાદ આવતા. ૧૮૯૨માં સ્ટર્ડી અને બરટ્રામ કિટલી નામના થિયોસોફિસ્ટ વિદ્વાનો નડિયાદ આવીને તેમની સાથે રહી ગયા હતા. એ જ વર્ષમાં સ્વામી વિવેકાનંદે નડિયાદની મુલાકાત લીધેલી ત્યારે તેઓ મણિલાલને મળેલા અને તેમને સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરેલા.

## સંદર્ભો
## સૂચિ
* 
*

## પૂરક વાચન 
* 
* 
* 

## બાહ્ય કડીઓ
* 
* 
* 
* મણિલાલ દ્વિવેદીનું સર્જન at ગાંધી હેરિટેજ પૉર્ટલ પર
* ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય

શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી
શ્રેણી:૧૮૫૮માં જન્મ
શ્રેણી:૧૮૯૮માં મૃત્યુ