open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मेडावर,सर पीटर ब्रायन

(जल्मः२८ फेब्रुवारी १९१५,रीओ दे जानेरो-ब्राझील मरणः२ ऑक्टोबर १९८७). ब्रिटीश जीवविज्ञानीक आनी वैजकी शास्त्रज्ञ.ताचें शिक्षण मार्लबरो कॉलेज आनी मॅग्डालीन कॉलेज (ऑक्सफर्ड,इंग्लंड)हांगा जालें. पदवी मेळयतकच सर हॉवर्ड प्लोरी हाचे विकृती विज्ञानन प्रयोगशाळेंत कांय दीस काम केल्ल्यान ताका वैजकी जीवविज्ञानांत संशोधन करपाची आवड जाली. १९३५ त ताणें मॅग्डालीन कॉलेजांत ख्रिस्तोफर वेल्श शिश्यवृती मेळयली आनी थंयच वडील प्रयोग-निदर्शक म्हूण ताची नेमणूक जाली. १९३८त ताका त्या कॉलेजचें फेलोपद मेळ्ळें. तेउपरांत तो ऑक्सफर्ड विद्यापिठांत प्राणीविज्ञनाचो व्याख्यातो (१९३८-४७), बर्मिंगहॅम विद्यापिठांत प्राणीविज्ञानाचो मॅसन प्राध्यापक (१९४७-५९),लंडन विद्यापिठाच्या युनिव्हर्सिटी कॉलेजांत प्राणीविज्ञानाचो जॉर्डेल प्राध्यापक (१९५१-६१) आनी लंडन हांगाच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर मेडिकल रिसर्च सेंटराच्या शस्त्रक्रियाविज्ञानाच्या विभागाचो मुखएल जालो. रॉयल इन्स्टिट्यूशनांत प्रायोगिक वैजकीचो प्राध्यापक म्हणूनय ताणों काम केलें. सुरवेक ताणें उतकसंवर्धनांतल्या वृध्दी नियंत्रक घटकांविशीं संशोधन केलें, पूण दुसऱ्या म्हाझूज काळांत ताचें लक्ष वैजकी जीवविज्ञानाकडे गेलें .जायबंदी जाल्ल्यो तंत्रिका पक्क्यो एकठांय हाडपाखातीर आनी तंत्रिक प्रतीरोपण ताचे योग्य सुवातेर धरून दवरपाखातीर जैव आसंजक (दसोवपी पदार्थ) म्हूण उपेगी पडपी फायब्रिनोजेन ह्या रगत साखळावपी प्रथिनाचो संहत(Concentrated) विद्राव ताणें तयार केलो.  झुजांत मरण आयिल्ल्या कितल्याशाच व्यकतींच्या लासून तयार जाल्ल्या जखमांक लागून वैजकी संशोधन परिशदेचे विनंतीनयल्यान मेडाव हाणें भजिल्ले व्यक्तीचेर दुसऱ्या व्यक्तीच्या कातीच्या केल्ल्या प्रतीरोपणाचो शरिरांत स्वीकार न जावपाच्या कारणांचो अभ्यास करपाक सुरवात केली. ताका अशें दिसून आयलें. दर एका मनशांत स्वताचें प्रतीरक्षा तंत्र विकसित जाता आनी प्रतीरोपण तिगोवपाचो काळ कात दिवपी मनीस आनी घेवपी मनीस हांच्यांत कितलें लागींचें नातें आसा, हाचेर आदारून आसता. एकयुग्मजीय वा एकसम जुवाळ्यांतूच न्हय, तर दोट्टीयुग्मजीय आनी भ्रातीय जुंवळ्यांतूय परस्परांमदलें प्रतीरोपण यशस्वी जाता,अशें मेडावर हाका दिसून आयलें.बर्नेट हाणें अशें सुचयलें,गर्भधारणेच्या वेळार प्रतीरक्षात्मक तंत्र विकसित जायना,तर तें क्रमाक्रमान उपार्जित वा संपादित करतात.ताका लागून एकाद्रया जनावराच्या भ्रूणांत भावी दात्याचें एकाद्रें ऊतक अंतःक्षेपित (inject) केलें, तर तें जनावर त्या दात्याच्या खंयच्याय प्रतीरोपणाक सहिष्णू जावपाक जाय. मेडावर हाणें ह्या गृहितकाची चांचणी घेवपाखातीर हुंदरांच्या भ्रुणांत हेर हुंदरांच्या ऊतकांचें अंतःक्षेपण केलें आनी ताचेवयल्यान ह्या बाह्या ऊतकाक प्रतीकार करपी प्रतिपिंडां निर्माण करपाची तांक भ्रुणांत नासता, पूण त्या ऊतकाविशीं प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूता प्राप्त जाता, हें पारखून पळयलें. अशा हुंदरांत दात्या हुंदराचे कातीचें प्रतीरोपण यशस्वी जाता, अशें ताका दिसून आयलें. हाचेवयल्यान कृत्रिम रितीन उपर्जित प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूता उत्पन्न करूं येता, अशें ताणें सिध्द केलें. उपार्जित प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूतेच्या सोदाखातीर मेडावर हाका सर फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट हाच्या वांगडा १९६० वर्साचो शरीरक्रियाविज्ञान आनी वैजकी विशयाखातीर आशिल्लो नोबॅल पुरस्कार फाव जालो.ताका आनीकूय कितलेशेच भोवमान फाव जाल्यात . ताणें बरयल्लीं कांय पुस्तकां अशीः The Uniqueness of the individual(१९५९),The future of Man (१९६०) ,A hope of progress (१९७२),Advice to a young Scientist (१९७९),The Limits of Science (१९८४).

वर्ग:देवनागरी पानां
मेण

रसायनीक नदरेन तेल आनी चरबी ह्या कार्बन संयुगांत पडपी एक पदार्थ .

वर्ग:देवनागरी पानां
मोल

**मोल** ताज्या सुंगटा पासुन तयार केलो लोणच्याचो एक प्रकार आसा.मोल विनागरिन करतात ताका लागून तो चड काळ दवरुन कावपाक शकतात.मोल चड करुन जेवणा बरोबर खातात. पावसा तेपार ताजे नुस्ते मेळना त्या खातीर पावसाचो पुरमेत म्हण लोक मोल करुन दवरतात.

### मोलाची सामाग्री
१किलो सुंगटा (ताजी),
१ दाखलो चमचो ह्ळदी पिटो,
३ कप विनागर,
२५ सुख्यो मीरसांगो,
१ दाखलो चमचो जिरें,
२ इंच आले,
१ पाखळो लोसुणीचो,
तेल,
मिठ

## करपाची प्रक्रिया
सुंगटा निवळ करुन घेवून मिठ आनी हळदी पिटो लावून १ वर दवरप. तेल तापोवन सुंगटा भाजप आनी कुशीक दवरप.मसालो (मीरसांगो, जिरे, आले, लोसुण) विनागरीन वाटप. सुंगटा भाजीले थोडे तेल दुसरया एक आयदनात घालून घेवप.तेल तापोवप आनी तातूंत मसालो भाजप आनी मसालो भाजले उपरांत मातशे थंड करप. थंड जाले उपरांत तांतूत भाजीली सुंगटा घालून सारके मिसळ करप. गोडसाणीक साखर घालची.मोल भरणेत भरुन ताचेर उरीले तेल घालून दवरचे.

## खावप
मोल ३-४ सुमाना उपरांत खावपाक शकतात.आनी तो जेवणा बरोबर खावप

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
म्हणी फाटली काणी (खंड दुसरें प सावन ह मेरेन)

**म्हणी फाटली काणी**
(खंड दुसरें प सावन ह मेरेन)

## लेखक
कमलादेवी रावद देशपांडे

## प्रकाशन क्र
7

## उजवाडावपी
प्रा.हरिशचंद्र नागवेंकार
सचिव,अस्मिताय प्रतिष्ठान
10,कॉमर्स हाउस,लुईश मिरांडा मार्ग
मडगांव –गोंय

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:पुस्तकां
म्हत्वाचीं थळा

## म्हत्वाचीं थळाः
सैमीक सोबीतकाय, इतिहासीक थळां, आर्विल्ली बांदावळ, संग्रहालयां ह्या गजालींक लागून अमेरिकेंत कितलेशेच पर्यटक येतात.न्यूयॉर्क बंदरांतलो नामनेचो स्वतंत्रताय देवीचो पुतळो, एम्पायर स्टेट बिल्डींग , संयुक्त राश्ट्रांचें कार्यालय, क्रिस्टलर बिल्डींग ह्यो नामनेच्यो आसात. कॅनडा आनी अमेरिका हांचे शीमेचेर नामनेचो नायगारा धबधबो आसा. येलोस्टोन, योसेमिटी, सीक्वाया, ऑलिंपीक, रॉकी माउंटन ही उपवनां, समुद्रथरा परस सकयल आशिल्ली डॅथ व्हॅली, आनी हेरकडेन आशिल्ले मनभुलोवणे सैमीक चमत्कार पळोवपा सारके आसात.

राजधानी वॉशिंग्टन हें जगांतलें एक सोबीत शार. उदेंत वाठारांत विंगड विंगड उद्येगधंद्यांक लागून नामनेक पाविल्ली बॉस्टन, शिकागो, बफालो, डिट्रॉइट, क्लीव्हलंड, पिट्सबर्ग, फिलाडेल्फिया, बॉल्टिमोर, न्यू ऑर्लिअन्स, रिचमंड, मियासी हीं शारां आसात.

अस्तंत वाचारांतय सॅन फ्रांसिस्को, लॉस अँजलीस, सीएटल हां म्हत्वाचीं शारां आसात.

देशांतल्या न्हंयांचेर बांदिल्लीं हूव्हर, शास्ता, ग्रँड कूली ही धरणां टेनेसी देगण प्रकल्प, ईअरी कालवो, सेंट लॉरेन्स सावें, अमेरिकेच्या मालकेचो पनामा कालवो हीं संवसारांतली म्हत्वाचीं बांदकामां आसात. जक्षिण डाकोटा राज्यांत रश्मोर पर्वताचेर वॉशिंग्टन, जेफरसन, थिओडोर रुझवेल्ट आनी लिंकन हांचे पुतळे कोंरातिल्ले आसात. गीं शिल्पां इजिप्तांतल्या पोरन्या शिल्पां कडेन तुळा करपा सारकीं आसात.

हे भायर अलास्का हांगाचे ‘एस्किमो’ आनी टोटेम पोल्स, अॅरिझोना, न्यू मॉक्सिकोंतल्यो पोरने मनीसंस्कृतायेचे अवशेश, नवाजो, प्वेब्लो, होपा हीं आदिवासींची ठिकाणां हांकां बरेच सांस्कृतीक म्हत्व आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:Sonvsarachim Prosidh/Famadh Xharam, Ganv ani Zage
म्हालो

भारतांतली एक जात. हिका न्हवी, नाभिक, हजाक, नाडिग, वारिक, क्षौरक, नापित, कारागीर, सन्मुख, वालंद, घायजो, मटको, केलासी, नायिंद, म्हाली, वावडी, चसकी, खवास, भंडारी, मंगल आदी त्या त्या वाठाराप्रमाण नांवां आसात. शिवाचे मानेक वेश्टील्ल्या शेषापसून वा शिवाचे बोमलेपसून आपली उत्पत्ती जाली अशी ते कथा सांगतात.

केंस कापप, नाखटां काडप, शीर मारप हे तांचे परंपरेन चलत आयिल्ले धंदे. तांच्यो बायलो वैजिणीचें काम करताल्यो.

नाभिक जातीक संस्कृत भाशेंत नापित अशें नांव आसून शतपर् ब्रह्मण, कात्यायन, श्रौतसूत्र आनी आश्र्वलायन गृह्यसुत्र ह्या ग्रंथांत हें नांव मेळटा. ऋग्वेदांत वप्ता हो शब्द ह्याच अर्थान मेळटा. उशनसान तांकां ब्रह्मण आनी वेश्या हांची संतती आनी पराशरान तांकां ब्राह्मण दादलो आनी शुद्र बायल हांची संतती मानल्या.

नाभिक लोकांत जायते पोटभेद आसून हिंदू आनी मुसलमान असोय एक व्हड भेद आसा. महाराष्ट्रांत तांकां चड करून न्हावी म्हणटात. सोलापूर-मराठवाडा वाठारांत तांकां वारिक आनी व्हराडांत म्हाली शें म्हणटात. तांचीं नांवां, आडनावां, देवकां आनी चालीरिती मराठ्यांवरीच आसात. कांयकडेन उच्च मराठ्यांचे जेवणावळींत म्हालो उदक वाडटा. नासिक आनी खानदेश ह्या वाठारांतले मराठा तांचें हातचें जेवण घेतात. तांचो पुरोयत ब्रह्मण आसता. ताच्या विश्र्वनाथ नांवाच्या एकाम्हाल्यान नापित पुराण नांवाचो एक ग्रंथ बरयला.

वर्ग:देवनागरी पानां
म्हाळसा

एक देवता.हिका महालस अशेंय म्हणटात.ही मल्लारी मार्तंडाची (खंडिबा)बायल. लोकांसमजाप्रमाण म्हाळसा हीम मोहिनीचो अवतार समजतात.अमृतमंथन जातकच विष्णुन मोहिनीचें रूप घेवन दैत्यांक भुलयले.त्यावेळार मोहिनीचे रूप पळोवन शिव तिचेर भाळ्ळो आनी तिच्या फाटल्यान लागलो, अशें भागवताच्या अश्टम स्कंधांत सांगलां.लोकमानसान ही कथा फुडें अशीं सांगल्या- शिवाची ही अतृप्त इत्सा पुराय करपाक मोहिनीन ताका वचन दिलें, तूं जेन्ना मार्तंड भैरव रुपान अवतार घेतलो तेन्ना हांव म्हाळसा ह्या नांवान अवतरून तुजी इत्सा पुराय करतां. तेप्रमाण

वर्ग:देवनागरी पानां
म्हैसूर

कर्नाटक राज्यांतलें इतिहास प्रसिध्द शार. कर्नाटक राज्याक १ नोव्हेंबर १९७३ मेरेन **म्हैसूर** नांवान वळखताले.

कावेरी आनी कब्बनी न्हंयांलागसार दख्खन पठाराचेर म्हैसूर वशिल्लें आसा. ताचे आग्नेयेक सु. १३ किमी. अंतराचेर फामाद चामुंडी दोंगुल्ली आसा. बेंगलोरचे नेऋत्येक १३७ किमी. आनी मुंबयचे दक्षिण आग्नेयेक ८५० किमी. अंतराचेर हें शार आसा.

पयलींच्या काळांत महिषक, महामंडळ महिषराष्ट्र ह्यासारक्या नांवांनी ह्या शाराक वळखताले. म्हैसूरची लोकसंख्या ३१,५५,९१५ (१९९३), क्षेत्रफळः ११,९५४ आसा.

## इतिहास
म्हैसुराचेर एकाफाटल्यान एक अशा व्हड राज्यांनी राज्य केलें. मौर्य, सातवाहन, कदंब, गंग बदामीचे चालुक्य, मालखेडचे राशट्रकूट, कल्याणचे चालूक्य, विजयनगरचे होयसाल आनी राया तशेंच वाडीयार, हैदर अली तशेंच टिपू सुलतानाचें म्हैसूर राजपाटण आशिल्लें.

## राज्यवेवस्था
विसाव्या शेंकड्यांत संस्थानी राजधानी म्हूण ह्या शाराचो नियोजन करून विकास केल्लो. हांगाचें नगरपालिकाप्रशासन हे नदरेन चड कार्यक्षम आसा. उदका पुरवण, आरोग्य सेवा, शिकपाची सुविधा, इतिहासीक वास्तू, बागो, हांचेबाबतींत शारान सुदारणा केल्यात. विसाव्या शेंकड्याचे हांगा फोर्ट, लश्कर, देवराज, कृष्णराज, मंडी, चामराज आनी नझराबाद अशे सात मोहल्ले वा विभाग आसले. वैभवसंपन्न शार घडोवपाक हांगाच्या संस्थानिकांची कलाभिरूची आनी सींदर्यदृश्टी दिसून येता.

## अर्थीक स्थिती
म्हैसूर शारांत सुती आनी रेशमी कपडे, भाताच्यो आनी तेलाच्यो गिरण्यो, चंदनाचें तेल, रसायनां, कातड्याच्यो वस्ती तयार करपाचें उद्योगधंदे विकसीत जाल्यात.

बेलागुला ह्या उपनगरांत रंग आनी रसायनीक सारीं हांचे कारखाने आसात. उदेंतेक शिवसमुद्रम जुंव्यालागसरच्या जलविद्युत् निर्मिती केंद्रांतल्यान शाराक वीजपुरवण करतात. हातमाग, तंबाखू, कॉफी, विडयो असले कुटरी उद्योग शारांत विकसीत जाल्यात. म्हैसूरच्या हस्तिदंती आनी चंदनी कलाकामाची खूब नामना आसा.

## मुखेल उत्सव
म्हैसूरच्या दसऱ्याचो इतिहास पुराणाकडेन संबंदीत आसा. चामुंडी दोंगरावयल्या चामुंडेश्र्वरी देवीन, दुश्ट महिषासूर राक्षसाक जिवेशी मारलो. तिच्या जैताची महिमा गायत हो उत्सव मनयतात. णव दीस हो उत्सव चलता. धाव्या दिसा सजयल्ले हत्ती, हत्ती सुंवारी, शिस्तबध्द कपडे घातिल्ले सैनीक, तरेतरेचीं वाजपां वाजोवपी वाजंत्री देवी चामुंडेश्र्वरीच्या नांवाचो गजर करीत व्हड मिरवणूक काडटात.

## म्हत्वाचीं स्थळा
म्हैसूर शार आपल्या सैमीक सोबीतकायेक आनी नितळकायेक लागून प्रसिध्द आसा. ह्या शारांत जायत्यो सोबीत बागो आसात. शारा लागीं कृष्ण राजसागर घरण, वृंदावन बाग, चामुंडी दोंगुली, वडीयार राजमहाल तशेंच सोमनाथपूर देवूळ आसा. म्हैसूरच्यान ६५ मैल अंतराचेर श्रावणबेळगोळ बाहुबली (गोमटेश्र्वर) ह्या जैन संताचो २,००० वर्सां पयलींचो फातारन कोरांतिल्लो भव्य पुतळो आसा. म्हैसूरचें म्हैसूर विश्र्वविद्यालय खूब प्रसिध्द आसा.
–सूर्यनाथ कामत

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
यखा

## '''यखा'''
एक आदिवासी जमात. कर्नाटक राज्यांतल्या कूर्ग भागांत आनी केरळ राज्यांतल्या उत्तर मलबारांत हांची वसती आसा. व्यन्नाड हें हांचें मूळस्थान आसुंये अशें म्हणटात.पंजिरी, पनिय, बदव आनी काजी यखा अशीं हांचेमदीं चार कुळां आसात. बदव आनी काजी यखा ह्या कुळांतलो लोक कावळ्याचें मांस खातात म्हणून तांकां समाजांत उण्या दरज्याचे मानतात.पंजिरी आनी यखा हे कर्नाटकांतल्यान आयिल्ले आसून, तांचेमदीं इप्पुमलै आनी हरट्टी अशे दोन पंगड आसात. इप्पुमलै लोकांची वसती श्रीमंगल आनी पोन्नमपेट वाठारांत आसा. हरट्टी यखांचो राबितो परट्टी मलै हांगा आसा

कोरवा, कुट्टथम्म आनी गुलिकन ह्या देवांक ते भजतात. मलबार जिल्ह्यांतल्या रानांनी हाचीं देवळां आसात. देवाची पुजा करचे पयलीं ते सुर्याची प्रार्थना करतात.तांदूळ, नाल्ल हें तांचें पुजेचें साहित्य. कुट्टथम्माक सोऱ्याचो आनी कोंब्याचो निवेद्य लागता. कूर्ग लोकांच्यो सगळ्योपरबो ते मनयतात. तशेंच लग्ना वेळार ते गंगेची पुजा करतात. कावेरी,लक्ष्मणतीर्थ आनी धर्तरेचीय ते पुजा करतात. जादुटोणो आनी मंत्र-तंत्र हांचेर तांचो खूब विश्र्वास आसा.

हे जमातींत जाण्टेले लग्न थरयतात. आते वा मामेभयणीकडेन लग्न जातात. व्हंकल पसंत जातकच न्हवऱ्याचो बापूय आनी टोळयेचो मुखेली व्हंकलेगेर साडी आनी रांदपाचीं आयदनां घेवन वतात.न्हवऱ्याच्या बापायन आपलें येवपाचें कारण सांगले उपरांत व्हंकलेक थंय हाडटात आनी तिका साडी दिवन ताळी बांदतात. देवपुजाय थंयच जाता. मागीर दोनय वटेनचे लोक एकठांय बसून लग्नाचो म्हूर्त थरयतात.

हे लोक जाय तितल्यो बायलो करपाक शकतात. विधवा विवाहाक मान्यताय आसा. विधवे वांगडा लग्न जावपी दादलो आपल्या इश्टांवांगडा तिगेर वता आनी तिका चार आणे दिवन तिच्या गळ्यांत ताळी बांदता.दादल्याचे इत्सेप्रमाण घटस्फोट मेळटा. दादल्यान व्यभिचार केल्यार ताका ते बायलेकडेन लग्न जावंचें पडटा.

हे खातीर एक ते धा रुपयांमेरेन दंडूय करतात.गुरवार बायलेक सातव्या म्हयन्याचेर गोड-धोड जेवण दितात आनी उपरांत कुळारा धाडटात. तिच्या बाळंटेराखातीर वेगळी कूड आसता. बाळंटेरा उपरांत भुरग्याक आनी बाळंटीक न्हाण घालतात. सुवेर बारा दीस पाळटात आनी त्याच दिसा बारसो करतात.मेल्ल्या मनशाक चड करून हे लोक पुरतात. ताचे पयलीं मड्याक न्हाण घालून नवे कपडे गुठलयतात. फोंडांत थोडें शीत आनी दूद दवरतात.दूद ना जाल्यार नाल्ल्याचें उदक उपकारता. आठव्या वा धाव्या दिसा काकबळी दितात.मेल्ल्याक खोपींत शेण सारोवन थंय जाण्टेल्यांच्या नांवान जेवण, मांस,सोरो ह्यो वस्तू दवरतात. बायलांक बशिल्ले स्थितींत पुरतात.शेती हो हांचो मुखेल धंदो आसून चड करून हे लोक भात पिकयतात. कालमानाप्रमाण हे जमातींत ल्हव ल्हव करून आधुनिक बदल घडत आसात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
यती

## यतीः
बौध्द संन्यांशांचो एक पंथ. ‘यतते चेष्टते मोक्षार्थमिति′= मोक्षाखातीर यत्न करता तो यती अशी ताची व्याख्या. जे लोक तांबडे कपडे वापरतात,भीक मागून पोट भरतात,घरदार करिनासतना सतत भोंवत रावपी आनी वैराग्यशील अशे आसताले तांकां वेदकाळांत यती म्हण्टाले. यती हें उतर मुनींचे जोडयेन वापरतात.

ऋग्वेदांत जायतेकडेन यतींचो उल्लेख आसा.तशेंच इंद्र यतींचो दुस्मान अशेंय म्हळां. ताणें यतींक लांडग्यांचे भकीक खावपाक घाले असो उल्लेख तैत्तिरीय संहितेंत आसा. अखेरेक हातूंतल्यान फकत पृथुरश्मी,बृहद्गिरी आनी रायोवाज हे तितले उरले.पंथ सोडून इंद्राक ते शरण आयले आसुंये,कारण इंद्रान तांकां अभय आनी क्षत्र,ब्रह्म आनी वैश्य हयो विद्या दिल्यो अशें म्हळां. म्हणजेच,वैदिक आर्यांनी यतींतल्या कांय जाणांक त्रैवर्णिकांत दाखल करून ग्रहस्थाश्रमांत हाडले असो ताचो अर्थ दिसता.

हे आर्येतर समाजांतले लोक आसुंये. वैदिक आर्य प्रवृत्तिमार्गी आशिल्लयान तांकां संन्यासमार्गी यतीविशी दुस्वास दिसतालो. पूण वैदिक आर्यानी विरोध करूनय यतींची संन्यासमार्गी विचारसरणी बदलली ना. यतिमुनींचो वर्ग समाजांत तांकां मान मेळतूच उरलो.अखेरेक आश्रमवेवस्था निर्माण करतना तांकां यतींच्या पंथाचो संन्यास हो चवथो आश्रम म्हणून आपणावंचो पडलो.बौध्द आनी जैन हे दोनूय पंथ यतीमुनींची विचारसरणी आपणावन उत्पन्न जाले आनी वाडले. तांची प्रवृत्ती आनी गृहस्थाश्रम हांकां निवृत्ती आनी संन्यास हांचेइतलो केन्नाच मान फावे जांवक ना. जैनांच्या आध्यत्मिक गुरूंक यती म्हणटात. ते धर्मप्रसार करतात,तशेंच पुरयताचेंय काम करतात.तांचे ८४ गच्छ आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
यदुमणि महापात्र

## यदुमणि महापात्रः
(जल्मः सुमार इ.स.१७८१,ईटमती,नयागढ संस्थान,ओरिसा; मरणः इ.स.१८६५). नामनेचो ओडिया कवी. ताका काव्य आनी चित्रकलेची आवड आशिल्लीताचो बापूय लाकडाचेर नक्षीकाम करतालो तशेंच तो चित्रकारूय आशिल्लो.आठघर हांगाच्या अधिपतीचे राजधानींत तांचे वास्तव्य आशिल्लें.यदुमणि वेगवेगळ्या दरबारांनी शीघ्र कवित्वान दरबारी लोकांची मनरिजवण करतालो. ताच्या काव्यांतलो विनोद आनी उपहास ह्या दोन गुणांक लागून यदुमणीची कीर्त ओरिसाभर पातळिल्ली.

यदुमणिन ‘राघव-विलास′ आनी ‘प्रबंध’ पूर्णचंद्र अशीं दोन अलंकारीक काव्यां बरयल्यांत. तातुंतल्या राघव-विलास ह्या काव्याचो थोडोच वांटो उपलब्ध आसा.‘प्रबंध पूर्णचंद्र’ हें ताचें प्रदीर्घ काव्य खूब लोकप्रिय आसा.तातूंतली काव्य शैली, शब्दकळा, अलंकार उत्कृश्ट आसात.हातूंत कृष्ण आनी रूक्मिणी हांच्या लग्नाची कथा बरी कल्पकतायेन वर्णिल्या.ओरिसांतल्या ‘पालवाले’ ह्या नांवाच्या भाट कवींनी हेर प्राचीन काव्यांभशेनूच हें काव्य गांवागांवांनी भोंवन, गावन दाखोवन खूब लोकप्रिय केलां. ह्या काव्याक लागून यदुमणिक मानाची सुवात फावो जाल्या.

विनोदी आनी तैलबुध्दाचो म्हणून यदुमणिची नामना आसा. उत्तर भारतांत, बीरबलाक जशी नामना आनी सुवात आसा तशीच सुवात ओरिसांत यदुमणिक आसा.

यदुमणि रहस्य’ ह्या नांवान ताचे विनोद संग्रहीत आसात. संस्कृत आनी ओडिया ह्या भाशांचेर बरें वर्चस्व, हुशारी, पांडित्य, कवित्व, विनोद ह्या गुणांक लागून ओरिसांतल्या राजदरबारांनी यदुमणिक मानाची सुवात आशिल्ली.

वर्ग:देवनागरी पानां
ययाति

## '''ययाति'''

एक चंद्रवंशी राजा. नहुषाचो तो पूत. ताच्यो दोन बायलो आशिल्ल्यो. तातुंतले शर्मिष्ठेगेर तीन आनी देवयानीगेर दोन चले आशिल्ले.आपलें जाण्टेपण आपल्या पुतांक दिवन तांचें तरणेपण मेळोवपाची ताका इत्सा जाली. पूण पुरू सोडून आनीक कोणूच पूत ताचे हे गजालीक तयार जालोना.सगळ्या पुतांमदीं पुरू हो सगळ्यांत धाकटो. पूण ययातीन ताका राज्याचे सगळे अधिकार दिले आनी आपूण एक हजार वर्सभर तरुण रावन शारिरीक सूख भोगीत रावलो.ताचे उपरांत पुरूक आपोवन ताणें सांगलें- 'इतले दीस हावें विशयसुख भोगलें. तरी पूण म्हजी तृप्ती जावंक ना. तूं तुजें तरणेपण घे. हांव आतां वानप्रस्थ आश्रमांत वचून तपस्या करतां.

ताचेउपरांत व्हड तपश्र्चर्या करून ययाती सर्गांत पावलो. पूण थोडयाच दिसांनी इंद्राच्या शापान तो सर्गभ्रश्ट जालो.सर्गाचे वाटेन धर्तरेचेर येतना ताका दौहित्र, अष्ट, शिवि आदी मेळ्ळे. ताची ती आवतिकाय पळोवन त्या सगळ्यांनी ताका आपल्या पुण्यफळाच्या बळग्यान परत सर्गात धाडलो. ह्या लोकांक लागुनूच अखेरेक मुक्ती मेळ्ळी.

वर्ग:देवनागरी पानां
यल्लमा

## यल्लमा
दक्षिण भारतांतली एक ग्रामदेवता. हिच्या नांवाच्यो कांय व्युत्पत्ती आसात. त्यो अशो- १.एक खेपे रेणुकादेवी कानडी प्रदेशांतल्या सौंदत्ती गांवांत गेली. थंय तिच्या भक्तांनी तिका 'यल्ल अम्मा?' म्हणून प्रस्न केलो. यल्ल म्हणजे कोणागेर आनी अम्मा म्हणजे आवय. हाचेवयल्यान तिका यल्लमा हें नांव मेळ्ळें. २. यल्ल म्हणजे सगळे आनी अम्मा म्हणजे आवय. सगळ्यांची आवय वा जगदंबा.३.कर्नाटकांत सप्तमातृकांक योळुअम्मा म्हण्टात. यल्लम्मा हो त्या योळुअम्माचोच अपभ्रंश आसुंये.यल्लम्मा म्हणजेच रेणुका. हिचे विशीं जायत्यो दंतकथा आसात. तातुंतली एक अशी-

रेणुका ही जमदग्नी ऋषीची बायल आनी परशुरामाची आवय. बापायचे सांगणेवयल्यान परशुरामान रेणुकेचो शिरच्छेद केलो आनी तिचेवांगडा एके मांग बायलेचोय शिरच्छेद जालो. उपरांत परशुरामान त्या दोगिंकुय जित्यो केल्यो. पूण धड आनी तकली जोडटना ताची एक चूक जाली. रेणुकेच्या धडाचेर ताणें मांगिणीची तकली चडयली आनी मांगिणीच्या धडाचेर रेणुकेची तकली बसयली. तीं दोगांय जितीं जालीं आनी तांकां मरिअम्मा आनी यल्लम्मा हीं नांवां फावो जालीं.

बेळगांवा लागीं सौंदत्ती गांवांत रेणुकेचें मुखेल स्थान आसा. थंयच्या दोंगुल्ल्यांक यल्लमाचे दोंगर म्हणटात. तातूंत एके दोंगुल्लेचेर सरस्वती नांवाचे न्हंयेचे देगेर एके देवीचें देवूळ आसा. देवळाच्या बांदकामावयल्यान तें इ.स.च्या तेराव्या शेंकडयांतलें आसुंये अशें दिसता. मार्गशीर्ष आनी चैत्र म्हयन्यांतले पुनवेक हांगा व्हडली जात्रा भरता. तेन्ना आंगवणी पावोवपाखतीर जायते भक्त थंय येतात.

यल्लम्माच्या उपासकांक जोगती वा जोगतीण अशें म्हण्टात. कर्नाटकांत 'यल्लमन कुणी तू' हया नांवाचो एक लोकनाच आसून तो हे देवीखातीर करतात. यल्लमाचीं कांय पदांय आसात. तशेंच देवीक ओंपील्ल्यो चलयोय देवदासी वृत्तीन जगतात.यल्लमाची मूर्त बशिल्ले स्थितींत आसता. तिचें मुखामळ उग्र आसता. ती चार भुजांची आसून, तिच्या हातांत डमरू, त्रिशूल, पाश आनी ब्रह्मकपाल हीं आयुधां आसात.तिचे तकलेचेर मुकूट आसता. तिचे भोंवतणीं जमदग्नी, रेणुका, परशुराम ह्या देवतांच्यो मूर्ती आसतात. संकटाच्या वेळार हिका कोंबे वा बोकडे बळी दितात.

वर्ग:देवनागरी पानां
युवा कोंकणी साहित्य संमेलन

**युवा [[कोंकणी]] साहित्य संमेलन** हे युवा लेखकांक उर्बा दिवपी माची.

## इतिहास

गोवा कोंकणी अकादेमीन 1998 ह्या वर्सा युवा कोंकणी साहित्य संमेलनाक सुरवात केली. साहित्य संमेलनाक सुरवात करपा फाटलो उद्देश म्हळ्यार युवा लेखका मदीं कोंकणींतल्यान साहित्य निर्मान करपाची उमळशीक वादोवपा खातीर केली.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
यमन(राग)

## यमन (राग)
हिंदुस्थानी संगितांतलो एक राग. हाचे आरोह-अवरोह सात स्वरांनी जातात. हाचो वादी स्वर ऋषभ आसून ताका गंधार वा पंचमूय मानतात.हाचो संवादी स्वर निषाद. ताची प्रकृती गंभीर आनी श्रध्दाशील. ताका नर्मशृंगारय मानवता. ह्या रागाचो गायनाचो वेळ रातीचो पयलो प्रहर. हातूंत कांय प्रमाणांत कोमल मध्यमाचो प्रयोग केल्यार तो यमनकल्याण जाता. स्वरक्रमांत वक्रता नाशिल्ल्यान हो राग रंजक दिसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
रंग

**रंग** वेगवेगळे आसतात. पांचवो, निळो, जांबळो, तांबडो, हळडुवो सारकिल्ले रंग आसात.रंगाक लागून हो संवसार चड सुंदर दिसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
मेघाणी, झवेरचंद कालिदास

**मेघाणी, झवेरचंद कालिदास**

नामनेचो गुजराती कवी आनी लेखक.ताचे जल्मतिथीविशीं अभ्यासकांभितर कांय मतभेद आसात. कांय जाणांच्या मतान मेघाणीचो जल्म २८ ऑग्स्ट १८९६ दिसा जालो.सौराष्ट्रांतल्या एका जैन कुटुंबींत ताचो जल्म जालो. भुरगेपणांत काठियावाडच्या राजवाड्यांत ताचें येवप-वचप जातलें. त्या काळांत थंय सदांच चारण कवी जमताले. भुरगेपणांत ह्या कवींच्यो कविता आयकुपाची संद झवेरचंद हाका मेळ्ळी. ताकालागून ताच्या बालमनाचेर लोकसाहित्याचे संस्कार जाले.

अमरेली हांगासावन मॅट्रिकची परीक्षा पास जातकच १९१६ वर्सा ताणें भावनगरचे शामळदास कॉलेजींतल्यान संस्कृत आनी इंग्लीश हे विशय घेवन बी.ए. ची पदवी घेतली. उपरांत कलक्ता हांगा नोकरी केली, पूण सौराष्ट्राच्या खेड्यांचली जीण आनी थंयचें लोकसाहित्या हांचे गोडयेन ताणें नोकरी सोडली आनी परतून सौराष्ट्रांत आयलो.

लोककथा,लोकांगीतां आनी हेर लोकसाहित्य एकठआंय करपाखातीर एकठआंय करपाखातीर तो सौराष्ट्रांत खूब भोंवलो. सौराष्ट्रांतल्यो लोककथा संकलीच करून त्यो 'सौराष्ट्रानी रसधार' ह्या नांवान १९२३
ते १९४७ ह्या काळआंत चार खंडांनी उजवाडायल्यो. ह्या चार खंडांक लागून ताका लोकसाहित्याचो एक खांपो संशोधक आनी अभ्यासक म्हूण नामना मेळ्ळी. तशेंच १९२८ वर्सा गुजरातांतलो भोव मानादीक असो 'रणजितराम सुवर्णचंद्रक' दिवन ताचो भोवमान केलो. उपरांत ताणें सौराष्ट्रांतल्या डाकूंचेर दोन खंडांनी 'सोरठी बहाखटिया' (१९२७ आनी १९२८) हो ग्रंथ बरयलो. ताणें बरयल्ले हेर ग्रंथ अशे आसात-'चुंदडी' -दोन खंड, 'कंकावटी' दोन खंड,'जेसल जगनो चोरटो', 'पुरातन ज्योत', 'संत देवीदास', 'संत मेकरण' 'दादाजीवी वातो'(चार खंड).

मेघाणी हो एक बरो कवी. 'रढियाळी रात'(१९२५-२७) ह्या नांवान तीन खंडानी ताणें सौराष्ट्रांतलीं लोकगीतां उजवाडायलीं. 'युगवंदना' (१९३५) हो ताचो काव्यांझेलो तशेंच ताचीं हेर लोकगीतां अशीं आसात - 'लोकसाहित्यमां ऋतुगीतो','सोरठी संतवाणी'. मेघाणीच्या देशभक्तीच्या काव्यान प्रभावित जावन महात्मा गांधीन ताका 'राश्ट्रीय शायर' अशें नांव दिलें. मेघाणीन 'रवींद्रवीणा' (१९४४)
ह्या नांवान रवींद्रनाथाच्या कांय कवितांचो गुजराती भाशेंत अणकार केलो. 'एकतारो','मेघाणीना काव्यो','वेणीना फूल' हींय ताचीं कांय काव्यां आसात.

पत्रकार म्हणुनूय ताणें मोलादीक वावर केला. 'फूलछाब' ह्या सातोळ्याचो तो संपादक आशिल्लो. 'जन्मभूमी' ह्या नामनेच्या दिसाळ्यांत सुवातेसावन (१९३३) तें निमाणेमेरेन 'कलम अने किताब' 
नांवाचें सप्तकी सदर बरयलें.

## ताची हेर बरपावळ

### नवलकथा
‘अपराधी’,‘गुजरातनो जय’(दोन खंड ),‘तुलसी क्यारो’,‘निरंजन’,‘प्रभु पधार्या’,‘बीडेलां द्वार’,‘रा गंगाजळियो’,‘वेविशाळ’,‘सत्यानी शोधमां’,‘सोरठ तारां वहेतां पाणी’,‘वसुंधरानां व्हाला दवलां’.

### कथां झेले
‘चिताना अंगारा’, ‘जेल ऑफिसनी बारी’, ‘प्रभृति’, ‘मेघाणीनी नवलिकाओ, (दोन खंड).

### लोकसाहित्या संशोधनः
‘लोकसाहित्याः पगदंडीनो पंथ’,‘लोकसाहित्यनुं समालोचन,'परकम्मा’.

### नवलिका
‘कुरबानीनी कथाओ’ (चार खंड),‘ परकारा’‘प्रतिमाओ’, ‘मेघणिनी किशोरकथाओ’.

### प्रकीर्ण
मेघाणी स्मरणमूर्ति. मेघाणी ग्रंथ ( २ वांटे ), लि. हुं आवुं छुं.

### आपजीणः
(जीवन चरित्र) दरियापारना बहारवटिया, दाना भगत,माणसाइना दीवा,सोरठी संतो. माणसाइना दीवा ह्या पुस्तकाचो रवीन्द्र केळेकार हाणें कोंकणी अणकार केला (आनी तांकां मनशांत हाडले)

मेघाणीचो, लोकसाहित्याचो व्यासंग पळोवन रवींद्रनाथ टागोरान शांतिनिकेतनांत ताका ह्या विशयाचेर व्याख्यान दिवपाखातीर आपयल्लो.आपले फक्त ५०वर्सांचो पुरायेंत ताणें हो लिखणाचो मोलादीक वावर केलो.ताणें केल्ल्या ह्या संशाधनाखातीर गुजराती साहित्याक हें लोकसाहित्याचें भांडार मेळ्ळें.

वर्ग:देवनागरी पानां
रमेश भगवंत वेळुस्कार

**रमेश भगवंत वेळुस्कार** हांचो जल्म *१० नोव्हेंबर १९४७* वर्सा जालो।तें एक फामाद कोंकणी साहित्यीक।कोंकणी साहित्य मळार तांणी आपलें खाशलें अशें योगदान दिला.
thumbnail|रमेश भगवंत वेळुस्कार २०१५ वर्सा

## प्रकाशीत साहित्य
* मोरपाखां-१९७९
* माती -१९८३
* आंगणी नाचता मोर मोरया-१९८५
* सावुलगोरी-१९८९
* हिरण्यगर्भ- १९९३
* तनरज्योती १९९९
* दर्या-२००८
* समुद्रमुद्रुिका(हिंदी)-२००९

## कादंबरी
* मोनी व्यथा

## बालसाहित्य संकलन
* भुक भुक भिशू-१९८०
* चानीमामा १९८१
* फुलपाकुलं-१९८७
* चुचू-२००५
* घुरु घुरु वारो-२००५

## बालनाटय
* कुणेकुसकूर -२००७
* किराचें शिक्षण

## संदर्भ

वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी लेखक
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
वर्ग:लेखक/Lekhok
रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम)

**रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम)** 
पारशी धर्मियांच्या उज्यांच्या मंदिराचें नांव. पारशी लोक हे आर्यांचे इराणी शाखेचे वंशज जाल्ल्या कारणान आर्य लोकांवरीच तांकां सुर्य आनी अग्नी (उजो) हांच्या विशीं पूज्यभाव आसा. देवाची प्रार्थना लेगीत ते लोक उज्या म्हऱ्यांत रावन करतात. उजो एक सारको पेटोवन दवरपा खातीर पारशी लोक मंदिरॆं बांदतात. ह्या उज्याच्या मंदिरांक अग्यारी,अताश बेहेराम, आतश अद्रान, आतश दादगा, आतशखाना आशीं नांवां आसात.तातूंत आश बेहेराम हें सगळ्यांत व्हड. हातूंतलो उजो सिद्ध करपाक एका वर्सा परस चड काळ मेरेन विधी करचे पडटात. आतश अद्रान सिद्ध करपाक मात चार दीस पुरो जातात. अग्यारी (उज्याघरां) हीं सगळ्या मंदिरांत अण्या पांवड्यांची मानतात. पूण जंय पारशांची थोडी-भोव वसती आसता, थंय अघ्यारी आसताच. ‘आतश दादगा’ हो पारशांच्या घरांतलो उजो.
 
पारशी जेन्ना घर बदलतात तेन्ना ‘आतश दादगा’ आपल्या वांगडा घेवन वतात आनी तो केन्नाच पालवचो न्हय हाची जतनाय घेतात. हातूंतल्या उज्याचे पूजे खातीर ‘दस्तूर’(पुरोहित) वा गृहस्थी वचूंक शकता. पूण ‘आतश आदरॉंन’ आनी ‘आतश बेहेराम’ हातूंतल्या उज्या कडेन सेवेक नियुक्त केल्या दस्तुरा बगर आनीक कोणाकूच वचपाचो अधिकार ना. अग्यारींतल्या उज्याचें दर्शन हेर धर्मांतल्या लोकांक घेवपाक मेळना. भारतांत आठ आतश बेहेराम आसात. तातूंतले चार मुंबयत आसा.पयलो आतश बेहेराम उदवाड्याक सुमार 1742 वर्सा बांदलो. दुसरो नवसारी हांगा 1765 वर्सा बांदलो. तिसरो 1783 वर्सा दादाभाई नोशीरवानजी हाणें कदमी पारशां खातीर मुंबयत बांदलो.चवथो बाई जाईनीन 1823 वर्सा सुरतेक शाहनशाही पारशां खातीर बांदलो. सुरत हांगा कदमी पारशां खातीर पेस्तनजी काळाभाई वकील हाणें 1823 वर्सा पांचवो बांदल. बमनजी, रस्तमजी आनी अर्देसर हरमजी वाडिया ह्या तीन भावांनी 1830 वर्सा शाहनशाही पारशां खातीर सवो बांदलो. सातवो आनी आठवो अनुक्रमान 1845 आनी 1897 वर्सा मुंबयत बांदलो.आतश बेहेराम उजो सिद्ध करपाचो विधी एकदम कठीण आशून तो उजो एक हजार अग्नीं पसून तयार करपाचो आसता. पयलीं फुडें दिल्ले सोळा अग्नी वेगवेगळ्या सुवातींतल्यान जमयतातः- प्रेतदहनाचो अग्नी, रंगारी, राजा, कुंभार, विटो करपी, तांबट, शेट, टांकसाळवालो, लोहार, शिकलगार,भडभुंजा, सोऱ्याटी भाटी, झुजारी, धनगर, पुरोयत हांच्या घरच्यो आनी मळबांतल्या विजेचो अशे ते एकूण सोळा जातात. हातूंतलो प्रत्येक अग्नि शुद्ध करून घेतात. तो सिद्ध जावपक एक म्हयनो ते दोन म्हयने इतलो काळ लागता.तो तयार जातकूच चांदीच्या वा काशाच्या पेल्यांत घालून एका फातराच्या पेडाचेर दवरतात. जे कुडींत हो उजो दवरपाचो आसता, ते कुडींत वण्टीर एक तलवा, चोपदाराच्यो दोन बडयो आनी कोनशांनी पितुळच्यो घांटी हुमकळायतात. दीस आनी रात मेळून पांच खेपो अग्नीची प्रार्थना करतात. दरेक वेळेक वा प्रहराक ‘गेह’ असें म्हणटात. उज्याचेर सवळ्या आनी चारित्र्यवान पुरोयतांची सदांच पाळत आसता. उजो एक सारको पेटत आसता. तो पालवलो जाल्यार तें दुःश्चिन्ह समजतात.आतश बेहेराम लागीं काम करपी पुरोयत तोंडार एक कापड बांदतात, ताका ‘पदान’ असें म्हणटात. भावीक पारशी लोक सदांच अग्निदर्शन घेतात. गर्भकुडींत हुंबऱ्यार दिंबी मोडून प्रार्थना करतात आनी कस्तीचो मंत्र म्हणटात. आतश बेहेरामविशीं पारशांक उपाट पुज्य भाव आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
रणवाद्यां

**रणवाद्यां** पुर्विल्ल्या काळांत झुज करपावेळार व्हडल्यान आवाज करपी वाद्यां वाजयताले. त्या वाद्यांक रणवाद्यां अशें म्हणटात. रणवाद्यां वाजोवपांत स्वपक्षात उत्तेजन दिवप आनी शत्रुपक्षाक भय घालप अशे दोट्टी उद्देश आशिल्ले. ऋग्वेद काळांर वाजयताले अशा कांय वाद्यांचो उल्लेख ऋचेंत आयला.

अव स्वराति गंर्गरो गोघा परि सनिष्वणत। पिड्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम्॥

अर्थ - पळेयात, कण्र्याचो आवाज जावपाक लागला. शिंगानय कर्कश आवाज केला. प्रत्यंचेचोय टणत्कार सुरू जाला. आतां वेळ वगडायनासतना इंद्राखातीर प्रर्थनासुक्त म्हणात.

राम- रावण झुजांत नगारो आनी शंख हीं रंवाद्यां आशिल्लीं. हजारांनी डमरू आनी शेंकड्यांनी नगारे एकाच वांगडा वाजपाक लागले म्हणजे त्या आवाजाक कोणाघात म्हणटात. कोणाघात हो एक वाद्यप्रकार. महाभारतांत झर्झर, पणवानक, गोमुख, नगारो, मृदंग, आडंबर, क्षुद्र, पटह, दुंदुभी, पेश्य, क्ष्वेड, ऋकच, मुरज सारकिल्या जायत्या रणवाद्यांचो उल्लेख केल्लो आसा. झुजापयलीं शंखध्वनी करपाची चाल आसली. हीं रंवाद्यां प्रशिक्षीत अधिकाऱ्यांच्या ताब्यांत आसतालीं. झुज सुरू जाल्ल्याची सुचोवणी नगारो वाजोवन दिताले.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रत्नाकर जगन्नाथदास

**रत्नाकर जगन्नाथदास** (जल्म - १४ सप्तेंबर १८६६ वाराणासी, मरण - २१ जून १९३२ हरिव्दार) आधुनिक काळांतलो एक व्हड कवी. तो ब्रज भाशेंत काव्यरचना करतालो. १८९२ त तो बनारसच्या क्विन्स कॉलेजींतल्यान बी. ए. जालो. १९०२ त अयोध्यानरेश प्रतापनारायण सिंह हाचें आनी १९०६ पसून प्रतापनारायणाच्या मरणा उपरांत, महाराणयेचो खाजगी सचीव म्हणून ताणें काम केलें.

भारतांतल्या चडशा थळांची ताणें भोंवडी केल्ली. संस्कृत, प्राकृता सारकी पुर्विल्ल्या भास, बंगाली, पंजाबी, मराठी ह्यो आधुनिक भारतीय भासो, आयुर्वेद, संघीत, पुरातत्व, इतिहास, योग्य सारकिल्ल्या विशयांचो ताका खोलायेन अभ्यास आशिल्लो. ताका धर्म आनी साहित्य चड मानवतालीं.

शिक्षण चालू आसतनाच ताणें ‘जकी’ (बुध्दीमान) ह्या टोपणनांवान उर्दू- फार्सी कविता रचल्यो. पूण ताचेउपरांत मात ताणें ब्रज भाशेंतच काव्यलेखन केलें. साहित्य सुघानिधी आनी सरस्वती ह्या हिंदी पत्रांचें संपादनय ताणें केलें. वाराणसीच्या ‘नागरी प्रचारिणी सभा’ , प्रयागच्या ‘रसिक मंडळ’ ह्या संस्थांचे स्थापनेक आनी विकासाक ताणें खूब पालव दिलो.

१९२२ त कलकत्तयाक भरिल्ल्या अखिल भारतीय हिंदी साहित्य संमेलनाचें अध्यक्षपद; १९२६ त चवथ्या प्राच्यविद्या परिशदेच्या हींदी विबागाचें अध्यक्षपद ताका फावो जालें.

ताणें जायतें काव्यलेखन आनी अभ्यासपूर्ण गद्यलेखनय केलें. ताच्या चडशा कृतींचे संग्रह नागरी प्रचारिणी सभेन प्रसिद्द केल्ले आसात. तांच्यो कांयम्हत्वाच्यो काव्यरचना अशो आसात- हिंडोला (१८९४), समालोचनादर्श (पोपाच्या उसेज ऑन क्रिटिसिझमचें रोला छंदांत अणकार,१९१९), कलकाशी, श्रृंगारलहरी, गंगावतरण (१९२७), वीराष्टक (१९२८), उध्दव शतक (१९२९).

सुधासर (१८८७), कविकुल कंठाभरण (१८८९), हम्मीरहठ (१८९३), समस्यापूर्ती (१८९४), नखशिख (१८९६), सुजानसागर (१८९७), बिहारी रत्नाकर (१९२२) ह्या ग्रंथाचें ताणें संपादनय केलें. तशेंच, भास, व्याकरण, छंद, काव्यशास्त्र, कविचरित्र ह्या विशयांचेर आनी कांय इतिहासीक विशयांचेरय ताणें अभ्यासपूर्ण लेख बरयले.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
राण्यांचे बंड

**राण्यांचें बंड** हें गोंयातलें  म्हत्वाचें एक बंड.'राणें' घराण्याक गोंयच्या इतिहासात खूब म्ह्त्व आसा.तांचो रबितो सत्तरी तालुक्यात आशिल्लो.सत्तर गांवाची ही भूंय गोंयच्या ईशान्य दिशेंक आसा.राणे मूळ गोंयचे नासले,पूण ते राजस्थानाचे राजपूत शत्रीय जावन आशिल्ले.पुर्तुगेज गोंयात येवचे वीस-चाळीस वर्सां पयलीं ताचें ह्या वाठारांत स्थलांतरण जाल्लें.राण्याचो पुवज श्याम सींह उर्फ  अजीत सिंह आसलो.आपलो उदयपूर वाठार सोडून तो दयोगिरी  गेल्लो.थंय ताच्यांनी यादवांचे सैन्न्यात काम सुरू केलें.जेन्ना बाहामणीच्या राज्य घराण्यांत दयोगिरीचेर आपली गुरी घातली,तेन्ना श्याम सींहान यादवांक सोडून बाहामणीच्या राज्यघराण्यकडेन इश्टागत जोडली.
बाहामणीच्या अधिकारयाक श्याम सिहांची शूरताय आनी राज्यनिष्टा पळोवन खूब खोस जाली, आनी ताका इनामान 'जागीर' फावो केलें.जागीर म्हणल्यार इनामान जमीन दिवप.तांकां संगामेश्वर हांगासर आशिल्लो शिरीघारपूर हो वाठार जागीर म्हण जगीर म्हण प्रस्तूत कल्लो.तशेंच तांकां शूरवीर म्हण मालकी ह्क्क दिलो.श्याम सीहंगाच्या दायज्याकूय हो अधिकार फावो जालो.पयली तांका 'शूरवीर' म्हण मालकी हक्क फावो जाल्लो तो मागीर 'सूर्वे' म्हणपाक आयलो.हेच ताचें आडनांव जालें.

चवंदाव्या शेकड्याच्या शेवटाक डक्कन वाठारांत दुर्गा देवीचो दूकोळ पडलो,तेन्ना राणेच्या घराब्याचो आगमन वेगवेगळ्या वाठारानी जालो असो समज आसा.तांतूतलो एक घराबो जावन आसलो सत्रोजी राणा सूर्वे हांचो.शिरीघारपूरचो वाठार सोडून तांच्यानी मोलें गांवात वचणूक केली.हो वाठार सत्तरी तालूक्यातच आसलो,सत्रोजी व सतरोजा राणे हाका दूसरें नांव आसलें सानतू शीहपू.होच जावन आसलो तांचो मूळ पुरूश.जेन्ना सात्रोजी राणा सूर्वे हांच्या घराब्यान सत्तरी म्हालांत मूळ घेतलें,तेन्ना तांच्यानी सूर्वे हे आडनांव सोडून राणा हें आडनांव आपणायलें.पूण मागीर ते राणे जाले.

## पयलें बंड
पुर्तुगेजांनी जेन्ना जेन्ना राण्यांचेर घुरी घाल्ली तेन्ना राण्यांनी तांचे आड साबार ल्हान व्हड बंडा केल्लीं.तांतूतले पयलें आनी म्हत्वाचें बंड म्हण्ल्यार १८५२ ह्या वर्सा जालें.हें पयलें बंड पुर्तुगेजाआड दिपाजी राणेन चलयल्लें. हें बंड सुमार साडेतीन वर्सां चालू आसलें. त्या वेळार गोंयांत विशकोद द व्हील नाँव्ह द और हाची कारीदाद चालू आशिल्ली. ताणें ग्राम संस्थाचेंर आनी ध

## दूसरें बंड
## तिसरें बंड
## संदर्भ


वर्ग:इतिहास / History
वर्ग:देवनागरी पानां
रातराणी

**रातराणी** (मराठी - रातराणी; हिंदी - रात की रानी; इंग्लीश - क्वीन ऑफ द नायट, लेडी ऑफ द नायट, नायट सिरिंग; लॅटीन - सेस्ट्रम नॉक्टर्नम; कूळ - सालॅनेसी) हें पातळून वाडपी झाड मुळचें वेस्ट इंडिजातलें आसून ताचो प्रसार भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका, तशेंच मेक्सिको, मध्यं अमेरीका, उश्ण कटिबधांतलें अमेरिकेचे वाठार, वेस्ट इंडिज आदी वाठारांनी आसा. रातराणीचे प्रजातींत वट्ट सुमार 150 जाती आसून तातुंतल्यो भारतांत फकत आठ जाती मेळटात. रातराणीची उंचाय सुमार 1.25 ते 3.75 मी. आसून खांदयो लेव पुडिकोराच्यो आनी हुमकळपी आसतात. पानां सार्दी एकाआड एक तांतया आकाराचीं, लांबशी-पातळ सुमार 10 सेंमी. लांब, आनी 4 सेंमी. रुद आनी चकचकीत आसून तोंकाकडेन अशीर आसतात. फुलां लेव हळदुवसार सुमार 2 सेंमी. लांब आसून जुलय – सप्टेंबरांत पानाचे खार्चीत, तेंगशेर फुलां येतात. फुलां रातचीं फुलतात. तांचो मंद वास सगळेकडेन पातळटा. ह्या फुलांपासून अत्तर काडटात. हे वनस्पतीचो अर्क मोडणें मारप ह्या दुयेंसाचेर वखद म्हण वापरतात.

दर्यापातळेसावन ऊंच- सकयल प्रदेशामेरेच्या सगळ्या वाठारांत हें झाड जाता. पोरसांत तशेंच वयेंकडेन ह्या झाडाची लागवड केल्ली दिश्टी पडटा. ह्या झाडाचीं छाट कलमां वा गुटी कलमां लावन पावसाळ्यांत लागवड करतात. जानेवारी ते एप्रिल म्हयन्यांत फुलां येतात. फुलांचो भार सोंपतकच सादारणपणान एक म्हयन्या उपरांत चड वाडिल्लो ताळ्यो कापून उडयल्यार फुलां चड येतात. ह्या झाडाक मावा आनी पिठ्या भिकुणांचो त्रास जाता. तेखातीर 10% बीएचसी धुंवरी फरवतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राजश्री बांदोडकार कारापुरकार

**राजश्री बांदोडकार कारापुरकार**
जल्मː म्हापशें- गोंय, २ सप्टेंबर १९६८
शिक्षणː एम. एस्सी (भौतीक शास्त्र)
पी.ई.एस. उच्च माध्यमीक विध्यालयांत फाटलीं तेरा वर्सां भौतीकशास्त्र (Physics) शिकयता.

तशेच
: १. इंडियन असोसिएशन ऑफ फिजिक्स टिचर्स (IAPT), गोंय विभागाचे कार्यकारी समितीचे वांगडी.
: २. असोसिएशन ऑफ फ्रेंडस् ऑफ अॅस्ट्रॉनोमी, गोंय (AFA) चे आजीव वांगडी.
: ३. विज्ञान आनी धर्म,गोंय चे कार्यकारी समितीचे वांगडी.
: ४. मार्ग अभियानाकडेन लागींचो संबंध.
साहित्यीक वावरː कोंकणींतल्यान भुरग्यांखातीर विज्ञाऩीक आनी अध्यात्मीक स्वरुपाचें लिखाण. 
ˈसुनापरान्तˈ, ˈबिंबˈ, ˈवावराड्यांचो इश्टˈ, ˈगुलाबˈ ह्या नेमाळ्यांचेर लिखाण.

वर्ग:देवनागरी पानां
रानडे, मोहन

**मोहन रानडे** (जल्म - 25 डिसेंबर 1930, मिरज- सांगली) सुटकेझुजारी. ताणें बी. कॉम आनी एल्. एल्. बी. चें शिक्षण घेतिल्लें. ताचें खरें नांव मनोहर आपटे. पूण सुटके चळवळी वेळार ताणें मोहन रानडें हें नांव घेतलें आनी तेंच उरलें. तो आझाद गोमंतक दल संघटनेचो वांगडी आशिल्लो. सावयवेरें (वळवय) हें ताचें कार्याचें ठाणें आशिल्लें. थंय तो लोकामंदी राजकीय जागृताय हाडपाचें काम करतालो. गोंयच्या शिमें वयल्यान पत्रकां हाडून तीं सुटके खातीर सशस्त्र हल्लो करपांत ताणें वांटो घेतिल्लो. हाचे भायर जायत्या पुलीस ठाण्यांनी, मीनाखणींनी हत्यारां आनी स्फोटकां हस्तगत करपाक तो सशस्त्र हल्ले करतालो. बाणस्तारी पुलीस ठाणें (9 जानेवारी 1955); गुळेली कस्टम आऊट (9 फेब्रुवारी 1955); कळंगुट पुलीस ठाणें (11 फेब्रुवारी 1955); अस्नोडा पुलिस आवटपोस्ट (12 फेब्रुवारी 1955); रावण पुलिस आऊट पोस्ट (19 मार्च 1955); हळदोणे पुलीस आऊट पोस्ट (27 मे 1955); शिरगांव मिनाखण (3 ऑक्टोबर 1955); बेती पुलीस ठाणें (15 ऑक्टोबर 1955); अशा सुवातींचेर ताणें हल्ले केल्यात.

18 जून 1955 दिसा ताणें पुर्तुगेजांचो हस्तक कास्तदियो फेंर्नांडीस हाचेर फार पेटयलो. बेतीं पुलीस ठाण्यार जाल्ल्या हल्ल्यांत तो जखमी अवस्थेंत पुर्तुगेजांचे तावडींत सांपडलो. उपरांत प्रदेशीक लश्करी न्यायालयामुखार उब करुन 29 डिसेंबर 1956 ह्या दिसा ताका खर बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. ताका पुर्तुगालाक धाडलो. उपरांत 23 ऑगस्ट 1960 ह्या दिसा ताका फुडली बंदखण भोगूंक काशियस बंदखणींत दवरलो. स वर्सा ताका एकोडे बंदखणींत दवरल्लो. तातुंतलीं दोन वर्सां ताका बेड्यो घालून दवरिल्लो. ताकालागून ताका चलूंक लेगीत येनाशिल्लें. ताची सुटका 25 जानेवारी 1969 दिसी जाली. गोंय सुटके उपरांत ताका बंदखणींत दवरिल्ल्यान पुराय भारतांत निशेध परगटायिल्लो. 1969 वर्सा तो गोंयांत येतकच लोकांनी ताचो भोवमान केलो. उपरांत ताणें आपलें फुडलें शिक्षण पुराय केलें आनी तो समाजीक वावर करुंक लागलो. ताणें सतिचे वाण नांवाची मराठीतल्यान आपजीण बरयली.

हांतूत ताणें आपले सुटके झुजांतले आनी बंदखणींतले अणभव सांगल्यात. 15 ऑगस्ट 1972 ह्या दिसा भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन सुटके झुजांतल्या ताच्या वावराचो भोवमान केलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रामरक्षा

**रामरक्षा** एक नामनेचें स्तोत्र. हातूंत रामाची तूस्त केल्ली आसा आनी तें पठण केल्ल्यान रामाकडल्यान राखण जाता, असो भावार्थ आशिल्ल्यान हाका रामरक्षा हें नांव पडलां आसुयें. बुधकौशिक हो ताचो कर्तो आसा आनी सीता-राम हीं देवता आसात. भगवान शंकरान बुधकौशिक ऋषीच्या स्वप्नांत वचून ताका ही रामरक्षा सांगली आनी सकाळीं उठटकच बुधकौशिकान ती बरोवन काडली. हें स्तोत्र सादें, सोंपे संस्कृत भाशेंत आसून तातूंत पांच वृतां आसात. ह्या स्तोत्रांत वट्ट चाळीस श्र्लोक आसून तातूंत रामचंद्राची तुस्त केल्ले बारा श्र्लोक आसात. ह्या बारा श्र्लोकांतले पयले स श्र्लोक म्हळ्यार खरी रामरक्षा आनी दुसरे स म्हळ्यार रक्षाकार्याखातीर केल्ली सदिच्छा आसा. देखून ह्या भागाक कवच म्हणटा. कवचांत ते ते देवतेन आपल्या सगळ्या शरीरांअवयवाचें रक्षण करचें अशी प्रर्थाना आसात. रामरक्षेंतलें हें कवच अशें आसा. शिरो मे राघव पातु भालं दशरथात्मज: l कौसल्येयो दुशौ पातु विश्र्वमित्रप्रिय: श्रृती: l घ्राण पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सल: ll जिह्वां विद्यानिधी: पातु कण्ठं भरतवन्दित: l स्कन्धा दिव्यायुध: पातु भुजौ भग्नेशकार्मुक: ll करै सीतापति: पातु ह्रदयं जामदग्न्यजित् l मध्य पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रय: l सुग्रीवेश: कटिं पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभु: l ऊरु रघुत्तम: पातु रक्ष: कुलविनाशकृत् ll जानुनी सेतुकृत पातु जङघे दशामुखान्तक: l पादौ बिभिषणश्रीद: पातु रामडखिलं वपु : ll

अर्थ राघव म्हजे तकलेचं, दशरथात्मक कपलाचें, कौसल्यापूत दोळ्यांचें, विश्र्वमित्राप्रिय कानांचें, मखरक्षक नाकाचें, लक्ष्मणाविशीं वात्सल्य धारण करपी तोंडाचें, विद्यानिधी जिबेचें, भरतवंदित गळ्याचें, दिव्य आयुधां करपी तोंडाचें, विद्यानिधी जिबेचें, भरतवंदित गळ्याचें, सीतांपती हातांचें, परशुरामाक जिखपी काळजाचें, क्रुर राक्षसांक मारपी कटिभागाचें प्रभु जांघांचें, राक्षसांच्या कुळांचो संहार करपी रघकलांतल्या व्हड मांड्यांचें. सेत बांदपी धोंपरांचें, रावणाचोनाश करपी पोवट्यांचें आनी बिभीषणाक राज्यलक्ष्मी दिवपी पांयांचें रक्षण करुं. ह्या प्रमाण श्रीरामचंद्र हो सगळो रक्षामंत्रविभाग बरयता आसताना बुधकौशिकान रामायणांतल्या म्हत्वाच्या प्रसंगाचो कालक्रमान उल्लेख केल्लो आसा. हाचेभायर ह्या स्तोत्रांत रामचंद्राचें पुराय वर्णन, रामतूस्त, फलश्रुती, रामयणाची रुपरेखा, रामवंदन, रामभक्त तूस्त, पूर्वसुरींक वंदन आनी ताची तोखणाय आदी विशय घेतिल्ले आसात. रामरक्षेचें घरांत सदांच पठण केल्यार सगळ्यो पिडा आनी भूतबादा नश्ट जाता अशें सांगतात. जो ह्या स्तोत्राचें पठण करता तो दीर्घायुशी, सुखी, संततीवान, जैतीवंत आनी विजयसंपन्न जाता अशें फळ ह्या स्तोत्रांतच सांगलां.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रावण

**रावण** लंकेचो राजा आनी वाल्मिकी रामायणाचो खलपुरुश. पुलस्त्य ऋषीच्या विश्रवा नांवाच्या पुताचो हो पूत. रामायणांत हाचे आवयचें नांव कैकसी अशें सांगलां. पूण केशिनी आनी पुष्पोत्कटा अशींच तिचीं नांवां मेळटात. आवय वंशाकडल्यान रावण राक्षस आनी बापाय वंशाकडल्यान तो ब्राह्मण आशिल्लो. ताचो बापूय अग्निहोत्री आनी तपसंपन्न आशिल्लो. तरी रावणाक आवय वंळण लागिल्लें. तो त्या काळांत महाबळिश्ट आशिल्लो आनी ताचेकडेन शुरता, हुशारकाय, चिकाटी, निर्भयता आनी स्वाभिमान हे गूण जशे आसले तशें मदांधकाय, दुश्टकाय सारकिल्ले दुर्गूणय आसले. कुंभकर्ण आनी बिभीषण अशें ताका दोन भाव आनी शुर्पणखा ही भयण आशिल्ली. मंदोदरी ही ताची पट्टराणी. इंद्रजित, देवंताक, नरांतक, त्रिशिरस आनी अंतिकाय हे पूत आशिल्ले.

रावणाक धा तोंडां आनी वीस हात आशिल्ल्याचें कांयकडेन वर्णन मेळटा. ताचेवयल्यान ताका दशनान हें नांव पडलां आसुंये. वाल्मिकीन ताका दोन हात आनी दोन तोंड आशिल्ल्याचें सांगलां. तरी वाल्मिकीरामायणांत कांयकडे ताचो दशग्रीव असो उल्लेख आसा. कुबेर हो ताचो सावत्र भाव. ताचेकडेन भरपूर आस्पत आनी पुष्कळ विमान आशिल्लें. एक दीस तो विमानांत बसून बापायाक मेळपाक वता आसताना रावणाचे आवयन ताका पळयलो. तिका मत्सर जालो, तिणें रावणाक कुबेरावरी श्रीमंत जावंक सांगलें. तेन्ना रावणाक गोकर्णाक वचून धा हजार वर्सां तपच्श्रार्या केली. दग एक हजार वर्साच्या निमाणें ब्रह्मादेवान प्रसन्न जावन मनशाकडल्यान तुका मरणाचो भंय ना असो वर दिलो, अशी ताचे संबंदी कथा आसा.

ह्या वरा उपरांत तो आनिकूय बळिश्ट जालो. लंका ही कुबेराची राजधानी आशिल्ली. रावणान आडांगीपणान तिचेर जैत मेळयलें. हाचेभायर ताणें मरुत्त, अनरण्य ह्या आदी जायत्या राजांक हारयले. इंद्र आदी देवांकय ताणें हारयले. पातळाचेर जैत मेळोवपाक गेल्लेकडेन बळीन ताचो पराभव केलो. कार्तवीय अर्जूनान ताका धोणुचे दोरयेन बांदून दवरिल्लो. पुलस्त्याचे सांगणेन ताची सुटका जाली. दंडकारण्यात ताणें साधुरुप घेवन सीतेक उबारुन व्हेली. ताणें सीतेक वश करपाक जायते उपाय केले. पूण सीता ताका वश जाली ना. निमाणें रामाकडे जाल्ल्या झुजांत ताका मरण आयलें.

रामायणांत रावणाच्या गुण दुर्गुणाविशीं म्हायती मेळटा ते प्रमाण तो याचकांक दान दितालो, ताचेर अवलंबून आशिल्ल्यांक पाळोदितालो. तशेंच तो व्हड तत्वज्ञानी आनी धर्म- कर्माच्या आचरणांत अग्रगण्य आशिल्लो. पूण ह्या सगळ्या गुणांचेर मात करपी दुर्गुण ताचेकडेन आशिल्लो. ताकालागून ताचेकडे आशिल्ल्या गिणांचो बऱ्या कामाखातीर उपेग जालो ना. कांय रामायणांत आडवाद म्हणटा तशें रावणाचें उदात्तीकरण करपाचो यत्न जाला आसलो, तरी वाल्मिकीरामायणांत ताका एक खलपुरुश म्हणूनच चड चितरावप जाला. लोक मानसांतय ताची प्रतिमा चड प्रमाणांत घोळटा.

## संदर्भ

वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy
वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:देवनागरी पानां
मायकल डी.डी. रुद्रिगीश

**मायकल डी.डी. रुद्रिगीश** (जल्म - ? ; मरण - 1964) बेळगांवचो पयलो गोयकार धर्म गुरू. ताचो मूळ गांव चिंबल इल्हास. पूण धर्मीक शिक्षण घेतले उपरांत 1918 वर्सा पाद्री म्हणून ताची नेमणूक जाली. 1953 वर्सा तो धर्मगुरू जालो.

## संदर्भ

वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां
मारियु रुद्रिगीश

**मारियु रुद्रिगीश** (जल्म - 1923, केळशी-साश्ट; मरण - 22 एप्रिल 1981) सुटकेझुजारी. भुरगेपणांत ताका 1945चे नवाल म्युटिनी, मुबंय; सुभाषचंद्र बोसाची आझाद हिंदी सेना आनी देशांतली राश्ट्रीय जागृताय हाचेपसून स्फूर्त मेळून ताका सुटकेझुजाविशीं उर्बा मेळ्ळी. तो ब्रिटिश हवाई दलांत काम करतालो. थंयच्यान मेकळो जातकच 1964त तो गोंयांत आयलो आनी सविनय कायदेभंग चळवळीखातीर वावर करूंक लागलो. एवाग्रीय जॉर्ज हाचेवांगडा तो मडगांव मिरवणुकांनी वांटो घेतलो. ताका लागून पुलिसांनी ताका धरलो आनी दोन दीस मडगांव पुलीस ठाण्यार दवरलो. अहिंसात्मक चळवळीपरस ताचो कल क्रांतीकारी चळवळीकडेन चड आशिल्लो. 1947 वर्सा तो आझाद गोमंतक दल संघटनेचो वांगडी जालो. भूंयगत वावर करूंक तो हांगा –थंय पांयानी वतालो आनी सुटकेझुजाऱ्यांक बातम्यो, पत्रकां पावयतालो. ताच्या ह्या वावराखातीर सप्टेंबर 1948 मुंबय, थंयच्या गोंयकार रहिवांशांनी ताचो विश्वनाथ ना. लवंदे वांगडा सत्कार केलो. 1953 वर्सा ताणें वजऱ्यां गनिमी झुजाचें प्रशिक्षण घेतल्लें. 1954 वर्सा तो गोवन पिपल्स पार्टीचो वांगडी जालो. नगर हवेलीचे सुटके वेळार थंयचे जायते गांव तशेंच खांडवेलची सुटका करून घेवंक ताणें मोलादीक वावर केल्लो. 1955त पणजे पालासींत बाँब स्फोट घडोवन हाडपाच्या कटांत ताचो वांटो आशिल्लो. ताका 22 वर्सां बंदखणीची ख्यास्त फर्मायल्ली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
सुनीत एफ रुद्रिगीश

**सुनीत एफ रुद्रिगीश** (जल्म - 19 सप्टेंबर 1933, मुंबय) एक भारतीय लश्कर प्रमुख. ताच्या बापायचें नांव फ्रांसिस्क आनी आवयचें नांव आयडा. ताणें एम्. एस्सी. मेरेन शिक्षण घेतलें. हाचेभायर डिफेन्स सर्वीस ऑफ स्टाफ कॉलेज, वेलींगटन आनी रॉयल कॉलेज ऑफ डिफेन्स स्टडीज, इंग्लडं हांगा ताणें लश्कराचें शिक्षण घेतलें. 1949 वर्सा तो भारतीय सैन्याच्या कक्षांत काम करूंक लागलो. 1952 वर्साच्यान तो तोफखान्याचो अधिकारी जालो. 1970-71 ह्या वर्सा ताका जनरल स्टाफ ऑफिसर ग्रेड – 1 हें जद मेळेळें. 1971-75 ह्या काळांत ताची माऊंटन ब्रिगेडची कमांडर (गिर्यारोहक) म्हूण नेमणूक जाली. हे मोहिमेंतली ताची कामगिरी पळोवन रॉयल कॉलेज ऑफ डिफेन्स स्टडीज (U.k) हांगा आर्मीचो प्रशिक्षक म्हूण नेमणूक जाली. थंयच्यान आयले उपरांत तो डिफेन्स सर्व्हीस स्टाफ कॉलेज, वेंलिंगटन हांगा मुखेल मार्गदर्शक जालो, हाचेभायर 1983-85 ह्या काळांत डायरेक्टर जनरल मिलिटरी ट्रेनिंग (आर्मी हेडक्वार्टर्स), 1985त जन्मु आनी काश्मीरचो आर्मी कमांडर,1986 वर्सा आर्मीचो उपमुखेली तशेंच 1990 वर्सा चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ (लश्कराचो मुखेली) अशीं वेगवेगळीं पदां भुशयली. तशेंच तीन फावट वेगवेगळ्या भारतीय झुजांनी वांटो घेतलो.

1988 वर्सा ताका परम विशिश्ट सेवा मॅडल आनी उपरांत विशिश्ट सेवा मॅडल फाव जालें. निवृत्त जाल्या उपरांत तो सद्या गोंयांत स्थायीक जाला. तो गोंय विद्यापीठ, इंटरनॅशनल सेंटर, माजी लश्कर अधिकारी संघटना आनी हेर सामाजीक, संस्कृतीक संस्थाच्या कारभारांत सक्रीय आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रुमानियन भास

**रुमानियन भास** ही उदेंतेकडली एक भास. रोमान्स भाशाचोंब्यांत हे भाशेचो आस्पाव जाता.
रुमानियन भाशेचे थळावे भेद आसता ते अशे – (1) डाकोरुमानियन ही रुमानियाक लागून आशिल्ल्या युगोस्लाव्हिया, बल्गेरिया आनी सोव्हिएत संघांतल्या मॉल्डेव्हिया राज्यांतल्या संलग्न प्रदेशांत उलयतात.
(2) मॅसिडो रुमानियन वा आरुमानियन ही भास ग्रीसांतले मॅसिडोनिया आनी थेसाली हे प्रदेश आनी युगोस्लाव्हिया आनी बल्गेरियांतल्या कांय भागांनी उलयतात.
(3) मेग्लेनो – रुमानियन ग्रीसांत सालोनिकी लागसार उलयतात.
(4) इस्त्रियो – रुमानियन ही युगोस्लाव्हियाच्या वायव्य भागांतल्या इस्त्रिया प्रदेशांत मल्योरी पर्वतालारसार उलयतात.

भाशाभेद (3) आनी (4) हे अस्तित्वांत नात. डाकोरुमानियन ही भास सोडल्यार मॅसिडोरुमानियन हीय भास अस्तंगत जायत आसा.

रुमानियन भास ही उदेंतेकडल्या रोमन साम्राज्यांत उलयतात ते लॅटीन भाशेची वंशज. रोमनांचें बाल्कन व्दीपकल्पावयलें आक्रमण ख्रिस्तापयली तिसऱ्या शेंकड्यांत सुरू जावन डेश (आयचो रुमानिया) जिखतकच इ. स. च्या दुसऱ्या शेंकड्यांत तें पुराय जालें. भुगोलीक साहचर्याक लागून स्लाव्हिक भाशांचो रुमानियन भाशेचे शब्दसंपत्तेचेर खूब प्रभाव पडलो. अठराव्या शेंकड्यांत ग्रीक आनी तुर्की भाशांनीय रुमानियन भाशेचेर आपलो प्रभाव घालो. एकुणिसाव्या शेंकड्यांत आर्विल्लें विज्ञान, कला हांचेकडेन संबंदीत शब्दांची भर, फ्रेंच, इटालियन आनी इंग्लीश भाशेंतल्या रुमानियन भाशेंत पडली. एकुणिसाव्या शेंकड्याचा मध्यामेरेन रुमानियन भास शेजारच्या स्लाव्हिक भाशेभाशेनूच सिरिलिक लिपींत बरयताले. पूण 1859 वर्सा रोमन लिपी आपणासली. मॉल्डेव्हियांत मात आजुनूय सिरिलिक लिपी वापरतात. सगळ्यांत पोरने रुमानियन ग्रंथ पंदराव्या शेंकड्यांतले आसून ते चडशें धर्मीक स्वरुपाचे आसात. एकुणिसाव्या शेंकड्यासावनूच राश्ट्रीय भावनेचे वाडीक लागून उत्कृश्ट वाङ्मय निर्माण जावंक लागलें. पूण भाशांतराच्या उणावाक लागून तें देशाभायर वचूंक पावलेंना.

रुमानियन भाशेंतलें मुखेल खाशेलपण म्हळ्यार लॅटीन भाशेंतलें ऱ्हस्व ‘उ’ आनी दीर्घ ‘ओ’ हातुंतलो ‘u’ आनी ‘o’ असो रुमानियन भाशेंत कायम दवरला. रुमानियन भाशेंतली स्वर वेवस्था आनी व्याकरण खूबशें रोमान्स धाटणीचें आसा, पूण शब्दसमूह चड करून स्लाव्हिक भाशाचोंब्या कडल्यान प्रभावीत आसात. क्, ग् ह्या व्यंजनांचें जोडगिरांभितर ओष्ठयीकरण जालां. देखीक – ooto (आठ) >opt; तेच भाशेन ‘ग्व’ चें ‘म्न’ त परिवर्तन जालां. ह्या भाशेंतल्या नामांक सरळ आनी सामान्य रुपां आसतात. तशेंच नामां निश्र्वीत करपी उपपदां नामांक निमाणे कडेन लायतात. देखीक – ओमु – ल : द मॅन हेंच फ्रँचींत ल् – ऑम् अशें बरयतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:भास
वर्ग:संवसारांतल्यो भासो/sonsarantleo bhaso
रुद्रेश्वर देवस्थान (हरवळें)

**रुद्रेश्वर देवस्थान** दिवचल म्हालांतल्या सांखळी वाठारांतल्या श्रीक्षेत्र हरवळ्यां आशिल्लें नामनेचें देवस्थान. ह्या थळाची इतिहासीक वा पुराणीक म्हायती मेळना. पूण थंयच्या घटनात्मक नेमावळींत जी म्हायती मेळटा ताचेवयल्यान हें देंवस्थान पुर्विल्ल्या काळांत नायक भंडारी समाजान स्थापन केलें आनी थंय देवूळ बांदलें म्हणपाचें कळटा . हें श्रीरुद्रेश्र्वर देवस्थान ज्या जाग्यार आसा त्या वाठाराक आगर देवळाकडलें थळ ह्या नांवान वळखतात. ह्या देवळांत मुखेल दैवत श्रीरुद्रेश्र्वर शिवलिंग आसून ताचे अस्तंतेकडेन पांडवांच्यो व्होंवऱ्यो आनी पुर्वाचारी तशेंच उदेंतेकडेन निराकारी हिं अनुषंगिक दैवतां आसात.

ह्या तीर्थथळार व्हड जात्रा भरता. तशेंच महाशिवरात्रेच्या दुसऱ्या दिसा सकाळीं रथोत्सव जाता. त्या देवस्थानाचे सगळे म्हाजन नायक भंडारी समाजाचे आसात. श्री रुद्रेश्र्वर देवस्थानची घटनात्मक नेमावळ तेन्ना तयार जावन त्या देवस्थानाच्या म्हाजनांची नांवां आसात. रायबंदर, पणजी, करमळी, कुंमारजुंवें, सांतान, कुडका, पाळें, मोवळें, मेरशी, ताळगांव, कालापूर, नुवें, म्हापशें, वेरें, निल्ला, कांदोळी, हळदोणें, शिरगांव, मयें, नानोडें, वांयगिणी, पिळगांव, सांखळी, परयें, मोरियें, कारापूर, कुडणें, विर्डी, गांवठण, गावणें, वाघुर्में, खांडोळें, हडकोळण, दुर्भाट, करझोल, म्हाड्डोळ, भोम, वळवय, केरी-पेडणें, हरमल, खोर्जुवें मांद्रें अशा 42 गांवांनी हे म्हाजन पातळिल्ले आसात.

पिरायेचीं अठरा वर्सां पुराय जाल्ल्या फकत नायक भंडारी समाजाच्याच खंयच्याय मनशाक ह्या देवस्थानाच्या म्हाजनांचे वळेरेंत नांव आस्पावन घेवंक मेळटा. महाशिवरात्रे दिसा ह्या देवस्थानांत श्रीरुदेश्र्वर देवाक अभिशेक वा देवकृत्य करपाक मान्यताय आसा. तशेंच महाशिवरात्रे दिसा रायबंदर गांवच्या खंयच्याच श्रीरुदेश्र्वर देवस्थानच्या म्हाजनाक फुकट अभिशेक करपाक मान्यताय आनी भोवमान मेळटा.

पुर्विल्ल्या काळासावन ह्या देवस्थानांत हिंदू लोकांक नारायणबळी, नागबळी सारकें अनुश्ठीन करपाक मेळटा. तशेंच ह्या थळाचेर मेल्ल्या मनशाच्या इकराव्या आनी बाराव्या दिसाचीं वैदिक कर्मां आनी अस्थी विसर्जन करपाची वेवस्था आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
जाँ जॅक रुसो

**रुसो, जाँ जॅक** : (जल्म : 28 जून, 1712, जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड; मरण:?)

प्रबोधन तेंपावयलो एक नामनेचो विचारवंत. ताचो बापूय घड्याळ – मेस्त्री आशिल्लो. ताच्या जल्माउपरांत कांय दिसांभितरूच ताचे आवयक मरण आयलें. उपरांत तो ताच्या मामाच्या घरा ल्हानाचो व्हड जालो. रुसोचें मुळावें शिक्षण ताच्या मामागेरूच जालें. मामाची अर्थीक स्थिती बरी नाशिल्ल्यान सुरवेच्या तेंपार ताका खूब हाल सोंसचे पडले. सोळाव्या वर्सा कॅथॉलिक धर्मपंथाचें शिक्षण घेवपाखातीर ताका अनेसी शारांत धाडलो. थंय मादाम लुईसी द वॉरेन्स हे गिरेस्त बायलेकडेन ताची वळख जाली. वॉरेन्स हिचेकडेन तो सुरवेक विद्यार्थी आनी सेवक म्हणून आनी उपरांत तिचो मोगी म्हणू रावपाक लागलो. उपरांत वेवसायीक शिक्षण घेवपाखातीर तिणें रुसोक न्यूरीन शारांत धाडलो. थंय मादाम लुईसी द वॉरेन्स हे गिरेस्त बायलेकडेन ताची वळख जाली. वॉरेन्स हिचेकडेन तो सुरवेक विद्यार्थी आनी सेवक म्हणून आनी उपरांत तिचो मोगी म्हणू रावपाक लागलो. उपरांत वेवसायीक शिक्षण घेवपाखातीर तिणें रुसोक न्यूरीन शारांत धाडलो. त्या काळांत ताणें साबार ग्रंथ वाचून काडलें आनी तांचो बारीकसाणीन अभ्यास केलो. व्हॉलतेर हो ताचो आवडीचो लेखक आशिल्लो. प्लूटार्क आनी प्लेटो हांच्या कांय ग्रंथांचो ताणें रीतसर अभ्यास केलो. 1741त मादाम वॉरेन्स हिचेकडेन झगडीं जावन उपरांत तो पॅरिस शारांत गेलो. थंय ज्ञानकोश तयार करपी एक संपादक डिडेरो हाचे कडेन ताची वळख जाली. 1743 त तो व्हेनीस शारांत गेलो. थंय तो एक फ्रँच वकिलाचो सचीव म्हूण वावुरपाक लागलो. पूण ताचेयकडेन वाद करून तो परत पॅरिसांत गेलो. 1749 त ताणें दिजाँ ॲकॅडमीखातीर विज्ञान विकास आनी मनीस सुदारणा ह्या विशयाचेर खर टिका करून, विज्ञानाक लागून मनीसजिणेंत कांय सुदारणा जांवक ना अशें स्पश्ट मत मांडिल्लें. तेखातीर ताका पयलें बक्षीस मेळ्ळें. त्या यशांतल्यान ताका प्रेरणा मेळून तो मुखार चिकित्सक लेख बरोवपाक लागलो. 1754 त तो जिनिव्हा शारांत गेलो. त्या शाराचें नागरिकत्व मेळोवपाखातीर ताका प्रॉटेस्टंट पंथ आपणावचो पडलो. उपरांत तो लक्झेंबर्ग शारांत गेलो. थंय ताणें आपली ‘ज्युली’ ही कादंबरी बरयली. ‘सोशल कॉण्ट्रॅक्ट’ आनी ‘एमिली’ हे ताणें बरयल्ले ग्रंथ 1760 त उजवाडा आयले.

-कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां