open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
देवदूत

**देवदूत** ही मनशापरस व्हड आनी देवापरस ल्हान अशी एक अतिमानवी योनी. आपलें काम करून घेवपाखातीर देवांनी तयार केल्ले दूत. हिंदू धर्मांत तेचपरी इस्लामी, येहुदी, क्रिस्तांव आनी झरथ्रुश्टी ह्या मुखेल धर्मांत देवदूत ही कल्पना मानिल्ली दिसता. पुराणांत शिवदूत, विष्णुदूत, यमदूत हांचे उल्लेख येतात. कोणूय मनीस शिवभक्त वा विष्णुभक्त आसलो जाल्यार ताका मरणा उपरांत व्हरपाक शिवदूत वा विष्णुदूत आयले अशी कथा पुराणांनी वाचूंक मेळटा. सर्वसामान्य मनशाक ताच्या मरणा उपरांत व्हरपाक यमदूत येता अशीय कल्पना आसा. मेल्ल्या मनशाच्या जिवाक ताच्या पाप-पुण्याच्या कर्माप्रमाण ताका त्या त्या जाग्यार पावोवप हें ताचें मुखेल काम. तेचपरी देवाचो रेकाद पावोवप हेंय काम ताकाच करचें पडटा.

अस्तंती देशांत देवदुतांचे कथेचो उगम सुर्वेक पार्शी धर्मांत जालो. उपरांत त्यो कथा यहुदी धर्मांत घेतल्यो. फुडें तातुंतल्यो जायत्यो कथा क्रिस्तांव धर्मान आपणायलो. क्रिस्तांव धर्मांत देवदुताक 'एन्जल' अशें म्हण्टात आनी ताचो अर्थ देवाचो रकाद हाडपी असो जाता. बायबलांत देवदुतांची जायती म्हायती दिल्ली आसून तांचे बरे देवदूत आनी वायट देवदूत अशे दोन प्रकार केल्ले आसात. देवदूत सर्गांत रावतात अशेंय म्हण्टात. परमेश्वरान आपले सेवेखातीर निर्माण केल्ले शुध्द आत्मे अशेंय तांचें वर्णन मेळटा. परमेश्वराची सेवा करी नासताना तांणी जर पाप केलें जाल्यार तांकां वायट जल्म येता आनी ते राकेसाच्या वा पिशाच्च्याचे योनींत जल्मतात. बऱ्या देवदुतांच्या मुखेल्याक गाब्रिएल आनी वायट देवदुतांच्या मुखेल्याक सॅटन अशें म्हळां. हाचेवयल्यानूच सैतानाची कल्पना आयिल्ली दिसता. चवथ्या शतमाना उपरांत श्रेश्ठ देवदुताची पुजा करपाची पद्दत क्रिस्तांव धर्मांत रूढ जाली. मूळ पारशी धर्मांतल्यान आयिल्ली एक कथा जी यहुदी आनी क्रिस्तांव धर्मांनी घेतल्या ती अशी - अहुर मज्द ह्या व्हड देवान स्पँता-मइन्यू आनी अंग्रो-मइन्यू अशे दोन दूत तयार केले. तातुंतल्या स्पँता-मइन्यू हाणें अहुर मज्द हाका संवसार निर्माण करपाक आदार केलो अशें अवेस्तांत म्हळां. अहुर मज्दाक आदार दिवपी स देवदूत आशिल्ले ताका 'अमेश स्पँता' अशें महळां. पूण अंग्रो-मइन्यूहाणें अहुर मज्दाच्या नेमांचें पालन केलेंना आनी तो ताचो विरोधक जालो. सॅटना कडेन ताचें सारकेपण दिसता.

इस्लाम धर्मांतय दोन तरांच्या देवदुतांची कल्पना दिसता. ईश्वरान देवदूत निर्माण केलो आनी ताणेंच 'कुराण' हो ग्रंथ धर्तरेचेर हाडलो अशें कुराणांत म्हळां. अल् फाराबी हाणें अरबी तत्वज्ञानांत ह्या देवदुतांचें वर्णन 'कार्यशक्ती' अशें केलां. क्रिस्तांव आनी ज्यू धर्मांतल्या देवदुतांचीं पुर्विल्लीं चित्रां मेळटात तातूंत मानवी शरीर आनी पाखां आशिल्ल्याचें दाखयलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
देवूळ

**देवूळ** हें देवाची मूर्त, लिंग वा प्रतीक हांच्या रूपान आशिल्ली देवाची सुवात. म्हापुरसाच्या समाधींकूय देवूळ अशें म्हण्टात. गांवांतलो वेंचीक जागो वा जलाशय, दोंगर, धोली, झाड, कुंज, शिळा ह्यो सुवाती पवित्र मानून थंय देवळां बांदतात. मंत्रपूर्वक स्थलशुध्दी करतकच वास्तूकलेच्या नेमांक धरून त्या जाग्यार मुर्तीची स्थापणूक करतात. मुर्तीची विधिपूर्वक स्थापणूक करप, हें चड गरजेचें आसता. प्राणप्रतिश्ठेउपरांत ते मुर्तीचेर हेर उपचार करतात. फांतोडेर भुपाळ्यो, कांकड आरत्यो म्हणून देवाक जागयतात आनी रातचें शेजारती म्हणून न्हिदयतात. फांतोडेर, दनपरां आनी सांजवेळार ताची पुजा करतात. देवाफुडें तेलाचो वा तुपाचो दिवो लायतात. देवीची खणा-नाल्लान होंट भरतात. कांय देवांफुडें बोकडो, कोंबो हांचो बळी दितात. सिंधु संस्कृतायेंत पयलीं देवतांची पुजा जाताली. सिंधु संस्कृतायेंत पयलीं देवतांची पुजा जाताली.

कांय जमातींभितर देवळां नाशिल्लीं. चड करून हेडपी जनातीं देवांचें माटव वा तंबू आपलें वांगडा घेवन भोंवतालें. जेन्ना त्यो जमातीं एका जाग्यार थिरावल्यो, तेन्ना तंबू, माटव वचून त्या जाग्यार देवळां आयलीं. व्हड मोलादिक मुर्तींखातीरूय देवळांची गरज पडपाक लागली. पूजा, भजन, किर्तन, प्रवचन, धर्मीक ग्रंथाचें पारायण, चर्चासत्रां, धर्मसभा, उत्सव, जात्रा, कौल लावप, कसलेंयदिव्य करप, न्यायनिवाडो करप हांकां लागून देवळांक संस्कारकेंद्राचें तशेंच ज्ञानपिठांचें स्वरूप मेळील्लें. पुण्यप्राप्ती, पापमुक्ती, आंगवण, कीर्त, हेर पंथांतल्या लोकांकडेन सर्त, ह्या हेतूंनी देवळां बांदप जातात. देवूळ बांदप वा ताचो जीर्णोध्दार करप हें हेर कर्मांतलें 'पूर्त' कर्म मानतात. देवूळ बांदपाचो विचार मनांत आयल्यार पंचमहापातकां नश्ट जातात, अशे उल्लेख पुराणांत मेळटात.

पयलीं संस्कृतीक आनी धर्मीक नदरेन गांवांचेर देवळांचें प्रभुत्व आसतालें. मनांक शांती दिवपी पवित्र सुवात म्हणून भाविक लोकांचें जिणेंत देवाक म्हत्वाची सुवात आसता. ग्रीक, रोमन, बॅबिलोनियी, इजिप्तियी ह्या फुडारिल्ल्या सस्कृतायेंत लेगीत देवळांक म्हत्वाची सुवात आसा.

वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:देवनागरी पानां
दोदोल

**दोदोल** हें नातालांचें मुखेल पारांपरीक गोड खाण. गोंयांत तर हें खूबूच फामाद. हें जिनस ल्हान भुरग्याक, व्हडल्यांक, तशेंच म्हाताऱ्याक लेगीत आवडटा. कारण दोदोल  मोव, गोड तशेंच रुचीक आसता.

## साहित्य
1/4   पाव किल सुरय तांदळांचे पीठ 
4- नाल्लांचो रोस
1-किल माडांचें गोड
4-वेलचेचो पिठो
भिकणां वा काजु बियो 
1/2   कुलेर मीठ

## दोदोल कशें तयार करप
पयलीं ४ नाल्लाचो रोस एके आयदनांत घालपाक जाय. उपरांत त्या रोसांत गोड घालून तें एकजीव करपाक जाय. गोड आनी रोस बरो फिरयतकूच तांतूत पीठ घालपाचें.उपरांत तें परतें एकजीव जायसर फिरोवपाक जाय. तांतूत वेलचेचो पिटो घालपाचो आनी मीठ घालून फिरोवपाचें. सगळें फिरोवन जातकच तें चुलीर दवरून बरो चाळो मारूंक जाय. हो चाळो सुमार ४५ मिनटा मारूंक जाय. चाळो मारतना तातूंत भिकणां वा काजु बीयो घालच्यो. अशें तरेन गोड रूचीक दोदोल तयार जाता. दोदोल करपाक कांय लोक माडांचे गोड वापरतात जाल्यार कांय लोक उशिंचें गोड वापरतात.

## दोदोल वाडप आनी खावप
दोदोलाचें ल्हान कुडके करतात आनी तें नातालांच्या हेर गोड जिनसावांगडा  सोयऱ्यांक  तशेंच  लोंकांक वांटात . तशेंच तें नातालांच्या कुसवादावांगडा लोकांक वांटात.  
आंताच्या काळांत तर लोक खंयच्याय तेंपार करतात. तशेंच तें विदेशांत आशिल्या आपल्या सोयऱ्यां- धायऱ्यांक धाडटात. आता दोदोलाची मागणी भायल्या देशांनी वाडल्या, देखून दोदोल वेवसायाचो एक भाग जाला.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
दों मोरायश

**दों मोरायश** हांचो जल्म 19 जुलय 1938, मुंबयत जालो. ते नामनेचे कवी, लेखक आनी पत्रकार आशिल्ले. संवसारीक नामनेचो भारतीय पत्रकार फ्रँक मोरायश हो ताचो बापूय. ताणें बी. ए. मेरेन शिक्षण घेतलें. पिरायेच्या एकुणिसाव्या वर्सा ताका ताच्या 'अ बिगिनींग' (A Begining) ह्या इंग्लीश कविता झेल्याक 'हॅथोर्नडेन प्रायझ' हो प्रतिश्ठेचो पुरस्कार फावो जालो. 'जॉन नोबडी' (1965). 'पोयम्स' (1960) 'वॅल्डम अॅन्ड अदर्स' (1968), 'अॅबसेन्स' (1983) ही ताच्या कवितांचीं आनीक कांय पुस्तकां. ताचो 'कलॅक्टेड पोयम्स' (1857-87) हो सगळ्या कवितांचो झेलो पँग्वीन बुक्स इंडियान भारतान उजवाडोयलो (1987). तातूंतले 'लेटर पोयम्स' ह्यो 1967-1987 मेरेनच्या काळेंतल्यो कविता. 'द ब्रास सरपंट' 1964 'एडिटेड वोयस फॉर लायफ' (1975) हीं ताचीं अणकारीत पुस्तकां.

तो 1956-58 ह्या काळांत 'जेमिनी' ह्या ऑक्सफर्ड-केंब्रिज साहित्यीक परिक्षण पत्रिकेचो फिचर संपादक, 1965-68 ह्या काळांत 'नोवा' ह्या लंडनाचे पत्रिकेचो फिचर एडिटर, 1969-71 ह्या काळांत न्यूर्याक टायम्स सण्डे मॅगझीनाचो युरोप आनी उदेंत आशियाकडलो भोंवतो 1973-77 ह्या काळांत यू. एन. फंड फॉर पॉप्युलेशन ऑर्क्टव्हिटीज हे संयुक्त राश्ट्र संघटणेचो स्पेशल लिटररी कन्सल्टंट आनी सण्डे स्टॅण्डर्ड, मुंबय ह्या इंग्लीश पत्राचो कांय काळापुरतो संपादक आशिल्लो.

ताची गद्य बरपावळ अशी - 'Green in the Grass' (1951), 'Gone Away' (1960), 'My Son's Father' (1968), 'A Matter of People' (1974), 'A Family in Goa' (1975), 'The open Eyes' (1976), 'The Tempest Within' (1972), 'From East & West' (1972), 'Bombay' (1980), 'Mrs. Gandhi' (1980), 'Answered by Flutes' (1983).

1980 वर्सा धर्तरेक प्रदक्षिणा घालपी भारताची पयली नौका 'तृष्णा' आनी तिचे वयले धाडशी तारवटी हांगेल्या आठ म्हयन्यां मेरेनच्या काळांत मुलाखती घेवन तृष्णाचे शौर्यकथेचेर ताणें एक पुस्तक बरयलां. तेचपरी भारतीय क्रिकेट खेळाच्या मळार 'लिजॅण्ड' जावन बशिल्ल्या लिटल मास्टर सुनील गावस्कर हाचें 'An Ilustrated Biography - Sunil Gavaskar' चरित्र ताणें बरयलां. गोंयच्या उद्देगीक धेंपे घराण्याच्या इतिहासाचेरूय ताणें एक पुस्तक बरयलां.

## पुरस्कार
'Lamont Prize for Literature' (1969), 'Citation for Excellence in journalism', ओव्हरसीज प्रॅस क्लब ऑफ अमेरिका (1972) हे ताका मेळिल्ले कांय पुरस्कार.

तो निधर्मीपणाचो आनी राश्ट्रीय एकात्मतेचो एक कट्टर पुरस्कर्तो. लिला नायडू हे हिंदू फिल्म अभिनेत्री वांगडा तो लग्न जाला.

वर्ग:देवनागरी पानां
दोहा

**दोहा** एक छंद. हो मात्रीक अर्धसम छंद. दोग्धि चित्तमिती दोहा = जो चित्त दवित करता, तो दोहा, अशी हाची व्याख्या केल्या. द्विपदी ह्या शब्दावयल्यान हें नांव आयलां अशें मानतात. हातूंत पयल्या आनी तिसऱ्या चरणांनी 13 मात्रा आनी दुसऱ्या आनी चवथ्या चरणांनी 11 मात्रा आसतात. चरणाचे अखेरेक यती आसता. विशम चरणाचे अखेरेक ज गण नासचो आनी निमाणें लघू आसचो असो नेम आसा.

हिंदी भाशेक हो छंद अपभ्रंश भाशेकडल्यान मेळ्ळो. अपभ्रंशांत आनी हिंदी भाशेंत दोह्यांचे कितलेशेच झेले आसून मुनीयोगीन्द्र, रामसिंह, देवसेन आनी हेर बौध्दी सिध्द हांणी आपले रचणुकेंत दोहा छंदाचो उपेग केला. 'प्राकृतपैङ्गलम्' ह्या छंदोग्रंथांत वट्ट तेवीस दोहा प्रकारांची विस्कटावणी केल्या.

हिंदीतल्या चडशा सगळ्या कवींनी हो छंद वापरला. दोहा हो मुक्तक काव्याचो महत्वाचो छंद. भक्तीयुगांतले प्रबंध रचणुकेंत दोह्याचो व्हडा प्रमाणांत उपेग केल्लो दिसता. तुलसीदासाचें 'रामचरित मानस' आनी जायसीचें 'पद्मावत' हातूंत दोहे मेळटात.

दोहा आनी साखी हे शब्द सारक्या अर्थाचे आसात. कबीराच्यो साख्यो ह्यो दोह्यांसारक्योच आसात. साखी हो साक्षी ह्या उतराचो अपभ्रंश जावन आसा. गोरखपंथी काव्याच्या प्रभावाक लागून कबीरपंथी कवींनीं हो छंद आपणायलो, अशें म्हण्टात. बिकानेरचो राजा अनूपसिंह हाणें 'दोहा-रत्नाकर' नांवाचो एक व्हडलो दोह्यांचो झेलो तयार करून घेतिल्लो. तातूंत शेंकड्यांनी कवींचे सुमार 4500 दोहे संकलीत केल्ले आसात.

अपभ्रंश साहित्याचे उदरगतीवांगडा दोहा छंदाचो प्रचार वाडलो. हिंदी भाशेप्रमाणूच राजस्थानी आनी गुजराती भाशांनीय दोह्यांची रचना जाल्या. साहित्याच्याच मळार न्हय, जाल्यार लोकवेदांतूय दोहा छंदाक म्हत्वाची सुवात प्राप्त जाल्या. लिखीत दोह्यांपरस तोंड्यां घोळत प्रचलीत जाल्ल्या अलिखीत दोह्यांचो आंकडो खूब व्हड आसा.

जैन लोक पुजेचे सुर्वेक वेगवेगळ्या रागांनी दोहे गायतात. ह्या छंदांत वेगवेगळ्या विशयांचेर काव्यां निर्मिल्लीं दिसतात. सामान्य विशयांप्रमाणूच आयुर्वेद, ज्योतीश ह्या विशयांवयले कांय ग्रंथूय दोहा छंदात रचिल्ले आसात.

दोह्याचें एक उदाहरण अशें -

स्वर्ग सात असमानपर, भटकत है मन मूढ|
खलिक तो खोया नहीं, उसी महल में ढूँढ||

अर्थ - हे मूर्ख मना, सात सर्गांच्या अवकाशांत तूं हेडटा, पूण परमेश्वर खंयच शेणूंक ना. तूं जंय आसा थंयच ताका सोद.

वर्ग:देवनागरी पानां
द्राक्ष

**द्राक्ष** खूब वर्सां जियेवपी बळिश्ट अशी वेल. पानांचो आकार सादारण मनशाच्या काळजाच्या आकाराभशेन. फुलां ल्हान पाचवीं, फळां पोपटी वा लेव पाचव्या कोराचीं. कांय जातींचीं द्राक्षां जांबळ्या कोराचींय आसतात. फळां घोसांनी जातात फळांनी 2 ते 5 बारीक बियो आसतात. कांय जातीच्या फळांनी बियो आसनात. ही वनस्पत मूळची अस्तंत आशियांतल्या कॅस्पियन दर्या वाठारांतली आसूं येता, अशें तज्ञाचें मत आसा. सुमार 6,000 हजार वर्सांपयलीं ही वेल इजिप्त देशांत लायतालें अशी नोंद मेळटा. नोआ हाणें लायिल्ल्या द्राक्षांच्या मळ्याचो उल्लेख बायबलांत आसा. इ. स. 1300 च्या सुमाराक इराण आनी अफगाणिस्तान ह्या देशांतल्यान द्राक्षां वेली भारतांत हाडल्यो अशे पुरावे मेळटात.

फ्रांस, इटली, स्पेन, तुर्कस्थान, रशिया, पुर्तुगाल ह्या देशांनी द्राक्षांची व्हड प्रमाणांत लागवड करतात. ते फाटोफाट अमेरिका, आल्जेरिया, रूमानिया, आर्जेंटिना, ग्रीस, इराण, अफगारिस्तान, दक्षिण आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया, भारत ह्या देशांनी द्राक्षांची लागवड जाता. देशांत सुमार 10,000 हॅक्टेर सुवातींत द्राक्षांची लागवड जाता. गोंयचें हवामान द्राक्षांचे लागवडीक योग्य ना. ताका लागून गोंयांत द्राक्षांची लागवड करिनात.

द्राक्षांच्यो सुमार धा हजार जाती आसात. ब्लॅक प्रिन्स, खंडारी डाक, थॉमसन सिडलॅस, सुलताना, खिशमीश व्हायट, बेंगळूर ब्लू, पंचद्राक्ष, अनाब - शाही, चीमा साहेबी ह्यो कांय जाती भारतांत वेपारी तत्वाचेर लायतात.

द्राक्षांच्या पिकाक सुक्या हवामानाची गरज आसता. हें पीक वालीचें आशिल्ल्यान ताका माटवाची गरज लागता. वालींची लागवड छाट कलमापसून करतात. द्राक्षां लावपाच्यो तरेकवार पद्दती आसात. तातूंतले 'हेड सिस्टीम' हे पद्दतींत चड करून द्राक्षांची लागवड करतात. हे पद्दतींत 2.5 ते 3.0 मि. अंतराचेर छाट कलमां लायतात. द्राक्षांची लागवड जानेवारी - फेब्रुवारी ह्या म्हयन्यांनी करतात. तेउपरांत वालीक नेमान उदक दितात. तशेंच दर वालीक नेमान उदक दितात. तशेंच दर वालीक 25 - 30 किग्रॅ. शेणखत घालतात. तेभायर दर वालीक 75 ग्रॅम नत्र, 50 ग्रॅम स्फुरद आनी 125 ग्रॅम पलाश दितात. ऑक्टोबर म्हयन्यांत वालीची छाटणी करतात. द्राक्षांचें उत्पन्न हें जातीचेर आनी लावपाचे पद्द्तीचेर आदारून आसता. एका हॅक्टेरापसून सरासरी 25-30 टन उत्पन्न मेळटा. पुसा सिडलॅस आनी थॉमसन सिडलॅस ह्या बियो नाशिल्ल्या द्राक्षांचें उत्पन्न हॅक्टेराक 15-20 टन मेळटा. द्राक्षांच्यो वाली 2-3 वर्सांनी फळां दिवपाक सुरू करतात. एकदां लायले उपरांत ती वाल 15-20 वर्सां उत्पन्न दिता.

द्राक्षांच्या पिकाक खूबशा किडींचो तशेंच रोगांचो त्रास जाता. फ्ली बीटल, थ्रिपस, चाकर बीटल, स्केलस्, वाळटी, ह्यो किडी आनी शेवणीं द्राक्षांचें लुकसाण करतात.

द्राक्षांचें फळ गोड आनी रोसाळ आसता. फळ पिकतकच खावपाखातीर वापरतात. फळापसून सोरो तयार करतात. द्राक्षां सुकोवन तांचेंपसून खिसमीस तयार करतात. द्राक्षासव आनी द्राक्षारिष्ट हीं द्राक्षांपसून तयार केल्लीं वखदां. सुकयल्लें द्राक्ष आंगाक थंडावो दिता, मूत लींप करता. तशेंच भूक वाडयता.

वर्ग:देवनागरी पानां
द्रोणाचार्य

**द्रोणाचार्य** कौरव-पांडवांचो धनुर्विद्येंतलो गुरू आनी भारतीय झुजांतलो कौरवांचो सेनापती. द्रोणाचार्याचो बापबय भरद्वाज, गंगेर न्हावपाक गेल्लेंकडेन घृताची नांवाचे अप्सरेक पळोवन ताचें वीर्यस्खलन जालें. तें वीर्य ताणें दोण्यांत दवरलें आनी ताचेपसून दोर्णाचार्याची निर्मिती जाली अशी एक कथा आसा. द्रोणाचार्याचें दुसरें नांव कूटज. शरद्वानाची चली कृपी ही द्रोणाचार्याची बायल आनी अश्वत्थामा हो ताचो चलो. द्रोणाचार्य बापयकडल्यान वेदविद्या, धनुर्विद्या आनी परशुरामा कडल्यान अस्त्रविद्या शिकलो आनी ताणें कौरव-पांडवांक धनुर्विद्येंत प्रवीण केले. अर्जून हो द्रोणाचार्याचो आवडटो शिश्य आशिल्लो. ताणें एकलव्याक विषाद तशेंच कर्णाक सूतपूत्र म्हणून धर्नुर्विद्या शिकोवपाक न्हयकार दिलो. पूण एकलव्य, द्रोणाचार्याचो मातयेचो पुतळो करून, धनुर्विद्या शिकून, अर्जूनापरस तरबेज जालो. हें कळटकच द्रोणाचार्यान एकलव्याकडेन, गुरूदक्षिणा म्हणून धनुर्विद्येक आवश्यक असो ताच्या उजव्या हाताचो आखाणो मागून घेतलो.

भारतीय झुजांत द्रोणाचार्यान कौरवांटेन झुजपाचें थारायलें, तेन्ना युधिष्ठीर द्रोणाचार्याक मेळपाक गेलो. भारतीय झुजांत द्रोणाचार्यान कौरवांटेन झुजपाचें थारायलें, तेन्ना युधिष्ठीर द्रोणाचार्याक मेळपाक गेलो. कृष्ण तुमचे वटेन आसा. तुमचेंच जैत जातलें. अयोग्य उतर म्हाका आयकूंक येतलें तेन्ना हांव तुमचेंच जैत जातलें. अयोग्य उतर म्हाका आयकूंक येतलें तेन्ना हांव शस्त्रत्याग करतलों उपरांत तुमी म्हाका मारात. (महाभारत, भीष्मपर्व,43)". भारतीय झुजांत इकराव्या दिसा, भीष्माउपरांत दोर्णाचार्याकडेन सेनापतीपद आयलें. द्रोणाचार्य एकदां द्रुपदां कडेन धन मागपाक गेल्लेकडेन, द्रुपदान द्रोणाचार्याचो अपमान केल्लो. ताचो सूड, द्रोणाचार्यान ह्या झुजांत द्रुपदाक मारून घेतलो.

झुजाच्या पंदराव्या दिसा इंद्रवर्मा राजाचो, 'अश्वत्थामा' नांवाचो हती मेलो, तेन्ना कृष्णान भीमाक 'अश्वत्यामा मेलो' अशी नांवाचो हती मेलो अशी गर्जना करपाक लायली. दोणाचार्यान ही गर्जना आयकनाफुडें गळीतगात्र जावन शस्त्र सकयल दवरलें. योगधारणेन प्राणोत्क्रमण करता आसतना द्रुपदाचो पूत धृष्टद्युम्न हाणें ताका मारलो. मरणा वेळार ताची पिराय महाभारतांतल्या वर्णनाप्रमाण 80-85 वर्सां आसूं येता.

## पळेयात
Drona

वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां
धनिष्ठा

**धनिष्ठा** आश्विन्यादी गणनेंतलें तेविसावें नखेत्र. हाचें वैदिक नांव श्रविष्ठा. धनिष्ठा म्हळ्यार गिरेस्त आनी श्रविष्ठा म्हळ्यार फामाद. श्रवणाचे उदेंतेक पूण मातशें उत्तरेवटेन हें नखेत्र आसा. अस्तंत पध्दत्तीप्रमाण तिमी (डॉल्फिनस) ह्या गिऱ्या चोम्यांतल्या आल्फा, बीटा, गामा, डॅल्टा आनी एप्सायलॉन हे पांच वा कांय जाण हातूंत आनीक एक गिऱ्याचो आस्पाव करून स गिरे समजतात. ह्या नखेत्राचो आकार शेंपडेसयत ल्हान पतंगावरी आसा. ऑक्टोबराचे 10 तारखेच्या सुमाराक रातचे आठ वरांचेर हें नखेत्र मध्यमंडलाचेर (जंय उदेंतेक आनी अस्तंतेक रेखांश मेजतात) दिसता. हातूंतले दोन गिरे तिसरे प्रतीचे आनी तीन वा चार गिरे चवथे प्रतीचे आसात. हातूंतलो आल्फा गिरो हो योगोयोग आसून ताचे विषुवांश 20 व. 30 मी. 1800 से. आनी क्रांती 15(0) 42 मी. 452 से. उ. अशी आसा. गामा हो गिरो युग्मगिरो आसून तातूंतलो एक भांगरावरी हळदुवो आनी दुसरो निळसार पाचवो आसा.

क्रिश्ता आदीं 3000 च्या सुमाराक धनिष्ठा नखेत्रांत सूर्य आसताना उत्तरायणाक सुरवात जाताली. वेदांग ज्योतिश पध्दतीन धनिष्ठा हें पयलें नखेत्र समजतात. बार्हस्पत्यसंवत्सर चक्राची सुरवात धनिष्ठेपसूनच जाता. ताची देवता वसू आनी आकृती मर्दल (धोलकें) आसा. ह्या नखेत्राचे पयलें देन चरण मकर आनी फुडलें दोन चरण कुंभ राशींत येतात. धनिष्ठापसून रेवतीमेरनच्या पांच नखेत्रांक धनिष्ठापंचक म्हण्टात. ह्या पंचकांत आयिल्ले मरण वायट समजतात. ह्या नखेत्राचेर जल्मल्लो मनीस गिरेस्त, शीलवान, बळीश्ट आनी किर्तीमान जाता अशें कोष्ठीप्रदिपांत म्हळां.

वर्ग:देवनागरी पानां
धनु

**धनु** राशीचक्रातली णववी रास. ही सगळ्यांत दक्षिणेकडली रास. भारतीय पध्दतीप्रमाण मूळ, पूर्वाषाढा आनी उत्तराषाढाचो पयलो चरण (चतुर्थांश) हीं सवायदोन नखत्रां हे राशींत येतात, पूण अस्तंते क्षेत्रात्मक पद्दतींत मूळ हें वृश्चिक राशींत आस्पावल्लें आसा. वयलो भाग धनुर्धारी मनशाचो आनी सकयलो भाग (धड) घोड्याचो असो अश्वमानव प्राणी, अशी हे राशीची आकृती आसा. गुरू हो तिचो स्वामी. ही रास उदेंतेची स्वामिनी आसून ती अग्नीराशी आनी क्षत्रियवर्णी समजतात. ही राशी वृश्चिक आनी मकर राशीच्या दरम्यान विस्तृत (होरा 17 ता. 40 मि. ते 20 ता. 20 मि. आनी क्रांती -12(0) ते -45(0); ज्योतीशशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्दत) पातळिल्ली आसा. ही रास जुलय आनी ऑगस्टांत रातची दक्षिणेकडेन बरी दिसता. हिच्यांत सवे प्रतीमेरेनचीं 47 नखेत्रां आसून तातूंतले डॅल्टा, एप्सायलॉन, लॅम्डा, झीटा, आल्फा, बीटा आनी म्यू हीं म्हत्वाचीं नखेत्रां आसात. आकाशगंगेचो सगळ्यांत तेजिश्ट भाग धनु राशींत आसून आकाशगंगेचो एक फांटो हे राशींतल्यान गेल्लो दिसता. हिच्या वायव्य भाागांत नखेत्रांची भरपूर दाटी जाल्या. तांतूत गिऱ्यांचोमो, अभ्रिका, तीन नवगिरे, दोन सेफीड रूपविकारी गिरे, सॅजिटेरियस-ए हो रेडीओ उदगम आदी म्हत्वाचे खस्थ पदार्थ आसात. दक्षिण संस्तंभ (दक्षिणयनान्त बिंदू) हे राशींत आसून 22 डिसेंबरा दिसा सूर्य थंय येवन उत्तरायणाक सुरवात जाता. 22 नोव्हेंबराक सूर्य हे राशींत प्रवेश करता. कार्ल जान्स्की हाणें हें राशींचे दिशेकडल्यान रेडिओ प्रारण (तरंगरूपी उर्जा) येता आशिल्ल्याचें 1931-32त सोदून काडलें. ग्रीक पुराणकथेप्रमाण चिरॉन हो सॅटर्नचो (शनीचो) चलो, एक खांपो धनुर्धर आशिल्लो. हर्क्युलीसाच्या विखारी बाणान ताका मरण येतकच ज्युपिटरान (गुरून) ताका मळबांत ताऱ्यापद दिलें. तो मळबांत वृश्चिकाचेर बाण रोखून आसा. चिरॉन म्हळयार बैल मारपी अशेंय समजतात. कारण धनु रास उदेता तेन्ना वृषभ (बैल) राशींतल्यान गिऱ्यांचो अस्त जाता. हे राशींत जल्म घेवपी मनीस रागीट, सडसडीत उलोवपी, कलेंत हुशार , पुण्यकर्मा करपी, सुखी आनी धनवान जाता, अशें जातकचंद्रीका आदी ग्रंथांनी सांगलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
धनुर्मह

**धनुर्मह** अक पुर्विल्लो लोकात्सव. ह्या उत्सवांत वीर मनीस धोणवाचेर दोरी चडोवन आपल्या बळाचें प्रदर्शन करता देखून हाका धनुर्मह (धनु म्हळ्यार धोणू आनी मह म्हळ्यार उत्सव) अशें नांव पडलें.

रामायण, महाभारत, हरिवंश आदीं ग्रंथानी धनुर्महाची वर्णनां मेळटात. सीतास्वयंवराच्या वेळार मिथिलेंत जो उत्सव जाल्याचो रामायणांत उल्लेख मेळटा तो धनुर्महच. तेन्ना रामान शिवधोणू बागोवन जनकान दवरिल्लो पण जिखिल्लो. महाभारतांत द्रौपदी स्वयंवरावेळार धनुर्विद्योंतलें कसब दाखोवपाचो पण आशिल्लो. हाचेवयल्यान अशें दिसता, पुर्विल्ल्या काळांत धनुर्महाच्या निमतान राजकुवरांक एकठांय आपोवन धनुर्विद्येंत जांची सगळ्यांत बरी कुशलताय दिसताली ताका आपली धूव दिवपाची प्रथा आशिल्ली.

हरिवंशांत कंसान केल्ल्या धनुर्महाचें वर्णन दिलां. हरिवंशातल्या वर्णनावयल्यान अशें दिसता, ज्या जाग्यार हो वा अशे तरेचो उत्सव जातालो ताका रंगवाट म्हण्टाले. ह्या जाग्यार पौर वा जनपद जनांक बसोवपाखातीर माची घालताले. राजाक बसपाखातीर उंच विमानावरी माची घालताले. ताका विमान अशेंच नांव आशिल्लें. अतिपुर्विल्ल्या काळांत जायत्या आदीम जमातींनी अशा बळ प्रदर्शनाच्या उत्सवाची चाल आशिल्ली. धनुर्मह म्हळ्यार ह्या उत्सवाचें एक रूप.

वर्ग:देवनागरी पानां
धन्वंतरि

**धन्वंतरि** देवाचो वैज आनी विष्णुचो एक अवतार. हाणेंच उपरांत काशीराजाच्या रुपांत पुनरावतार घेतलो अशें मानतात. रोग बरे करपी शस्त्रक्रियेची प्रक्रिया ज्या आयुर्वेदांत सांगल्या त्या आयुर्वेदाचो मुखेल उपदेशक. काशीच्या पुर्विल्ल्या पुराणकाळांतल्या राजवंशांतलो हो आयुर्वेदाचो आचार्य आशिल्लो धन्वंतरी राजा. हरिवंश, विष्णुपुराण, अग्निपुराण, वायुपुराण, भागवत, महाभारत तशेंच आयुर्वेदाविशींच्या सुश्रुतसंहिता आदी ग्रंथांनी विष्णुच्या अंशापसून निर्माण जाल्लो धन्वंतरी हो देव काशीच्या राजवंशांत वाराणसीक मनीसरुपान अवतरलो अशें म्हळां. तेचपरी ताणेंच आयुर्वेद प्रवृत्त केलो अशेंय म्हळां. हरिवंशांत ही वंशपरंपरा अशी सांगल्या

# काश
# दीर्घतपा
# धन्व
# धन्वंतरी
# केतूमान
# भीमरथ
# दिवोदास

कांय पुराणांनी दिवोदासाकच धन्वंतरी म्हळां. वयर उल्लेख केल्ल्या पुराणांत विस्तारान समुद्र मंथनाची कथा आयल्या. ते कथेंचे तात्पर्य अशें : अमरत्व मेळपाखातीर देव आनी दानव हाणीं मेळून क्षीरसागराचें मंथन केलें. तेन्ना तातूंत चवदा रत्नां मेळ्ळी. तातूंतलोच एक धन्वंतरी देव.

एका हातांत अमृताचो बुडकुलो घेवन हो देव प्रकट जालो. उदकांतल्यान जल्मलो देखून ताका 'अब्ज' म्हण्टात. विष्णुन वर दिलो, 'तूं मनीसजल्म काशीराजाच्या घराण्यांत घेतकच जल्मतनाच तुकां सगळ्यो सिध्दी प्राप्त जातल्यो, यज्ञांत तुकां येजमान देव समजून आहुती दितलें आनी तूं अष्टांग आयुर्वेदाचो प्रवर्तक जातलो'. हाचे सुमाराभायले प्रतिभेन वेगवेगळ्या वखदांचें सार अमृताच्या रुपांत देवाक मेळ्ळें आनी ते अमर जाले. देखुनूच ताका देवांचो वैज म्हण्टात. धन्वंतरीन चिकित्सेचें गिन्यान भास्कराकडल्यान मेळयलें आनी भास्कराचें आयुर्वेद संहितेच्या आदारान चिकित्सातत्त्वविज्ञानतेत्र नांवाचो ग्रंथ रचलो, अशी पारंपारीक म्हायती आसा.

भागवत पुराणांत विष्णुच्या चोवीस अवतारांमदीं धन्वंतरीचो आस्पाव केला. विष्णूच्या अवताराची प्रतिष्ठा मेळिल्ल्यान वैष्णव मुर्तीसंभारांत धन्वंतरीचो आस्पाव जाला. शिल्पग्रंथींत ताचे मुर्तीची लक्षणां दिल्यात. धनवंतरीच्या आयुर्वेदाचे आठ वांटे आसात ते अशे
# काय (शरिरविज्ञान)
# बाल (भुरग्यांचें वैजकी)
# ग्रह (भूत पिशाच्च आदींपसून जाल्ल्या पिडांचें वैजकी)
# ऊर्ध्वांग (शिरोभागांत आनी थंयच्या इंद्रियांनी जावपी विकारांचें वैजकी)
# द्वंष्ट्रा (वीख तिचित्सा)
# शल्य (शस्त्राघातांची चिकित्सा)
# जरा (भलायकी वाडोवपी रसायन)
# वृष (वाजीकरण)
धन्वंतरीच्या नांवार आनीक धा-बारा ग्रंथ मेळटात.

धन्वंतरी हाका हिंदू वैजक शास्त्राचो प्रवर्तक मानतात आशिल्ल्यान 1971 त ताचे जयंती निमतान धन्वंतरी फाऊंडेशनाची स्थापना जाली. अॅलोपथी, आयुर्वेद, होमियोपथी, युनानी, सैमीक उपचार आनी हेर वैजकी पंथाच्या जाणकारांमदीं सुमेळ सादप हो त्या फाऊंडेशनाचो मुखेल उद्देश आसा. ह्या फाऊंडेशनाचे वतीन 1971 वर्सा वैजका वेवसायांत विशेश अशी सेवा वा संशोधन करून वैजकी शास्त्रांत नवी भर घालपी वैजका तज्ञांक वैजकी पुरस्कार दिवपाचें आरायलें. वैजकी विशयाचेर भासाभास, परिसंवाद, परिशदो तशेंच वैजकी वेवसायिकांक आदार दिवपाचो उद्देश धन्वंतरी फाऊंडेशनान दवरलां.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
धम्मपद

**धम्मपद** बुध्दाची शिकवण दिवपी गाथासंग्रह. पाली भाशेंतल्या ह्या संग्रहांत 26 वग्गांमदीं वांटिल्ल्या 423 गाथांनी बौध्द धर्माची आटीव अशी शिकवण दिल्या. बुद्द धम्म वा बुध्दतत्त्वज्ञान सांगपी ग्रंथराशीक त्रिपीटक अशें म्हण्टात. पयलें सुत्त पीटक, दुसरें विनय पीटक आनी तिसरें अभिधम्मपीटक. सुत्तपीटकाचे दीघनिकाय, मज्जीमनिकाय आनी खुद्यनिकाय अशे तीन वांटे आसात. हातूंतल्या खुद्यनिकाय वांट्यातल्या पंदरा ग्रंथातल्या चोम्यातलो धम्मपद हो दुसरो ग्रंथ.

भगवान बुध्दान आपणाक जाल्ल्या बुध्दत्व प्राप्तीच्या खीणापसून ताच्या निर्वाणामेरेनच्या काळामेरेन ह्या ग्रंथातली दर एक गाथा खंय ना खंय, कोणाक ना कोणाक, केन्ना ना केन्ना खंयच्या तरी संदर्भांत उपदेशाच्या रुपांत सांगिल्ली आसा. ह्या गाथांची कथा सांगपी धम्मपद्टठकथा (धर्मपदार्थकथा) नांवाचो (गाथांनी कथात्मक स्रश्टीकरण दिवपी) ग्रंथ सिंहली भाशेंत मेळटा. फुडें ताचो पाली अणकार अर्थकथाचार्य भदंतबुध्दघोष महास्थविर हाणें केलो.

ह्या ग्रंथांत बुध्द विचारांचें सारसर्वस्व ग्रंथीत जाल्लें आसून, तातूंत आचारसंहितेचें म्हत्व सांगून तिका जिवीत येसाचें श्रेय दिल्लें आसा. ह्या संवसारांत सगळ्यो गजाली खीणयाळ्यो आसून त्या सगळ्यांमदीं दुख्खाचे अंश भरिल्ले आसात. तृष्णेचो म्हळ्यार आसक्ती नश्ट केल्यारूच दुख्खाचो अंत जातलो ह्या सुखी जिणेच्या तत्त्वाचो ह्या ग्रंथांत पुरस्कार केल्लो आसा. मनशाचो फुडार हो मनशाच्या हातांत आसून मनशाक तो स्वता सोडून हेर कोणूच येसप्राप्ती करून दिवपाक आदार दिवंचोना. खासा बुध्दलेगीत सुखी जिविताचो फकत मार्ग दाखोवंक शकता. ह्या जिवनादर्शाचे वरवीं बुध्दान मनशामदीं आत्मविस्वास निर्माण करपाचो यत्न केला.

धम्मपदांतल्यो कांय गाथा अश्यो आसात -

सब्बपापस्स अकरणं कुसलस्य उपसंपदा ।

सचित्तपरियोदपनं एतं बुध्दान सासनं ।।

धम्मपद-183) अर्थ - सगळ्या पापांपसून पयस रावप, सगळ्या बऱ्या गजालींची गजालींची जतनाय करप आनी स्वताचें मन शुध्द दवरप - हीच बुध्दाची शिकवण आसा.

मनो पूब्बङ्गमा धम्मा मनो सेट्ठा मनोमया ।

मनसा चे पसन्नेन भासति वा करोति वा ।

ततो नं सुखमन्वेति छाया व अनपायिनी ।। (धम्मपद - 2)

अर्थ - मन हें सगळ्या प्रवृतींचें पुरोगामी आसा. तांच्यांत मनच श्रेश्ठ आसा. सगऴ्यो प्रवृत्ती मनातल्यान उत्पन्न जातात. जर कोणेंय प्रसन्न मनान भाशण केलें वा कार्य केलें जाल्यार केन्नाच साथ ना सोडपी सावळेप्रमाण सूख ताचे फाटल्यान येता.

यो दुक्खस्स पजानाति इधेव खयमत्तनो ।

पन्नभारं विसञ्ञत्तं तमह ब्रूमि ब्राह्मण ।।

धम्मपद -402)

अर्थ - जो ह्याच जल्मांत आपल्या दुख्खविनाशाचो मार्ग जाणटा, तो आपलो सगऴो भार उतरावन उडयता आनी जो आसत्की विरयत आसता, ताकाच हांव ब्राह्मण म्हण्टां. तत्त्त्वगिन्यानासारख्या क्लिश्ट विशयाची फोडणिशी करपी ह्या ग्रंथाच्या लिखाणाची शैली आकर्शक आसा. समर्पक उपमा, दृष्टांत दिवपी अलंकारांनी युक्त अशीं वाक्यां हीं ह्या ग्रंथाचीं साहित्यीक खाशेलपणां आसात.

धम्मपदांतलें लिखाण बौध्द धर्मियांमदीं आदरणीय आसाच, पूण तातूंतल्या वैश्र्वीक आनी शाश्वत विचारांक लागून बौध्द धर्माभायरूय ह्या ग्रंथाक आदर्श ग्रंथ अशी मान्यताय प्राप्त जाल्या. बऱ्याच प्रगत भाशांनी धम्मपदाचो अणकार जाल्ले आसात. मॅक्स म्यूलर, डॉ. राधाकृष्णन, राहूल सांकृतायन, पु. म. लाड हे धम्मपदाचे कांय अणकारपी आसात. सुरेश आमोणकार हाणें धम्मपदाचो कोंकणी अणकार करपाचो वावर हातांत घेतला.

वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy
वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मविद्या

**धर्मविद्या** हाचो शब्दशः अर्थ 'देवविद्या वा ईश्वरविद्या'. पूण सादारणपणान हें विद्येंत ईश्वर, मनशाचो आत्मो, ईश्वराचो जगाकडेन आनी जीवात्म्याकडेन आशिल्लो संबंद, आत्म्याची मुक्ती ह्या सगळ्यांचो आस्पाव जाता. ह्या अर्थान धर्मविद्येचो उदय आनी विकास ग्रीसी तत्वगिन्यानान प्रभावित जाल्लें क्रिस्तांव परंपरेंत जालो. ग्रीसी तात्विक परंपरेंत प्लॅटो- अॅरिस्टॉटल हांचेसारके तत्त्ववेते आनी देववेत्ते हांचेभितर फरक करताले. देववेत्ते म्हळ्यार होमर, हेसिअड हांचेसारके देवाविशींच्यो पुराणीक कथा सांगपी आद्य कवी वा डेल्फायच्या संप्रदायाचे पुजारी. तत्त्ववेते बुध्दीप्रणीत तत्त्वांच्या आदारान विश्वाचें आनी मनशाच्या आत्म्याचें स्वरूप, विश्वाक आदारभूत आशिल्लें तत्त्व आनी ताचो मनशाच्या आत्म्याकडेन आशिल्लो संबंद हांची फोडणी करपाचो यत्न करतात. आपल्या उपास्य देवतांचें स्वरूप स्पश्ट करप हें देववेत्त्यांच्या कार्याचें स्वरूप आशिल्लें. क्रिस्तांव धर्मविद्येचें स्वरूप आनी आशय लेगीत ह्याच प्रकारचो आशिल्लो. क्रिस्तांव धर्मश्रध्देचो आशय स्पश्ट करपाचो आनी ताचें समर्थन करपाचे केल्ले यत्न म्हळ्यार क्रिस्तांव धर्मविद्या. अशें करतना हे श्रध्देचो आशय कांय सिध्दांतांच्या स्वरूपांत मांडला. देखीक: ईश्वराचें स्वरूप, आत्म्याचें स्वरूप, सृश्टी हें विशींचे सिध्दांत, ईश्वराचो जगाकडेन आनी आत्म्याकडेन आशिल्लो संबंद ह्या सगळ्यांचो आस्पाव हातूंत जाता. इंग्लिश भाशेंत हे विद्येक थिऑलॉजी अशें म्हण्टात. खंयच्याय धर्मपंथाचे अनुयायी ईश्वर, आत्मो, विश्व हांचेविशींच्यो ज्या सिध्दांतांवरवीं आपले धर्मीक श्रध्देचो आशय आनी आपल्या आचरणाचे नेम करपी मोलां स्पश्ट करतात. तांची रीतसर बौध्दिक वेवस्था म्हळ्यार त्या धर्माची धर्मविद्या.

सामान्य अणभवांसावन पयस आशिल्ले पूण श्रध्देन आपणायल्ल्या दिव्य तत्त्वाचें स्वरूप थारोवप, हें धर्मविद्येचें मुखेल कार्य आसलें, तरी हे श्रध्देकडेन एकरूप अशी मनशाची खाशेली आनी समाजीक जिवीत सरणी कशी आसूंक जाय हें स्पश्ट करपाचें कामूय धर्मविद्येक करचें पडटा. धर्मशिक्षणाचो मुखेल हेत किदें हेंय स्पश्ट करपाचें काम धर्मविद्येचेंच. मनशाचें ह्या संवसारांत अस्तित्व किदें, ताचो हे सृश्टीकडेन तसोच समाजांतल्या हेर मनशांकडेन संबंद किदें हें स्पश्ट करपी आनी दैवी तशेंच भौतीक क्षेत्रांतले वेव्हार ह्या सगळ्यांचो आस्पाव धर्मविद्येंत जाता.

वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy
वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मशाळा

**धर्मशाळा** भोंवडेकारांक रावपाक आनी सुशेग घेवपाक बांदील्ल्यो वास्तू. यात्रा, वेपार, देशपर्यटन आनी हेर कारणांक लागून गावांगावांनी भोंवपी भोंवडेकारांक आनी निराश्रितांक रावपाक सुविधा आसची, ह्या हेतान गावांगांवांनी धर्मशाळांची निर्मिती जाली. लोकसेवा हीच खरी ईश्वरसेवा हे जाणविकायेंतल्यान ह्या धर्माचें अधिश्ठान प्राप्त जालें. आपल्या राज्यांत येवपी खंयच्याय पंथाच्या लोकांची वा यात्रकारांची गैरसोय जावंची न्हय, म्हणून वेगळ्या वेगळ्या काळांत राज्यकर्त्यांनी धर्मशाळां बांदल्यो. जण एका राज्यांत आसपी धर्मशाळेवयल्यानूय राज्याची प्रतिश्ठा उक्ती जाताली. हाका लागुनूच ह्या वावराक पुर्विल्ल्या आनी चड करून मध्ययुगांत नेट आयलो.

पुर्विल्ल्या काळांत वेगवेगळ्या गांवांतल्या लोकानी एकठांय येवन बांदिल्ल्यो धर्मशाळा, मठ आनी हेर लोकांक उपेगी पडपी संस्थांचो उल्लेख कौटिल्य हाच्या अर्थशास्त्रान सांपडटा. भूतदया होच खरो धर्म अशें मानपी सम्राट अशोक हाणें साबार धर्मशाळां बांदून निराश्रितांची आनी भोंवडेकारांची सोय केल्ली. गुप्त काळांत धर्मशाळांचेर देखरेख दवरपाखातीर एका खाशेल्या अधिकाऱ्याची नेमणूक करताले. ह्युएन त्सांग ह्या चीनी भोंवडेकारान हर्षवर्धन हाच्या काळाचें वर्णन करतना, तातूंत देवळां तशेंच धर्मशाळांचोय उल्लेख केला.  ह्या संस्थांनी जेवणाखाणाची तशीच वखदांचीय सोय आसताली अशें तो सांगता.

मध्ययुगांत, मुसलमान राज्यकर्त्यांनीय भारतांत साबार धर्मशाळा उबारिल्ल्यो. शेरशाह आनी अकबरान धर्मशाळांक चड म्हत्व दिल्लें. खूबश्या गिरेस्त लोकांनी आनी सावकारांनी आपल्या मानसिक समाधानांखातीर तेचपरी आपल्याक पुण्य लाबचें म्हणून धर्मशाळा उबारिल्ल्यो.

धर्मशाळांची निर्मिती धर्मीक प्रेरणेंतल्यान जाल्ली, हें खरें आसलें तरी, समाजकल्याणाचे नदरेन तांचो वावर चड म्हत्वाचो आसलो. भारता सारकिल्या व्हड राश्ट्रांत संस्कृतीक एकवटाची भावना विकसीत करपाचे नदरेन तीर्थयात्रांक खूब म्हत्व आसा आनी त्या निमतान यात्रेकारांक आनी त्या निमतान यात्रेकारांक आलशिरो आनी जेवणाची वेवस्था करपी धर्मशाळांचोय वावर म्हत्वाचो थरता.  शिक्षणीक क्षेत्रांत लेगीत धर्मशाळांनी मोलादीक वावर केला. शिक्षणीक क्षेत्रांत लेगीत धर्मशाळांनी मोलादीक वावर केला. चडशा धर्मशाळांक पाठशाळा जोडिल्ल्यो आसल्यो. तातूंत चड करून धर्मीक शिक्षण मेळटालें तशेंच विद्यार्थ्यांक रावपाची सोय तातुंतूच आसताली. ह्या कारणांक लागून आदल्या तेंपार आनी चड करून मध्ययुगांत धर्मशाळांक चड म्हत्व प्राप्त जाल्लें. गोंयच्या धर्मशाळांनी ज्यो अगरशाळा आसात तांच्या उपेगाचें स्वरूप बरेंचशें धर्मशाळेसारकें आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मशास्त्र

**धर्मशास्त्र** शब्दकोशांत धर्म ह्या शब्दाचे साबार अर्थ दिल्लें आसात. मुखेलपणान धर्म हो शब्द आज्ञा, रूढी, कर्तव्य, अधिकार, न्याय, नीती, गूण, बरीं कर्तूबां आनी कर्म अशा साबार अर्थान वापरतात. धर्मशास्त्र हें खाशेले नांव मुखेलपणान हिंदू समाजाक जें नेम लागू जातात, त्या नेमाचें शास्त्र अशा अर्थान वापरतात. हिंदूधर्मशास्त्र हें मुखेलपणान वेद, स्मृती आनी पुराणाचेर आदारिल्लें आसा. हिंदूधर्मशास्त्रावयलें ग्रंथ इ. स. पयलीं सुमार 600 ते 300 वर्सासावन चलत आयल्यात आसुंये अशें मत आसा. ह्या ग्रंथाक 'धर्मसूत्र' वा 'स्मृती' अशें म्हण्टात. हिरण्यकेशी आनी बौध्दायन हांचे गौतम आनी आपस्तंब ग्रंथ, तशेंच उपरांतचे वसिष्ठ आनी विष्णु हांचे ग्रंथ सगळ्यांत पोरणें. स्मृतीकारांत मनू, याज्ञवल्क्य, पराशर, नारद, कात्यायन, बृहस्पती हांची नामना आसा.

धर्मशास्त्र ही मनशाचें जिणेंतलें सगळें नेम घालून दिवपी संहिता. मनीस ह्या नात्यान, मनशाचे सगळें वेव्हार तसोच तो समाजाचो घटक म्हणून ताचे समाजांतल्या हेराकडेन आनी सैमाकडेन संबंद, दैवी आनी भौतीक क्षेत्रातलें वेव्हार ह्या सगळ्यांचो आस्पाव संहितेच्य़ा क्षेत्रांत जाता. वर्णाश्रम धर्म, राजधर्म, जातीधर्म, लग्नाचे संस्कार, वारसाहक्क, दत्तक, रीण घेवप वा दिवप, शिमो आनी हेविशींचे नेम, तशेंच गुन्यांव, ख्यास्त, गवाय, न्यापद्दती आवनी न्यायालयांतल्या हेर प्रमाणांचो विचार, पाप-पुण्य अशें साबार तरेचे विधीनिषेध धर्मशास्त्रांत सांगल्यात. हिंदू विधीप्रमाण मुसलमानी आनी जुहू हांचे विधी तशेंच सण परबोय ह्यो धर्म तशेंच रूढींचेर आदारिल्ल्यो आसात. दोगांयची भुमिका एकूच. धर्मान घालून दिल्लें आचरण देवाक मान्य आसा आनी ताचे प्रमाण वागप हातुंतूच मनशांचें चशेंच समाजाचेंय हीत आसा. हिंदू आनी मुसलमानी विधीधर्माकडेन अकरूप आसात आनी तांचे भितर फरक दाखोवप खूब कठीण. मुसलमानी विधी हो मुखेलपणान कुराणाचेर आनी प्रेषीतान केल्ल्यो कृती आनी ताची वचनां हांचेर आदारिल्लो आसा.

अस्तंती राश्ट्रांनी मध्ययुगाच्या सुमाराक धर्माचो सामाजीक जिणेंतलो प्रभाव जसो उणो जायत गेलो, तशें धर्म आनी विधी हें एकमेकांसावन पयस जायत रावले. युरोपान धर्म आनी विधी हांच्यातलें वेगळेंपण धर्म सुदारणा आंदोलना उपरांत घडून आयलें. रोमी विधी हो मुळांत धर्म आनी रूढी हांचेर आदारिल्लो. मुखार रोमी साम्राज्याची वाड जालें उपरांत आनी वेपाराच्या निमतान तांचो ग्रीसी संस्कृतायेकडेन तसोच तत्त्वगिन्यानाकडेन संबंद आयलो. हाकालागून उपरांत रोमी विधींचें स्वरूप बदलत रावलें. स्टॉयक तत्त्वगिन्यानाचो रोमी न्यायशास्त्राचेर व्हड परिणाम जावन, हातूंतल्यानूच इहवादी जस जेनशियम हाचो उदय जालो. सादारणपणान मानवी वेव्हाराक लागून पडपी विधीनिषेध ह्या अर्थान जस जेनशियम ही संज्ञा रोमी काळांत चालंत आशिल्ली.

धर्मनिश्ठ कायद्याचो मुळावो आदार म्हळ्यार रूढी. पारंपारिक समाज हो रूढीमोगी आशिल्लो. जसोजसो समाज बदलत रावलो, तशें रूढींचें म्हत्व उणें जायत गेलें. धर्म आनी रूढीं हांची बंधनां उणी जालेउपरांत कायदे मंडळांकडच्यान कायदे करपाचें प्रक्रियेक नेट आयलो. पूण आयजलेगीत धर्म आनी रूढी हाचें व्हडपण विधिनेमांचेर आदारिल्लें आसा हें दिश्टी पडटा. आयज लेगीत सगळ्या धर्मांत लग्न ग्राह्य थरोवपाखातीर धर्मप्रणीत विधी करचो पडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मसंप्रदाय

**धर्मसंप्रदाय** एक धर्मीक पंथ. धर्मठाकूर ही ह्या संप्रदायाची उपास्य देवता आशिल्ल्यान ताका धर्मसंप्रदाय अशें नांव पडलें. ह्या संप्रदायाक निरंजनमत अशें दुसरें नांव आसा. बंगाल, ओडिसा आनी छोटा नागपूर ह्या वाठारांनी ह्या पंथाचे अनुयायी आसत. बौध्द धर्माच्या सोंपत्याकाळांत केन्नातरी ह्या पंथाची स्थापना जाली आसुंये. पयलीं डोम, बागदी आदी हीन जातींनी हो पंथ प्रचलीत आशिल्लो. इ. स. च्या इकराव्या शतमानांतल्या रमाई पंडित ह्या मनशान संप्रदायाखातीर मोलादिक वावर केलो. सेताई, गिलाई, कंसाई आदी पंडितांनी ताचो प्रसार केलो. उत्तर बंगालांत हो संप्रदाय शिव आनी नाथ ह्या संप्रदायांचें मूळ रूप म्हणून वळखतात.

इस्लाम, बौध्द आदी धर्माचे लोकूय ह्या संप्रदायाचे अनुयायी आसात. बंगाल, बिहार ह्या वाठारांतल्या बौध्द धर्माच्या सोंपत्या काळांत ह्या धर्माची स्थापना जाल्ल्यान ताचेर बौध्द तत्त्वाचो प्रभाव दिसता. तेचपरी नाथपंथाचोय ताचेर प्रभाव दिसता. धर्म आनी नाथ संप्रदायाचे सृश्टउत्पत्तीकथेंत खूबशें सारकेंपण दिसता.

ह्या संप्रदायाचेर इस्लामाचो खुबूच प्रभाव पडला. जायते हिंदू देव मुसलमानी नांवां घेवन ह्या पंथात वावुरताना दिसतात. हांगा ब्रम्हा मुंहमद, शिव आदम आनी मुनी फकीर जाल्यात. शून्य पुराण हो ह्या संप्रदायाचो मुखेल ग्रंथ. ह्या ग्रंथान धर्माक शून्य रूप, निराकार आनी निरंजन अशें म्हळां.

शून्य पुराणाच्या मतान निरंजनाचो अवतार उदकांत जाल्लो आसून तो कासव रूपान आसा. ह्या पुराणांत वट्ट 55 अध्याय आसात. तातूंतले पयलें पांच अध्याय सैमाच्या तत्त्वाविशीं आसून हेर अध्याय पुजेविशीं आसात. 'यः शान्तं अनादिमध्यं न च करचरणम्' हो मंत्र म्हणून धर्माची पुजा करप आनी '() निरञ्जनाय विदमहे अनिलपुरूषाय धीमहि | तन्नो धर्मः प्रचोदयात', हो गायत्री मंत्र म्हणून अशी तांची पुजा पद्दत आसा.

धर्मठाकूराचे उपासनेखातीर आनी ताचें माहात्म्य वाडोवपाखातीर बंगाली भाशेंत जायतीं काव्यां तयार जाली. तांकां धर्म मंगल काव्यां अशें म्हण्टात. हातूंत मयुरभट्टाचें काव्य सगळ्यांत आदलें 12 व्या शतमानांतलें मानतात. ताचे उपरांत खेलाराम, माणिक गांगुली, रूपराम, रामचंद्र, श्याम पंडित पंडित, रामदास आदक, सहदेव चक्रवर्ती, धनराम आदी जायत्या कवींनी धर्ममंगल काव्यां बरयलीं. ह्या काव्यांनी इतिहास, परंपरा, लोकश्रुती, पुराण आदी धर्ममंगल काव्यांच्या पठणाक आदीं चोवीस वसका लागताल्यो. दर दिसा दोन बसकां हे प्रमाण बारा दिसांनी हें पठण सोंपयतालें. चड करून हे पठण धर्मठाकुराच्या घरभरण नांवाच्या उत्सवांत जातालें.

वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मसिंधू

**धर्मसिंधू** धर्मशास्त्राविशींचो ग्रंथ. हे ग्रंथ काशीनाथ उपाध्याय हाणें बरयलां. निर्णयसिंधू, पुरूषार्धचिंतामणी कालमाधव, हेमाद्री, कालतत्त्व विवेचन, कौस्तुभ, स्मृत्यर्थसार आदी ग्रंथाचो आदार घेवन ग्रंथकारान वेव्हारांत उपेगी आशिल्ल्या धर्मशास्त्रांतल्या विशयांचो हातूंत आसिपाव केला.

ह्या ग्रंथाचे तीन परिच्छेद आसात. पयल्या परिच्छेदांत काळाचो भेद, सक्रांतीचो पर्वकाळ, मलमास, वर्ज्यावर्ज्य कर्मां, व्रतपरिभास, प्रतिपदादी तिथींचो निर्णय, इश्टकाळ आदी विशय आयिल्ले आसात. दुसऱ्या परिच्छदांत चैत्रादी बारा म्हयन्यांतलीं कृत्यां, तिथींचो निर्णय, दशावतार कपिलाषष्ठी, गजच्छाया, चंद्रादी ग्रहांच्या संक्रातीचो पुण्यकाळ, ग्रहांची दानां आदी विशयांचेर विचार केल्लो आसा. तिसऱ्या परिच्छेदाचे पुर्वाध आनी उत्तरार्ध अशें दोन वांटे आसून पयल्या वांट्यांत गर्भाधान, पुंसवनादी संस्कार, दर्शादिशांती, पुनरूपनयन, गणविचार, राशिकूट, नाडी, गोत्रप्रवर, औपासनादी होम, नित्यदान, शूद्रसंस्कारनिर्णय, स्वप्ननिर्णय आदी विशय विस्कटावन सांगल्यात. निमाण्या वांट्यांत श्राध्दाचे अधिकारी, श्राध्दभेद, श्रादाचे ब्राम्हण आदी श्राध्दाविशींचे विशय आसात. तशेंच आशौचानिर्णय, प्रेतसंस्कार, विधवाधर्म, संन्यास, यतिधर्म आदी विशय तातूंत आयिल्ले आसात. भारतांत सगळेकडेन ह्या ग्रंथाक मान्यताय आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
धामी संप्रदाय

**धामी संप्रदाय** प्राणनाथान स्थापन केल्लो एक संप्रदाय. हाका प्राणनाथी पंथ, महाराज पंथ, मेराज पंथ, खिजडा पंथ, चकला पंथ, धाम संप्रदाय अशींय हेर नांवां आसात. ह्या नांवांनी महाराज पंथ ह्या नांवावयल्यान संप्रदाय प्रवर्तकावयली निश्ठा आनी आदर उक्तो जाता. मेराज हें महाराज शब्दाचें अपभ्रश्ठ रूप आसुंये वा मीराज म्हळ्यार सजीव स्वर्गयात्रा ह्या अरबी शब्दाचो अर्थ जाता. खिजडा हें नांव ताका एका झाडावयल्यान मेळ्ळां. प्राणनाथाचो गुरू देवचंद हाचो पूत बिहारीदास हाणें 1655 त चकला नांवाच्या एका पंथाची स्थापना केल्ली. पूण हो पंथ धामी संप्रदाया भाशेनूच आशिल्ल्यान धामी संप्रदायकच फुडें चकला अशें नांव मेळ्ळें. धाम ह्या शब्दाचो सांप्रदायिक अर्थ आध्यात्मिक उच्च वा विशुध्द प्रेम असो जाता.

प्राणनाथान आपल्या काळांत प्रचलित आशिल्ल्या सगळ्या धर्मांचो अभ्यास केलो आनी तातूंतलीं मोलादीक तत्वां आपणावन तांचेरच आदारून धामी संप्रदायाची स्थापना केली. ह्या संप्रदायांत प्रेमतत्वाक म्हत्वाची सुवात दिल्या. ब्रम्हाची मूळ शक्ती ही प्रेमस्वरूप आसून, ती मेळटकच जीव ब्रम्हरूप जाता असो ह्या पंथाचो सिध्दांत आसा. प्रेम हें प्रत्यक्षांत आसलें वा ताचो अणभवय येता आसलो, तरी तें शब्दातीत वा अनिर्वचनीय आसा अशें प्राणनाथाचें मत. मनशाचे आध्यात्मिक उदरगतीखातीर सत्संगाची गरज आसता. जगत आनी ब्रम्ह हीं दोनूय अका आगळ्याच आनंदावरी आसून विशुध्द प्रेमावरवीं तांचो आनंद अणभवूंक मेळटा. हीच पुरशार्थाची निमाणी अवस्था अशें प्राणनाथान म्हळां. ताणें परमात्याचें नांव धाम = परमपद अशेंच दवरलां.

ह्या संप्रदायान हिंदू, मुसलमान, क्रिस्तांव हे सगळेच एकच आसात अशें म्हळां. धर्माच्या नांवार लोकांमदी तीडभावनेचो प्रसार जाता हें जाणून ताणें आपल्या पंथावरवी वेगवेगळ्या संप्रदायांच्या अनुयायांमदीं प्रेमाचो आनी सदभावनेचो प्रचार केलो. सद्या ह्या संप्रदायाच्या अनुयायांचेर वैष्णव धर्माचो बरोच प्रभाव पडिल्लो दिसता. धामी संप्रदायाचे अनुयायी बालकृष्णाचें ध्यान करतात, गळ्यांत तुळशीची माळ, त्रिपुंड्र आनी कुकूम लायतात. ते उपास्याचे मुर्तीची पुजा करिनासताना 'कलजमे शरीफ' ह्या आपल्या धर्मग्रंथाची पुजा करतात. सोरो, मास आनी जातीवेवस्था हांचो तांणी निशेध केला. एकाद्याक संप्रदायाची दीक्षा दितना हिंदू आनी मुसलमान हांचें सहभोजन करप अशी तांची पद्दत.

पन्ना हें ह्या संप्रदायाचें मुखेल केंद्र आनी तीर्थस्थान आसून दर वर्सा कार्तिक पुनवेक हांगा धामी लोकांची व्हड जात्रा भरता. ह्या संप्रदायांत मुसलमानांकय प्रवेश मेळटा. सुरतेचे जायते कच्छी ह्या संप्रदायाचें अनुयायी आसात. मध्य प्रदेशांतल्या सागर आनी दमोह ह्या जिल्ह्यांत आनी सौराष्ट्रांतल्या जामनगर लागसार ह्या पंथाचो बरोच प्रसार आसा. जामनगर आनी सुरतेक तांचीं केंद्रां आसात. सुमार देडशें वर्सांआदीं नेपाळांतय ह्या पंथाचो प्रसार जाल्लो. पंथाच्या धर्मग्रंथाचें अध्ययन करपाखातीर नेपाळांतलें प्राणनाथी लोक पन्नाक हांगा येतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मशाय

**धर्मशाय** देवाची इत्सा होच कायदो ह्या सिध्दांताच्या आदाराचेर, तशेंच धर्मशास्त्र सांगपी पवित्र ग्रंथाच्या आदाराचें शासन चलोवपी राज्य, हाका धर्मसत्ताक वा धर्मशाय अशें म्हण्टात. ह्या राज्यांनी धर्मगुरूंचो शेक चलता. अधिकृत धर्म राखून दवरप आनी ताचो प्रसार करप हो त्या राज्याचो मुखेल वावर. सादारणपणान अशीं राज्यां आपलो धर्म होच खरो आनी श्रेश्ठ धर्म अशें मानतात आनी हेर धर्मांविशीं ती वायट वृत्ती आपणायतात. तांच्या मतांप्रमाण सगळे कायदे देवान रचल्यात आनी धर्मनेम मोडप म्हळ्यार गुन्यांव करप. हाका लागून कायदेभंग हें तांच्या मतान व्हड पाप. धर्माचो आदार घेवनूच धर्मगुरूक कायदे थरोवचे पडटात. धर्मसत्ताक विचारसरणेप्रमाण राज्यकर्तो हो ईश्वरान नेमिल्लो प्रतिनिधी आसता.

पुर्विल्ल्या काळांत जनतेक एकठांय हाडपाखातीर वा एकठांय दवरपाखातीर राजांक देवाचो वा धर्माचो आदार घेवचो पडटालो, तशेंच धर्मीक आनी राजकीय कार्यांचें वेगळेपण नासतालें वा तातूंत चड फरक नाशिल्लो. हाका लागून आदल्या राज्यांनी धर्मीक आनी राजकीय सत्तेची भरसण जाल्ली. त्या तेंपार राजा हो धर्मगुरू आसतालो वा ताचेर धर्मगुरूचो शेक आसतालो. पूण ही वेवस्था पुरायपणाव धर्मशाय वेवस्थेंत मोडनाशिल्ली. होमर हाच्या तेंपार राजा हांच्या ग्रीसी राज्यांत रूधी आनी परंपरा हांकां म्हत्व आशिल्लें. तशेंच धर्माचें नेम आनी कायदे हातूंत भेद नासतालो. इस्लामाचो उदय जाले उपरांत धर्मसत्ताक राज्यांची निर्मिती जाली. हे विचारसरणेप्रमाण धर्माचो प्रसार करप आनी ताका संरक्षण दिवप हेंच राज्याचें मुखेल ध्येय आशिल्लें. धर्मसुदारणेचे चळवळींत कॅल्व्हिन ह्या तत्त्ववेत्त्यान सोळाव्या शेंकड्यांत धर्मसत्तेचो पुरस्कार केल्लो. ताच्या मताप्रमाण धर्माची राखण पुरस्कार केल्लो. ताच्या मताप्रमाण धर्माची राखण ताचेखातीर जण एका क्रिस्तांव मनशान राज्याक फाटबळ दिवंक जाय, कायद्याक पाळो दिवप हें धर्मीक कर्तव्य मानूंक जाय. हाकालागून राज्याचो कायदो मोडप वा राज्याक विरोध करपाचो कोणाकूच हक्क ना. पूण राज्यांचे कायदे देवान इत्सेआड वा धर्माआड आसल्यार ते मोडून उडोवपाचे सगळ्यांक हक्क आसात, अशें ताणें मुखार सांगलें.
 
मध्ययुगांत युरोपांत पोप आनी राजा हांचेभितर सत्तेखातीर जाल्ले सर्तीक लागून ऐहिक आनी परलोकीक क्षेत्रांनी भेद करपाचे प्रवृत्तेक नेट आयलो. तशेंच हांगा प्रबोधन काळांत तशेंच हांगा प्रबोधन काळांत विज्ञानाच्या प्रसाराक लागून साबार धर्मीक श्रध्दांविशीं प्रस्न निर्माण जाले. धर्मसुदारणा चळवळींच्या तेंपार युरोपांत धर्मावयल्यान जाल्ल्या झुजाक लागून धर्म आनी राजकारण हांचेमदीं भेद घालपी प्रवृत्ती निर्माण जाली. आशिया आनी आफ्रिका खंडांनीय अस्तंती राश्ट्रांच्या प्रभावाक लागून धर्मसत्तेक देवती कळा लागली. पूण कांय देशांतलो राश्ट्रवाद हो धर्मभावनेचेर आदारिल्लो आसा (इझ्रायल, पाकिस्तान). ह्या राश्ट्रांनी धर्मीक प्रस्नाक राजकीय म्हत्व प्राप्त जालां. धर्मशायेंतले खूबशे घटक ह्या राज्यांनी आस्पावल्यात. आयजूय हांगा धर्मग्रंथातल्या तत्त्वावरवीं राज्य चलोवंचें असो आग्रो जाता. पूण ह्या राश्ट्रांक धर्मशायी राश्ट्रां म्हणूं नजो.

वर्ग:देवनागरी पानां
धुकें

**धुकें**
जातूंत नदरेची कक्षा (visibility) एक हजार मीटर अंतरापरस उणी आसता अशा जमनीच्या वा उदकाच्या वयल्या थराक स्पर्श करपी एक तरेचें कूप.नदरकक्षा एक हजार मीटरांपरस चड आसल्यार ह्याच कुपाक 'झकळ'(mist) अशें म्हण्टात.ध्रुवी वाठारांत वा दर्याचेर तयार जाल्ल्या धुक्यांत भौतेक करून द्रवरूप जाल्लें उदका बाश्पकप वा अतीसुक्षीम हिमस्फटीक आसतात.पूण भूंयतळाचेर जाल्ल्या धुक्यांत धुल्लाचे कण कार्बन कण, मिठा कण हे सारकिलीं आद्रताय आशिल्लीं द्रव्यां आसूं येतात.
दर्यादेगे लागसारच्या वाठारांत,दोंगरांचेर उपाट उदकाबाश्प आशिल्ल्या देगणांनी तशेंच पृश्ठभागावयलें उदक थंड आसता,अशा दर्याथराचेर धुकें तयार जाता.भुंयेवयल्या भागाचेर धुकें चड करून सकाळीं दिसता. लंडन,लॉस एंजलीस,टोकियो,पिटसबर्ग हेसारख्या उद्देगीक शारांतले हवेंत उदकां बाश्पाप्रमाणूच धुल्लाचे कण आनी धुम्रकण व्हडा प्रमामात आसतात.ताका लागून विखारी आनी अपायकारक धुक्याचो प्रसार जाता.लंडनांत डिसेंबर 1952त अशे तरेन उपराशिल्ल्या धुक्याच्या प्रदुशणाक लागून चार हजारांवयर लोकांक मरण आयिल्लें.
धुक्यांत सापेक्ष आद्रताय शंबर टक्के आसुकूंच जाय,अशें ना.ती 95 टक्क्यांपरस चड,म्हळ्यार संतृप्त अवस्थेंत आसता.शारांतले प्रदूशीत हवेंत जेन्ना धुकें पातळटा,तेन्ना अंधूकपण,धुंवरी,झाकळ आनी धुकें
असो क्रम दिश्टी पडटा.संद्रवीत कणांचो आकार आनी संख्या वाडिल्ल्यान झाकळीचें धुक्यांत रुपांतर जाता.
विंगड विंगड वाठारांनी जेन्ना धुकें पडटा,तेन्ना हवेंत उदकाचो अंश कितलो आसूं येता,हाचेविशीं कांय म्हत्वाचे निकश थरयल्यात.ध्रुवी वाठारांत,दर्याभागाचेर वा भूंयतळाचेर तयार जाल्या धुक्यांत हवेंतल्या उदकाचो अंश सारकोच आसलो,तरी धुक्यांतल्या घटक कणांच्या आकाराचो वा संख्येचो नदरकक्षेचेर परिणाम जाता.दर्यावयल्या धुक्यांत संद्रवीत कण संख्येन उणे पूण आकारान व्हड आसतात आनी शारांवयले प्रदुशीत हवेंत धुक्याचे कण संख्येन चड पूण आकारान ल्हान आसतात.ताका लागून दोनूय तरांच्या धुक्यांनी उदकाचो अंश आसलो,तरी दर्यावयल्या धुक्यांत शारी धुक्यापरस नदरकक्षा चड आसता.धुक्यांतलो उदकाचो अंश विस्तृत मर्यादांप्रमाण खूबदां बदलत आसता.
भूंयतळाचेर धुकें शरद ऋतूंत आनी शिंयाळ्यांत पडटा,दर्याभागाचेर तें वसंत ऋतूंत आनी गिमाळ्यांत पडटा.उंच कटिबंधीय वाटारांपरस मध्यमकटिबंधीय वाठारांत धुक्याची परत परत उपरासपाची शक्यताय
चड आसता.जमनीवयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार भूंयतळासावन 225 मी. मेरेन आसता,जाल्यार दर्यावयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार 150 मी.मेरेन आसता.
भूंयतळा लागसारची आर्द्र हवा थंड जावन तिचें तापमान दव अंकासकयल गेल्यार चड करून धुकें तयार जाता.खूबदां धर्तरेवयले उश्ण उदक बाश्पीभवन क्रियेन लागसल्ले शुश्क थंड हवेंत वचून हवा संतृप्त जाल्यारय धुकें आसता.अशे तरेन शीतलीकरण (तापमान उणें जावप) आनी बाश्पीभवन ह्या दोन क्रियांक लागून धुकें पडटा.जी परिस्थिती धुकें निर्माण करपाक अनुकूल आसता,तेप्रमाण धुक्याचे वेगवेगळे प्रकार थरयल्यात.

वर्ग:देवनागरी पानां
धूळवड

फाल्गून पुनवेदिसा होळी जातकच दुसऱ्या दिसा होळयेच्या गोबराची पुजा करतात. पुजा जातकच मंत्र म्हणून तिची प्रार्थना करतात ती अशी - वन्दितासि सुरेन्द्रेण ब्रम्हणा शंकरेणच | झअतस्त्वं पाहि नो देवि भूते भूतिप्रदा भव.

अर्थ - हे धूळि, ब्रम्हा - विष्णु - महेशानी लेगीत तुका वंदन केलां. तेखातीर हे भूते देवी, तूं आमकां ऐश्वर्य दिवपी जा आनी आमची राखण कर. सगळ्या प्राणीमात्रांचेर दया दाखय. जें अनिश्ट - वायट आसा तांचो नाश करून आमचें कल्याण कर. गोंयांत 'धूळवड' मनोवपाची पददत वेगवेगळी आसा. ज्या ज्या गांवाची जी जी प्रथा आसा, ते ते प्रमाण तशे पद्दतीन ती मनयतात. गोंयांत भोवतेककडेन शिगमो धूळवडीनूच सोंपता. शिगम्याच्या उत्सवांत खंय रोमट - सुवारी, खंय गडे जाल्यार खंय नाटकां जातात. निमाण्या दिसा धर्मीक विधी युक्त अशी धूळवड करतात. हे धूळवडीन गांवगिऱ्या वाठारांत आदीं देवाक गुलाल ओंपून उपरांत लोक एकामेकांक गुलाल लायतात. गुलाल ओंपून उपरांत लोक एकामेकांक गुलाल लायतात. कांयकडेन धुळवडी दिसा हेर धर्मीक कृत्यावांगडाच देवाचे अवसर हाडप, गडे पडप सारकिल्यो कार्यावळी जातात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
धृतराष्ट्र

काशिराजाची धूव अंबिका हिचो पूत आनी कौरवांचो बापूय.भिष्माचार्याकडेन ताचें शिक्षण जालें. गांधार देशाचो राजा सुबल हाची धूव गांधारी, हिचेकडेन ताचें लग्न जालें.गांधारीपसून ताका दूर्योधन, दुःशासन अशे शंबर पूत आनी दुःशला ही धूव जाली.धृतराष्ट्राचो भाव पंडू, राज्य सोडून रानांत वतकच धृतराष्ट्र हस्तिनापूरचो राजा जालो.

उपरांत ताणें पंडूचो पूत युधिष्ठिर हाका युवराजपद दिलें.ताका लागून धृतराष्ट्राचे पूत आनी पंडूचे पूत हांचेभितर दुस्मानकाय जावन जें झूज जालें ताका महाभारत म्हण्टात.धृतराष्ट्राक, पांडवांविशीं कसलेंच वायटपण वा दुस्मानकाय नाशिल्ली.पूण तेचवांगडा दुर्योधनाचें कसल्याय विशयावयलें सांगणें तो न्हयकारिनाशिल्लो. भीष्म,विदूर हांच्या सांगण्यावयल्यान ताणें पांडवांक अर्दें राज्य दिलें.पूण पांडवांक द्युतांत हारोवपाखातीर दुर्योधनान कपट-कारस्थान रचलें.

त्या वेळार धृतराष्ट्रान ताका मोन्यांनी परवानगी दिली. वनवासाक सावन परत येतकच,पांडवांक राज्य परत दिवंचो ना ह्या दुर्योधनाच्या निर्णयान धृतराष्ट्राक दूख्ख जाल्लें.पूण, दुर्योधनावांगडा झूज करिनासतना भीक मागून पोट भरात असो युधिष्ठिराकूच उपदेश केलो. महाभारत, उद्योगपर्व 129)घोव कुड्डो आशिल्ल्यान ताची बायल गांधारी हा आपल्या दोळ्यांचेर पट्टी बांदून रावताली.निमाणें धृतराष्ट्र आनी गांधारी तप करूंक वनांत गेल्लेकडेन थंय लागिल्ल्या उज्यांत तीं दोगांय मेलीं.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
धेडी

व्हंकलेक सांगात दिवपी चलीभुरगें.आदल्या तेंपार गोंयातच न्हय जाल्यार हिंदूस्थानभर चले-चलयांचीं लग्नां भुरगेंपणांतच, अज्ञान वयार वा पाळण्यांत लेगीत करताले. चली वयांत येवंचे आदीं तिचें लग्न करूंक जाय हो धाक आशिल्ल्यान णव वर्सांमेरेन चलयांचीं लग्नां करताले. व्हंकल पिरायेन ल्हान आशिल्ल्यान ती आवय बापायगेरच ल्हानाची व्हड जाताली. चली वयांत येतकच तिचो आवयबापूय तिका घोवाल्या घरा व्हरून पावयताले.

गोंयांत चडशीं लग्नां पाळण्यांत जाय नासलीं. गोंयांत पांच ते णव वर्सां भितरल्या चलयांचीं आनी तांकां फावो सारक्या दोन-तीन वा पांच-स वर्सांनी जाण्टो अशा चल्यावांगडा लग्न करताले. लग्न करून त्याच दिसा घोवागेर धाडटालीं. व्हंकल ल्हान पिरायेची आशिल्ल्यान तिका घोवागेर कशें वागप तें कळनासलें.तिका आपल्या जिवाची जतनाय लेगीत राखूंक कळनासली. देखून तिचेवांगडा धेडी दिवंची पडटाली.मोट्या-मोट्या आद्य गिरेस्त आनी खानदानी  घराण्यांतल्या व्हंकलांक लग्नांत आडसाटी, जाण्टीशी बायल-मनीस धेडी म्हणून दिताले.लग्न सुवाळ्या वेळार धेडी व्हंकले वांगडा रावताली. तेल-हळद लावपा वेळार न्हवऱ्याच्या तेलाच्या अहेराचें ताट घेवन धेडीच वताली. उपरांत तिका न्हवरेकारां कडसून बिदागी मेळटाली. लग्न जावन व्हंकल आपल्या नव्या घरा वताना तिचे वांगडा धेडीय वताली.व्हंकल भुरगें सभावान कसल्योय चुको करीत, तिच्या जिवाक कितेंय दुखापत जायत देखून धेडी तिका सांबाळटाली; तिचेर नदर दवरताली. त्या भुरग्याक बुद्द येवन ती जाण्टी जायसर धेडी तिगेर रावताली. कांय धेडयो जल्मभर तिच्याच घरा रावताल्यो.

आदल्या काळांत कांय गिरेस्तांगेर सेवेकारांची म्हळ्यार भावणींचीं घराणीं आसतालीं. ह्याच घराण्यांतलीं भुरगीं व्हंकलेवांगडा धेडी म्हणून वतालीं.लग्न समारंभांत धेडयेचीं फकाणां मारपाची चाल आसताली. पूण धेडयेपरस धेड्याचींच फकाणां चड मारताले. मध्यम वर्गांतल्या घराण्यांनी जांकां धेडयेचो खर्च करप परवडना त्या लोकांगेर व्हंकलेवांगडा तिची भयण वा फागूर भयण म्हळ्यार बापोलभयण, मावशेभयण बी समवयाचें भरगें धेडी म्हणून वांगडा धाडपाची चाल आसताली. ही धेडी पिरायेन ल्हान आसताली, देखून ती फकत व्हंकलेक सांगात दिताली. तिका आदार करिनासली. ही धेडी फकत पंदराच दीस व्हंकलेगेर उरताली. उपरांत व्हंकल जेन्ना कुळारा येताली तेन्ना तिचे वांगडा धेडी परत येताली आनी परत तिचे वांगडा वचनासली. कांयकडेन अजुनूय धेडी म्हणून व्हंकलेचे भयणीक तिचेवांगडा धाडपाची चाल आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
धिरयो

बैलांझुजींचो एक प्रकार बैल, रेडे, कोंबे सारकिल्ल्या मोनजातीमदीं झुजां आयोजीत करप हो मनशाचो खूब  आदींसावनचो  एक मनरिजवणेचो छंद .गोंयांत धरून बऱ्याच वाठारांनी,उत्सवाचो एक वांटो म्हणून अशीं झुजां लोक आयोजीत करतात.झूज जिखतल्याक इनामां दवरतात.कांय कडेन प्रेक्षकांखातीर तिकेटीय आसतात.बैलांच्या आयोजीत केल्ल्या झुजांक गोंयांत धिरयो म्हण्टात.झुजींत वांटो घेवपी बैलांचे भलायकेची खास वेवस्था करप जाता आनी तेप्रमाण तांकां खाशेलें खाणजेवण,तशेंच प्रशिक्षण दिवप जाता.ह्यो धिरयो आदीं गांव पंगड धरून जाताल्यो. हालींसरां कांय व्यक्ती आपले बैल तयार करून धिरयांनी वांटो घेतना दिसतात.गोंयांत,विशेश करून दक्षिण गोंयांत,अशो धिरयो फेस्ताच्या निमतान जाल्ल्यो दिश्टी पडटात.गांवचे एके मेकळे सुवातेर,उत्सूक प्रेक्षकांचे हजेरेत धिरयो आयोजीत करप जाता.धिरयांनी वांटो घेवपी बैलांक ताचे पुरस्कर्ते आनी समर्थक उतरांनी, कुरवांनी आनी हातांनी आपआपल्या बैलांक विरूध्द पंगडाच्या बैलाचेर धुरी घालपाक तशेंच जैत मेळोवपाक प्रोत्साहन दितात.
धिरी लागचेपयलींच मैदान सोडून पळून गेल्ल्या बैलाक केन्ना चुचकारून जाल्यार केन्ना बळाचो वापर करून परत मैदानार हाडटात.जो बैल प्रतिस्पर्धी बैलाक आपल्या शिंगाच्या आदारान वा हेर उपायान मैदानभायर धुकलूंकपावता तो बैल झूज जिखलो अशें समजतात.

विशेश अशी संरक्षणाची वेवस्था करिनासताना अशो धिरयो आयोजीत केल्ल्यान कांय वेळार सुट्टिल्लो बैल धिरयांखातीर आंखून दिल्ले शिमेभायर सरून प्रेक्षकांक दुखापत जाल्ल्याचे वा मरण आयिल्ल्याचें प्रसंग खूब फावटीं घडिल्लें आसात.तेभायर वांटो घेवपी बैलाकूय दुखापत जाता.

धिरयो आनी युरोपी देशांनी जावपी बूलफायट हांचो तसो लागींचो संबंद दिसना.बूलफायट हे बैलाचे झुजींत बैल आनी मनीस वांटो घेता जाल्यार धिरयांनी बैलाबैलांमदीं झूज लायतात.बूलफायटिचो शेवट मनशाकडल्यान बैलाक जिवो मारप जाता.बूलफायट तशेंच धिरयो ह्यो आपआपल्या वाठारांनी लोकप्रिय आसल्यो आनी तातूंतल्यान साहस तशेंच कुशळटाय हांचें दर्शन जाता आसलें तरी आयच्या काळांत फकत
मनरिझवणेखातीर पिडापीड करपी असल्या खेळांविशीं कांय लोक नापसंती दाखयतात.ह्याच कारणाखातीर सद्याक गोंयांत अशा धिरयांचेर बंदी घालची म्हणून न्यायालयांत अर्ज केल्लो आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
नखेत्र

**नखेत्र** रातच्या वेळात मळबांत दिसपी बिंदुतल्या चड लुकलुकपी वस्तूंक नखेत्र वा तारो म्हणटात. हे लुकलुकता आसतना प्रकाश दिसपी गिऱ्यां परस वेगळे वळखूंक येतात. सुर्य हेंय एक नखेत्र.

हीं नखेत्रां 2000 वर्सां पयलीं सावन एके धर्तरे पसून पयस आशिल्ले खगोलाचेर दसयल्ले दैवी प्रकाश बिंदू मानपाची पद्दत आशिल्ली. इ.स.पू. 130 ह्या वर्सां हिपार्कस ह्या ग्रीसी ज्योतीशवेत्त्यान नखेत्रांची पयली वळेरी तयार केली. ताचे उपरांत टॉलेमी आनी हेर अरबी इ.स. 1838

वर्ग:खगोल शास्त्र
वर्ग:देवनागरी पानां