open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
रिंठो

**रिंठो** : (मराठीः रिठा, रिंगिन, पिठा; हिंदी रिठा गुजराती: अरिठा; कन्नड: अंतवला, कुगटेमर; संस्कृत: अरिष्ट फेनिल इंग्लीश: सोपनट ट्री ऑफ साउथ इंडिया; लॅटिन: सॅपिडस ट्रायफोलियुटस; कूळ: सॅपिंडेस). एक मध्यम आकाराचें पानझडी झाडा. ताची उंचाय सुमार 18 मी. आनी घेर 1.5 मी. आसता.

सॅपिंडस हे ताचे प्रजातींत वट्ट 15 जाती आसून तातुंतल्यो भारतांत सात जाती मेळटात.हें झाड मूळचें दक्षीण भारतांतलें आसून ताचो प्रसार दर्यादेग्वयल्या आनी दोंगराचे देंवतेवयल्या सकयल्या भागांत विरळ रानांत दिश्टी पडटा. अस्तंत बंगाल, बिहार, मध्य बिहार, मध्य प्रदेश आनी उत्तर प्रदेशांतल्या खेड्यांनी ताची लागवड करतात. ताची साल करडी, चकचकीत आसून ताचेर खरबरीत आनी गळून पडपी खवळां आसातात. पानां सुंयक्त, एका फाटोफाट, समदली आनी 12- 30 सेंमी. लांब आसतात. दर एक दल भाल्यावरी, आयाताकृतीचें लांबशा तोंकाचें आसता. ह्या झाडाक नेमान ल्हान, धवीं व्दिलिगी वा एकलिंगी फुलां ऑक्टोबर ते डिसेंबर म्हयन्यांत येतात. हाका बियो आशिल्लीं फळां येतात. तीं तरणीं आसतना केंसाळ, 1.3 -2.00 सेंमी. व्यासाचीं आनी भितरलो गर सालिकडेन एकरुप जावन ती साल घट आनी सुरकुतिल्ली दिसता. बियो 2-3, काळ्यो, घट आनी चण्यायेद्यो आसतात.

रिठ्याची लागवड बियो वा रोंपे लावन करतात. हे पोरसांत सोबायेखातीरुय लायतात. रिठ्यांत सॅपोनीन हें द्रव्य आशिल्ल्यान ताचो उपेग शाब्बा सारको करतात. रेशमी, लोकरी आनी हेर तरेचे तलम कपडे धुवपाखातीर तेचपरी भांगर मोतयां हिरे आनी केंस नितळ करपाखातीर रिठ्याचो उपेग करतात. ताचें लाकूड जड आनी घट आसून तें गाड्यो आनी हेर वस्तू करपाखातीर वापरतात. ताच्या बियांचें तेल वखदी आनी फूल पुश्टीक आसून वीखबाद उणी करपी, संतंभद, ओंकारो हाडपी आसून ताची पूड तपकिरीवरी ओडल्यार दमो, उन्माद, अर्दशिशी हाचेंर गुणकारी थारता. -कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


## External links
* Flora of India: ''Sapindus''
* Flora of Pakistan: ''Sapindus''
* Flora of China: ''Sapindus'' species list

वर्ग:देवनागरी पानां
रगत पंगड(Blood Group)

thumbnail|रगत पंगड
**रगत पंगड(Blood Group)**:रगत जुळणी(Cross Matching)प्रक्रियेक गरजेचे रगत-गट-तांबडे रगतपेशींचे कातीचेर कांय प्रथिनां आसतात. ह्या प्रथिनांच्या आदाराचेर मनशाचो रगत पंगड थरता. देखून तांकां रगत पंगडाचे घटक अशें म्हण्टात. हे घटक अनुवंशीक आसतात. ह्या घटकांचे प्रतिघटक रगतरसांत आसतात. पूण एका रगत-पंगडाचे घटक आनी प्रतिघटक एकठांय(एकाच मनशांत)आसनात. घटक आनी प्रतिघाटक हांचो संयोग जाल्यार तांबडयो रगतपेशी इबाडून त्यो फुटूंकलेगीत शकतात. एका मनशाचें रगत दुसऱ्याक घालचे पयलीं दोगांचेय रगत पंगड जुळटा वा ना हें पळोवंक जाय.

रगत पंगडाचे घटक जरी ३०० वयर आसले तरीय अ, ब आनी आर एच(RH)प्रणाली रगत जुळोवणेंत चड म्हत्वाची मानतात.

अ, ब, रगत पंगड प्रणाली- हे प्रणालींत अ, ब, अब आनी ओ (A,B,AB & o) हे रगत पंगड आस्पावतात.

१)‘अ’ रगतपंगडांत तांबडे रगतपेशींत ‘अ’ पंगडांचे घटक तर रगतरसांत ‘ब’ चे प्रतिघटक आसतात.

२)‘ब’ रगतपंगडात तांबडे रगतपेशींत ‘ब’ घटक तर रगतरसांत ‘अ’ प्रतिघटक आसतात.

३)‘अब’ रगतपंगडांत तांबडे रगतपेशींत ‘अ’ आनी ‘ब’ चे घटक तर रगतरसांत प्रतिघटक आसतात.

४)‘ओ’ रगतपंगडांत तांबडे रगतपेशींचे घटक आसनात तर रगतरसांत अ आनी ब चे प्रतिघटक आसतात.

‘अ’ रगतपंगडाचें रगत ‘अ’ आनी ‘ब’ रगतपंगडाच्या लोकांक दिवंक जाता.

‘ब’ रगतपंगडाचें रगत ब आनी अब रगतपंगडाच्या लोकांक दिवंक जाता.

‘ओ’ रगत पंगडाच्या रगतांत घटक नाशिल्ल्यान तें खंयच्याय रगतपंगडाच्या लोकांक दिवंक जाता. देखून ह्या रगतपंगडाक संवसारीक दाता(Universal donor)म्हणटात.

‘अब’ रगतपंगडाचें रगत फकत ‘अब’ पंगडाच्या लोकांकूच दिवंक जाता. पूण ह्या रगतपंगडांत प्रतिघटक नाशिल्ल्यान खंयच्याय पंगडाचें रगत ह्या पंगडाच्या लोकांक दिवंक जाता. देखून ह्या पंगडाक संवसारीक घेवपी(Universal Receiver)अशें म्हण्टात.

‘ओ’ रगतपंगडाचें रगत जरी सगळ्या रगतपंगडाच्या लोकांक दिवंक जाता आनी ‘अब’ रगतपंगडाच्या लोकांक सगळ्या रगतपंगडाचें रगत घेवंक जाता तरी वैज सरसकट अशें करिनात त्याच रगतपंगडाचें रगत त्याच रगतपंगडाच्या लोकांकूच दितात. रगत घालपाची प्रक्रिया सदांच रगत जुळोवणी(Cross Matching)करूनच जाता.

‘आर एच’(RH) रगतपंगड प्रणाली- ८५% लोकांक ‘आर एच’ चे घटक तांबडे रगतपेशीचेर आसतात तर १५% टक्के लोकांत हे घटक आसनात. ‘आर एच’ चे घटक आशिल्ल्या लोकांक आर एच पोझिटीव(RH+ve)म्हण्टात. जाल्यार हे घटक नाशिल्ल्या लोकांक] आर एच नेगेटीव(RH-ve)म्हण्टात. ‘आर एच’ पंगडाच्या घटकांक प्रतिघटक आसनात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
डॉ. राजेंद्रप्रसाद

thumbnail
**डॉ. राजेंद्रप्रसादः** (जल्मः 3 डिसेंबर 1884, सारन - बिहार; मरणः 28 फेब्रुवारी, 1963, पाटणा).

एक व्हड देशभक्त आनी स्वतंत्र भारताचो पयलो राश्ट्रपती. ताचो जल्म श्रीवास्तव कायसदथ घराण्यांत जालो. ताच्या बापायचें नांव महादेव सहाय आनी आवयचें कमलेश्र्वरीदेवी. ताका चार भावंडां आशिल्ली.

गांवांत शाळा नाशिल्ल्यान ताचें शिक्षण घराकडेनच मौलवीच्या मार्गदर्शनाखाला जालें. तातूंत उर्दू- फारशी भासेचेर चड भर आशिल्लो. उपरांत छपरा, हाथुआ, पाटणांत हायस्कुलाचें शिक्षण घेतलें. इ.स. 1902 त तो कलकत्ता विश्र्वविद्यालयांत मॅट्रिकेचे परिक्षेंत वीस हजार विद्याथर्यांमदीं पयलो आयलो. फुडाराक कलकत्त्याचे प्रेसिडेन्सी कॉलेजींतल्यान ताणें बी.ए., एम.ए. च्यो पदव्यो बऱ्यो गुणांनी हातासल्यो. ह्या वेळार ताका फांकिवंत वनस्पतिशास्त्रज्ञ जगदीशचंद्र बोस आनी रसायनशास्त्र आचार्य पगतफुल्लचंद्र रे हांच्या अधसयापनाचो लाव मेळ्ळो. इ.स. 1909त ताणें कायध्याची बी.एल्. ही परिक्षादिली. सुरवेक कांय वर्सां ताणें अध्यापनाचें काम केलें आनी 1911 वर्सा सावन कलकत्त्याच्या हायकोर्टांत तो वकिली करपाक लागलो. 1915त तो पयल्या वर्गांत एम्.एल्. जालो. ताचो त्याग, देशसेवा आनी विव्दत्ताय पळोवन अलाहाबाद विश्र्वविद्यालयान फुडाराक ताका डॉक्टर ऑफ लॉ हौ पदवी दिली. शिकता आसतनाच त्या वेळावयले रिती प्रमाण ताचें (1897) त राजबंसीदेवीकडेन लग्न जालें.

कॉलेजींत आसतना ताणें भौशिक कामांत रस घेतलो. विंगड विंगड भोशिक संस्थांकडेन ताचो लागींचो संबंद आसलो. 1901 त ताणें कलकत्त्यांत अरूण मंडळ नांवाची धर्मीक संस्था स्थापन केली. बिहारी विद्याथर्यांचें छात्रसंमेलन भरोवपाक ताणें फुडाकार घेतलो. एम्.ए. जाले उपरांत मुझफ्फरपूरचे भूमिहार ब्राह्मण कॉलेजींत अध्यापक म्हणून काम केलें. फुडें कलकत्त्याचे सिटी कॉलेजीत प्रोफेसर म्हणून ताणें निकरी केली. बरो शिक्षक अशी भुरग्यांमदीं ताची नामना जाली. हायकोर्टांत वकिली करपाक सयरू केले उपरांत 1914 ते 1916 अशीं दोन वर्सां तो कलकत्ता युनिव्हर्सिटीचे लॉ कॉलेजींत प्रोफेसर म्हणुनच वावुरतालो. उपरांत ताणें खंयचेच सरकारी कॉलेजींत नोकरी केली ना. 1921 त ताणें स्वताच एक राश्ट्रीय विद्यापीठ स्थापन करून तातूंत प्रोफेसर, प्रिन्सीपॉम आनी व्हयज चॅन्सेलर म्हणून वावर केलो.

1911 ते 1920 मेरेन ताणें कलकत्ता आनी पाटणांत हायकोर्टाचो वकील म्हणून वकिली केली. 1920 त ताणें वकिली सोडली आनी अहकारितेचे चळवळींत वांटो घेतलो. बिहारच्या चंपारण्यांतल्या शेतकामत्यांचो पश्र्न सोडोवपाक म. गांधी 1917 त चंपारण्यांत आयिल्लो तेन्ना ताचो संबंद गांधिजीकडेन आयलो आनी तेन्नासावनूच तो गांधीचो लागींचो सहकारी जाल्लो. 1906 वर्सा सावन वयली निश्ठा हांकां लागून तों सामान्यांमदीं बरोच लोकप्रिय जालो. हाकाच लागून म. गांधी ताका ‘अजातशत्रू’ अशें म्हण्टालो.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
यशोधर्मा

(इ.स.६वो शेंकडो).

औलिकर वंशांतलो एक व्हड राजा. यशोधर्माचें दुसरें नांव विष्णुवर्धन आशिल्लें तो माळव्याचेर राज्य करतालो. ताणें राजाधिराज परमेश्वर आनी सम्राट ह्यो पदव्यो धारण केल्ल्यो. तशेंच तो शिवभक्तय आशिल्लो.

यशोधर्माविशीं जी म्हायती सांपडटा ती शिलालेखांपुरती मर्यादीत आसा. मंदसोरच्या वाठारांत महाराज गौरी हाचे दोन शिलालेख सांपडल्यात. तातुंल्या एका शिलालेखांत आदित्यवर्धन नांवाच्या राजाचें वर्णन आसा. आदित्यवर्धन हो महाराज गौरीचो सम्राट आसुंये अशें एक मत आसा. वहारमिहिराचे बृहत्संहितेंत अवंतीच्या महाराजाधिराज द्रव्यवर्धनाचो उल्लेख आसा. हो द्रव्यवर्धन इ.स.च्या ५व्या शेंकडयाच्या उत्तरार्धांत उज्जयिनीचो राजा आशिल्लो जावंये. आदित्यवर्धन आनी द्रव्यवर्धन हे विष्णुवर्धन(यशोधर्मा)हाच्याच औलिकर वंशांतले आशिल्ले आनी विष्णूवर्धन हो द्रव्यवर्धनाचो पूत आशिल्लो जावंये.

मंदसोरच्या वाठारांत ह्या वंशांतल्या राजांचेय कांय शिलालेख सांपडल्यात. ताचेवयल्यान हें घराणें मंदसोराक(दशपूर) जायतो तेंप राज्य करतालें अशें दिसता. तांची वंशावळ अशीः जयवर्मा - सिंहवर्मा - नरवर्मा(मालव संवत ४६१-४७४)-विश्र्ववर्मा(मा.सं.४८०) बंधुवर्मा(मा.सं.४९३)(यशोधर्मा)(विष्णुवर्धन-मा.सं.५८९).

यशोधर्मयाचे विजयस्तंभ मंदसोरालागीं सांपडिल्ले आसात. मिहिरकुल नांवाच्या हूण राजाचेर मेळयल्ल्या जैताचें चिन्न म्हणून हे स्तंभ उबारिल्ले अशें तांचेवयले लेख सुचयतात. मंदसोरालागीं यशोधर्मा आनी मिहिरकुल हांचे व्हड झूज जालें आनी तातूंत यशोधर्मयाक जैत मेळ्ळें. देखून हे स्तंभ उबारिल्ले आसुंये. तशेंच ताची राजधानीय उज्जयिनीच आसुंये. सुरवेक औलिकर वंशांचें राज्य दशपूराक आशिल्लें. उज्जयिनी त्या वंशाची राजधानी जालेउपरांत दशपूर हांगा एका वेगळ्या घराण्याचें मांडलीक राज्य स्थापना जालें. हाचेवयल्यान यशोधर्मयाचे जल्म एका बळिश्ट वशांत जालो अशेंय म्हणूं येता.

गुप्त सम्राटांची सत्ता जेन्ना दुबळी जाली तेन्ना यशोधर्मान आपली स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली आनी मिहिरकुलाचेर हार घालून उ.भारताक हुणांच्या चपक्यांतल्यान सोडयलो. हाची सत्ता हिमालयापसून महेंद्र पर्वतामेरेन आनी ब्रह्मपुत्रेसावन सिंधु दर्यामेरेन पातळिल्ली, अशें ताच्या विजयस्तंभावयल्या लेखांत म्हळां.

यशोधर्मयान इ.स.५३०-५४० ह्या कालखंडांत राज्य केलें आसुंये. ताचेउपरांत ताचें राज्य बेगिनच सोंपलें.

ताचीं कांय नाणीं देश विदेशांत सांपडल्यांत.

वर्ग:देवनागरी पानां
यशोवंतदास

**यशोवंतदास** ओडिया भाशेंतलो एक गिन्यानी [कवी]. पंचसखांमदलो हो चवथो पुरूश आनी पंचाक्षरी मंत्राचो उपासक आशिल्लो. ताच्या बापायचें नांव जगू मल्लिक(जगन्नाथ मल्लिक) आनी आवयचें नांव रेखादेई.

पिरायेच्या बाराव्या वर्सा यशोवंतान घर सोडलें आनी भारतांतल्यो जायत्यो तीर्थयात्रा केल्यो. ताचे उपरांत जगन्नाथपुरींत येतकच ताणें चैतन्य महाप्रभूकडल्यान दिक्षा घेतली. राजा रघुरामाचे अंजना हे धुवेवांगडा लग्न जावन तो घरा परतलो.

यशोवंतदास संस्कृत पंडीत आशिल्लो. संस्कृत स्वरोदयाचो ताणें ओडिया भाशेंत अणकार केला. प्रेमभक्ती, ब्रह्मगीता, गीतगोविंदचंद्र, गीताराम, सारकिले ग्रंथ ताणें रचल्यात. ह्या सगळ्या ग्रंथांनी योग, तंत्र, वेदान्त हे विशय आयल्यात. नाथयोगी लोक भीक मागतना ताचेंच गायन करीत आसतात.

योगभक्तीच्या बळग्याचेर हाणें जगन्नाथाक वश केल्लो, अशें म्हण्टात. ताचेच कृपेन यशोवंताचे योगसाधनेंत जायत्या अदभुतांचो आस्पाव जाल्लो अशी समजूत आसा. योगबळग्यानूच ब्रह्मप्राप्ती आनी गोपीभावप्राप्ती जाता अशें ताचें निवेदन आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
राज्यशास्त्र

राज्यशास्त्रः समाजीक शास्त्राचो एक प्राचीन असो फांटो. ह्या फांट्यांत समाजाच्या सगळ्याच घटकांचो विचार जावप शक्य आसलें आनी एका तेंपार तशें करप जाल्लें आसलें तरी आधुनिक काळांत ह्या फांट्यांत भुगोलीक मर्यादेची राज्य ही संकल्पना, हे संकल्पने फाटलें तत्व, थंयचें शासन, ताचें कार्य आनी संबंदीत घटकांमदलो वेव्हार हाचो मुखेलपणानविचार जाता आनी ह्याच विचाराक धरून सद्याचे राजकीय परिस्थतीचो परिणाम म्हणून आंतरराश्ट्रीय वेव्हाराचोय ह्या शास्त्रांत आस्पाव जाता. संयुक्त राश्ट्र संघाचे शिक्षण शास्त्र संस्कृती हे संघटनेन युनोस्को राज्यशास्त्रांत आस्पाव जावपी वळेरी केल्या. तातूंत राजकीय तत्व आनी ताचो इतिहास, राजकीय संघटना, राजकीय पक्ष आनी लोकमत, आंतरराश्ट्रीय राजकारण हांचो आस्पाव केला.

वैदिक वाङमयांत राजा हे संज्ञेचो उल्लेख खूब आदीं सावन मेळटा. आर्य लोक जे वेगवेगळ्या गणांत विभागून रावताले ते परकी आक्रमणांपसून संरक्षण मेळपाचे गरजेंतल्यान आपल्या मदल्या बळिश्ट मनशाक आपलो अधिपती (राजा) मानून घेताले आसूयें. तैत्तरीय ब्राह्मण आनी ब्राह्मणांत दैत्याकडेन झुज करपाच्या कामा खातीर देवांनी आपल्या मदल्या सोम आनी इंद्र हांकांराजा केल्ल्याचो उल्लेख आसा. महाभारतांतल्या शांतीपर्वांत भीष्म आनी धर्मराज हांचेमदल्या संवादांतल्यानय अशेच तरेची राजाची प्रेरणा दिसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
रिचर्ड्स, डिकिन्सन वुड्रफ

**रिचर्ड्स, डिकिन्सन वुड्रफ** : (जल्म: 30 ऑक्टोबर 1895, ऑरेंज (न्यू जर्सी); मरण: 23 फेब्रुवारी 1973, लेकव्हिल, कनॅक्टिकट).

अमेरिकन वैज. ह्दय – शलका तंत्र म्हळ्यार तपासपाखातीर काळजांत पोकळ नळये आकाराचें उपकरण नीलेंतल्यान सारपाचें तंत्र आनी रक्ताभिसरण तत्राचें विकृतिविज्ञान हांचेविशींच्या संशोधनाखातीर रिचर्ड्स हाका आंद्रे फ्रिदरिक कूरनांद आनी व्हेर्नर फॉर्समन हांचे वांगडा 1956 चे शरीरक्रियाविज्ञान वा वैद्यक ह्या विशयाचो नोबॅल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो.

1917 वर्सा ताणें योल विद्यापिठांतल्यान ए. बी. ची पदवी मेळयली. दोन वर्सां सैन्यांत काम करतकच ताणें कोलंबिया विद्यापिठाच्या कॉलेज ऑफ फिजिशिअन्स अँड सर्जन्स हे संस्थेंत शिक्षण घेवन शरीरक्रियाविज्ञानाची एम्. ए. (1922) आनी फुडें त्याच विद्यापिठाची एम्. डी. (1923) ह्यो पदव्यो घेतल्यो. 1923-27 ह्या काळांत न्युयॉर्कांतल्या प्रेसबिटिरीयन हॉस्पिटलांत नोकरी करतकच तो लंडनाक गेलो आनी थंयच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर मॅडिकल रिसर्च हे संस्थेंत सर हॅन्ऱी डेल हाच्या मार्गदर्शनाखाल यकृतांतल्या रक्ताभिसरणाच्या नियंत्रणाचेर एक वर्सभर संशोधन केलें. प्रेसबिटिरीयन हॉस्पिटलांतल्यान परतून येतकच रिटर्डसान फुफूस आनी रक्ताभिसरण शरीरक्रियाविज्ञानाविशीं हार्व्हर्ड विद्यापिठांतलो प्राध्यापक एल्. जे. हेंडरसन हाच्या मार्गदनाखाला संशोधन केलें. 1931 वर्सासावन न्युयॉर्कांतल्या बेल्व्हू हॉस्पिटलांत ताणें आंद्रे कूरनांद हाचे वांगडा काम सुरु केलें आनी 1940 वर्सा तांणी ह्दय – शलाका तंत्र विकसीत केलें. ह्या तंत्राचो सोद फॉर्समहाणें 1929 वर्सा लायिल्लो. पूण ताचो निदान करपाचो आनी उपचारांतलो उपेग रिचर्ड्स आनी कूरनांद हांणी प्रयोग करुन सिद्द केलो. 1941- 56 ह्या काळांत ह्या तंत्राचो प्रत्यक्ष उपेग करुन आघातजन्य अवसाद म्हळ्यार रगताच्या प्रव्हांत अचकीत इबाड जावपी शक्तिपात, जल्मतनाच काळजा विकृतीचें निदान, ह्रदपातासंबंदींचें शरीरक्रियाविज्ञान, वखदांचो काळजावयलो परिणाम, चड तेंपाच्या (Chronic) ह्रदय आनी फुफूस विकारांनी तांच्या कार्यांत जावपी इबाडांचे वेगवेगळे प्रकार आनी तांचेवयले उपचार हे संबंदीं रिचर्ड्स हाणें अभ्यास केलो. इ. स. 1945 वर्सा रिचर्ड्साची कोलंबिया विद्यापिठांत वैजकीचो प्राध्यापक आनी बेल्व्हू हॉस्पिटलांत अभ्यागत वैज आनी पयल्या विभागाचो संचालक म्हणून नेमणूक जाली. 1947 वर्सा तो वैजकीचो लूँबर्ट प्राध्यापक जालो. 1961 वर्सा ह्या अध्यासनावयल्यान निवृत्त जातकच तो गुणश्री लँबर्ट प्राध्यापक जालो. अमेरिकन रिव्ह्यू ऑफ ट्यूबरक्युलोसिस ह्या नेमाळ्याचो कांय काळ तो संपादक आशिल्लो. हाचेभायर मॅडिसीन आनी सर्क्युलेशन ह्या नेमाळ्यांच्या संपादकीय मंडळाचेरुय ताणें काम केंलें. 1958 वर्सा अमेरिकेच्या नॅशनल अँकँडेमी ऑफ सायन्सीसच्या वांगडीपदाचेर ताची निवड जाली. -कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रोमन तत्त्वगिन्यानी सिसेरो

**रोमन तत्त्वगिन्यानी सिसेरो** (इ.स.प. 106 – 43) हाणें रिपब्लिक आनी लॉ ह्या नांवाचीं पुस्तकांय बरयलीं. ताच्या मतान स्थानिक प्रदेशांक स्वयंशासन आनी स्वातंत्र्य दिल्ल्यानच व्यपक आनी व्हड साम्राज्याची एकात्मता सिध्द जाता. तशेंच सगळें विश्र्वच राज्य आसून देव आनी मनीस ताचे नागरीक आसात. सगळ्या राश्ट्रांक सदांकाळ लागू पडपी सैमीक प्रमाणभूत असो कायदो आसा. दरएका मनीस मार्गदर्शन मेळ्ळ्यार सद्गुणी जावंक शकता अशें ताचें मत आशिल्लें. राज्याविशीं सांगतना तो कायद्याक म्हत्व दिता. ताच्या मतान मनशाची संपत्ती सारकी आसूंक शकना, गूण सारके नासतात, पूण सगळ्या नागरिकांचे समान कायदेशीर हक्क आसतात. ताच्या मतान कायदो फक्त अधिकार आनी जबरदस्ती हांचे मर्यादेंत सिध्द जावंक शकना. खरो कायदो सद्विवेक बुद्दीनच सिध्द जावंक शकता आनी तो शेमाकडेन सुसंगत आसता. राज्यांचे वेगवेगळे आकृतीबंध तपासतना तो अॅरिस्टॉटलची मान्य करून न्याय हें राज्यसंस्थेचें निमणें उद्दिश्ट मानता.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
फिरतें विद्यापीठ (मोबायल युनिव्हर्सिटी)

**पांचशें** विद्दार्थ्यांनी जलाजान भोवंडी करत वेगवेगळ्या देशांचो अभ्यास करून,स म्हयन्यांत वेगवेगळो अभ्यासक्रम पुराय करपाचो अशी कल्पना अमेरिकेंतल्या केलिफोर्निया राज्यांतल्या चँपमँन कॉलेजीन सरवेक चालीक लायली.जगांतलें हेंच पयलें फिरतें विद्यापीठ.१९७७ ते १९८० हीं तीन वर्सां ह्या विद्यापिठाची वेवस्था कोलोरेडो स्टेट विद्यापिठाकडेन आशिल्ली.

उपरांत ही वेवस्था पेनसिल्व्हेनिया विद्यापिठाकडेन सोंपयली.स म्हयन्यांच्या काळांत आठवड्यांतल्यान स दीस बोटिचेर शिकप शिकोवप चालू आसता.हातूंत कांय दीस वेगवेगळ्या बंदरांक आनी शेजारच्या वाठारांक भोंवडी करप जाता.हें जहाज युरोप,आशिया आनी आफ्रिका ह्या खंडांतल्या वीस मुखेल बंदरांक भेट दिता.खंयच्याय बंदराक भेट दिवंचे आदीं त्या देशांतली लोकजीण,राजकारण,समाजीक परिस्थिती,अर्थकरण आदी विशयांचेर विद्दार्थ्यांक म्हायती दिवप जाता.बंदराचेर आनी त्या देशांत प्रत्यक्ष वतकच विद्दार्थी तांकां मेळिल्ली म्हायती आनी ताणीं पळयल्ली वस्तुस्थिती हांची तुळा करून आपली म्हायती तपासून घेतात.जाय जाल्यार संदर्भ ग्रंथ वाचून ती म्हायती तपासून पळेतात.स म्हयन्याच्या अभ्यासक्रमांत अदींमदीं परिक्षा घेतात आनी अभ्यासक्रमाच्या निमाणें विद्दार्थ्यांक प्रशस्तिपत्रक दितात.प्रगत अभ्यास करपाची इत्सा आशिल्ल्या विद्दार्थ्यांक दुस-या वर्सा परत त्याच अभ्यासक्रमांत वांटो घेवंक मेळटा.

ह्या अभ्यासक्रमांत मुखेलपणान भास आनी समाजसास्त्राचो आस्पाव केल्लो आसता.वेगवेगळ्या देशांतली समाज वेवस्था,संस्कृतीक फाटभूंय अशा तरेचे तुळात्मक आनी आंतर विद्शाखीय अभ्यासक्रम वेंचतात. विद्दार्थ्यांवांगडा मूळच्या विद्दापिठांतले प्राध्यापक आसतातच.तेभायर वेगवेगळ्या देशांतल्या प्राध्यापकांक आपयतात.देखीक भारतांतले प्राध्यापक विमानान नैरोबीक वचून थंयच्यान जहाजावांगडा मुंबय येतेत आनी भारताविशींच्या अभ्यासक्रमांत वांटो घेतात.जहाजाचेर व्हड ग्रंथालय,खेळ आनी संस्कृतीक कार्यक्रम हांची सोय आसता.

चड करून समाजीक विशयांचो अभ्यास करून वयल्या विद्यापिठांवरवीं अमेरिकेंतल्या फ्लोरिडा राज्यांतल्या मियामी विद्दापीठ जहाज भोंवडेत दर्याविशयांचो विशेश अभ्यासक्रम चलयता.दुस-या म्हाझुजाच्या आधारीत अशी पदवी ज्या विद्दापिठावतीन दितात.
## संदर्भ
कोंकणी विश्वकोश खंङ 4
## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रिचर्ड्स, थिओडोर विल्यम

**रिचर्ड्स, थिओडोर विल्यम** : (जल्म 31 जानेवारी 1868, जर्मनटाऊन, पेनसिल्वेनिया मरण 2 एप्रिल 1928, केंब्रिज)

अमेरिकन भौतिकीय रसायनाशास्त्रज्ञज्. ताका 1914 च्या रसायानशास्त्राचो नोबॅल पुरस्कार मेळ्ळो. अणुभार, ऊष्मा रसायनशास्त्र, विद्युत् रसायनशास्त्र ह्या विशयांवयलें ताचें संशोधन म्हत्वाचें आसा.

ताचें सुरवेचें शिक्षण घराच जालें. उपरांत हॅव्हरफर्ड महाविद्यालयांतल्यान ताणें 1885 वर्सा बी. एससी. पदवी घेतली आनी त्याच वर्सा पारसन्स कूंक हाच्या हाताखाल काम करपाखातीर तो हार्व्डर्ड विद्यापिठांत गेलो. थंय ताणें 1886 वर्सा पदवी घेतली. कूक हाणें हायड्रोजन आनी ऑक्सिजन हांचे अणुभार नक्की करपाचें काम ताचेकडेन सोंपयलें. ऑक्सिजनाचो अणुभार ह्या विशयाचेर रिचर्ड्सान निबंद बरोवन 1888 वर्सा पीएच्. डी. पदवी घेतली. उपरांत रोखडेंच ताणें बाष्पीय घनतेच्या अभ्यासाक सुरवात केली. ताका एका वर्साची हार्व्हर्ड प्रवासी शिस्यवृत्ती मेळ्ळा. त्या काळांत जर्मनींत संशोधनाचो अणभव घेवन तो हार्व्हर्ड परतलो आनी 1901 वर्सा तो अध्यापक जालो. 1913 वर्सा तो वृलकट गिब्ज मेमोरियल ह्या जागतिक नामनेचे प्रयोगशाळेचो मुखेल जालो.

मुलद्रव्यांचे अणुभार निश्र्चीत करप हें ताचें मुखेल संशोधन कार्य आशिल्लें. तेखातीर लागपी उपकरणां ताणें तयार केलीं. नेफेलोमीटर हें उपकरण ताणें तयार केल्ल्यान अचूक वजनां घेवंक मेळपाक लागलीं. ताणें ऑक्सिजन, तांबें, लोखण, कोबाल्ट, जस्त, बेरियम, स्ट्राँशियम अशा सुमार पन्नास मूलद्रव्यांचे अणुभार निश्र्चीत केले. ह्या अचूक अणुभारांक हार्व्हर्ड व्हॅल्यू हें नांव मेळ्ळें. ह्याच संदर्भांत ताचें दुसरें म्हत्वाचें काम म्हळ्यार किरणोत्सर्गी मूलद्रव्यांचे अणभार काडप. 1914 वर्सा ताणें सिध्द केलें, किरणोत्सर्गी खानिजांसावन मेळपी शिंशांचो अणुभार 207.2 इतलो आसा म्हळ्यार एकाच मूलद्रव्याचे अणुभार वेगवेगळे आसूं येतात अशें सिद्द केलें. तातुंतल्यानूच समस्थानिकाँचे कल्पनेक मूर्त स्वरुप प्राप्त जालें. ह्या संशोधना भायर ताणें ऊष्मारसायनशास्त्र, विद्यूत रसायनशास्त्र अशा भौतिकी गुणाधर्मांचेर रसायनशास्त्राचे नदरेन संशोधन केलें. रासायनीक मूलद्रव्याच्या अणुभारांचें अचूक निश्र्चितीकरण केल्लेखातीर ताका 1914 वर्सा रसायनाशास्त्राचो नोबॅल पुरस्कार मेळ्ळो. ताका युरोप आनी अमेरिकेंतल्या मुखेल विद्यापिठांनी सन्माननीय पदव्यो दिल्यो. 1910 वर्सा डेव्ही, 1911 वर्सा फॅराडे, 1912 वर्सा विलर्ड गिब्ज आनी 1914 वंर्सा फ्रँक्लिन अशीं विंगड विंगड पदकां ताका मेळ्ळीं. -कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
सेंट ऑगस्टीन

सेंट ऑगस्टीन (इ.स. 354 – 430) ह्या रोमी बिश्पान सिटी ऑफ गॉप (देवनागरी) हो ग्रंथ बरयलो. हातूंत ताणें जिणेचे दिव्य मार्ग ( देवनागरी) आनी पार्थिव मार्ग (ऐहिक नगरी) अशे दोन विबाग वर्णिल्यात. युरोपाच्या मध्ययुगीन राजकीय आनी धर्मीक इतिकासाक म्हत्वाची प्रेरणा ह्या ग्रंथावरवीं मेळ्ळी. सेंट ऑगस्टीनान प्लॅटोचें न्याय हें राजकीय उद्दीश्ट आनी कल्याणमय जीण हे अॅरिस्टॉटलाचें राजकीय उद्दीश्ट किरिस्तांव धर्मीय नदरेंतल्यान मांडलां.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
यशोवर्मा

(इ.स.चो ८वो शेंकडो). कनौजाचेर राज्य करपी एक बळिश्ट राजा. तो खंयच्या वंशांचो वा कोणाचो पूत म्हणपाचें सारकें खबर ना. कांय पंडीत ताका मौखरी वंशाचो मानतात. तो फकत वीर पुरूशूच ऩाशिल्लो, तो कवींचो आश्रयदातोय आशिल्लो. भलभूती आनी वाक्पती हे व्हड कवी ताच्या दरबारांत आशिल्ले.

वाक्पतीच्या गौडवहो ह्या प्राकृत काव्यांत यशोवम्र्याच्या गौडविजयाचें वर्णन आसा. गौडनृपतीचें नांव कवीन दिल्लें ना. ताच्या साम्राज्यांत मगधाचो आस्पाव जाल्लो आसा. यशोवम्र्यान मगधाचेर घुरी घालून तो देश जिखलो, तेन्ना गौडनृपती गौड देशांत पळून गेलो. पूण ताच्या सरदारांनी ताका परत झुजाखातीर तयार केलो. मागीर व्हड झूज जालें. तातूंत गौडसेना हारली आनी राजाक मारलो. यशोवम्र्यान सबंद बंगाल जिखलो.

ताचे उपरांत यशोवर्मा दक्षिणेकडेन घुंवलो. नर्मदा न्हंयेचे देगेन वचून तो अस्तंत घाटामेरेन पावलो आनी मागीर उत्तरेकडेन ताणें मरूदेश(राजस्थान) आनी श्रीकंठ(स्थानेश्र्वर) हे प्रदेश जिखले. उपरांत हिमालयामेरेन वचून तो कनौजाक परतलो. गौडवहो काव्यांत ह्या यशाचें वर्णन केल्लें आसा. पूण यशोवर्मा त्या काळांतलो बळिश्ट राजा आशिल्लो हातूंत दुबाब ना.

यशोवर्मान चीनाच्या सम्राटाकडेन राजनितीक संबंद प्रस्थापीत केल्ले. काश्मीरचो राजा ललितादित्य हाचेवांगडा ताणें तिबेटाचेर घुरी घालून तिबेटी सैन्याचेर हार घाली म्हणपाचें राजतरंगिणीवयल्यान कळटा.

इ.स.७००-७४० मेरेन यशोवम्र्याची राजवट चालू आशिल्ली. पूण ह्याच सुमाराक यशोवर्मा आनी ललितादित्य हांचेमदीं दुस्मानकाय जाली. मागीर तांचें झूज जावन यशोवम्र्याचेर हार पडली. त्या झुजांत ताका मरण येवंक ना. पुण उपरांतची कांयच म्हायती मेळना.

चालुक्य राजा विंनयादित्य हाचें इ.स.६९५ च्या सुमाराक उत्तर भारताच्या सम्राटाकडेन झूज जाल्ल्याचो उल्लेख एका शिलालेखांत आसा. तो सम्राट म्हणजे यशोवर्माच आसल्यार ताची राजवट इ.स.६९० पसून सुरवात जाली असो एक अदमास आसा.

कश्मिरांत यशोवम्र्याच्या नांवाच्यो कांय मुद्रा सांपडल्यात. कांय जाणकारांनी ताका कनौजाचो यशोवर्मनच मानला. यशोवर्मा हें उत्पलवंशी नरेश शंकरवर्मन हाचें दुसरें नांव आशिल्लें अशेंय मत आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
नीक्कोलो मॅकिआव्हॅली

**नीक्कोलो मॅकिआव्हॅली** (1469 – 1529) हाणें प्रबोधन युगांत सत्तेविशींच्या तत्त्वगिन्यानाची मांडणी केल्या. ताचें हें तत्त्वगिन्यान अणभवीक आनी विज्ञानीक आसा. सत्तेविशींचीं उद्दिश्टां साध्य करून दिवपाक वास्तव साधना कशीम आसतात हाचें स्पश्टीकरण ताणें केलां. दोन राज्यांचेर कशें जैत मेळोवप, तांची बरे तरेन कशी राखण करप आनी ती कित्याक लागून वगडावतात हाचें स्पश्टीकरण ताणें आपल्या प्रिन्स ह्या पुस्कांत केलां. ताच्या मतान राज्याक धर्माची गरज आसता, पूण धर्मांत सत्य आसा म्हणून न्ही, तर धर्म हो समुदाय, शक्त निर्माण करता आनी मनशांक जोडटा. तशेंच राश्ट्रीय स्वातंत्र्य, सुरक्षितता आनी सुवेवस्थीत संविधान ह्या तीन राजकीय गजालींक तो चड म्हत्व दिता.

वर्ग:देवनागरी पानां
अस्तंती राज्यशास्त्र

**अस्तंती राज्यशास्त्रः** हाची सुरवात प्लेटोपसून मानतात. प्लेटोन आपल्या द रिपब्लीक (सुराज्य), स्टेट्समन (राज्यकर्ता), लॉज (कायदे) ह्या ग्रंथांवरवीं राज्यशास्त्राचें तत्वगिन्यानात्मक स्वरूप मांडिल्लें आसा. नगरराज्य कशें आसचें ताची मांडावळ करता आसतना वेगवेगळ्या मानवी-सैमीक स्वभावाप्रमाण उच-नीच वर्गांत समाजरचना वर्णिल्ली आसा. ही नगरराज्यांतली समस्कृती नोकरवर्गाच्या कश्टांचेर निर्माण जाल्ली आसा. वरिश्ठ वर्गाची संपन्न आनी नैतीक वा कल्याणमय जीण आदर्श राज्यांत कशी आसची हाचें स्पश्टीकरण हातूंत मेळटा. सगळे वरिश्ठ सत्ताधारी, घोव-बायल हे भौशिक आसूंक जाय, तांची आस्पतय भौशीकूच आसूंक जाय. भुरग्यांक आपलें स्वताचे आवय बापूय नेमके खंयचे हें खबर आसूंक जाय. अशेतरेचे स्वार्थाविरयत सत्ताधारी म्हळ्यार राजा हे तत्वगिन्यानी जाले जाल्यारच निस्वार्थी आनी निरहंकारी जावंक शकतात. कारण समाजाक न्यायाचें राज्य जाय आसता.

प्लेटोन सुराज्य हो युटोपियावाद मांडटकच त्या काळांत अस्तित्वांत आशिल्ल्या राज्यसत्ता, श्रेश्ठसत्ता, अॅरिस्टॉक्रसी आनी प्रजासत्ता आदी वेगवेगळ्या राज्यवेवेस्थांचें मूल्यमापन केलें. राज्यसत्ता बरी आसता, पूण तिका वेवहार्य (वेव्हारिक) स्वरूप दिवप कठीण आसता. उच्चवर्गीय श्रेश्ठीचें शासन संपत्तीच्या मोहन नश्ट जायत वता. कारण शास्ते चड संपन्न जायत वतात आनी गरीब लोकांचो प्रभाव पडटा. लोकशायेंतले गरीब फुडारी संपन्न वर्गाक नागोवंक लागतात आनी अशेतरेन अवेवस्था जावन दंडधारी, जोमी मनीस राज्य करूंक लागता. हाका लागून प्लेटोन सुसंवादी, समाजवेवस्था, कल्याणमय जिणेपद्दत आनी कायद्याचें राज्य ह्यो तीन गजाली म्हळ्यार राज्याचीं उद्दिश्टां असो विचार मांडला.

अॅरिस्टोटलाच्या पॉलिटिक्स ह्या ग्रंथांत त्या काळच्या शिक्षीत ग्रीक नागरिकांचे ग्रह तातूंत प्रतिबिंबीत जाल्यात. मध्ययुगांतलो तो राज्यशास्त्राचो प्रमाणभूत ग्रंथ आशिल्लो. अॅरिस्टॉटल ह्या ग्रंथांत उच्चतम कल्याणाच्या उद्देशान उच्चतम आकृती बंधाचो अस्तित्वांत आयिल्लो मानवी समाज म्हळ्यर राज्य. ताच्या मतान कल्याणमय जीवन हें राज्याचें उद्दिश्ट आसा. अॅरिस्टोटल सत शासनाचेर भर दिता. पुराय समाजाचें हीत वा जकल्याण सादपी शासन हें सत शासन. ताच्या मतान तीन प्रकारचीं सत शासनां सांगता – राजसत्ता वा राजेशाही (मॉनर्की), अभिजनसत्ता (अॅरिस्टॉक्रसी) आनी संविधाननिश्ठसत्ता (पॉलिटी) आनी अस्त शासनां तीन प्रकारचीं आसात. सुलतानशाही (टिरनी), स्वल्पतंत्र (ऑलिगॉर्की) आनी प्रजाशासन (डेमॉक्रसी). ह्या स प्रकारच्या शासनाभायर हेर जायत्या प्रकारचीं मिश्रणां मेळटात.सत शासन काय असत शासन हें शासनाच्या नैतिक गुणाचेर अवलंबून आसता. अॅरिस्टॉटलान बंडां आनी क्रांत्यो कित्याक जातात ताची सविस्तार विस्कटावणी केल्या. शिक्षणाचो प्रसार, कायद्याविशीं आदर आनी कायद्याचे अंमलबजावणेंत आनी प्रशासनांत न्याय ह्यो तीन गजाली असल्यार क्रंती टाळूं येता. ताच्या राज्यशास्त्रांत राजाच्या उद्दिश्टांत सुसंस्कृत नागरीक निर्माण करप ही मुखेल गजाल सांगल्या. कला आनी ज्ञान हांचेविशीं प्रेम आशिल्लो श्रेश्ठ वर्ग निर्माण करप हें राज्याचें ध्येय आसा. प्लेटोच्या मतान न्याय आनी अॅरिस्टॉटलच्या मतान कल्याण हीं राज्याचीं निमाणीं उद्दीश्टां.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रगत तपासणी

thumbnail|रगत तपासणी
**रगत तपासणी:** आधुनिक वैजकी शास्त्रांतली एक म्हत्वाची प्रक्रिया. रगत तपासणेंत १)रोगाचें निदान, २)रोगाची खरसाण, ३)वखदांचो रोगाचेर परिणाम, ४)रोग पळोवणी(Screening)मुखेलपणान करप जाता.

रगत तपासणेंत अ रगतपेशींची आनी ब रगतरसाची तपासणी जाता.

पेशीतपासणेंत मुखेलपणान ह्यो तपासण्यो जातात- १)हिमोग्लोबिनाचें प्रमाण आनी प्रकार २)पेशींची संख्या आनी ३)पेशींची घडण.

हिमोग्लोबीनाच्या प्रमाणावयल्यान पिडेस्ताक अॅनिमिया आसा वा ना हें कळटा. हिमोग्लोबिनाच्या प्रकाराचे तपासणेंत हिमोग्लोबीन घडणेच्या कांय अनुवंशीक रोगांचें निदान करपाक जाता. पेशींचे संख्येवयल्यान इंन्फेक्शनांच्या दुखण्याचें निदान, रगताच्या कॅन्सराचें निदान, ताची खरसाण आनी प्रकार कळटा.

रगतरस तपासणेंत ग्लुकोज(साखर), कोलेस्टेरोल, चरबी, लोखण, हार्मोन्स, प्रतिघटक हांची तपासणी जाता. तशेंच वैजकी कायद्याकय आदार करपाक हालीं रगत तपासणी करतात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रिचर्ड्सन, सर ओवेन विलान्स

**रिचर्ड्सन, सर ओवेन विलान्स** : (जल्म: 26 एप्रिल 1879, ड्यूजबरी, यॉर्कशर मरण: 15 फेब्रुवारी 1959, ऑल्टन, हँपशर).

ब्रिटीश भौतिकीविज्ञ. तापिल्ल्या धातूंपसून जावपी इलॅक्ट्रानांच्या उत्सर्जनाविशीं केल्ल्या संशोधनाखातीर रिचर्ड्सन हाका 1928 च्या भौतिकीच्या नोबॅल पुरस्काराचो भोवमान मेळ्ळो.

1900 वर्सा कँब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजाचो अधिछात्र म्हणून निवड जाली. 1904 वर्सा ताणें लंडन विद्यापिठाची डी. एससी. पदवी घेतली. 1900 -06 ह्या काळांत ताणें कॅव्हेंडिश लॅबोरेटरीत तापयनिक उत्सर्जनाविशीं संशोधन केलें. उपरांत 1906 -13 मेरेन तो अमेरिकेंतल्या प्रिन्स्टन विद्यापिठांत भौतिकीचो प्राध्यापक जालो. थंयच ताणें 1944 मेरेन निवृत्त जायसर काम केलें. रॉयल सोसायटीचो यारो संशोधन प्राध्यापक (1924-44) आनी किंग्ज कॉलेजांत भौतिकीच्या संशोधनाचो संचालक म्हणुनय ताणें काम केलें.

रॉयल सोसायटीन 1913 वर्सा रिचर्डसन हाची वांगडी म्हणून निवड केली आनी ताका हूझ (1920) आनी रॉयल (1930) ह्या पदकांचो भोवमान मेळ्ळो. सेंट अँड्रूझ, लीड्स आनी लंडन ह्या विद्यापिठांनी ताका मानादीक पदव्यो दिल्यो. 1939 वर्सा ताका नायट हो किताब मेळ्ळो. तो ब्रिटीश अंसोसिएशनच्या ए विभागाचो अध्यक्ष (1926-28), अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसायटीचो सदस्य (1911) आनी इंडियन अँकॅडमी ऑफ सायन्सेसचो मानादीक वांगडी आशिल्लो. ताचे 130 सुमार संशोधनाचेर निबंद आनी द इलॅक्ट्रॉन थिअर ऑफ मॅटर (1914), दी एमिशन ऑफ इलॉक्ट्रिसिटी फ्रॉम हॉट बॉडीस (1916) आनी मॉलिक्यूलर हायड्रोजन अँड इट्स स्पॅक्ट्रम (1934) हे ग्रंथ उजवाडा आयले. -कों. वि. सं. मं.

वर्ग:देवनागरी पानां
यहुदी

भारतांतल्या ज्यू लोकांक यहुदी वा बेने इस्त्रायल म्हणटात. मुंबय, ठाणें आनी कुलाबा ह्या जिल्ह्यांनी ह्या लोकांची बरीच वसती आसा.

इ.स.च्या पयल्या शेंकडयांत हे लोक भारतांत आयले, अशें कांय इतिहासकारांचें मत आसा. कांय जाणांच्या मतान ते इ.स.च्या सव्या शेंकडयांत हांगा आयले. इ.स.च्या आठव्या शेंकडयांत मलबारच्या राजकरत्यांनी ह्या लोकांक सनद दिल्ली, ती तांणी सांबाळून दवरिल्ली आसा. तशेंच तांकां धर्मीक आनी समाजीक मेकळिकूय फावो जाल्ली. इ.स.च्या १६व्या शेंकडयांत मुसलमान आनी किरिस्तांव लोकांनी तांचेर अत्याचार केले. देखून तांचेमदले जायते जाण हेर पयसुल्ल्या वाठारांनी पळून गेले.

पॅलस्टायनच्यान आयिल्ले यहुदी लोक युरोपी लोकांभाशेन गोरे आशिल्ले. जाल्यार एतद्देशीय बायलांच्या समागमांतल्यान काळे यहुदी जल्माक आयिल्ले.

हे लोक मल्याळम भास उलयतात. संवसारांतल्या हेर ज्यू लोकांभाशेनूच हे लोक धर्मीक परबो मनयतात आनी उपास पाळटात. जेरूसलेमच्या नाशाच्या दिसा हे उपास करतात.

भारतीयांची बरी वागणूक आनी संस्कार हांणी आपणायल्यात. लग्नांत व्हंकलेच्या गळ्यांत ताळी बांदपाची चाल हांचेमदीं आसा.

कांय यहुदी लोक गिरेस्त वेपारी आशिल्ले. कांय लोक कोचीच्या राजाचो सल्लागारूय आशिल्ले.

पुरक नोंदः ज्यू समाज

वर्ग:देवनागरी पानां
टॉमस हॉब्ज

**टॉमस हॉब्ज** (1588 – 1679) हाच्या भतान जंय राज्य ना, सरकार ना, थंय मनशां सैमीक स्थितींत रावतात. हे स्थितींत अन्याय, संघर्श, स्पर्धा हांकां चड प्रधान्य आसता. हें टाळपाखातीर मनीस समाज घडोवंक सोदता. तेकातीर जायतीं मनशां एकठांय येवन मुखेली वेंचून काडटात आनी गरज आशिल्ली सत्ता ताच्या हातांत सोंपयतात. अशेतरेन राज्यांतली जनता सार्वभौम संत्तांधीश आपल्या कोणायकडेन तरी सोंपोवन ताच्या अधिपत्याखाल राज्यांत अंतर्गत अशी सवस्तकाय राखपाचो करार करता. सार्वभौम सत्तांधीश आपल्या मस्तेपणांत सुलतानशाय हाडपाची शक्यताय हॉँब्ज न्हयकारना. पूण सार्वभौम सत्तेच्या अबावी अंर्तगत बेबंदशाय ही सुलतानशायेपरस चड घातक, तशेंच एकाधिकारी सत्तेंत भ्रश्टाचारी लोकांचो आंकडो वाडटा.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
वीज

एक तरेची ऊर्जा.अचेतन(अजिवी) वस्तूंक(उपकरणांक)प्रवाहीत करून तांकां चलत करपाक चालना दिवपी एक शक्त.हे शक्तीवरवीं मुखेलपणान तीन तरेचीम कामां करप जातात.उपकरणां क्रियाशील करून तांचेवरवीं अपार कामां (धांवप,वजन उखलप,दाब घालप आदी),तापमानांत जाय तसो बदल घडोवन हाडप आनी उजवाड निर्माण करप.ह्या तीन मुखेल कामांभायर रसायनीक विश्लेशण करपाखातीरय विजेचो वापर करप जाता.

कांय वस्तू रगडल्यो तर तांचेकडेन हलक्यो वस्तू आकर्शित जाता हेंजेन्ना पळयलें तेन्ना वीज हे ऊर्जेची कल्पना मनशाक आयली.हे क्रियेचो उल्लेख इ.स. पयलीं सुमार ३२० वर्सा थिओफ्रैस्टमान केल्लो.हाचेर फुडें सोळाव्या शेंकड्यांत विलियम गिलबर्टान अभ्यास केलो.इलेक्ट्रीसिटी ह्या उतराचो सगळ्यांत पयलीं सन १६५० त वाल्टर शर्ल्टन हाणें उपेग केलो.स्टीफन ग्रे ह्या संशोधकान सन १७२९ त संशोधनावरवीं अशें प्रतिपादन केलें,एकेच वस्तुच्या एका आंगांतल्यान अशी आकर्शण-शक्त तेच वस्तच्या दुस-या आंगांत संचारण करूंक शकता.अशा वस्तूंक चालक (Conductor) म्हण्टात आनी अशा वस्तूमदीं सगळे तरेचे धातू आस्पावतात.ज्या वस्तूंमदीं अशेतरेचें आकर्शण शक्तीचें संचारण जावंख पावना त्या वस्तुमदीं मेण,रबर,लाख,सुकी हवा,सुकी कवंची अशा वस्तुंचो आस्पाव जाता आनी तांकां विध्युत विरोधी(Insulator) म्हण्टात.सन १७३७ त डुफे ह्या संशोधकान ह्या आकर्शणाच्यो दोन तरा सांगल्यो.समान (Like)आवेश एकमेकांक पयस करता आनी असमान(Unlike) आवेश एकमेकांक आकर्शीत करता.फुडाराक क्लाइट,मसेनब्रूक आनी विलीयम वाटसन हांणी १७४९ त वेगवेगळ्या सुवातींचेर पूण एकाच वेळार सांगलें की विजेचो संचय करूं येता आनी ताचो जाय तेन्ना वापर करूं येता आनी हातुंतल्यान मागीर विजेचो संचय करपी आयदणाचो (Leydenjar) चो सोद लागलो.बेंजामीन फ्रँकलिन ह्या अमेरिकन वैज्ञानिकान कुपांच्या गडगडाटासावन वीज प्राप्त केली आनी तिचे आनी हेर विजेचे गूण समान आसा हें सिध्द केलें.उपरांतच्या काळांत एपीनुस जोजेफ प्रीस्टलि,हेन्री कँवेंडीश कोलॉम आनी फँराडी हांणी आकर्शणाच्या आवेशाच्या बळासंबंदीं बरेंच संशोधन केलें.ल्युगी गैलवानी(१७८०),वोल्टा(१८००),निकलसन,कार्लाऊल,क्रूकशांक आनी फ॑राडी हांणी विध्दुत् प्रवाहासंबंदीं बरेंच संशोधन करून ह्या विशयाक बरीच चालना दिली.तांच्यांच संशोधनाचेर आदारीत उपरांत वीज उत्पन्न करपी बँत-यो तयार करपांत आयल्यो.

विध्युत् वाहक तारांनी,विध्युत् वाहनाच्या वेळार चुंबकीय क्षेत्र निर्माण जाता अशें प्रतिपादन करपी सोद एच्.सी. अरस्टेड,किप्रो,सावार,एंपियर,फैराडी,नाइमन,व्हेबर,क्लार्क मँक्सवेल हांणी लायलो आनी भौतिकीशास्त्रांक आदार करपी सिध्दांत मांडले.उपरांतच्या विज्ञानिकांनी विध्युत् उर्जेच्या चवेगवेगळ्या आंगांचो अभ्यास करून उष्मा-विध्युत्,प्रकाश विध्युत् चे सिध्दांत मांडले आनी रेडिओ,टेलिवीजन इलेक्ट्रोनिकी ह्या मळांचेर उदरगत सादपाक मदत केली.ल्हव ल्हव करून विध्युत् उर्जेचो वापर सगळ्याच मळांर जावंक लागलो.सध्या मनशाच्या दिसपट्ट्या वेव्हरांत जायतेकडेन विजेचो वापर जावंक लागला.वीज नर्माण करपी विध्युत् –मोटार,उजवाड निर्मिती,एक्स रे,टेलीविजन,रेडियो,फ्रीज,वातानुकूलन,स्वयंचलीत मशीनां,अशा कितल्याशाच वाटांणी विजेचो उपेग जाता.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रिबेलो, जॉन गिल्बर्ट

**रिबेलो, जॉन गिल्बर्ट** : (जल्म: 12 जुलय 1927, टांझानिया – आफ्रिका).

सुटकेझुजारी. ताणें तिसरें वर्स लिसंव, मॅट्रीक छायाचित्रकारितचें तशेच, चित्रकारितेचें आनी रंगकलेचें आनी रंगकलेचें शिक्षण घेतिल्लें. नॅशनल काँग्रेस गोवा संघाच्या पुणें फांट्याचो तो संस्थापक वांगडी आशिल्लो. 1948- 1953 ह्या काळांत तो हे संघटनेच्या मध्य वावुरपी समितीचो वांगडी आनी जोडसचीव आशिल्लो. 1952 – 1954 ह्या काळांत तो ताचो अध्यक्ष जालो. ताणें जनार्दन शिंक्रे आनी पांडुरंग कुंकळयेकाराच्या आदारान छोडो गोवा (Quit Goa) ही भुंयगत चळवळ सुरु केल्ली. कोंकणी, मराठी, इंग्लीश आनी पुर्तुगेजींतल्यान पत्रकां, पुस्तिका काडप आनी पुराय गोंयांत वाटप असलीं कामां तो करतालो. ऑग्सट 1954 त पुलिसांनी ताच्या घराचेर धाड घालून थंयची तुबकां, पुस्तिका आनी पत्रकां जप्त केलीं. 1954 ते 1961 ह्या काळांत ताणें पेडणें आनी बारदेस म्हालांनी जायते घातकी हल्ले केले. 15 डिसेंबर 1961 ह्या दिसा हेर वांगड्यांसयत ताणें म्हापशें पुलीस ठाण्यार हल्लो केलो. तातूंत जायत्या पुलीस अधिकाऱ्यांक मार लागलो. तेच राती तांणी म्हापशां आशिल्लो पुर्तुगेज अधिकाऱ्याच्या पुतळ्याचेर स्फोट घडोवन हाडलो. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो. गोंयचे सुटके उपरांत तो सुटके झुजारी संघटनेचे कार्यकारी समितीचो अध्यक्ष आशिल्लो. -कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रगत घालप(Blood transfusion)

thumbnail|रगत घालप
कांय दुखण्यांत दोतोर पिडेस्ताक रगत दितात. अॅनिमिया, रगताचो कॅन्सर, अपघातांत रगत वता तेन्ना, कांय शस्त्रक्रिया, लासप असल्या दुखण्यांनी रगत घालप गरजेचें आसता.

रगत घालचे पयलीं रगत पंगडो सारको आसा वा ना हें पयलीं पारखितात. दात्याचो आनी पिडेस्ताचो रगतपंगड समा आसल्यार, रगत जुळटा वा ना(Cross Matching)हें पळयतात. रगत जुळोवणी प्रक्रियेक दात्याच्यो तांबडयो रगतपेशी आनी पिडेस्ताचो रगतरस(Plasma)एकठांय हाडून रगताचेर कितें परिणाम जाता तें सूक्ष्मदर्शक यंत्रांतल्यान पळयतात. रगतपेशी गोठल्यार वा फुटल्यार रगत जुळना अशें म्हण्टात. अशें रगत पिडेस्ताक दिवंक जायना.

रगत जुळणी तपासणेभायर दात्याच्या रगताचेर कांय तपासणी करतात. ही तपासणी रगतांतल्यान पातळपी रोगाविशीं आसता. अेड्स(AIDS), ब कामीण(Hepatitis B), सिफीलीस ह्या रोगांची तपासणी करून दात्याक हे रोग आसा वा ना हें पळोवपाचें कायद्यान सक्तीचें आसा.

रगतांत हिमोग्लोबीनय फाव त्या प्रमाणांत आसा वा ना हें तपासप गरजेचें आसता. हिमोग्लोबीन उणे आशिल्ल्या दात्याचें रगत पिडेस्ताक दिनात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
हॉब्जावरी जॉन लॉक

**हॉब्जावरी जॉन लॉक** (1632- 1704) समाजीक करार हें राज्यशासनाचें अधिश्टान मानता. ताणें राजकीय सत्तेची व्याख्या केली ती अशी – मरनाची शिक्षा धरून आनी ताच्यायपरस कमी खर शिक्षा दिवपामेरेनचे कायदे करपाचो अधिकार म्हळ्यार राजकीय सत्ता. हे कायदे चडकरून संपत्तीचे वेवस्थेखातीर आनी राखणे खातीर गरजेचे आसतात. स्वराज्याक परकी सत्तेपसून बादा येवची न्हय न्हय देकून राखण करपाक आनी केल्ले कायदे अंमलांत हाडपाक समाजाक अधिकार आसतात आनी ते फक्त समाजीक हिता खातीरच आसतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
रगताचे वैजकी उपेग

वैजकी शास्त्रांत रगत वा ताच्या घटकांचो उपेग कांय दुखण्यांत जाता. ते म्हणजे- १)रगत घालपः कांय दुखण्यांनी पिडेस्ताक रगत घालचें पडटा. रगत घालचे पयलीं दातो-पिडेस्त हांची रगत पंगड तपासणी आनी रगत जुळोवणी करतात. तशेंच दात्याक ब कामिण, एड्स, सिफिलीस हे सारके रोग ना हाची खात्री करतात.

आपलें रगत आपल्याकूच घालप( Auto transfusion): एकाद्रया दात्याची पुराय तपासणी करून लेगीत कांय रोग रगतावरवीं पिडेस्ताक जावंक शकतात. म्हणून कांय पिडांनी आपलें रगत आपल्याकूच घालपाची चाल आसा. चड करून थारावन केल्ले शस्त्रक्रियेंत अशें करूं येता. पिडेस्त दर सप्तकाक आपलें थोडें रगत काडून रगतपेढयेंत सांठयता. १-२ बाटल्यो रगत सांठयतकच ताचेच शस्त्रक्रियेंत हें रगत वापरतात.

२)पुराय रगत दिनासतना फकत रगताचे घटकूच वेगळे करून पिडेस्ताक दिवप.

अ)रगत गोठेवपाचे घटक नाशिल्ल्या पिडेस्तांक हे घटक दिवपाक जाता. रगत गोठेवपाचे घटक रगरसांत आसतात. हे घटक नासप हो एक अनुवंशीक रोग जावन आसा. अशा पिडेस्तांक सादे जखमे उपरांत लेगीत रगत व्हांवपाक लागता. अशा पिडेस्तांक परत परत रगत गोठेवपाच्या घटकांची गरज आसता.

ब)प्रतिकार शक्त नाशिल्ल्या पिडेस्तांक रगतांतल्या प्रतिघटकांतलीं प्रथीन वेगळें करून दितात.

क)लासप, परत परत पातळ संडास जावप, मुत्रपिंडाच्या कांय दुखण्यांनी रगतरसांतलें आलबुमीन हें प्रथीन वेगळें करून दितात.

३)रगतापसून वासिनां: कांटेल, धोणकुटी, सोरोप चाबप हांचेर विशिश्ट प्रतिघटक दितात. हे घटक पिडेस्ताचो जीव वाटावपाक मोलाचे जावन आसात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रिबेलो, फ्रान्सिस्को द पियेदाद

**रिबेलो, फ्रान्सिस्को द पियेदाद** : (जल्म : मडगांव मरण 1975).

गोंय, दमण आनी दीवचो धर्मीक शिक्षण राशोल सेमिनारींत पुराय केलें आनी 1915 वर्सा तो पाद्री जालो. 1963 वर्सा गोंय, दमण आनी दीवचो पालवी धर्मगुरु म्हणून ताची नेमणूक जाली. 1966वर्सा तो आर्कियोसीसचो धर्मोपदेशक प्रशासक जालो. 1972 वर्सा तो निवृत्त जालो. -कों. वि. सं. मं.

वर्ग:देवनागरी पानां
फ्रेंच राज्यक्रांतींतलो झां झाक रूसो

**फ्रेंच राज्यक्रांतींतलो झां झाक रूसो** (1792 – 78) हाणें ‘समाजीक करार’ ह्या पुस्तकांत राज्यपपत्ती सांल्या. ताच्या समाजीक कराराचे संकल्पनेंत दोन मुलभूत संकल्पना आसात. (1) जनतेची सार्वभौम सत्ता आनी (2) समुहईहा (जनरल विल) – जनतेची सार्वभौम सत्ता ही जनसतेपसून केन्नाच वेगळी जायना आनी नाशय जायना. समाजीक करारान ही जनतेची सार्वभौम सत्ता मान्यता पावता. दुसरी म्हत्वाची संकल्पना समुहईहा. ईहा म्हळ्यार इत्सा, अपेक्षा, वासना वा आकांक्षा. ह्यो दोन प्रकारच्यो आसतात. (1) ते ते व्यक्तीच्यो स्वार्थाविशींच्यो इत्सा (2) समस्त समाजाचें जातूंत कल्याण सादता अशी इत्सा.

एकोणिसाव्या शतमानाच्या राज्यआस्त्राविशींच्या विचारांत उपयुक्ततावाद हो मुलभूत मानतात. ताचो मुखेल प्रर्तक जेरेमी बेंथेमी (1748 – 1832) ताच्या मतान सुख- दुखाचो हिशेब करून मनीस बुध्दिवादाच्या आधाराचेर राज्याचे वेव्हार सदा चलोवंक शकतात. आरोग्य. संपत्ती, सत्ता, मैत्री आनी हेर जायतीं इश्ट आनी अनीश्ट जीवनमुल्यां हांचें मोजमाप मनीस सदांच करता आनी राजकीय वेव्हार चालू दवरतात. अशी मुलभूतभूमिका मांडून उक्त्या वेपाऱ्याचें आनी शिक्षीत मतदारवर्गान निर्माण केल्लें आसन ह्यो दोन गजाली समाज धारणेक गरजेच्यो आसतात, हें ताणें सिध्द केलें. जॉन स्टूअर्ट मिल (1806- 1873) हाच्या मतान संस्कृति समृध्द जाता ती सर्जनशील अल्पसंख्य प्रज्ञाचंतावरवींच आनी ताचे मुक्त विचारसरणेक लागून लोकशायेंत आसोच पक्षावंत वर्ग आसचो पडटा. ताणें पयलेखेपे बायलमुक्तीचो जल्म जालो. हातूंत जोसेफ मॅझिनी ह्या इटालियन देशभक्तान सगळींराश्ट्रां स्वतंत्र जावंक जाय, ह्या सिध्दांताक तेंको दिलो. सगळ्या नागरिकांक मतदानाचो हक्क जिच्यांच दिला अशे तरेचे राज्यसत्तेचो ताणें पुरस्कार केलो.

आदर्श राजकतावाद आनी समाजसत्तावाद ह्या दोन ध्येयवादांच्या संयुक्त नदरेंतल्यान सतराव्या शतमानापासून ते तिसाव्या शतमानामेरेन युरोपियन आनी संवसारीक राजकीय विचारसरणीचेर मुळावे परिणाम जाल्ले दिसतात. हाचोच प्रभाव विल्यम गोडविन हाच्या पोलिटिकल जस्टिस (1793) आनी रॉबर्ट ओएन हाच्या न्यू व्यूव ऑफ सोसायटी (1813) ह्या ग्रंथांत दिसतात. गोडविनच्या मतान मनीस स्वभावांतूच विवेकशिल आसता, सत्तेअधीन जाल्ल्या राज्यकतर्यांनी झूजसंख्या निर्माण केली आनी जुलमी राजवेवस्था स्थापन केली. शिक्षण आनी स्वातंत्र्याचे हक्क हाचेर भर दिवन राज्यसंख्येंतल्यान सत्तेअधीन जाल्ल्या लोकांचो प्रभाव उणो करूंक जाय.

वर्ग:देवनागरी पानां
रोबर्ट ओएन

**रोबर्ट ओएन** (1771 – 1857) ह्या इंग्लीश तत्त्वगिन्यानान समाजवादी सहकारी अर्थशास्त्र आनी सहकारी समाजसंख्या हाचो पुरस्कार केलो. प्टोअर झोझेफ प्रुदाँ (1809 – 1865 हानें समाजीक वर्गभेद, भांडवलशाय अर्थवेवस्था, नोकरशायी शासन वेवस्था हांकांलागून एकामेकांकडेन संघर्श करपी सार्वभौम राजकीय सत्ता जल्माक येता. हे भेद वतकच एकामेकामदली सर्त पयस जातली आनी तिची सुवात सहकार्याची भावना घेतली. तेन्ना आपशींच शासन वेवस्थेचें म्हत्व उणें जातलें. एकोणिसाव्या शतमानांत जी. डब्ल्यू. एफ. हेगेल ह्यायुरोपियन त्त्ववरत्यान विश्र्वाविशींच्या गिन्यानाचें अघिश्ठान घेवन राज्याविशींचे आपले विचार मांडल्यात.

ह्याच शतमानामतलो समाजवादी क्रांतीकारक कार्ल माकर्स (1818 – 1883). नागोवपी वयलो वर्ग आनी नागोवन घेवपी सकयलो वर्ग ह्या दोन वर्गांचे अर्थीक तफावतीक लागून ह्या दोगांमदल्या संघर्शाची गरज म्हणून बळिश्ट वर्गान आपली सत्ता, सरदार वर्गाचेर नियंत्रण करपी साम्राज्य संस्था, कामगार वर्गाचेर नियंत्रण करपी भांडवलदाराची सत्ता अस्तित्वांत आयली. खाजगी संपत्त हें सगळ्या संघर्शाचेंमूळ आशिल्ल्यान ती कामगार दर्गाच्या हुकूमशायेन नश्ट जातकच राज्यसंस्था नश्ट जातली आनी आदर्श साम्यवादी समाजवेवस्था ताची सुवात घेतली, असो कार्ल माक्साचो भविश्यवाद आसलो. पूण हो साम्यवादी भविश्यवाद प्रत्यक्षांत खरो जालो ना, तरी कार्ल माकर्साक अपेक्षित आशिल्ली भांडवलशायेकडल्यान जावपी कामगारांची पिळवणूक प्रगत राश्ट्रांत ऋरली ना. भांडवलसाय राश्ट्रांत लेगीत लोकशायेच्या प्रभाचवाखाला कामगारवर्गाक एक खाशेली सुवात मेळून कामगार वर्गाचें ही साघलां. लोक कल्याणकारी लोकशायप्रणीत शासनवेवस्था सगळ्याच घटकांक फायदेशीर जावं येता हाची शाश्चती मेळूंक लागली.

वर्ग:देवनागरी पानां
रघुनंदन

रघुनंदन(इ.स.चो १६ वो शेंकडो).

बंगालांतल्या धर्मशास्त्रकारांचे परंपरेंतलो निमाणे धर्मशास्त्रकार. हो हरिहर भट्टाचार्याचो पूत आसून, वंद्यघाटीय ब्राह्मण आसलो. श्रीनाथाचार्य चूडामणी हो ताचो गुरू. रघुनंदन आनी महाप्रभू चैतन्य, हे वासुदेव सार्वभौमाचे शिश्य आशिल्ले.

रघुनंदनान धर्मशास्त्राच्या वेगवेगळ्या फांटयांचेर स्मृतितत्व नांवाचो एक व्हडलो ग्रंथ बरयला. हो ग्रंथ अठ्ठावीस खंडांमदीं विभागिल्लो आसून, दर एका खंडाक तत्व अशें नांव आसा. ग्रंथकारान आपल्या ग्रंथांत तीनशांवयर ग्रंथ आनी ग्रंथरारांचीं नांवां दिल्ली आसात. स्मृतितत्वांत मलिम्लुच, दाय, शुध्दी, तिथी, संस्कार, प्रायश्र्चित, लग्न, वेव्हार, दुर्गोत्सव, व्रतां, देवप्रतिश्ठा, मठप्रतिश्ठा, दिव्य, ज्योतीश, वास्तुयज्ञ, दिक्षा, सामश्राध्द, यजुःश्राध्द, शुद्रकृत्य, अशे कितलेशेच विशय आसात. हातुंतले वेव्हारतत्व आनी दायतत्व हे खंड स्वतंत्र छापल्यात.

स्मृतितत्व ह्या ग्रंथाभायर रघुनंदनान आनिकय ग्रंथ बरयल्यात. तातुंतलें दायभागावयलें ताचें भाश्य म्हत्वाचें आसून, हो भाश्यग्रंथ कलकत्ता हायकोर्टांत आनी सगळ्या बंगालभर प्रमाणभूत मानला. ते भायर तीर्थयात्राविधी, व्दादशयात्रा, त्रिपुष्करशांती, गयाश्राध्दपद्दती आनी रासयात्रापद्दती हे ताचे ग्रंथ आसात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रगतपेढी(Blood Bank)

thumbnail|रगतपेढी
रगतपेढीचे वैजकी उपेग करपाखातीर रगत सांबाळपाचो जागो. रगत आनी ताचे घटक हांगाच वेगळे करतात. रगत बरें उरपाक ४-८0 से. तपमानांत दवरपाक जाय. हे पेढयेंत वेगवेगळ्या रगत पंगडाच्या रगताचो सांठो आसता. सांठवन दवरिल्लें रगत पिडेस्तांक रोखडेंच मेळूं येता.

रगत पेढयेचे मुखेल वैज रगत दात्यांची वळेरी सांबाळटात. रगत सांठावपाक रगतदानाची कार्यावळ आंखतात आनी रगत पेढयेंत ना जाल्यार लेगीत पिडेस्ताक रगताची वेवस्था करतात.

दर व्हड हॉस्पीटलांत एक तरी रगताची पेढी आसताच.

-डॉ. अवधूत गो. बोरकार

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
लोणारी

**लोणारी** [महाराष्ट्रांतली] मुळांत हे लोक [मराठा आसुंये अशें अनुमान काडप जाता. पूण चुनो आनी कोळशे तयार करपाचें काम करत पसून हांची जात नेगळी जाली आसुंये. बेळगांव जिल्ह्यांत हांचे मीठलोणारी आनी जुनेलोणारी अशे दोन भेद आसात. हांतेभितर रोटी वेव्हार जाता, पूण बेटी वेव्हार जायना. अहमदनगर, पुणें आनी सोलापूर हांगा खुध्द लोणारी आनी कडू वा अकरमासे लोणारी अशे दोन पोटभेद आसात.

जातिविवेक ह्या ग्रंथांत ह्या लोकांक मल्लट दादलो आनी आवर्त बायल हांची संतती मानल्या. संस्कृत भाशेंत ह्या लोकांक सैमीक अशें नांव आसा. महाभारतांत लोणा-यांचो उल्लेख आसून झाडां तोडून आनी जळोवन ते लोक कोळसो तयार करताले अशें थंय म्हळां. हाचेवयल्यान तांचो मूळचो वेवसाय कोळशे तयार करपाचो आसूंक जाय अशें दिसता.

ह्या लोकांत चोरगे, ढोणे, दणगेकर, राक्षे, बोंद्रे, करचे, तांबे, झाडगे आदी आडनांवां आसात.

हे लोक वारकरी, शैव वा वैश्णव पंथाचे आसात. ते चडशे सगळ्या देवांक भजतात आनी तांचे सगळे उत्सव आनी परबा पाळटात. ते आळंदी, जेजुरी, पंढरपूर, तुळजापूर, काशी आदी तीर्थक्षेत्रांच्यो तीर्थयात्रा करतात. रोगराई पातळ्ळी जाल्यार ते मरीआई आनी शितलादेवी हांकां पुजतात.

तांच्यांत जातपंचायत आसून, जातींतले वाद-विवाद तिचेवतीनसोडयतात.

ह्या लोकांक फकत मामेभयणी कडेन लग्न करूंक मेळटा. आतेभयणीकडे वा मावसभयणीकडे लग्न जावंक मेळना. सादारणपणान चल्यचो बापूय चलयेक मध्यस्थाकडल्यान मागणी घालता. तांच्यांत पत्रिका पळोवन वा नक्षत्र पळोवन लग्न थारायतात. ब्राह्मण पुरोयत लग्नाचो मूर्त काडून दिता. लग्न थारतकच साकरपुडो जाता. लग्नांत देवक बसोवप, न्हव-याक व्हकलेगेर व्हरप, सिमांतपुजा, कन्यादान, रुखवत, साडो, सप्तपदी हे लग्नांतले मुखेल विधी आसात.लग्नाच्या वेळार न्हवरो-व्हंकलेक कोंड्याचे शिल्ल्यार वा व्हंकले पाटार आनी न्हव-याक दोरयेच्या पिळ्यार उबीं करतात. सप्तपदी हो तांच्या लग्नांतलो म्हत्वाचो विधी आसा. लग्नाआदीं चलयेचो जातींतल्या मनशाकडे संबंद आयल्यार ताचेकडेनच तिचें लग्न लायतात. तेखातीर अशा मनशांक कांय प्रायश्र्चीत घेवचें पडटा आनी पंचायतीक दंड भरून जेवण दिवचें पडटा अशा मनशाक कडू वा अकरमासे समजतात. तांच्यांत विधवेचें लग्न खंयच्याय म्हयन्यांत वद्दय पक्षांतच जाता.

हे लोक मडीं पुरतात वा लासतात. मनीस मरतकच रोखडेंच ताका हून उदकान न्हाणयतात, नव्या कपड्यांत गुठलायतात आनीक तिरडेचेर दवरतात. सवाशीण बायल मेल्यार तिका नवी साडी न्हेसोवन कपलभर कुकूम फासतात. मसंडेच्या अर्दे वाटेर तिरडी सकयल दवरून त्या जाग्यार एक लाडू आनी पयसो दवरतात. मसंडेंत मडें सरणाचेर दवरतकच ताचो उत्तराधिकारी न्हाता आनी आपलें वस्त्र भिजोवन तें मड्याच्या तेंडांत पिळटा. उपरांत तो सरणाक उजो लायता. तिस-या दिसा मड्याच्यो अस्ती आनी गोबोर एकठांय करतात आनी त्या जाग्यार गोमूत आनी शिताडो घासतात. धाव्या दिसा दशपिंडी आनी तेराव्या दिसा श्राध्द वाडटात. चवदाव्या दिसा मेल्लो दादलो वा बायल आसल्यार तेप्रमाण एके बायलेक वा दादल्याक जेवपाक वाडटात. हेचभशेन ते दर वर्सा तेच बायलेक वा त्याच दादल्याक जावपाक आपयतात.

लोणारी शब्दांतलो लोण = मीठ हाचेवयल्यान ह्या लोकांचो पारंपारीक वेवसाय मीठ तयार करपाचो आसुयें.बेळगांव जिल्ह्यांतले लोणारी अजुनय होच धंदो करतात.पूण सद्द्याच्या काळांत बरेचशे लोणारी चुनो आनी कोळसो तयार करतात. कांय लोक शेतकार आसून कांय जाण कश्टांचेंय काम करतात. हे लोक बोकड्यो, मेंढरां हांचें मांस तशेंच नुस्तें खातात. काळाप्रमाण लोणारी लोकांमदींय आतां जायते बदल जाल्यात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रघुनाथपंडित

रघुनाथपंडितः (१७ वो शेंकडो).

मराठींतलो पंडीत कवी. ताच्या चरित्राविशीं निश्र्चीत म्हायती मेळना. पूण ताचेविशीं पांच वेगवेगळी मतां सांपडटात. (१)तो कारवारच्या चंदावर गांवचो सारस्वत ब्राह्मण आसूंक जाय. (२)तो तंजावरचो आनी मोरोपंताचो समकालीन आसूंक जाय. (३)तो मुळांत रायगड जिल्ह्यांतल्या चौलचा गांवचो आनी ताचें आडनांव मनोहर. तो फुडल्या काळांत कर्नाटकांत स्थायीक जाले उपरांत ताणें वैद्यविलास, कविकौस्तुभ, छंदोरत्नावलि, चिकित्सामंजरी आनी नाडीज्ञानविधी हीं साहित्याविशीं आनी वैजकांविशीं प्रकरणां संस्कृतांत बरयल्यांत. (४)तो शिवाजी महाराजाच्या अश्ट प्रधानांतलो एक आसून, ‘पंडितराव’ ह्या पदाचेर आसलो. (५)शिवकाळांतलो राजव्यवहारकोश बरोवपी रघुनाथ नारायण हणमंते होच रघुनाथपंडित आनी दमयंतीस्वयंवर हें ताणें बरयलां. ह्या सगळ्या मतांचो विचार करून शं.गो.तुळपुळे हाणें हो तंजावरचो कवी आनी तो राजकारणीय आसलो असो निश्कर्श काडला.

रघुनाथपंडितान रामदासवर्णन, गजेंद्रमोक्ष आनी दमयंतीस्वयंवर अशीं तिनच काव्यां बरयल्यांत. रामदासवर्णनांत वसंततिलका वृतांत फकत इकरा श्लोक आसात. गजेंद्रमोक्ष हें एक आख्यानक काव्य आसून, तातूंत ५८ श्र्लोक आनी तीन पदां आसात. रघुनाथपंडिताक मात नामना मेळ्ळी ती ताच्या दमयंतीस्वयंवर ह्या काव्याक लागून. संस्कृत कवी श्री हर्ष हाच्या नैषधीयचरिताच्या आदारान रघुनाथपंडितान आपलें हें काव्य बरयलें. पूण नैषधीयचरितांत वट्ट १,७५० श्लोकांमदीं सागिल्लो कथाभाग रघुनाथपंडितान फकत २५४ श्लोकांनी मांडला. ह्या काव्यां४तल्यान रघुनाथ पंडिताचे संपन्न अभिरुचीचो आनी अभिजात रसिकतेचो प्रत्यय येता. सोबीत आनी मार्मिक व्यक्तिचित्रण हें ह्या काव्याचें तोखणाय करपासारकें खाशेलपण.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
लाठ

**लाठ** बांय वा व्होंडको हातुंतले उदक उसपुपाचें एक पारंपारीक, गांवगिरें साधन. कुळागर वा तत्सम बागायतीक उण्या श्रमान आनी उण्या वेळान उदक शिंपपाक उपेगी पडपी हें साधन. जंय उदक मेळपाची शक्यताय आसा थंय बांय वा व्होंडको खणटात. ताचे देगेर ही लाठ बसयतात. एके उबे म्हेडीर एक आडवी दांडी अशे तरेन बसयतात की, ती ते म्हेडीचेर समतोलपण राखून वयर सकयल सहजतायेन घोळूंक शकता. हे दांडयेच्या बांयच्या काठाभायर उरपी तोंकाचेर थरावीक वजनाचो फातर वा तत्सम वस्तू बांदतात. जाल्यार दुसऱ्या तोंकाक कोंडो वा राजू बांदून ताच्या दुसऱ्या पोंताक उदक भरपाचें आयदन कोळंब वा पत्रो/प्लास्टिकचो डबो, चामड्याची पिशवी बांदतात. बांयच्या काठार एक लांकडी वा लोखणी पाटी दवरतात. हा पाटयेर उबो रावन लाट चलोवपी मनीस राजू वा कोंडो ओडून आयदन बांयच्या उदकांत बुडयता. तें बुडल्या उपरांत आनी मनशान भार सोडल्या उपरांत दांडयेच्या दुसऱ्या तोंकाक आशिल्ल्या वजनाक लागून उदकान भरिल्लें आयदन आपसुकीच वयर सरता आनी बांयच्या कांठार तयार केल्ले ल्हानशे टांकयेंत रखता. थंयसावन तें फुडें पाटामदल्यान बागायतीक पावता. आयदन रितें जालें की,परतून उदक भरपाखातीर लाठ मनशाकडल्यान बांयच्या उदकांत दामप जाता आनी उदक उसपुपाची प्रक्रिया चालू उरता. आधुनिक काळांत उदक उसपुपाचे पंप यंत्रणेक लागून लाठ हें साधन वापरांतल्यान उणें जावंक लागलां. कांय मागाशिल्ल्या सुवातींनी लाट हें साधन अजुनय वापरांत आसा.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
लोणी

**लोणी** दुदापसून धंय, साय, धंयापसून ताक आनी ताकापासून लोणी तयार जाता. लोणी हो एक स्निग्ध, तेलकट जिन्नस. दुदाचे सायीपसून जाल्लो हो धर्तरेच्या जन्मासावनच, परमेश्र्वरान जेन्ना गोरवांक जन्माक घालें तेन्नापासून पुराण काळासावन लोणाचो उल्लेख सगळेकडेन आयला. दुदावयली साय एकठांय करून, तांतूत म्होंवण (विरजण)घालून तें चाळटकच ताचेर लोणी उफेता.

विरजण (म्होंवण) करपाची पद्दत म्हळ्यार - दूद विटकळावप. इल्ल्याशा दुदांत लिंबाचे दोन थेंब घालप आनी दूद विटकळावप आनी १ दीस - रात तें दुस-या दुदा-सायेंत घालप म्हण्टकच विरजण तयार जाता. लोणी खतखतायलें कीं तूप जाता.

लोणी हो आदीमानवान सोदून काडिल्ल्या हेर जिनसां भितल्लो एक जिन्नस. पुराय - महाभारत काळासावन हो जिन्नस आयकूंक मेळटा. दूद विटकळलें आसतलें, तें हालयतकच घडये लोणी वयर उफेलें आसतलें. तें रुचीक लागता म्हणून कळटकच तांणी तसो प्रयोग करून पळेला जातलो. अरळ म्होंवाळ कशें लोणी सगळ्यांक प्रिय जालां जातलें. कृष्ण लिपचोरयां लोणी खातालो, हाचो उल्लेख पुराण - महाभारतांत जंयथंय आयला.

'लोणी' हो सगळ्या संवसारभर आशिल्लो जिन्नस. गाय, म्हशी, बोकड्यो, संवसाराचेर सगळेकडेन आसात. जंय ही दूद दिवपी गोरवां चड थंय दूद लोणी - तूप सारकिल्ले जिन्नस चड. गांवा गांवांनी तर, ताचेर आदारूनच दुदापसून तयार जावपी जिन्नस, दूदपेडे, बर्फी, कुंदो, हेर वस्तू, तूप - बी हांचो वेपार - व्यवसाय चलता. गांवागांवांनी हे जिन्नस तयार करतात आनी शारांनी ताचो पुरवठो करतात.

तयार करपाची पद्दत दुदाची साय काडून, तातूंत विरजण घालतात. सायीसकट विरजण घालून धंय करतात. तें दुस-या दिसा चाळ्ळें म्हणजे तातुंतल्यान लोणी भायर सरता. पसलीमं तेंपार लांकडाचे रवीन धंय - ताक चाळटाले, आतां तरेकवार मिक्सरा सारकिल्लीं माखनां आयल्यांत. गांवगि-या वाठारांनी धंय मातयेच्या मडक्यांनी घालून, रवयेक दोरी बांदून चाळटात.

चडशा व्हडल्या शारांनी पाकलोणी, भाकरी - लोणी हें खाण आतां मुखेल खाण जालां. देखून तें पाव - चपाती सारकिल्ल्या जिनसांक लावन खातात. लोणी जिवाक घटसाण हाडटा. धर्मीक कार्यावळीवेळार लोणयापसून केल्लें तूप वापरतात. ताचेबगर अन्न - शुध्दी जायना. अशें शास्त्रांत मानतात. धर्मीक ग्रंथांनी तर लोणयाची खूब तुस्त केल्या. आयुर्वेदिक वखदांनींय हो जिन्नस वापरतात. लोणी कातीक लावपाखातीरय वापरतात. थंडेच्या दिसांनी ओंठ फुट्टात म्हूण ओंठाक लोणी लायतात. लोणयांत खूबशे वखदी गूण आसात. पुराण - महाभारत काळासावन, जायत्या कथांनी कृष्ण लोणयाक कसो पिसो जातालो आनी मस्ती करतालो तें वाचपाक मेळटा. धर्मीक ग्रंथांनी लोणयाचें म्हत्व खूब तरांनी सांगलां. संवसाराचेर चडांतचड लोणी न्युझिलंड, ऑस्ट्रेलिया, डेन्मार्क ह्या देशांतल्यान निर्यात जाता. भारतांत लोणयापरस तूप चड खातात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
Parra, Goem

**Parra** ek Bardezcho up-jil'lo, Ut'tor Goeant, Bharotant. To Mhapxeanchea xarak boglek asa  toxench Saligao, Calangute, Assagaon, Anjuna ani Vagator.  Parra zaitoch zageacho vattar ektthaita punn chodd korun xetki m zomin asun ravpacho thodo zago.To Ponnjekui boglek asa ji Goenchi rajdhani zavn asa. Porrechea ravpeak "Porrikar" mhonnttat. Porra godd, tambddea kallingank lagun chodd famad aslem..

Porrechi igorz St Anne saibinnik bhettoilea.

वर्ग:गोंय़
वर्ग:गोयेचीं शहारां, गांव आनी जागे
वर्ग:उत्तर गोंय
वर्ग:Romi panam