open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
केळशीची फामाद दर्यादेग

**केळशीची दर्यादेग** ही गोंयच्या दक्षिण जिल्ह्यातल्या केळशे ह्या गांवांत आसात. केळशे हो गांव दक्षिण जिल्ह्यांतलो साश्टी म्हालांतलो. साल न्हंय ही अरेबीयन दर्यांत व्हांवता. पर्यटनाचें तळ म्हूण केळशीचो दर्या हो सगळ्याक फामाद. हो ल्हान सो आनी सोबीत गांव दर्याच्या मदें आसा. केळशी हो एक ल्हान गांव पूण खूब सुंदर. हो गांव दर्याक लागून खूब फामाद जाला. पयली ही दर्यावेळ चड फामाद जांवक नासलो पूण आंता सगळ्यांच्या तोंडार केळशीचो दर्यावेळ म्हूण गाजता. दर्या पळोवक जायते पर्यटन येतात जशे वीदेशी आनी देशी पर्यटन येतात. पर्यटनाचो काळ हो नोव्हेंबर ते एप्रील म्हयन्यांत आसता.सूटयेंत थोडो विसव घेवंक आनी मन शांत करूंक आपल्या बायल-भुरग्यां वांगडा ह्या दर्यावेळेर येतात. चडशे देशी पर्यटक मे म्हयन्यात येतात.

## '''केळशेतलीं होटेलां'''
#लीला
#होलीडे इन
#ओल्ड एन्कर
#रेडीसन 
#हाती माहाल
हीं कांय हॉटेलां आसात जीं फामाद आसात. हांच्या भायर आनी जायतीं ल्हानशीं खावपाचीं होटेलां आसात जशे रीवर कोव, गॅफीनोस, गोलडन आय, फीशर मॅन वाफ्, रायस बोव्ल, वॉक इन आदी अशीं जायती हॉटेलां आसात. पर्यटनाक लागून जायतो लोक आपलीं पोटां भरतात. जशे दर्यादेगेर ल्हान उद्योगांत तयार केल्ले कपडे विकून, फळां विकून, भाड्याची गाडी चलोवन, दर्या लागीं ल्हान-ल्हान हॉटेलां घालून आपलो धंदो चलयतात. जायते गांवा भायले लोक हांगा येवन आपलो धंदो चलयतात जशे लामाणी आनी काशमिरी. दर्यावेळ आनीक ओडलायणो जावपाक सांजेच्या वेळार जायत्यो कार्यावळी आसतात. पेरशूट रायड्, बनाना रायड्, जॅटस्की, बोट रायड् अशे जायते कार्यावळी आसात. हें सगळें पळोवन लोक खूब खूशाल जातात. पर्यटकांक बाजार करपाक लेगीत जायते कपड्यांची दुकानां घातल्यांत आनी तांकां लागून रातच्यो कार्यावळी आसतात. दर्यादेगेर जीं हॉटेलां आसतात तातूंत दर ब्रेस्तारा पार्टी जातात जाका 'बीच पार्टी' अशें म्हणटात. दर्या भायर केळशी ह्या गांवांत पळोवपा सारकें जायतें आसा जशी इर्गज, शाळा, पांचविचार शेतां आसात. हीं शेतां आनी थंड वारें घेवन जिवाक सूsss जाता.

## '''कश्टी नुस्तेकार'''
ह्या दर्याक लागून जायत्या नुस्त्याचो धंदो चलता आनी लोक नुस्तें विकून आपलीं पोटां भरतात. हाका लागून पर्यटकांक नुस्त्याचें जेवण खावपाक आवडटा. पर्यटकांचें मुखेल जेवण म्हळ्यार गोंयचे शीत, कडी आनी नुस्तें. गोंयचे नुस्तेकार नुस्तें विकपाक घरां घरांनी वतात आनी हो धंदो करून आपलीं पोटां भरतात.

## '''निश्कर्श'''
केळशीच्या दर्याक लागून हो गांव खूब प्रसिध्द जांवक पावला आनी केळशीच्या ह्या गांवा बदला बरयल्यार सोपून सोपचेना.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
कोंकणी एकांकीचो इतिहास

**एकांकी** हो नाटकाचो एक म्हत्वाचो प्रकार.ह्या प्रकाराक आर्विल्या साहित्यशास्त्रांत आनी नाट्यशास्त्रांत भोव मोल फाव जाल्लें आसा.`Monkey Spow Drama` ह्या पाश्चात्य नाट्यप्रकारांतल्यान प्रभावीत जाल्या ह्या प्रकाराचीं मुळां आमच्या संस्कृत साहित्य प्रकारांत आनी लोकन्याट्यांतूय दिश्टी पडटा.संस्कृत पंडीत भरतमुनीन जाल्यार `भाण` `व्यायोग` `विथी` आनी `अंक` हे एकांकीचेच प्रकार मानल्यात.

कोंकणी एकांकीचीं मुळां चडकरुन आमच्या लोकनाट्यांत पळोवपाक मेळटात.जागोर,रणमालें,तियात्र,कालो हीं लोकनाट्यां हांगा देखीखातीर दिंव येता.वयल्या देखीवयल्यान गोंय हें कोंकणी एकांकीचे केंद्र जालां हें मतींत येता. तरीपूण मंगळूर,मुंबय सारख्या वाठारांतूय कोंकणी एकांकी फुल्ली-फळ्ळी हाचोय पुरावो आमकां मेळटा.
 
## '''आर्विल्ल्या कोंकणी एकांकीचो आरंभ'''
आधुनीक स्वरुपाची पयली कोंकणी एकांकी रामचंद्र शंकर नायक हांणी रचली.`चवथीचो चंद्र` ह्या नांवान ती 21 डिसबर 1934 ह्या दिसा सादर जाली.उपरांत ती पुस्तकरुपान आयली.ह्या एकांकीचे प्रयोग त्या काळांत काणकोण साकून मुंबयमेरेन सादर जाले.ह्या एकांकींत कोंकणीच्या कारवारी,अंत्रुजी,साश्टी आनी बारदेशी ह्यी बोलींचो वापर बरोवप्यान केला.रामचंद्र शंकर नायकान खरें म्हळ्यार कोंकणी भाशेच्यो भगल्यो मारपाच्या हावेसान ती एकांकी बरयल्ली पूण ताचो उरफाटो परिणाम जावन कोंकणी भाशेचें साम्रथ्य स्वता बरोवप्याक आनी लोकांक कळून आयलें.ह्या एकांकी उपरांत रामचंद्रबाबान `दामू कुराडो`,`सोनुदादालो संवसार`,`एकापरस एक हटी`,`म्हजो सर्गार आशिल्लो घरकार`,`शिकयल्ली शिकवण` आदी एकांकी रचल्यो.तांच्या शणै गोंयबाबान तांकां `आचार्य` ही पदवी दिली.राणू नायकाचेच समकालीन प्रो.बाळक्रुश्ण सावर्डेकारान `खुटयें भाटातलें शियाळें` नावांन एकांकी रचली.हीवूय एकांकी कोंकणी भाशेचे उणेपण दाखोवपाकुच बरयली.पूण ताचोच परिणाम कोंकणीच्या 
विसाव्या शेकड्याच्या मदेकार गोंयात रामचंद्रबाबासारखे दुसरे बरोवपी पुण वसंत कारे `रिटेबाब` `नबत` ह्यो एकांकी त्यावेळार `साद` ह्या अंकात उवाडयल्योत .
चर गोपीनाथ विसू अर्सेकार हांणी म्हनुदादाली फुंकणी नांवार एकांकी रचल्यो   संवादांतलें घोळटेपण, भाशेची गिरेस्तकाय, खरी

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:साहित्य
कोंकणी सिनेमा

**कोंकणी सिनेमा** भारतीय चित्रपट सिनेमा इंडसट्रीन, सिनेमा कोंकणी भाशेंत रचतात. कोंकणी भास चडकरुन भारत देशांतल्या कांय राज्यानी म्हळ्यार गोंय, महाराष्टरा, कर्नाटका आनी कांय केरळच्या वाठारांत उलयतात. महाराष्टट्रा, कर्नाटक, गोंय कोंकणी चित्रपट लोकांमुखार प्रसिद्द करतात.
*मोगाचो आंवडो* हो सगळ्यांत पयलो विस्तारील्लो सिनेमा जो २४ एप्रील १९५० सालांत प्रसिद्द जाल्लो. हो सिनेमाचे उत्पादन आनी संचालन ए.ल. जेरी ब्रागांजान केल्ले ते म्हापशेचे स्थानीक. ताणी हो चित्रपट इ.ट.आय.सी (ETIC) हो चित्रपट लोकामुखार हाडलो देखुन २४ एप्रील हो कोंकणी चित्रपट दीस म्हण मनयतात.
२००४ वर्सातल्यान, ३५ भारतातलो अतंराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव गोंयांत कायम संकेतस्थळ केलो. तेन्नच्यान वार्षीक हो महोत्सव नोव्हेंबर आनी डिसेंबर म्हयन्यांत मनयतात. कोंकणी चित्रपट *पलतडचो मनीस* विश्वावतले उत्कृश्ट चित्रपट २००९ च्या वळेरेंत समाविश्ट जाला.
राष्ट्रीय पांवड्यार कोंकणी चित्रपट उत्कृश्ट सिनेमा पुरस्कार फांव जीवपाची पात्रताय मेळयला. सगळ्यांत वणिज्यविशयातले येस मेळयल्लो कोंकणी सिनामा "ओ मारीया" राजेंद्र तलक हाणी ह्सा सिनेमाचे संचलन केल्ले.
२०१२ वर्सा पुराय नवो बदल पत्करीत कोंकणी सिनेमान डिजीटल  नाट्यविशयक चित्रपट "द विक्टींम" ( The Victim) मिलरॉय गोस Milroy Goes हाणी ह्या सिनेमाचे संचलन केला.
"सुखाचे सपन", "आमंचे नशीब","निर्मोन" ,"म्हजी घरकान्न",  "कोर्तुबांचो संवसार", "जीवीत आमंचे अशे",  "मोग आनी मोयपास", "भौरायतलो मनीस", "सुझान",  "भोगलाट" , "पाद्री आनी भोगसणी" हें कांय कोंकणीतले पुर्विल्ले सिनेमा. २०११ तलो "उजवाड "चित्रपट कसरगोड चिन्ना हाणी संचलीत,  के. जे.धनंजय आनी अनुराधा पदीयार हाणी हो सिनेमा लोकांमुखार प्रसिद्द केलो.
कोंकणी सिनेम हें गोंयचें दायज. कोंकणी सिनेमान कोंकणी संस्कृताय फुडें व्हरपाक आदार केला.
 
## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
कोंकणीक अणकारा खातीर मेळिल्ले साहित्य अकादेमी पुरस्कार

कोंकणीक अणकारा खातीर मेळिल्ले साहित्य अकादेमी पुरस्कार

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कोलवेचें फाम

**फाम** हें व्हडा उमेदीन कोलवेच्या गांवांत मनयतात. *मिनीन जेजूच्या फेस्ताची माडी म्हळ्यार फाम जी कोलवेच्या मॅरसेस सायबिणिचे इगर्जेंत जाता. ही इगर्ज ४०० वर्साची आसा*.हांगा फेस्ता परस फाम व्हडा दबाज्यान मनयतात.फाम नोवेनाच्या पयल्या दिसा आनी माड्येचेर बेसांव घालून सूरु करतात. ओक्टोबराच्या दुसऱ्या सोमारा फाम व्हडा उमेदीन करतात.जंय हजारांनी लोक एकटांय येवन इमाजिचो उमांव घेवपाक येतात.
णव दिसाचीं नोवेनां फाटल्यान फेस्त मनयतात.

## '''इतिहास'''
एका थळावी आख्यायिके प्रमाण मिनीन जेझुची ईमाज मुजाम्बीक दर्यादेगेर १७ व्या शेंकड्यांत मेळ्ळिल्ली.ती ईमाज फादर बेन्टो फेरेरा एक जेझुईत पादरीच्या फुडाकारान वचपी बोटीर आसली जी दर्यादेगेर वचून आदळ्ळी.फादर बेन्टोची बदली १६४८ वर्सा कोलव्यां जाली.तेन्ना ती ईमाज घेवन कोलव्यां गेलो.तिचेखातीर एक आल्तार सजयलो आनी थंय बसयली.

कांय वर्सा उपरांत वर्सान वर्स फाम मनवपाची सुरवात जाली.ह्या दिसा मिनीन जेझुची ईमाज लोकांक पळोवपाक दवरूंक लागले.त्या ईमाजिचें बेसांव घेवपाक हजारांनी लोक एकटांय येवपाक लागले.पूण पुर्तुगालांत जावपी कांय राजकारणी कारणांक लागून सगळ्या धर्माच्या व्हडिलांनी जेझुईत पादरींक राशोल सेमिनारींत वचपापो आदेश दिलो.ताच्या वांगडा ते ईमाजूय घेवन गेले.

कोलवेंच्या लोकांनी ती ईमाज परतून हाडपाचो प्रयत्न केलो पूण कांय फायदो जावंक ना.निमाणें त्या ईमाजी भशेन आनीक एक ईमाज तयार केली.पूण त्या ईमाजीक मुळावे ईमाजीची मुदी घातली जी तांकां उपरांत मेळ्ळी.आनी हाचे वयल्यान परतून श्रद्धा निर्माण जाली.

## '''फामा दीस'''
फामा दिसा पयलीं व्हडलें मीस सुरू जाता आनी उपरांत ईमाज सकयल देंवयतात ताचेर मुकूट घालतात, मोचे, भांगर आनी हातींत जंडो दितात.ताचे कपडे भांगर आनी मोत्यांनी नेटयल्ले आसता.

मिसा उपरांत पादरी विगार आनी कोंफराऱ्याचो मुखेली ती ईमाज लोकांक दाखयतात आनी मागीर ताचें पुरसांव काडटात.पुरसांव जातकच ईमाज आल्तारार दवरतात आनी ताका न्हांवयतात.ताका धवे कपडे घालून लोकांखातीर उमांव घेवपाक फुडें काडटात.

देणगी म्हणून फूल वा पाकळी दितात.आनी इगर्जे भायर मिसां चलतात.भुरगीं नाशिल्लीं आवय बापूय थंय मागपाक येतात, आनी जांकां आंगवण केल्या उपरंत भुरगीं जल्मल्यात अशें मानतात तीं आंगवण फारीक करपाक येतात आनी भुरग्यांचेर आर्शिवाद घालपाक आल्तारार दवरतात.त्या दिसा बेसांव घातिल्लीं बेंतिनां वांट्टात.

## '''संदर्भ'''


वर्ग:फेस्तां, जात्रा आनी परबो
वर्ग:देवनागरी पानां
गडे

**गडे** हो एक गोंयचो लोकोत्सव।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
गणेश दैमज्ञ

**गणेश दैमज्ञ** (जल्म: १४९८, नांदगांव; मरण: १५७८).

एक नामनेचो भारतीय ज्योतीशशास्त्रज्ञ. हाचो बापूय केशव दैवज्ञ नामनेचो ज्योतीशी आसलो.

ताचे ‘ग्रहलाघव’, ‘लघतिथीचिंतामणि’, ‘बृहत्तिथीचिंतामणि’, ‘सिध्दान्तशिरोमणि-टिका’, ‘लीलावती-टीका’, ‘विवाहवृंदावन-टीका’, ‘मुहूर्ततंत्र-टीका’, ‘श्राध्दनिर्णय’, ‘धंदोर्णव-टीका’ हे ग्रंथ उजवाडाक आयिल्ले आसून ‘ग्रहलाघव’ ह्या ग्रंथाक लागून तो नामनेक पावलो.

ताचो चलो बल्लाळ, नातू केशव, भाव अनंत, पुतणयो नृसिंह हांणीय ज्योतीशशास्त्राचेर ग्रंथ बरयल्यात.

वर्ग:देवनागरी पानां
गनिमी झूज

**गनिमी झूज**: लडाय करपाचें एक तंत्र. ‘गनीम’ हो शब्द अरबी भाशेंतल्या ‘घनीम’ (अर्थ-लुटारु) ह्या शब्दावयल्यान आयला. इंग्लीश भाशेंतल्या ‘गेरिला वॉरफेअर’ ह्या शब्दप्रयोगाक ‘गनिमी झूजतंत्र’ अशें म्हण्टात. स्पॅनिश भाशेंतलो झूजवाचक शब्द ‘ग्युएर्रा’(guerra) हाचेवयल्यान लघुत्वदर्शक शब्द ‘ग्यूएर्रिला’ आयला. ‘गेरिला वॉरफेअर’ हाचो अर्थ ल्हान लडायांचें तंत्र असो जाता. ‘गनीम’ आनी ‘गेरिला’ ह्या दोनूय शब्दांतल्यान गनिमी झूडतंत्राचें एकूच सूत्र सूचित जाता:अनपेक्षित छापे घालप, लुटमार करप आनी चकमकी घडोवन हाडप. दुस्मानापरस आपलें सैन्यबळ आनी शस्त्रबळ खूब कमी आसता, तेन्ना चडसो गनिमी पध्दतीचो वापर करतात.

भारतीय झूजतंत्राचे परंपरेंत असलो झूजप्रकार पूर्विल्ल्या काळासावन दिसून येता अथर्ववेद, रामायण, महाभारत, कौचिल्याचें अर्थशास्त्र हातूंत असल्या प्रकारच्या तंत्राचे उल्लेख मेळटात. जांका ‘असूर’ अशें म्हण्टात ते भारतीय आदिवासी लोक, ‘सुर’ म्हळ्यार ‘आर्य’ लोकांकडेन अधर्मान झुजताले, अशें वर्णन मेळटा. कौटिल्यान ह्या तंत्राक ‘कूटझूज’ हें नांव दिलां. कल्हणाचे राजतरंगिणींत हाका ‘तूष्णीं झूज’ अशें म्हळां (तूष्णीम्=गुपचुप).

महाराष्टांत सतराव्या शेंकड्यांत छत्रपती शिवाजी महाराजान विजापूरकर सुलतान आनी दिल्लीचो मोगल बादशहा हांचेआड जें एक हेच पध्दतीचें झूज केलें, ताका ‘गनिमी कावा’ अशें म्हण्टात. हाकाच ‘मराठी कावा’ अशेंय कांय जाण म्हण्टात.

विसाव्या शेंकड्याच्या पयल्या अर्दांत अमेरिका, युरोप, फ्रांस, जर्मनी, जपान, रशिया, युगोस्लाव्हिया, चीन, व्हिएतनाम, क्यूबा, आफ्रिका ह्या राश्ट्रांतूय ह्या झुजतंत्राचो वापर जालो. इतिहासांत ह्या झुजतंत्राचो उपेग वेगवेगळ्या तीन प्रकारच्या परिस्थितींनी केल्लो तो असो: १. आपलें राश्ट्र जेन्ना बळिश्ट अशा परकी राश्ट्राच्या दास्यांत सांपडटा, तेन्ना ताचेआड मुक्तिसंग्राम ह्याच तंत्रान करतात. २. परकी घुरयेचो प्रतिकार अशक्य वा अयशस्वी जातकच स्वराश्ट्राचें विस्कळीत जाल्लें सैन्य आनी देशभक्त नागरिक संघटित जावन प्रतिकार सुरू करतात आनी आपल्या झुजाक लोक-झुजाचें स्वरुप दितात. ३. स्वकीय पूण जुलमी आनी अन्यायी राजवट हुमटून उडोवपाखातीर शोशित लोक अंतर्गत झूज करतात, तेन्ना ह्या झूजतंत्राचे वापर करतात.

पूर्विल्लो चिनी झूजशास्त्रज्ञ सून झू हाणें आपल्या ‘बुक ऑफ द वॉर’ ह्या पुस्तकांत तशेंच नामनेचो झूजशास्त्रज्ञ क्लाउझेव्हिट्स हाणें आपल्या ‘ऑन वॉर’ ह्या ग्रंथांत गनिमी झूजतंत्राची विस्तारान म्हायती दिल्या. आर्विल्ल्या काळाचे फाटभुंयेचेर आनी समृध्द अणभवांचेर आदारीत गनिमीय झुजतंत्राची अधिक खोलायेन चर्चा माओ त्से तुंग, जनरल जियाप आनी चे गुव्हेरा हांच्या ग्रंथांनी आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
गरबा

**गरबा** गुजरात, राजस्थान आनी मालवा वाठारांत प्रचलित आशिल्लें एक लोकनृत्य. गरबा शब्दाची व्युत्पत्ती अशी: पयलींच्या काळांत नवरात्राच्या दिसांनी बुराक आशिल्ले घागरींत अखंड पणट्यो पेटोवन देवीकडेन दवरताले. ताका ‘दीपगर्भघट’ अशें म्हण्टाले. ह्या ‘दीपगर्भ’ शब्दांतल्या कांय वर्णांचो लोप जावन ‘गरबा’ हो अपभ्रंश रुढ, जालो असो समज आसा.

ह्या लोकनृत्याचें मूळ उगमस्थान गुजरात. कृष्णाची नातसून (बाणासुराची चली) उषा हिणें स्वता पार्वतीकडल्यान शिकिल्लें लास्यनृत्य सौराष्ट्रांतल्या गोपींक शिकयलें अशी एक आख्यायिका आसा. आजकाल हाका आर्विल्ले नृत्यकलेंत सुवात मेळ्ळी तरी ताचें मूळ स्वरूप लोकनृत्यात्मक जावन आसा. गुजराती भाशेंत हाचो उच्चार ‘गरबो’ असो करतात.

गुजरातांत चलयो-बायलो नवरात्राच्या दिसांनी ओले मातयेची, बुराक आशिल्ली एक घागर घेतात. धर्मीक विधी जातकच चुंबळीच्या आदारान ती घागर माथ्यार घेतात. मागीर वांटकुळीं उबीं रावतात. घागरीक आफडीनासतना दोनूय हातांनी ताळयो आनी चुटक्यो वाजयत अंबा, कालिका, रांदलमाँ ह्या देवींचीं स्तुतीगीतां गावन वेगवेगळे नाच करतात. कृष्णलिला, ऋतुवर्णनां वा समाजीक विशय हांचेर आदारिल्ल्या गीतरचनांचेर गरबा नाच जातात. आजकाल ताळ्यां-चुटक्यांच्या जाग्यार खंजिरी, मंजिरी, पणट्यांच्यो थाळ्यो ह्या साधनांचोय गरबा नाचांत आस्पाव जाला.

गरबा हें सौभाग्यप्रतीक अशें मानतात. आश्विन म्हयन्यांत नवरात्राच्या दिसांनी गरबा नाचाचो दबाजो जाता. बायलांचो गरबा नवरात्रांत ९ दीस जाता. दादल्यांचो गरबा दसरो जातकच सुरू जाता. नवरात्राचे रातीं मातयेच्यो दोन ल्हान-ल्हान घागरी एकार एक दवरतात आनी वयले घागरीचेर पण्टी दवरून तातूंत चार वाती पेटयतात. अशे तरेन ‘गरबा’ स्थापन जातकच बायलो ताचे भोंवतणी ताळयो वाजयत फेर धरून नाचतात. गोड आवाज आशिल्ली बायल पद म्हण्टा आनी नाचांत वांटो घेवपी हेर बायलो तिका एका सुरार आनी तालार साथ दितात. दरेक राती कमीत कमी पांच तरी पदां गावंकूच जाय असो नेम आसा.

‘गरबा’ आनी ‘गरबी’ अशे गरब्याचे दोन प्रकार आसात. शाक्त-शैव समाजाच्या गीतांक गरबा अशें म्हण्टात. हीं गीतां अंबाजी, बहुचरा, काली ह्या दुर्गारुपांच्या स्तवनाचीं आसतात. गरबी हो शब्द सगळ्यांत पयलीं १७ व्या शेंकड्यांत भाणदास हाणें वापरलो. नरसी मेहताचीं पदां गरबी ह्या सगरांत घेतात. गरबी हो प्रकार चड करून वैष्णवांचो आशिल्ल्यान त्या गीतांनी राधाकृष्णाचें वर्णन आसता. दयाराम ह्या कवीन उपाट गरबी-रचना केल्या, म्हूण ताका गरबीसम्राट अशें म्हण्टात. गरबा आनी गरबी हांच्या गावपाच्या प्रकारांनी लेगीत भेद आसा.

गरबा हो नृत्य-गीत प्रकार गुजरात-सौराष्ट्रांत खूब लोकप्रिय आसा. समाजाच्या सगळ्या थरांनी गरबाचीं वेगवेगळीं पदां आसात. गुजरातचे लोकजीणेचीं सगळी आंगां समाजीक, रागकी, इतिहासीक आनी पौराणिक अशा विंगड विंगड विशयांतसून ‘गरबा’ वरवीं प्रगट जाल्यांत.

## पळेयात
Dandiya_Raas

वर्ग:Khell
वर्ग:देवनागरी पानां
गर्भाधान

**गर्भाधान**: गर्भाधान म्हळ्यार गर्भाचें आधान म्हळ्यार ‘दवरप’ (आ+धि= दवरप, प्रतिष्ठापना करप). गर्भाची स्त्री- शरिरांत संस्कारपूर्वक थापणूक करप. ‘धाता गर्भदधातु ते’ ह्या मंत्रावेल्यान हें नांव आयिल्लें आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
करंडे, रामचंद्र वामन (फोंडुशासत्री)

(जल्म: १८६४, माशेल;मरण:१९४३, माशेल).
एक सुदारणावादी आनी शैलीकार साहित्यिक वेदविध्या आनी वैजकी शास्राची वळख ताका घरचे परंपरेंतल्यान जाली. फुडें ह्या विशंयांततो खांपो तज्ञ जालो. ज्योतिशशास्त्राचो आनी धर्म
कर्माल्या विधींचो जो तंत्रीक भाग आसता, ताचों ताणें खोलायेन अभ्यास केलो. धर्मशास्त्रावेल्या ग्रंथांचे वाचन केलें. अशे तरेन संस्कृत, साहित्य, धर्मशासत्र, कर्मकांड, आयुर्वेद आनी
ज्योतिशशासत्र ह्या विशयांचो खोलायेन अभ्यास करून ताणें शास्त्री ही पदवी मेळयली. तो चडसो नेमाळ्यांतल्यान लिखाण करलो. सुमार १८९४ वर्सा ‘हितचिंतक’ ह्या पणजेसावन
उजवाडाक येवपी सातोळ्यांतल्यान ‘व्दिरेफ’ ह्या टोपण नांवान ताणें समाजीक विसयाचेर बरोवंक सुरवात केली. ताच्या रामच्रंद ह्या नांवांत दोन रकार आशिल्ले. म्हूण ताणें ‘व्दिरेफ’ हें नां
घेलें आनी व्दिरेफ हाचो अर्थ भोंवर जाता. देखून णें आपल्या आपल्या बरपावळीक ‘गुमजारव’ हें नांव दिलें. ह्या नांवान णें फुडें चाळीस वर्सा बरप केलें.

गोंयांतल्या म्हत्वाच्या अशा नेमाळ्यांनी ताणें बरपावळ केल्ली आसली तरी साहित्याच्या मळावेलो ताचो खरो वावर ‘सत्संग’ ह्या नेमाळ्यांतल्यान जालो. १९०१ वर्सा कुंभारजुवें वाठारांत
श्रीनिवाद लखू भांडारे हांणें छापकालो हाडलो. ह्या छापखान्यांतल्यान एक नेमाळें काडचें, असो विचार करंडेसास्त्रीच्या मनांत आयलो. भांडारेनूय ताका तेंको दिलो. अशे तरेन करंडेशासत्रीच्या
संपादकपणाखाल ‘सत्संग’ नेमाळें येवंक नेमाळ्यांतल्यान ‘तोच मी’ ह्या टोपण नांवान कविता बरोवंक सुरवात केली. पूण कवितेपरस ताचें गध्य बरप चड बरें थारलें. ताचेंवरवीं गध्य बरपाक
बरी शैली मेळ्ळी. देखुनूच ताका पयलो मराठी शैलीकार साहित्यिक अशें म्हण्टा. ताणें आपले बरपावळींतल्यान सगळे विशय हाताळ्ळ्यात, तरी शिक्षण प्रसाराचेर ताचो चड भर आशिल्लो.
जाय ते फावट ताणें ह्या विशयाचेर तळमळीन बरप केलां. पारतंत्र्याविशीं ताची खंत ताच्या बरपांतल्यान जाणवताली. ताच्या बरपाचे शैलींतले उपरोध, उपहास आनी नर्मविनोद हीं आंगां
उक्ती जातालीं. ताचें शिक्षण जरी आदल्या काळांतलें आसलें, तरी तो सुदारक आशिल्लो.बायलांक शिक्षण दिवपाविशीं तो उर्बा दितालो. हिंदुधर्मांतल्यो जातीपाती, भुरगेपणांत लग्न,
पोटजातींयलीं लग्नां, परदेशगमन ह्या विशयांचेर ताची मतां सुदारणावादी आशिल्लीं. ताचें ‘कैवल्यपूर मठाचा इतिहास’ हें एकूच पुस्तक उजवाडाक आयलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
करबील

(मराठी-कढिलिंब, गंधला, पुष्पला; हिंदी-कटनिंब, मिठानिंब; गुजराती-कढिलिंबडो; संस्कृत-सुरभिनिंब, कैष्णानिंब, कैटर्य;कन्नड-करीबेवू; इंग्लीश- करी लीफ ट्री; लॅटीन-मुराया कोनिजी; कूळ-रूटसी).
करबील हें पोरसांलें एक झाड. करबीलाक कांय लोक ‘करपील’ अशेंय म्हण्टात. करबीलाचें झाड ६ मी. मेरेन वाडटा. झाडाचें कांड बारीक आसलें, तरी तें घड आसता. ताचीं पानां सुंयुक्त
रूपांत आसतात, एकोडीं केन्नाच नासतात. पानांक बरो वास येता आनी तीं मात्शीं मिरमिरीत आनी तिखट आसतात, तांचेय गोंड जातात. फुलां बारीक आनी धवशा रंगाचीं आसतात. फळां
बारीक आसतात, तांचेय घोंस जातात. पिकल्या उपरांत फळ जांभळ्या रंगाचें दिसता आनी तातूंत भितर एक वा दोन बियो आसतात. करबीलाची लागवड व्हड प्रमाणांत केल्ली दिसना. गोंयांतम करबील फकत घरगुती वापराखातीर आपल्या घराच्या पोरसापुरतो रोयिल्लो दिश्टी पडटा. खाद धंध्याखातीर कोणूच रोयनात.

करबीलाक खास तरची जमीन अशें ना. ताका सारें वा उदकूय घालीनासतना. रेब्यामत-खातोडांत तो व्हड जाता. सांवटांतय तो जियेता. मात ज्या जाग्यार वत कमी आनी झाडां चड
आसतात, ते सुवातेर तो ऊंव गेल्लो दिश्टी पडटा.

करबीलाच्या खास अश्यो जाती नात. हालींच पुणेच्या शेती महाविध्यांतल्या शास्त्रज्ञांनी करबीलाचो बरो वास येता तसली खाशेली जात विकसीत केल्या. करबीलाची लागवड बियांपसून
करबीलाचो बरो वास येता तसली खाशेली जात विकसीत केल्या. करबीलाची लागवड बियांपसून करपाक जाता,पूण अशीं झाडां बरीं वाडनात. बरे लागवडीखातीर पाळांक जे कोंब यात, ते काडून
रोयतात. ४५X४५X४५ सेंमी. लांब, रूंद आनी खोल आकाराचीं फोंडकुलां खणून ३X३ मी. अंतराचेर जून म्हयन्यांतपावसाक सुरवात जातकच हे कोंब काडून रोवपाचे आसतात.

करबीलाचें झाड ३ ते ५ वर्सांचे जातकच पानां काडपाक सुरवात करतात. झाड ल्हान आसतना पानां काडलीं जाल्यार झाडाचे वाडीचेर परिणाम जाता. घरांत वापरपाखातीर गरजेपुरतीं
झाडांचीं पानां काडू येतात, पूण विकपाखातीर चड प्रमाणांत काडपाचीं आसत जाल्यार वर्सांतल्यान सादारणपणान २ ते ३ खेपे तेगशेवयलीं पानां काडटात. ब-या वाडिल्ल्या झाडांपसून
सरसकट १०० किग्रॅ. पानां मेळपाक शकतात. करबीलाचें उत्पन्न २० ते २५ वर्सां मेळटा.

करबीलाच्या पानांक बाजारांत वर्सूयभर मागणी आसता. ह्या पानांचो चड करून जेवणाच्या पदार्थांक फोण्ण दिवपाक वापर करतात. सार, ताकाची कडी, चेटणी, चिवडो ह्या पदार्थांत
वासाखातीर करबील वापरतात. हागवणीचे धामीआड उपाय म्हूण करबीलाचीं ताजीं पानां खातात.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:वनस्पत
करमळकार, आत्माराम (आपा) नरसिंह

(जल्म: २४ जून १९१६,पणजी).
गोंयचो सुटके झुजारी. ताणें लिसेवमेरेन शिक्षण घेतलें. १९३४ वर्सा भारतीय राश्ट्रीय कॉंग्रेस (Indian National Congress) हे संघटनेचो तो वांगडी जालो. ‘छोडो भारत’ मागणी करूंक ताणें कँसलराँक हांगा मोर्चा व्हलो.1954 वर्साताणें दादरा नगर हवेलीचे सुटके चळवळीक वावरपी धाडिल्ले. आझाद गोसंतक दल संघटनेच्या पालवान नगरहवेलीची सुटका करपांत ताचो वांटो आसा. दादरा आनी नगर हवेलीचो प्रशासक म्हूण ताका एकमतान वेंचून काडलो. फुडें ताणें कश्टकरी आदिवासींक आदार दिवपाखातीर पंचायत राज्य आनी भूंय कायदो काडलो आनी प्रांताच्या प्रशासनांत लोकशाय राज्यपध्दत सहजतायेन हाडपाखातीर मोलादीक वावर केलो. तो गोंयच्या आनी गोंयाभायल्या कांय सुटके झुजार्यांक अर्थीक पालव दितालो. गोंय सुटके मेरेन ताणें मुंबय रावन सुटके झुजाची वावर केला. गोंय सुटके उपरांत तो जायतीं वर्सा भारतीय राश्ट्रीय काँग्रेस संघटनेचो पदाधिकारी आनी चिटणीस आशिल्लो.1972 वर्साभारत सरकारान ताका ताम्रपत्र दिवन ,मुबंय प्रदेश काँग्रेस समितीन पदक दिवन आनी दादरा आनी नगर हवेलीच्या प्रशासकान ताका मानपत्र दिवन ताचो भोवमान केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:सुटके झुजारी
कराटे

**कराटे** म्हळयार जपानी भाशेंत मोकळे हात. शस्त्रासारक्या खंयच्याच भायल्या साधनाचो वापर करिनासतना फकत मनगटाच्या नेटाचेर आत्मसंरक्षण आनी चढई करपाच्या हया तांत्रिक खेळाक पडिल्लें हें नांव उद्बोधक आसा. नि:शस्त्र स्थितींत आत्मसंरक्षण कशें तांत्रिक खेळाक पडिल्लें हें नांव उद्बोधक आसा. नि:शस्त्र स्थितींत आत्मसंरक्षण कशें करपाचें आनी सशस्त्र घुरी घालतल्यातेर चढाई कशी करपाची, हाचें शिक्षण घेतां घेतां कराटे हया खेळाचो पयली चीनांत उदय जालो, अशें म्हणटात .इ स. च्या पांचव्या –सव्या शतमानांत दारूमा तैशी नांवाच्या भारतीय बौध्द भिक्षून ही विघा चीनी लोकांक शिकयली.

रिऊक्यू जुंव्यावयल्या ओकिनावा वाठारांतले आक्रमक ,दुबळ्या लोकांचेर सशस्त्र हल्ले करताले. अशा हल्लेखोरांपसून बचाव करपाचे गरजेंतल्यान सतराव्या शतमानासावन कराटेची
उदरगत जावपाक लागली. 1916 सावन जपानांत कराटेचें तंत्र बरेंच उदरगतीक पावलें फुनाकोशी गिचिन (1861-1957) हाका आर्विल्ल्या कराटेचो जनक अशें मानतात.

जपानांत हो खळ चार प्रकारांनी खेळटात. ते चार प्रकार अशें: शोटोकान ,वाडो –र्यु, गोजु-र्यु आनी शिटो –र्यु .थंय हया खेळाच्यो नाकायमा राश्ट्रीय सर्ती जातात. हीरोकाझ कानाझावा,
मासाटोशी आनी यामागुची गोगेन हे तीन नामनेचे कराटेपटू आसात. कसल्या शस्त्राचो वा हेर साधनांचो आदार घेनासतना फकत मनगटाचो ,मुठीचो ,कोपराचो आनी पांयांचो वापर करून प्रतिपक्षाचेर

वर्ग:देवनागरी पानां
कला चेतना आनी राजदीप नायक

**कला चेतना आनी राजदीप नायक**
कला चेतना हे संस्थेच्या बॅनरा खाला कितलेश्याच नाटकांचे मेळून राजदीपान ५०० वयर प्रयोग केल्यात। हीं सगळीं नाटकां उपाट जैतीवंत जायात आसात।कलाचेतना ही चडांत चड नाट्य प्रयोग करपी एकमेव संस्था।**१९९८** वर्सा ही संस्था अस्तित्वांत आयली।तेन्नासावन उत्सवी रंगमाचयेर वेवसायीक रुपान आपलो शेक चलयता।

आजवेर हे संस्थेन कांसुलो आनी तिरंगी चक्राचक्री(८५) प्रयोग २)शिरी रे शिरी अधांतरी (१०२) प्रयोग) ३)दोन खुळां (८५ प्रयोग) ४)अंता घरा भगवंता (६८) प्रयोग ५)धनया देवचरा (१८)प्रयोग ७)अण्णाक कोण ना ८)आमी ते आमी(२००५) ९)राव राव बाबुराव(२००५)१०)किस्नाचें कारस्थान (२००६),कुवाडें(२००६),आमी तो बह्मचारी(२००६),मणी मणी चिंतामणी (२००६),घुमचे कटर घुम (२००६),बिंदास रामदास (२००७),मिकसींग फिकसींग (२००४),ओ बाय (२००८),मम्मी मम्मी(२००८) आदीं नाटकां सादर केल्यात।पयली स नाटका गोंयचे नामनेचे नाटककार पुंडलीक नायकाच्या समर्थ लिखणेंतल्यान साकार जाल्लीं।

हांतुूंतली कांसुलो आनी मिकसींग फिकसींग नाटकां सी-डी रुपान उपलब्ध आसात।शिरी कांसुलो ह्यो भुमिका गोंयभर गाजल्यो।मिक्सींग फिक्सींग हें नाटक दिलीप कुमार नायक हांचें नामनेचें नाट्य दिग्दर्शक प्रमोद म्हाडेश्वर हांचेंऩ दिग्दर्शन ह्या नाटकाक लाबलां मिकिसिंग फिक्सिंग ह्या नाटकाचें कथानक सामकें सादें राजदीपान ह्या नाटकांत सात वेगवेगळ्यो भुमिका जबरदस्त विनोदी रीतीन रंगयल्यात।नाटकांतल्या कथानका परस ,संवादापरस आनी हेर सगळ्या आंगापरस राजदीपालो आंगीक,वाचीक सात्वीक आनी आहार्य अभिनय दोळे दिपकावपी जालां।कांय मिनटां भितर राजदीप आपली रंगभुशा आनी वेशभुशा बदलून येता।हो ह्या नाटकाचें खाशेेलेंपण कांय वेळां आदीं पळयले तें हेंच पात्र काय असो प्रस्न रसिकांक पडटा।

राजदीप नायकाक अभिनयाची ल्हानपणासावन आवड आशिल्ली।इश्कोलांत शिकतना पयले खेेपे अणवेकर सरान आपल्याक आंतरविद्यालयीन सर्तींत वांटो घेवपाची संद दिल्ली हाची राजदीपाक याद जाता।उपरांत खांडोळेच्या हायर सेंकडीरींत दिलीप धारगळकरान ताका वर्सुकी स्नेह संमेलनांत एकांकीत संद दिली।

उपरांत खांडोळेचे कॉलेजींत सांस्कृतीक कार्यावळींनी आपणालें कसब दाखयलें।ह्याच काळांत एकनाथ नायक,जितेंद्र शिकेरकार हांच्या सांगातान रंगयात्रा हें हंस ट्रेनिंग सेंटराच्या नाट्य संमेलनांचे आयोजन आनी नाटय शिबिरां हातूंतल्यान राजदीप घडत गेलो।पदवी शिक्षण पुराय जातकच कला अकादेमीच्या नाटय विद्यालयांतल्यान नाटय कलेचें शास्त्र शुध्द शिकप घेवपा खातीर तांणे मुलाखत दिली आनी प्रशिक्षणा खातीर वेंचून आयलो।हें नाटय प्रशिक्षण घेतिल्ले आज कितलेशेच जाण बेकार आसात।कामाक्षी प्रोडकश्न ही दिनेश रायकार हांची संस्था ताका मराठी नाटकांनी अभिनय करपा खातीर खेपेक शंबर रुपया दिताली।ऑल द बेस्ट ह्या नाटकाचे सुमार ३५ प्रयोग राजदीपान रायकारा बरोबर केले आनी थंयच्यानून उर्बा घेवन आपणेंय अशींच वेवसायीक नाटकां करचीं हें थारावन तो पुंडलीकबाबा म्हयांत गेलो।

पुंडलीक नायक आनी हेमाबाय हांच्या मार्गदर्शनाखाला राजदीपान कलाचेतना ही संस्था (**१९९८** वर्सा स्थापन केली)उत्सवी रंगमाचयेची मर्यादा आनी खाशेलपणां मर्तींत घेवन दर्जेदार नाटकां सेगीत स वर्सा पुंडलीकबाबान राजदीपान बरोवन दिलीं तांचे प्रयोग सातत्यान ताणें केले आनी जैत जोडले।

नाटकाच्या प्रयोगाक लागपी सगळें साहित्य आज राजदीपा कडेन आसा।तशेंच नाटकाचें नेपथ्य आनी कलाकारांक हाडपा व्हरपा खातीरुय राजदीपान एक मिनी बस घेतल्या।नाटक हो पुर्ण वेवसाया म्हुण आपणावन तो आपलो घराबो चलयता।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कवासो (हातो)

(मराठी-केवडा, केतकी; हिंदी-केवरा,केटंगी; गुजराती-केवडी; कन्नड-केदगे, मुंडिगे; संस्कृत-केतक;गंध-पुष्प; इंग्लीश-स्क्रू पाइन;लॅटीन-पॅंडॅनस ओडोरॅटिसीमस;कूळ-पॅंडॅनेसी). भारतीय व्दीपकल्पाचे उदेंत आनी अस्तंत देगेर,तेचपरी ओरिसा, मध्यप्रदेश, सुंदरबन, ब्रह्मदेश, दमान जुंवे आदी वाठारांनी कवासो जाता.कवाशाक ‘हातो’ अशेंय म्हण्टात. कवाशाचें झाड सावें उदक आशिल्लया न्हयंयां-व्हाळांचे देगेरजाता. ताका झाड म्हणच बदला ‘झील’ म्हणपच जातले. ताचें कांड लांबट वाटकुळें आसता. मूळ कांडाक खांदयो चड नासतात, फांट्याक मात चड आसतात. पानां सुकून झडटकच कांडाक वाटकुळे उपरांत ह्या कोंबांची खांदी जाता. दोन पानांमदीं जागो साप उणो आशिल्ल्यान,पयसुल्ल्यान पळेतल्याक कवाशाचें झाड म्हळ्यार सगळीं पानांच-पानां कशें दिसता. कांडाच्या मुळाकडल्या भागाक भायल्यान बारीक-बारीक लांब पाळां येतात. ह्या पाळांचो अर्दो भाग जमनींत भितर वता जाल्यार अर्दो भाग वयर दिसता. हीं पाळां खूब बारीक-बारीक आशिल्ल्यान तीं झाडाक घट धरतात; तशेंच हीं पाळां मातयेक घट बसतात, देखून माती व्हांवन वचूंक पावना.कवाशांची पानां लांब आसतात. पानांचो रंग पाचवो आसता. ताच्यो दोनूय कुशी पातळ ब्लेडीभशेन आसतात. खरवतीच्या दांतांभशेन त्यो खरखरीत आसतात. पानांक मदीं एक कांटयाळी शीर आसता. कवाशाचें झाड तेंगशेर फुलता. सादारणपणान जाका लोक कवाशाचें फूल म्हण्टात तें खरेपणान एक बोण. केळीच्या बोणाभशेन ह्या बोणाक चारूय कुशींनी एकार एक अशीं पातीं दाटिल्लीं आसतात. ह्या पातयांचो रंग हळडुवो आसता. दर एके पातयेपोंदा एक एक स्वतंत्र फूल आसता. ख-या अर्थान कवाशाची ही पाती म्हळ्यार एक पानच. पूण तें फुलावांगडा आशिल्ल्यान ताचो रंग हळडुवो आसता. सगळ्यांत वयली कवाशाची पाती आनी ते पातये पोंदचें फूल आकारान मोटें, रंगान गाड आनी वासान बरें आसता. जशी जशी एक एक पाती काडली, तसो तसो पातयेचो आनी फुलाचो आकार, रंग आनी गंध कमी कमी जायत वता. कवाशाचें फूल पळोवपाक एक कणस कशें दिसता ताच्या आंगाक बारीक बारीक कुसां कशीं आसतात. हें कणस फांफडीत जाल्यार तातूंतल्यान धवो पिठो कसो झडटा. वास येता तो ह्या पिठ्याकूच. फूल काडनासतना उल्लें जाल्यार ताच्यापसून अनसासारकें दिसपी फळ जाता. हें फळ पिकतकच फुटना. पूण आपोआप सुकूंक लागता. तें गोड नासता आनी तें खायनात. कवाशाच्या फुलाचो बायलांक माळपाखातीर आनी देवाक घालपाखातीर उपेग जाता. पुराय तेयार जाल्ल्या कवाशाच्या फुलापसून तेल काडटात. ह्या तेलापसून कवाशाचें अत्तर तयार करतात. पूर्विल्ल्या काळार लेगीत हें उत्तर लोक काडटाले. शाबू,सौदर्यप्रसाधनां, तंबाखू,उजवाती हातूंत वासाखातीर ह्या तेलाचो उपेग जाता. जेवणा-खाणाच्या कांय पदार्थातूय वास हाडपाखातीर ह्या तेलाचो वापर करतात. तकली उसळप आनी संधीवात ह्या सारक्या दुखण्यांचेर कवाशाच्या तेलाचो उपेग जाता.घराचें पाखें, शेंद-यो,दोरयो,तोपयो,पांटले,पोतयो ह्यो वस्तू पानांपसून तयार करतात. मूळांपसून रंगोवपाचे ब्रश करतात. देवी, कुश्टरोग, उपदंश, खोरोज, कोड आदी दुयेंसां बरीं करपाक कवाशाच्या पानांचो उपेग जाता. बोणकी ही कवाशाचीच एक जात. तिच्या फुलाचो वास कमी आनी रंग धवसार हळडुवो आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:फुलां
काणकोणचो कुणबी

**काणकोण** हो गोंयचो दक्षिणेकडल्या तोंका वयलो तालुको. ह्या तालुक्याचो वाठार चडसो दोंगरी वाठार. तरी लेगीत ह्या वाठारांत जायतो लोक रावता. काणकोण वाठारांत कुणबी लोकांची वसती चड प्रमाणान पळोवपाक मेळटा.

दोंगराच्या मुळसांनी हे कुणबी घरां करून रावल्यात. ह्या कुणबी समाजांतलो गांवकार म्हळ्यार तांचो गांवचो मुखेली. गांवचे जाणकार जाल्ल्यान तांका व्हड मान आसता. वेळीप कुणबी हे देवाचे पुजारी काणकोणच्या श्रीस्तळ वाठारांतलो मक्कीकार्जुन हें तांचे दैवत कुणबी लोक म्हादेवाक पुजतात. मल्लीकार्जुन हें म्हादेवाचेंच एक रूप.

कुणबी लोकांचो चडसो राबितो श्रीस्थळ, गांवदोंगरे, खोतीगांव, आगोंद, खोल, लोलयें आनी पैंगीण ह्या काणकोणच्या दोंगरी वाठारांत दिसून येता. ह्या लोकांचो मुखेल वेवसाय म्हळ्यार शेतकामती आनी गोरवां राखणो. ताची शेकड्यांनी गोरवां आसता. तांकां घेवन ते दिसा उजवाडांत चरवाखातीर दोंगरार व्हरतात आनी दिस पडलो म्हणटकच तांका वसतेर आमुडटात. पूण एक अजापाची गजाल म्हळ्यार कुणबी गायचे दूद पियेनात गायचे दूद तांच्या पाडकांखातीर आसता असो तांचो खोल भावार्थ आसा.

शेतकामती कुणबी दोंगरार नासणो, वरयो आनी मिरसांग अशे तरेचें पिक रोयतात. कुणबी लोक मांस खाता. पूण तें पोशिल्ल्या जनावरांचे वा कुकडांचे न्हय. रानांतल्या सावजांचे ते मांस खातात.
काणकोणच्या कुणबी समाजांत आमकां जायत्यो परबो पळोवपाक मेळटा. गुडुलो, बाशी, पुनव, पावडो, घेणलो, नागपंचप ह्यो कांय म्हत्वाच्यो परबो आसात. तशेच धालो, फुगड्यो, तोणयां – मेळ, गोफ, तालगडी अशे तरेचे नाच पळोवपाक मेळटा.

हो कुणबी समाज व्हडा दबाज्यान लग्नां मनयतात. एकाच माठवांत सात – आठ लग्नां थारतात. ताच्या लग्नांत न्हवरो येवन व्हकलेच्या घराचेर घुरी घालता.

आयचो कुणबी समाज शिकूंक लागला. नव्यो गजाली आपणांवपाक लागला. तसोच नव्या तंत्राचो उपेग करून पिकावळ वाडोवंक लागला गोंयचे तशेच देशाचे उदरगतीक पालव दिवंक लागला

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कारीट

**कारीट** (मराठी- कारीट, टकमकी; हिंन्दी- जंगली इंद्रायन, हिंसलांबी; गुजराती-कोठीबान; संस्कृत- विशाला; लॅटीन- कुकुमिस ट्रायगोनस; कूळ- कुकर्बिटेसी).
कारीट हें पावसाळ्यांत जावपी फळ. हें फळ वालीक जाता. काट्टाचे वालीक काट्टीण म्हण्टात. ही आपुणशीच जावपी वाल.भारताच्या सगळ्या भागांनी ही वाल दिश्टी पडटा. तेचपरी श्रीलंका, मलाया, उत्तर ऑस्ट्रेलिया, अफगाणीस्तान आनी इराण ह्या वाठारांनीय ही वाल दिश्टी पडटा.

पयलो पावस पडलो तशें काट्टाचें बीं किल्लता आनी तेचेपसून वाल जाता. काट्टीण चड करून शेणागायरेकडेन वा जंय शेण आसता, असल्या जाग्यांनी जाल्ली दिश्टी पडटा. हाचें कारण म्हळ्यार गोरवां काट्टां खातात, तांणी खाल्ल्या काट्टांच्यो बियो तांच्या शेणांतल्यान जमनीर पडटात आनी तश्योच उरतात पावसांत ह्या बियांक कोंब येवन ताच्यो वाली जातात. पावसभर गोरवां काट्टीणीक तोंड लायनात, मात पावस सोंपलो तशीं गोरवां काट्टां आनी काट्टीण दोनूय खातात.

काट्टाची वाल आनी पानां खरखरीत आसतात.. तिचीं पानां पांच कोनशांची (हाता आकाराचीं) आसतात. वालीच्या कांडापरस पानां कमी खरखरीत आसतात. ही खरखरसाण सुयेपरस बारीक आंगभर पातळिल्ल्या कांट्यांक लागून येता. पानां कणकणी ही वाल लांब हात (tendrils) सोडटा. ताका लागून ते वालीक झाडार चडपाक येना. ती जमनीरूच चड पातळता.
काट्टीणीक हळडुव्या रंगाचीं फूलां येतात. ह्या फुलाक एकामेकांक दशिल्ल्यो पांच पाकळ्यो आसतात. देखून फुलाचो आकार एकाद्र्या कोपासारको दिसता. फुला वांगडा तोरो आसता आनी त्या तोऱ्याचें उपरांत काट्ट जाता.

तोरो ल्हान आसतना, ताच्या आंगार सांसवां सारके दिसपी काळे कांटे आसतात. कारीट जून जालें म्हण्टकच हे कांटे झडून आंग सुळसुळीत जाता. कारीट आनी काट्टीण दोनूय पूराय कोडू आसतात. कारीट आकारान लांबट वाटकुळें आसता. सुरवातीजा ताचो रंग पाचवो आसता, उपरांत तें जून जाता आनी धवसार जायत वता. पिकतकच मात कारीट मोव जाता. वाल सुकतकच कारीट झडटा.
काट्टाभितर खूब बियो आसतात, त्यो आठ ते धा खणांनी गोरोपांत रचिल्ल्यो आसतात. बियो धव्या रंगाच्यो, मोटव्यो आनी चपट्यो आसतात. दिवाळेच्या अदमासाक काट्टां जून जावन तयार जातात.
हिंदू धर्माचे लोक काट्टाक नरकासुराचें प्रतीक मानतात. दिवाळे दिसा सकाळीं न्हावन, तुळशीकडेन दाव्या पांयान कारीट फोडटात आनी ताचो कुडको मोडून खातात. अशें हें कारीट फोडप म्हळ्यार नरकासुराक मारप असो लोकांमदीं समज आसा. दिवाळे दिसा कारीट उश्टायलेबगर कांयच खावंक जायना, अशें मानतात. दिवाळेच्या आदल्या दिसा म्हळ्यार आश्विन वध्य त्रतोदशी दिसा उदकाच्या आयदनांक फुलांवांगडा काट्टां गुंथून केल्ल्यो माळो बांदपाची चाल आसा. अश्यो माळो बांदून सजयल्ल्या उदकाच्या आयदनांनी त्या दिसा घरांत उदक हाडटात.

धेणलो पाडव्या दिसा कांय गांवांनी आंगणांत शेणाचो गोठो करपाची (गोठ्याची आकृती) चाल आसा. ह्या गोठ्यांत व्हीर तोंपून, व्हिरांच्यो पांय, शेंपड्यो लावन तीं गोरवां म्हूण दवरपाची चाल आसा. काट्टाचीं अर्दां भितल्ल्यो बियो काडून पोकीं करतात आनी तीं आयदनां मानून तातूंत गोठ्यांत दूद-धंय तापत दवरतात वा घालून दवरतात.

कारीट हें वखदी फळ. तें काडून दवरीत जाल्यार घरांत वर्सभर उरता, पूण तें तांदळाच्या कुंड्यांत घालून दवरचें पडटा. पांयार रगत पडून सुजत जाल्यार कारीट फोडून पांयार घालतकच सूज देंवता. हाता-पायांच्या बोटांक कॉर जायत जाल्यार काट्टाक बुराक मारून तें बोटाक लायतात. ह्या उपायान कोर भितल्ल्या भितर पोकी जाता, म्हळ्यारूच इन्फेक्शन काडून उडयता. कारीट खावप भलायकेक बरें, ल्हान पाडकांक दुदको जायत जाल्यार काट्टीणीचो पालो खावयतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कारे, दामोदर अच्युत

दामोदर अच्युत कारे (जल्म: ४ मार्च १९०९, काकोडें - गोंय; मरण: २३ सप्टेंबर, १९८५) नामनेचो गोंयकार मराठी कवी. मुळावें शिक्षण कवळें आनी मडगांवच्या दामोदर विद्यालयांत घेतलें. उपरांत सेगुंदग्राव आनी लिसावाचें पोर्तुगेज शिकप पुराय केलें. १९२५ वर्सा तो दामोदर विद्यालयांत शिकोवपाची नोकरी करूंक लागलो. उपरांत १९२४ वर्सा, पुरुषोत्तम श्रीनिवास सुकेरकार हाणें उजवाडाक हाडिल्ल्या ’हिंदू’ ह्या नेमाळ्यांत, संपादक दत्तात्रय व्यंकटेश पै हाचो सहाय्यक म्हूण तो काम करूंक लागलो. १९२७ वर्सा सावन तो थंयचें पुराय वेवस्थापनाचें काम पळेतालो थंयच तो साहित्य समालोचनात्मक लेखनूय करतालो फ़ुडें मडगांव वाठारांत ताणें आपलो ’गोमंतक’ छापखानो सुरू केलो.

भुरगेपणासावन ताका वाचपाची आवड आशिल्ली. तरणेपणांत बाकीबाब बोरकाराकडेन वळख जाल्ल्यान काव्य आनी साहित्य हाचेकडेन ताचो दाट संबंद आयलो १९२५ वर्सा म्हळ्यार पिरायेच्या सोळाव्या वर्सा ताणें बरयल्ल्या ’ह्ह्दय मंदिर’ हे कवितेक लागून ताका बरीच नामना मेळ्ळी. १९३० वर्सा सावन सां. घ. कंटक हाच्या ’सुबोध’ ह्या म्हयन्याळ्यांत ताचे काव्य समीक्षेचेर लेख उजवाडाक येताले. गोंयाभायल्या ’रत्नाकर’, ’प्रतिभा’, ’यशवंत’, ‘बागीश्वरी’, ‘जोत्स्ना’, ‘पारिजात’ ह्या नेमाळ्यांनी ताच्यो कविता उजवाडाक आयल्यात. १९३४ वर्सा ताचो ’नंदादीप’ हो कवितां झेलो उजवाडाक आयलो.

हाचे उपरांत ताणें जायत्यो कविता रचल्यो पूण त्यो पुस्तकरुपान लोकांमेरेन पावल्यो नात. बारीकसाणेन केल्लें नियाळ सैम, गिन्यानी कल्पकतेचो अप्रूप आविश्कार, शांत आनी सात्विक भावांचें पडबींब ताचे कवितेंत दिसून येता. ताची ’स्मरूनी गोमन्त देवी’ ही कवीता खूब गाजली साहित्या वांगडाच ताणें तरणेंपणात हेर मळारूय वावर केला. समाज सेवा संघ आनी गोमंत विद्यानिकेतन ह्या संस्थांनी ताणें तळमळीन वावर केला. पद्य लेखना वांगडाच ताणें गद्य आनी टीकात्मक लेखन, तांणी केलां.

कारे हांचो 1934 सालान उजवाडाक आयिल्लो नन्दादीप हो काव्यसंग्रह सोबीत रूपांत गोवा मराठी अकादमीन 2019 वर्सां 92 व्या  अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्यो अध्यक्षा अरुणा ढेरे हांचे हस्तुकी मडगावां प्रकाशित केला. ह्या ग्रंथाचे संपादन नवप्रभेचे संपादक परेश प्रभू हांणी केलां. गोवा मराठी अकादमीन हो 224 पानी संग्रह प्रकाशित केला. तातूंत मूळ नन्दादीप कविता संग्रहासांगाताक कारे हांचेविशींचे संदर्भ लेख आसात. हो ग्रंथ गोवा मराठी अकादमीन मेळपाक शकता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कारापुरकार, वसंत मुकूंद

(जल्म: १५ डिसेंबर १९२७, फोंडें) गोंयचो सुटके झुजारी. ताणें मॅट्रिक मेरेन शिक्षण घेतलें. ताचो बापोलयो सुटके झुजारी निळकंठ कारापुरकार आनी पुरुषोत्तम काकोडकार हांणी ताका सुटके झुजांत वांटो घेवंक स्फूर्त दिली. 'राष्ट्रीय काँग्रेस गोंय' संघटनेचो तो वांगडी आसलो. १९४४ वर्सा सावन तो गोंय काँग्रेस कमिटी खातीर वावर करूंक लागलो सुटके झुजारी मासिलॉन आल्मैदा हाचे वांगडा, मुंबयचो गोंय काँग्रेस कमिटीचो वांगडी म्हूण गोंयांत येवन सुटके झुजाचो वावर करूंक लागलो. १९४६ ते १८५२ ह्या काळांत ताणें गोंया येवन लिपचोरयां वावर करूंक सुरवात केली. १९५४ वर्सा सुटके झुजारी आल्वारू पेरेरा आनी रवींद्रनाथ पै रायतुरकार हांचे अटके उपरांत तो बेळगांवां गेलो. थंय माधव बीर, कांता देसाय,. रामभाऊ काकोडकार आनी मोहन नायर हांचे वांगडा ताणें रासवळ सत्याग्रह (Mass Satyagraha) घडोवन हाडपांत वांटो घेतिल्लो. १९५६ वर्सा तो 'गोंय सुटके सैन्य' (Goa Liberation Army) संघटनेचो वांगडी जालो आनी गोयांत येवन हे वतीन वावर करूंक लागलो मासिलॉन आल्मैदा, गोपाळ विर्जिनकार आनी हेर सत्याग्रहीं वांगडा हत्यारबंद हल्ल्यांनी वांटो घेवप आनी फंड एकठांय करपाक आदार दिवप, असलीं कामां तो करतालो. जून १९५६ वर्सा पोर्तुगेज पोलिसांनी ताका धरलो आनी आग्वाद बंदखणींत दवरलो. उपरांत १९६० वर्सा ताची बंदखणींतल्यान सुटका जाली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भो

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:सुटके झुजारी
गाराणी

**गाराणी** कोणय दुयेंत आसत जाल्यार गणपतीक सांगून घेवप आंगवण करतात आनी फुडले चवथीक देवाक ओपतात.आरोग्य,संपत,संवसारीक सुख हांचेय खातिर देवाक आंगवण करतात.चवथी वेळार सांगणे आनी शिगम्या धालाकय ते घालतात. सांगण्याच्यो खुब तरा आसात गांवाप्रमाण त्यो बद्लतात पुण सांगण्याचो उद्द्देश एकूच आसता. भवतीक सुखाखातिर आनि दुख निवारण करपाखातीर.

सांगणे चड करुन गांवचो जल्मि,गांवकार वो गांवचो मुखेली घालतात देवळांनी घाडी भगत बी देवाक गाराणे घालतात. ते करतना जाग्याच्या देवाक,गांवच्या देवाक,शीमेच्या देवचाराक,मांडाच्या देवाक,कुळदेवाक,गांवपुरसाक बी उलो घालून त्या सगळ्यांनी हे करचें पडता.
सांगणे घालपाची पद्दत केन्ना सावन सुरु जाली हें सांगप कठीण.
देवाची संक्लपना रुजवणाक आयली आपूण कोणाची तरी निर्मणी हें मनशाक पटले.तेन्ना सावन निर्मात्याक मनीस तरेतरेन होरायता.देवान ही भुंय आनी भुयेंवेले मनिस निर्माण केले असो मनशचो विश्वास आसा. देखुन तो देवाक मानता होरयता तेच तरेन आपुण देवाची स्ंतत असो विश्वास बाळ्गुपि मनिस देवालागी मागणी करता.

सांगणे घालपाचे प्रकार जल्माक अायल्यो गांवांत रावपी गांवकार,आपल्या मूळ पुरसाक देव मानता गांवपुरीस म्ह्ण ताका होरायता गांवात मांड जाल्यार तांचो अधिकार गांवकाऱ्याक आसता. 
गाराणी म्ह्ळ्यार मनिसकुळ्येचे सासायेचो आनी पुण्यायेचो इतिहास.देव आनी मनीस हांचे मद्लें नातें सुरु जालें आनीं गाराणी अस्तित्वांत आयली.मनशाचेर येवपी सैमिक आपत्ती मनशाचे सोसणाये भायर पावल्यो तेन्नाच मनशान देव नांवाची संकल्पना सोदुन काड्ली. वारो व्हांवता,दर्याक सुकती भरती येता,पानां गळ्ता,दीस जाता,रात जाता हे सगळे रच्णूकेफाटाल्यन एका श्क्तीचो हात आसा अशें मनशाक दिसलें आनी ताणें देव,अल्ला,खुदा अशीं नांवां दिवन ताचें अस्तित्व मान्य केलें.त्याच वेळार प्रार्थना,भजनां, तुस्तगितां हांचेवांगडा गाराण्याचो जल्म जालो.

'गा' हो वर्ण ती गावपाची आसा अशें सुचयता. तशें पळोवंक गेल्यार गाराणे आनी देवाची प्रार्थना हातूंत फरक आसा.प्रार्थनेक मध्यस्त आसना कोणूय ती करुंक शकतात. पुण गाराणी करपाक अधिकार आसूं जाय.त्या वेळार समाजान थारायल्ले अधिकार आशिल्लो मनीसूच देखीक भट,वेळीप,गुरव गांवकार हो गाराणे घालपी समाजाचो प्रतिनिधि.ते भायर गाराण्याक फकत शरण वसपाचे भाव नासता जाल्यार देवाकडेन अधिकारान थोडयो गजली मागप आसता.अशे रितीन गराणी म्ह्ळ्यार मनशाच्या भितरल्या मनाक आदार आनी आत्मविश्वास दिवपाखातीर समुह मनान निर्माण केल्ली एक येवजण.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
गुरुकुल

**गुरुकुल** ह्या शब्दाचो अर्थ गुरुचें कुटुंब वा गुरुवंश असो जाता.फुडें ह्याच गुरुकुलांक शिक्षणसंस्था ह्या नांवान वळखुपाक लागले.हे शिक्षण संस्थेचे पध्दती प्रमाण शिकपी वेद्यार्थी गुरुच्या घरांत म्हळ्य़ार आश्रमांत वा पर्णकुटींत रावन शिकप घेता.गुरुकुलाचो इतिहास हो ह्या देशाचे शिक्षणवेवस्थेचे आनी ज्ञानविज्ञानाचे उदरगतीची बुन्याद जावन आसा.

गुरुकुलांत शिकप घेवपी भुरगो धर्मसंस्कार केल्लो,मूज बांदिल्लो,ब्राम्हण,क्षत्रिय वा वैश्य आसचो पडटालो.६, ८ वा ११ वर्सांचे पिरायेर भुरग्यांक शिक्षणाखातीर गुरुकुलांत प्रवेश दिताले.हें शिकप बारा वर्सां चलतालें.गुरुकुलांत साबार विषय शिकयताले.हातूंत शास्त्र आनी विज्ञान हांचोय आस्पाव जातालो.गुरुच्या म्हर्यां त.ब्रम्हचर्यव्रताक पाळो दिवन हें शिकप घेवचें पडटालें.गुरुकुलांत वेद वेदांगां आनी शास्त्रां शिकयताले.तशेंच विद्यार्थ्यांच्या मन-बुध्दीचेर बरे संस्कार करताले.शिकप सोंपतकच गुरू विद्यार्थ्यांक गृहस्थाश्रमाचीं विंगड विंगड कर्तव्यां पाळपाखातीअर परतो घरा धाडटालो.घरा वचचेपयलीं वा शिक्षण चलतासतना विद्यार्थी आपले तांकी प्रमाण गुरूक दक्षणा दितालो.गरीब विद्यार्थी,जो दक्षणा दिवंक शकलोनाशिल्लो ताचेर कसलीच सक्ती आसनासली.तो शिकप सोंपतकच मेकळेपणान वचूंक शकतालो.

गुरूकुलांत प्रवेश घेवपाखातीर गिरेस्त वा गरिबीचो प्रस्न जरी आयलोना,तरी जातीचो प्रस्न येतालो.वयर दिल्ले तीन वर्ग सोडून हेर जातींक गुरुकुलांत केन्नाच प्रवेश मेळनासलो.पुराणांत ह्या संबंदान कर्ण आनी एकलव्याचें दोन म्हत्वाचे उल्लेख मेळटात.सूतपूत म्हूण कर्णाक,तर निषाद म्हूण कर्णाक,तर निषाद म्हूण एकलव्याक विद्या शिकोवपाचें द्रोणाचार्यान न्हयकारिल्लें.

भारतांत गुरुकुलाचें दायज पोर्विल्ल्या काळांत ऋषी-मुनींनी कितलींशींच शतमानां तिगोवन दवल्लें.गुरु,गुरुकुल आणी विद्यार्थी हांची पुराय जापसालदारकी घेवप,हें राजा आपलें कर्तव्य समजतालो.वरतंतु ऋषीची चवदा कोटी रुपयांची दक्षणा जेन्ना कौत्स गरीबीक लागून दिवंक पावलोना,तेन्ना ताणें रघुराजाकडेन
धांव घेतली. पुराय संन्यास घेतिल्ल्या रघुराजान कुबेराचेर घुरी घालपाची तयारी केल्ली.

वर्ग:देवनागरी पानां
कुंकळ्ळे

गोंयच्या अकरा म्हालां भितरलो साश्टी हो म्हाल एक सुंदर,सोबीत असो म्हाल.हया सोबीत सुंदर म्हालांत साठ गांव आसात.देखूनच हया म्हालांक साश्टी अशें म्हणटात.साश्टी म्हालांतल्यान साठ गांवां भितरलो एक सुदंर गांव म्हळ्यार कुंकळळी. कुंकळळी गांव तसो पुर्विल्या काळासावन फामाद.हया गांवाक हेर गांवावरीच आपले अशें स्वताचें अस्तित्व आसा. गोंयच्या इतिहासांत कुंकळ्ळी गांवचे नांव सदांच अमर आसा.गोंयच्या सुटके झुजांत हया गांवान दिल्ले योगदान तोखणाय करपासारकें शुर विरांचो गांव म्हूण गांवाक दर एक गोंयकार पाचारतात.कुंकळळेचो गांव बारां गोत्रांनी वा कुंटूंबानी त्या वेळार वाटिल्लो.म्हाल,शेतकार,नायक,पोरोब,बांदेकार,शोब्रो,तोब्रो,सिदागली,शेवणी,लोकगाडी,आनी वेकलो अशी ही बारां गोत्रां कुंकळ्ळेत आशिल्ली.दर एका कुंटुंबातले लोक आपआपली धार्मीक आनी सांस्कुतिक दायज आयजमेरेन साबांळून दवरली दिसून येतात.

आयज कुंकळळे गांवात लोक सख्येन हिंदु इतलेच क्रिस्तांव लोक आसात. पुर्तुगेज मिशनरीक कुंकळ्ळेंत क्रिस्ती धर्म पातळायतना व्हड त्रास जालो म्हणपाचे आमकां इतिहास सांगता.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:दक्षिण गोंय/Dokxinn Goem
वर्ग:गोंय/Goem
गोंयचीं पारंपारिक मुखेल लोकवाद्यां

घुमट- आकारान वाटकूळें आनी दोनाय हातांचो वापर करून हें वाद्य वाजयतात. खासा मातयेचें मडके आकाराच्या ह्या वाद्याक एका तोंडार व्हड तोंड, जाल्यार दुसरे वटेन ल्हान तोंड आसता. व्हडल्या तोंडार, म्हणल्यारच ज्या वटेन हाताचो थाप मारून संगीत,ताल वाजयतात त्या तोंडार घारिचें (साप) चांमडें चडयिल्लें आसता नाजाल्यार बोकड्याचो वा फायबराचो वापर करतात. मूळ ताचेर फकत घारीचें चांमडें घालतात. एक संस्कृती, एक लोकवेद ह्या वाद्यांत आमकां पळोवपाक मेळटा. विशेश सणाक तशेंच उत्सवानी हें वाद्य वाजयतात. देखिक चवथ ,शिगमो,जागोर आनी हेर मनोरंजनावेळार.

शामेळ- हें गोंयचें आनीक एक पारंपारिक वाद्य जावन आसा. शामेळ हें वाद्य सगळ्याच सणांनी वाजयलें वता. हें वाद्य दोन बडयांनी वाजयतात. ह्या वाद्याचेर गिताची लय आनी नाचाचो ताल हांची गती(लय) आदारीत आसता. आकारान ल्हान उबार कुडवा येंदें हें वाद्य. ताचेर बकड्याच्या चांमडें चडयलें वता.

कासाळें- विशेश धातू वापरून हे वाद्य तयार करतात. काशें वापरतात. ह्या धातू पासून दोन थाळ्यो करतात. दोन थाळ्यो एकांमेकांचेर मारून काडिल्लया सळसळ आवाजाक एक वगळो स्वर, नाद,ध्वनी
आसता. हें वाद्य तालाखातीर वाजयतात. घुमट, शामेळ ह्या वाद्यांचोसांगाती म्हळ्यार कासाळें. कासाळें हें दोन प्रकारचें आसता, एक दाट आनी दुसरें पातळ धारेचें कासाळें. ह्या वाद्याचो वापर देवळान जाता, शिगम्याक तशेच हेर सणाक हाचो वापर जाता. लोकनाच लोकगितांत ह्या वाद्याचो वापर जाता. कासाळ्याक झांझ अशेंय म्हणटात.

धोल- प्रत्येक सणांक ह्या वाद्याक चड महत्व आसा. खासा देवळानी ह्या धोलाक चड मान दिला. हें वाद्याचेर बोकड्याचें चांमडें तशेंच गायचें चांमड्याचो वापर करतात. खासा आवाजाखातीर ह्या चांमड्यांचो वापर करतात. आकारान व्हड आनी पळोवपाक जड तशेंच आड लांबट वीशेश झाडाच्या खोडापासत तयार केलो वता. गोल खोडाक पोखळावन ताचेर दोनाय वटेन चांमडें चडयतात. हें वाद्य वापरपाक बडयेचो वापर करतात. लोकनाचाक ह्या वाद्याचो वापर चड प्रमाणात जाता. तशेंत बरयाच समाजांत ह्या वाद्याक महत्व दिला. धनगर सामाजांत चड महत्व आसा. आयज फायबराचो वापर धोल करपाक करतात.

तासो- धोल आनी तासो ह्या वाद्यांचो एक वेगळो मेळ एकामेंकाचेर आदारून आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
गोंयची पारंपारीक लोकवाद्यां

**गोंयची पारंपारीक लोकवाद्यां** चडकरून गोंयच्या पारंपारीक उत्सवानी तशेच गोंयच्या धार्मीक मळांचेर वापरतात.लोकवाद्यांभितर ढोलकें, कासाळें, घुमट, शेमेळ, तासो,ढोल, दवलिमांड

वर्ग:देवनागरी पानां
कुणबी समाजाच्यो परबो

**कुणबी** समाजाचे लोक गोंयभर आसात.चडशे ते काणकोण तालुक्यांत डोगरी वाटारात रावतात. देखीक गांवडोगरी,खोतीगांव,सांतोल्ली,चापोली. तांच्या मदीं दोन जाती आसतात.पयली जावन आसा वेळीप आनी दुसरी जावन आसा गांवकार.वेळीप जे आसात ते देवाची कामा करतात आनी गांवकार गांवच्या लोंकाचो मुखेली.
कुणबी समाजाचे हेर समाजा सारक्योच सण-परबो आसतात.पूण तांची परब मनोवपाची रीत वेगळी आसता. सुरवेक येता ती परब म्हळयार 
## आसाडी परब
ह्या दिसा कुणबी समाजाचे लोक सकाळी उठून न्हावन-धुवन देवाक वात लायतात. त्या दिसा पुराय घरचो तशेच गांवचो लोक नुस्ते खायनात. देवाची पुजा करुन देवाक खास करमला पानाचेर वाडी दवरतात. इतलेच न्हय तर सगळे लोक करमला पानाचेरूच जेवतात. ह्या घरांनी तोरी दाळीचे गोडशे,तांदळाचे वडे,चण्या भाजी दर एक घरांत करतात.

## नाग पंचम
चडशे लोक ही परब करनात. जे लोक नागदेवाक मानतात तेच ही परब मनयतात. नाग देवाक दुदाचो निवेद दाखयतात. त्या दिसा पातोळी करतात.

## सुता पुनव
ती सुता पुनव-दुसऱ्या समाजाचो लोक सकाळीं न्हावन-धुवन देवाक वात-जोत लावन जानवें आपल्या आंगाक घालता. पुण ह्या समाजाचे लोक दनपरां जानवे घालता. जर तीथि प्रमाण ग्रह बी सारके ना जाल्यार ते जानवे सकाळी घालतात. हे जानवें दुसऱ्या दिसा दादले आंगाचे काडून माडाक घालता. आनीक चेडवां केळीक घालपाची प्रथा ताच्या समाजात आसा. त्या दिसा निमतान दर एका घरांत मुगाचे गोडशे, तांदळा पीठाचे वडे, खीर करुन भाव-भयणीचें तोंड गोड करतात.

## नव्या पुनव
चवथीच्या पयल्या दिसा ही नव्या परब मनयतात. ह्या दिसा घरांतलो एक व्हड मनीस गांवच्या लोकां वांगडा वचून शेतांतल्यान कणसां हाडटा. आनी ती कणसां घेवन येतकच घरांतली व्हड बायल ताका आरत दाखोवन घरांत घेता. ही कणसां मागीर तो पुरसाक,तांदळाच्या मडकेक, चुलीक, गाडयेक बांदतात. हातुंतली कांय कणसां ते गोडशे करपाक वापरतात. तशेंच ह्या दिसा देवाक निवेद केळी पानाचेर दवरतात आनी केळी पानाचेर जेवतात.

## चवथ
चवथी पयली दिस गणपती ज्या कडेन पुजतात, थंय ते रंग-बिरंगी रानटी वनस्पतींची आनी फळांवळींची माटोळी बांदतात.चवथी दिसा तांच्या सोयऱ्यांच्या हातीन गणपती हाडतात. आनी तो हाडून कांय वेळ तुळशी कडेन दवरतात. मागीर ताका बगूळ व्हाळून भितर घरांत घेतात. गणपतीक दनपराचो निवेद दाखोवन वाडेकार भजन करतात.घरचोच मनीस गणपतीची पुजा करता ते भटाक बी आपयनात.
चवथीक सिते चंवर आनी रामा पानां हीं म्हत्वाची आसतात. तशेच चिटयाची फुलां विसरजना खातीर जायच पडटा.

## गुडुलो
चवथीच्या आठ दिसा उफरांत ही परब येता. गांवच्या नव्या जोडप्यां खातीर ही उमेदीची परब.घरच्या नव्या न्हवऱ्यान च्या बी पिवचे पयली गांवच्या बांयचेर वचून आळवाच्या

=संदर्भ=

वर्ग:देवनागरी पानां
गोंयचें मुखेल जेवण

**गोंयचें मुखेल जेवण**।गोंयातजायत्या तरांच्या खाणां जेवणाचो आसवाद घेवपाक मेळटा. पूण गोंयच्या लोकांचें मुखेल जेवण म्हणल्यार *शीत, कडी, नुस्तें.* खंयच्याय दुसऱ्या देशांत जरी मनीस रावपाक गेलो ज़ाल्यार लोक आपले मुखेल जेवण विसरनात. भारतांतल्या हेर लोकां परस गोंयचें हिंदू नुस्तें खातात. पावसाच्या दिसांनी जेन्ना नुस्तें मेळना तेन्ना लोकाचें तोंड बाविल्लें आसता. गोंयचें दुसरें मुखेल जेवण म्हणल्यार चिकन. लोक जरी भायले जेवपाक लागलो तरी ताका आपल्या जेवणाची याद जाल्ले बगर रावना. शीत कडी ह्या जेवणा भायर गोंयचे हेर कांय मुखेल जेवणां मेळटात.

## '''आमटतीख'''

आमटतीख मोरी, सुंगटां, सांगटां ह्या नुस्त्यां पासून तयार करतात. तें शीता आनी पावावांगडां खावपाक बरें लागता. आंबोटतीख तयार करपाक तांबडो मसालो तयार करचो पडटा(काश्मिरी मिरसांगो, आलें, लसूण, तिखी, जीरे, कालाफूर, मिरयां, कांदो, आमटाण, हळद, साकर आनी विनाग्र). मागीर तोपांत तेल आनी कांदो घालून तें बरें तळसावप बरें तांबडे ज़ातकच तांतूत वाटिल्लो तांबडो मसालो घालपाचो. तीन मिनटां तो बरो शिजोवपाचो आनी उपरांत तुमकां जाय तसलें नुस्तें(मोरी,सुंगटां,सांगटां) घालचें. उपरांत तें ५-७ मिनटां धांपून बरें शिजोवचें. हे तरेन आमटतीख तयार जाता.

## '''विनडालू'''
हे आमटतीख मसाल्या पासून तयार केल्लें जिनस. ताचे नांव पुर्तूगेज उतरांतल्यान आयला जातूंत लसूण आनी वायनाचें मिश्रण आसा. हे जिणस चडशें क्रिस्तांव लोकूच करतात, कारण तें धुकराच्या मासापासूण तयार केल्लें आसता.

## '''सोल् कडी'''
ही रूचीक कडी मसालो, भिण्णां आनी नाल्ल घालून केल्ली जी शीता वांगडां कडी कशी खावपाक मेळटा.

## '''शाकुती'''
गोंयची कडी जे कोंबयेचे मास वा गोरवाचे मास घालून केल्ले आसत. नाल्ल कातून तो भाजतात आनी मसालो घालून शिजयतात आनी आमका गरम कडी खावपाक मेळटा.

## '''काफ्रिऐल'''
काफ्रिऐला खातीर कोंबयेचे मासाक सॉस, लसूण, आले लावन दवरपाचे उपरांत तें उथळ जाले म्हणटकीर भाजपाचे आनी वांटिल्लो मसालो घालून बरेंच शिजोवपाचें.

## '''भाजिल्लें/ तळिल्ले नुस्तें'''
नुस्त्यां मदीं सगळ्यांत फामाद नुस्तें पापलेट. नुस्तें भाजपा खातीर तांबडो रेच्याद मसालो तयार करतात. नुस्तें बरे धूवन तांबडो मसालो लावून बरोच वेळ तें दवरतात आनी उपरांत रवो लावन भाजतात. असले तरेचें नुस्तें खावपाक सगळ्या लोकांच्या तोडांतल्यान उदक सुट्टा.

## '''[[गोंय]]चें सुंगटाचें हुमण'''
गोंयचें सुंगटाचें हुमण सगळ्या जगात फामाद आसा. हे हुमण वाग्यो सुंगटा घालतकच आजून बरें लागता. ह्या हुमणाचो हळदुळो रंग पळोवन कोणाच्याय तोंडाक उदक सुट्टले. हे करपाखातीर संय आनी चिचेचे प्रमाण बरोबर आस्पाक जाय

## '''चण्याचो रोस'''
हो रोस संय भाजून घेवून आपणाक जाय ते चणे घालून तयार करतात. चड करून घरांत खयचेय शुभ कार्य आसत जाल्यार हो रोस करतात. चवथ ना जाल्यार दिवाळीच्या निमतान गोंयकारांच्या घरा हो रोस आस्ताच.

## '''गोंयची फामाद कडी'''
कडी शीता वांगडां खावपाची आसता. कडी सुंगटांची वा हेर कसल्या नुस्त्याची आसूं येता. तीख आसल्यार ती खावपाक आनी बरी रूच येता.

## '''संदर्भ'''


वर्ग:देवनागरी पानां
गोंयचें विनोदी तियात्रिस्त

**[[गोंय]]चें विनोदी तियात्रिस्त**. तियात्री माचयेर विनोदी कलाकारांची एक व्हड परंपरा आसा. विनोद हो तियात्रांतलो एक चड गरजेचो भाग.

## प्रिन्स जाकोब
हाचें मूळ नांव मिगेंल जाकोब कार्मो लुइश फेर्नांडीस ताचो जल्म १६ जुल्य १९६० ह्या वर्सा मडगांवच्या फातोड्डा गांवांत जालो. ताचे शिकप एस्.एस्‌. सी.मेरेन जालें आनी उपरांत फिटर आनी मशिनिस्टाची डिप्लोमा घेतली. आयच्या तरणाट्या तियात्रीस्तां मदीं सगल्यांत फुडें ते आसा. ताका कोमेडी प्रिन्स जाकोब आॅफ गोवा हें नांव फा. आंतोनियो पेर्राे ह्या जेझुइत पाद्रीन दिल्ले.

वर्ग:देवनागरी पानां
घुमटगाज (यादस्तिका)

**घुमटगाज (यादस्तिका)**
उजवाडावणी
९ फेब्रेर, २००२

संपादक 
प्रा. भूषण भावे

प्रकाशक
डॉ. राजेंद्र हेगडे
सचीव, आयोजन समिती 
पयलें अ.भा.कों.सं. संमेलन
द्वारा कोंकणी भाशा मंडळ, मडगांव

मुखपृष्ठ
श्रीधर कामत बांबोळकार

व्यंगचित्रां
राजय पवार

संगणकीय मांडावळ
तन्वी ग्राफिक्स, मडगांव

छापणावळ
रुतू ऑफसेट्, वळवय

कोंकणी भाशा मंडळ
(आंकांतलीं मतां त्या त्या बरोवप्याचीं)

वर्ग:देवनागरी पानां