दुकर

**दुकर** हे समखुरी प्राणीगणांतलें सगळ्यांत व्हड जनावर. वर्गीकरणः संघः कार्डाटा ‍‍‍‍‍‍‍(पृष्ठवंशी);जातः मामालिया ‍(दूद दिवपी); वर्गः अँटीओडेक्टायल ;कूळः सुईडे (रवंथ न करपी);सुस लिन. .दुकराचे शरीर मोटसार,पांय मोटवे,दाट कात,मोटवे आनी खरखरीत केंस,सहज हालचाल करपी लांबतें तोंड,ल्हान शेंपडी. भारतांतलो गांवठी दुकर ही ल्हान आकाराची मोनजात.हो दुकर चडसो काळ्या रंगाचो आनी वेगवेगळ्या आकारांचो आसता.दुकराक वट्ट ४२ दांत आसतात. दुकराचीं हाडां घट्ट आशिल्ल्यान ते नेटान धपको दिवन सादी वणत मोडूंक शकतात. दुकराक घाम येना. ताका लागून हवेंतल्या वातावरणाचो ताचेर रोखडोच परिणाम जाता. ताका म्हशीवरी चिखलांत बसूंक आवडटा.तशेंच माती खणून बुराक करपाची संवय आसता.

## फाटभूंय

पुर्विल्ल्या काळांत ग्रीसांत दुकराक आगळेंच म्हत्व आशिल्लें. डिमीटर ही ग्रीक देवता दुकरांक पवित्र मानता. इजिप्तांत ओसायरिस ह्या देवाच्या भौमानाक वर्सांतल्यान एक दीस दुकराचें मास खाताले. उत्तर युरोपांत शिंया दिसांनी दुकर मारून खाताले ताचीं हाडां,बिंयां वांगडा जमनींत पुरून दवरताले. न्यू गिनींत दुकरांक अजुनूय पवित्र मानतात. जपानांत देशांतल्या दुकराचो कळप सुदारपाक आदार जाता अशा दुकराच्यो प्रतिमा पुजप जातालो. अग्नीपुराण ह्या ग्रंथांत तिसऱ्या अवतारांत विष्णून वराहाचो म्हळ्यार दुकराचो अवतार घेतिल्ल्याचो उल्लेख मेळटा. .भारतांतल्या पुर्विल्ल्या वैजकीशास्त्रांतल्या 'राजवल्लभ'नांवाच्या ग्रंथांत,दुकराचें मास वातहारक,बलवर्धक आनी बव्दमूत्र करपी,जाल्यार रजनिघंटु ग्रंथात तें वीर्यवृध्दी करपी असो उल्लेख मेळटा.

इ.स.१५००त स्पेन,इंग्लंड आनी हेर देशांतल्या लोकांनी अमेरिकेंत वसणुको करच्या वेळार दुकरांकय आपले वांगडा व्हेलीं. सुणीं आनी भाले हांच्या आदारान घोड्याचेर बसून दुकराची शिकार करपाची चाल जायत्या देशांनीं आशिल्ली.

## दुकराच्यो जाती

संवसारांतल्या सगळ्या देशांनी दुकर दिश्टी पडटा. तातूंत चीन देशांत दुकरांचें प्रमाण प्रमाण चड आसा. दुकराच्यो सगळ्यो आर्विल्ल्यो जाती चड करून इंग्लंड आनी युरोपांतच तयार जाल्यात. आर्विल्ल्या दुकरांची पैदास ही मूळच्या दोन जातींमदली आनी आतांचो पाळीव दुकर (सुस दॉमॅस्तिकस)हो हजार वर्सांआदीं सावन ल्हव-ल्हव जाल्ल्या विकासाक लागून जाला. सुमार २.५-३ कोटी वर्सांआदले युरोपांतलें 'पॅलिओकेरीस'हे प्राणी म्हळ्यार सुईडी कुळांतल्या प्राण्याचे वंशज मानप जाता. मायोसीन कल्पांत (२ते१.२ कोटी वर्सांपयलींच्या काळात)तांचो नाश जांवचेआदीं भारत आनी आफ्रिका ह्या वाठारांत तांचो प्रसार जाल्लो. सद्याक अस्तित्वांत आशिल्ल्या मनशाळिल्ल्या दुकरा जातीचे पुर्वज मायोसीन कल्पाच्या निमाणें युरोपांत आशिल्ले. आनी फायोसीन कल्पांत ताचो आशिया खंडांत प्रसार जालो. युरोपांतलो रानटी दुकर(सुस स्क्रोफा)आनी चीन,जपान तशेंच उदेंत आशियांतलो रानटी दुकर(सुस व्हितॅतस-सुस इंदिकस)हाचेपसून संवसारांतल्यो दुकराच्यो सगळ्यो रानटी जाती तेचपरी आर्विल्ल्यो मनशाळिल्ल्यो जाती निर्माण जाल्यो.

इंग्लंड आनी अमेरिका ह्या देशांतल्यान सुदारीत जातींच्या दुकरांची आयात करून त्या त्या देशांनीं आनीकय खाशेल्यो जाती तयार जाल्यात. ह्यो परदेशी जाती अशो-
# बर्कशायरः इंग्लंडातले सुदारिल्ले जातींत ही जात सगळ्यांत पयलीं.
# व्हड धवें यार्कशायरः इंग्लंडांतल्या यॉर्कशायर परगण्यांतली ही जात. चड करून इंग्लंड.ऑस्ट्रेलिया आनी न्यूझीलंड ह्या देशांतल्यान भारतांत हे जातीच्या दुकरांची आयात करतात.
# मध्यम धवे यॉर्कशायरःव्हड आनी ल्हान धवे यॉर्कशायर हांच्या संकरान इंग्लंडांत तयार जाल्ली ही जात. 
# लँड्रेसः ही जात मूळची स्वित्झरलंडांतली.मध्य आनी उदेंत युरोपांतल्या स्विडन,डॅन्मार्क आनी जर्मनी ह्या देशांनी हे जातीची दुकरां मेळटात.‍ 
# हँपशायरः अठराव्या शतमानाचे सुर्वेक इंग्लंडातल्या वेसेक्स सॅडलबॅक हे जातीच्या दुकरांची आयात करून अमेंरिकेंत ही जात निर्यात करप जाल्या.
# टॅमवर्थः हे जातीची दुकरां ऑस्ट्रेलिया,कॅनडा,न्यूजीलंडात मेळटात.
# पोलंड चीनी-चिनाजः पॉलिश आनी व्हड चायना हे जातीच्या संकरांतल्यान १८३५-७० ह्या काळांत ही जात बटलर आनी बॉरन ह्या परगण्यांत निर्माण केली.‍‌
# स्पॉटेड स्वायनः अमेरिकेंतल्या इंडियाना राज्यांतल्या थिपके आशिल्ल्या थळाव्या दुकरांकडेन पोलंड,चायना आनी इंग्लंडांतल्या इ.स. १९१४त आयात केल्ल्या ग्लाउसॅस्टर हे जातीच्या संकरान ही जात निर्माण केली.
# ड्यू रॉकः अमेरिकेंत न्यूयॉर्कांतल्या ओल्ड ड्यू रॉक जर्सींतल्या रॅड जर्सी हे जातीच्या संकरान ही जात तयार केली.मको खावन जियेवपी ही दुकरां ,कॅनडा,चिली युरूग्वाय ह्या देशांनी मेळटात.
# कँटोनीसः दक्षिण चीनांतल्या काळ्या-धव्या रंगाची ही दुकरांची जात.

हाचेभायर उश्ण हवामानाच्या आशियांत चीनी,मलायी तेचपरी बाली सुबां, फिलिपिन्सांतली इलोकॅनो हीं काळीं-धवीं दुकरां आनी जलजाल तशेंटच बर्कशायर हांच्या संकरापसून तयार जाल्ल्या बर्कशाला ह्यो जाती आसात.

### भारतातल्यो जाती

भारतांत जरी दुकर सगळ्या वाठारांनी मेळटा तरी दुकरांचे प्रमाण उत्तर प्रदेशांत चड आसा. बिहार,आंध्र प्रदेश,तमीळनाडू,आसाम,मध्य प्रदेश,कर्नाटक आनी गोंय ह्या प्रदेशांनी दुकरां दिश्टी पडटात.
# भारतीय रानटी दुकर (सुस स्क्रोफा क्रिस्टॅटस)- भारतांतल्या रानटी वाठारांनी हो प्राणी सगळेकडे दिश्टी पडटा.‍
# ठेगू (सुस सॅलव्हॅनियस)हे जातीचीं दुकरां नेपाळ, भूतान आनी आसामाकडल्या हिमालयाच्या मुळसांत आशिल्ल्या दाट रानांनीं दिश्टी पडटात.
# देशी)- जायत्या वर्सांसावन रानांतलीं रानटी दुकरां ल्हव-ल्हव करून मनशाळून ही जीत निर्माण जाल्या.

हाचेभायर भायल्या देशांतल्या सुदारीत जातींच्या दुकरांची आयात करून तांचे थळावे जातीच्या दुकरांकडेन संकर करून सुदारीत जाती पैदा करपाचे यत्न चालू आसात. हे प्रकार चडशे उत्तर प्रदेशांतल्या आग्रा, मेरठ, इटा, फरुखाबाद, मुझफरनगर ह्या वाठारांनी तेचपरी पंजाब, दिल्ली ह्या राज्यांनी चालू आसात. भारतांतले दुकराचे परकीय प्रकार अशे-लार्ड योर्कशायर, मिडय यॉर्कशायर, लँडरेस, सेंडलबॅक हॅम्पशायर आनी टॅमवर्थ.

## उपेग

दुकरापासून पोर्क, बॅकन, हॅम सॉसेज,लार्ड‍‌(दुकराची चरबी) हांकां देशांत तशेंच परदेशांत मागणी आसा. दुकराचे कातीचो उपेग चामड्याच्यो वस्तू करपाक जाता. दुकरापासून मेळटा त्या साऱ्याचो उपेग मातयेंत वा नुस्त्याच्या तळ्यांत करपाक जाता. तशेंच दुकरांच्या केंसांपासून ब्रश तयार करतात. भारतांत दुकरांचें मास खातल्यांचो आंकडो खूब उणो. तरी गांवगिऱ्या वाठारांनी आनी ल्हान शारांनी तांकां पोसतात. तीं गांवांतली घाण आनी उश्टें खावन आपली उपजिविका करता आशिल्ल्यान, गांवगिऱ्या वाठारांनी जंय संडासाची सुविधा नासता वा कोयराचो विलो करपाची सारकी वेवस्था नासता. थंय दुकरांचो बरो उपेग जाता.

## रोग आनी उपाय

दुकराचें सामान्य तापमान १०१.२ कॅ. (३८ सॅ.) ते १०२.५ कॅ. (३९ सॅ.) आसता. दुकराची कात निस्तेज तशीच खरखरीत आसल्यार हें रोगाचें लक्षण आसूं येता. खरखरीत केंस दिसून आयल्यार दुकराक वल्या वा दमट वातावरणांत दवरपाक जाय. दुकराक आंगाभायल्या किटाणूंची तशेंच पोटांतल्या दंतांची लागण जावंक शकता. आंगाभायल्या किटाणूंमदीं मँज, लिखो,तेचपरी पोटांतल्या दंतांमदीं 'हॉग कॉलरा'‍‌‍‌(दुकराचो जोर), स्वायन पोक्स(लोळेचो रोग), स्वायन प्लेग, स्वायन एरीसिपलेस ब्रुसलॉसिस, अँभ्रेक्स, पोस्ट पारट्युरीएंट फिवर(वितां उपरांतचो जोर) आनी पिलांक रक्तक्षय हे रोग जावंक शकतात. दुकरांचो जोर, लाळेचो रोग आनी अँथेक्रेस ह्यो रोगाची लस तोपून घेवंची पडटा. दुकराच्या पिलांक जावपी रक्तक्षय पयस दवरपाक लोहयुक्त वखदां 3 दिसांचेर तशेंच १४ दिसांचेर दिवपाक जाय. दुकन्नीक विंयेतकच जोर येत जाल्यार अँटिबायोटिक्साचीं इंजेक्शनां दिवंक जाय.

हेर मोनजातीपरस खाल्ले खावडीपासून दुकर चड मास उत्पन्न करूंक शकता. दुकर थायामीन नांवाचें विटामीन चड तयार करूंक शकता. हाचेभायर नायसिन, रिबोफ्लावीन आनी लोहखनीज हांचें प्रमाणूय दुकर तयार करूंक शकता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:जनावर/zonvar