open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नगर बरप

## गुरुतू
देवनागरी लिपीक कोंकणीत**नगर बरप** आप्पयतात। हांतूं भारतीय भास मात्र न्हय, बल्कि कॆलवु युरोपीय भास सुद्दंय बरंयताति।
* भारतीय भास- संस्कृत, पाळि, कॊंकणि हिंदि, मराठि, सिंधि, कश्मीरि, नॆपाळि, तमांग भास, गढवालि, बोडो, अंगिका, मैथिलि]], संथालि आनि भोजपुरि
* परगांवचीं भास- रोमनि, इंगनागरि (**नगर बरप आधारित अंग्रेजि लिपि**)

हॆं लिपि दावॆंधक्कुन उज्जॆक बरंयताति। हाज्जॆं विकास ब्राह्मि बरपांथांवुनु ज़ाल्लॆं आनि हॆं एक ध्वनियात्मक लिपि (Phonetic Script) आस्स। अन्य लिपिंपशिनॆं नगर बरप बरंवचॆक सुलभ आस्स आनि प्रतियॆकळॆ उच्चार हांतुं **आस्स-तश्शि** बरंवचॆक ज़ात्ता।

कॊंकणिलॆं आधिरारिक लिपि देवनागरि लिपि (**नगर बरप**) आस्स। कॊंकणिंतुं सॊळा(१६) पाळ स्वर(पाळ-root), ३६ व्यंजन, ५ अर्ध-स्वर, ३ अनुस्वर आनि १ विसर्ग आस्सति। अनुनासिकृत स्वर (नांकांथांवुनु उल्लंवचॆं) कॊंकणिलॆं विशेषता।

कॊंकणि ध्वनिपद्धतिलॆं वैशिष्ट्य, हिंदि आनि मराठि हांतुं schwaलॆं प्रयोजन ज़ात्ता हाज्जॆ बदलाक, ***ऎ*** हाज्जॆं प्रयोजनांतुं आस्स। अनुनासिकरण ***अ*** सोडुनु व्हरलॆलॆं सकड स्वरांक लागता।

## रचना
नगर बरपाक **वर्णावळ** अथवा **अक्षरावळ** सुद्दंय आप्पयताति। स्वर आनि व्यंजनालॆ एकओट्टाक **अक्षर** म्हणताति। नगर बरपालॆं अक्षरांगॆलॆं तोग्गु म्हणकॆ वर्गिकरण ज़ात्ता-
* १६ स्वर (vowels) 
* ३६ व्यंजन (consonants)
* १७ मात्रा  (vowel markers)
* ०८ चिह्न (markers)
* १० ज़ॊडाक्षर (joint letters)
* १० अंक  (numbers)
* १० विराम चिह्न (punctuation marks)
* ०८ अन्य चिह्न (other markers)

### स्वर आनि मात्रा

* **ऐ** हांतुं **अ** आनि **इ** हांगॆलॆं उच्चार आस्स आनि **औ** हांतुं **अ** आनि **उ** हांगॆलॆं। 
* कॊंकणिंतुं मस्तपटि **ऋ** हाज्जॆं **र** ज़ात्ता। उदा. वृक्ष हॆ ऊत्रालॆं कॊंकणिंतुं रूक ज़ात्ता।
* ॠ, ऌ आनि ॡ हांगॆलॆं प्रयोजन कॊंकणिंतुं ज़ायना।
* अनुस्वार ं हॆं अरदॆं न्, म्, ङ्, ञ्, ण् खात्तिरि अन्यथा स्वरालॆं नासिकीकरण करूक ज़ात्ता। उदा. अङ्क-अंक, अञ्ज-अंज, अण्ड-अंड, अन्त-अंत, हाँव-हांव।
* विसर्ग ः अघोष "ह्" (निःश्वास) खात्तिरि। हाज्जॆं तत्सम ऊत्रांतुं मात्र प्रयोजन करताति। उदा. दुःख
* अवग्रह ऽ हाज्जॆं अंग्रजि अनुवाद apostrophe ज़ात्ता। दोन ऊत्र ज़ॊडताना माक्षिवॆलॆं ऊत्र स्वरनॆं सूरु ज़ात्त असलॆरि तॆं स्वर काडुक ज़ात्ता उदा. ज़ात्त + असलॆरि = ज़ात्तऽसलॆरि, वत्ता + आस्स = वत्ताऽस्स।

कॆदॊळ खंचॆय स्वरालॆं प्रयोजन ज़ायना, ताव्वळि थंय **अ** आस्स म्हुणु लॆकचॆं। स्वर नसलॆरि हलान्त **्** हाज्जेनॆं दाक्कंवका, उदा. महान्।

### व्यंजन

### उदाहरणाक वाक्य
कॊंकणि ऎकळॆं भारतीय भास आस्स। कॊंकणि च़डावत गॊंय, कर्नाटक, कॆरळ आनि महाराष्ट्रांतुं उल्लयताति।

वर्ग:देवनागरी पानां
नगर लिपियॆंतुं कॊंकणि बरंवचॆं

## कॊंकणि बरंवचॆं नियमावलि

गॊंय आनि कॊडियालांतुं नवॆंचि कॊंकणि विषय म्हुणु शिक्कंवुक सूरु कॆल्लां। कॊंकणि बरंवचॆक सम्म नियम नात्तलॆनिमित्ति विंगड-विंगड जन तात्तांगॆलॆ अभिप्राय लांवुनु कॊंकणि बरंयताति। तरि कॊंकणि बरंवचॆं खात्तिरि हीं कॆलवु सर्वसामान्य नियम आस्सति।

* कॉंकणि ऊत्र बहुशः ह्रस्वांत (ending in short vowels) आस्सति उदा. हिंदि, कॊंकणि, मराठि, गुज़राति ।
* हॆं नियम सकड आधुनिक भारतीय-आर्य भास पाळताति। तीन अक्षरालॆं ऊत्रांतुं कडेक **अ, आ** नात्तिलॆरि आनि मध्येलॆं व्यंजनातुं अकार असलॆरि तॆं मध्येलॆं व्यंजन हलांत ज़त्ता उदा. **ज़ारलॊ**(cockroach) हांतुं कडेक **अ** ना, म्हुणु हाज्जॆं उच्चार **ज़ार्लॊ** अश्शि ज़ात्तलॆं। हॆं **बरप** (अकारांति ऊत्र) विषयारि ज़ायना)। हॆंचि चार अक्षरि ऊत्रांतुं ज़ात्ता उदा. **म्हालगडॊ** उल्लयतना **'म्हाल्गडॊ** ज़ात्ता।
** उदा. हिंदिंतुं to do हॆं **करना** ज़ात्ता ज़ाल्लॆरि म्हणताति **कर्ना**। मराठिंतुं **करणे** बरंयताति आनि **कर्णे** उल्लंयताति.. ताज्जॆ समानचि कॊंकणिंतुं **करचॆं** बरंवयेद आनि **कर्चॆं** म्हणयेद।
* हिंदि, मराठि, नॆपाळिक असदृश कॊंकणिं ऊत्र अपरूप व्यंजनांत आसताति। उदा **घर** (ghara), **बरप** (barapa)
* कॊंकणिंतुंचि मॆळतलॆं यॆकळॆं वैशिष्ट्य हॆं कि प्रत्यय लागचॆं उपरांत अथवा नामपदालॆं विशेषणपद करचॆं उपरांत ऊत्र ह्रस्वांतंथांवुनु दीर्घांत ज़ात्ता। उदा. तीळ-तिळांतुं, पूतु-पुत्तालॆं, तेरु-तॆरारि, थोरु-थॊराक

वर्ग:देवनागरी पानां
नरसिंहसरस्वती

**नरसिंहसरस्वती** दत्तात्रयाचो अवतार समजतात.हाका दत्तात्रयाचो दुसरो अवतार आनी श्रीपाद श्रीवल्लभाचो निमाणो अवतार मानतात.दत्तात्रयाचो पयलो अवतारी पुरूस श्रीपाद श्रीवल्लभ आशिल्लो. दत्तात्रयस्वरूप अवधुताचे कृपेन श्रीपाद श्रीवल्लभाचो जल्म जालो आनी होच फुडल्या जल्मांत नरसिंहसरस्वती म्हणून जल्मलो.नरसिंहसरस्वतीचो जल्म काळे नांवाच्या वसिष्ठगोत्री वाजसनेयी ब्राह्मण घराण्यांत जालो.

वर्ग:देवनागरी पानां
नंदा धर्मा बोरकार

**नंदा धर्मा बोरकार** हें कोंकणींतले एक फामाद बरोवपी। आपल्या उत्तम अशा बरपांतल्यान तांणी कोंकणी साहित्यांत बर घाल्या।ते एक निवृत शिक्षक,कॅान्वेंट हायस्कुलांत **३३** वर्सां हिंदी मराठी आनी कोंकणीचें अध्यापन करताले।

## शिक्षण
# तांणी एम् ए हिंदी पंडित।
# 
# एस्।एस्।एस्।एस एका हायस्कुलाचो २५ वर्सां व्यवस्थापक।
# 
# एके शिक्षणीक संस्थेचो २५ वर्सां सरचिटणीस
# 
# एके सहकारी सोसायटीचो,एके सहकारी सोसायटीचो १० वर्सां अध्यक्ष।

## वावर

* हिंदी भाशेचो प्रचारक आनी प्रसारक।
* आवय भाशेंतल्यान शिक्षण मेळचें म्हण यत्न
* प्रौढ शिक्षणां खातीर तशेंच विडी-तंबाखू विरोधी वावरांत योगदान
* कोंकणी आनी मराठी कितल्याशाच नाटकांतल्यान अभिनय।
* **नवप्रभा** दिसाळ्यांतल्यान तशेंच **बिम्ब** मासिकांतल्यान सातत्यान लेखन

## प्रकाशीत साहित्य
## नाटका
* **वावराडी**
* **मम्मी**

## कादंबरी
* **समर्पण**
* **पोको**
* **गोदू**

## गौरव आनी पुरस्कार
**पोको** हे कादंबरीक *मनीपालच्या डॅा।टी।एम्।ए।पै फाऊंडेंशनचो* **२००६** वर्सांचो उत्कृष्ट साहित्याचो पुरस्कार फावो जाल।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नागपंचम

**नागपंचम** श्रावणाच्या शुध्द पंचमीक मनयतात. श्रावण म्हयनो सुरू जावन सगळ्यांत पयलीं येवपी हो उत्सव. ह्या पंचमी दिसा घरांनी नागाची पूजा करतात, ताका लागून तिका ‘नागपंचम’ वा ‘नागपंचमी’ अशें नांव पडलां. वेद काळा सावन हो उत्सव मनयत आयल्यात. ह्या संबंदीत साबार काणयो आयकुवपाक मेळटात.

- श्री कृष्ण जेन्ना कालिका नागाक पराजीत करून यमुना न्हंयच्या पाताळातल्यान सुखरूप भायर आयलो तो दीस श्रावण शुध्द पंचमिचो आशिल्लो. त्या दिसा सावन नागपुजा करपाक सुरवात जाली अशें म्हणटात.

- पांच युगां पयलीं ‘सत्येश्वरी’ नांवाची एक देवी आशिल्ली. तिचो भाव नागपंचमीच्या आदल्या दिसा संवसाराक अंतरलो. त्या दुखान तिणें त्या दिसा अन्नाचो कण पोटांत घेतलो ना. ह्या खातीर, भयणीन नागपंचमीच्या आदल्या दिसा आपल्या भावाक दिर्घ आयुश्य प्राप्त जावंचें ह्या उद्देशान उपवास करून देवाक मागण्यांतल्यान विनयलो. ह्या दिसा नागाची पुजा करपा फाटलें कारण म्हळ्यार, सत्येश्वरीक आपलो भाव त्या दिसा नागरुपात दिसलो. तेन्ना तिणें त्या नागरुपाक आपलो भाव मानलो. त्या वेळार नागदेवान सोपूत घेतलो की, जी भयण ताका भाव मानून ताची पुजा करतली तिचें तो रक्षण करतलो. हाका लागून ह्या दिसा बायलां नागराजाची पुजा करतात.

## नागपंचम शुध्द श्रावण पंचमीक मनयतात
ह्या नागपंचमी विशीं पुराणांत एक कथा आसा. ‘तक्षक’ नागान केल्ल्या
अपराधा खातीर ख्यास्त म्हूण राजा जनमेजयान सर्पयज्ञ सुरू केलो. हातूंत ताणें सगळ्या सर्पांची आहुती दिवपाक सुरवात केली. तक्षक नाग आपलो जीव वाटावपा खातीर इंद्राकडेन गेलो. राजान “इंद्राय स्वाहा, तक्षाय स्वाहा” म्हणून इंद्रदेवाची लेगीत आहुती तक्षक नागा वांगडा दिली. हातल्यान, अपराध करता आनी ताचें रक्षण करता तो लेगीत अपराधी हें दाखोवन दिलें. आस्तिक ऋषीन राजाक तप करून प्रसन्न केलो.जनमेजयान जेन्ना ताका वर मागपाक लायलो तेन्ना आस्तिक ऋषीन सर्पयज्ञ थांबोवपाचो वर मागलो. तो दीस श्रावण शुध्द पंचमीचो आसलो आनी ह्याच दिसा श्री कृष्णान कालिया नागाचो वध केल्लो.

हरशीं नाग विशारी पूण, भारतीय संस्कृतीत नागाक देव मानला. नागपंचमी दिसा बायलां नागाची पूजा करतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नागेशी देवस्थान

***नागेशी देवस्थान*** हें गोंयांत फोंड्या तालुकांतल्या बांदोड्या गांवांत हे नागीशी देवस्थान आसा. फर्मागुडी कवळें-फोंडे ह्या रस्त्याचेर सुमार 800 मी.अंतराचे हें देवस्थान आसा.**श्री नागेश देवस्थान** हें शंकराचे स्वयंभू जागृत स्थान आसून थंयसर शिवलिंगाची स्थापना खूब पुर्विल्ल्यी काळापसून आसा असो उल्लेख मेळटा..

देवळा मुखार एक शिलालेख, आसा तो हें देवूळ पुरातन आशिल्ल्याचो पुरावो दिता. विजयनगर साम्राज्याच्या **वीर प्रताप देवाराय** महाराय या राजाचे कारकिर्दींता शके **१३३५ वा इ.स.१४१३** ह्या काळांत गोमंतकांत
मंजण गोसावी हो प्रतिहस्थ आसतना मी शेणवी वागळे हामें वेद खंडिकेचें किळागर,नागझरी मळो शेत आऩी गोलती वाड्यावयलेंरूवी कुलीगर अश्यो जमनी श्री महालक्ष्मी ह्या देवांक देल्ल्याचो उल्लेख ह्या
शिलालेखांत आसा.तशेंत ह्या देवळांत प्राचीन काळांतली गणपतीची मुर्ती आसा.कांय जाण म्हणटात, हो देव नागवा गांवांतल्यन नागेशी स्थलंतरीत जाला, जाल्यार कांय जाण म्हणटा ताचे मूळ नागेशीच आसा.
ह्या देवस्थाचे संस्थापक कुळावे महाजन **कोशिक,वत्स आनी भारव्दाज** ह्या गोत्राचे **गौड** जातीच्या कांय कुटुंबाचे आसून श्री नागेश तांचे कुळ देव.अशेंय म्हणटांत नागेश ज्या कोणाचो कुळ देव आसा तांका **पालीचो**
**पात्सो** ना.

ह्या देवळाचो फुडो **अस्तंतेक** अासा आनी ताच्या सामकार एक **तळे** आसा.ही तळी देवळाची सोबितकाय आनी वाडयता. ह्या तळयेचे खाशेलपण म्हणळ्यार जी **बांदोडची फडते** आसा जांचो देव नागेश, तांच्या चलयांचे जेन्ना लग्न थरता तेन्ना त्या व्हकलेक **म्हुर्ताच्या साडयेरच** ह्या तळयेर हाडून न्हाणोवपाक जाय.ना जाल्यार तिचे लग्न करपाक मेळना.वर्सुकी **श्रावण** म्हयन्यांत ह्या देवळांत सार्वजनीक **सप्ताह** करता.सातदीस **हरिनावाचो** गजर हांगा जाता.दर दीसा चित्ररथाची मिरोवणूक जाता.शेवटच्या दि्सा दहुअंडी कार्यावळ जाता.गांवांतले युवक नाट्यप्रयोग करता. **अश्विन** म्हयन्यांत नवरात्री उत्सव हांगा जाता. ह्या नवरात्री उत्सवाचे खाशेलपण म्हणळ्यार ज्या दीसा दीसा नवरात्रिची पयली माल घालप जाता त्या दिसा देव मखरांत बसता तेन्ना तो एक **ल्हान भुरग्याचे** रूप घेता अशेच रूप घेत घेत तो शेवटच्या दिसा तो **जाण्ट्याचे रूप** घेता.हे पळेवपाक नव दीस हांगा खूब गर्दी आसता.सगळ्यात व्हड उत्सव म्हणल्यार जात्रा. नागेशी जात्रेक गांवच्या लोंकांक तशेंच जांचो कूळ देव नागेशी तांकाय दिवजा आसता.पूण जी **बांदोडची फडते** आसा ती थंय दिवज पेटयना.ती तांच्या गांवान पेटयता.पूण ह्याच दिसा ,तांच्या गांवच्या देवळांत पेटयता.जो गांवचो लोक आसांत तेच हांगा दिवजा लायता.

वर्ग:देवनागरी पानां
निवलकाणें

**निवलकाणें** ही वनस्पत ल्हान आसून तिच्या सबंद आंगार कांटे आसतात।हिच्या कांडाक पेरां आसतात आनी कांडाचे मुखार दाट, लांबट पानां येतात।
हें कांटेरी झोंप कांय कडेन वंय करपा खातीर वापरतात।ह्या झोंपाक पाचव्या हळदुव्या रंगाची फुलां फुलतात।तशेंच बारीक, चेपटया बिंयो लागतात।कांडांतल्यान धवो दीक येता
ताका स्नुहिक्षी म्हणटात।

त्रिधार समधार अशे बरेचशे प्रकार ह्या झोंपांचे आसात।चरक ग्रंथीत कमी कांटयांचे आनी बहुकंटक म्हळयार खूब कांटयांचे अशे मुखेल दोन प्रकार सांगल्यात तातूंतले बहुकंटक हें बरें म्हणू सांगालां।निवलकाण्याचें कांड, स्नुहिक्षीर, पानां तशेंच मूळ वखदी उपेगाचें आसून आयुर्वेदांत तांचो ब-याच दुयेंसांवेळार उपेग जाता।पूण ही वन्सपत जतनायेन वापरप तितलेंच गरजेचें।मनशाचें बळ बरें आसत जाल्यारुच हाचो वापर करुं येता।.

कुडितले इबाडिल्ले दोश संडासावाटेंतल्यान भायर काडून उडोवपा खातीर हें मुखेल खर वखद म्हूण वापरतात।पोटांत वात भरुन गुळो येवप,कातीचे विकार,आंगार सूज येवप वा पोटांत उदक जावप ह्या सारक्या दुयेंसांनी निवलाच्या मुळांचो चूर्ण दितात।आमवाता सारक्या सांद्यांच्या रोगांत सांदे सुजतात आनी दुखूंक लागतात।अशा वेळार निवलकाण्या पसून तयार केल्लें तेल सांद्यांक चोळटात।तशेंच ताचीं पानां गरम करुन सुजीर आनी दुखीक बांदतात।.

हड्डयात कप भरुन खोंकली मारत जाल्यार तशेंच थंडेक लागून नाक व्हांवता आसत जाल्यार निवलकाण्याचें कांड भाजून रोस काडचो आनी तो म्हावें घालून चाटपाक दिवचो।.

दांत दुखल्यार निवलांच्या कांडांतल्यान येवपी दीक लावचो।ह्या दिकापसून हेर वनस्पती घालून एक वखदी दोरी वा सूत तयार करतात।ताका क्षारसूत्र अशें म्हण्टात।बीक जाल्ल्या मनशाक ओपरेसांव करीनासतना हें क्षारसूत्र बिकाच्या जाग्यार बांदतात।कांय दिसांनी बीक गळून पडटा।तशेंच नाडीव्रण ह्या दुयेंसांत लेगीत वयल्या क्षारसुत्राचो उपेग करतात।.

ही वनस्पत गरम गुणांचो आशिल्ल्यान दोतोराच्या सल्ल्यानूच ताचो उपेग करचो।.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नेवरें

**नेवरा**

नेवरा हो तिसवाडी म्हालातलो एक ल्हानसो गांव

वर्ग:देवनागरी पानां
नोव्हेंबर

**नोव्हेंबर** हो ग्रेगोरीयन पंचागांतलो तीस दिसांचो, इकरावो म्हयनो.आदल्या रोमी पंचगांत मार्च म्हयनो पयलो आशिल्लो.देखून हो णववो म्हयनो आशिल्लो. तेखातीर 'नोव्हेंम' म्हळयार णव ह्या अर्थाच्या लॅटीन उतरावयल्यान 'नोव्हेंबर' हें नाव पडलें.अॅंग्लोसॅक्सन हाका 'विड मन्थ' वा 'ब्लड मन्थ' म्हण्टात. रोम्युलस हाच्या धा म्हयन्यांच्या वर्सात नोव्हेंबर हो म्हयनो आशिल्लो आनी ताका तीस दीस आशिल्ले.रोमाच्या कायदे करपी धा जाणांच्या मंडळान नाव्हेंबराचे एकुणतीस दीस केले. ज्युलियस सिझर हाणें ताचें एकतीस दीस केलें.ऑगस्टस हाणें ऑगस्ट ह्या आपल्या नांवाच्या म्हयन्याचे एकतीस दीस केले, तेन्ना मंडळान नोव्हेंबराचे परत ३० दीस केले.कांय क्रिस्तांव लोक एक नोव्हेंबर हो 'सगळ्या संतांचो दीस'आनी दोन नोव्हेंबर हो 'सगळ्या आत्म्यांचो दीस' म्हणून मनयतात. इकरा नोव्हेंबरहो अमेरिकेंत वॅटरन्सडे, कॅनडांत रिमेंब्रन्स डे, तशेंच म्हाझूज सोंपपाचो दीस आनी हुतात्म्याचो स्मृतिदीस म्हणून मनयतात. हिंदू पंचांगाप्रमाण नोव्हेंबर म्हयनो कार्तिक-मार्गशीर्ष म्हन्यांत येता,चवदा नोव्हेंबर हो पंडीत जवाहरलाल नेहरू हाचो जल्मदीस, बालदीस म्हणून मनयतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
पंचखाद्य

पंचखाद्य
पांच जिनसांचो एक खाणाचो प्रकार.नाल्लाची सोय,गोड, मुगांदाळ,काजुबियो आनी वेलची ही पांच पदार्थ घालून हो जिन्नस करतात.ह्या पांच जिनसांभायर केन्नायकेन्नाय ल्हायो, खारीक, खाजूर,खडीसाखर, खसखस आनी सुकें खोबरें घालून सुकी पंचखाद्य करतात.पंचखाद्य हो खाद्य प्रकार देवाक विशेश करून गणपतीक निवेद्य म्हणून दाखयतात. कांय कडेन भजन, कीर्तन, पूजा- अर्चा प्रसंगावेळार निवेद्य म्हणून पंचखाद्य वांटपाची चाल आसा.

पंचखाद्य हो भोवतेक उत्सवाच्या

वर्ग:देवनागरी पानां
पारो

**पारो** हो एक लोणच्याचो एक प्रकार जावन आसा.पारो सुखे बांगडे वा सोल्ये(सुख्यो मोरयो)हांचो करतात.पावसाच्या तेपार नुस्ते(ताजे)मेळपाक कठीन आसता त्या खातीर पावसाचो पुरमेत म्हण सुखे बांगडे वा सोल्याचो पारो करुन दवरताली.

## पारयाची सामाग्री
२५ सुखे बांगडे व सोल्ये,
७५ कशमिरी मिरसांगो,
३ लसूणीचे पाखळे,
१ व्हड चमचो जिरें,
१०/१२ मिरया,
३ बाटल्यो विनागर,
२ इंच आले.

## पारो तयार करपाची प्रक्रिया
सुखे बांगडे वा सोलये विनागरीन दुवप आनी सुकोवप.मसालो(मिरसांगो,लसूण,जिरे,मिरयां,आले)विनागरीन वांटप.मसालो वांटला तातूंत आनी विनागर घालून मातसो पातळ करप.उपरांत विनागरीन धुले बांगडे वा सोल्ये त्या मसाल्यांत घालप.उपरांत ते भरणीत भरुन दवरप.

## पारो खावप
पारो तयार केला तो ४ सुमाना उपरांत खावपाक जाता.पारो १०-१२ म्हयने मेरेन खावपाक मेळटात.बुयांवातल्यान जाय तित बांगडे वा सोल्ये काडून ते तेलांत बाजपाचे आनी जेवणा वांगडा खावप.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
पालखी

**पालखी** देवदेवता, धर्मगुरू,गिरेस्त लोक, सरदार हांकां खांद्याचेर उबारून व्हरपाचें एक वाहन. संस्कृतांतल्यान पर्यंकिका पल्लंकिआ-पालखी अशे तरेन तो शब्द रूढ जाला. शिबिका, मेणा हे हाचेच वेगवेगळे प्रकार 'मेणा' हो शब्द मात खास करून भोवमानादीक व्यक्तींक उबारून व्हरपाच्या साधानाकूच वापरतात.

पुर्विल्ल्या काळासावन पालखेचे वेगवेगळे प्रकार रूढ आशिल्ले. नहुषान सप्तर्षींक पालखी व्हरपाक सांगले, आदी कथा पुराणांत मेळटात. हालींच्या काळांतखास करून देवतांच्यो मुर्त्यो उबारून व्हरपाखातीर पालखेचो उपेग करतात. खेड्यांतल्यान ग्रामदेवतांच्यो जात्रा भरतात. तेन्ना उत्सवमुर्तींक पालखेंत बसोवन तांची गांवांतल्यान मिरवणूक काडटात.

वारकरी संप्रदायांतले लोक आषाढी आनी कार्तिकी एकादशीक पंढरपुराक वतात.तेन्ना ते आपले वांगडा संतांच्या पादुकांच्यो पालख्यो व्हरतात. महाराष्ट्र आनी कर्नाटक ह्या प्रांतांनी पांडुरंगाचे कितलेशेच म्हान भक्त जावन गेले. त्या भक्तांचीं समाधी थळां वेगवेगळ्या सुवातींनी आसात. ह्या वेगवेगळ्या थळांकडल्यान ह्या संतांच्यो पादूका घेवन पालख्यो पंढरपुराक वतात.तांचेवांगडा भजन कुर्तन करीत हजारांनी वारकरी वतात. पालखेचो सुवाळो हें महाराष्ट्राचें एक खाशेलपण जालां.

पालखी लाकडाची आसता. तिका फाटीं आनी फुडें एक वा दोन दांडे आसतात. फाटीं आनी फुडें एकेक वा दोग दोग जाण खांद्यांचेर दोंडे घेवन पालखी व्हरतात.गरजेप्रमाण चड जाणूय पालखी व्हरतात. दांडेयांच्या तोंकांक हत्ती, वाघ, घोडे आदी जनावरांचीं लाकडाचेर कोरांतिल्लींवा धातुनिर्मीत तोंडां बसयल्लीं आसतात. कांयकडेन सबंद पालखीभर भांगराचो वा रुप्याचो पत्रो बसयल्लो आसता. पालखेक विलोदाचें पांखें आनी गोंड्यांची झालर लायिल्ली आसता. महाराष्ट्रांत पालखेक खांद मारपी लोकांक 'भोई' म्हणटात.

उत्तर महाराष्ट्रांत देवस्थानाचे पालखेक खाद मारपाचो खास मान भोई लोकांकडेन पिळगेन पिळगी चलत आयला. म्हातारे,अपंगूळ,पांयांनी चड वेळ चलूंक शक्य ना अशा लोकांक व्हरपाखातीर दोंगराळ वाठारांनी पालखेसारकी 'डोली'चो वा कावडीचो उपेग करतात. पयलींच्या काळांत लग्न - मुजीच्यो मिरवणुको पालखेंतल्यान काडटाले.मोगल काळांतल्यो राजपूत आनी मोगल बायलो मेण्यांतल्यान प्रवास करताल्यो.शंकराचार्य आनी हेर कांय म्हान व्यकती आयज लेगीत पालखेंत बसीन वतात. मुंडा आदिवासींतले गिरेस्त लोक व्हंकलेचे वरातींत आयज लेगीत पालखेचो उपेग करतात.

सद्याक गोंयांत पालखेचो वापर देवस्थानापुरतोच जाता. थरावीक दिसा देवाक पालखेंत बसोवन वाजत गाजयत, मिरवणूकेन पालखी देवळाच्या प्राकारांत फिरयतात. थरावीक अंतराचेर तिका थांबोवन तिच्या मुखार गायन-नर्तन जाता. पालखी खांद्यार घेवपी,तिचे मुखार मशाल,तोरण धरपी,गायन नर्तन करपी, पुजा अर्चा करपी आनी दंड, छामर धरपी हे समाजांतल्या थरावीक गटांतले लोक आसून तांच्या घराण्यांत गें काम परंपरेन चलत आयलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
पालयेंकार, अनंत तुकाराम

**पालयेंकार, अनंत तुकाराम** सुटकेझुजारी

जल्म:२० मार्च १९२४,कायसूव-बारदेस

पालयेंकार,अनंत तुकाराम, 'नॅशनल कॉंग्रेस गोवा' हे संघटनेचो वांगडी आशिल्लो. सुटके चळवळीच्या काळांत तो पत्रकां वांटप,वण्टी पत्रकां लावप असलीं कामां करतालो. २६ जानेवरी १९५५ ह्या दिसा,कायसुवा जो सत्याग्रह जाल्लो तातूंत ताणें वांटो घेतिल्लो. पोलिसांनी ताका धरलो,खूब मार दिलो आनी एक वर्स पणजे बंदखणींत दवरलो.उपरांत ताका १० वर्सां बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली.फुडें पांच वर्सांनी ताची बंदखणींतल्यान सुटका जाली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
पेणें

देवळाकडेन संबंदीत असो गोंयांतलो एक कलाप्रकार. **पेणें** म्हळ्यार प्रवासाच्या दोन वांट्यांमदलो विसवाचो काळ.  हांगासल्ल्या पेण्यांचीं पंदराव्या शेंकड्याआदलीं चित्रां रोमाक आसात अशें सांगतात.

उत्सवा वेळार देवाची पालखी वा रथ थरावीक  सुवातींनी थारता आनी थंय पालखेमुखार बायलो नाच करतात, ताका पेणें नृत्य अशें म्हण्टात. ह्या नाचापासत खास वेगळो  भेस करीनात.

देवदासी (भावीण) समाजांतल्यो बायलो आनी चलयो हें नृत्य करतात आनी त्याच समाजांतले दादले तांकां संगिताची साथ करतात.

पालखी थांबतकच 'झुलवा' ह्या स्तोत्र प्रकारान पेणें नृत्याक सुरवात जाता. झुलवा सोंपतकच देवदासी कुटुंबांतल्यो चार-पाच बायलो वळीन उब्यो रावतात आनी नाचतात. ह्या नृत्याचे दोन वाचे आसतात. सुरवेक खंयचेय शास्त्रीय गायकीच्या थाटांतलें गीत म्हण्टात. तेन्ना नाच नासता.  उपरांत गिता वांगडा नाचय करतात. ह्या नृत्य प्रकारांत फकत पावली मारप आनी हात हालोवप हाकाच  चड म्हत्व दितात. तोंड आनी दोळ्यांच्या अभिनयाची चडशी गरज नासता. वाटकुळींच उबीं रावन  चार-पांच ते धा मेरेन कितल्याय बायलो हो नाच करतात.

ह्या नृत्याचे वेगवेगळे प्रकार आसात. 'कोरवा' आनी 'फुलभोंवरो' हे तातूंतले प्रकार. वेगवेगळ्या देवस्थानांचे वेगवेगळे प्रकार आसतात. केरवा हो कथ्थक  नृत्याचोच एक प्रकार अशें जाणकार मानतात.

आदल्या काळांत गोंयांत चडश्या देवस्थानांनी पेणें नाच जातालो पूण ल्हव-ल्हव करून आतां तो उणो जायत चलला. बरेचकडेन आतां देवदासी समाजांत समाजीक परिवर्तन जाल्ल्यान ह्या समाजांतले लोक पेणें नाचाखातीर मुखार येवंक तयार जायनात.

-कों. वि. सं. मं.

वर्ग:देवनागरी पानां
पेरीश, कायतान जुआंव

(जल्म:1806, मडगांव; मरण: 1860).

गोंयचो एक धर्मप्रचारक. 1859 तल्यान ताणें गोंयचें आर्कीडायोसीझाच कारभार पळयलो. 1860त मरण येमेरेन ताणें गोंयची आर्कीडायोसीझ  सांभाळ्ळी.

-कों. वि. सं. मं.

वर्ग:देवनागरी पानां
पोंगल

**पोंगल** दक्षिण भारतांतलो एक उत्सव. तमीळनाडूंत हो उत्सव व्हड प्रमाणांत मनयतात. तमीळनाडूंत ताका पोंगळ (पोंगल) आनी कर्नाटकांत सक्रांत म्हण्टात. तीन दिसांच्या ह्या उत्सवाची तयारी पयलीं म्हयनोभर चलता.

तमीळ पंचांगाप्रमाण मार्गशीर्ष हो वर्साचो निमाणो म्हयनो रोगकारक आनी दुश्र्चिन्न मानिल्ल्यान ह्या संबंद म्हयन्यांत ना जावपाखातीर विधी, व्रतां करतात. ह्या वर्साच्या निमाण्या दिसाक *भोगि* म्ह्ण्टात. ह्या दिसा घर निवळ करून, घराक नवो रंग दितात. दुसऱ्या दिसासावन, मकर संक्रमणाच्या दिसा उत्तरायणाचे सुरवातेक, *पोंगळ* ह्या उत्सवान नवें वर्स सुरू जाता. ह्या दिसा सवायशिणी न्हावन धुवन आंगणांत रांगोळ्यो घालतात. आनी दूध, गोड घालून तांदळांची खीर करतात. सर्याक आनी गणपतीक हे खरीचो निवेद्य दाखोवन, गायेक थोडो वांटो दितकच उरिल्ली खीर घरांतलीं सगळीं खातात. ह्या दिसा लोक नवे कपडे घाालतात. एकमेकांगेर वचून 'पोंगळ, पोंगळ' अशें म्हणून परबीं दितात. गांवचो मुखेल
ग्रामदेवतेक पोंगळाचो निवेद्य दाखयतात.

दुसऱ्या दिसा 'माट्टु पोंगळ' मनयतात. ह्या दिसा गोरवांक न्हाणोवन बरीं सजयतात. तांची पुजा करतात. गोडशें करून जेवण घालतात. सांजवेळार गोरवांची आनी ग्रामदेवतांची मिरवणूक काडटात. चेन्नईंत पोंगळ परबे निमतान कंदस्वामी देवळांतल्यान व्हड रथयात्रा काडटात. मदुराई, तिरुचिरापल्ली आनी तंजावर वाठारांनी हे परबे निमतान 'जल्लिक्कट्टु' म्हळ्यार बैलांच्यो सर्ती जातात. सूर्यदेव, नवें वर्स, पशुधन आनी सुगी ह्या निमतान ही परब मनयतात. तातूंत सूर्य उपासनेक चड म्हत्व आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
पुंडलीक नारायण नायक

**पुंडलीक नारायण नायक** हांचो जल्म २१ एप्रिल १९५२ हया वर्सा वळवय फोडें हया गावात जाल्लो.

## '''वेवसायीक आनी साहित्यीक वावर'''

* शिक्षक म्हणून नोकरी (१९७२-७८)
* कोंकणी नाटकांचें दिग्दर्शन (१९७७ ते १९८३)
* आकाशवाणी, पणजी केंद्राचेर उप संपादक सह संपादक उपरांत लेखनाचेर नोकरेचो राजिनामो (१९८४)
* सदस्य, राज्यभास सल्लागार समिति, गोंय सरकार (१९९१)
* उपाध्यक्ष, गोवा कोंकणी अकादेमी, गोंय (१९९३-९६)
* सदस्य, पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतीक केंद्र, उदयपूर (१९९२-९७)
* सदस्य, संगीत नाटक अकादेमी, नवी दिल्ली।
* सदस्य, कला अकादेमी, गोंय (१९९३-९६)
* सदस्य।नेशनल बुक ट्रस्ट, इंडिया, नवी दिल्ली (१९९६)
* सदस्य, सल्लागार समिति, पणजी दूरदर्शन केंद्र (१९९८)

## '''गोंयच्या राजभास आंदोलनातलें योगदान'''
कोंकणी राजभास, गोंय घटकराज्य आनी घटनेचे आठवे वळेरेंत कोंकणीचो आसपाव ह्या माग्ण्याखातीर स्थापन केल्ल्या कोंकणी प्रझेचो आवाज संस्थचे निमंत्रक। (१९८५)

## '''पर्यावरण चळवळींत सहभाग'''
केरी, फोंडें, गोंय हांगाच्या नायलॉन ६ ६ प्रकल्पाक विरोध करपाक उबारिल्ले चळवळींत सक्रीय सहभाग (१९९५)

## '''आकाशवाणी खातीर लेखन'''
# पंचवीस वयर नभोणाटयांचें लेखन तांची पणजी, मुंबय,मंगळूर केंद्रांवयल्यान वितरावणी।
* आकाशवाणीच्या राष्ट्रूीय कार्यावळींत मर्णकटो, पांज, श्री विचित्राची जात्रा नभोनाटयांची वितरणी।
#  रुपक, संवाद, मालिका अशें विविध स्वरुपाचें लेखन।

## '''इनामां पुरस्कार गौरव'''
* कोंकणी भाशा मंडळ (गोंय पुरस्कार) १९७५, १९७८, १९७९
* कला अकादेमी राज्य साहित्य पुरस्कार,
* रानसुऩदरी (बालनाटय) १९७५
* अच्छेव (कांदबरी) १९७८ अखिल भारतीय आकाशवाणी नभोनाटय पुरस्कार, मर्णकटो १९८०।
* केंद्रीय साहित्य अकादेमी पुरस्कार चौरंग (एकांकी संग्रह) १९८४
* भारतीय जेसीचो सर्वाेत्कृश्ट व्यक्ती पुरस्कार १९८६
* अखिल भारतीय नभोनाटय लेखन सर्तींत पयलो पुरस्कार  महासागरांतलें तारुं १९८७।
* अकादेमी आॅफ ब्रॉडकास्टींग आर्ट एन्ड सायन्स,चो पेटर्स ऑस्ट्रेलियन पुरस्कार,श्री विचित्राची जात्रा नाटकाक १९८८
* सर्गस्त गुंडू सिताराम आमोणकार पुरस्कार १९९१
* पी।डी।कुडचडकार नाटय लेखन पुरस्कार १९९१
* पयल्या गोंय राज्य चित्रपट महोत्सवात देखणी दुराय खातीर सर्वाेत्कृश्ट पटकथा पुरस्कार १९९७
* अध्यक्षपद, अखिल भारतीय कोंकणी परिश्द बावीसावें अधिवेशन, बेळगांव १९९९

## '''प्रकाशित पुस्तकां'''

## '''अणकारीत साहित्य'''
* काजी नजरुल इस्लाम (चरित्र) १९८५
* नानलाल (चरित्र) १९८७

## '''संपादीत साहित्य'''
* वेंचीक कोंकणी एकांकी (प्रतिनिधीक एकांकी संग्रह) १९९२
* समकालीन कोंकणी लघुकथा (प्रतिनिधीक कथा संग्रह) १९९७

## '''प्रकाशनाचे वाटेर पुस्तकां'''
* पाजण (निबंध)
* परीक्रमा (नाटक)
* प्रेमसागर (नाटक)
* दीश्टदौलत (नाटक)
* तकली तड्डकी (नाटक)
* तिरंगी चक्राचक्री (नाटक)
* नवचेतना (गीतां)

## '''फिल्म टेलीफिल्म'''
# जैत (कोंकणी टेलीफिल्म) कथा, पटकथा, संवाद लेखन १९९१
# रानसुंदरी (कोंकणी टेलीप्ले) १९९१
# मर्णकटो (कोकणी टेलीफिल्म) १९९२
# स्वाकृती (कोंकणी टेलीफिल्म) संवाद लेखण) १९९३
# वधचक्र (मराठी विडियो फिल्म) कथा, पटकथा, संवाद, गीतलेखन १९९३
# देखणी दुराय(कोंकणी फिल्म) कथा, पटकथा, संवाद, गीत लेखन १९९६
# सांगाती (कोंकणी टेलीफिल्म) गीत लेखन १९९६
# मोनी गवाय (कोंकणी फिल्म) कथा, पटकथा, संवाद १९९९

## '''संदर्भ'''


वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी लेखक
वर्ग:लेखक/Lekhok
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
एम्.बॉयर

**एम्.बॉयर** एम्. बॉयराचे पुराय नांव मानुयेल सांतान आगियार जो मूळ फोंडेचो पूण रावतालो राय साश्टी वाठारांत.ताचो जल्म ११ ऑक्टोबर १९३० जालो आनी ३० में २००९ वर्सा तो सोंपलो.ताणे शाळेंतलें शिकप मुंबयंत ‘कॅथलिक एज्युकेशनल इंस्टिट्यूटां’त घेतलें.१८ वर्सांचेर ताणे ‘रिणकारी’ हें आपलें पयलें नाटक बरोवन सादर केल्लें.ल्हानूच आसतना अभिन्य करपाची ताची आवड आशिल्ल्यान शाळेंत आसतना जुआंव आगोस्तीन फेर्नादीश हांच्या ‘कुणबी जाकी ह्या तियात्रांत वांटो घेतलो.सौझा फेरांव आनी अ‍ॅन्टनी मॅडीस हांकां ते जिणेंत आदर्श मानताले.

तियात्र मळार येतना सुरवातेक ताणे एम्.टेलर हें टोपण नांव घेतलें पूण उपरांत चार्लस बॉयराचें आडनांव घेवन एम्. बॉयर ह्याच नांवान फामाद जाले.ताणें सौझा फेर्रांवाच्या ‘जोत काशी’ ह्या तियात्रावरवीं वेवसायीक माचेर पयलें पावल दवरलें.तो एक नामनेचो गीतकार,बरोवपी,बसोवपी,नट आनी गावपी.ताणें ३५ वयर तियात्र बरोवन सादर केले तशेंच
५००० वयर performance दिल्लें आनी १००० वयर कांतारां गायलीं.ताच्या मता प्रमाण तियात्र म्हळ्यार फकत प्रेक्षकांचे मनोरंजन करप न्हय पूण समाजाक बोध करपी आसपाक जाय.ताणें बरयले कांय तियात्र म्हळ्यार ‘चितना जाली सोपना’, ‘संवसार सुदोरलो’, ‘भुरगीं आनी भांगार’, ‘आदीं तें आतां हें’, ‘घोर दुखी गांव सुखी’, ‘मोग,’ ‘काजार,’ ‘डायवस,’ ‘काजारी पूत,’ ‘शेजारी,’ ‘पोसको इर्मांव,’ ‘बुटपॉलीश,’ आदी.‘एकूच रोस्तो’ हो ताचो फामाद तियात्र.ह्या तियात्राचे कितलेशेच प्रयोग जाले.

तियात्र बरोवपा भायर एक गावपी म्हणून ताणे प्रेक्षका मदीं खाशेली सुवात मेळ्यल्ली.विनोदी तशेंच दुखी कांतारां ते तितलेच प्रभावी रितीन गायताले.कितलेशेच विशय ते कांतारांनी हाताळटाले, चड करून समाजीक विशयांचेर ते आपल्या कांतारांतल्यान व्यंग करताले.समाजवादी विचारांचे तियात्रिस्त म्हूण लोक ताका वळखताले.

ताणें कांय काळ गोवा कोंकणी अकादेमीचेर वावुरपी समितीचे वांगडी म्हूण काम केलें.ताच्या वावरा खातीर तांकां कुळागर पुरस्कार (गोंय), गुलाब पुरस्कार, सिने टायम्स पुरस्कार (Cine Times Award), १९८४-८५ वर्सा राज्य संस्कृती पुरस्कार, १९९४-९५ वर्सा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार, २००५ वर्सा भारत सरकाराचो पद्मश्री पुरस्कार फावो जालो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:तियात्रिस्त/Tiatrist
एरंड

(मराठी-एरंड; हिंदी- अरंड; गुजराती-तिर्कि, एरंडी; कन्नड- हरळू; संस्कृत-एरंड,चित्रबीज, त्रिपुटीफल; इंग्लीश- कॅस्टर ऑइल प्लॅंट; लॅटीन-रिसिनस कम्युनिस; कूळ-युफोर्बिएसी). उंचाय सुमार ३.५ मी. हो रूख मुळाचो आफ्रिका देशांतलो. उश्णकटिबंधांतल्या जायत्या देशांनी ह्या रूखाची लागवड केल्ली दिश्टी पडटा. हें झाड एक वर्सभर वा जायतीं वर्सा उरता. ह्या रूखाचें कांड खुसखुशीत आसता. पानां हाता आकाराचीं, एकामेकांसावन वेगळायल्लीं, कांटेरी खांची आशिल्लीं आनी लांब देंटांची आसतात. पानाच्या पोंदा, देंटांचेर-मार्च म्हयन्यांत उब्या तु-याचेर उकलिंगी पाचवीं फुलांयेतात.

पु-पुष्प सकयल्या भागांत आसता आनी स्त्रीपुच्प वेल्या भागांत आसता. ताचें फळ (पालिभेद) त्रिपूटक (trilocular) आनी बोंड कांटयारें आसता. ताका घट्ट, लांबशी, पिंगशीं आनी विंगडविंगड थिपके आशिल्ली बी आसता. बियेच्या एका तोंकाक ल्हान बिजोपांग आसता.ताबड्या रंगाचो दुसरो उक एरंडाचो प्रकार सोबेखातीर पोरसांत लायतात. ह्या रूखाचें कांड, देंठ, शिरो, फुलां हे भाग तांबडे आसतात.

एरंड ह्या रूखाचो दरेक भाग वखदी आसता. मुळां दाहक आनी वातनाशक आसतात. सूज येवप, जोर, दमो, दमो, खांक, आंतकड्यांतले जंतू, मुत्ररोग हांचेर ताचीं मुळां उपेगी पडटात.आंगार दूद चड जावंचें म्हूण एरंडाचीं पानां हून करून थानांचेर बादतात वा तांचो काडो करून पितात. पानांचो रोस गोरवांक खावयल्यार तांचेय दूद वाडटा. गांठ, मूळव्याध, पित्ताशय (यकृत),प्लीहा (पानथरी- पोटांत जावपी एक रोग) ह्या सारक्या रोगांचेर एरंडाचीं फळां उपेगी पडटात.बियो रेचकआसतात आनी तांचे तेल (एंडेल) कृमीसारक (जंतूचो नाश करपी) आनी भलायकेक गुणकारी आसून हस्तिरोग, आंकडी ह्या रोगांचेर तें उपेगी पडटा. ह्या तेलांत केरोसीन १:७ प्रमाण मेळोवन तें जळणाक वापरतात. हेर तेलांपरस ह्या तेलाचो उजवाड बरो पडटा. घड्याळी निवळ करपाक आनी यंत्रां सदळ जावपाखातीर ह्या तेलाचो वापर करतात. शाबू, मेणवाती, वासाळ तेलां कापूस रंगोवप, छापप, नायलॉनचे धागे तयार करप, कातड्यांचे उध्येगधंदे, हातुंतूय तेलाचो उपेग करतात. एरंडाची पेंड एक बरें सारें म्हूण वापरतात. ही पेंड पिकांतली वाळटी, किडींचो नाश करता.
बियांत ‘रिसी’ हें विखारी द्रव्य आसता. ह्या रूखाच्या कांडापसून दाट पठ्ठे (पापेलांव) तयार करतात. एक वेगळ्याच प्रकारचें रेशीम दिवप रस्मीकिड्याच्या पोशणाखातीर एरंडाच्या पानांचो उपेघ करतात.

**एरंड, रानवटी:**(मराठी-जंगली एरंड; हिंदी-जंगली एरंड, उंदरबिबी; संस्कृत-निकुंभ; कन्नड-तोट्टागिड; लॅटिन-जट्रोफा ग्लॅंड्यूलीफेरा. कूळ-युफोर्बिएसी). ल्हान आनी बाराय म्हयने पानां आशिल्लो हो रूख आफ्रिकेंतलो उश्ण प्रदेश, श्रीलंका आनी भारत (बंगाल, महाराष्ट्र आनी गोंय)ह्या वाठारांनी दिश्टी पटा. ह्या रूखाच्या कांडाकूच जायते फावट दोन फांदयो फुटतात. रूखांत लेव पाचवो रोस आसता.
 
ताका लांब देंठांची, एकाफाटल्यान एक; लांबायेन आनी रूंदायेन सराकीं, ३-५ खंडी, हाताच्या आकाराचीं आनी कांटे आशिल्लीं पानां आसतात. ताचीं पालवीपानां केसांभशेन लाबं आनी
वेगळायल्लीं आसतात. घोंसा भशेन आशिल्ल्या तु-याचेर ताळ्येच्या मदीं, एकलिंगी पोपटी फुलां येतात. ताचें बोंड ल्हान आनी त्रिखंडी आसून तातूंत काळ्यो आनी चकंचकीत बियो आसतात.बियांतलें तेल सारक आसता. संधिवात, घाय, कातीचो रोग, अर्धांग आदी दुखण्याचेर हें तेल उपेगी पडटा. झाडांतलो रोस दोळ्यांच्या दुखण्याचेर वापरतात. मुळाचो काडो सारक आसून तो शरीरांतल्या प्रपिंडाची (gland) सूज कमी करपाक उपेगी पडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:झाडां/Zhaddam
ओंवळा

**ओंवळा** ही नाजूक शीं फुलां जमनीचेर सजयल्ली. ह्या फुलाचे सौंदर्य पळोवपाक खूब बरे दिसता. हि वर्स बर फुलपी फुलां, ओंवळा हि फुला रुपान तशीं सादी जर ताकां खास नदरेन पळयले जाल्यार च्या फुलांचे सौंदर्य दोळ्यांत भरुन वता. ओंवळा ही सगळ्यांत वेगळे फुल ताचो रंग वेगळोच तपकीरी रंगाचो. मातीचे रंगाचे हे फूल पाखळ्यांच्या चौकटीत देठाचे बंधन घेनासतना अडकले हे फूल माळेंत गुथूंन घेवपाखातीरुच जल्माक आयला. हे फूल धर्तरेक आपली सोबीतकाय अरपम करता. हे फूल मे-जून म्हयन्यांत फूलपाक लागता. ह्या फूलाची सूकलेली माळो वर्स भर विकतात.

**ओंवळीचे वखदी उपाय**

ओंवळीच्या झाडाचो परिश्चय सगळ्याकूच आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
ओंवो

(मराठी-ओव, अजवान; हिंदि- अजोवान, अजवैन; गुजराती-अजमो; कन्नड- ओमा; संस्कृत- अजमोदा, तीव्रगंधा; इंग्लीश-बिशप्स बीड, लोवेज; लओन-ओकिस्पर्मम अम्मी, कॅरम कॉप्टिकम. कूळ-अंबेलिफेरी). उंचाय- सुमार ०.३ ते १ मी. हें एक वर्सभर उरपी वखदी झाड. भारतांतल्या सगळ्या वाठारांत ह्या झाडाची लागवड करतात. तशेंच बलुचिस्तान, इराण, ईजिप्त आनी युरोप ह्या वाठारांनीय ताची लागवड करतात.

ह्या झाडाच्या कांडाक जायत्यो ताळ्यो आसून तांकां कात-या कात-याचीं पानां आसतात.एप्रिल म्हयन्याच्या सुमाराक ल्हान , धवीं आनी चंवराभशेन फुलां येतात. उपरांत शिरो आशिल्लें
बारीक आनी उबें फळ येता, ताकांच ओंवो म्हण्टात.

ओंवो उश्ण, तीख आनी कोडू आसता. तो उत्तेजक आनी पुश्टीक आसून ताचेपसून भूक वाडटा. ल्हान भुरग्यांक जावपी ‘घडस’ दुयेंसाचेर ओंवो उपेगी पडटा. तेभायर ओडी येवप, वाय, एकसारकें परसाकडेन जावप, पोटांय किसकिसप, मुताचो त्रास जावप, अपचन जावप आदींचेर ओंवो खावपाक दितात.ओंव्यांत ४ ते ५ टक्के उडून वचपी (volatile) तेल आसता. तशेंच ४५ ते ५५ टक्के थायमॉल आसता. इंग्लंड आनी जर्मनी हांगा थारमॉलाच्या उत्पादनाखातीर ओंव्याचो उपेग करतात.थायमॉल हें एक जंतूनाशक. महाराष्ट्रांतल्या जळगांव जिल्ह्यांत मुखेल पिकावांगडा दुसरें पीक म्हूण ह्या झाडाची लागवड करतात. मसाल्यांत आनी रांदपांत ओंव्याचो उपेग करतात.

‘ट्रॅकिस्पर्मम रोक्सबर्धियानम’ हे जातीकूय ओंवो ह्या नांवान वळखतात. ताची लागवड भारतांत चडशी गुजरात आनी महाराष्ट्र हांगा करतात. ओंकारो आनी खेळणी हांचेर ओंवो उपेगी पडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
ओकिन्लेक, फील्ड मार्शल सर क्लोड

(जल्म; २१ जून १८८४; मरण?)
नामनेचो ब्रिटीश सेनानी आनी स्वातंत्र्या आदल्या काळांतलो भारतीय सैन्याचो सरसेनापती. ताणें इंग्लंडांतल्या वेलिंग्टन महाविद्यालयांत शिक्षण घेतलें. १९०४ वर्सा भारतीय सैन्याच्या पायदळांत अधिकारपदाचेर ताची नेमणूक जाली.

पयल्या म्हाझुजांत ताणें भोव बरें काम केल्लें. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत ब्रिटनचो दक्षिण विभाग मुखेली म्हूण ताची नेमणूक जाली. १९४१ त, ताका भारतीय सैन्याचो सरसेनापती म्हूण नेमलो. १९४१-४२ ह्या काळांत मध्य उदेंत भागांतल्या ब्रिटीश सैन्याचो अधिकार ताचेकडेन आशिल्लो. त्या वेळार जर्मनीच्या सेनापतीन ऑकिन्लेकाच्या सैन्याक ईजिप्त देशाचे सीमे मेकेन फाटल्यान धांवडायलें. पूण ऑकिनलेकान एल् अॅलामेन लागसार घट अशें ठाणें दवरलें आनी दुस्मानाक आडावन दवरूंक ताका येस आयलें. फुडें १९४३-४६ हया काळांत तो रपतून भारताचो सरसेनापती जालो. जपानान भारताचो उदेंत शीमेर केल्ले घुरयेचो ताणें खर प्रतिकार केलो.देखूनट ताका तुशळ संघटक आनी हुशार सैनिक म्हूण फुडारी म्हूण नामना मेळ्ळी. १९४६ वर्सा ताका फिल्ड मार्शल हो सगळ्यांत व्हडलो हुद्दो मेळ्ळो. १९४७ वर्सा तो सेवानिमृत्त जालो.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
ओर्लीं

**ओर्लीं** हो गोंयच्या **साश्टी** तालुक्यांतलो एक ल्हानसो गांव. ओर्लांक ओळ्ळे अशेंय म्हणटात. सांत मिंगेल हाची इगर्ज बांदून जाल्या उपरांत ओळ्ळेचे गांवकार जे पयलीं हिंदू आसले ते सगळे क्रिस्ती धर्मांत भितर सरले. वार्का आनी कोर्मोण्या गांवच्या मदीं ओळ्ळेचो गांव मडगांव सावन ८ किलोमीटर पयस आसा. ओळ्ळे आनी देवस्वाक जोडून एक ल्हानसो पूल आसा.

## इतिहास
पुर्तुगेज जेन्ना गोंयांत आयले तेन्ना तांच्या वांगडा कांय पाद्री आयले. ताणीं आपलो धर्म परगटावपाची सुरवात केली. ओल्ड गोवा सावन सुरवात करून साश्टी तालुक्यांत पावले. १६ व्या शेंकड्यांत जेजुईत पाद्री ओळ्ळेच्या गांवांत पावले. तांच्या मदीं पयलीं पावले ते ब्रदर मानुएल गोम्स आनी फादर पेद्रू मास्करेनस.

एके आक्यायिके प्रमाण हे मिशिनरी साश्टींत भोंवताले तेन्ना ओळ्ळेच्या गांवांत पावले. थंय कांय लोकांक खोबरें सुकयताना पळयलें. तांचे कडेन हे पाद्री उदक मागपाक गेले. पूण हे लोक हिंदू आशिल्ले आनी ताणी ह्या पाद्रींक उदक दिवूंक ना कित्याक पयलीं ते अनवळखी आशिल्ले आनी दुसरें म्हणल्यार तांका दिसतालें ते तांच्या धर्मा आड प्रचार करताले. हाचेर रागार जावन आपले पांयांचो धुल्ल फापडून दोगूय पाद्री फुडें गेले आनी तांच्या फाटोफाट थंय एक अजाप घडलें. तांच्या सगळ्या माडांक आळय येवपाक लागली. हें सगळें पळोवन थंयचे सगळे लोकांक भंय दिसपाक लागलो आनी तांकां आपली चूक कळ्ळी. तेन्ना ते परत त्या पाद्री फुड्यांत गेले आनी आपली चूक मानून घेतली आनी तांचे कडेन भगसणें मागलें. अशें केल्या फाटल्यान सगळी आळय ना जाली. हें पळोवन ताणीं देवाचें उतर परगटावपाक लायलें. रोकडेंच तें सगळ्या लोकां मेरेन पावलें आनी ते क्रिस्ती धर्म आपणावपाक लागले.

सगळ्यांत पयलीं क्रिस्ती धर्म आपणावपी दोग भाव आसले जाणीं उपरांत मानुएल डिसोजा आनी गोम्स वाज अशें नांव घेतलें. सगळ्यांनी क्रिस्ती धर्म घेतल्या उपरांत जेजुईत पाद्रींनी थंय इगर्ज बांदली. ८ मे १५६८ वर्सा सांत मिंगेलाच्या नांवान पयलें मीस केलें. ही जेजुईतांनी बांदिल्ली चवथी इगर्ज. ताचे पयलीं बांदिल्ल्यो राशोल,मडगांव,कोर्तालीं आनी वेर्णा. ओळ्ळेच्या इगर्जे फाटल्यान मुरमुगांवची इगर्ज बांदली. ही इगर्ज मुसलीमांनी १५७१ आनी १५७९ वर्सा अशें दोन पावटी लासली आनी १५८२ वर्सा क्रिस्ती धर्मा भायले थळाव्या लोकांनी. पूण थंयच्या गांवकारांनी पुराय श्रद्धेन ती परत उबारली.

## इगर्ज
पयलीं बांदिल्ल्या मात्येच्या इगर्जे फाटल्यान ती चिऱ्यानी बांदून १५९० वर्सा पुराय जाली. जेन्ना पयलें मीस जाल्लें तेन्ना ५०० लोकांक क्रिस्ती धर्म दिलो. ताचें बांदकाम जेजुईत पाद्रींनीं बांदिल्ल्या, हेर इगर्जे भशेनूच आसा. हांगा सावन जेजुईत पाद्री हेर गांवांनी क्रिस्ती धर्म परगटावपाक वयताले.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ओवाळणी/ओवाळकी

## ओवाळकी
गोयांत खरोच अप्रुप सण म्हणटात तो दिवाळी. हरशीं केन्ना करना त्यो गजाली गोंयकार दिवाळेक करता.त्या दिसा तो फातोडेर उठता फोगोट्यो मारता आंगाक तेल आनी उठणे लावन न्हाता धुल्ली मुस्तायकी आंगार चडयता पायांच्या आखाण्यान कारीट फोडटा. उपरांत घरचीं बायलां तांका ओवाळटाता आनी तांका ओवाळणेक पयशे घालतात. उपरांत तो घरांतल्या जाणटेल्यांक पांय पडटा.
त्या दिसा हिन्दु समाजांतल्यो सगळ्यो सवाशीण बायलो घरातल्यांक न्हावन धुवन पाटाक रांगोळी घालून बसयतात, तांका तिकली लावन फुल दिवन पांच वातीच्या पंचारतीन ओवाळटात. ही परंपरा म्हण आमच्या मदी चलत आयल्या दिवाळेचो वेगवेगळो फळार ओवाळून जाले की खावपाक मेळटा.

## जोडवीं पेटोवप
दिवाळेच्या दिसानी हिंन्दूच्या घरामुखार तुळस आसता तिचें लग्न आसता. कार्तीक म्हयन्यांत तुळशीचें लग्न जाता आनी मागीरूच मनशांच्या लग्नाचे म्हूर्त सुरू जाता ह्या दिसा घरांतली सवाशीण तुळशी फुड्यान जोडवे पेटयता. ह्या दिसा व्रतस्त रावचें पडटा. ह्या दिसा तुळशीक बरो रंग मारून फुलांनी न्हेसयतात तशीच बायल मनीस श्रींगार, अलंकार करून तुळशीचें लग्न जालें की जोडवें पेटयता. ते जोडवें ती तुळशीफुड्यांत दवरतात. जर कसलीय अडचण येवन जोडवें पेटोवपाक मेळें ना जाल्यार तें घरांतल्या दुस-या बायलमनशेन पेटयल्यार हरकत ना. ही परंपरा आदीसावन चलत आयल्या म्हण आमचीं बायलां जोडवें पेटयता. एका पडग्यान वाती म्हणजेच जोडवें फुगत घालतात आनी तुळशीच्या फुड्यान बसून जळयतात.पयलीच्या काळार पडगे नासले तेन्ना केळीच्या सोपान जोडवें फुगत घालून जळयताले. जळोवन जातकच घरान आनी शेजा-यांक कपलाक लावन चिरमुल्यो दितात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
औदुंबर- २

(रूमड). औदुंबर वा उदुंबर वा उंबर ह्या नांवाच्या रूखाक भारतीय संस्कृतायेंत पवित्र रूख म्हणून वळखतात. औदुंबर हो श्रीदत्ताचो आवडीचो रूख आशिल्ल्यान, जंय दत्तात्रयाचें मंदिर आसता, थंय औदुंबराचो रूख आसता. औदुंबराच्या मुळांत श्रीदत्तात्रय रावता असो समज पूर्विल्ल्या काळासावन चलत आयला. ग्रहयज्ञांत गुरूखातीर औदुंबराच्यो समिधा घेतात. औदुंबराच्या रूखाखाला घाण उडयनात. ह्या रूखापोंदा खणल्यार उदक मेळटा, असोय एक समज आसा.

अथर्ववेदांत ह्या रूखाचो उल्लेख आयला (१९.३१.१). ऐतरेय ब्राह्मणांत (७,१५,५.२४)औदुंबराचें फळ वर्सांतल्यान तीन फावट पिकता आनी तें गोड आसता, अशें म्हळां. पूर्विल्ल्या काळांत धर्मीक विधीखातीर औदुंबराच्या लांकडाचो उपेग करताले. धूप, पळी, ताईत ह्यो वस्तूय लांकडाच्योच करताले. राज्यभिषेकाच्या सुवाळ्यांत राजाखातीर औदुंबराच्या लांकाडाचें शिंवासन 
करताले. औदुंबराचो रूख पवित्र आशिल्ल्यान ताची पूजा करची अशें धर्मशास्त्रांत म्हळां. उदुम्बरे वसेन्निल्य भवानी सर्वदेवता। तत। सा प्रत्यहं पूज्या गन्घपुष्पाक्षतादिभि:।। (आचारेन्दु) अर्थ:
औदुंबराच्या रूखांत सदांच सगळ्या देवतांत व्हड अशे भवानीचो राबितो आसता. तिची सदांच फांतोडेर गंध, फूल, अक्षदा ह्या द्रव्यांनी पूजा करची.

हो रूख १५ ते १८ मी. वाडटा. ब्रह्मदेश, श्रीलंकेंत आनी भारतांत न्हंयो, नाले, दोंगर, देगणां,खेडीं हांगा हो रूख दिश्टी पडटा. रूखाची साल मोटी, पिंगट गोब-या रंगाची आनी गुळगुळीत
आसता. पाना मोटीं, एका आड एक तांतयाच्या आकाराची, तर उप-पानां दोन सेंमी. आनी आकारान पानासारकीं आसता. तुरो मोटो, देंठ आशिल्लो, तांबडो आनी तातूंत तीन तरांची फुलां आसतात.

औदुंबराचीं फळां पुराय पिकतकच खांदयांक घोंसाचेर हुमकळटात. हातूंत बारीक कृत्सनफळां जायतीं आसतात. सुकणीं-सावदां हीं फळां खातात. तांचे घाणींतल्यान हीं फळां विंगडविंगड सुवातींनी वचून पडटात. तवरवीं आनीकय औदुंबराच्या झाडांचो जल्म जाता.औदुंबराचें लांकूड धवें, तांबडें, मोव आनी ल्हव आसता. ह्या रूखाच्या सालींपसून काळो रंग करतात. रूखांतल्यान भायर सरपी दिकापसून सवणी धरपाचें गम तयार करतात. ताचीं तरणीं आनी पिकिल्लीं फळां खातात. ह्या झाडाचो वखदाखातीर उपेग करतात. साली बुळकांड्या रोगाचेर(Rinder pest) वापरतात. मूळ आमांश, गोडेमूताचेर ह्या झाडाच्या मुळाचो रोस दितात.पित्त विकाराचेर, पानांचो चुरो म्होंवातल्यान दितात. झाडाचो दीक मूळव्याध (बीक) आनी हागवण हांचेर गुणाक पडटा.

काळ्या औदुंबराचें वा रूमडाचें झाड चड करून भारतांत कोंकण, कारवार, खंडाळा वाठारांत दिश्टी पडटा. हे झाड ६ ते ९ मी. मेरेन वाडटा. ह्या झाडाच्या कवळ्या कोंबांचेर दाओ केंस आनी
एकामेकामुखार पातळ पानां आसतात. काळ्या औदुंबराच्या झाडाचीं फळां गिमांत वा पावसाच्या आरंभाक येतात. झाडाचो पालो गोरवांच्या चरवाखातीर उपेगी पडटा. फळां, बी, साल, रेचक आनी वातीकारक आसता. फळ गोड, थंड, घटसाण दिवपी आनी कामोत्तेजक आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
औरंगाबाद

महाराष्ट्र राज्यांतल्या **औरंगाबाद** जिल्ह्याचें आनी मराठवाडा विभागाचें मुखेल ठाणें. गोदावरी न्हंयची उपन्हंय हिचे उजवे देगेर हें शार वसलां. पुण्यासावन २३० किमी. आनी अहमदनगरसावन १०९ किमी. ईशान्येक हें शार आसा. लोकसंख्या ३,११,४२१(१९८१) आवांठ ५०.४८ चौ.किमी.

ह्या शाराचें मूळ नांव खडकी आशिल्लें. निजामाचो प्रधान मलिकअकबर हाणें मोगलांकडल्यान हे शार निजामाकडेन आयल्या उपरांत मराठवाड्याचें एक संस्कृतीक केंद्र म्हूण ताका नामना मेळ्ळी. फुडें राज्यपुनर्रचणुके उपरांत हें शार महाराष्ट्रांत आयलें.

ह्या शारांत मलिकअंबराच्या काळांतल्यो आनी ताच्या उपरांतच्यो कितल्योश्योच पोरन्यो वास्तू पळोवंक मेळटात. दुस-या ते सातव्या शेंकड्यामेरेन दोंगर कोंरातून केल्ल्यो दोंगरी होंवरी
हांगा आसात. हातूंत अजंठा आनी वेरूळ हांकां बरीच नामना आसा. ह्या दोन नामनेच्या होंव-यांखातीर औरंगाबाद हें पर्यटन केंद्र जालां. तेभायर हांगा औरंगजेबाचो दरबार भरतालो तो
किल्लो, जामे मशीद, पाणचक्की आनी १६७९ वर्सा औरंगजेबान आपली बेगम दिलरासबानू हिच्या उगडासाक हुबेहुब ताजमहालाभशेन बांदिल्लो ‘बिबिका मकबरा’ आसा. औरंगाबादच्यान
लागींच दौलताबादचो किल्लो आसा. ताच्या मुखार ६० मी. उंचारयेचो चॉंद मिनार आसा.

मनमाड ते हैदराबाद रेल्वेमार्गावेलें हें मुखेल स्थानक. हांगाच्यान ९ किमी. अंतराचेर चिकलठाणा हांगा विमानतळ आसा. ह्या शारांत रस्मी आनी सुती कपड्यांचयो गिरणी आसात.
तेचपरी लुगटावेल्या पारंपारिक ‘हिमरू’ आनी किनखाबाच्या कामाखातीर ह्या शाराची नामना आसा. तेभायर हांगा यंत्रा, कातडीकाम, आयदनां, धातुच्यो वस्तू आदीचे कारखाने आसात.
जिल्ह्यांतल्या शेतीमालाची ही वेपारपेठ आसून मराठ्वाड्यांत संस्कृतीक आनी शिक्षणीक मळार ह्या शाराचें नांव आसा. मराठवाडा विध्यापीठ हांगा आसा. तशेंच कांय महाविध्यालयां आनी
तंत्रसंस्थाय आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
कच्छ

भारताचे अस्तंत देगेचेर आशिल्लो हो प्रदेश गुजरात राज्यांत आसा. ताचे उत्तरेक आनी उदेंतेक व्हडलें मळ; दक्षिणेक व्हडली दर्यादेग आनी अस्तंतेक अरबी समुद्र आसा. हो खा-या उदकाचो वाठार कांसवाच्या आकाराचो आसा. देखून ताका कच्छ (कांसव) हें नांव पडलां आसूंये.

ह्या प्रदेशाचो आवांठ ४५,६१२ चौ. किमी. आसा. उदेंत-अस्तंत अंसर सुगार २५६ किमी.जाल्यार, उत्तर-दक्षिण अंतर ५६ ते ११२ किमी. आसा. भारताचे मुखेल भुंये सावन वेगळो
पडिल्लो हो प्रदेश पडंग, रेंवट आनी फातरांचो आसलो तरी थंय वळीन आशिल्ले दोंगर, मदीं-मदीं व्हांवपी न्हंयो, कांयकडेन पिकावळ, तशेंच तणान भरिल्ले वाठार दिश्टी पडटात.

ह्या वाठारांत आशिल्ल्या दोंगरांपैकीं धिनोधर हो मुखेल पर्वत. ताचें तेमक सुमार १००० फूट ऊंच आसा. पयलीं ह्या दोंगराचेर ज्वालामुखी आशिल्लो. हांगाच्यो न्हंयो पावसाळ्यांत व्हांवतात
आनी हेर वेळार सुक्यो आसतात. मदीं मदीं ह्या भागांत भूंयकांप जातात. १८२९, १८४४, १८४५,१९५३ ह्या वर्सांनी भुंयकांपांनी मोटी बादा ह्या प्रदेशाक जाली हया प्रदेशाचें हवामान उण्यांत उणें ७.८° से. जाल्यार चडांतचड ४२.८° से. आसता. वर्सभर दर्यादेगेर आनी भितरल्या वाठारांत गीम सोडून हवा बरी आसता, पूण एप्रिल आनी मे ह्या दोन

वर्ग:देवनागरी पानां
कन्याकुमारी

एक नामनेचें तीर्थक्षेत्र. भारताचें सामकें दक्षिणेकडलें तोंक. अरबी समुद्र, हिंदी महासागर आनी बंगालचो उपसागर हांचे संगमस्र्न. कांय वर्सा आदीम हें भुशीर तमीळ राज्यांत आसलें ,
जाल्यार सध्या चो आस्पाव केरळ राज्यांत आसा. भआरतांतल्या ५१ शक्तीपीठांपैकीं एक,म्हूण हिंदूंचे नदरेन पवित्र आशिल्लें हें ठिकाण, त्रिवेंद्रमचे आग्नेयीक सुमार ८० किमी. आनी
नागरकोइलाचे दक्षिणेक १३ किमी. अंतराचेर आसा. हें एक मुखेल नुस्तें माराचें केंद्र आसून थंय नुस्त्यांविशींचें संशोधनकेंद्र आसा. इंग्लीश लोक हे सुवातेक ‘केप कोमोरीन’ अशें म्हण्टाले.

हांगा भोंवडेकार यारीक चोम्यांनी येतात. तीर्थां न्हाण घेवनपवित्र जावपाचे भावनेन येवपी भाविकांक न्हावपाखातीर हांगा घाट बांदल्यात. श्राधदाचीं कृत्यां, पिंडदान सारके पिरांक होरावपी
मरण उपरांतचे धर्मीक संस्कार आनी विधी हांगा करतात. दर्याच्या सामक्या तोखार जंय भारतभूंय सोंपता थंय देगेर कन्याकुमारीचें सोबीत देवूळ आसा. दर्याच्या उदकांत दोन व्हडल्या खंडपांचेर बसून स्वामी विवेकानंद आपली साधना करतालो म्हूण ताका ‘विवेकानंद खडप’ अशें नांव पडलें .हांगाच १९७० त विवेकानंदाचें व्हडलें यादस्तीक बांदलें. दर्यादेगेकडलें म्हात्मा गांधीचें यादस्तीक बांदतना करून दवरल्या. मोनोझाइट आनी इल्मेनाइट ह्या खनिजांक लागून हांगाची रेंव मोटी आनी रंगयाळी आसा. हांगाचें आनीक एक खाशेलेपण म्हळ्यार हांगा दर्यांतल्यान सुर्योदय आनी सूर्यास्त जाता तो पळोवंक मेळटा; तशेंच पुनवे राती एकाच बरोबर दर्यांतल्यान सुर्योदय आनी सूर्यास्त जाता तो पळोवंक मेळटा; तशेंच पुनवे रीती एकाच बरोबर दर्यांतल्यान सुर्योदय आनी चंद्रोदय पळोवंक मेळटा. हो अपूर्व खीण पळोवपाक भोंवडेकार गर्दी करतात.

हे सुवातेक कन्याकुमारी नांव कशें पडलें, ताचेविशीं एक आख्यातिका आसा ती अशी:पौराणिक कथेप्रमाण बाणासुर ह्या भिरांकुळ राक्षसाचो संहार करपी हांगाची पराशक्ती ही कुमारी
कन्या कालीचोच अवतार आसा. बाणासुर हे कुमारी लन्येचे हांल्यान मरपाचो आसता. ती ताप करून शंकराक लग्नाखातीर प्रसन्न करता म्हूण देव कन्याकुमारीसावन ३२ किमी. अंतराचेर
आशिल्ल्या शुचोंद्रम् हांगा शंकराचो म्हूर्त चुकयात. बाणासूर तिका मागणीघालपाक वता आनी तातूंतल्यान उप्राशिल्ल्यां झुंजांत का मरण येता. उपरांत यच तपाक बसता. आंकवार कन्येचे हे
सुवातेक घेतिल्ली आनी शंकराची वाट पळेत आशिल्ली पराशक्तीची सुंदर मरूर्त कन्याकुमारीच्या देवळांत आसून नवरात्रांत थंय उत्सव जाता. कन्याकुनारीचें देवूळ कोरिवकामयुक्त, दाक्षिणात्य
पध्दतीचें आसा. आयज कन्याकुनारी हें भारतांतलें एक ओडलायणें पर्यटन केंद्र जालां.

वर्ग:देवनागरी पानां
कन्या

(व्हिर्गो). भारतीय राशिचक्रांतली सवी रास. उत्राचो निमाणचे तीन चरण (चतुर्थांश); हस्त नखेत्र आनी चिराचे पयले दोन चरण अशीं सव्वादोन मखेत्रां हे राशींत येता. एका हांत गंवांचें कणस आनी दुस-या हातांत उजो घेवन व्हड्यांत उबी राविल्ली बायल, ही हे राशीची आकृती अशें दीपिका ह्या ग्रंथांत म्हळां.कन्येचो स्वामी बुध, कन्या राशींत लल्मल्ल्या मनशाचीं लक्षणां अशीं आसतात.

कन्यालग्नोद्भवो मर्त्यो नानाशास्त्रविशारद:। सौभाग्यगुणसम्पन्न: सुन्दर: सुरतप्रिय:।।(कोष्ठीप्रदीप) अर्थ- कन्यालग्नाचेर जल्मल्लो मनीस वेगवेगल्या शास्रांत पंडित, भाग्यवान, सुंदर आनी विलासप्रीय जाता.

हे राशींत सवे प्रीमेरेनचीं ४३ नखेत्रां आसात. ही रास २४ मे च्या सुमाराक रातची ९ वरांचेर मध्यमंडलाचेर येता. हातूंतलें चित्रा (स्पायका) हें नखेत्र (प्रत १.२१) सूर्यापरसूय जीश्ट जावन
आसा. गॅमा हें तारकायुग्म (दोट्टी गिरो) आसा. हे राशीच्या उत्तय भागांत शेंकड्यांनी अभ्रिकां (nebula) दिसतात. एम्-९९ ही एक सरपळी (helix) अभ्रिका च्यातलीच एक जवान आसा. शरत संपातबिंदू (सूर्य आपल्या वर्सूकी भासमान गतीन शरद ऋतूंत जंय खगोलीय विषुववृत् हुंपता तो बिंदू) हेच राशींत येता. १६ सप्टेंबराक निरयन (संपातचलन मतीं घेवन) कव्या राशींत सूर्यप्रवेश जा. गुरू कन्या राशिमत आसलो म्हण्टकच त्या वर्साक कन्यागत अशें म्हण्टात. सुमार १२-१३ वर्सांनी अशें वर्स येता. त्या वर्सा भागीरी कृष्णेक भेटूंक या. असो एक समज आसा. ह्या काळांत कृष्णा आनी भागीरी हांच्या वाठारांत लग्न करचें न्हय, सो संकेत आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
कब्र

मुसलमानांचें थडें. मुसलमान लोक मडें पुरपाखीर मसुंडीचे जमनींत ४ फूट खोल फोण खणटात आनी ताच्या तळाक एके वटेन एक फोणकूल खणून तातूंत मड्याचें तोंड मक्केचे दिकेवटेन दवरतात. ताका लागून भारतांत हो फोण सदांच दक्षिण दिशेन खणटात. मडें दवरतकच तो फोण विटांनी बंद करतात आनी सगळो फोण मातयेन भरून काडटात. मागीर ताचेर एक ल्हानसो उंचवटो करतात.

मेल्ले कुडीक लेगीत दुख्खाची जाणविकाय आसता, अशें मानून ताचेर वजन येवचेंना, अशें तरेन फोणकुलाची रचणूक करतात. महम्मद पैगंबरान कब्रीचेर पक्कें बांदकाम करपाक आनी
आलेख कोरांपाक मनायकेल्या (मिश्कात, ५.९.६). पूण वहाबी पंथाचे मुसलमान सोडल्यार हेर सगळ्या मुसलमानांनी ह्या आदेशाक पाळो दिवंक ना.

१६३१ चे सुर्वेक र्मोगल सम्राट शहाजहान हाणें आपली बायल अर्जुमंदबानू उर्फ मुमताजमहाल हिच्या मर्णाउपरांत तिचें दफन केलें आनी कब्रीचेच सुवातीचेर तिचें व्हडलें यादस्तिक बांदलें. ह्या अप्रतिम शिल्पाची ‘ताजमहाल’ ह्या नांवान संवसारभर नामना आसा.औरंगजेबान आपली बायल राणी रबिया दौरानी, हिच्या उगडासाखातीर प्रति ताजमहाल असो ‘बिबि का मकबरा’ औरंगाबाद शारांत बांदला. म्हैसूर शारां टिपू सुलतान आनी हैदर अली हांच्यो कबरी आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
करंज

**करंज** धा ते सोळा मिटर उंचायेची ही वनस्पत वर्सांचे बारायर न्हयने पाचव्या पानांनी भरिल्ली आसता।देंठाच्या दोनूय वटानी

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:वनस्पत
कुळबी समाज आनी तांच्यो परबो

**कुळबी समाज** हांच्या मदी दोन जाती आसात. पयली म्हळ्यार वेळीप समाज आनी दुसरी गांवकार. वेळीप हे देवाची कामा करतात आनी गांवकार गांवचो मुखेली. हया समाजाचो लोक काणकोण तालुक्यांत दोंगरी वाटारान चड प्रमाणांत राविल्ले पळोवपाक मेळटा. कुळबी समाजाच्यो हेर समाजा भशेन वर्सा पध्दतीन परबो आसात. त्यो ह्या भशेन जावन आसात. वर्सा सुरवेक येता ती परब म्हळ्यार आसडी परब. ह्या दिसा कुळबी समाजाचे लोक सकाळी उटुन न्हावन-धुवन देवाक वात लायतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
कटक

**कटक** हें ओरिसा राज्यांतले नामनेचें शार. आदल्या काळासावन १९५२ मेरेन हें शार ओरिसा राज्याची राजधानी आशिल्लें.आतां हे शार कटक जिल्ह्याचें मुखेल थळ जालां. ओरिसाची सध्याची राजधानी **भुवनेश्वर** जाल्ल्यान कटक शाराचें प्रशासकीय म्हत्व उणें जालां.हें शार महानदी न्हंयच्या त्रिभुज वाठाराच्या तेमकार बसलां. लोकसंख्या २,६९,९५० (१९८१).सरभोंवतणी उदक आशिल्ल्यान ह्या शाराक तेराव्या शेंकड्यांत अनंगभीमदेव राजान राखणेखातीर दुरीग बांदले आनी नामनेचो ‘बारामती’ नांवाचो किल्लो बांदलो.

हो किल्लो णव माळ्यांचो आशिल्लो. सध्या तो मोडिल्ले अवस्थेंत आसा.तरीयपूण ताचें मुखेल दार पळोवपासरकें आसा.मुसलमानांच्या काळांत लालबागेची निर्मणी जातकच आनी ओरिसा राज्याचें शासन-संचलन लाल बागेच्यान जांवन लाहतकच ह्या किल्ल्याचें म्हत्व उणें जायत गेलें. १८०३ वर्सा बारामती किल्लो ब्रिटिशांनी भोसल्यांकडल्यान घेतलो.कटक शारांत लालबाग, राजप्रसाद, जामा मशीद,अमरेश्वर देवूळ, जैनांचें देवूळ, चर्च,बारामती स्टेडियम आनी शहीद भवन हीं थळां पळोवपासारकीं आसात. तशेंच हांगा विध्यापीठ,१८६३ त थापणूक जाल्ले १८६३ त थापणूक जाल्ले नामनेचें रेव्हनशा महाविध्यालय,वैजकी, अभियांत्रिकी अश्यो जायत्यो शिक्षणीक संस्था आशिल्ल्यान कटक शाराक शिक्षणीक केंद्र समजतात.ओरिसाचें उच्च न्यायालय ह्या शारांत आसा. रेल्वेमार्गान कटक शार मद्रास आनी कलकत्ता  ह्या दोन नगरांक जोडलां. कटक शारांत आशिल्ले महानदीचेर व्हड पूल आसा. तेचपरी हें शार उदलामार्गान वांदबाली आनी फॉल्स  पॉइट ह्या बंदरांकडेन जोडलां.

ह्या शारांत भरपूर भात  पिकता. देखून, तांदळाच्या वेपाराखातीर ह्या शाराक बरीच नामना मेळ्ळ्या. हांगा भात संशोधन केंद्रांय आसात.. कटक शाराचे उत्तरेकडल्या चौद्वार वाठारांत कपडे, कागद आनी लोखणी नळ्यांचे कारखाने आसात.तशेंच दक्षिणेकडल्या बारांग ह्या वाठारांत कंवचेचो कारखानि आसा. कटक शारांत कितलेशेच  ल्हान ल्हान उध्येग चलतात हांगाच्या भांगर, चांदीच्या जाळीदार नक्षीकामाक आनी लाख आनी हाड हांच्यापसून तयार  केल्ल्या वस्तूंक बरेंच खाशेलपण आसा.- कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
केळशी शांतादुर्गा देवस्थान

***'केळशी शांतादुर्गा देवस्थान*** आपले देव घेवन वेगवेगळ्या गांवानी गेले. जशें **मंगेश,म्हालसा शांतादुर्गा** आदी आनी चडशें ते लोक फोंड्या म्हालांत गेले आनी तांतूतली एक देवी म्हणळ्यार ही **शांतादुर्गा** देवी.
ह्या देवीक जरी हांगच्यान घेवन गेले तरी तिचे **अस्तित्व** अजून हांगा आसा. ह्या देवळाच्या म्हाजनानी अजून तिचो हक्क कोणाकडेन दिवना. दर वर्सा तिच्या वाडदिसा हांगा येवन ते निवळ करता.रंग काडटा.केळशी गांवांत तिची ल्हानशी घुमटी आसा. आनी तिचे देवूळ कवळ्या आसा तशेंच तिचे म्हाजनय थंयच रावता. ह्या गांवची राखण एक 
क्रिस्तांव करता. ते म्हाजन हांगा नासतना ताका हांगासरलो पुराय अधिकार आसा. जे किते हांगा घडटा ताची पुराय म्हायती तो तांका दिता. जर कोणय थंय लग्ना करपाक सोदता जाल्यार सुदा थंय तांका परवांगी मेळना.

हया गांवचे लोक फाटली 15 वर्सा जाली तांचेकडेन परवांगी घेवन हांगा सत्यनारायणाची पुजा करता. इतली वर्सा जाली ती देवळाचू दुरुस्ती करपाक तांचेकडेन मागणी करता. पूण ती तांका परवांगी दिना.

वर्ग:देवनागरी पानां