open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
एम. बॉयर

पुरस्कार आनी भोवमान

गोंय मुक्तिच्या अमृत म्होत्सवच्या वेळार 1986 तांकां तरेतरेच्या चाक्रित सम्मनीत केलो. हो सम्मान तांकां माद्यी राष्ट्रपती गीआनी जैल सिंग हाणीं भेटयलो.

· 1984-85 वर्सा तांकां गोंच्या राज्यान संस्कूती खातीर पुरस्कार दिलो. हो पुरस्कार तांकां गोंय सरकार दनमान आनी दियु हांणी नेमलो.

· 1994-1995 वर्सा, संगीन नाटक अकाडेमी पुरस्कार नेमलो. हो पुरस्कार तांकां भारताच्या राष्ट्रपती श्री शंकर दयाल शर्मा हांचे हस्तुकी भेटयलो. हो पुरस्कार फावो जावपी तो कोंकणीचो पयलो तियात्रीस.

· 2005 वर्सा, तांकां पदमश्रीचो पुरस्कर तांकां डॉ. अबदूल कलम आमचे मानन्यी पुर्व राष्टपती हाणी भेटयलो.

वर्ग:Tiatrist
वर्ग:देवनागरी पानां
विन्सेंंट दूमिंगोस जेरोनिमो फोनाडींस

## जल्म
बाब विन्सेंट हांचो जोल्म सेतबाच्या 30 वेर 1944 हया वर्सा कुलाबा, नलाबार हिल मुंबय, हांगा जालो.

## तियात्रिस्त
तो एक फामाद तियात्रां बरोवपी दिग्दर्शक आनी तियात्रांनी भाग धेवपी कलाकार. ताणीं आंता मेरेन जायतीं नामनेची तियात्रां बरयल्यात. देखीक पायचें जुरामेंत, दोलीचों केंस्तांव, निमिलेकी व्होकल, हेचं म्होजें नोशीब, रक्तान भोल्लेकी सूरी, काळोखातलो गूट, गुन्यावकारी, शिराप आनी म्हजी सून.

## वावर
तशेंच बाब विन्सेंट हाणीं जायत्या तियात्रांनी वांटोय धेतिल्लो आसा. देखीक सायबिणीच्यो सात दुखी, असनोडेचो किस्तुलो, सा.फिन्सिस झेवियस, मेरी मेगडालीन, काकूट, अबदुल नारायण डिसौझा, हिमटयाचे भोगणार, राखणो, बुराक पडलेलो रस्तो, भुरगीं ओ भांगर, न्हय आदी.
त्याभायर बाब विन्संट हांणी गोंयांत, पुण्या आनी मस्कट हांगा सुमार अंयशावयर कातारां रचयल्यात आनी गायल्यात.

वर्ग:Tiatrist
वर्ग:देवनागरी पानां
प्रतिभा

**प्रतिभा**  काव्या निर्मिती फाटलें सगळ्यात म्हत्वाचे कारणा म्हण प्रतिभेचो उल्लेख येता.प्रतिभा म्हळ्यार मनशाक जल्मजात मेळिल्ली कलेची ईवरीय देणगी.ह्या ईश्वरीय देणगीच्या आधाराचेर तो व्यक्ती अलौकीक आनंदाचे खीण वाच्याप्याक भेटयता.प्रतिभा नासत जाल्यार  काव्या निर्मणी अशक्य वा भोव कठीण अशें म्हण्टात.पूण विविध  घटकांचो आधार घेवन प्रतिभेचे मुळाचे स्वरुप आमच्यानी उबें करुं येता.प्रतिभा  म्हळ्यारुच काव्या रचपाची तांक वा कला.प्रतिभा ना त्या कविची  गत पाखा झडिल्ल्या  सवण्या भाशेन .एकाद्र्या सुवातीचे,मनशाचे,प्रसंगाचे चित्रण करपाचे बळगें जेम लेखका कडेन आसता ताकाच प्रतिभा म्हण्टा.प्रतिभा ही बौध्दीक शक्त जातूंत नव्या विचारांचो उन्मेश जाता.

प्रतिभा ही मनशाची  जल्मजात दैवी शक्ती जाका लागुन कवीच्या भितर नव्या रचंनाची स्फुर्ती जागृतजाता.ताका लागुनच कवि सादारण मनशां परस चड संवेदनशील आसता आनी तो काव्याच्या रुपान आपले संवेदना व्यक्त करता.ती जल्मजात वा पुर्वजल्माच्या संस्कारा लागुन आसता प्रतिभेक निसर्गीक पद्दत मानप सभावीक जावन आसा.सफळ काव्या निर्मितीक प्रतिभा आसप चड गरजेची.अशें जायते  कवी जावन गेले जाचे शास्त्रीयज्ञान चड नाशिल्ले पुण प्रतिभेच्या नांवार अमर काव्य रचून गेले.ताका लागुन इंगलीशीत म्हळा *POETS ARE BORN NOT MADE।*

## प्रतिभा निर्माण जावपा फाटलीं वेगवेगळी कारणां।
***ग्रहण**
***स्मरण**
***निवड**
***कल्पना**
***स्कंलपना**
***स्फूत**
***उत्पेक्षा**
***भावनात्मकता**
***गरज**

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
अभ्यास-काव्य कारण

**अभ्यास-काव्य कारण** संस्कृतान आचार्यानी सांगिल्लें हें दुसरें काव्य कारण.हो अभ्यास काव्यशास्त्राच्या अनुरुप आनी त्याच तरेन काव्य बरोवक आनी ताचेर चर्चा करपाक समर्थ आशिल्ल्या लोकांकडेन करचो.साहित्यीक ग्रंथात अभ्यास  हें काव्य कारण श्रेष्ठ मानला.पाश्चात्य विचारवंत लेगीत  ह्या काव्यकारणांक मान्यताय दिता.जाणकारांच्या फुडारपणाखाला परत परत काव्य रचनेचो अभ्यास करुन,तांका दाखोवन ताचें कडल्यान मार्गदर्शन घेवन परत बरोवप म्हळ्यार अभ्यास.अभ्यास करुन सामान्य बुध्दीच्या मनशाकुंय पांडित्य प्राप्त जाव येता.

काव्याच्या अभ्यासात काव्याचे अंतरंग आनी बाह्यरंग स्पश्ट जाता.त्या उपरांत काव्याच्या  मांडावळीचो अभ्यास करप गरजेचो.काव्यांत वेगवेगळे शब्दप्रयोग,अंलकार,छंद,हांच्या अभ्यासाची गरज काव्याची सुरवात कशी करप.मध्य कशें करप.शेवट  कसो करप हें सगळें अभ्यास केल्यारुच जमता.जेणेकरुन बरें काव्य निर्माण जाता.जें सुचता तें बरोवप उपरांत ताचेर  कसलेच संस्कार।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
व्युत्पत्ति-काव्यकारण

**व्युत्पत्ति-काव्यकारण** संस्कृत जाणकारांनी काव्यानिर्मिती खातीर पयलें म्हत्व प्रतिभेक दिला.उपरांत अभ्यासआनी व्युत्पत्तीक दिला.

रुद्रटान प्रतिभेक  सहज आनी उत्पाद्या मानला जातूंत सहजान म्हळ्यार सहज वा स्वाभाविक आसता.पूण उत्पाद्याच्या अंर्तगत निपुणता आनी अभ्यास येता.ह्याच निपुर्णतायेक  रुद्रट आनी कृतकान व्युप्तत्ति म्हळां.व्युतपत्ति म्हळ्यार कला वा प्रंचड पांडित्य.विविध  शास्त्राचे अवलोकनान आनी  सत्संगान प्रंचड पांडित्यआनी कला प्राप्त जाता वा संवसारांचे बरें गिन्यान आसा वा शास्त्रांत छंद. कोश,नृत्य,गिंता, वादन,चित्रकला हाचें गिन्यान जाल्यार धर्म,अर्थ,काम आनी मोक्ष हया चार पुरषार्थाचो आस्पाव जाता

कविक आदल्या  महाकविच्या काव्य ग्रंथाचें वाचन,इतिहास,वळख अभिप्रेत आसता.अशें तरेन मनशाकडेन जर तितली बहृसृतताय आसली जाल्यार मनीस खुब गिन्यानी जातलो  आनी ह्या मेळियल्ल्या गिन्यानाचो  फायदो प्रतिभेक जाव येता . ह्या गिन्यानाचो फायदो आनी उपेग कवीक कशें तरेन जायत सांगुक येना पूण निपुर्ण कवी ह्या गिन्यानाचो फायदो बरें  काव्य रचपाक करता.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
म्हाका नोकरी मेळ्ळीं(तियात्र)

**म्हाका  नोकरी मेळ्ळी**

**बरोवपी**

**मिनीनो मारीयो दे आरुजो**

**पुस्तकाची म्हाप्रकाशन अंक 2**

**उजवाडावपी:**

**माची मोगी सांता क्रुज ,गोंय**

**छाप्पी  आनी चित्रावपी:**

**येडस प्रीणटर,पणजी**

**पयली आवुती: 2007**

**मोल-25**

**लेखकाची म्हयती**

**मिनीनो मारियो दे आरुजो हांचानी b.com केला.कोंकणीच्या मळार आयज मेरेन 12 तियात्रा बरयल्या.  तातूतली खुबशी तियात्रांक सादरीकरण  आनी लिखाणा खातीर साबार इनामा  मेळ्ळ्या. म्हांका नोकरी मेळ्ळी हो तांचो तियात्र कला अकादमी गोंय हाणी घडोन हाडिल्या तियात्र उसव 1998-99 वर्सा भाग घेवन  बरोवपाखातीर दुसरें इनाम जाल्यार सादरीकरणाखातीर तिसरें  इनामा जोड्या .**

**•    हो तियात्र बरोवपाकखातीर  तांका दुसरें इनाम फावो जाल्लो.**

**पात्रां**

**•     क्रिस्तो –   एक अफिसर**

**•     आना-    ताची घरकान**

**•     इजलेडर-  तांचो  पुत**

**•     जोरमे-  तांचो नोकर**

**•     मोटूच्या-   शेजारी**

**•     विकी-  इजलेडराचो इश्ट**

**•     रोब्रेट-  इजलेडराची इश्ट**

**•     शेल्वा-  इजलेडराची इश्टीण**

**•     पावुल-  एक  धोदेकार**

**•     सेल्समेन-  वेपारी**

**पोस्टमेन- गावचो  पोस्टमेन**

**कथानक**

**म्हाका नोकरी मेळ्ळी हें तियात्र मिनीनों मारियो दे आरुजो हाणी बरयला. ह्या तियात्रान ऎकूण 11 पात्रां आसात. क्रिस्तो बापूय, आना आवय, इजलेडर तांचो पुत, जोरमे तांचो नोकर मुखेल पात्रां आसात. क्रिस्तो एक आफिसर आना घरचें काम साबाळटा.पुण तिका नोकरी करपाची आस आसता.**

**नोकरेक अर्ज  करता आनी तिका नोकरी मेळ्ळटा. तिका नेकरी मेळ्ळया कारणान ती चडसो वेळ भायर घालयता.इजलेडराक कमी वेळ दिता. आना ही एक बायल मोडन विचारांची आशिल्लया कारणान ती आपल्या घोवाच्या क्रुस्तार वा ताचांलागी दुडू मागपाक  तिका आवडना .  क्रिस्तो  आनाक सागता की तू नोकरी करू नाका  इजलेडराचो साबाळ कर . ती आयकना आनी क्रिस्तोक  डिवोस दिता .इजलेडर आपल्या आवयच्या मोगाक आशेता. पुण  क्रिस्तो ताकां आवय- बापायचो दोगांयचो मोग दिता.जोरमे इजलेडराक मायेन वाडयता पुण इजलेडर ताका शाणपणा सागता. एक दिस इजलेडर आनी मोटुच्या दोगुय मेळूम ब्लू- फिल्म पळयता.जोरमे ताका आडयता पुण ते आयकना. काय वर्सानी इजलेडर व्हडलो जाता . पुण तो वायट सगतीन पडटा .ड्रक्स ,  ड्रक्साचो धंदो  करता. तो आपले शिक्षण सारके घेना. मागीर बापाय आनी पुतामंदी वाद जाता.आनी ह्यात कारणाक लागून इजलेडराचे सगळे गुपीत भायर सरता बापायक ते कळटा. तेन्ना इजलेडर आपल्या काळजाचो भार, मोगाची तडफड भायर काडटा.  त्याच रागान तो घरातलो भायर सरता. आनी वाटेर ताच्या गाडयेचो अपघात जावन तो मरता. आनी अखिरेक ताचे मडे घरा हाडटा तेन्ना ताची आवय आना येता. ती आपली चूक मान्य करता.पूण आता खुप वेळ जावन गेल्लो आसता.**

**संघर्श**

**  क्रिस्तो आना मदी .क्रिस्ताे आनाचो माेगाचाे संघश्**

**इजलेडरचो आपल्या आवय बापायच्या मोदाखोतीर**

**   भास**

**भास सोपी आसा.**

**म्हाका वाचतना आडखळ आयली .**

**    काय कठीण उतरांचो वापर केलो**

**     म्हजें मत**

**      समाजाचेर  उजवाड घालपी.**

**     आयच्या काळार जावपी घटना.**

वर्ग:देवनागरी पानां
बोगोटा

**बोगोटा**, कोलंबिया.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
अश्वगंधा

**अश्वगंधा** (Withania Somnifera)

## सामान्य नांव
अश्वगंधा(कों)।(म)।(हिं),इंडियन जिन्सेंग,विंटर चेरी(इं).

## वनस्पतीशास्त्रीय वर्णन
अश्वगंधाक ताळयो खूब आसतात तें उबें।झुडुप ०३-१।५ मी।मेरेन वाडपी झाड।मुळां मोठीं,मासाळ आनी धवशीं तपकिरी आसतात।पानां ५-१० से।मी लांब आनी लांबट भरपूर कुसां आशिल्लीं आसतात।फुलां दिसनात अशीं,फिकट पांचवी वा फिकट हळडवीं आनी घोंसानी येतात। फळां सुमार ६ मि।मी व्यासाची आसतात।

**खंय खंय मेळटा**- मध्यप्रदेश,पंजाब,गुजरात,राजस्थाच्या सुक्या प्रदेशांत हाची लागवड जाता। गोंयांत हालींच आयलां।

## उपेग

* **अश्वगंधाच्या पानांनीं सूज ,वेदना कमी करपाचे आसतात।**

## संदर्भ
गोंयच्या कांय म्हत्वाच्यो वखदी वनस्पती,स्टेट मेडिसीनल प्लांट बोर्ड।

वर्ग:देवनागरी पानां
गोमती

**गोमती** ही नवलिका नारायण वादोळकार हांणी बरयला।

## पात्रां

* गोमती 
* वासगो
* रामगो 
* जिवप्पा
* कुन्नू 
* पिरमा
* आवय 
* तुको
* देवराय 
* खुशाली
* बाबुटोकाका 
* गुड्डीशेट

## आशय
गरीब बायलेची संवसारान आनी समाजान जाल्ले हाल सांगल्यांत.

## संर्घश
जिवप्पा आनी तुक्यामदीं.

वासगो आनी खुशालीमदीं.

## संदर्भ
वादोळकार नारायण, गोमती

वर्ग:देवनागरी पानां
भोगदंड

**भोगदंड** ही कांदबरी हेमा नायक हांणी बरयला।

## पुस्तकाची म्हायती
प्रकाशन क्र. 62

हेमा नायक
पयली उजवाडावणी

1997
उजवाडपी

हेमा पुंडलीक नायक

अपुरबाय प्रकाशन

वळवळ फोंडे- गोंय
छापपी

हिरू नारायण नायक

रूतू ऑफसेट

वळवळ फोंडें – गोंय

## पात्रां

* लेजली
* आगॊस्तीन(पाय)
* जोजेफ
* लुइजा
* गजानन (पसरकार)
*जेमा
*आंतॊनेत(माय)
*सुकोरीन
*माग्दालीन
*न्युटन आंकल 
*रॊबीन
*फिलोमेन (शेजान)
* सिडनी (मोगी) ।

## आशय
काणी घडटा एका जुव्यांर, क्रिस्त समाजाचे पडिबींब,दुडवांच्या आशेन गांवघर सोडुन वचुन तांची सपनां अक्समात धुळींत मेळून वतात.

## संदर्भ
नायक हेमा ,भोगदंड ,अपुरबाय प्रकाशन-वळवळ फोंडे- गोंय

वर्ग:देवनागरी पानां
जुवारीचीं पांयजणां

**जुवारीचीं पांयजणां  बरोवपी अशोक कामत**

## पात्रां

* दामोदर (दामू)
* **सुभाष**
* गुरूदास (धाकलू)
* मीरा
* सर्वेश
* शमी
* नितीन
* बाबलो

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
विरामचिन्हां

alt=विरामचिन्हां|border|right|291x291px|विरामचिन्हां
**विरामचिन्हां** मनीस जेन्ना उलयता,तेन्ना ताच्या आवाजावयल्यान, हावभावावेयल्यान, ताच्या उलोवपाचो आशय वा मुद्दो आमकां समजता.तो प्रश्न विचारता,सादे विधान करता, ताका खोशी जाल्या वा अजाप हे ताच्या उलोवपा वेयल्यान कळटा. पूण हेंच बरोवन दिले जाल्यार समजूंक कठीण जाता.देखुन किते सांगपाचे आसा ते व्यक्त करपाक तो आपल्या बरोवपांत कांय कुरवाचो वा चिहांचो उपेग करता.वाचतना खंय-खंय थाबप, कितले थांबप, प्रश्न विचारला काय कितें,हे कळपाखातीर कांय कुरवो वा चिहां थारायल्ली आसता. ह्या चिहांक विरामचिन्हा अशें म्हणटात.

## पूर्ण विराम
१ उपेग- वाक्य पुराय जालें हें दाखोवपोखातीर.

देख- सगळीं भुरगीं शाळेत गेली.

२ उतराचें संक्षित रूप दाखोवपाखतीर.

देख- प्रि. घ. केरकार

प्रियंका घनश्याम केरकार

## अल्प विराम (''' ; ''')
उपेग- दोन वाक्यां जोड अव्ययान जोडिल्लीं आसतात तेन्ना वापरतात.

देख - हांव बेगीन भायर सरल्लें ; म्हूण म्हाका बस मेळ्ळी.

ताणें थंड उदक पियाले ; म्हूण ताका थंडी जाली.

## स्वल्प विराम (''' , ''')
उपेग-एकेच जातीचीं जायतीं उतरां एकाफटल्यान एक आयल्यार.

देख-1) लंगडी, कबड्डी, लगोय्यो, आदि. (हे देशी खेळ)

2) दुसय्याक उलो मारता तेन्ना.

रीमा, हांगा यो गो मातशे.

प्रितेश, मातसॊ हांगा येता.

3) आज्ञा करता तेन्ना.

चल, दार धांपून यो.

वच, आनी म्हजें पुस्तक हाड.

## अपूर्ण विराम (''':''')
उपेग- वाक्याच्या शेवटाक फुडें आनी कितेंय म्हायती सांगपाची आसली जाल्यार.

देख- सकयल दिल्ल्या प्रश्नांच्यो जापो बरयात :

## प्रश्न चिन्ह ('''?''')
उपेग- प्रश्नार्थक वाक्य सोंपता थंय वापरतात.

देख - तुमी खंय वतात ?

तुका कितें जाय ?

## उद्दगार चिन्हा वा उमाळी चिन्हा ('''!''')
उपेग- उमाळे दाखोवपी उतराच्या शेवटाक.

व्वा !आज जेवण बरें जालें.

शी ! उदकाक अळशीक वास येता.

एकोडी अवतरण चिन्हा (‘ ’)

उपेग- एखाद्रें उतर खासा करून सांगतना.

‘नवे’ म्हणल्यार भाताचें कणस.

## दोट्टी अवतरण चिन्हा '''(“ ”)'''
उपेग-उलोवप्याचीं उतरां म्हूण दाखोवपाखतीर.

देख- रीमान सीमाक म्हणलें,“ तूं बाजारांत वच ” 
## जोड चिन्हा (''' - ''')
उपेग - दोन उतरां जोडटना.

खाण – जेवण.

उठप – बसप.

## अपसारण चिन्हा (------)
उपेग - उलयतां – उलयतां  फुडें येवजना जावन अचकीत थांबता तेन्ना वापरतात.

तो म्हाका मेळ्ळो पूण -------

## संदर्भ
कामत अशोक अर्चना. सै. कोंकणी व्याकरण. कुडचडें, गोंय: अशोक कामत,कामत प्रकाशन कुडचडे, गोंय, 2010.

वर्ग:देवनागरी पानां
तेंफळां

**तेंफळां**

## सामान्य नांव
**तेंफळां** (कों),त्रिफळा(म),तिलफदा(ही)।टूथएक ट्री(इं)।

## वनस्पतीशास्त्रीय वर्णन
एक मध्यम आकारछें, पानझडीचें ,गंध आशिल्लेंं,झाड।हाची साल फिकट आनी दाट आसता।ताच्या आंगार शंकू भशेन कांटे आसतात। पानां जोडपानां,लांबट तोंकांची,एका विरुध्द एक चारच वटांनीं आनी ताळयेच्या तोंकार घुसपो जाल्लीं आसतात।३०-७५ सें।मी।लांब पानांच्या दांडयाचेर बारीक कांटे आसतात।फुलांचे तयरे मदीं-मदीं वा वयल्या पानांच्या मुळांतल्यान येतात।फुलां विरल,पांचवी हळडवींशीं,दादलेकुरीं आनी बायलरकुरीं। फळां ल्हान,५ मि।मी व्यासाचीं,वाटकुळीं।एका फळांत एक बी आसता।वाटकुळी,गुळगुळीत,निळशि-काळी आसता।

## खंय खंय मेळटा
पश्चिम घांटांत पातळिल्लीं आसतात।गोंयांत सगले कडेन मेळटात।

## उपेग
* छातयेंत कळ आयलदयार सालीचो कसाय करुन घेतात।
*पोटांत दुखता जाल्यार सालीचो पिठो करुन तेलांत  घाळोवन पोटाक भायल्यान लायतात।
*फळाची साल,बी,काणाची साल,आनी मूळ,तशेंच फळांतल्यान काडिल्लें तेल  कॉलराचेर वापरतात।
*फळां गंधीत,एस्ट्रिन्जंट,उत्तेजक आनी भूक वाडोवपी आसतात।जिरवणेचे त्रास,दमो,बॉंकायटीस, काळजाचे त्रास,दांताची दूख, आनी संधीवात हाऩचेर उपेगी आसता।
*बियांचें तेल फेरिस भुरभुरुंक दिना अशें,जंतुनाशक, जळटा त्या कातीच्या रोगांचेर लायतात।

## संदर्भ
गोंयच्या कांय म्हत्वाच्यो वखदी वनस्पती,स्टेट मेडिसीनल प्लांट बोर्ड।

वर्ग:देवनागरी पानां
जाणवाय

**जाणवाय** ही एक कोंकणी कांदबरी।

## पुस्तकाची म्हायती
ही कांदबरी देविदास कदम हांणी बरयला।प्रकाशक
c .ऋषिकेश कदम ,संजना पब्लिकेशन्स,39,दत्तवाडी,सांगें, गोंय 403704,पयली उजवाडावणी : 2018,मुखचित्र: श्रीधर कामत बांबोळकार

## लेखका विशीं म्हायती
* देविदास कदम हांणी कोंकणीच्या साहित्य मळार पयलें पावल घाल्लें आसा.
* तांची पयलीच कादंबरी ‘दिका’ राष्टीय साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार फावो जालो.
* तांच्यो आनीक दोन कादंबरयो ‘गांठवल’आनी ‘उबंतर’ उजवाडाक आयल्या।

## पात्रां
* मुखेल पात्र- मुरलीधर
* आजी-म्हालकुमे
* बापुय-नारायण
* आवय-अनसुया
* भयण-शिल्ला
* मेवणो-अन्नंत
* राम जाणवय -शंकर जाणवयाचो बापुय
* जाणवय -शंकर,गांवच्या दैवतेचो पुजारी
* गुणो -फाटलो-फुडलो विचार करिनासतना उलोवपी.
* म्हाळ्गोबाब - वखद दिवपी.
* पाडुंबाब- जाणवयाफाटल्यान ताच्याच उतराची चड किम्मत.
* आर.एन्.नायक- मुरलीधराचो सर.
* टिचर- मेरी
* दोतोर- डॉ .सुमन सहस्त्रबुध्दे,सरकारी आस्पत्रेंत.
* दोतोर- डॉ .अनंत ऐगळा एम्.डी,विज्ञानीक नदरेतल्यान उलोवपी
* धुरीसर- 14वर्सा व्हड आशिल्लें शिक्षक,मुरलीधराचें घट इश्ट.
* साईश -धुरीसरालो चलो.
* इश्ट- सुर्याकांत, मारुती, जनीर्दन, विजय,अशोक,रामकृष्ण।

## संदर्भ
जाणवाय,कदम देविदास,प्रकाशक c .ऋषिकेश कदम ,संजना पब्लिकेशन्स,39,दत्तवाडी,सांगें, गोंय 403704,पयली उजवाडावणी : 2018,मुखचित्र: श्रीधर कामत बांबोळकार

वर्ग:देवनागरी पानां
खोल खोल मुळां

**खोल खोल मुळां** ही एक कोंकणी कांदबरी। बरोवपी जावन आसा महाबळेश्वर सैल।

## पात्रां

* आंतोनेत (मुखेल पात्र)
* रोजालीन (आवय)
* रूजार (बापूय)
* ग्लोर
* फ्लोर
* माग्दालीन (माशेन)
* मायकल
* फरांसीक
* दुमींग (घोव)
* फिलीप
* क्रुजीन

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
कार्मेलीन

**कार्मेलीन** ही एक कोंकणी कांदबरी।

## पात्रां
* कार्मेलीन- मुखेल पात्र
* झुझे – कार्मेलीनाचो घोव
* निरास आनी नोरीया
* बेलिंदा – कार्मेलीनाचे चली
* इजाबेल आनी बसत्यांव –गोयांत रावपी शेजारी
* फ्रन्सिस – कार्मेलीनाचो धाकलो भाव
* जिआंव फिलीप आनी फेर्नाद- मामा मामी
* एल्सा - इश्टीण
* नातालीन – कार्मेलीनाची नणंद
* इजाबेल- झुझेच्या भावाची बायल

## पुरस्कार
* १९८३ कार्मेलीन ह्या कादंबरीक साहित्य अकादमीचो पुरस्कार
* २००४ वर्सा सूड ह्या तांच्याच कांदबरीचेर आदारून सूड – एक बदलो हें फिल्म चित्रायलें.
* २००८ वर्सा गोंय राज्य संस्कृती पुरस्कार
* २०११ वर्सा सुनामी सायमन पुस्तका खातीर विश्र्व कोंकणी केंन्दाचो विमला वि.पै साहित्य पुरस्कार फावो जालो.
* १९७३ वर्सा गोवा कला अकादमीचो पुरस्कार

## संदर्भ
कार्मेलीन, मावजो दामोदर

वर्ग:देवनागरी पानां
पाखलो

**पाखलो** हि एक कोंकणी कांदबरी।

## मुखेल पात्रां
* विठू (पाखलो)
* चॅफ कार्मो रेयश
* शाली
* सोनू
* रजनी
* सुलू
* दादी
* गोविंद
* आलेस
* शामा

## संदर्भ
पाखलो, शेट तुकाराम

वर्ग:देवनागरी पानां
बायो

**बायो – Cassia fistula**. सामान्य नांव – बायो (कों), बहावा (म),अमलतास (हिं),गोल्डन शॉवर ट्री (इं)

## वनस्पतीशास्त्रीय वर्णन
मध्यम आकाराचें झाड 10-20 मी.वाडपी. पानां गळटात.15-60 सें.मी. लांब दोशीं तीन ते आठ पानाच्या पाकळ्यांच्यो जोडयो आसतात. प्रत्येक पानाची पाकळी 7-29 सें.मी. लांब आनी 8-9 सें.मी. रुंद आसता. फुलां सकल हुमकळपी घोंसांक जातात.घोंस 20-40 सें.मी. लांब आनी प्रत्येक फुल 4-7 सेंमी. व्यासाचें पांच हळडव्या एकाच आकाराच्या पाकळ्यांचें आसता. फळ एक 30-60 सें.मी.व्यासाचें पांच हळडव्या एकाच आकाराच्या पाकळ्यांचें आसता. फळ एक 30-60 सें.मी. लांबायेची आनी 1.5-2.5 रुंदायेची सांग आसता.तातूंत कितल्योशोच बियो आसतात आनी ती तिखशी आसता.

## खंय खंय मेळटा
भारतांतले नीज,भारतभर सांपडटा.गोयंतय सगल्याक मेळटा.रोगाचेर, जोर,पोटांतल्यो कळा,

## उपेग
* बियो,फुलां आनी फळां कातीच्या आनी कुश्टरोगाचेर उपचार करुंक वापरतात.बियांत भायरी,पोटांतली वायू ना करप आनी जोर उणावपाचे गुणधर्म आसतात.
* फुलां कातीचे रोग निवळावंक वापरतात. तातूंत ऍस्ट्रीन्जंट, जोराचें वखंद,जखम पेखोवपाचे गुणधर्म आसतात.
* पिकी सांग पारंपारीक वखदांनी भायरी म्हण वीपरतात.
* मूळ काळजाच्या दुयेंसाचेर, अस्वस्थताय,संधीवात, रकतस्रव,जखम, व्रण,पुळी बी चेर गुणकारी आसता.
* फळांचो घीर भुरगीं आनी गुरवार बायलांखातीर सुरक्षीत भायरी म्हण वापरतात.
* पानांतय भायरेचे गुणधर्म आसतात.

## वापरांत येवपी भाग
बियो, फुलां,फळां, मूळ आनी पानां.

## लागवड
बियां कडसून.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
हळद

**हळद** ही हळदुव्या रंगाची आसता.

ताचें कूळ- Zingiberaceae. ताका लॅटीन नांव म्हळ्यार - Curcuma Longa Linn.

ही वनस्पत गांवांत खुबश्या जाणांच्या पोरसांत आमकां  पळोवपाक मेळटा. वेगवेगळ रूचीक जीनस करचे खातीर हळदीच्या पिठ्याचो आमी चड उपेग करतात. हलदीच्या सुगंधी पानांच्यो आमी पातोळ्यो करपा खातीर उपेग करतात. बांगड्यांचें वा ताल्ल्यांचें सुकें धबधबीत केल्यार तातूंत हळदीचीं पानां वासा खातीर घालतात. हळदीचे खूड(मुळां) उकडून वयली साल काडची आनी ती सुकोवन वखदी उपेगा खातीर वापरची. ह्या हळदीच्या कुडांचो पिठो आजकाल बाजारांत पाकिटांनी सहज मेळटा. ह् पिठ्याचो सौंदर्यप्रसारकांत सोंदर्य वर्धक म्हूण उपेग करतात. हो पिठो जंतू नाशक आसून कातीचो रंग सुदारपाक ताचो उपेग जाता. हे खातीर हळद दूदांत झरोवन मुखामळार लावची.

कुडींतलो पित्तोदोश इबाडून कामीण आनी पंडुरोग सारक्या दुयेंसा

वर्ग:देवनागरी पानां
हरयाळी

कूळ:Graminae  लॅटीन नांव:Cynodon dactylon pers

**हरयाळी** म्हळ्यार दुर्वा, धार्मीक उपयोगाक लागून चडशे जाणांच्या ती परिचयाची आसा. हरयाळेची आड फागूर फुटिल्ली वेल जमनीर अयस-पयस पसरता. तिच्या पांचव्चायार रंगाक लागून तिका 'हरयाळी' अशें म्हणटात. हरयाळेचीं पानां बारीक लांबट आनी अशीर आसतात. धवी आनी निळी हरयाळी अश्यॊ तिच्यॊ दॊन मुखेल जाती आसात. 'गंडदुर्वा' ही हरयाळेची एक वेगळी जात आसून ही वनस्पत चड करून पाणथळ जाग्यार जाता.

हरयाळी थंड गुणाची आसून तातूंत तुरट रस मुखेलपणान आसपावल्लो आसा. आनी ह्या गुणाक लागून पोटाच्या तशेंच कुडींत जावपी साबार दुयेंसांत तिचो उपेग जाता.

उलटी जावप, पींत जावप ह्या लक्षणावेळार हरयाळेचो रोस घेवचो. तशेंच पातळ परसाकडेन जावप, संडासावाटेतल्यान रगत पडप, ह्या सारक्या दुयेंसांत लेगीत हो रोस उपेगी पडटा. हांगा रोस म्हणटना हरयाळी बारीक वांटून अर्दचमचो उदकांत ती पिळची.

बायलांक जावपी खुबश्या दुयेंसांत हरयाळी मुखेलपणान वापरतात.आंगार वा गर्भपात जावपाची संभावना आसल्यार हरयाळेचो रोस भोव उपेगी. तेच बरोबर गर्भाशयाक शक्त दिवप आनी ताचें पोशण करप हें काम मुखेलपणान हरयाळी करता. मेदवृध्दीत (cholestrol) सदांच हरयाळी कांय प्रमाणांत घेयत जाल्यार मेदाचे (Fat/cholestrol) प्रमाण उणावता.

पींत जावन तकली दुखता आसत जाल्यार कपलार हरयाळेचो लेप लावचो, तशेंच दोळे आयल्यार हरयाळेचो रोस काडून तो गाळचो आनी दोळ्यांत ताचे थेंब घालचे आनी पापण्यांचेरय लावचो. जखम जाल्यार लेगीत हो रोस उपेगी पडटा.

हरयाळेचेर थोडो वेळ चल्ल्यार पांयांच्या तळव्यात आशिल्ल्या दाब थळांचेर दाब येवन ताचो दोळ्यांक बरोच फायदो जाता. हरयाळी पावसाळ्यांत आपसूक किल्लून येता.वेगवेगळ्या दुयेंसांखातीर हरयाळेचो वापर करूंक शकतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
कांटैकुंवर

**कांटैकुंवर** पाचव्या रंगाची आसता.ही एक कुंडलेंत लायिल्लें सोबेचें झाडूच म्हूण आमी वळखतात.हाचीं पाना मोवसार,दाट,लांबट आनी कांटेरी आसता.त्या पानांनी भितर बुऴबुळीत पारदर्शक गर आसता. हो गर वखदी आसून ताची चव कोडू आसता.
  ल्हान भुरग्यांच्या जात्या विकारांक हो गर भोवच उपेगी पडटा.भुरग्यांच्या पोटांत दुखल्यार वा दंत जाल्यार पांव चमचो पांच ते सात दीस पोटांत घेवपाक दिवचो.तशेंच कोणाकूय दोळे आसल्यार वा दोळ्यांत जळजळ आसल्यार वा हेर दोळ्यांच्या विकाराखातीर हो गर पातळ करून दोळ्यांत घालतात वा ताचो लेप दोळयांचेर दवरल्यार दोळ्यांक थंडाय मेळटा.जोर आयल्यार हो गर,पिंपऴीचो चूणॆ आनी म्होंव एक करून घेतल्यार कुडींत वाडिल्ले पींत भायर पडून कामीण बरी जांव येता.

वर्ग:देवनागरी पानां
आडकी

**आडकी** हे ल्हान वनस्पतीक धवीं -गुलाबी रंगाचीं नाजूक फुलां आसा.
आडकेचीं फाळां बारीक गोलाकार आसून पिकतकीच तांचो रंग काळो जाता.  
ल्हान दोंगुल्ल्यानी जावपी है वनस्पतीचीं पाळां घट्ट आसून हया मुळांचो उपेग आयुर्वेदांत वेगवेगळ्या दुयेंसांखातीर करतात.हे वनस्पतीचें संस्कृत नाव सर्पगंधा.रक्तदाब वाडपासारक्या दुयेंसाचेर आडकेचो उपेग मुखेलपणान करतात.रक्तदाब वाडटकच घुंवळ येवप,तकली फोडप,घाम येवप,दोळ्यांफुडें घयरें दिसप.अशीं

वर्ग:देवनागरी पानां
गोडेंंकाश्ट

गोडेंकाश्ट वनस्पतीक बरेच लोक वळखतात.हे वनस्पतीच्या झोपाक तांबसार जांबळ्या रंगाचीं मंजिरेभशेन दिसपी फुलां फुलतात आनी बारीक चेपट्यो सांगो लागतात. हिंचें मूळ लांबट आसून तें तांबसर हळडुव्या रंगाचें आसता.ह्या मुळाचो घरगुती वखदांत वापर जाता.तें चवीक गोड आसता म्हणू ताका 'गोडेकाश्ट' अशें म्हणटात. जलज, मिसरी आनी अरबी अशे ताचे मुखेल प्रकार आसात.
गोडेकाश्ट चवीक गोडूस आसून ताळ्याक बरें पडटा.हाका लागून आवाज बसला आसत जाल्यार हाचें चूर्ण थोडें तोंडांत घालून चघळचें.

वर्ग:देवनागरी पानां
पळस

**पळस** - Butea monosperma. सामान्य नांव-पळस(कों),(म),पलाश,धक(हिं),फ्लेम ऑफ फॉरेस्ट (इं)

## वनस्पतीशास्त्रीय वर्णन
मध्यम आकाराचें पानझडीचें झाड. 15 मी, मेरेन ऊंच वाडटा. हें सवकासायेन वाडपी झाड. देंठाच्या दोनय वटांनी पानां आसतात. मदलो देंठ 8-16 सें.मी.लांब आसता.आनी तीन पानाच्यो पाकळ्यो आसतात.एक पानाची पाकळी 10-12 सें.मी. लांब आसता.फुलां
2-5 सेंमी.लांब आसतात.रंगान भडक केसरी-तांबडीं. तीं तुऱ्यांनी आयल्लीं आसतात आनी एक तुरो 15 सें.मी.लांब आसता. फळ एक 15-20 सें.मी.लांब आनी 4-5 सें मी,रुंद अशी सांग.

## खंय खंय मेळटा
मध्य भारतांत पानझडीच्या रांनांनी,1000 मी. उंचाये मेरेन हीं झाडां पळोवंक 
मेळटात. गोयांत साधारणपणान सगल्याक पातळिल्लीं आसात.

## उपयोग
सालीचो ऍस्ट्रीन्जंट मूळव्याध, ट्यूमर आनी अनियमीत मासीक पाळीचेर वापरतात.

झाडांतल्यान एकेतरेचें गोम मेळटा ताका ‘ब्यूटी गम’ वा ‘बंगाल किनो’ अशें म्हणटात. तो एक ऍस्ट्रीन्जंट आनी अतिसाराचेर वापरतात.फुलांतल्यान तेजस्वी असो हळडव्या रंगाचो एक पदार्थ मेळटा पुण तो क्षण भंगूर आसता.बियो लिंबाच्या रोसा बरोबर 
धडायल्यार तांबड्योच जातात आनी ‘नागीण’ (सर्पी) नावांचो रोग ज्याका ‘धोबी ईच’ अशेंय म्हणटात,हमखास निवळायता.

## वापरांत येवपी भाग
फुलां, साली आनी बी.

## लागवड
बियो आनी मुळां कडसून.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
शतावरी

**शतावरी** – Asparagus Resmosus
सामान्य नांव –शतावरी (कों),शतावरी (म),इडियन ऍस्पेरॅगस (इं)
 
## वनस्पतीशास्त्रीय वर्णन
खुब्ब ताळयांचें,कांट्यांचे झोंप मुळाच्या खोडाक चोंब्यांनी आयिल्ली लांब मुळां. पाना कांट्यांभशेनं भोंवतणीं ‌2-3 झुपक्यांनी आयिल्लीं आसतात. फुलां धवीं,उग्र वासाची घोम आयिल्लीं,फळां ल्हान,वाटकुळीं.
 
## खंय खंय मेळटा
भारतांत उष्ण आनी समशितोष्ण भागांत सगळे कडेन. गोंयच्या रानांनीं नलशा जाग्यांनीं मेळटा.

## उपेग
मुळांचो ताजो रोस अपचनाचेर उपकारता.
मुळांचो कसाय नेर्वां आनी संधवाताचे रक्तदाब, अतिसार,सूज, ट्यूमर, ब्रॅन्कायटीस हातूंत थंडाय दिवपी 
आनी कामोत्तेजक म्हण वापरतात.तें मल्लुक मारता,रातआंधळेपणां, रगत,दोळे आनी ताळ्याच्यो पीडा भुरग्यांक दूध दिता तें बायलेचें दूध वाडचें खातीरय वापरताता.

## वापरांत येवपी भाग
मुळां,पानां, सगळें झाड.
 
## लागवड
बियो आनी कंदमूळ हांचे कडसून.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
माको

**माको** लांबट पांनांची ही नाजूक अशी वनस्पत पावसाच्या दिसांनी रुजून येता. माक्याची वनस्पत पाणथळ जाग्यार जाल्ली दिश्टी पडटा. हे वनस्पतीच्या आंगार बारीक ल्हेंव आसता. फुलां बारीक आसून तांचो रंग धवो आसता. बियो बारीक काळ्यो आनी संख्येन चड आसतात. ह्या फुलांच्या रंगावेल्यान धवो, हळदुवो(Webella Chinensis) माको अशे दोन मुखेल प्रकार आसून वखदांत तांच्या सगळ्या भागांचो उपेग जाता. निळ्या जातीचो दुर्मीळ असो एक वेगळो माको आसता. हळडुव्या माक्याचीं पानां मोटीं आसून ताची वेल जमनीर अयस-पयस पसरता. माक्याचें कार्य पचन क्रियेचेर जााता. हाका लागून भूक उणी लागप, अजीर्ण जावप, पोटांत दुखप, अशा वेळार माक्याचो रोस काडून पोटांत घेतात. माको फिग्दाचें कार्य सुदारपाक मजत करता. हाका लागून कामीण सारक्या दुयेंसावेळार ताचो उपेग जाता. कफदोश इबाडून पोटांत दंत जातात. हो कफदोश कमी करचेखातीर आनी दंत भायर पडपाखातीर माक्याचो रोस एण्डेला वांगडा पोटांत घेवंक दितात.
       खोंकली मारून धांप लागल्यार हो रोस पोटांत घेवचो. पाण्डू (anemia) रोगांत रगत इबाडटा. रगत उणें जाता आनी आंगाक सूज येता अशा वेळार माक्याचो रोस उपेगी पडटा. कांय कातीच्या विकारांनी ज्या वेळार कातींतल्यान उदक तेंवता, तशेंच पितामी सारक्या विखारांत माक्याचो रोस पोटांत घेतल्यार बरोच फायदो जाता. पींत चाळून घुंवळ येत वा तकली दुखता आसत जाल्यार हो रोस पोटांत घेवचो वा माथ्यार लावचो. नदर कमी जाल्यार हो रेस घेतकच फायदो जाता. मुतपाक त्रास जायत जाल्यार हो रोस घेतकच मुत्रपिंडाची शक्त्त वाडटा आनी मुताच्या मार्गांतली आडखळ पयस जावन मुतपाक निवळ जाता.
केंसाच्या बऱ्याचश्या समस्यांचेर माको मुखेल वखद म्हूण आयुर्वेदांत वापरतात. हालींसराक जाण्ट्यांचेच न्हय तर ल्हान भुरगयांचे लेगीत केंस धवे जातात आनी गळपाक लागतात. अशा वेळार माक्याचो रोस काडून केंसांच्या मुळांक चोळीत जाल्यार वयली समस्या बरीच कमी जाता. ते भायर माक्यांचें तेल 'भृंगराज तेल' बाजारांत मेळटा तें केसांक लायत जाल्यार लेगीत बऱ्याक पडटा. कांय कातीच्या विकारांनी कातीचो रंग इबाडटा अशा वेळार माक्याचीं पानां वांटून तो लेप त्या भागार लावचो. कातीचो रंग सुदारपाक मजत जाता. माको पाणथळ जाग्यार सहजतायेन जाता म्हूण पोरसांत वा कुंडलेंत लायल्यार ताचो आमच्यांनी वखदी उपेग करूं येता.

वर्ग:देवनागरी पानां
पानफुटी

**पानफुटी** ही वनस्पत गांवांत तशेच शारातल्या वांठारात व्हडा प्रमाणांत पळोवंपाक मेळटा. पानफुटीचीं झोपां चड करून पाणथळ जाग्यार जातात. सादारण मिटरभर उंचायेच्या ह्या झोंपाक लांबगोल, मोव,दाट पानां आसतात. दातांचे मोडणी भशेन ह्या पानांच्यो कडो आसतात. गरमेच्या दिसांनी ताका लांबट शेंगो लागतात. प्रत्येक शेंगेत चार कप्पे आसून तातूंत खूप बियों आसतात.
कालान्चो लेसिनेटे (Kalanchoe Laciniata) इंटिग्रा (Integra) आनी पिनेटा (Pinnata) ह्या जातिच्या वनस्पतींक लेगीत पानफुटी म्हूण वळखतात.
पानफुटीच्या पानांच्या कडांनी बिजकोश (spores) आसतात. तांका पाळां फुटतात. तशेंच हीं पानां जमनीत पुरतकच ताचें नवें झाड तयार जाता. ताका लागून ह्या वनस्पतीक पानफुटी (पर्णबीज) अशें म्हणटात. पानाक पाळां फुटतकच तीं सोबीत दिसता. म्हूण भुरगीं उमेदीन हीं पानां पुस्तकांत दवरतात.
पानफुटीचीं पानां घरगुती वखद म्हण उपेगी पडटात. पानफुटी तुरट, आंबट रसाची आसून पित्त दोशाचेर तशेंच रगताचेर ताचें कार्य जाता. ह्या गुणांक लागून संडासातल्यान रगत पडत जाल्यार पानफुटीच्या पानांचो रोस काडून पोटांत घेवचो. वयलें लक्षण कमी जाता. तशेंच बिकाच्या दुयेंसात कांय वेळार रगत पडटा अश्या वेळार वयलें वखद उपेगी आसा. ते भायर बायलांच्या आंगार चड प्रमाणांत तांबडे जायत (रत्त्कप्रदर)जाल्यार लेगीत वयल्या वखदांत गूण मेळटा. मार लागून घावो जायत वा रगत येयत जाल्यार पानफुटीच्या पानांचो रोस वा ताचो पातळ लेप घाव्यार लावचो. रगत येवपाचें बंद जावन घावो बेगीन पेखपाक मजत जाता. पानफुटीचे वयले उपेग लक्षांत घेवन जायत्या वेळार वापर करून घेवचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
तुळस

**तुळशीक** पुराण काळासावन धार्मीक स्थान प्राप्त जालां.घवी आनी काळी तुळशीची दोन प्रकार आसात.हे तुळशींत साबार वखदी गुणधर्म आसात.आयुर्वेदांत ह्या गुणाक लागून तिका हेर झाडांचे तुळेन वयलो पांवडो फाव आसात.तुळस हें झाड आमच्या परिसरांत सहजतायेन मेळिल्ल्यान आमकां तिचो घरगुती वखदांनी मोट्या प्रमाणांत उपेग करपाक मेळटा.थंडी-खोंकली जाल्यार तुळशीचो रोस

वर्ग:देवनागरी पानां
लवंग

**लवंग** ही एक सुगंधी वनस्पत. लवंगाच्या झाडाक कळयो येतकच कांय काळा उपरांत तांचो रंग पाचवो गुलाबी जाता. अशा वेळार त्यो कळयो काडटात आनी वतात सुकयतात. ह्यो सुकयल्ल्यो कळयो आमी लवंग म्हूण वापरतात. ह्या लवंगाचो उपेग जिन्नसांक सुगंध हाडचे खातीर वापरतात. लवंगांत आशिल्ल्या वखदी गुणाक लागून ताचो वापर वेगवेगळ्या दुयेंसांखातीर आमच्यांनी करूं येता.

तकली दुखल्यार लवंगाचो लेप कपलार लांवचो. पित्त इबाडून वा पचनक्रिया इबाडून तोंडाक वास मारप वा तोंडाक जावपी हेर दुयेंसा वेळार लवंग तोंडांत घालून चघळचें. लवंगाच्या सुगंधी गुणांक लागून तांची वयल्या दुयेंसांत बरोच फायदो जाता. दांत किडल्यार तशेंच दुखल्यार लवंगाचें तेल कापसाक लावन दांतार दवरचें. दांत दुखी थांबता. लवंगां चाबून खायात जाल्यार भूक वाडटा. अन्न पचन बरें जाता. तोंड वा ताळो सुकून आयल्यार तशेंच परत परत तान लागता आसत जाल्यार लवंगां गरम उदकांत घालून कांय वेळ दवरचीं आनी तें उदक पियेवचें. उचकी येत जाल्यार ती थांबचे खातीर हें उदक उपेगी पडटा. लवंग खायात जाल्यार फिग्दाचें (Liver) कार्य सुदारता. आमच्या सदच्या जेवणात चणे, हरबरे वा हेर वात वाडोवपी कड्डण आसत जाल्यार पोट फुगप. अजीर्ण जावप. पोटांत वात (Gas) जावप अशीं कांय लक्षणां दिसून येतात. ह्या वेळार लवंग खावचें. अजीर्ण जावन पोटांत दुखल्यार लवंग भाजून ते म्होंवा वांगडा घेवचें. उल्टी जायत जाल्यार लेगीत लवंग उपेगी पडटा. खोंकली आनी उचकी येत वा धांप लागत जाल्यार लवंगाचें चूर्ण म्होंवा वांगडा घेवचो. क्षम (T. B.) रोगांत कुडीच्या धातूंचें पोशण सारकें जावंपाक पावना आनी खोंकली येता. त्या वेळार लवंगांचो चूर्ण म्होंवा वांगडा घेतल्यार खोंकली थांबता आनी कुडींतल्या धांतूंचें पोशण जावपाक मजत जाता.

सांघानी सूज येवप वा दुखप (आमवात), कंबर दुखप अशा कांय वाताच्या दुयेंसांनी लवंगाचें तेल लावंचें. सूज आनी दूख कमी जाता. लवंग आपल्या सदच्या वापरांत आसल्यार काळजाची क्रिया सुदारता आनी रगत शुद्ध जाता. तशेंच मुत्रपिंडाक (वृक्क) Kidney उत्तेजन मेळटा आनी मूत तयार करपाची क्रिया सुदारता. हाका लागून वृक्कविकारात हाचो बरोच लाव जाता. लवंग आमकां सोंपेपणीं मेळटा. ताका लागून वयल्या दुयेंसां खातीर ताचो चडांच चड उपेग करून घेवचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:Lipiantor korpachim panam
कोडूलिंबू

**कोडूलिंबू** हाचें नांव घेतकच तोंड कोडू जाल्लेवरी दिसता. पूण तुमकां खबर आसा ह्या कोडूलिंबाचीं पानां जिबेक चव हाडपाखातीर उपेगी पडटात. हे वनस्पतींत जायचे वखदी गुणधर्म लिपिल्ले आसात. कोडूलिंबाचे मुखेलपणान दोन प्रकार आसात. रोस कोडू आनी थंड गुणाचो आशिल्ल्यान हो रोस पोटांत घेतल्यार रगतांतले दोश उणें करून रगत शुध्द जाता आनी सर्पीण,फुागांव वा हेर कातीच्या विकाराक मुखेलपणान हाचो उपेग जाता. दंत कमी करपाखातीर आनी पित्ताशयाचे (Liver) विकार बरे करपाक कोडूलिंबाचे सालीचो रोस कांयत तेप म्होंवा वांगडा घेवचो. पातळ संडास जावन रगत भायर पडल्यार होच रस रगत थांबोवपाक मजत करता. कांय प्रकाराच्या जोराक लागून तान चड लागता. ह्या वेळार कोडूलिंबाचीं पानां उदकांत शि़जोवन तें उदक पियेल्यार जोर देंवता. जोराक लागून आंगाची जळजळ जाल्यार को़डूलिंबाचीं पानां वांटून हातां-पांयांक वा आंगाक चोळचीं. कामीण, पांडू (Anemia), रक्तपींत सारके रोग बरे जावंचे खातीर ह्या पानांचो रोस घवचो. वीखबाधा जाल्यार हाचो रोस पियेवपाक दितात तशेंच जुनाट घावो आसल्यार कोडूलिंबाच्या सालींचो काडो करून घाव्यार घातल्यार घावयांतलो पूं आनी बाकी स्त्राव उणो जावन घावो पेकपाक मजत जाता. कोडूलिंबाचीं पानां तीळ तेलांत शिजोवन तयार केल्लें निंब तेल घाव्यार लायल्यार घावो बेगीन पेकपाक मदत जाता. सदां सकाळीं कोडूलिंबाचीं चार पाना खाल्ल्यार गोडेमुताचेर (Diabetes) नियंत्रण दवरपाक मजत जाता. जाका गोडयामुताचें दुयेंस जडलां तांच्यानी पानांचो रोस चार वा एक चमचे पिठो सदां घेवचो. ह्या दरम्यान रक्त तपासून हेर वखदाचें प्रमाण वैध कडल्यान थारावन घेपचें. चड फावटीं मुतपाक जाल्यारूय वयलो उपचार बरयाक पडटा. कोडूलिंबू जंतूनाशक आशिल्ल्यान घरांत पानांचो धूप घालपाक जाय. घरा शेजराक हें झाड लायल्यार घरांत जळारां जावनात.

वर्ग:देवनागरी पानां
किरायतें

**किरायतें** ही एक वखदी वनस्पत बारीक पानां आनी पांचव्या हऴदुव्या रंगांचीं फुलां आसलेलें हें किरायतें मिटरभर उंचाय़ेचें आसता.ही वनस्पत आमकां उक्ताडार जाल्ली दिश्टी पडटा.ताची चव कोडू आसून ह्या वन्सपतिची पानां,फुलां,फऴां,कांड आनी मुळांचो (पंचांग)वखदी उपेग आ

वर्ग:देवनागरी पानां
वेखंड

**वेखंड** ही एक वखदी वनस्पत.ताचें कूळ:Araceae.ताका लँटीन नांव:Acorum Calamus linn आसा.

लांबट अशीर पानांची ही वनस्पत सदांच उदकाळ,वलसार वा रेबाळ जाग्यार जाता.हाचें मूळ वा कांदो (कंद) आल्याच्या खुडा सारको आसून ताचो रंग तांबूस धवसो आसता.ह्या ताच्या खुडांक उग्र गंध येता.आयुर्वेदांत वेखंडाचो वेगवेगळ्या दुयेंसां खातीर वखदी उपेग सांगिल्लो आसा.आतांच जल्मल्लें भुरगें तशेंच जाण्ट्या मनशा खातीर लेगीत वेखंडाचो वखदी उपेग करूं येता.

पोटांत वात(Gas) जावन तोंडाची रूच वचप.भूक कमी लागप.परसाकडेन त्रास जावप.पोटदुखीक वा दंत जाल्यार वेखंडाचें थोडेशें चूर्ण गरम उदका वांगडा पोटांत घेवचे.पोटांत दुखल्यार हाचो लेप पोटार लायतात.अपचनाच्या त्रासाक लागून पातळ परसाकडेन जावप.जोर येवप.परत परत तान लागप अशा वेळार वेखंडाचो चूर्ण उदकांत शिजोवन तें उदक पियेवपाक दिल्यार बेगीन गूण मेळटा.हडड्यांत कफ दाटल्यार वेखंडाचो चूर्ण म्होंवा वांगडा दिवचो.बिकाच्या भागांत दूखल्यार वेखंडाच्या चूर्णाची धुंवरी दिवची.मुतखड्याक लागून मुतूंक कमी जावन त्रास जाल्यार हो चूर्ण गरम उदका वांगडा दिवचो.

सांदे दुखी,सांदे सूज(आमवात),आर(अर्धांग वायू) जाल्यार हेर वखदां वांगडा वेखंडाच्या चुर्णाचो लेप गरम उदका वांगडा त्या त्या भागार काडचो.कानफोडी वा कानांत आवाज येत जाल्यार ओल्या वेखंडाच्या रोसाचे दोन दोन थेंबे कानांत घालतात.तकली फोडप.तकली जड जावप.घुंवळ येवप.मल्लूक मारून येवप ह्या सारक्या दुयेंसांक वेखंडाचो चूर्ण नाकात फउकतात.मल्लूक मारून येता आसत जाल्यार त्या दुयेंतीन वेखंडाचें चूर्ण तूप आनी म्होंवा वांगडा घेवचो.तशेंच ब्राह्मी(Bacopa monnieria) जटामांसी(Nordostachys) आनी म्होंव अशें मिसरण वेखंडाच्या चुर्णा वांगडा घेवचें.

घुंवळ येवन हातपांय थंड पडल्यार हो चूर्ण हाता पांयांक घांसचो. हाका लागून रक्ताभिसरण वाडून आंगांत गरमी येता. ल्हान भुरग्यांक वेखंड हें भोवच उपेगी.भुरग्यांच्या हाता_पांयांक,गळ्यांत,कमराक वेखंडाच्या खुडांच्यो बारीक काड्यो बांदल्यार वेखंडाच्या उग्र वासान भायले जंतू तांचे लागीं येनात.वेखंड झरोवन तूप_म्होंवा वांगडा दिल्यार भुरग्यांची वाच्या,स्मरण,शक्त,आकलन शक्त आनी बुध्दी हांचो विकास जाता.वेखंड उश्ण आशिल्ल्यान गरमेच्या दिसांनी ताचो उपेग टाळचो.वेखंडाचो वापर थोड्या प्रमाणात चिमूट_चिमूट करचो आसता.म्हण,वैद्याच्या सल्ल्यानूच ताचो वापर करचो.

## संदर्भ
https://www.myupchar.com/tips/vacha-sweet-flag-acorus-calamus-benefits-and-side-effects-in-hindi

वर्ग:देवनागरी पानां
विड्याचें पान

**विड्याचें पान** वा खावचें पान हे तशें सगल्यांक वळखीचे. संस्कृतांत ताका नागवेल्ले वा तांबूल हें नांव आसा. गांवगिरया वाठारांत परसांत आशिल्लो आंबो, म्हशींग वा हेर झाडांचेर ही वेल चडयल्ली दिश्टी पडटा. आदल्या काळार हीं पानां सगल्या घरांनी खावप जातालीं. तीं पानां सुपारी-चुन्या वांगडा खातात. ल्हवू ल्हवू तातूंत 'चुरो'/ तंबाकू घालून खावपाक लागले. आतां तंबाकू हो भलायकेक केन्नाय घातकूच. पूण पान मात भलायकेचें रक्षण करता. म्हण फकत पानांचो वापर करपूच योग्य. धर्मीक विधींत ह्या पान-विड्याक म्हत्व लाबलां.

आयुर्वेदांत लेगीत ताका बरेंच म्हत्व दिलां. पान हें पचन करपाक मजत करता म्हूण जेवले उपरांत पान खावप बरें. पूण दीसभर पान तोंडांत घोळयत रावप हें अजिबात बरें न्हय. दरेक गजालीचो वापर बेतान जालो जाल्यारूच ताचो फायदो मेळटा. ही गजाल सदांच लक्षांत दवरपाक जाय.

पान खाल्यार काळजाची प्रक्रिया सुरळीत चलता. हेच खातीर कांय कितें, आतांचे तुळेन पयलीं तेंपार काळजाच्या दुयेंसांचें प्रमाण बरेंच उणें आसलें. कारण विड्याचें पान तांच्या काळजाची भलायकी सांबाळटालें. इतलें म्हत्व ह्या पानांक निश्चीत आसा. आतां संशोधनांत हेंच दिसून आयलां की पानान मिथानिन आनी ल्युसिन हीं अॅमिनो अॅसिड आसतात, जीं काळजाची भलायकी तिगोवन दवरपाक खुबूच मजत करतात.

विड्याचें पान गरम गुणाचें आसता. ह्या कारणाक लागून ल्हान भुरगीं तशेंच जाणट्यांच्या श्वासाच्या विकाराचेर तें भोंवच उपेगी थारता. हड्ड्यांत कफ भरला आसत जाल्यार पानांच्यो शिरो काडून ताचो रस काडचो आनी त्या रसांत साखर घालून तो घेवचो.तशेंच पानां तीळ तेलांत गरम करून हड्ड्यार आनी कुशीर दोनूय वटेन दवरचीं. हातूंत कफ सुटपाक मदत जाता. ल्हान भुरग्यांक पानांच्या रसांत वा पानात खडीसाखर घालून मदीं-मदीं चाबडावंक दिवची. जेणेकरून कफ हळू-हळू पातळ जावन सुटपाक लागतलो. वयल्या वयर थंडी जाता तांच्यानी हाचो मुजरत वापर करचो. ल्हान भुरग्यांक संडास जायना अश्या वेळार पानांचो नांजूक देंठ वा मदली शीर एण्डेलात बुडोवन तो गुदभागार दवरचो वा हळू-हळू फिरोवंचो. रोकडोच मळ भायर येता.

विकृत कफाक लागून मेदविकृती जाता. अशा लोकांक काळजाक धोको उप्रासता तांच्यानी मदीं-मदीं पानाचो आस्वाद घेवं येता. मेद वा कॉलेस्टॉल उणांवपाक बरीच मदत करता. अशा तरेन काळजाच्या दुयेंसापासून वाटावपाक मदत जाता.

जांच्या तोंडाक वास मारता अशांनी खावंच्या पानांचो वापर करूं येता. पूण तात्पुरतो उपाय म्हूण खावंच्या पाना वांगडा थोडिसो चिमुटीभर कापूर, साकर घालून पान खालें जाल्यार तोंडाक वास मारपाचो उणो जातलो.

मनशाच्या खंयच्याय  भागाक सूज आयल्यार विड्याचें पान थोडें वांटून ताची पोल्टीस सुजेर बांदतात. तशेंच  बारीक जीव, विखारी जीव चाबून तो भाग तांबडो जावन सुजल्यार त्या भागार ह्या पानांचो रोस वोळ्ळ्यार वीख बादेचो धोको उणो जाता. अशे तरेन ह्या पानांचो विखाराचेर उपयोग जाता. इतलेंच न्हय तर घाव्यार हाचो कल्क वा बारीक वांटण हळद घालून मातशें गरम करून लायल्यार वा बांदल्यार घाव्यांतले जंतू मरून थंयसरलें रगत बेगीन घोळटा आनी घावो बेगीन पेखपाक मजत जाता. हें पान सदांच खायत जाल्यार आनी तें मातशें पिकिल्लें आसल्यार कुडीतले बळ वाडवपाक मजत जाता. आनी अशत्त्कपणान कमी जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
परिपाट

**परिपाट** ही एक ल्हान वनस्पत.ही वनस्पत चड करून भात रोयतात त्या शेतांत किल्लून आयिल्ली दिश्टी पडटा.शियां दिसांनी ही वनस्पत किल्लून येता.परिपाटाचे हें वनस्पतीक तांबूस-जांबळ्या रंगाचीं बारीक फुलां आनी तिळा सारखीं बारीक गोल फळां लागतात.गरमे दिसांनी ही वनस्पत सुकतकच ती काळ्या रंगाची जाता. हाचीं पानां, फुलां तशेंच मुळासकट सगळे वनस्पतींत वखदी गुणधर्म आसून घरगुती वखद म्हूण ताचो उपेग करपाक मेळटा.थंडी जावन खोंकली मारता जाल्यार परिपाटात गंजनाचीं पानां, तुळशीचीं केसरां आनी खडिसाकर घालून कसाय करून ती पियेवची. वयलीं लक्षणां रोखडीच कमी जातात. गांवगिऱ्या वाठारांत घरगुती वखद म्हूण हो प्रयोग चड प्रमाणांत केल्लो दिश्टी पडटा.तोंडाची रूच इबाडल्या, भूक कमी जाल्यार, तशेंच दंतांचो  त्रास आसत जाल्यार परिपाटाचो काढो करून पोटांत घेवंचो. परत परत तान लागता जाल्यार लेगीत वयलो काढो पोटांत घेवंचो. परिपाटाचो काढो करून पियेल्यार कुडींतलें रगत शुद्ध जाता. ते भायर कामिणी सारक्यो फिग्दाच्या दुयेंसांत ह्या काढयाचो उपेग जाता. आंगाक जळजळ पडल्यार तशेंच मुतपाक त्रास जायत जाल्यार लेगीत हो काढो घेवचो.दोंगरी परिपाट म्हूण परिपाटाचे हे वनस्पतीचे एके वेगळे जातीचो उल्लेख आयुर्वेदाच्या ग्रंथांनी मेळटा.ताचीं पानां पोपायेच्या पानां भशेन पूण बारीक आसून तांबश्या रंगाची लांबट फळां लागतात. दोंगराळ भागांनी थंडायेच्या जाग्यार ही वनस्पत किल्लून येता. हाचो लेगीत वखदी उपेग करूं येता. फिग्दाच्या दुयेंसावेळार हाचो काढो करून घेतल्यार कुडींतले इबाडिल्ले दोश संडासावाटेंतल्यान भायर काडून दुयेंस बरें जावपाक मजत जाता.घावो जाल्यार हाचो लेप घाव्यार लायतात.परिपाटाचे हे वनस्पतीक चडशे लोक वळखतात.तशीच ही वनस्पत सहजतायेन मेळिल्ल्यान तिचो वयल्या दुयेंसावेळार उपेग करूं येता. परिपाट सुकोवन एकठांय करून दवरचो आनी गरजेच्या वेळार उपेगांत हाडचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
हातो

46. हातो	
कूळ:Pandanaceae               लॅटीन नांव:Pandanus odorotissimus linn f.    
**हातो** ही एक सुगंधी वनस्पत. ‘केतकी’ हें ताचें संस्कृत नांव. मराठीत ताका केवडा अशें म्हणटात. गोंयच्या काय भागात कोंकणीत ताका कवासो म्हणटात. ह्या फुलाच्या वासान लागून तशेंच ताच्या भांगराळ्या हळडुव्या रंगाक लागुन हें फुल सगल्यांक आवडटा.आपल्या सुगंधान मोहीत करतल्या ह्या फुलाक ‘सुवर्ण केतकी’ गंधपुष्पा, ‘हेम केतकी’ अशीं तरेकवार नांवां आसात. हात्याच्यो दोन जोती आसात. पुंपुष्पा म्हणचे ‘केतकी’ आनी ‘स्रीपुष्प’ म्हणजेच ‘स्वर्णकेतकी’ स्रीपुष्प पंपष्प परस मातशें ल्हान. चड सुगंधी आनी गडद हळडुव्या रंगाचें आसात. झाडाक पावसाळ्यांत फुलां फुलतात. आनी शरद ऋतूंत फळां लागतात. फळां घट्ट आसात. हाचीं पानां लांब कांटेरी आसातात. हाचें फूल सुकलें तरी ताका सुगंध उतरा म्हण तांकां ‘स्थिरगंध’ अशें म्हरटात. बुद्दीक चालना दिता म्हूर ताका ‘मेध्या’अशेंय म्हणटात. हातूंत गोड तिखट, कोडू रोस आसून स्निग्ध गूण आसात. तो गरम न्हय आनी थंडूय न्हय. मध्यम विर्याचो आसून, तिनूय दोशांचें शमन करता. ह्या झाडाचीं फुलां आनी मूळ वखदी आसात. ब-याचश्या लक्षणां वेळर ताचो वापर करूं येता. फुलांत सुगंधी उडनशील तेल आसात. ह्या फुलाचेर परागा सारकें जें चूर्ण आसता तांचो लेगीत वखदी उपेग जाता.

## उपयोग
हें फुल बायलां आपल्या केंसांत माळटात. जांच्या केसांक दुर्गंध आसता ताचो नाश करुन पुराय केंस सुगंधीत करता. तशेंच हें फूल धारण केल्यार आंगाक एक सुगंध येता. जांका घामाक लागून दुर्गंधी येता तांणी मुजरत ह्या फुलाचो वापर करचो.

हात्याच्या फुलां पासून जें तेल काडटात ताचो तर आयज बरोच वापर जाता. कान दुखत जाल्यार हें तेल दोन दोन थेंब कानांत घालतात. तशेंच  सांध्याची दूख आसत वा कमर दुखता आसत जाल्यार हें तेल लावचें. ताणें कमर दुखी थांबता.
हात्याचो वापर सौंदर्य प्रसाधनांनी जावपाक लागला. तेलाचो वापर साबण आनी केंसांक लावपाच्या तेलांनी जाता. हात्याच्या अर्काचो वापर हेर तेलांनी घालून आंगाक मसाज करपाक वापरतात. तशेंच हाच्या मनमोहक सुगंधाक लागून उजवातींत ताचो वापर जाता. जाचो परमळ घरभर पसरता. मन प्रसन्न करता. ह्या गुणाक लागून हें हात्याचें फूल आपले भोंवतणी आसतकच थकवो पयस जाता. मन आनंदीत उरता. कसलेंय काम करपाक एक उमेद येता. मेंदुक उत्तेजन मळटा. फुलाचेर आशिल्ल्या पराग चुर्णाचो ‘नस्य’ करपाक उपेग करतात. फिट्सा सारक्या मेंदूच्या दुयेंसांत हो चूर्ण नाकात फुंकतात.
हात्याच्या मुळाचो उपेग अपचनात तशेंत बध्दकोष्टांत करपाक मेळटा. हातो काळजाचें कार्य सुदारता तशेंच रगता विकारांत ताचो उपेग जाता. ‘मूळ’ गोडे मुताच्या दुयेंसांत वारतात. हेर चुर्णा वांगडा मुळांच्या चुर्णाचो काडो करून तो पोटांत घेवपाक दितात. हातूंत सिध्द केल्ल्या तेलाचो गर्भपात तशेंच गर्भाशयाच्या विक्रुती वेळार वैद्य वापर करतात. कातीचे कागाळीचेर तेलाचो आंगाक लावपाक तसोच मुळांचो पोटांत घेवपाक वापर करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
जायफळ

**जायफळ** हें एक सुगंधयुक्त अशें फळ आसून आयुर्वेदांत ताका 'जातिफल' ह्या नांवांन वळखतात. इंग्लीशींत ताका 'Nutmeg' अशें म्हणटात. जायफळाचें झाड बरेंच व्हड आनी पानानी गच्च भरलेलें आसता. फुलां हळडुवीं आनी सुगंधीत आसतात. फळावयलो भाग दाट हळडुव्या रंगाचो आसता. त्या भागापोंदा घट बीं आसता. ते बीयेचेर पातळ हळडुव्या रंगाचें पसरलेलें आवरण आसता. मसाल्यात जी 'पत्री' म्हण वापरतात ती हीच. सुकतकच ती पत्री तांबशया रंगाची जाता. भितरले बियेक 'जायफळ'  अशें म्हणटात. त्या टरफलात जी मज्जा (मगज) आसता ताका बरो वास येता.दक्षीण भारतांत हाचें पीक मोठ्या प्रमाणांत येता. 'रायफळ'  म्हण एक वास नासलेलें जायफळाचोच एक प्रकार आसा. जायफळ गरम गुणाचें आसून तें तीखट, कोडू, तूरट अश्या रसाचें आसता. वात आनी कफ विकारात जायफळाचो वापर करतात. पूण ताचो वापर मात बेतान जावंक जाय.

## उपयोग
अपचनाक लागून हागवण लागत जाल्यार जायफळाचो थोडोसो चूर्ण आंवाळ्याच्या रसांत वा महोंवान दितात. भुरग्यांक एकसारखी हागवण लागल्यार जायफळ शिजयल्या कऑफीच्या उदकांत झरोवन म्होंवातल्यान दिवंचें.  तशेंच ताचो पातळ लेप पोटाक लावचो. रोकडेच थांबतात. यकृताचें कारय बिघडलां वा दंत जाल्यार हेर वखदां वांगडा थोडें जायफळ दिवचें.मंद उजयार तीळ तेलांत जायफळ शिजोवन थंड करून दवरचें. वताच्या दुखणयार, सुजेत, संधीवात, सायटिका, फाटीन भरून येवप अश्या बरयाचशया कागाळींचेर जायफळाचो वापर जाता. जायफळाच्या वापरान मुखदुर्गंधी पयसावता. ओकारी, उलटी आयल्यार हाचें म्होंवात चाटण दिता. तकली दुखता जाल्यार हाचो लेप लावचो. घाव्याक वास मारता जाल्यार हाचो थोडो चूर्ण वयल्यान घालतात. मानसीक दुर्बळटाय (depression)आसूं वा अनिद्रा. जायफळ महोवान वा आंवाळ्याच्या रसान घेतकच लक्षणां बरींच कमी जातात. कामोत्तेजक तशेंच शूक्रधातू दुर्बळटाय, शीघपतन हातूत कमी प्रमाणात हाचो वापर करूं येता. जायफळ इतलें गूणी आसलें तरी ताचो वापर कमी प्रमाणात  जावंक जाय. चड घेतल्यार पोटांत जळजळ जावं येता. ते भारत मळमळप, ओंकारे, घुंवळ येवप अशीं लक्षणां दिसूंक शकतात. ते खातीर ल्हान  भुरग्यांक तें वापरतना काळजी घेवची.

वर्ग:देवनागरी पानां
जिरें

thumb|जिरें
**जिरें** ही वनस्पत बडिशेपीच्या ल्हान झुडपावरी आसता.तिच्योह्यो बियों म्हळ्यारुच आमच्या सदच्या वापरांत आशिल्लें जिरें. ह्या जि-याचो घरगुती वथदांता वापर करतात हें आमचे भितरल्या ब-याचशा जाणांक खबर आसा. जिरें आनी काळजिरें ( Czrum bulbocastanu) अशे जिरयाचे दोन मुखेल प्रकार आसात. ह्या दोनूय जि-याच्या गूणांनी साम्यताय आशिल्लयान तांचो एका सारको उपेग करपाक मेळटा. पोटांतल्या वेगवेगळ्या दुयेंसाखातीर जि-याचो उपेग करतात. पोटांत दुखप वा वात (Gas) जावप. भूक कमी लागप. अजीर्ण जावप.

## उपयोग
जिबेची रूच वचप अशा कांय कागाळींचेर जि-याचो चूर्ण गरम उदक हाच्या वांगडा पोटांत घेवचो. तशेंच दंत जाल्यार हो चूर्ण पोटांत घेतल्यार बरयाक पडटा. कुडींतलो कफ दोश इबाडून उलटी जाल्यार जिरें खांवचें. सडांस सुकून घट्रट जाल्यार जिरयाचो चूर्ण गरम उदका वांगडा पोटांत घेवचो.
रगत इबाडून जावपी दुयेंसावेळार जिरयाचें उदक पियेवंचे. काळजाचें पोशाण सुदारचेखातीर काळजिरें चाबून खावचे. काळजिरयाचें शिजोवन केल्लें उदक पियेल्लार मुतांतल्यान शारिरांतले दोश भायर पडटात. हाता पांयांक सूज आयल्यार जि-याचें उदक पियेवंचें. दुयेंसा बेगीन बरें जाता.
कुडींतलो वात आनी कफ दोश जावपी कांय कातीच्या विकारांत खाज येता आनी कातींतल्यान उदक तेंवता अशा वेळार जि-याचो चूर्ण पोटांत घेवचो. आंगाक खोरूज जावप. खाज सुटप. सूज पातळ लेप त्या भागार लावचो. घावचो बेगीन पेकपाखातीर जि-याच्या उदकान तो  धुवन घोवचो.
तोंड तशेंच गळो फुलून आयल्यार जिरें चाबून खांवचें. तोंडांतले घावे पेकून येवपाक मजत जाता. बायलांच्या आंगार धवें वा तांबडें चड प्रमाणांत वचप, तशेंच गर्भायाक सूज आयल्यार जि-याचो चूर्ण गरम उदका वांगडा घेवचो. आमच्या घरांत जिरें हें चड करून आसताच. तशेंच तें बाजारांतूय सहजतायेन मेळटा.ह्या जिरयाचो वापर आमच्यांनी वयर सांगिल्ल्या दुयेंसां खातीर करूं येता.

## हेर माहिती
कूळ : Umbelliferea
लॅटीन नांव : Cuminum Cyminum linn

वर्ग:वखद
वर्ग:देवनागरी पानां
स्वर्गिय फुल –पारिजत

**पारजत** म्हण्टकच ताच्या सोबित फुलांची याद जाता.बर्याच जाणांच्या आंगणात शेजाराक पारजताचो रूख लायील्लो दिश्टी पडटा. पारजताच्या केसरी देंठाच्या धव्या नाजूक फुलांचो आंगणांत पडिल्लो सडो पळोवन मनाक प्रसन्नताय मेळटा.त्या फुलांचो तो परमळ मनाक भुरळ घालता.पारजताचीं पानां खरखरीत आसून ताचीं फळां आनी बिंयो चेपट्यो आसतात.पारजताच्यो बिंयो,पानां आनीं काण्डाचे सालींत वखदी गुणधर्म आसून कांय दुयेंसांवेळार हांचो उपेग जाता.

पोटाच्या कांय कागाळीवेळार तर पारजताचो रूख रामबाण उपाय थारुं येता.एखाध्याक भूक कमी लागप.पित्त इबाडून त्रास जावप.पोटांत दंत जावप वा संडासाक घट्ट जावन त्रास जावप.अशा वेळार पारजताच्या तरण्यापानांचो रोस पोटांत घेतल्यार वयल्या दुयेंसांनी थाकाय मेळटा.बिकांचो त्रास आसत जाल्यार लेगीत वयल्या रोसाचो उपेग करचो.रगत इबाडून जावपी काय दूयेंसांवेळार ह्या पानांच्या रोसाचो उपेग करचो.हड्ड्यांत कफ भरून खोंकली मारत वा धांप लागता आसत जाल्यार पानांचो रोस काडून म्होंवा वांगडा पोटांत घेवचो.मुतपाक त्रास जायत जाल्यार लेगीत हो रोस पोटांत घेवचो.कांय कातिच्या विकारांक तशेंच जोराचो वेग तेंप मेरेन उरत जाल्यार हो रोस लागू पडटा.केसांनी खरड जायत वा पुरेळ जायत जाल्यार पारजताच्यो बिंयो वांटून केंसाच्या मुळांनी ताचो लेप लावंचो.ते भायर केंस गळटात आसत जाल्यार लेगीत हो लेप लावंचो.

वयलींलक्षणां कमी जावंपाक बरीच मदत जाता.पारजताचो रूख ताच्या सोबीत फुलांनी सजील्लो सुंदरूच दिसता आनी तो बर्याच वाठारांनी सहजतायेन जाता.पोरसाचे सुवातेंत हो रुख लायल्यार ताची सोबीतकाय आनी वखदी गुणांचो आमच्यांनी लावन घेवं येता..

वर्ग:देवनागरी पानां
मेथी

**मेथयेचो** रंग सगळ्यांकूच आवडटा.चलयो तसेच बायलां हे मेथयेन आपले हात सोबीत सुंदर अशा चित्रांनी रंगयतात.लग्नकार्यांत व्हंकलेच्या हाता पांयांक मेथी चडटा.मेथयेच्या उठून दिसपी रंगाक लागून आयच्या काळात देशविदेशांतले पर्यटक लेगीत आपल्या हाता-पायांक मेथी घालून घेतात.

मेथयेक लांबट वाटकुळीं बारीक पानां आसतात.ऑक्टोबर-नोव्हेंबर म्हयन्यांतमेथयेक फुलां फुलतात.ताच्या उपरांत फळां येतात.ह्या सगळ्यांचो घरगुती वखद म्हुण उपेगकरतात.मेथयेंक थंडाय आशिल्यान आंगाची उष्णताय कमी जावची म्हुण गरमेच्या दिसांनी हाता पायाक मेथी घालपाची चाल पयलीं साकून आसा.

हाता-पांयांक जळजळ पडल्यार मेथयेचीं पानां वांटुन ताचो लेप काडचो.गरमेक लागुन तोंड येवप,गळ्याची दुयेंसां जावप अशा वेळार पानांचो काढो करून घळघळो घेवचो.तकली दुखता जाल्यार पानां वांटून माथ्याक लेप लावचो.ते भायर कातीक घावो जायत जाल्यार वा कातीच्या दुयेंसांत जळजळ पडल्यार हो पानांचो लेप उपेगी पडटा.पातल परसाकडेन जावन रगत पडटाआसत जाल्यार मेतयेच्या पाळांच्यो बीयो वांटून तांचो रोस पोटांत घेवचो.कामीण जाल्यार मेथयेचीं पानां वांटून ताचो रोस काडचो आनी पोटांत घेवचो.तशेंच मुतपाक कमी जायत वा त्रास जायत जाल्यार ह्या पानांच्या रोसांत साखर घालून तो पियेवचो.जाका न्हीद येना वा कमी येता जाल्यार मेथयेचीं फुलां थोडोवन गरम उदकांत घालुन तें उदक पियेवंक दिवचें.

हालीसारात जाण्ट्यांचे आनी भुरग्यांचे लेगीत माथ्यावयले केंस पिकतात.तशेंच केंस गळप,लिस्तेज जावप अश्योय जायत्यो कागाळी सतात.ह्या सगळ्यांचेर मेथी हें म्हत्वाचें वखद.अशा वेळार मेथयेचीं पानां हारीक वांटून वा पानांचो चूर्ण उदकांत घालून लोखणाच्या आयदलांत रातभर दवरचें.सकालीं तातूंन लींबू पीळून तो पातळ लेप माथ्याक लावचो आनी अध्या वरान केंस धुवन घेवचे.अशें कांय काळ केल्यार केंस काळे जाताच तेभायर केंस गळप,खरड पडपा सारक्यो समस्या कमी जातात आनी केंसांक वेगळीच चमक येवपाक मदत जाता.

शारांत तशेंच गांवगीर्या वाठारांतले लोक मेथयेची लागवड करतात.आयच्या मेथयेचे मागणेक लागुन मेतयेची पावडर वा पेश्ट बाजारांत विकती मेळटा.घरा भोंवतणी मेकळी सुवात आसली जाल्यार मेतयेचें एखादें झाड मुजरतच लावचे...

वर्ग:देवनागरी पानां
कोंकणी कथा पुस्तकां

## कथा पुस्तकांची वळेरी

वर्ग:देवनागरी पानां
मिरीं

गोंयांतल्या कुळागरांनी मिरवेलीची लागवड मोठ्या प्रमाणान केल्र्ली पळोवंक मेळटा . कांय रान वांठारानीय मिरवेली झाडांचेर चडिल्र्ल्र्यो दिशटी पडटात. ताका रानमिरवेल म्हणटात. हे वेलीच्या पेरांकणकणी ल्हान मुळां भायर सरतात ताका लागून ती वेल माड, माडयेक वा झाडाक धरून वयर-वयर चडटा. मिरवेलीचीं पानां खांवच्या पानांभशेन आसून फुलां बारीक आसतात. डिसेंबर ते मार्च म्हयन्यांत मिरवेलीक घोसांनी मिरयां लागतात. मिरयां पिकतकच सप्तकभर वताक सुकयलीं म्हणचे तीं काळीं जातात. ह्या काळ्या मिरयांचो वापर आमी साबार कारणांखातीर करतात.

## मिरयांचो उपेग

मिरयां वयली काळी साल काडटकच तीं धव्या रंगांचीं दसतात. हांकां धवी मिरयां म्हणटात. ह्या धव्या मिरयांक तिखसाण कमी आसता. आमच्या सदच्या मसाल्यांत आमी मिरयांचो वापर करतात हें जरीं खरें आसलें तरी ताचो हेर उपेग आमी हांगा जाणून घेवया. मिरीं हें गरम गुणाचें आसून ताचो कमी वापर करप गरजेचें. भूक कमी जावप, अजीर्ण जावप, पोटांत दुखप, वाय(GAS) जावप अशा लक्षणां वेळार मिरयांचों चूर्ण वा पिठो उदकांतल्यान पोटांत घेवचो. दंत जाल्यार लेगीत ह्या मिरयांचों वापर जाता. थोड्या प्रमाणांत घेतल्यार फिगदाचें कार्य सुदारता. थंडेत हड्ड्यांत कफ भरून खोंकली मारीत वा धांप लागता आसत जाल्यार तशेंच नाक व्र्हांवता जाल्यार मिरयांचो थोडो चूर्ण म्होंवा वांगडा घेवचो. गंजन, तुळशी केसरा बी घालून कसाय करता तेन्ना 4-5 मिरयां नातर दोन चिमूट पूड तातूंत उडोवची. मिरीं कुडीतल्या वात नाड्यांक बळ दिता. हाका लागून वात दोश इबाडून जांवपी दुयेंसांत मिरयांचो वापर करचो. मुतपाक ञास जाता वा कमी जाता जाल्यार मिरयांचो चूर्ण घेतकच मुञपिण्डाक चालना दिवन ताचें कार्य सुदारता.

बायलांक म्हयनाची पाळी वेळार येना जाल्यार ती वेवस्थीत येवचेखातीर ह्या चुर्णाचो वापर जाता. कांय कातीच्या विकारांत कातींतल्यान उदक तेंवता आसत जाल्यार मिरयांचो चूर्ण पोटांत घेवचो तशेंच तो कातीर लावचो. आंगाक सूज आनी दूख आसल्यार मिरयांचो लेप त्या भागार लायल्यार सूज देंवपाक आनी दूख वचपाक मजत जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां