open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तळी

**तळी** नाल्ल, तांदूळ आनी विडो घालून भरिल्लें ताट. मूळ थाळी ह्या उतरावयल्यान तळी हें उतर आयलां. जेवणाचे वेगवेगळे प्रकार वाडून सजयल्ल्या ताटाक थाळी म्हण्टात. तळीहें खऱ्या अर्थान दारांत आयिल्ल्या गडयां खातीर मानाचें ताट आसता. पूण ह्या ताटांतलें जेवण शिजयल्लें नासून, जेवणाखातीर लागपी तो शिधो आसता. गोंयांत कांय सुवातींनी तळी ह्या उतराबदला तळय अशेंय उच्चारतात. आदल्या काळांत समाजांतल्या वेगवेगळ्या घटकां कडल्यान मेळपी सेवा चाकेरेचें मोल आयचे भशेन पयशांच्या माध्यामांतल्यान मेजपाची चाल नाशिल्ली तर तांदूळ सारकिल्लें धान्य आनी नाल्लासारकेलीं फळां दिवन तांचे सेवेची भरपाय करप जातालें.

जात-धर्माचें वर्चस्व मानपाचो तो काळ.त्या काळांत,संस्कृतीच्या त्या राखणदारांक,सगळ्याच लोकांगेर शिजयल्लें मन घेवपाची मान्यताय आसताली अशें ना.देखून तांकां शिजयल्ल्या अन्नाबदला जेवो(शिधो)दिवपाची चाल सुरु जाली.कार्यावळीक सुरुवात करचे आदीं हो शिधो आदीं हो शिधो एका ताटांत 
घालून तांच्या म्हऱ्यांत दवरताले आनी कार्यावळ  सोंपल्या उपरांत तो घेवन  ते वताले.वतना  शिध्यांतले मूठभर तांदूळ घरार वडोवन वा घरकान्नीच्या माथ्यार वडोवन त्या  घराची भरभराट  जावं असो आशिर्वाद दिताले.  गोंय,कोंकण,म्हाराष्ट्र ह्या वाठारांनी तळी दवरपाची चाल  आसा.गोंयांत खास करुन शिगम्याच्या उत्सवाक तळी दवरिल्ली दिसता.शिगम्याचे  पुनवेदिसा मेळ दर घरा  दारांत वचून कांय वेळ चौरंगी गावन नाच अशे  जायते प्रकार सादर   केल्या उपरांत खेळे घरचे घरकान्नीक हाडपाखातीर विनवणी करतात.
 
तळी हाड बाय

आसवत्,
          
आयावपण नांदू तुजें

सासवत तांदळांनी  “

खेळयांनी ह्यो वळी गायतकच घरची घरकान्न तळी घेवन येता आनी दारांत एका पाटार ती  दवरता.तशे खेळे  खोशी जावन गायतात, ‘‘ तळी हाडली आयांनी

उखल्ली खेळ्यांनी,

तिचें घर भरुं रे

सुरय तांदळांनी  ‘

गीताच्या ह्या कडव्या उपरांत खेळे आरत नाचयतात आनी उपरांत तळीचें सामान काडून घेवन फुडले वाटेक  लागतात. तळीचें   गीत गांवांकणकणी आनी समाजाकणकणी बदलिल्लें  दिसता पूण भितरलो आशय मात तोच आसता ह्या गीताची आनीक  एक देख मेळटा ती अशी-

‘तळी दिल्ल्या कुळा धनत राख

तळी दिली आयांनी

    
उखल्ली खेळ्यांनी

    
तुजे घर शेंसव आमी तीळ तांदळांनी

बनवड आनी गडयां  खातीरुय दवरतात.दिश्ट काडपाखातीर आयिल्ल्य म्हार वा  गांवकाराकूय तळी दितात,नवो म्हूर्तमणी घेतना  आनी कान तोंपतना शेटीक,चुडो भरतना गांवकाराकूय तळी दितात,नवो म्हूर्तमणी घेतना आनी कान तोंपतना शेटीक,चुडो भरतना काकणकाराक,न्हवऱ्याची मिशी मारतना म्हाल्याक,सवो बांदतना मडवळाक,गणपतीची  मूर्त तळी दवरपाची चाल आसा. महाराष्ट्रांत खंडोबा देवाक तळी दितात.ह्या  प्रकाराक थंय तळी भरप मारतना म्हाल्याक,सवो  बांदतना मडवळाक,गणपतीची मूर्त घेतना मुर्तिकाराक तळी  दवरपाची चाल आसा. . हो विधी करपा वेळार एक तळी तयार करुन पयलीं तयार केल्ल्या एका कळसा ऱ्यांत दवरतात.उपरांत त्या कळसाची पुजा करतात आनी ती तळी घेवन कळसा भोंवतणी तीन वेळां ओंवाळटात.खंडोबाचें तेज आशिल्ल्या त्या कळसावयलो नाल्ल उपरांत पांच जाण उबारुन काडटात आनी तळयेंत दवरतात उपरांत सगळे जाण ती तळी भावार्थान कपलाक  तेंकयतात.

ह्या वेळार  येळकोट घे येळकोट घे अ
सो व्हडा-व्हडान  उच्चार करतात.अशें तीन फावट करतकच तो व्हडा-व्हडान उच्चार करतात.अशें तीन फावट करतकच तो नाल्ल फोडून ताची कातली थंय जमिल्ल्या लोकांक प्रसाद म्हणून वांट्टात. सादारणपणान तळी दोन नाल्लांची आसता,पूण कांय कडेन तळयेंत पांच नाल्लूय दवरतात.आंगवण करुन पांच नाल्लूय दवरपाची चाल आसा.तांदूळ आपल्याक जाय तितके एक पड,शेर अशे दवरतात.विडयाचेर आपल्याक तांकता ते पयशे आनी गोड वा साकार दवरुन हळद-कुकूम दवरतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताक

**ताक** धंय धवळून लोणी  काडटकच उरता तो पदार्थ.लोणयाच्या उत्पादनांत हो उपपदार्थ म्हणून  मेळटा.लोणयाच्या उत्पादनाखातीर जर गोडी साय (मलई)वापरत जाल्यार ताकाचें संघटन साय नाशिल्ल्या दुदावरी  जाता,पूण आंबट साय वापरल्यार मात ताकांत लॅक्टीक  आम्ल (आंबसाण) चड  आसता.धंय धवळटाना तातूंत उदक घालचें पडट..ते खातीर ताक धवळून लोणी काडलें म्हण्टकच  पातळशें ताक उरता.ताजें ताक रुचीन आंबसार लागता  आनी ताका एक प्रकारची  रुचूय येता.शेळें ताक चड आंबट जाता.

ताची रुच कडवट जाता आनी आंबटसो वास मारता..ताकापसून ताकाची कडी,मठ्ठा असले पदार्थ करतात  वा ताका निकटें पियेतात.ताकाच्या  दर 100 ग्रामांत 95.5% उदक,0.8 प्रथिनां,1.1 मगज.0.5 हेर कार्बोहायड्रेट,30 मिग्रॅ ,कॅल्शियम 30 मिग्रॅ..फॉस्फरस,0.8 मिग्रॅ.लोखण  आसून तांचेपसून 15 कॅलरी ऊर्जा 1900 मेरेन ताकाचो उपेग दुकरांक लावपाखातीर करताले.पूण फुडें  ताकांतल्या आरोग्यदायक आणि पुश्टीक गुणधर्मांखातीर तें एक लोकप्रिय पेय जालें.अमेरिकेची संयुक्त संस्थानां आनी कॅनडांत व्हड  प्रमाणांत ताक बाटलेंत  वा खोक्यांत सीलबंद करुन हॉटेलां,दुकानां आनी  शीतपेयगृहांनी विकूक दवरतात. कांयकडेन साय नाशिल्ल्या दुदांत एक प्रकारचे सुक्ष्मजंतू घालून तें आंबोवंक दवरतात.हें ताक सदच्या ताकापरस दाट आसता.आयुर्वेदांत ताकाचे उदक घाल्ले आनी उदक घालूंक  नाशिल्ले,तशेंच लोणी आशिल्ले आनी लोणी नाशिल्ले अशे  प्रकार सांगल्यात.ताकाचे सामान्या गूण अशे आसात-गोड,आंबट ,तोरट,उश्ण पथ्यकर आनी शुक्रधातूक हितकर.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तरंगां

**तरंगां** कोंकणांतल्या ग्रामदेवतांचें प्रतीक हें तयार करपा खातीर चार ते पांच लांबायेचो लांकडाचो वाटकुळो खांबो घेवन ताका पुडवें वा कापड गुठलायतात आनी ताच्या माथ्यार धातूपसून तयार केल्लें देवीचें मुखें, हात वा कळस बसयतात. ह्या खांब्याकूच तरंग म्हणटात. कोंकणांतल्या जायत्या ग्रामदेवतांचीं अशीं तरंगां दसऱ्या दिसा नाचयत, वाजयत गाजयत कळंबाच्या झाडाखाला व्हरतात आनी थंय कळंबासकट ताची पुजा करता उपरांत थवय आनी मडवळ हातांत सुरो घेवन भल्ले ओणवो रावन प्रदक्षिणा घालतात. तरंग घेवपी मनीस भथवय हांच्यांतले एके जात आंगांत त्या त्या देवाचो अवसर येवप म्हण्टात. ते उपाय सांगतात. प्रसादाच्या दितात. भूतनाथ आनी पादेवतांच्या तरंगांमदीं मंगलाश्टकाम म्हण्टा त्शिवलग्न अशें नांव आसा. गोंयात भोवतेक देवळांनी दसऱ्याक तरंगांची मिरवणूक काडटात तरंगां प्रसिध्द आसात.

तरणतारण शीखांचें आशिल्लें तळें. तरणतारण तरुन व्हरपी एक तराफो वाठारांत आसा. इ. स. 1590त भौवमानार्थ पांचवो गुरु अर्जुनदेव हाणें हें तळें बांदलें. हाची लांबाय 999 फूफूट. ह्या तळ्याचे देगेर अर्जुनदेवाचें एक देवूळ आसा. रणजितसिंग हाणें हें ततांब्यान नटयलां आनी ताचेर नक्षीकाम केलां. इ. स 1596 अर्जुनदेवान ह्या शार वसयलां. ह्या तळ्याच्या उदकान रोग बरे जातात अशी शीखांची श्रध्दाआसा. ह्या तिर्थांत न्हावपाखातीर वैशाख म्हन्यांत हांगा जात्रा भरता. तळ्यामदीं एक गुरुव्दारा आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तागडी

**तागडी** पदार्थांचें वजन जोखपाचें साधन. वजन दाखोवपी दर्शकाचो आकार कांटयासारको आशिल्ल्यान तागडेक कांटो अशेंय म्हण्टात. तागडेंत एके घट्ट धातूचे दांडयेक बरोबर मदीं हातानधरपाची वा हुमकळावन दवरपाची वेवस्था आसता. दांडयेच्या मध्यासावन  सारक्या अंतराचेर आशिल्ल्या दोनूय तोंकांक दोन सारक्या वजनाचीं दालीं लायिल्लीं आसतात. जे वस्तूचें वजनकरपाचें आसता ती एका दाल्यामत घालून दुसऱ्या दाल्यांत प्रमाणीत वजनां घालतात आनी तागडेची दांडी क्षितीजसमांतर (बरोबर आडवी) जायमेरेन (वा  दांडयेच्या मध्यार एक  धातूचो ल्हान कांटो तिका काटकोनांत आसल्यार, म्हळ्यार बरोबर उबो जायमेरेन) ती वस्त उणी  करतात. तुळाभार ह्या धर्मीक विधींत, मनशाक एका दाल्यांत आनी सम प्रमाणांतले आंगयल्ले जिन्न्स दुसऱ्या दाल्यांत घालून मनशाचें वजन करतात. एक दालें आशिल्लयो तागडयोय वेव्हारांत आसात. देखीक-स्प्रींग कांटो. दांडयेचे तागडेचे समभूज आनी विशमभूज अशे दोन प्रकार आसून दुकानां. बाजारांतल्यान सदच्या वेव्हारांत समभूज जातीची तागडी वापरतात. दुसरे तरेची तागडी म्हालगाडयेन, बोटीन  धाडपाच्या व्हडल्या वज्याच्या वजनाखातीर वापरतात.

## इतिहास
तागडी  ही पुर्विल्ल्या काळासावन  प्रचारांत आसा. इ. स .प. 7000ते 5000 वर्सांसावन ती इजिप्तांत वापरांत आशिल्ली, असो आदार  मेळटा. मोहेंजोदाडो, हडप्पा ह्या संस्कृतायांच्या काळांत तशेंच  वेदीक काळांतले कांय शेंकडे ती जगांतल्या चडशा देशांनी वापरांत आशिल्ली, अशें म्हण्टात. पुर्विल्ल्या काळासावन चलत आयिल्ले समभूज तागडेंत म्हत्वाच्यो अशो सुदारणा पयलीं अठराव्या शेंकडयांत जोझेफ ब्लॅक ह्या रसायनशास्त्रज्ञान केल्यो. इ. स. प. 400 वर्सांपयलीं विशमभूज तागडी तयार केल्ली ताका बिस्मार अशें म्हण्टालट. हाकाच फुडें डॅनीश स्टील यार्ड अशें म्हणूंक लागलो.ह्या तागडयांची चित्रां भारतांतल्या  इ. स. प. 300 वर्सां ह्या काळांतल्या नाण्यांचेर सांपडल्यांत विसाव्या शतमानाचे सुरवातीच्या काळामेरेन ती भारतांत वापरताले; पूण हे तागडेसावन व्हडलीशीं बिनचूक वजना करप जायनासलें.

पदार्थांचीं वजनां 1 मायक्रोग्राम (10-6 ग्रा) मेरेन चुकनासतना करपी तागडेक सूक्ष्मपणाक तागडी अशें म्हण्टात. गुरुत्वाकर्शण आनी तागडी अशें म्हण्टात. गुरुत्वाकर्शण आनी चुंबकीय क्षेत्र हांचें मापन करपाखातीर खास परिपिडन तागडयो वापरतात. आदल्यातेंपार धान्याचे जीनस पडी-पायल्यांनी (लांकडी मापां) जाल्यार तेला सारकिले पातळ जिनस शेरांनी (धातुचीं मापां) मापताले-जोखताले. सद्याच्या काळांत सगलेच तरेचे जिनस तागडेर जोखप जाता. वेव्हारांत आणि वेपारांत वेगवेगळ्या सुवातींनी विंगड विंगड प दार्थांचीं वजनां करचीम पडटात. भांगर-रुप्या सारकिल्या मोलादीक वस्तूंच्या वजनाखातीर चड सारकिल्या मोलादीक वस्तूंच्या वजनाखातीर चड बिनचूक आनी संवेदनशील तागडयो  वापरप गरजेचें आसता. जळवाचें लांकूड, कोळसो हांचेसारकिल्या पदार्थांच्या वजनाखातीर चड वजन तोलूंक शकपी पूण कमी संवेदनशील तागडी वापरची, हें चडश्या सगल्या देशांनी कायद्यान निशचीत करुन दिल्लें आसा. तागडी आनी वजनाचें मूल्य निश्चीत करपाची आनी ताचेर देखरेख दवरपाची सरकारी  यंत्रणा आसता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताड

**ताड** (मराठी - ताड; हिंदी - ताड; गुजराती - ताड; कन्न्ड - ताळेमर; संस्कृत - ताल; इंगलीश - पामिरा पाम,फॅन पाम लॅटीन बोरसॅस फ्लॅबेलिफर; कूळ पामी) हें झाड माड,सुपारी,खाजूर आदींच्या कुळांतलें आसून तें सरासरी 14-20 मी.आसूं येता.ह्या झाडाक खांदयो नासतात.फक्त तेंगशेर फॅना आकाराचीं 30-40 पानां आसतात.नर आणि मादी झाडां वेगवेगळीं आसतात. हें झाड मूळ आफ्रिका खंडांतलें आसून श्रीलंका आनी ब्रह्मदेशांत(मियानमारांत) ह्या झाडाची लागवड करतात,.भारतांत बंगाल,बिहार,तमीळनाडू ह्या राज्यांनी ताडाची लागवड आसा. गोंयांत हीं झाडां फक्त थोडेकडेन पळोवंक मेळटात.

ताडाची लागवाड बियांपसून करतात.ताडाच्या झाडापोंदा बियो पडून ज्यो रोंपयो किल्लतात,त्योच रोंपयो नवे लागवडीखातीर वापरतात.ताडापसून मेळपी मुखेल पोय कापून तिका सूर काडटात.हे सुरीपसून गोडय तयार करतात.दक्षिणेक फेब्रुवारी ते मे ह्या काळांत सूर चड मेळटा जाल्यार मुंबयंत नोव्हेंबर-डिसेंबर र ह्या काळांत सूर चड मेळटा.शिंया दिसांनी सुरीक बरी गोडसाण आसता.ताडीची सूर काडपाक सरकाराचे परवानगीची गरज आसता. 25-30 वर्सां पिरायेचीं झाडां सूर काडपाक वापरतात.60 वर्सांमेरेन ह्या झाडाची सूर मेळटा.

बरी रेंवट जमीन आसल्यार झाडाक 15 वर्सां पिरायेचेर सूर मेळटा.तीन वर्सां सेगीत सूर काडले उपरांत झाडाक काडले उपरांत झाडाक क वर्स सूर काडिनासतना विसव दितात.एका झाडापसून दिसाक सरासरी 2 लिटर सूर मेळटा.ताडाच्या नर झाडापरस मादी झाडापसून सूर चड मेळटा. सुरीपसून विनेगर,गोड आनी निरो तयार करतात.निऱ्यांत ब जीवनसत्व आसता.तशेंच जायते वखदी गूण आशिल्ल्यान तो आरोग्याक बरो पडटा.कामगार लोक थकवो कमी करपाक रातच्या वेळार निरोघेतात.पानांच्या देठांपसून सान्न तयार करतात . तशेंच पानांच्यो खोपी शिंवपाक,शेंदऱ्यो आनी खोंटले तयार करपाक वापर जाता.कांडाचें लांकूड घट आसता आनी ताचे वाशें तयार करतात ताडाक रोग आणि गेणो भुंगुल्लो,सोणयो भुंगुल्लो,काळे तकलेचो सुकुंडो ह्या किडींपसून तशेंच शिवडी कुसप ह्या रोगांपसून थोडोसो त्रास जावम येता. विश्राम गांवकार ताडपत्रः खूब पुर्विल्ल्या एक बरोवपाचें साधन.

ताडपत्र हें ताड झाडाच्या पानांपसून तयार करताले.हीं तयार करताले.हीं झाडां चड करुन उदेंत आनी दक्षिण भारतांत आसात. ताडाचीं पानां एक ते चार इंच  लोंबायेची कापून तीम वतांत सुकोवप.उपरांत उदकांत शिजोवन परतून वतांत सुकोवप.पानां सुकतकच शंख वा हेर कसलीय गुळगुळीत वस्त घेवन तीं पानां घोंटून सुळसुळीत करप.उपरांत त्या पानांचेर शायेन बरोवप.पूण अशीं शायेन बरयल्लीं अक्षरां तिगून भरपाची चाल सुरु जाली.अशा ह्या पानांक मदी बुराक करुन,वयर-सकयल फळयो दवरुन एकठांय  बांदताले. ताडपत्रांचेर  पोथी बरो भारतीय लेखनविद्येंतले चडशे शब्द तयार जाल्यात.ग्रंथविभागा खा स्कंध,कांड,शाखा,वल्ली हे शब्द झाडां-वालींकडेन संबंदीत अशे आसात म्हळ्यार एकठांय बामदप,पानां ओंवून तीं एकठांय ओंवून तीं एकठांय बांदप हाचेवयल्यान जालो.लिखाण,लेखणी हे शब्द  लिख् म्हळ्यार कोरांतप हाचेवयल्यान तयार जावन,ते ताडपत्राचेर कोरांतून वापरामत आयल्यात.

पाशुपताचार्य रामेश्र्वध्वजकृत कुसुमांजलिटिका आनी प्रबोधसिध्दी ह्या ताडपत्रांचेर बरयल्ल्या ग्रंथांचीं इसवी सनच्या पयल्या आनी दुसऱ्या शेंकडयांतलीं तिसऱ्या शेंकडयांतल्यो कांय पोथयो काशमीरांत मेळळ्यात.तातंतल्यो कांय पोथयो भांगराच्या अआनी तांच्या फळयांचेर सोबीत चित्रां आशिल्लीं,अशें ते विशींच्या पौराणिक दिसता.इ.सनाच्या सातव्या शेंकडया उपरांतची बरीचशीं ताडपत्रावयलीं जाल्यांत.भारताच्या भोवतेक सगळ्या राज्यांनी,पुराणतत्त्व आनी पुराभिलेख कार्यालयांच्या मार्गदर्शनाखाला पुराभिलेख कार्यालयांच्या मार्गदर्शनाखाला ताडपत्राचें जतन करप जालां  ह्या ताडपत्रांवरवीं,समाजाच्या घालूंक मदत जाता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तात्या टोपे

**तात्या टोपे** (जल्म -1814 मरण -18 एप्रिल 1859) ब्रिटिश 1859 च्या उठावांतलो एक नामनेचो सेनानी .ताचें पुराय नांव रा(येवलेकर),तात्या टोपट ह्या नांवाविशीं वेगवेगळीं मताम आसात.बाजीराव पेशवा हाणें ताका बरी मोलादीक अशी इस्ट इंडिया कंपनीच्या तोफखान्यार काम केल्लें तेन्नाच्यान ताका हें नांव मेळ्ळें अशेंय एक तो पेशव्यांकडेन तोफखान्यार नोकरेक आशिल्लो.ताणें सुमार 30 वर्साम मध्य भारतांत जायत्या संस्थानिकांकडेन तोफखान्यार काम केले.फुडें तो ब्रह्मवर्ताक नानासाहेब पेशव्याकडेन नोकरेक आशिल्लो एकठांय करुन नानसाहेब आनी एकठांय करुन नानसाहेब आनी लक्ष्मीबाई हांच्या आदारान जायतेकडेन आनी कांय म्हत्वाचीं थळां जिखलीं.1857 चो उठाव मेरठ,दिल्ली,लाहोर.आग्रा,,झांशी,ग्वाल्हेर आदी थळांनी पातळ्ळो.

ह्या उठावांत ताणें नानासाहेब पेशव्याक पुराय आदार दिवन ताचेवांगडा वाराणासी,अलाहाबादेक भोंवडी केली.जून 1857त जनरल हॅवलॉक हाणें कानपूराक वेश्टण घालें तेन्ना ताणें म्हत्वाचो वावर केलो.पूण 19 जुलय 1857त मात ताका रावसाहेब आनि ज्वालाप्रसाद हामचेवांगडा हार घेवंची पडली,तेन्ना तो अयोध्येक गेलो.ताणें कानपूराचेर हल्लो करपाक विठूर गांवांत तळ घालो.पूण तेन्नाच 16 जुलय 1857 त हॅवललॉक हाणें विठूराचेर  घुरी घाली.पूण तेन्नाच 16 जुलय 1857त हॅवलॉक हाणें विठूराचेर घुरी घाली.हातूंत तात्या आनी ताच्या वांगडयांनी भरपूर यत्न करुनूय ब्रटिशांक जैत मेळ्ळें. फुडें शिंद्यांचें सैन्य आपले वटेन मेळोवन घेवपाखातीर तात्या  आनी रावसाहेब ग्वाल्हेराक गेले.नोव्हेंबर 1857 च्या झुजांत तात्यान कानपुराचेर हल्लो करुन जनरल विनडॅमाक हारयलो,पूण थोडयाच दिसांनी सर कोलिन दिसांनी सर कोलिन कॅबल हाणें अक्समात परतो हल्लो करुन तात्याचेर जैत मेळयलें.

त्याच सुमाराक सर ह्यू रोझ हाच्या फुडारपणाखाल ब्रिटिशांनी झांशीची राणी लक्ष्मीबाईच्या आदाराक गेलो.पूण तातूंत ताका व्हडलेशें येस मेळ्ळें ना.फुडेंतात्या,लक्ष्मीबाई आनी तें हातासलें.पूण ह्या झुजांत लक्ष्मीबाईक मरण आसलें.तात्यान गनिमी काव्यान ब्रिटिशांक नाकापुरो करुन सोडले.ब्रिटिशांनी सुमार वर्सभर ताका धरपाचो यत्न केलो.हे धांवपळींत21 जून 1858 ते 9 ऑक्टो बर 1858 मेरेन जावरा,अलीपूर,राजगढ,इसागढ.चंदेरीचीं झुजां तात्यान जिखलीं.फुडे 10 ऑक्टोबर दिसा मंग्रोलीक मात ताका हार घेवंची पडली.इतले मजगती ब्रिटीश ताचे पाळटेर आशिल्लेच,नागपूर.मंदसोर,झिरापूर साकून तो कोटा संस्थानांत नाहरगढाक गेलो.13 जानेवारी 1859 ह्या दिसा इंद्रगढाक ताणें फिरोजशहाची भेट घेतली.

फिरोजशहा आनी तात्या सरदार मानसिंग हाच्या आलशिऱ्यान गेलो.पूण मानसिंगान ताचो विश्र्वाघात केल्ल्यान जनरल मीड हाणें तात्याक बंदिस्त केलो.ताका सुर्वेक सिप्रीक व्हेलो.सतत हार मेळुनूय तात्यान धीर सोडलोना,निमाणें 18 एप्रिल 1859 ह्या दिसा तात्याक गोळार  चडयलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
श्रीधर रामा तांबा

**श्रीधर रामा तांबा** (जल्म - 21 जून 1923, पणजी, तिसवाडी) गोंयच्या सुटकेझुजारी ताणें लिसेंवाच्या सातव्या वर्सामेरेन शिक्षण घेतलें. तेचपरी कायद्याची परिक्षा दिली. गोंयच्या राश्ट्रवाद्यांचे तो खंयचेच राजकीय संस्थेंत नाशिल्लो. तरी सुटके झुजारी शिरुभाऊ लिमये, मोहन रानडे. दासू चाफडकर. शंभू पालकार, कैष्णनाथ भट. प्रभाकर वैद्य हया मनशांक बंदखणींत सवलती मेळच्यो देखून ताणें अप्रत्यपणान वावर केलो. हाका लागून पुर्तुगेज अधिकाऱ्यांच्या मनांत ताचेविशीं दुभाव उपरासलो. 7 ऑकटोबर 1957 ह्या दिसा पोलिसांनी ताका अटक केलो. तशेंच ताच्या घराचेर धाड घालून थंयची राश्ट्रीय पत्रकां जप्त केलीं.

हेग न्यायालयांत वापरपाखातीर, दादरा आनी नगरहवेली संबंदींच्या कागदपत्रांची एक प्रत ताणें भारत सरकाराक दिली असो ताचेर आरोप दवरलो. बेळगांवच्यान वितरावणी जावपी Voz de liberdade (voice of liberty) ह्या रेडिओखातीर गोंयच्या राजकी आनी अर्थीक खबरो पावयल्यो होय ताचेर आरोप आशिल्लो. एप्रिल 1959 ह्या दिसा ताका प्रादेशिक लसकरी न्यायालया मुखार उबो करुन, तीन वर्सां बंदखणीची खास्त फर्मायली. ऑगस्ट 1960 ह्या काळांत बंदखणींतल्यान ताची सुटका जाली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताबूत

**ताबूत** (ताजिया) इस्लामांतल्या शिया पंथाच्या लोकांचें शोकप्रदर्शन. कुराणांत ताजिया वा ताबूत सोडून इझीन हें रुप मेळटा. आदल्या तेंपार हें शोकप्रदर्शन इमाम हुसेनाच्या हौतात्म्या निमतान ताचे कबरी लागसार आनी घराय करताले. सद्या चड करुन हुसेनाच्या करबला हांगा आशिल्ले कबरीची प्रतिकृती करुन मोहरमाच्या उत्सवांत धा दीस ताबूत बसयतात. शिया पथाचे लोक आपले एपती प्रमाण रुपें. ह्स्तीदंत, चंदन, शिंशें, कंवची, कोंडे, कागद आदींचो वापर करुन ताबूत करतात. चड मोलाचे ताबूत विसर्जन करिनासतना जायतीम वर्सां दवरतात. पूण सादे कोंडे आनी कागद वापरुन तयार केल्ले ताबूत निमाण्या दिसा दफन करुन विसर्जीत करतात.

ह्या उत्सवाखातीर गिरेस्त लोक घुमटा-वरी इमाम बारा तयार करुन हारशे, बोंदेरां, झुंबर, उंची कापड आदींनी सजयतात. तातुंतूच एका कोनशाक वण्टीवटेन मेक्केकडेन तोंड करुन ताबूताची स्थापना करतात. ताबूताकडेन हुसेनाचीं शस्त्रां, कपडे, खावपाचे पदार्थ दवरतात. दिवे लावन ताबूत सजयतात. ताबूताकडेन एक सोंपो तयार करुन ताचेर मौलवी मज्लिस नांवाचो भाग धर्मग्रंथांतल्यान वाचून दाखयतात. मज्लिस म्हळ्यार शोकसभा. ताचेउपरांत सदांच सकाळ सांजवेळ मर्सिए (शोकसभा) म्हण्टात. ह्या गायना उपरांत हसन-हुसेन हाच्या नांवान सगळेजाण हड्डें बडोवन आकांत कृतात. निमाण्या दिसा सगल्या ताबूतांची मिरवणूक वता.

मिरवणूकेंत एकलो हसन हुसेनाच्या हौतात्मय प्रसंगाचें दुखेस्त वर्णन वाचीत चलता. निमाणें मिरवणूक कबरस्तानांत व्हरुन थंय ताबूताचें दफन करतात आनी सगले निमाणे संस्कार पुराय करतात. भारतांत कांयकडेन ताबूत उदकांत विसर्जीत करपाची चाल आसा. लोक घरा येतकच आपले तांकीप्रमाण दानधर्म करतात. ताजिया वा ताबूत हें शोक नाटय हुसेनाचे ह्त्ये उपरांत धाव्या दिसा आशुरा सणाक (मोहरम म्हयन्याची धा तारीख) वेगवेगळ्या प्रकारांनी जाता. हुसेनाच्या घोडयाची ताचे चलयेचे (फातिमा) वरातीची, ताचे अंत्ययात्रेचीं आदी मिरवणुक चड करुन त्या दिसा  काडटात. ताबूतवातनियाची सध्याची विकसीत स्वरुपांतली प्रथा ही हालींच्या काळाळतली. शिया पंथाचे तातर (तार्तर) लोक ताबूतांक कासिमाचें (इमाम हसनाचो चलो) लग्नघर मानतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताबूल फळे

**ताबूल फळे** घरांत बसून खेळपाचो खेळ. खूब पुर्विल्ल्या काळसावन हो खेळ कोंकणांत खेळटात. पयलीं जेन्ना ल्हान पिरायेचेर चलयांचीम लग्नां जातालीं तेन्ना कांय खेळपाचीं साधनांदिवपाची रीत आशिल्ली तशेंच चवथीच्या पयल्या वज्यावेळरय खेळाचीं धाडटालीं. तातूंत मुखेल करुन ताबूल फळेळ हो खेळ आसतालो. आदल्या तेंपार घराघरांनी ताबूल फळें आसतालेंच. ल्हानापसून व्हडामेरेन सगलेच हो खेळ आवडीन खेळटाले. मेकळो वेळ खर्चुपाचो ही बरो खेळ आसलो. ह्या खेळाक ताबूल फळें, दोन रंगांच्यो बारा –बारा (सगल्यो चोवीस) घुलो आनी चार ताबलां अशें साहित्य लागता.

ताबुल फळें सादारण 12 इंच लांब आनी 6 इंच रुंद आसता. ताबलां 8 इंच लांब. 1/2 इंच रुंद आनी ¼  इंच दाट आसतात. ताचे र बारा-बारा खणांचे चार भाग दाखयल्ले आसतात. ताच्या कडांनी नक्षीकाम चित्रीत केल्लें आसता. ताबलां चड करुन लाकडांची आसतात. केन्ना केन्नाय कोंडयाच्या कामींचींय ताबलां करतात. कोंडयाच्या कामींचीं ताबलां केल्यार एक फायदो आसता तो म्हळ्यार तांचे एके वटेनच्यान पाचवो रंग (कोंडयाचो रंग) आनी दुसरे वटेनच्यान तासून गुळगुळीत केल्ल्यान धवसार रंग येता. ताका दोन आंगांचें वेगळेंपण दाखोवपाखातीर ताबलां रंगोवचीं पडनात. ह्या खेळांत गूण मेजपाची तरा अशी दोनूय तोंकांकडेन दोन दोन फुलयो जाल्यार दुसरेवटेन एक एक फुली आसता. दोन फुलयो आशिल्लीं चारय ताबलां पडलीं जाल्यार बारा गूण मेळटात. एक फुली आशिल्ली चायर ताबलां पड लीं जाल्यार आठ गूण मेळटात. दोन फुलयो आशिल्लें एक ताबूल आनी 1 फुलीं आशिल्ली तीन ताबलां पडलीं जाल्यार तीन गूण आनी दोन फुलयो आशिल्ली दोन आनी एक फुलयो आशिल्लीं तीन आनी एक फुली आशिल्लें एक ताबूल पडलेंजाल्यार दोन गूण धरतात आनी ताका ताबूल पडलें अशें म्हण्टात. ह्या ताबलाचें विशेश म्हळ्यार हाका पडिल्ले दोन गूण, एक एक अशे विभागून मेजूंक मेळटात. जाल्यार वयर सांगिल्ले बाकीचे गूण एकवटीतपणान सलग मेजचे पडटात. ताबलाचें आनीक एक खाशेलपण म्हळ्यार ताबूल पडलेबगर गूण मेजपाक सुरवात करुंक मेळना.

हो खेळ दर वटेन एक वा दोन खेळगडे आशिल्ल्या अशा दोन पंगडांमदीं खेळटात. खेळ खेळचे पयलीं दोनय पंगडांमदीं ताबूल फळें दवरतात. दर एका पंगडान आपल्यो घुलो आपआपले वटेंतल्या खणांत एकामेकांचे विरुध्द दिशेन लायतात. मागीर तांचीं पोंतां जमनीर आपटून आपणाक जाय तशे गूण मेळोवपाच्या उद्देशांन ताबलां एक-दोन फावटीं हवेंत उडोवन जिखतात आनी मागीर तीं उडयतात. खेळाचे  चालीक सुरवात जातली आनी घुलो खणाभायर काडटलो जाल्यार पयलीं ताबूल पडूंक जाय. पयलें ताबूल पड म्हणसर मेळिल्ले गूण धरुंक मेळनात. ताबूल पडटकच घूल उजोवप जाता आनी उजयल्ली घुलच खाणाभायर पडली की उपरांत दर एका  दावाचे गूण जमेक धरतात. डावाक जर फक्त दोन (तिगां) गूण पडले जाल्यार (दोगां) आनी तीन (तिगां) गूण पडले जाल्यार ताबलां विरोधी पंगडाकडेन वता. पूण ताबूल बारा आनी आठ अशे  गूण पडल्यार मात त्याच खेळगडयाक आनीक एक डाव संद मेळटा. खणाभायर आयिल्ल्यो घुलो सकयल्यान वयर अशीं पंगडाच्या अर्दांतलीं बारा  गोटां (खण) चडटा आनी दुसऱ्या पंगडाच्या अर्दांतल्या बाराय गोटांनी देंवता. सकयल्या गोंटांतल्यान मागीर जशे.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तांबूलसंक्रांती व्रत

**तांबूलसंक्रांती व्रत** बायलांचें एक व्रत ह्या व्रतांत वर्सभर दरेका म्हयन्यांतल्या संक्रांतिच्या दिसा रातचो ब्राह्मणाक विडो खावपाक दितात. उद्यापनाच्या दिसा ब्राह्मण दांपत्याची  भांगराचें कमलाकार पानपूड. आडकातर, चुनो सुपाररेखातीर डबयो आनी विडयाचें साहित्य दान करतात.

हें व्रत केल्यार सौभाग्य, समध्दी, घोव आनी पूत हांचे सकट दीर्घायुश्य आदी मेळटा अशी ह्या व्रताची फलप्राप्ती सांगल्या. मकरसंक्रमणाच्या दिसा ह्या तांबूलदानाचें (विडयाचें) चड म्हत्व सांगलां. हो विडो बत्तीस पानांचो करतात. उद्यापनाच्या दिसा रातच्या पयल्या प्रहरांत गणपती, लक्ष्मीनारयण, उमामहेश्वर, ब्रह्मासावित्री, मदनरती आनी लोकपाल हांची पुजा करुन पुजा करुन तशेंच होमहवन करुन पांच वा सात ब्राह्मण दांमपत्यांक जेवण दितात आनी उपरांत शक्य जाता ते प्रमाण ताका विडयाच्या साहित्यान भरिल्लीं भांगराचीं, रुप्याचीं वा पितूळचीं आयदना दान करतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तांबोळी

**तांबोळी** ही एक जात. तांबूल हया संस्कृत उतरावयल्यान तांबोळी हें उतर आयलां. हे लोक विडयाचीं पानां विकपाचो वेवसाय करतात. हे लोक भारतांत सगल्या वाठारांनी दिश्टी पडटात. महाराष्ट्रांतल्या तांबोळ्यांमदी लिंगायत, मराठा आणि मुसलमान अशे तीन पोटभेद आसात. अशें सांगतात की, शंबर सवायशें वर्सांआदीं हे लोक गुजरात आनी पंजाब ह्या महाराष्ट्रांत आयले. नागवेलीचीं पानां विकप आनी गोरवां पोसप हे तांचे मुखेल धंदे. तांचेमदीं कांय जाण अजुनूय गुजराती भास उलयतात आनी गजराती भेस करतात. ते आपलीं 
धर्मीक कृत्यां ब्राह्मण आनी जंगम पुरयताकडल्यान करतात.

राजस्थांतल्या तांबोळ्यांमदी चौरासी, पनगरिया, महोबिया, जैस्वार, गंगपारी आनी परदेसी अशे पोटभेद आसात. तांचेमदीं बालविवाहाची पद्दत आसा. जातींतल्या कोणाय तरणाटयान  त्या लग्नाचो दंड म्हणून म्हालो ते चलयेच्या केंसांचो एक आगळ, खंयच्या तरी एका तळ्याचे देगेर कापता. चलयेक त्या दिसा उपास करचो पडटा. तिच्या कुटुंबाकडल्यान त्या दिसा ते जातीक मेजवानी मेळटा. हे जातींत भुरग्याचो बारसो सव्या वा  बारव्या दिसा करतात. तांचेमदीं नागपंचमीक नागाचे पुजेक चड म्हत्व आसा. तेविशीं एक कथा प्रचलीत आसा ती अशी-पुर्विल्ल्या काळांत धर्तरेचेर विडयाचें पान नाशिल्लें. पान जाय आशिल्लें. देखून पांडवांनी तें हाडपाक आपलो दूत, वसुकीक, हे नागाचे राणयेकडेन पाताळांत धाडलो. तिणें आपले करंगखळीचो थोडो भाग कापून दिलो. धर्तरेचेर हाडून ताणें तो भुंयेत पुरलो, तेन्ना तातूंतल्यान नागवेल आयली. तेन्नाच्यान विडयांच्या पानांचे वेलीक नागवेल अशें नांव पडलें. बराई जातीचो असो समज आसा की तांबोळ्यांक नाग केन्नाच चाबना.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तांब्यापटो

**तांब्यापटो** जाचेर लिखाण कोरांतिल्लें आसता तो तांब्यापटो. पुर्विल्ल्या काळासावन भारतांत कोरीव लेखांखातीर खुबशा प्रमाणांत तांबें हो धातू वापरांत हाडिल्लो दिसता. कोरीव ताम्रलेखांक ताम्र. ताम्रपट, ताम्रपत्र, ताम्रशासन अशीं नांवां आसून ताचे दोन ते पांच चौखण फुटांमेरेन वेगवेगळे आकार मेळटात. सादारणपणान तांब्यापटयाचेर राजाज्ञा वा दानपत्रां कोरांतून दवरपाची चाल आशिल्ली. पूण कांयकडेन व्हड व्हड ग्रंथ तांब्यापटयाचेर कोरांतिल्ले दिसतात. अशें सांगतात की, बौध्दांचे कांय धर्मग्रंथ आनी सायणभाश्य तांब्यापटयांचेर कोरांतिल्लें आशिल्लें. एक स्मारक वा यादस्तीक म्हणुनूय तांब्यापटयाची निर्मिती जाल्ली दिसता.

मौर्य काळांत राजाज्ञा तांब्यापटयांवरवी करपाची चाल आशिल्ली. हें सोहहगौर (जि. गोरखपूर) नगरांतल्या तांब्यापटयावयल्यान कळटा. तांब्यालेख एका पानाचे तेचपरी जायत्या पानांचेय आसतात. पानांची संख्या कोरांतपाचो जो मजकूर आसता ताच्या उण्याअदीक प्रमाणाचेर आदारुन आसता. इ. स. 740 तलो पल्लववंशी नंदिवर्मा हाचो लेख इकरा पानांचो आसा. लंडन विद्यापिठाच्या संग्रहालयांत दवरिल्लो राजराजेंद्र चोळाचो एक तांब्यापटो एकवीस पानांचो आसा. पानांची संख्या एकापरस आसल्यार तीं पानां एका गांचाक गुंथतात आनी गांचाचेर अधिकृतिदर्शक राजमुद्रेचो छाप आसता. हे राजमुद्रेचो ते ते राजवटीचें चिन्न वा लांछन (देखीक-शींव, वाग, गरुड, बैल, आदी) आसतालो. केन्ना केन्नाय लेखाचें  अधिकृतपण राजाचे सयेन स्वह्तम असो शब्द कोरांतून दाखयतात. इ. स. 1272 तल्या पैठणच्या तांब्यापटयाच्या गांचाचेर एक गरुडमूर्त आसा. चडशे सगळे तांब्यापटे दानपत्रांच्या स्वरुपाचे आसून स्मारकपर तांब्यापटयाची संख्या उणी आसा. तांब्यापटो चड करुन धारेच्या शस्त्रान कोरांतिल्लो आसता. पूण केन्ना केन्ना तांब्यापटयाचेर तिंतान बरयल्लें लिखाणाय  मेळटा. भोजराज शिलाहारान शेक 1113त गोविंदभट्ट लाखेच्या तिंतान बरयल्ली एक प्रतिकृती राजापूर (रत्नागिरी) गांवांत आसा. पुर्विल्ल्या इतिहासाचीं विस्वासाचीं साधना म्हणून तांब्यापटयाक चड म्हत्व आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताम्रदिक्षा

**ताम्रदिक्षा**एक संस्कार .बंगालांतल्या रामाई पंडिताच्या  वंशांत, मुजावरी हो संस्कार करतात.बारा ते पंदरा वर्सां पिरायेच्या चल्याचेर हो संस्कार करतात.सुर्वेक चल्याचें मुंडण करुन उपरांत गणेसपुजा,,घटस्थापना.आभ्युदयिक श्राध्द आनी पंचशतहोम आदी कृत्यां करतात.हें सगलें करतकच  तो बटू ब्राह्मण सुदृश जाता.उपरांत ताका बंगालांतल्या छत्तीस प्रकारच्या नीच जातींचें पुरयतपण करपाचो आनी धर्मदेवतेची पुजा करपाचो अधिकार मेळटा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तान

**तान** कुडींतलें उदकाचें प्रमाण उणें जाल्ल्यान जावपी एक संवेदना. ही एक सैमीक रितीन जावपी प्रकिया. मनशाचे कुडीक दर दिसा 2500 घनसेंमी उदक लागता. हातूंतलें सुमार जेवणांतल्यान मेळटा. सुमार 10 अन्न पचनक्रियेंतल्यान निर्माण जाता आणि उरिल्लें 40 उदक हें दूद, च्या काफी सारकिल्या पातळ पदार्थांतल्यान मेळटा. नमशाचे वा मोनजातीचे कुडींत उदकाचो समतोल आसप ही सैमीक गरज. मूत, घाम ह्या  मुखेल घटकांच्या रुपांत कुडींतलें उदक भायर  पडटा.

तेभायर पातळ परसाकडेन, ओंकारे, लासपांतल्यान जाल्ले घाय आणि मूत तशेंच घामा संबंदीत दुयेंसा सारकिल्या साबार कारणांक लागून कुडींतलें उदक भायर वता कुडींतल्या उदकाचें प्रमाण उणें जाल्ल्यान तान लागता. मनशाचे कुडींतलें उदक जेन्ना उणें जाता तेन्ना ताचे कुडींतल्यो पेशी आंवळून येतात. ह्या बदलाची मेंदवाक जाणीव करुन दिवपी एक खाशेली रचणूक कुडींत कार्य करता. ते रचणुके वांगडाच मेंदवाच्या पेशींनीय जे बदल घडटात ताचो परिणाम म्हणून रोखडीच तानेची संवेदना जागी जाता जेन्ना उदक पियेवंक मेळना, तशेंच मुतांतल्यान वा गरमेच्या दिसांनी घामांतल्यान कुडींतलें उदक भायर वता तेन्नाय तानेच्या संवेदना जाता.

पूण पातळ परसाकडेन जावप ह्या सारकिल्या दुयेंसांनी सुर्वेक खूब तान लागता, पूण उपरांत जेन्ना कुडींतले उदक आणि क्षार (SALT) उणें  जाता तेन्ना चड करुन तानेची जाणविका जायना. हाचेचयल्यान, जेन्ना तान लागता तेन्ना कुडींतलेळ उदकाचें प्रमाण थीर आसता अशें म्हणूक जावंचें ना. विज्ञानीक प्रयोगांवरवीं मनशाच्या मेंदवाचो अंधःश्चेतक भाग तानेच्या संवेदनेविशीं जागरुक आसता आनी थंयच्यान तानेची जाणविकाय निर्माण जाता, हें सिध्द जालां. मेंदवाचो हो भाग जर यंत्राच्या आदारान नश्ट केलो जाल्यार तानेची संवेदना काबार जाता. तशेंच, जर मेंदवांतले तानेविशीं सुचोवणी दिवप सुवयेंतल्यान विद्युत ल्हारा उदेशीं उत्तेजीत करीत जाल्यार त्या जनावराक अंधःश्चेतक (hypothalamus)  ह्या भागांक जर कसलेंय दुयेंस जालें जाल्या तानेविशींचें संतुलन इबाडटा. अँटी डायुरेटीकं (antidiuretic) हॉर्मोन नांवाचो एक कार्य वा उत्तेजक अंतःस्त्रावाचे संहति प्रवणता (concentration /gradient) उणें जाता हाचो परिणाम म्हणून मुत्रपिंडांतल्यान उदक कुडीभायर वता. सादारपणान सुमार 1 मि. लि. मूत मिनटाक तयार जाता. पूण कुडींत जर उदकाचें प्रमाण चड आसलें जाल्यार एका मिनटाक 16 जाता. डायबेटीस इंरिपिडस गोडेंमूत दिसाक 24 लिटरांमेरेन मूत कुडींतल्यान भायर वचूंक शकता. हें दुयेंस जाल्ल्या मनशाक खूब तान लागता. गोडयामुताचें दुयेंस आशिल्ल्याकय खूब तान लागता तशेंच खूब मुतूं करुन कोशिकांचे उदक सुकल्यार, प्रमाणापरस कुडींत मीठ चड आसल्यार लागता. तानेची संवेदना ही भितल्ल्यान निर्माण जाता आसली तरी भोवतेक  खेपे तान लागता तेन्ना कांय फावटीं मनीस भियेता. तेन्ना तानेची भितल्ली संवेदना जालेबगरय ताळो सुकता. अशा वेळार ते व्यक्त्तीक उदक पियेवपाची इत्सा जाता. म्हणून तान ही शारिरीक तशी मानसीक संवेदना जाणवली तरी तिचो खरेलो संबंद कुडीच्या उदकाच्या प्रमाणांतल्या बदलाकडेन येता. कांय वखदां घेतलीं म्हण्टकच तान लागता. तशेंच  मनशान चड कश्टांचें काम केल्यारय ताका तान लागता.

पोटांत फाव तितलें उदक गेलें म्हण्टकच जठर फुगता आनी थंयच्या तंत्रिकांवरवी अधःश्चेतकांत संवेदना पावता. हाका लागून आनीक उदक पिवपाची क्रिया जाता. पूण उदकाचें प्रमाण कमी जालें म्हण्टकच उदक पिवपाची इत्सा निर्माण जाता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तार

**तार** न्हंय येरादारीचें एक साधन. न्हंयेच्या दोनय देगांचेर रावपी लोकांची आनी तांच्या सामानाची हाड-व्हर करपाखातीर जो पनेळ वा व्हडें वापरतात ताका तार म्हण्टात. ही तार हातांनी तांडपाची आसता. आनी जो मनीस हो पनेळ वा व्हडें तांडटा ताका तारयो म्हण्टात. जे सुवातीचेर ही येरादारी चलता ते न्हंयेचे देगेच्या दोनयकडच्या सुवातींकय तार (तारीकडे तारीची सुवात) म्हण्प जाता. न्हंयेच्या उदकाचो लोट आनी येरादारी करपी लोकांच्या प्रमाणानुसार कांयकडेन एका व्हडया जाग्यार दोन व्हडयांचो सांगड वापरतात. एकोडो पनेळ आसता तेन्ना, जतनाय म्हणून उलांडीचो उपेग करतात. तार हे येरादारीची मालकी ही भोवतेककडेन गांवाची भौशीक मालकी आसता.

थरावीक पयशांच्या मोबदल्यामत थारावीक काळाखातीर तार चलोवपाचो करार (पावणी) करप जाता. रिवाजाप्रमाण लोकांकडल्यान येरादारीची फी म्हणून थारावीक पयशे वा धान्य/ सेवा घेवप जाता. न्हंयचो आस्पाव आशिल्ल्या वाठारांतलें तार हें एक खूब पुर्विल्लें उपेगी अशें साधन. गोंयांत भोवतेक सगल्या न्हंयांचेर थरावीक अंतराचेर तारीची येरादारी  चलता, हालींच्या काळांत फेरीबोट हे यांत्रिक येरादारीचे वेवस्थेक लागून तार ही वेवस्था उणी जायत आसा. जंय फेरीबोटीची वेवस्था जावंक ना थंय आजय तारीक म्हत्वाची सुवात आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तारापूर

**तारापूर** भारतांतल्या पयल्या अणुशक्ती वीजकेंद्राचें  ठिकाण. हें ठाणें  जिल्ह्याच्या पाळघर तालुक्यांत माहिमचे उत्तरेक 25 किमी. अंतराचेर आसा. हांगासल्लें अणुशक्ती 1 एप्रिल 1969 वर्सा सुरु केलें. ह्या अणुवीज केंद्रांतलें नाका आशिल्ले  पदार्थ जमनीपोंदच्या खोल नळांतल्यान पयस व्हरुन दर्यांत सोडिल्ल्यान प्रदुशणाचो कसलोच धोको निर्माण जावंक ना. हांगासल्ली वीज महाराष्ट्र आनी गुजरात राज्यां वापरतात.

हो गांव म्हळ्यार कोंकणांतलें खाडयेच्या मुळावयलें थंड अशें एक खेडें. भात शेती आनी नुस्तेमारी हो हांगासल्ल्य लोकांचो मुखेल उद्देग. चिंचणी-तारापूर खाडयरच्या  दक्षिण दर्यादेगेवयलें हें एक ल्हानशें  बंदर. ह्या बंदरांतल्यान जाता  जाल्यार मीठ, साकर, पेत्रोल हे पदार्थ आयात करतात. खाडयेचे उत्तरेकडले दर्यादेगेर आशिल्ले चिंचणीक लागून हे सुवातेक चिंचणी-तारापूर ह्या जोड नांवानूय वळखतात. थंय पारशी लोक व्हडा संख्येन रावतात आनी तांचें एक देवूळ आसा. तशेंच थंय एक पोरणो किल्लोय आसा, चिमाजी अप्पा हाणें हो किल्लो 1739 वर्सा जिखून दर्यावटेनचे देगेक कडक बंदोबस्त केल्लो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तारापोरवाला इराच जहांगीर सोराबजी

**तारापोरवाला इराच जहांगीर सोराबजी** (जल्म - 1884; मरण - 15 जानेवरी 1956) भारतीय भाशाशास्त्रज्ञ. हाणें भाशा विशयामत (इंग्लीश –संस्कृत) मुंबय विद्यापिठाची पदवी घेतली. 1904 वर्सा तो इंग्लंडाक गेलो आनी 1909 वर्सा बॅरिस्टरची परिक्षा पास जालो. ताणें युरोपाक वचून फ्रँच आनी जर्मन भाशांचो अभ्यास केलो. 1913त ताणें कौटिल्याचें अर्थशास्त्र ह्या विश्याचेर बुट्सबर्ग विद्यापिठाची डॉक्टरेट मेळयली. केंब्रिजाक ताणें अरबी आनी इराणी भाशांचो अभ्यास केलो. भारतांत परत येतकच पयलीम कलकत्ता विद्यापिठांत आनी उपरांत मुंबयच्या विद्यापिठांत आनी उपरांत मुंबयच्या इन्सिटटयुटांत अध्यापन केलें.

लिंग्विस्टीक सोसायटी आँफ इंडिया हे संस्थेचो तो संस्थापक वांगडी आशिल्लो. कांय काळ तो हे संस्थेचो अध्यक्ष आशिल्लो. अखिल भारतीय प्राच्यविद्या परिशदेचो तो कांय काळ शाखाध्यक्ष आशिल्लो. ताणें बरयल्ले नामनेचे ग्रंथ अशे-सिलॅक्शन्स फ्रॉम अवेस्ता अँड ओल्ड पर्शियन (1992), द रिलिजनऑफ जययुश्त्र (1926), द गाथाज ऑफ जरयुश्त्र (1947), सिलॅक्शन फ्रॉम क्लासिकल गुजराती लिटरेचर एलिमँटस ऑफ द सायन्स ऑफ लँग्वेज (1951). डॅक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिटयूट हे संस्थेन ताच्या उगडासाक तारापोरवाला मेमोरियल वॉल्युम (जानेवरी) हो खंड उजवाडा हाडला. तशेंच, इंडियन लिंग्विस्टीक्सचो तारपोरावाला मेमोरियल तारपोरावाला मेमोरियल (1957) उजवाडा हाडलो.
 
## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताराबाई

**ताराबाई** (जल्म - 1675; मरण - 9 डिसेंबर 1761) कोल्हापूरच्या छत्रपतीचे गादयेची संस्थापिका आनी शिवाजी महाराजाची सून. तिच्या बापायचें नांव हंबीरराव मोहिते. 1683-84 च्या सुमाराक ती राजारामाकडेन लग्न जाली. मोगलांनी रायगडाल घेराव घालतक च 5 एप्रिल 1689 दिसा तिणें राजारामावांगडा रायगड किल्लो सोडलो. फुडें रामचंद्र नीलकंठाचे येवजणेप्रमाण मोगलांक चुकयत विशालगड आनी हेर गडांचेर ती कांय वर्सां रावली.

थंय रामचंद्राकडल्यान तिका मुलकी आनी लस्करी वेव्हाराची म्हायती मेळ्ळी. 1694 त ताराबाई, मेळ्ळी. 1694 त ताराबाई, राजसबाई आनी अबिकाबाई हांचे सयत जिंजीक पावली. 9 जून 1696 दिसा ताराबाईक चलो जालो आनी ताचें नांव शिवाजी दवरलें. राजाराम जिंजीच्यान सुट्टकच तारबाई आनी तिचे सोयरे जुल्फिकारखानाच्या हातांत सापडले. ताणे तांकां मोगली सैन्यांतल्या शिर्के आनी मोहिते ह्या सरदारां सुवादीन केलीं. ताणीं ताराबाई आनी तिच्या सोयऱ्यांक महाराष्ट्रांत पावयलीं. 2 मार्च 1700 दिसा राजारामाक मरण आयलें. ताचे उपरांत ताराबाईचे राजकीयकारकिर्दीक सुरवात जाली. तेन्नाच शाहू मुसलमानांचे कैदेंत आशिल्लो. हाचो फायदो घेवन ताराबाई छत्रपतीचे गादयेर आपल्या चल्याचो हक्क सांगूंक लागली. पूण रामचंद्रपंत शाहूवटेन आशिल्लो. अशावेळार तिणें परशुराम त्रिंबक आनी शंकराजी नारायण हांकां आपलेवटेन ओडून शिवाजीची मूजकरुन घेतली आनी विशाळगडार ताचो राज्याभिशेक केलो. ती आपल्या चल्याच्या नांवान राज्यकारभार पळेताली.

सैन्यधिकारी नेमून तिणें औरंगजेबाकडेन झूज दिंवक सुरवात केली. 1905 त मराठयांनी पन्हाळा मुसलमानांकडल्यान घेतली आनी तिणें फुडें तीच आपली राजधानी केली. मदल्या काळांत तिणें औरंगजेबाकडेन उलोवणीं करुन चल्याखातीर मनसब आनी दक्षिणेचे देशमुखीखातीर मागणी केली. पूण हातूंत तिका येस मेळ्ळें ना. तेन्ना तिणें मुसलमानांकडेन आपलें झूज चालूदवरलें. दर एका गडाचेर वचून ती स्वता आपूण सगळी पळोवणी करताली. 1700-07 मेरेन मुसलमानांनी घेतिल्ले चडशे गड ताराबाईच्या सैन्यान परत मेळयले. फुडें औरंगजेबाच्या मरणाउपरांत शाहूची सुटका जातकच शाहू आनी ताराबाई हांचेमदीं वारसाहक्का खातीर वाद सुरु जालो. 12 ऑक्टोबर 1707 ह्या दिसा खडे-कड्साक तांचेमदी झूज जालें. ताराबाईच्या ताब्यांत आशिल्ले गड शाहून घेतले. तशेंच बाळाजी विश्वनाथान ताराबाईच्या पक्षांतले चंद्रसेन जाधव, उदाजी चव्हाण, कोन्होजी आंग्रे खटाकवर आपले वटेन ओडले. 1714त राजसबाई हिणें आपलो चलो संभाजी हाका पन्हाळ्याक छत्रपतीचे गादयेर बसोवन ताराबाई आनी तिचो चलो शिवाजी हांका बंदी केली.

1727 शिवाजी बंदखणींतच मेलो. उपरांत ताराबाई पेशव्यांचे मध्यस्थीन शाहूक वचून मेळळी. 1949 मेरेन तिचे आनी शाहूचे संबंद बरें आशिल्ले. शाहूच्या मरणांउपरांत बाळाजी बाजीरावान रामराजाक सातारचे गादयेर बसयलो. तेन्ना ताका आपल्या हाताखाला दवरुन सगळी सत्ता तिणें आपल्या हातांत घेवपाचो यत्न केलो. पूण रामराजा पेशव्याच्या मताप्रमाण वागता तें पळोवन तो खरो वारस न्हय अशें जाहीर करुन ताका त्रास दिवंक लागली आनी 1750 त ताका तिणें बंदी केलो. दामाजी गायकवाड आनी नासिरजंग निजाम  हांच्या आदारान तिणें साताऱ्याचो कारभार आपल्या हातांत घेवन पेशव्याकडेन झूज सुरु केलें. निमाणें तिका पेश्व्याक शरण वचचें पडलें. 1761त तिका मरण आयलें. तारबाई  हुशार, राजकारणी आनी कारस्थानी आशिल्ली. स्वताचे हेर दवरुन ती आपले आड पक्षांतली म्हायती काडटाली. तिचे खरें कर्तूप 1700-07 ह्या काळांत दिसून येता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तारी, दामोदर ऊर्फ बाबनी पुरुषोतम

**तारी, दामोदर ऊर्फ बाबनी पुरुषोतम** (जल्म - 15 जानेवारी 1932, वळवय, फोंडें) सुटकेझुजारी. ताणें लिसेंवाचें दुसरें वर्स तशेंच एस. एस. सी. मेरेन शिक्षण घेतलें. 1946 वर्सा सावन तो नॅशनल कॉग्रेस गोवा हे संघटणेचो वांगडी आशिल्लो. उपरांत तो आझाद गोमंतक दल संघटणेचो वांगडी जालो.

27 मार्च, 1955 ह्या दिसा सचिवालयांत टायम - बॉम दवरपाक ताणें रोहिदास तारीक पालव दिलो. 27 मे 1955 ह्य दिसा हळदोणें पोलीस ठाण्याचेर हल्लो करता आसतना जखमी जाल्ल्या दल संघटणेच्या वावुरप्यांक ताणें आदार दिलो. 30 जून 1955 ह्या दिसा पाळी दिसा पाळी मिनाखाणीचेर आनी 5 फेब्रुवारी 1956 ह्या दिसा चांदेल पोलीस ठाण्याचेर हल्लो करपांत ताणें वांटो घेतिल्लो. 31  जुलय 1956 ह्या दिसा माशेल, तोंकर बसीर स्फोट घडोवन हाडपाक ताचो हात आशिल्लो.

ताचे गैरहाजेरीत प्रादेशिक लस्क री न्यायालयान ताका 29 डिसेंबर 1956 ह्या दिसा 24 बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. 12 ऑगस्ट 1956 ह्य दिसा पिसुर्लें मिनाखाणीचेर हल्लो करुन  थंयची यंत्रणा ताणें इबाडून उडयली. 19 फेब्रुवारी 1957 ह्य दिसा ताणें शिरगांव मिनाखाणीचेर हल्लो केल्लो. व्हाळशी दिवचले ताणें लस्करी जिपीचेर स्फोट घडोवन हाडलो. पोलिसांनी ताच्या घराचेर धाड घाली आनी ताचें रायफल आनी हेर वस्तू जप्त केल्यो. तशेंच, ताच्या बापायक धरुन तावोय बापायक धरुन तावोय छळ केलो. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
ताश्कंद

**ताश्कंद** रशियन संघराज्यांतल्या उझबेकिस्तान प्रजासत्ताकाची राजधानी. मध्य आशियांतल्या खुष्कीच्या वेपारी मार्गाचेर वशिल्लें हें एक पुर्विल्लें व्हड शार सिरदर्या न्हंयेच्या चिरचिक हर उपन्हंयेचेर आसा. आठव्या ते इकराव्या शतमानांतल्या अरब सत्तेउपरांत हांगा मंगोल, उझबेक, कझाक, कोंकंद आदी खानती (खानाच्या ताब्यांतलो वाठार) जाल्यो. 1865त हं शार रशियेन  घेतलें.

1917त सोव्हिएत सत्ता येतकच हें शार सुर्वेक तुर्किस्तान स्वायत्त प्रजासत्ताकाची राजधानी आशिल्लें. उपरांत 1930त समरकंदा बदला उझबेक प्रजासत्ताकाची ताश्कंद ही राजधानी जाली. ट्रान्स-कॅस्पियन हो रेल्वेमार्ग ह्या शारांतल्यान गेल्ल्यान ताका खुबूच नामना मेळ्ळी. हें एक व्हड उद्देगीक केंद्र आसून हांगा शेताचीं अवजारां, खणयंत्राम, रेडिओ, विजेच्या सरयो आनी उपकरणां, रसायनां, फर्निचर, कातडी सामान, मातयेचीं आयदनां, अन्नपदार्थ हांचे व्हड कारखाने आनी पिठागिरण, आनी पिठागिरण, काडपगिरण, कापूस पिंजप, सोरो, डबेबंद पदार्थ, मास, तंबाकू अदी वेगवेगळे उद्देग हांगा चलतात.

चिरचिक न्हंयेचेर धरण बांदून शारांत जायतीं खारजां आनी वीज हाडल्या. शारांत विद्यापीठ, उद्देगीक, वैजकी, शेतकी आनी शिक्षक प्रशिक्षण म्हाविद्यालयां, उझबेक शास्त्र  अकादेमी, राश्ट्रीय ग्रंथालय, इतिहासीक संग्रहालय, नाटकघर आदी जायत्यो शिक्षणीक आनी संस्कृतीक संस्था हांगा आसात. 10 जनेवारी 1966 त भारत आनी पाकिस्तान हांचेमदीं जाल्लो ताश्कंद करार ह्याच शारांत अक्समात मरण आयलें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तिखी

**तिखी** (मराठी - दालचिनी, दारुचिनी; कन्नड - दाल्चिन्नि, चक्के; संस्कृत - तमालपत्र गुडत्वक; इंगलीश - सीलोन सिनॅमॉन, सिनॅमॉन ट्री; लॅटीन - सिनॅमोमन झेलॅनिकम; कूळ - लॉरेसी) सदांच पाचवेंचार उरपी हें झाड 7-10 मी. ऊंच वाडटा. ताची उंचाय चडांत चड 20 मी. लेगीत जावं येता. पानां 10-18 सेंमी. लांब आसतात आनी तांकां भायलेवटेन तिकतीकसाण मारता. पानाक तमालपत्र म्हण्टात, जानेवरी म्हयन्यांत झाडाक फुलां येतात आनी जुलय, ऑगस्ट म्हयन्यांत फळां तयार जातात. फळां जांबळांभाशेन आसतात.

हे वनस्पतीचो उगम श्रीलंकेंत जालो असो उल्लेख मेळटा श्रीलंकेंत ह्या पिकाची लागवाड व्हड प्रमाणांत जाता. ते भायर सेशॅल्स, ब्रीझील, जामायका हया देशांनी तिखयेची लागवड करतात. भारतांत केरळ तशेंच कर्नाटक आनी महाराष्ट्र राज्याचे दर्यादेगेवयल्या वाठारांनी तिखयेची लागवड करतात. गोंयांत तिखयेची खासा अशी लागवड करिनात, भाटांनी आनी कुळागरांनी थोडींभोव लायिल्लीं दिसतात तिखयेचे दोन प्रकार आसात-रानांतली तिखी आनी रोवपाची तिखी, तिखयेच्यो खास अशो सुदारीत जाती विकसीत जावंक नात. खंयचेय जमनींत तिखयेचे पीक येवपाक शकता.

तिखयेचें झाड उंच आसून ताच्या जुनाट झाडाची साल खडबडीत आसत. सलिपोंदली कात सुगंधी आसून ह्या झाडाक घोसांनी फुलां फुलतात. फळ लांब जांबळ्या रंगाचें आसता. तिखिच्या साली वयल्यान तिखिच्या झाडाचे वेगवेगळे प्रकार आसता. चिनी (cassia cinnamomum) हाची साल मोठी, तर सिंहली हाची साल पातळ. भारतातले (cinnamomum Tamal) हाची साल दाट आसून तिका तिखसण कमी आसता. ह्या झाडाच्या पानांक 'तमालपत्रʼ म्हण्टात. ताका लेगीत बरो वास येता.

## तिखयेचें फायदे

ह्या झाडांची साल आमी तिखी म्हण वापरतात. तिखी जेवणांक रूच हाडटा. भूक वाडयता. जेवणाचें योग्य पचन करता. ते भायर पोटांत दुखल्यार, पोटांत वात जाल्यार, पोट जड जाल्ल्य भशेन दिसत जाल्यार तिखी खावची. पातळ परसाकडेन जाल्यार तिखिचो चूर्ण उदकांत घालून ते उदक पिंवचें. तशेच क्षय रोगासारख्या दुयेसांत खोकली आनी तिखी पासून तयार केल्लें तेल हड् ड्याक चोळचें. तिखी कुडीतल्या रगताचें कार्य सुदाराता आनी काळजाची क्रिया सुदारपाक मजत करता. हाका लागून रगत इबाडून जावंपी दुयेसांवेळार तिखिचो वापर करचो. बायलांक पाळी वेवस्थि येना वा अचानक पाळी बंद जायत जाल्यार लेगीत तिखिचो वापर जाता. तशेच गर्भाशय (uterus) सैल पडल्यार लेगीत कांय प्रमाणांत हाचो वापर करूंन मेळटा. तिखी चाबून खाल्ल्यार पासून वयल्या दयेंसांत उपेगी पडटा.

## तिखिचे कुडके
तिखिचे कुडके तोडांन घालून चाबडायत जाल्यार तोंडाक वास मारपाचो बंद जाता. तशेंच तोडाची शुध्दी जाता आनी दांतांच्याे मावो घट्ट जातात. दात किडेल्ले आसल्यार तिखीचे तेल कापसाक लावन तो कापासचो बोळो दातांर धरचो. दांत दुखल्यार लेगीत हे तेल उपकाराक पडटा. तकली दुखल्यार आंगाक सूज येवन दुखत जाल्यार तिखी बारीक वाटून ताचो तो लेप त्या जाग्यार लावचो. मुतपाक त्रास जायत वा कमी जायत जाल्यार तिखिचो वापर करचो. तिखी आमच्या घरांत आसताच.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
दिवाकर काकोडकार

**दिवाकर काकोडकार** 
हांचो जल्म 29 सप्टेंबर 
1918 वर्सा **काकोडें** गांवांत जालो.लोकमान्य टिळकांनी स्वातंत्र्याचो हेत नदरे मुखार दवरुन सुरु केल्लो भौशीक गणेशोत्सव तशेंच शिवजयंती उत्सव त्या काळार जेन्ना गोंयचेर पुर्तुगेज सत्ता आसली तेन्ना काकोडें गांवांत 
निर्भिडपणान चलताले. शिवजयंतीच्या वेळार जावपी देशभक्ती जागोवपाच्या भाशणांचो कळत नकळत माणकुल्या दिवाकराच्या मनाचेर परिणाम जावन आपणेंय देशा खातीर कितें तरी करचें ही भावना जागृत जाली.

ल्हाननपणांतल्यानच चळवळी वृत्ती अशिल्ल्यान घरच्यांक ताची चिंता आनी म्हणूनच गोंयां पसून तोडून तांकांमुंबय भावा म्हऱ्यांत धाडले.पूण मजेची गजाल म्हळ्यार हरवे सोदिल्ल्याक पिकिल्लें मेळ्ळें माणकुल्या दिवाकराचे शाळेचें वातावरण देश भक्तीचें आशिल्लें.संगीत शिक्षक तर तल्लीन जावन देशभक्तीचीं गिंता संगिताच्या तालार शिकयतालो

गांठीकय जाय आनी दोतोरानय फर्मायलें तशी अवस्था मुंबय आसतना दिवकराची जाली.समाजीक ,सांस्कृतीक,,राजकीय आनी कामगार चळवळी तांणी लागींच्यान पळयल्यो. 
पूण खऱ्या अर्थान ताच्यांत राजकीय बदल,भावाचे इश्ट कॉम्रेड चंद्रकांत काकोडकार हांकां लागून घडपाक पावलो.गिरणी कामगारांचे संप,लढे,निदर्शना ,चळवळी,गरिबांचेर जावपी अत्याचार,अन्याय,शोशण हेंतांणी लागींच्यान पळोवन  आदींच आशिल्ली देशभक्तीची कीट पेटून उठली.गांधीजींचे प्रेरणेन बारा वर्सांच्या दिवाकरान चळवळींत वांटो घेवन सोपूत घेतलो,,ब्रिटिशा वरीच गोंयांतल्यान पुर्तुगेजांक जाता तितले बेगीन धांवडावप.

सुटी पडना फुडें दिवाकर गोंयांत येताले आनी इश्टा सांगातान राष्ट्रीय चळवळीचीं पत्रकां वांटून जागृतीकरपाची यत्न करताले.गोंय स्वतंत्र करपाक लागून दिवाकरान इश्टांच्या आदारान तरणाट्या पंगडाची थापणूक केली. गांवांतले लोक न्हिदले उपरांत रातच्या वेळार सावड्डें-कुडचडें सावन वचपी रेल्वे डब्यांचेर मोटया अक्षरांनी पुर्तुगेज चलूंक लागात, दो. कुन्हाक मेकळे करात, सालाझारशाय नश्ट 
करात अश्यो घोशणा रंगयताले आनी गुपचूप वचून न्हिदताले. रेल्वे गाडयो मराठी, इंग्लिश, पुर्तुगेज भाशेंतल्यान घोशणा घेवन मडगांव, माजोड्डें, कांसावले वास्को स्टेश्नार पापावल्यो म्हणटकच लोक उत्सुकतायेन वाचताले. जेन्ना गव्हर्नराच्या कानार ही गजाल पावना 
फुडें गाडयांची तपासणी सुरु जाली.

गोंय मुक्ती खातीर दिवाकरान इश्टांच्या सांगातान कला पथकां वरवीं जात्रांनी क्रांती गितां गावन देशभक्ती जागोवपाचो यत्न केलो. 1947 वर्सा भारत देश स्वतंत्र जालो.पूण गोंय पुर्तुगेजांच्या शेकातळाच आसलें जेन्ना लोहियान चळवळीच्या किटीचेर फूंक मारली तेन्ना दिवाकर तातूंत सक्रीय वांटेकार जाले आनी तांकां बंदखणीची खास्त भोगची पडली. करुन सालाझारशायेचे  अत्याचाराचें काळाजाक  पिवोळ घालपी चित्र उबें केलें  तातूंत तांका

सुरवेक आग्वाद आनी मागीर काळया पाणयार आनी निमाणें लिस्बनाक आठ वर्सांसुटका जाले उपरांत दिवाकरान  
नॅशनल कॅंपने कमिटी फॉर दी लिबरेशन ऑफ 
गोवा, दमण आनी दीव नांवाच्या संस्थे वरवीं भारतभर भोंवडी गोंयचेर जावपी 
गोंय मुक्त जावन आपल्या ध्येच्या पुर्ती जाल्ली हें पळोवपाचें भाग्य तांकां लाबलें. गोंयच्या स्वतांत्र्य लढयांत उडी घेवन स्वराज्याचें सपन तांणी पळयिल्लें तें प्रत्यक्षांत आयलें. तातूंत तांका व्हड समाधान मेळळें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
दिसाळें वा नेमाळ्यांतली जायरात

**दिसाळें वा नेमाळ्यांतली जायरात** दिसाळीं आनी नेमाळयांचें वाडटें म्हत्व, वाडटो वाचक वर्ग हाका लागून उत्पादक आनी वितरणकार आपल्या म्हालाची ल्हान-व्हड जायरात तातूंत उजवाडायता. शारी तशेंच गांवगिऱ्या वाठारांतल्या शिक्षितांक लागून दिसाळयांनी आनी नेमाळयांनी दिल्ली जायरात तांचे मेरेन सहज पावता.

राष्ट्रीय आनी आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेंत म्हाल विकपी उत्पादकांनी आपल्या उत्पादनाची जायरात करपाक दूरदर्शन आनी आकशवाणीचो मुखेलपणान उपेग केलो तरी, साबार देशी-विदेशी भाशांतल्यान नेमाळयां-दिसाळयांचो उपेगूय तो तितल्याच नेटान करतना दिश्टी पडटा. आयज चडावत गिरायकाच्या घराघरांत, तशेंच वेगवेगळया पांवडयांवयल्या वाचपघरांनी दिसाळीं आनी नेमाळीं पाविल्ल्यान तांकां व्हड प्रमाणांत वाचकवर्ग मेळपाक आदार जाता ताकाच लागून उत्पादक आपल्या उत्पादनाची जायरात खबरांपत्रांतल्यान करपाक मुखेलपणान भर दितात. जायरात वाचून उत्पादकाकडेन तशेंच वितरणकारा कडेन संपर्क सादपाचो यत्न करता आनी तो प्रत्यक्ष वचून ऑर्डर दिवन वस्तू विकत घेता.

दिसाळयांनी आनी नेमाळयांनी येवपी जायरात रंग-रंगळया चित्रांनी आकर्शक रितीन सजयतात. माथाळो आनी घोश वाक्यां खातीर व्हड वापरुन वाचकांचें लक्ष ओडपाचो सूफळ यत्न तातूंत आसता. अक्षर साहित्याची जशी एक वेगळी भासशैली आसता तशी ती जायरातीकूय आसता. चित्र आनी भास हीं जायरातीचीं दोन मुखेल आंगां. फक्त चित्र म्हळ्यार जायरात न्हय. तशेंच भाशेचो वापर केलो म्हणून जायरातीक पुरायपण येना पूण चित्रांकीत जायरात शाब्दिक जायराती परस चड ओडलायणी आनी मनभुलोवणी थरता. मनोविज्ञानिकांच्या म्हणण्याप्रमाण मनीस चित्रांचेर चड विस्वास दवरता. ताका लागून परभाशीक वाचक आनी निरक्षरां कडेन चित्रांकीत जायरात संवाद सादूंक पावता. पूण हेंय तितलेंच खरें, सगल्योच कल्पना, भावना, चित्रांतल्यान व्यक्त जातातूच अशें ना. तेन्ना शब्दरचनेचो गरज भासता.

भाशेच्या माध्यमांतल्यान जायरातींतल्यान संदेश गिरायका मेरेन पावोवपाक सोंपें जाता. वाचपी वा आयकुप्यांच्या काळजाक अचळय हात घालपाची तांक फक्त भाशेकूच आसा, अशें म्हळ्यार अतिताय जावंचिना.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नरेंद्र का कामत

**नरेंद्र का कामत**हो कोंकणींतलो एक लेखक आनी कोंकणी मोगी।

## जल्म
14 जून 1934

## शिक्षण
मॅट्रीक मेरेन

## प्रसिध्द जाल्ली पुस्तकां
* पारजत फुलां
* देवाची करणी
* म्हापुरुश
* माणकां मोतयां

**बालसाहित्य**

* काणी एका वज्राची
* देख दिण्यो काणयो
* अंतरराष्ट्रीय किर्तीचीं भारतीय व्यक्तीमत्वां

**प्रसिद्दीचे वाटेर**

* चार अणकारीत पुस्तकां
* मराठींतल्यान–ग्रंथ सागरातील मोती ह्या नावांन 54 लेखाची मालिका

## हेर वावर
रेडियोवेल्यान पांच नाटकुलीं आनी स उलोवपां प्रसारीत जाल्यांत.

## संदर्भ

वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां
नरेश नायक

**नरेश नायक** हांचें पुराय नांव **नरेश चंद्रकांत नायक** तांचो जल्म काणकोणच्या पासल गांवांत **०५ एप्रील १९८४** ह्या दिसा जालो.

## शिक्षण
* तांणी काणकोणच्या श्री मल्लिकार्जून महाविद्यालयांत कोंकणी आनी इतिहास हें विशय घेवन बी ए केल्या.
* गोंय विद्यापिठांतल्यान कोंकणीतल्यान भांगरा पदक मेळयला.

## वावर
* एम एचें शिक्षण घेतना २००७-०८ ह्या शिक्षणीक वर्साचो कोंकणी सरस्पत मंडळाचो उपसंपादक आनी २००८-०९चो अध्यक्ष म्हूण कारभार सांबाळ्ळा.
* Indian Language Corpora Initiative (ILCI) ह्या Department of Information Technology (DIT), New Delhi वतीन गोंय विद्यापिठात चलपी अणकार प्रकल्पाचेर कनिष्ठ भासतज्ञ म्हूण देड वर्साचो अणभव.
* सध्या सरकारी महाविद्यालय, साखळी, डॉन बॉस्को उच्च महाविद्यालय (Night higher secondary), पणजी ह्या संस्थांनी कोंकणी शिक्षक म्हूण कार्यरत.

## इनामां आनी पुरस्कार
* **एम ए**क पयलो आयलो म्हण २००९ चो कोंकणी भाशा मंडळाचो शिक्षणीक पुरस्कार.
* प्रा पुर्णानंद च्यारी पुरस्कृत श्री मल्लिकार्जून महाविद्यलया वतीन सत्कार.
* इकराव्या कोंकणी युवा साहित्य संमेलनात अर्दकुटो खेळ कथेक पयलें इनाम.
* केंद्रीय साहित्य अकादेमीचो 2014 वर्साचो युवा साहित्य पुरस्कार

## संदर्भ

वर्ग:प्रसिध्द, फामाद मनश्यां/Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:देवनागरी पानां
तालगडी

thumb|तालगडी
**तालगडी** शिगम्या वेळार जावपी एक लोकनाच. वाद्याच्या तालाच्या ठेक्यार नाचपी (गडे) नाचतात म्हणून ह्या लोकांनाचाक तालगडी अशें म्हण्टात. सामान्यपणाम ह्या नाचाक तालगडी खेळप अशें म्हण्टात. घुमट, कांसाळें, समेळ, धोल आनी कांय कडेन शेनाय आनी सूर्त ह्या वाद्यांची साथ आनी जोत ह्या गीत प्रकाराची लय ह्या नाचाक मेळटा.

आकर्शक खेळगडे गायन वादनाच्या तालाचेर एकांमेकांकडेन संबंद दवरपी पदन्यास, हालचाली, हस्तमुद्र हांचेचरवीं एक वांटकुळो गीत-नाच करतात, जोत ह्या गितांचो विशय पुराणकथा, थळाव्या देवदेवतांचो संदर्भ असो आसता. श्रीरंग तालगडी, श्री रंग ताल हो ताल पुराय नाचभार चलता. शिगम्याच्या दिसांनी नमना उपरांत दर दिसा सांजेचे गडे, वाठारांतले परंपरेन थारायल्ल्या अशा शिगम्या मांडार देवळा सामकार आनी कांय प्रतिश्ठितांच्या घरामुखार तालगडी खेळटात. तालगडी खेळपी पंगडाचो तळी दिवन भोवमान करतात. हे तळयेंत येजमान एंक ते पांच नाल्ल तांदूळ, विडो, साकर वा गोड आनी उदकाची कळशी मांडार दवरतात.

हो पंगड तळयेची सामुग्री एकठांय करता आनी उपरांत ताचो वापर पंगडाच्या गांवांतल्या भौशीक उतस्वाखातीर करप जाता. गोंयांत साश्ट, बारदेस आनी तिसवाडी हे म्हाल सोडले जाल्यार  हेर सगळ्या म्हालांनी तालगडी खेळप जाता. फोंइं आनी काणकोण म्हालांत तालगडीचो जोश चड आसता. फोंडे म्हालांतले तालगडी - मेळ दर वर्सा म्हाड्डोळचे श्री म्हाळसा देवीचे भेटेक वाजत - गाजयत वतात. हालीं सावनूच गोंय सरकाराच्या पर्यटन विभागावतीन राज्य पांवडयाचेर तालगडी सर्त आयोजीत जाता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां