open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तिक्कन्न

**तिक्कन्न** (जल्मःइ.स.सु .1220; मरणःइ.स.सु.1290). नामनेचो तेलुगू कवी.तो गौतमगोत्री आनी आपस्तंबसुत्री ब्राह्मण आशिल्लो.व्युत्पन्न पंडीत आनी कवी म्हणून ताच्या घराण्याची नामना आशिल्ली..ताचे आवयचें नांव अन्नांबा आनी बापायचें नांव कोमन्न..तिक्कन संस्कृत आनी तेलुगू भाशांचो पंडीत आशिल्लोच ते भायर विनयी, न्यायी चारित्र्यवान म्हणून ताची नामना आशिल्ली.नेळ्ळूरा लागसार आशिल्ल्या हरिहरनाथांच्या देवळाकडेन तो रावतालो.

नेळ्ळूरचो राजा मनुमसिध्दी हाचेकडेन ताचो संबंद आयलो.ताची सुमाराभायली प्रतिभा आनी असामान्य बुध्दिमत्ता पळोवन ताणें ताका आलाशिरो दिलो.ताचे राज्यसभेंत तो मंत्री,सेनापती आनी राजकवी ह्या तीन पदांचेर आशिल्लो.एक फावटीं नेळ्ळ्राचेर संकश्ट आयिल्लें आसताना ताणें वरंगळच्या काकतीय नृपती गणपतिदेव हाका आपलें काव्य गावन दाखोवन आपल्या आश्रयदात्याचेर आयिल्ल्या संकश्टापसून सोडोवपाक सैनिकी पालव मेळयलो.ताणें एक फावट सोमयाग केल्लो देखून ताका तिक्कन्न सोमयाजी म्हणुनूय वळखताले.एक फावट हनुमकोंडा गांवांत गणपती काकतीय हाच्या फुडारपणाखाल एक वादसभा भरिल्ली..तिक्कन्नान हे सभेंत वांटो घेवन जैन आनी बौध्द पंडितांक हारयले आनी वैदिक धर्माचें व्हडपण सिध्द करुन दाखयलें.

निर्वचनोत्तर रामायण ‘ ही ताची पयली रचना. सचनेंतल्या ‘ सीताचरित्र ह्या भागांत ताच्या असामान्य कवित्वाचीं मुळां स्पश्ट दिसतात.हो ग्रंथ ताणें रामायणाच्या उत्तरकांडाचेर आदारुन बरयला.उत्तराकांडाचेर तेलुगूंत रचना कपी तिक्कन्न हो पयलो कवी.ताणें हो ग्रंथ मनुमसिध्दीक ओंपला.‘ आंध्र महाभारत ‘‘ ह्या नांवान बरयल्ली महाभारताचीं निमाणीं पदरां वर्सां हीच ताची मुखेल आनी म्हत्वाची रचना.तिक्कना आदीं म्हाकवी नन्नय्याचें अपूर्ण महाभारत पुराय केलें.हे रचनेंतलीं पदरां पर्वां ताणें बरयल्यान त्या ग्रंथाचें पुराय श्रेय ताकाच मेळ्ळें.देखुनूच ताका आंध्रव्यास म्हण्टात.तशेंच ताका कविब्रह्म आनी उभयकविमित्र अशींय नांवां ताका आसात.

तक्कन्नाचें आंध्रमहाभारत म्हळायार व्यासाच्या महाभारताचो फक्त तेलुगू अणकार न्हय.हे रचनेंत ताची स्वाताची खाशेली अशी प्रतिभा पावला कणकणीं दिसता,,ताणें आपलें रचनेंत चड करुन देशी छंदाचोच उपेग केला.मूळ ग्रंथांतली सामान्य उपाख्यानां ताणें घेवंक ना,पूण वेदांताचें विवेचन मात संक्षेपान केलां.द्रोणाचें पांडवप्रेम,कर्णाची राजभक्ती,शकुनीचें धूर्तपण,अर्जुनाचो पराक्रम.अभिमन्यूचो व्यूहभेद आदी भाग उल्लेख करपासारके आसात.मंत्रीपदाचे आनी शिश्टायेचे अणभव आशिल्ल्यान कृष्णाचें वर्णन ताणें प्रभावीकपणान केलां.जायतेकडेन मूळ ग्रंथापरसूय 
ताची रचना आशिल्ल्यान तिक्कन्नाच्या महाभारताक तेलुगू साहित्यांत स्थान मेळ्ळां.रचनेंतलें नाटय,मानवी सभ्य गिन्यान आनी भाशेंवयलें असामान्य प्रभुत्व हे तीन विशेश गूण ताच्यामहाभारतांत दिसतात.

निर्वचनानोत्तर रामायण’आनी आंध्रमहाभारत हांचेभायर कविसार्वभौम छंद वाकविवाग्बंध,विजयसेन आनी कृष्णशतक ह्या ग्रंथांची रचना ताणें केली.तिक्कन्नाच्या महाभारताचेरय ताचीं हातबरपां,भाश्यां,विवरणां आदी भरपूर साहित्य उपलब्ध आसा,के.व्ही..रामकोटीशास्त्री,बी.लक्ष्मीनारयणराव सी.वीरभद्रराव आनी के.व्यासमूर्तीप्रभूतींचे तिक्कन्नावयले अभ्यासपूर्ण ग्रंथ उल्लेख करपासारके आसात.तिक्कन्नाच्या काळांतल्या आनी ताचे उपरांतच्या कवींचेर तिक्कन्नाचो खूबुच प्रभाव पडिल्लो दिसता..नन्नय्याचें अपूर्ण वनपर्व तिक्कन्ना उपरांत सुमार शंबर वर्सांनी एर्राप्रगडान पुराय केलें.सुमार तीन वर्सांच्या काळांत आंध्रमहाभारत ग्रंथ तीन महाकवींचो हातभार लागून पुराय जालें..पूण तातूंतलो चडांत चड वांटो तिक्लन्नाचो आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तिसऱ्याचे फेस्त

जायती धर्मीक फेस्ता जाता ताका धर्मीक नांवा आसनात जशें केळ्याचे फेस्त,पातोळ्याचे फेस्त,जायाची जात्रा ही जात्रा फूलाचेर आदारून आसा हें थंयच्या वाटाराचेर आदारून आसा.आता आमचे कडेन फेस्ताक जेवण वांटतात ताका लागून आमचे कडेन **तिस-याचे** फेस्त आसा.

## फेस्त जावपी जागो आनी कपेल सोदपी लोक
नेरूल गांवचे शीमेर कांदोली ह्या गांवात जाता.थंय एक पोरणी इगर्जे आसा जी फ्रासिस्कन पाद्रीनी सोदून काडल्या ते 1569 वर्सात.अशें मानतात की ही इगर्जे लोकाकडेन पयशें एकठाय करून आनी खाजगी दुडू घेवन बादला.फादर गोमस कातांव सागता की 1955 मेरेन नेरूल ह्या गांवात फकत चार कोपेला आशिल्ली.ह्या फादराच्या सांगण्यात रस्त्या कुशीचे कुरीस,खाजगी मनशाच्यान बादिल्ले कोपेल जे बिश्पाच्या परवागी नाशिल्ल्यान बादिल्ले आसले.तसलें एक कपेल म्हळ्यार सां आतोनीचे.पयलीच्या तेपार ल्हान आसलें आता लोकांनी तें आपल्या काजाराच्या वर्सा निमतान हे कपेल व्हड बादला.निमाणे हे 1992 वर्सा एक जोडप्यान आपल्या 25 वर्साच्या उमेदीन बादिल्ले.ह्या कपेलांत सां आतोनीची मुर्ती आसा आनी सेक्रेड हार्थ ऑफ जिजस आनी सेक्रेड हार्थ ऑफ मेरी.ह्या कोपेलाची एक पंरपरा आसा की लोकांक तिस-यो वाटपाची चाल आजून चलत आसा.

## फेस्त केन्ना मनयतात
हे फेस्त मे म्हयन्याच्या दुस-या आयताराक जातात.थंय कोपेलांत लार्दीन जाता हातूंत वाटो घेवपाक गांवचो लोक तशेंच हेर लोक येता. लार्दीनीक तिस-यो हे अजाप न्हय कारण लोक तिस-याची शाखोती आनी सांबाराचे वाटतात.

## तिस-या बरोबर किते वाटतात
ह्या फेस्ताक सांबाराच्या तिस-या बरोबर आबो आनी पणस फेस्ताच्या मुखेल्याक दितात.गोंयची फेनी ह्या फेस्ताक दितात जाका जाय तांणे पिवचे.पूण हालीच्या तेपार ह्यो निमाण्यो वस्तू काडून उडयल्यात.

## तिस-यो कित्याक
नेरूल ह्या गांवांत न्हंयची देग आसा आनी ताका लागून तिस-यो हांगा खूब मेळटात नी सवाय मेळटात.सुरवातेक तिस-याची मात्रा चड लागनाशिल्ली कारण जो लोक लार्दीनीक येतालो तो थोडोच आसतालो.पूण जेन्ना ही परंपरा घट जाली तातूंत थंयचे रावपी लोक,तांची भुरगी,हेर लोक वचपाक लागले आनी हाचो परिणाम जे लोक कामाक लागून गांव सोडून गेले ते पासून ह्या फेस्ताक येवपाक लागले आनी तशेंच तांची काजार जाली चली आनी तांची फार्मील येताली.

## दुसरी पंरपरा
दुसरी पंरपरा म्हळ्यार तिस-यो करपाची पद्दत.त्या गांवाच्यो बायलो एक जावन करतात.ही एक परंपरा जी गोंयच्या समाजांतल्यान ना जाल्या.
पयलीच्या तेपार रादपी नाशिल्ले.जेन्ना कसले फेस्त आसताले तेन्ना एक रांदपीन आसताली.ती घराकडेन येताली आनी कुजनातले काम पळयताली.मागीर दादले आनी चले ह्या कामाक जुळे.सगळे शेजारी कामाक आदार करपाक येताले.ती सगळी आपले सामान घेवन येताली जशें सुरी,कोयती आदि.
ही पंरपरा फकत ह्या फेस्ता निमतान उरिल्ली पळोवक मेळटा.सांबाराचो मसालो करपाचे काम वाजेवणेंचे आनी हे करपाक चड दिस लागतात.आनी हे चड मसालेदार आसता.जर हो मसालो बरे तरेन साबाळो जाल्यार खूब दिस वा म्हयने उरता.

## फेस्ताची लार्दीन
लार्दीन पयलीच्या काळार लेतीन भाशेंत म्हणटाले.आता ती लार्दीन आमचे कोंकणी भाशेंत म्हणटात.जो लोक ते लार्दीनीक हाजीर आशिल्ले ताका पानांच्या धोण्यात घालून तिस-यो दिताले.ह्या गेल्या थोडया वर्सा भितर सांबांराच्यो तिस-यो करून सिल्वर फोयलाक घालून लोकांक वांटतात.

## निश्कर्श
जरी ह्या फेस्तातलो पानाच्या धोणो गेलो तरी आजून पासून लोक तिस-याचे फेस्त करतात.काळजाक खूशालकाय भोगता की थंयचे लोक जें थंय रावतात आनी जे कोण कामाक लागून थंयचे भायर सरल्यात तें आपले पांरपारीक फेस्त करपाक फूडे येतात.

## संदर्भ


वर्ग:फेस्तां, जात्रा आनी परबो
वर्ग:देवनागरी पानां
तुलसीदास गोस्वामी

**तुलसीदास गोस्वामी**(1554-1680). एक व्हड हिंदी म्हाकवी,ताचे जल्मतिथी संबंदान एकमत नासलें,तरी ताची जल्मतीथ संवत 1554,श्रावण कृष्ण तृतीया मानपा जाता.ताच्या जल्मस्थाना विशींय सारकी म्हायती मेळना.ताचें जल्मस्थान राजपूर काय सारो हाचेरुय वाद आसा.ताच्या बापायचें नांव आत्माराम दुबे आनी आवयचें नांव हुलसी आशिल्लें.ताच्या जल्मा वेळार ताचे आवयक मर्ण आयलें.ताचो जल्म मूळ नक्षत्राचेर जाल्ल्यान ताच्या बापायन ताचो त्याग केलो.कांय दिसांनी ताच्या बापायक मरण आयलें.

तुळशीदासाचें खरें नांव रामबोला आशिल्लें.भुरगेपणांत वायट परिस्थिती आयिल्ल्यान तो भोंवत भोंवत सारोंत (सूकरक्षेत्र) पावलो.थंय तो नरहरीदास हाच्या आलाशिऱ्याक रावलो आनी ताका आपलो गुरु मानलो.ताचेकडल्यान ताणें पयलीं रामकथा आयकली.नरहरीदासानूच ताका तुलसीदास हें नांव दिलें.देवस्मरण करीत करीत तो चित्रकूटाक पावलो.उपरांत रत्नावली नांवाचे चलये वांगडा ताचें लग्न जालें.फुडें आपले बायलेच्या उपदेशाक लागून ताका वैराग्य आयलें.अशें सांगतात की तो आपले बायलेचेर उफाट मोग करतालो आनी ह्य मिगानच लोकांची पर्वा करिनासतना तो आपले बायलेक मेळूंक कुळारा गेलो.तेन्ना ताका तसो आयल्लो पळोवन तिका राग आयलो आनी तिणें ताका खर उतरां सांगली.तिच्या ह्या खर उतरांनी ताचें संवसारांतले मन गेलें आनी तो विस्कत जालो.विरक्त जावन भोंवडी करता आसतना तो भक्ती साधनेंत तल्लीन रावतालो.

तो सत आनी न्याय ह्या मुल्यांचो समर्थक आशिल्लो तशेंच सभावन नम्र आशिल्लो.अंधविश्वास,अनौचित्य आनी आडंबराचो विरोधी आशिल्लो. तो निव्दंव्द ,निर्भय,त्यागी आनी युगद्रश्टो आशिल्लो.सुखदुख्खाचो अणभव,भोंवडी,सत्संग आनी खूब अभ्यास हांच्या प्रभावांतल्यान ताची जिविताची नदर तयार जाल्ली.हे नदरेचो काव्यात्मक अविश्कार ताच्या साहित्यांतल्यान दिश्टी पडटा.

ताणें बरयल्ले 12 म्हत्वाचे ग्रंथ अशे आसात-1)रामचरितमानस 2)कवितावली 3) विनयपत्रिका 40 बरवै रामायण 5) दोहावली 6) गीतावली 7) कृष्णगीतावली 8) जानकीमंगल 9) पार्वतीमंगल 10) रामलला नहछू 11) रामाज्ञाप्रस्न 12) बैराग्य संदीपनी.तुलसीदासान वेद,उपनिषंदा,गीता,भारतीय दर्शनां,वाल्मिकी रामायण हांच्या आदारान ताणें आपले विचार लोकामुंखार मांडले.तुलसीसान आर्दश गृहस्थधर्माचें,आर्दश कुटूंब वेवस्थेचें चित्र पितारलें. मनशाची कुंटूंबांतली आनी समाजांतली कर्तव्यां आनी मर्यादा हांचो आर्दश ताणें सांगलो.

तुलसीदासान आपल्या साहित्यांत ब्रज आनी अवधी दोनूय भाशांचो उपेग केला.ताच्या काव्यांत संस्कृत उतरांचो भरपूर उपेग केल्लो दिसता.कवी म्हणून ताका हिंदी साहित्यांत व्हड स्थान आसा.बऱ्यांतलें बरें प्रबंधकाव्य रचपाची तांक तशेंच उत्कट भावना पदांच्या रुपान उक्तावपाची आत्मनिश्ठा ताच्यांत आशिल्ली.कथेंतली मार्मीक आनी रसात्मक सौदर्यं स्थळाण वर्णन करपाची ताची कला.प्रसंगप्रमाण भाशेचें रुप राखपाची तांक,छंद आनी अळंकारांचो जाय थंय उपेग करपांत तुलसीदास खुबूच यशस्वी जाला.

ताचे विव्दत्तेक लागून तत्कालीन बुदवंतांनी ताका कलिकाल का वाल्मिकी,मोगल काळांतलो सगळ्यांत म्हान पुरुश,बुध्दा उपरांतचो सगळ्यांत व्हड लोकनायक ह्यो पदव्यो दिल्ल्यो.

सवंत 1680 श्रावण,शुक्ल सप्तमीच्या दिसा ताका अस्सीघाटार (काशी) मर्ण आयलें.

वर्ग:देवनागरी पानां
तुलसीव्रत

**तुलसीव्रत** एक काम्य व्रत.कार्तिक शुध्द नमीसावन एकादशीमेरेन तीन दीस हें व्रत करतात.ह्या तीन दिसांमदीं श्री विष्णुची भांगरामूर्त आनी तुळस हांची पुजा करपाची आसता.नमी दिसा श्री विष्णु आनी तूळस हांचे लग्न करप हें ह्या व्रताचें खाशेपलण.हें लग्न करतकच कत्याक कन्यादानाचें फळ मेळटा अशें सांगला.तुलशीसावन हें व्रत केल्यार चड पुण्यायेचें अशें मानतात.हेंव्रत करतकच सौभाग्य,भुरगेंबाळ,आसपत आनी शिक्षण ह्या गजालींची प्राप्ती जाता.ह्या व्रताची कथा अशी-

कांची नगरांत कनक नांवाचो एक क्षत्रिय रावतालो.ताका किशोरी नांवाची नवसांनी जाल्ली एक चली आशिल्ली.एक दीस तिची पत्रिका पळोवन एका ज्योतिशान सांगलें की,हे चलयेचें जाचेकडेन लग्न जातलें त्या भुरग्याक आंगार वीज पडून मरण येतलें.तें आयकून कनकाक वायट दिसलें आनी ताणें तिका आकवारच दवरपाचें थारायलें.फुडें एक दीस जपून तुळशीच्या झाडाची पुजा करप आनी कार्तीक शुध्द नमीक श्री विष्णु आनी तुळस हांचे लग्न लावप,अशें एक प्रत ताणें तिका सांगलें.

तरणें पिरायेचेर किशोरी सुमारभायर सोबीत दिसताली.एक दीस तिका एका गंध्यान पळेली.ती आपल्याक मेळची देखून ताणें जायते यत्न केले.पूण ताच्या हाताक ती लागली ना.फुडें ताणें कपट कारस्थान करुन एके बायलेचो भेस घेतलो आनी तो तिचेकडेन येवन रावलो.त्याच वेळार कांची नगराच्या राजाक मुकुंद नांवाचो एक चलो आशिल्लो आनी तो सुर्याची उपासना करतालो.एक दीस ताची नदर किशोरीचेर गेली.तिचौ सोबीतकाय येवन पळोवन ताणेम तिचे चकडेन लग्न जावपाचें थारयलें.सुर्यान स्वपनांत येवन ताका तिच्या वायट भाविश्यविशीं सांगलें.पूण ताणे आपलो हट्ट सोडलोना आनी तिचेकडेन लग्न थारायले.लग्नदिसा किशोरी आपले कुडीत तुळस आनी विष्णु हांच्या चिंतनांत आशिल्ली.ती राजाची सून जातली म्हणून खमयच्याय दादल्याची तिचेर नदर पडूंक जायना देखून सगळ्या दादल्यांक बायर धाडले.पूण गंधी बायलेच्या भेसांत आशिल्ल्यान थंयच रावंक शकलो.किशोरी आपल्याक मेळना देखून ताका तिडक आशिल्लीच .ताणें ती लग्नामाटवांत वचचे आदीं एकफावट तिचो हात धरपाचें थारायलें. तेन्नाच भायर मोड आयलें आनी मळबांत जोगलां मारपाक लागलीं.होच वेळ सादून गंधीन तिचो हात धरलो.त्याच खिणाक वीज ताच्या माथ्यार पडून ताका त्या खिणाक मरण आयलें.फुडें व्हड दबाज्यान मुकुंद आनी किशोरीचें लग्न जालें,अशे रितीन तुळशीव्रताच्या प्रभावान किशोरीचें वैधव्य टळले.

वर्ग:देवनागरी पानां
तुळजाभवानी

**तुळजाभवानी** नामनेची देवी भवानी हिचें एक रुप.हिका त्वरीता,त्वरजा,तुरजा,तुकाई अशीं आनीकय नांवां आसात.त्वरजा वा तुरजा ह्या संस्कृतत नांवापसून तुळजा हें नांव जालां आसुये. सुक्रार हो देवीचे उपासनेंतलो म्हत्वाचो वार.तुकाई हें नांव तुक्क म्हळ्यार शुक्र ह्या द्रवीड उतरापसून तयार जालां. देखून ‘सुक्राराची देवी’ ह्या अर्थान तुकाई हें उतर आयिल्लें दिसता.

तुळजाभवानीचें मुखेल थळ महाराष्ट्रांतल्या उस्मानाबाद जिल्ह्यांतल्या तुळजापूर ह्या गांवांत आसा. ह्या देवळांतली तुळजाभवानीची मूर्त काळ्या पाशाणाचेर उंच शींवासनाचेर उबी आसा. माथ्यार मुकुटाचेर सयोनिलंग आसून मुकुटापोंदच्यान केसांचे आगळ भायर आयल्यात. ही अश्टभुजादेवी आसून तिच्या हातांत बाण,चक्र,शंख,धणू,पानपत्र आनी राकेसाची शेंडी आदी वस्तू आसात.फाटीर बाणांचो भातो आसा. तिचो उजवो पांय महिषासुराचेर आसून ताचे उजवेकडेन शींव आनी ताचेसकयल मार्कंडेय ऋषी आसा. ही मुर्त सतराव्या अठाव्या शतमानांतली आसतली अशें अभ्यासकांचें मत आसा.

भारतांत महिषमर्दिनी अष्टभुजेची उपासना पुर्विल्ली आसली तरी तुळजाभवानी ह्या नांवान महाराष्ट्रंत तिची उपासना नेमकी केन्ना सुरु जाली हाची खबर मेळना.इ.स.च्या इकराव्या शतमानांत परमार उपनांवाचें एक राजघराणें कर्नाटकांतल्यान मिथिलेंत गेलें. त्या घराण्यांतल्या हरिसिंहदेव नांवाच्या राजान इ.स.1324 त आपली कुलदेवता म्हणून तुळजाभवानीचीं देवळां बांदलीं अशी म्हायती मेळटा.भागांव आनी काठमांडूक तुळजाभवानीचीं देवळां आसात. गुरुचरित्र आनी शिवभारत आदी ग्रंथांनी आनी इतिहासीक कागदपत्रांनी तुळजाभवानी आनी तुळजापूरचे इ.स.1300 च्या उपरांतचे उल्लेख मेळटात.

रावणाचें पारिपत्य करुंक गेल्ल्या रामाक हिणें जैताचो वर दिल्लो देखून हिका रामवरदायिनी अशेंय नांव पडलां अशी एक कथा एकनाथान भावार्थ रामायणांत दिल्ली आसा.

रामवरदायिनी ही मोरे हांची कुलदेवता.तिचे थळ प्रतापगडाच्या मुळसांत आशिल्ल्या पार ह्या गांवांत आसा. फुडें मोरे हाका हारयतकच शिवाजी महाराजान प्रतापगडाचेर हे देवीची स्थापना केली.अफजलखानाक मारतकच ताणें थंय तिचें देवूळ बांदलें आनी नेपाळाळतल्यान गंडकी शिळेची मूर्त हाडून तिची नव्यान प्रतिश्ठापना केली. पुण्यालागसार सिंहगडाच्या मुळसांत कोंढणपूराकय तुकाईचें एक देवूळ आसा.

तुळजाभवानी ही समर्थ रामदाससाचीय कुळदेवता आशिल्ली.ताणें तिचेर जायतीं स्तोत्रां रचल्यांत. प्रतापगडाचेर तिची स्थापना रामदासाचेच हस्तूकीं जाली अशें म्हण्टात. महाराष्ट्रांतल्या जायत्या घराण्यांची ही कुलदेवता.महाराष्ट्राचे संस्कृतीक जिणेंत एक प्रेरक शक्त म्हणून तिची नामना आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
तियात्र अकादेमी ऑफ गोवा

**तियात्र अकादेमी ऑफ गोवा** ही तियात्राक पोसवण आनी गोंयच्या खाशेल्या लोकनाट्यप्रकाराक तिगोवन दवरपाचो एक प्रयत्न आसा. गोंयांत तियात्र वा तियात्राच्या मळार वावुरपी कलाकरांक आनी लोकांक वाव आनी प्रोत्साहन मेळचे म्हण ही संस्था वावुरता.

## वळख
6 जानेवारी 2009 वर्सा Tiatr Academy of Goa वा तियात्र अकादमी गोंया हाची स्थापना जाली. तियात्र गोंयच्या लोकवेदाचो एक म्हत्वाचो भाग आसा. आनी देखून गोंयांत तियात्र वा तियात्राच्या मळार वावुरपी कलाकरांक आनी लोकांक वाव आनी प्रोत्साहन मेळचे म्हण ही संस्था वावुरता. आयज ह्या संस्थेक ६ वर्सा जालीं. ‘TAG’ म्हण हे संस्थेक वळखतात. तांचे मुख्यालय पणजे शारांत आसा. ह्या अकादेमीचो पयलो अध्यक्ष आशिल्लो भौ. तोमाझीन कार्दोझ आनी सद्याचे अध्यक्ष आसात भौ. प्रिन्स जाकोब.

## सवलती
ह्या संस्थेखाला खुबश्यो सवलती आसात. तियात्राची परंपरा, ताची उदरगत, संगीत आनी कातारां सांबांळून दवरचीं हो उद्देश ह्या सवलतीं फाटल्यान आस्पावता. सुमार 36 सवलती ह्या संस्थेखाला आसात. हातुंतल्यो कांय सवलती अश्यो आसात.

‘Documentation of Tiatr through Research Work’ː ही सवलत तियात्राच्या मळार संशोधनाक वाव दिता. तियात्राच्या सगळ्या आंगाचो अभ्यास करपाक ही सवलत. नव्या संशोधनकाक 15,000 हजार जाल्यार 20,000 हजार दितात.

‘Oral Documentation of History of Tiatr’ ही सवलत तियात्राचो इतिहास सांबाळून दवरपाखातीर आसा. काळांतरान जावन गेल्ल्या म्हान तियात्रीस्तांचे अणभव तशेंच तांचे योगदान जाणून घेवचें म्हण ही सवलत आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:तियात्र
तुळशीलग्न

**तुळशीलग्न** म्हळ्यारच व्हडली दिवाळी. तुळशीसंबंदीत एक परब. ह्या दिसा विष्णुचें तुळशिवांगडा सांकेतीक पद्दतीन लग्न लायतात. हाचेंविशीं लोक साहित्यांत कथा मेळटा ती अशी-एका गरीब ब्राह्मणाक तुळशी नावांची काळी चली आशिल्ली. एका भविश्यकारान तिचेविशीं अशें भविश्य सांगलें, तिका ब्राह्मण न्हवरो मेळचोना. तेन्ना बापायन तिका घरांतल्यान भायर घाली. ती थंयच्यान पंढरपूरांत येवन रावली. थंय तिचें आनी विठ्ठलाचें एकमेकांचेर प्रेम बसलें. रुक्मीणीक हें कळटकच ती तिचो मत्सर करुंक लागली. तें पळोवन तुळशीक वीट आयली आनी ती सीतेवरवीं भुंयेंत गडप जाली. तेन्नाच विठोबा थंय आयलो. ताणें तिचे केंस धरुन तिका वयर काडली. तेन्ना एक काळें झाड वयर आयलें. मानवी तुळशीक दिल्लें वचन विठोबान त्या झाडाकडेन लग्न लावन पुराय केलें. तेन्नाच्यान कार्तिक शुध्द दुवादशीक तुळशीचें लग्न लावपाची चाल सूरु जाली.

## तुळशिच्या अलंकाराचे वर्णन
तुळशीलग्ना दिसा तुळशी वृंदावन आनी ताचे भोंवतणचो जागो झाडून पुसून निवळ करतात. भोवतणीं शेण सारोवन जमीन शुध्द करतात आनी रांगोळी घालतात. वृंदावन वेगवेगळ्या रंगांनी रंगयतात. सकाळींफुडें तुळशीक तेल हळद लायतात. उपरांत तिका अलंकार घालून नटयतात. तुळशीच्या वृदावनांत शिवडी, जिन्याबडि, चिंचो, आंवाळे हांच्यो ताळ्यो दवरतात. रोजांच्यो माळो घालून वृदावन सजयतात. उपरांत पुरयताक आनी आप्तइश्टांक आपोवन सगळ्यांचे उपस्थितींत तुळशिची शोडशोपचार पुजा करतात. तें पुजेचो संकल्प असो- विष्णुप्रबोधनार्थ राधा कार्तिक दामोदर प्रीत्यर्थ तुलशी विवाहाख्यं कर्म करिष्ये|

शोडशोपचार पुजा अभिशेकामेरेन पावतकच तुळशीक दुदाचें स्नान घालून तीनदां तुळशीक प्रदक्षिणा घालून वुष्णूक "जागो जा" अशी प्रार्थना करतात.

## तुळशी लग्नाच्यो विधी
नेवेध्य समर्पण जाले उपरांत, राधा स्वरुपि तुळस आनी कार्तिक दामोदर विष्णुरुपी बाळकृष्ण हाचें लग्न करतात. घरचो यजमान हातांत आंब्यापानां गुठलावन आनी फुलां गुंथून केल्ली माळ घेवन पाटार उबो रावता. तो आनी तुळस हांचे मदीं अंतरपाट धरतात. जमिल्ल्या लोकांक अक्षता वांट्टात. मंगलश्टकां म्हणून जातकीच येजमान आपल्या हातांतली माळ तुळशीक अर्पण करता. बाळकृष्णाक तुळशिचीं माळ आनी तुळशीक फुलांची माळ घालतात. उपरांत आरती जातकच सगळयांक फोव, चिरमुल्यो, ऊंस अशी खिरापत वांट्टात. उपरांत सवायशीण बायलो तुळशीची होंट भरतात. तुळशी म्ह-यांत जोडवें पेटोवन सौभाग्याची याचना करतात.

तुळशिच्या लग्नाचो हो विधी कार्तिक शुध्द दुवादशिपासून कार्तिक पुनवेमेरेन करपाची पद्दत आसा. ह्या चार तिथिंनी उत्तरा,भाद्रपदा, रेवती आनी आक्ष्विनी नखेत्र् जें तिथीक येता तो दीस तुळशीलग्नाक एकदम बरो अशें शास्त्र् सांगता.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
दत्ताराम कामत बांबोळकार

**दत्ताराम कामत बांबोळकार**
हांचो जल्म 9 मे 1956 जालो. ते **दामबाब,महालक्ष्मी देवळा लागीं,बांदोडें-फोंडें-**गोंय रावतात. १९७९ सावन बॅंक ऑफ महाराष्ट्र हे बॅंकेत काम करता. १९७७ सावन नेमान राष्ट्रमत सुनापरान्त ह्या दिसाळ्यांतल्यान तशेंच कुळागर म्हयानाळ्यांतल्यान कथा उजवाडाक आयल्यात. १९८१ सावन नाटयलेखनाक सुरवात केली. शालेय एकांकीका सर्ती खातीर आतां मेरेन आठ एकांकिकांचें लेखन केलां. तांची धा नाटकां माचयेर आयल्यात. शेणिल्लो गांव, वेदनाघर, सत्य माड्डितां माड्डितां, रंगयात्रीक, डॅडी, ताचे भायर संगीत महिरावण,वीख विखाळटा रथोत्सव, संस्कार, गेमाये, हीं तांची नाटकां कोंकणी रंगमाचयेर गाजल्यात. आकाशवाणीच्या पणजी केंद्रावयल्यान नभोनाटय प्रसारित जाल्यांत. पांच मराठी नाटकांचें कोंकणी नाटय रुपांतर केला.

## शिक्षण
धेंपे कॉलेज ऑफ आर्टस् अॅन्ड सायन्स, पणजे हांगासल्ल्यान विज्ञान शाखेची पदवी.

## उजवाडाक आयिल्लें साहित्य
* वनमहोत्सव-एकांकी संग्रह(1989)
* सत्य मांडितां मांडितां - नाटक(1998)
* डॅडी- नाटक(2001)
* तेलदंड- अणकारीत नाटक- मूळ लेखक(गिरिश कर्नाड-2005)

## गौरव आनी पुरस्कार
* कथा लेखन सर्तीत इनामां लाबल्यांत.
* सात एकांकिक उत्कृ॑ष्ट लेखनाचीं राज्य थरावयलीं इनामां
* 1993-94 वर्साचो स.प्रभाकर शेणवी कुडचडकार नाटय पुरस्कार
* 2002 वर्सा काणकोणां जाल्ल्या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
दादोजी कोंडदेव

**दादोजी कोंडदेव** (जल्म: १५७७; मरण: ७ मार्च १६४)

शहाजी आनी शिवाजीचो एक लागींचो असो विस्वासू आनी कर्तबगार कारभारी. तो ब्राम्हण आशिल्लो. शहाजीकडेन आशिल्ल्या देशमूखी गांवांमदल्या मलठणचो तो कुलकर्णी आशिल्लो. शहाजीन आपल्या पुणें जहागिरीचो कारभारी म्हणून ताची नेमणूक केली. ताचेपयलीं विजापूरच्या आदिलशहाचो सुभेदार म्हणून तो काम पळयतालो.

शहाजीन ताची जिजाबाई आनी शिवाजी हांचेवांगडा पुण्यालागसार रावपाची वेवस्था केल्ली. शिवाजीच्या शिक्षणाची जापसालदारकी ताचेर सोंपयिल्ली. ताणें शिवाजीक झुजाचें तशेंच राजनितीशास्त्राचें शिक्षण दिलें.

दादोजी हाणें कारभारी म्हणून सुत्रां हातांत घेवंचे पयलीं पुणें जहागिरीची स्थिती सामकी वायट आशिल्ली. विजापूरी सरदार रायाराव हाणें पुणें लागून उडयल्लें तेन्ना शेत कसोवपी लोक पळून गेल्ले.

दादोजी हाणें पळुन गेल्ल्या लोकांक परत आफोवन हाडले आनी तांकां परत शेत कसोवपाक उर्बा दिली. पुणें वाठाराचे सुरक्षितरायेची ताणें बरी वेवस्था केली. देशमुखींतलीं झगडीं मिटोवन तांचो एकवट घडोवन हाडून स्वराज्याच्या वावराक आदार दिलो. शिवाजीचो पालक आनी स्वराज्याच्या सुर्वेच्या काळांतलो शिवाजीचो एक मार्गदर्शक म्हणून मराठ्यांच्या इतिहासांत ताची आगळी अशी सुवात आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
दायज

कोंकणीचे दायज तिगोवन दवरपाखातीर आमी सगल्यां कोंकणी मोग्यांनी बरोबरीन काम करपाची गरज आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
दिनेश रा .मणेरकार

**दिनेश रा .मणेरकार** हांणी एम् कॉम **मॅनेजमॅंटान** केला.

## बालसाहित्य
* **सैमाचें वरदान** हें झाडांच्या उपेगाचेर बरयल्लें एक पुस्तक उजवाडाक आयलां.
* **एका फुलपाकुल्याची काणी**।**अप्रूप जीवसृश्ट**,**बोरयेचो पूल** आनी **उदकांतली अप्रूप सृश्ट** ही नॅशनल बूक ट्रस्टाचीं पुस्तकां कोंकणींत अणकारीत केल्यांत.
*
* ल्हान भुरग्यांची सृजनशीलता वाडची म्हूण कोंकणी कला साहित्य केंद्राचे वतीन बाल साहित्य मेळाव्याचें आयोजन केलां.
* कोंकणी बाल साहित्याक एक वेगळी नदर येवची म्हण कोंकणी भाशा मंडळाचे वतीन बाल साहित्य लेखन कार्यशाळा आयोजीत केल्या.
* अखिल भारतीय कोंकणी साहित्य संमेलनांत **कोंकणी बाल साहित्याची दिका,विकास आनी मार्केटींग** हाचेर पेपर सादर केला.
* कोंकणी भाशेंतल्या बाल साहित्याची बुन्याद घट्ट जावंची आनी ती बालमनासांत रुजची देखून फाटलीं चार वर्सा सुनापरान्तांत रानवळख ओढ अंतराळाची. डायनाससोरांच्या जगांत, उदकांतली अप्रूप सृश्ट ह्या विशयांचेर एकशें एेंशां वयर लेख बरयल्यात.

## हेर साहित्य
* ते भायर अर्थशास्त्र,राजनिती ह्या विशयांचेर स्तंभ लेखन चालू आसा।**वेंचिल्ले खीण** हो निबंद संग्रह प्रकाशीत जाला।
* नॅशनल ट्रांसलेशन मिशन हांच्या वावरांत सहकार्य करता।

## हेर वावर
* कोंकणी भाशेंतलें बालसाहित्य हें वेगळे तरेचें बालसाहित्य आसचें आनी हेर भारतीय भाशांनी हाचो आदर्श घेवंचो हाचेर संशोधनात्मक वावर चालू आसा।
* १८व्या अखिल भारतीय कोंकणी साहित्य संमेलनाचो कार्याध्यक्ष म्हूण जबाबदारी सांबाळळ्या।
* ११ व्या युवा कोंकणी साहित्य संमेलनाचो संमेलनाध्यक्ष म्हूण जबाबदारी सांबाळळया।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी लेखक
दिलीप बोरकार

**दिलीप बोरकार** हांचे पुराय नांव **दिलीप धर्मा बोरकार**।तांचो जल्म *09 जानेवारी 1956* वर्सा जालो।

## जल्म आनी शिक्षण
जल्म 9 जानेवारी 1956 ह्या दिसा जालो,आगशी-गोय हांगा जालो. 1980 वर्सा ताणें आपलें बीं. ए. मेरेनचें शिक्षण पुराय केलें. उपरांत ताणें हिंदी विशय घेवन एम. ए.ची पदवी मेळयली. तशेंच 1990 वर्सा ताणें परत हिंदी आनी कोंकणी विशय घेवन एम. ए. ची पदवी मेळयली. कांय काळ कॉलेजींत कोंकणी विशय शिकोवपाचें ताणें काम केलां.

## प्रकाशीत साहित्य

### नाटकां
 
* वर्गशत्रू
* भरते-भार
* आण्टीची गादी
* आयज आमचें राज आयलें

### एकांकी संग्रह
* कॅन्सर
* एक शून्य प्रवास

### बालसाहित्य

* दर्यासुंदरी
* अशांत सुशांत
* मस्त्या गुंडूची नस्ती भोंवडी
* पिन्टूची काळ भोंवडी
* चड आस्त धरता तो बुडटा
* रांवस पावलो दुबय
* पिसो लाडको आनी शाणो पाडको
 
### ललित
* रुक्षप्रस्न
* बोरकारी
* तीर
* सुवादीक
* बाकी विशेश
* श्रेयार्थी

### प्रवास वर्णन

* गोमाचल ते हिमाचल
* कालसर्पयोग
* क्रिशम

### काव्य संग्रह

* मेथेय पावलां

### कथा संग्रह
* मेटींग

## पत्रकारीता
* आघात,जिमलेट,रुक्षप्रस्न(नवप्रभा)
* प्रहार(तरुण भारत)
* आंबट तीख(लोकमत)
* बोरकार(सुनापरांत)
* बिंब ह्या मासिकाचो संपादक

## हेर वावर

* विद्यार्थी चळवळ
* युवा आंदोलन
* शिक्षक आंदोलन
* रांपणकार
* कामगार आंदोलन
* कोंकणी प्रजेचो आवाज
* गोवा बचाव आंदोलनात सक्रीय सहभाग।

शेल्टर,रॅगींग,बाकीबाब,एम् बॉयर,फ्लो अॉफ प्रॉस्पेरिटीं आनी पदमभूषण,ज्ञानपीठकार रवींद्र केळेकार आदी माहिती पटांची निर्मिती।

## पुरस्कार
* भरते भार(1982),गोमाचल ते हिमाचल(1954)-कला अकादमी उत्कृश्ट साहित्य पुरस्कार।
* अखिल भारतीय नभोनाटय पुरस्कार(1989,1991,1992)
* कोंकणी भाशा मंडळ पुरस्कार (1996)
* न्यू गोवन ओवरसीज पुरस्कार(1996)
* डॉ टी एम् ए पै फाऊंडेशन पुरस्कार(1999)
* केंद्रीय साहित्य अकादेमी पुरस्कार (1995)
* राज्य सन्मान (2007)

## संदर्भ

वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
वर्ग:प्रसिध्द, फामाद मनश्यां/Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी लेखक
दुभाषी,डॉ. गणबा नागेश सिनाय

## दुभाषी,डॉ. गणबा नागेश सिनाय:
(जल्म : 20 जुलय 1920, नागवें - बारदेस). सुटकेझुजारी.ताणें मेदिकु सिरूर्जियांवाचो अभ्यासक्रम(वैजकी डिप्लोमा)पुराय केल्लो.1946-61 ह्या काळांततो, आझाद गोमंतक दल आनी नॅशनल काँग्रेस गोवा ह्या संघटणांचो वांगडी आशिल्लो आनी राजकीय चळवळींत वांटो घेतालो.1949त डॉ. पुंडलीक गायतोंडे हाचेकडेन ताचो संबंद आयलो.तेन्नासावन तो भूंयगत वावरांनी वांटो घेवंक लागलो.
 
1952त ताणें दिपाजी राणें शताब्दी दिसा तिरंगी बावटो लावपाचो बेत आखिल्लो,जो कानोबा नायक आनी महाबळेश्वर नायक हांणीपुराय केलो. 30 जून 1954 दिसा पोलिसांनी ताका हेर वांगड्या सयत अटक केली.26 जुलय 1954 दिसा ताची सुटका जाली.22 मार्च 1955 दिसा ताका परतून एक फावट अटक जाली.ताणें वट्ट 13 वर्सां बंदखण भोगली.20 वर्सां खातीर ताचे राजकीय हक्क काडून घेतिल्ले.

गोंय स्वतंत्र जातकच ताणें 'प्रथमोपचार' आनी 'होमगार्ड प्रशिक्षण' शिबीर घडोवन हाडलें.तशेंच, म्हापश्यां युवक संघ स्थापन करपांत ताचो मोलादीक वांटो आसा.1970त गोंयच्या जनसंघ फांट्याचें ताणें मुखेलपण केलें.डिसेंबर 1975 ह्या आणिबाणाच्या काळांत ताका आग्वाद बंदखणीत दवरिल्लो.भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो. - कों. वि. सं. मं.

दुर्गा:एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात.

दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा.णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें,

वर्ग:देवनागरी पानां
दुर्गादास दत्ता गावडे

**दुर्गादास दत्ता गावडे** तांच्या बापायचें नांव *दत्ता गावडे* आनी आवयचे नांव *यशोदा गावडे*।रावतात सुरींगभाट,मंगेशी हांगा।
तांचो जल्म २१ सप्टेंबर १९६८ वर्सा जालो।

## शिक्षण
मंगेशी हांगासल्ल्या वागळे हायस्कुलांत,शिकता आसतना धावेक पयल्याा वर्गान पास जाल्या उपरांत सरकारी तंत्रनिकेतनातल्यान सिव्हिल इंजिनियरींगचे शिक्षण घेतले।.

## वेवसाय
१९९० सावन सार्वजनीक बांधकाम खात्याचे मान्यताप्राप्त अभियंते म्हणून वेवसायात आशिल्ले।

## इनामां
* **जन्मफेर**,**दिश्टावो**,**मदनबादा** ह्या कवितांक कोंकणी भाशा मंडळाच्या बाकीबाब यादस्तिक काव्य सर्तीत बक्षिसां फावं जाल्यात।
* **आदण**, **मोडण**, **डस्टर**, **भोगचंद्र**, **एकपयसो**, **कुपाआड एक चंद्**, **हावे खून केला** ह्या तांच्या कथाक कुळागराच्या कथास्पर्धेत इनामां फावां जाली।

## सांस्कृतीक आनी सामाजिक वावर
* कोंकणी सेवा केंद्र,म्हार्दाेळ हे संस्थेचे १९८९-९० ह्या वर्सा खातीर सचीव।
* **रंगसभा** हे कोंकणी नाटयसभेचो १९८९ वर्सा स्थापूक केली।
* **भरतेभार** हया दिवाळी अंकाचे प्रकाशक आनी कांय काळाखातीर संपादक
* मंगेशी-म्हाड्डोळ वाठारांतल्या कलाकारांक एकठांय हाडून आकाशवाणी पणजी केंद्रावेल्यान सांस्कृतीक कार्यावळी सादर केल्या।
* साहित्यीक आनी सामाजीक चर्चासत्रानी वाटो।
* मांगिरीश क्रिकेटर्स,वेलिंग प्रियोळ-कुकळये हांगाचे वि का से संस्था आनी हे संस्थाच्या कार्यावळींनी सक्रीय सहभाग
* राष्ट्रमत,सुनापरांत,त्रतु,भरतेभार,पेडण्याचो धोल,कुळागार हातूंतल्यान कविता,कथा,एकांकी सारकिल्ले साहित्य उजवाडाक आयलां।
* स्वत संगीत दिल्ल्या आपल्याच कवितांची **स्वरसंध्या** ही संगीत कार्यावळ गोंय भर सादर केल्यात।
* प्रियोळ मतदार संघातल्यान **युवा कॉग्रेस समिती** तशेंच गट समितीचे अध्यक्ष।

## मर्ण
ताका ६ नोव्हेंबर २००३ दिसा मर्ण आयले।.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
दुर्गा

**दुर्गा** एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात.

दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा. णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें, अशें देवी भागवतांत म्हळां. महाभारताच्या विराट पर्वांत दुर्गा ही नारायणाची बायल अशें म्हळां. हे देवीचें स्थान विंध्य पर्वताचेर आशिल्ल्याचें हरिवंशांत सांगलां. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. दुर्गेचो संबंद शंकराकडेन लावन तिका आदिशक्ती अशेंय म्हळां.
शंकर, यम, विष्णु, चंद्र, इंद्र, वरूण, धर्तरी, सूर्य ह्या देवतांच्या अंशापसून दुर्गेचो जल्म जालो, अशें मार्कंडेय पुराणांत म्हळां.

दुर्गेचीं रौद्र आनी सौम्य अशीं दोन रूपां आसात. रौद्र रुपांत ती तांत्रिकांची उपास्य देवता थारली. दुर्गेचें अध्यात्मरुप म्हळ्यार सौम्यरुप देव्युपनिषदांत वर्णिलां. चंडी ह्या स्वरूपांत दुर्गा ही चतुर्भुजा, अष्टभुजा, दशभुजा, अष्ट-दशभुजा अशी मेळटा. तिच्या हातांत चक्र, पाश, शूल, खड्ग हीं आयुधां आसतात. ती शींवाचेर बशिल्ली आसता. महिषासुरमर्दिनीच्या रुपांत तिच्या पांयांकडेन तकली तुटिल्लो महिषासुर आसता.

मार्कंडेय पुराणांत दुर्गा देवीचें महाकाली, महालक्ष्मी आनी महासरस्वती ह्या तीन स्वरूपांनी चरित्र वर्णन केलां. ही तीन रुपां अनुक्रमान तम, रज आनी सत्व ह्या तीन गुणांचीं प्रतिकां. मधुकैटभ, महिषासूर, चंडमुंड, शुंभनिशुंभ ह्या राक्षसांचो तिणें वध केल्ल्याच्यो कथा हातूंत सांगल्यात.  जेन्ना धर्माचो ऱ्हास जाता, तेन्ना दुर्गा अवतार घेता अशेंय वर्णन तातूंत केलां.  दुर्गेन हो पराक्रम णव दिसांनी केलो म्हणून आश्विन शुध्द पाडव्यासावन णव दीस 'नवरात्र' हो उत्सव मनयतात. बंगालात खुबशा लोकांची दुर्गा कुलदेवता आशिल्ल्यान थंय हो उत्सव व्हडा पांवड्यार मनयतात.

कलकत्ताक दुर्गा देवीक काली, आसामांत कांमाख्या, कोल्हापुरांत महालक्ष्मी जाल्यार गोंयात शांता म्हणून वळखतात. न्पाळांतय नवरात्र हो उत्सव, शस्त्र, ध्वज हांची पुजा करून देवाक रेड्याचो बळी दिवन मनोवपाची चाल आसली.

वर्ग:देवनागरी पानां
दुर्योधन

**दुर्योधन** हो महाभारतांतलो कौरवांचो मुखेली आनी हस्तिनापूरचो सम्राट. कौरव कुळांतल्या धृतराष्ट्राक गांधारीपसून शंबर पूत जाले. तातूंतलो दुरेयोधन हो सग सगळ्यांत व्हड. तो जल्मले उपरांत जायते अपशकून जाले देखून धृतराष्ट्रान हेविशीं ब्राम्हणांक विचारलें तेन्ना ब्राम्हमांनी तो कुलक्षय करतलो म्हणून ताचो त्याग करपाक धृतराष्ट्राक सांगलें. पूण ताणें तशें केलेंना. पंडूपूत्र धर्मराज हो दुर्योधनापरस व्हड आनी भीम ताचे वांगडचो. सगळे कौरव आनी पांडव एकठांय ल्हानाचे व्हड जाले. सुरवातीपसुनूच दुर्योधनाच्या मनांत पांडवांविशीं दुस्वास आशिल्लो.

कौरव आनी पांडवांक द्रोणाचार्यान शस्त्रविद्या शिकयली. तातूंत अर्जून सगळ्यांत हुशार थरिल्ल्यान दुर्योधनाच्या मनांत अर्जुनाविशीं दुस्वासी भावना निर्माण जाली. दुर्योधनाक बलरामाकडल्यान गदायुध्दाचें शिक्षण मेळ्ळील्ले. धृतराष्ट्रान धर्मराजाक युवराज म्हणून अभिशेक केले उपरांत दुर्योधनाची दुस्वासी भावना चडूच वाडली. कौरव आनी पांडवा मदल्या झगड्याक खऱ्या अर्थान हांगाच्यान सुरवात जाली. दुर्योधनान कर्ण आनी शकुनीच्या आदारान पांडवांचो नाश करपाखातीर जायते यत्न केले. लाखेचें घर निर्माण करून पांडवांक लासून मारपाचोय यत्न केलो. पूण तो सफल जालोना. द्रौपदी स्वयंवराक दुर्योधनय आयिल्लो. त्या वेळार द्रौपदीन अर्जुनाक वेंचून काडलो तें पळोवन ताका चड तिडक मारली. धृतराष्ट्रान पांडवांक आपलें अर्दें राज्य दिलें आनी इंद्रप्रस्थ नगरींत रावपाक सांगलें. युधिष्ठिरान ह्या वेळार राजसूय यज्ञ केलो. कोशागाराचें काम दुर्योधनाकडे सोंपयल्लें. तेन्ना एक-दोन खेपे ताचो अपमान जालो. ताका लागून ताची सूड भावना जागृत जाली. पांडवांचे वर्चस्व ताका कशेंच सहन जायना जालें. कपटद्युतांत ताणें पांडवांचें सगळें जिखून घेतले आनी दौपदीचीय विटंबणा केली. पांडवांक वनवासाक धाडले. वनवासांतय ताणें पांडवांक खूब तरांनी सतायले. पूण पांडव तातूंतल्यान वाटावले. तांचो अज्ञातवास आनी वनवास सोंपलेउपरांत तांणी आपल्या पुरयतावरवीं दुर्योधनाकडेन अर्द्या राज्याची मागणी केली. पूण दुर्योधनान तांकां बोटायेदी लेगीत भूंय दिवपाक न्हयकार दिलो. हाचोच परिणाम म्हण युध्दाक सुरवात जाली.

कृष्णाचें सगळें सैन्य दुर्योधनाक मेळ्ळें आनी कृष्ण पांडवांच्या पक्षाक वचून मेळ्ळो. दोनय वटांनी युध्दाची तयारी जाली. कृष्णान मदेस्ती करून युध्द जावचें न्हय म्हण यत्न केलो. पूण ताचो उपेग जालो ना. हेउपरांत अठरा दीस भारतीय युध्द जालें. भीमान गदायुध्दांत दुर्योधनाचे मांडयेर घाव करून ताका जखमी केलो.

धर्मराजाच्या मनांत दुर्योधनाविशीं केन्नाच दुस्वास नाशिल्लो. तो दुर्योधनाक सदांच सुयोधन अशें म्हण्टालो. तो पराक्रमी, राजनितीकुशल आशिल्लो. ताका जायते इश्ट आशिल्ले. भीष्म, द्रोण, कृप ह्या सारक्या व्हड मनशांचो ताणें आदर केल्लो. देखुनूच दुर्योधनाचो युध्दाचो निर्णय कुरूक्षयाक कारण जातलो हें समजुनूय भीष्म-द्रोण हाणीं दुर्योधनाचो पक्ष सोडलोना. दुर्योधनान हो राकेसी वृत्तीचो नाशिल्लो पूण तो पांडवांचो दुस्वास करतालो. ताका न्याय, बरें गूण, मान ह्या सारकिल्ल्या गजालींविशींची जाण आशिल्ली. पूण तो दुस्वासान कुड्डो जाल्लो. दुस्वास, सूडबुध्दी सारकिल्ल्या वांयट गुणांक लागून सर्वनाश जाता हेंच दुर्योधनाच्या महाभारतांतल्या व्यक्तिचित्रणांतल्यान महाभारतकारांनी दाखयलां.

## चित्र प्रदर्शण

Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|Draupadi s presented to a pachisi game]]
Canvas1.png|Duryodana was defeated by Bhima – A scene from Razmanama
Death of Karna.jpg|Killing of Karna


## पळेयात
Duryodhana

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:Totvaxastr / Philosophy
वर्ग:Dhorm / Religion
दुर्वा

**दुर्वा** हाका कोंकणीन हरयाळी अशेंय म्हण्टात तेच तरेन मराठीन तिका हरळी, हिंदीन दूब,डूब, गुजरातीन दरो, कन्नडान गरिके हळ्ळू, संस्कृतान दूर्वा,शतग्रंथ, इंग्लीशीन बहामा बर्म्युडा क्रिपिंग-डॉग्सटूथ ग्रास, लॅटिनान सायनोडॉन डॅक्टिलॅन अशें म्हण्टात. ती गॅमिनी ह्या कुळान येता. हें एक जायतीं वर्सां जगपी, उपेगी अशें तण. हाचें खोड जमनीर आडवें वाडून रोखडेंच पातळटा. ताका ल्हान-ल्हान उब्यो खांदयो आसून तांचेर पाचवींचार सादीं बारीक तणावरी पानां येतात. खांदयेच्या तोंकाक फुडें २-६ कणसांचो ताळयेवरी घोंस येता. ताचेर देंठ नाशिल्लीं कणसां आनी तातूंत व्दिलिंगीं फुलां येतात. सादारणपणान पावसाळ्या उपरांत फुलां येतात. ही चड करून उश्ण देशांनी सगळेकडेन दिश्टी पडटा. हिमालयांत २,४०० मी. उंचायेचेर, शेतांत वा पोरसांत तणावरी वाडटा. हिची नवी लागवड ह्या झाडाचे कुडके रोवन वा बियो फाफडून करतात. जमनीची हुनसाण ना करपाक तशेंच खेळाच्या मैदानाचेर दुर्वा लायतात. घरच्या पोरसांत, भौशीक बागेंत दुर्वांचेंच 'लॉन' करतात. गोरवांक, सोशांक आनी मेंढरांक हें तण खूब आवडटा.

## धर्मीक म्हत्व
हिंदू धर्मांत दुर्वांक पवित्र मानल्यात. ऋग्वेद आनी उपरांतच्या ग्रंथांनी दुर्वांचो उल्लेख आयिल्लो आसा. दुर्वाश्टमीक (भाद्रपद शुधद् अश्टम) दुर्वांनी शिवाची पुजा करची अशें चातुर्मास्य महात्म्यांत सांगलां, कारण ही वनस्पत जननक्षम आनी चोंब्यांनी वाडपी आशिल्ल्यान पुजकाचीय वंशावळ तशीच वाडत रावची असो हेत आसा. दुर्वा ही गणपतीक 21 वा 21चे पटीन दुर्वा ओंपच्यो अशें सांगलां. संस्कृत भाशेंत हे वनस्पतीक सुमार ४० नांवां आसात. वैदिक साहित्यांत (ऋकसंहिता) शण्डदुर्वेक वापरलां. कौटिलीय अर्थशास्त्रांत ताग, रूई, अळशीं हांचेवांगडा तिचो आस्पाव तृणवर्गांत केला. कांयकडेन तिका धर्मांकूर ह्याय नांवान वळखतांत.

## उपेग
हें तण स्तंभक, मूत निवळ करपी आसून, घायाचेर ताच्या पानांचो रोस लायतात. मुळांचो रोस रक्ती बिकांचेर दितात, गर्भाशयाचे त्रास, सूज, अतीसार, आमांश आदींचेर दुर्वांचो रोस उपेगी पडटा. दुर्वांचो रोस कातीचो रोग ना करता. तेचपरी कुड्डेपण ना करता, देखून तो सेवन करचो अशें आयुर्वेदांत सांगला. खेळमी थांबोवपाक दुर्वांच्या ताज्या मुळांचो रोस आनी म्होंव एकठांय करून चाटपाक दितात.

वर्ग:देवनागरी पानां
दूत

**दूत** हो राजाचो वा देशाचो परराज्यांत नेमिल्लो प्रतिनिधी. पुर्विल्ल्या राज्यशास्त्रांत राजा, मंत्री आनी पुरयत हांचे उपरांत दुताची सुवात मानल्या. त्या त्या राश्ट्राचे शासनसंस्थेचो तो एक म्हत्वाचो घटक आसता.

## इतिहास
भारतीय झुजापयलीं तें झूज टाळचें आनी कौरव-पांडवांचो दूत ह्या नात्यान दुर्योधनाकडेन गेल्लो. कौटिल्यान दुतांचे तीन प्रकार सांगल्यात. ते अशें
# निःसृष्टार्थ- हो पयल्या पांवड्याचो दूत. हो अमात्याचे श्रेणीचो आसता. तो आपणाचे बुद्दीन प्रसंगाप्रमाण आपल्या राश्ट्रांचें दूतकार्य करता.
# परिमितार्थ - हो सामान्य अधिकारश्रेणीचो दूत. वरिश्ठांचे सांगणेप्रमाण रकाद पावोवपाचें काम तो वेवस्थीत करता. हाका आपल्या मतांप्रमाण वागपाची मेकळीक नासता.
# शासनहर - हो फकत पत्रां, खलिते, रकाद आनी वस्तू परराज्यांत व्हरून पावोवपाचें काम करता.
वैदीक युगापसून गुप्त युगामेरेन दूतपरंपरा दिसता. उपरांतच्या काळांतूय अशें दूत वा राजाचे प्रतिनिधी परराज्यांत धाडटाले. इतिहासांतूय अशा कितल्याशाच दुतांचीं नांवां सांपडटात.

## गुण आनी कार्य
दुतान सदांच सत्य उलोवचें आनी आपल्या राज्याचे उदरगतीचें कार्य तत्परतेन करचें, तेखातीर जीव लेगीत धोक्यांत घालचो पडल्यार ताची पर्वा करची न्हय, अशें कौटिल्यान सांगलां. परदेशांत आसताना ताणें थंयचे लस्करी परिस्थितीची बारीकसाणीन म्हायती मेळोवची अशें कामंदकीय नितीसारांत म्हळां. मत्स्यपुराणांत दुताचीं लक्षणां सांगताना म्हळां की राज्याचो दूत हो थारायलां तेप्रमाण उलोवपी, वेगवेगळ्या देशांच्यो भाशा उलोवपी, कश्ट सहन करपाची शक्ती आशिल्लो, बरो वक्तो आनी देशाच्या इतिहासाची आनी भुगोलाची खोलायेन म्हायती आशिल्लो आसूंक फावो. दुताचे गूण सांगताना कौटिल्यान म्हळां की दूत बुद्दिमान, बरो वक्तो, विव्दान, दुसऱ्याचें मन जाणपी, धीट आनी फावो तशें उलोवपी आसचो. रामान लंकेचेर घुरी घालतकच अंगदाक आपलो दूत म्हणून रावणाकडेन धाडिल्लो. रामाचो रकाद ताणें रावणाक वेवस्थीतपणान सांगून आपलें दूतकार्य बरे तरेन केलें, अशें रामायणांत सांगलां.

## राजदूत
राजदूत हे राज्याच्या गुप्तहेरांपरस वेगळे आसतात. गुप्तहेर हे राज्याच्या हिताचेंच काम करतात आसले, तरी तांकां ते जंय वावर करतात, थंयच्या शासनाची मान्यताय आसना आनी तांच्या ह्या अनधिकृत वावराखातीर ते त्या शासनाचे शिक्षेक पात्र थरतात.

आधुनीक काळांत, राश्ट्रा-राश्ट्रांमदीं सलोख्याचें नातें निर्माण करपाक, तशेंच राश्ट्रां-राश्ट्रांमदलो वेव्हार सांबाळपाचे नदरेन दर एक राश्ट्र आपलो राजदूत दुसऱ्या राश्ट्रांत धाडटा. थंय ताची आपली अशी कचेरी आसता. कर्मचारी आसतात. कांय प्रमाणांत स्वातंत्र्याय आसता. पूण ज्या राश्ट्रांत दुतावास आसता, त्या राश्ट्राची मर्जी आससर ताचे वेव्हार थंय चलता. खंयच्याय राश्ट्राक परकी दूत आपल्या राश्ट्रांत नाका असो दिसलो जाल्यार तो ताका आपल्या राश्ट्राभायर काडूंक शकता. तशेंच, खंयच्याय राश्ट्राक आपलो दूत परकी राश्ट्रांतल्यान काडून घेवंचेशें दिसलें, जाल्यार तें तशें करूंक शकता. दुतांच्या अदलीबदलीच्या आंतरराश्ट्रीय कराराप्रमाण दुतांचे वेव्हार त्या त्या राश्ट्रांनी चलतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
देंवचार

**देंवचार** ही एक भूत योनी. हो म्हादेवाच्या गणांमदलो एक आसा. संस्कृतांत चार म्हळ्यार गुपीत बातम्यो पुंजावपी. गुपीत खबरो देवाक कळोवपी म्हणून हो देवाचो गुप्तहेर (देंवचार) असो अर्थ जावं येता. हो देंवचार एकेकडेन बसपी देव न्हय, तो भोंवता. चर म्हळ्यार भोंवप. जाच्या भोंवपांत देवाचें प्रयोजन आसा वा देव आपल्या कामाखातीर जाका भोंवपाक लायता तो देंवचार. देंवचार देंवचार हो क्षेत्रपाळ, गांवधड्याची राखण करपी, ग्रामदेवचे इत्सेप्रमाण काम करपी. ग्रामदेवाक गांवांतल्यो बऱ्यो-वायट गुपीत खबरो सांगपी. ग्रामदेवाचे सांगणेवेल्यान वायट कर्मां, वारेसुत्रां आपणाकडेन आपणाकडेन बंदिस्त दवरपी असो हो देंवचार. जो मनीस भावार्थान ताका संकटाच्या वेळार उलो करता ताका तो वेळार पावपी. रानांत , दोंगरार, न्हंयेचे देगेर वाट मेशनाशिल्ल्यांक रातच्या वेळार, चुलीच्या उजवाडान ताका घरा पावपी असो देंवचाराविशीं समज आसा. केरळांत देंवचाराक 'गुलकिन' अशें म्हण्टात.
 
## कल्पित स्वरुप

देंवचारांचें कल्पीत स्वरूप अशे आसता- तो काळो धिप्पाड, माथ्याक काळो रूमाल, खांद्यार कांबळ, न्हेसपाक काश्टी वा वालो आनी हातांत खळखळ आवाज करपी दांडो. पूण ह्या दांड्याची आकृती मात वेगळीच आसता. ह्या देंवचाराच्या हातांतल्या दांड्याक अंत्रुजांत 'मुतारी' अशें म्हण्टात. ह्या दांड्याक दोनकडेन बुराक करून तांतून पितूळचो पातळ वांटकुळ्यो पाटल्यो घाल्ल्यान ताचो आवाज खळ्ळ-खळ्ळ जाता. अशे जरी देंवचाराचे रूप आसले तरी तो लोकांक खंयच्या ना खंयच्या रूपांत दिसता. देखीक - जनावर वा व्हड सुकणें.

## विस्वास आनी समज

देंवचार गुन्यांव केल्ल्या मनशांक लिपोवन दवरता. त्या मनशांक सगळें लोक दिसतात. पूण तो मात लोकांक दिसना. लिपयल्ल्या मनशांक देंवचार खावपाक फराळ हाडून दिता अशे समजतात. गोंयात साळांत गड्यांचे जात्रेक देंवचार गड्यांक लिपोवपाची कार्यावळ पळोवपाक दर वर्सा लोक गर्दी करतात. देंवचारांत तरांतराचें प्रकार आसात. धावशी, रौद्री, वाठा रौर्दी, गण रौद्री, खामिणी रौद्री हांगा रूद्रांचे रौद्री अशे जाला. तांतूतलें गोंयात धावशी रौद्री(खांडेपार), वाठा रौद्री (बांदोडें, बाराजण पेड्याकडेन), गण रौद्री (शिरोडें), खामिणी रौद्री (वेरें) आसात. गोंयातलें हेर कांय नामनेचे देंवचार अशे - वायंगिणीचो देंवचार, सांकवाळचो देंवचार, सांखळ्यो साळचो देंवचार, बांदोड्या कटमगाळांतलो कटमगाळचो देंवचार.

गोरवां-वासरां वा खंयचीय वस्त शेणटकच देंवचारांक नाल्लाची आंगवण केल्ल्यार ती वस्त मेळटा अशी लोकांचाी भावना आसा. कांय आंगवण रोटांची (गंवा पिठाची सोयेचें चून घाल्ली भाकरी ) आसता, हें रोंट घराभयर भाजतात. हाचे भायर सूर-रोंट, विडो, कोंबो, बोकडो, सोरो हांचीय आंगवण करतात. तशेंच लग्न कार्यावेळार थळाव्या देंवचारांचो नाल्ल विडो फूल दवरून भोवनमान करप जाता. भारतांत हो गांवधडो राखपी देंवचार गांवागांवात आसता.  ताचे आकृतीबंद अशें उत्सव जायना आसलें तरी दर एका गांवात खंयच्या ना खंयच्या देंवचारांचें अस्तीत्व आनी म्हत्व मानप जाता आनी ताचो आदर असो भोवमान जाता. भारतांत ह गांवगधडो राखपी देंवचार गांवगांवात आसता. ताचें आकृती बंद अशें उत्सव जायना आसले तरी दर एका गांवात खंयच्या ना खंयच्या देंवचारांचें अस्तीत्व आनी म्हत्व मानप जाता आनी ताचो आदर तसो भोवमान करप जाता. देंवचाराची खाशेली अशी देंवळां नासतात. झाडार, तळ्यार वा उक्ते सुवातेर तांची वसता आसता अशें मानप जाता. म्हापशेंच्या बोडगेश्वर (बोणकिचो देंवचार) ह्या देंवचाराचें देऊळ आसा.

वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy
वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:देवनागरी पानां
देखणी

**देखणी** ह्या नाचाक गोंयच्या लोकवेदांत  म्हत्व  आसा.ह्या लोकवेदा वरवी लोकांच्या मानसीक जिविताचें दर्शन घडटा आनी लोककले कडेन तांचो संबंद स्पश्ट जाता .देखणी हो वेगळ्या तरेचो नाच,जो गोंयकारांनी पाश्चात्या कडल्यान  घेतला.
हो नाच किरिस्तांव समाजांतल्यो चल्यो करतात.देखणी ह्या उतराचो कोंकणीन अर्थ बायलेची सुंदरकाय असो जाता.देखणी नाच घुमटाच्या तालार वाजता.ह्या नाचातल्यान आमकां भारतीय संगिताचो हारसो दिसून येता.
ह्या नाचाची मुखेल कल्पना म्हळयार देविदासी चलयो न्हंयेकडेन येतात आनी तारव्याक आलतडी सावन पलतडी व्हरपाची विनवणी करतात कारण चलयांक घराकडेन बेगीन पावपाक जाय आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
देगण

**देगण** ही दोन दोंगरांमदली खोल आनी अशीर अशी सुवात. चडशा देगणातल्यान उदक व्हांवता जाल्यार कांय देगणां सुकींच आसतात. फकत पावसाच्या दिसांनी तातूंतल्यान उदक व्हांवता. ऊंच दोंगरांचेर चड पावस पडलो म्हण्टकूच उदक नेटान सकयल व्हांवपाक लागता. सुरवेक हे उदक ल्हान ल्हान खळांच्.ा रूपांत व्हांवपाक लागता. ह्या खळांतल्यान व्हांवपी ल्हान प्रवाह एकठांय येवन एक व्हड प्रवाह निर्माण जाता. होच प्रवाह उपरांत भूंयपृश्ठाचेर दरी निर्माण करता.

सद्या दिश्टी पडपी खोल आनी रूंद देगणां ही मुखेलपणान न्बंयेच्या झीज कार्याक लागून निर्माण जाल्ली आसात अशें भूंयशास्त्रज्ञांनी मत मांडला. न्हंयेचो उगम जाले उपरांत दोंगरी वाठारांतल्यान वाट काडीत ती सकयलेवटेन नेटान व्हांवपाक लागता. उदकाचो लोट खर आशिल्ल्यान ल्हान-व्हड फातर, रेंव आनी हेर जड वस्तू व्हांवून येतात. ह्यो जड वस्तू जमनीचेर एकसारक्यो घांसत रावतात. ही क्रिया खूप तेंप चालूच राविल्ल्यान भूंयपृश्ठाची झीज जावन न्हंयेचें देंगण तयार जाता. लोटाचो नेट चड आसल्यार तळाचें आनी आनी देगांचें एकसारकें घर्शण जायत रावता. न्हंयेच्या देगांपरस तळाचें घर्शण चड जाता. हाका लागून न्हंयो रूंदायेच्या मानान चड खोल आसतात. कांय तेंपा उपरांत न्हंयच्या पात्राक इंग्लीश 'व्ही' (v) अक्षराभाशेन आकार येता. अशीर 'व्ही' आकाराची देंगणां सादारणपणान चड पावस पडपी आनी मोव खडपां आशिल्ल्या वाठारांनी सांपडटात. न्हंयेच्यो देगो पाशाणी फातरांच्यो आसता जाल्यार तांची झीज खूब उणीं जाता. हाका लागून पात्र रूंदावपाचें कार्य चड सवकास जाता. अशा सुवातींचेर तळभागांचींच झीज जावन देंगणांच्यो देगो वण्टीभाशेन तसोच रावतात. हे सुवातेर उबें आनी अशीर अशें देगण तयार जाता. ब्रम्हपुत्रा, सतलज आनी सिंधू न्हंयांचीं उबीं देगणां हेच रितीन तयार जाल्ली आसात.

धर्तरेच्या पोटांत कांय कारणांक लागून एकसारक्यो हालचाली जायत आसतात. कांय हालचाली इतल्यो खर आसतात की हांकां लागून केन्ना केन्नाय भूंयकट्ट्याक व्बड वेर वचून देंगणां तयार जातात. पूण हीं देंगणां न्हंयेच्या देंगणांपरस खूब अशीर आनी ल्हान आसतात. कॅलिफर्नियाचें ओवेन्स देगण हे रितीन तयार जाल्लें आसा.

कांय प्रदेशांनी इंग्लीश 'यू'(U) आकारांचीं देगणां पळोवपाक मेळटात. हीं देगणां हिमन्हंयांच्या कार्याक लागून निर्माण जाल्लीं आसात. खूब उंच तेमकांचेर सांचिल्लो बर्फ तापलो म्हण्टकूच हिमन्हंयेच्या रूपान नेटान सकयल घश्टत येता. हाका लागून पात्राचो तळ आनी देगो एकसारक्यो झरत रावतात. काळाउपरांत इंग्लीश 'यू' अक्षरासारकें देगण तयार जाता.

न्हंयेचो उगम जालेउपरांत सुर्वेक ती दोंगरामदल्यान खर देंवत्यांनीं व्हांवता. ह्या वेळार देगण ल्हान आनी अशीर आसता. उपरांत ताची खोलाय आनी रूंदाय वाडत वतां. निमाणें अवस्थेंत चडश्यो न्हंयो सपाट प्रदेशांतल्यान व्हांवतात. हाका लागून न्हंयांसावन तयार जावपी देगणांचो साप्प निमाणो भाग चड रूंद पूण उथळ आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
देवक

**देवक** ही देवासंबंदान एक कल्पना. हें देवावरी पुज्य आसा. पूण ताका देवाइतलें व्यापक म्हत्व ना. खूबशा जाती-जमातींनी तशेंच द्रवीड वंशांतल्या कांय लोकांमदीं जनावरांक, सुकण्यांक, झाडांक, वनस्पतींक आपले देव म्हणून मानपाची चाल आसा आनी हीं नांवां ते आपल्या कुळाक दवरतात म्हणजेच पयलीं आपल्या कुळाक जनावरांचीं नांवां दवरप आनी मागीर जें नांव कुळांक दिलां ताका आपलो 'देवक' म्हळ्यार देव मानप. तांचेंमदीं देवकांचो आनी कुळाचो कितेंतरी रगताचो संबंद आसा वा कितेंय तरी गुपीत ऋणानुबंद आसा अशी कल्पना आसा. दरेका कुळान जें देवक मानलां ताचेविशीं ताका आदर आसा. खंयच्याय कुळान ज्या प्राण्याक देवक मानलां त्या प्राण्यालें मास ते खायनात वा ताचेकडल्यान कितेंय काम करून घेनात. खंयच्याच कुळान ज्या झाडाक देवक मानलां ताचीं पानां, फळां, फुलां, लाकूड हांचो उपेग तें कूळ करिना. देवक मानिल्लो प्राणी मेल्यार ताचें सुतक पाळटात.

ताचें चामडें विशेश समारंभांनी आंगार घेतात. कांय लोक आपल्या देवकाचीं चित्रां आपल्या आंगार पाडून घेतात. देवक म्हळ्यार त्या त्या कुळाचें विशिश्ट चित्र अशें म्हणूं येता.

## देवकाचे प्रकार
देवकाचे वर्ग आनी तातूंत येवपी देवकां सादारण सकयल दिल्लेप्रमाण आसात.
# प्राणिवाचक देवकां - घोडो, गरूड, रेडो, सोरोप, हत्ती, माकड, दुकर, कांसव, मोर, लांडगो, बोकड, हरण.
# वनस्पतीवाचक देवकां - आंबो, चींच, बेल, बोर, लिंबू, शमी, वड, रूमड आदी.
# वस्तूवाचक देवकां - कुराड, फूंक मारपाची नळी, सुरी, चिमटो, तरसाद, तेलघाणो, मीठ, भात, लोखण.

## देवकाविशीचें समज
खावपाच्या वस्तूंक देवक मानतकच त्यो वस्तू खावंक येनात. पूण ताचे संबंदान दुसरो पर्याय काडटात. मिठाक जाणीं देवक मानलां ते एकोडें मीठ खायनात जाल्यार दुसऱ्या पदार्थांत मेळोवन खातात. लोखणाक जाणीं देवक मानलां ताका ते जिबेन स्पर्श करिनात.

खूबशें लोक आपल्या देवकाची पुजा करतात. मूज, घरप्रवेश, लग्न आदी सुवाळ्यांनी आपआपल्या देवकाची पुजा करतात. असल्या कार्यांनी पयलीं आपल्या घरांतल्या देवाची पुजा करतात. उपरांत एका ताटांत देवक दवरतात. उपरांत तें मारूतीच्या देवळांत व्हरतात. थंय ताची पुजा करून परत तें देवक घरां हाडटात आनी माटवाच्या खांब्याक बांदतात वा देवा म्हऱ्यांत दवरतात. कार्य सोंपलें म्हण्टकूच देवक काडटात.

ह्या देवका संबंदान कांय तत्वां मानतात. देवका वांगडा आपल्या कुळाचो गूढ संबंद, देवकापसून आपल्या कुळाची निर्मिती, देवक एक आशिल्ल्या दादल्या-बायलेन परस्परांत लग्नां करप ना आदी नेम पाळटात.
 
भारतांत सगळ्याकच ही देवकाची प्रथा ना. पूण खूबकडेन प्राण्याची, वनस्पतीची वा कसलेय वस्तूची पुजा करतात. पूण तें तांचें देवकच अशें म्हणूंक येना. हिंदू लोक गाय, नाग, तुळस, वड, शस्त्र, हांची पुजा करतात. पूण तीं तांचीं देवकां अशें मानिल्लें दिसना.

वर्ग:देवनागरी पानां
देवसी

**देवसी** नेंपाळांतली एक परब आनी लोकांनाच. ही परब दिवाळेच्या दुसऱ्या दिसा येता. ह्या वेळार तरणाट्यांचो एक चोमो कोणाय जाण्ट्याच्या फुडारपणाखाला दर एकल्याच्या घराकडेन वचून मंगल कामना उक्तायता. त्या वेळार तो जाण्टो मनीस पद म्हणून नाचता आनी ताचे वांगडचीं सगळीं तरणाटीं 'देवसी रे' पालुपद म्हणीत नाचतात. ह्या तरणाट्यांक 'देवस्यारे' अशें म्हण्टात. हे देवस्यारे ज्या घरांनी वतात थंय तांकां शकुनाचो म्हणून फराळ खावपाक दितात. देवसी पद म्हणून जातकच हे सगळे लोक घरांतल्या येजमानाक आशिर्वाद दिवपी पद म्हण्टात. तांतुतलें एक पद अशें - इस घर को लक्ष्मा ले, पानी छुंदा तेले हुने इस घर को लक्ष्मी ले, दुंगा छुंदा द्रव्य हुने जसको बारीमा केरा, उसे को काख मा छोरा जरनेली बंदूक पास गरो हामी जांछू राजगरो | अर्थ - घरचे लक्ष्मीन उदकाक हात लायलो, जाल्यार ताचें तेल जावं, फातराक हात लायल्यार ताचें द्रव्य जावं. जाच्या पोरसांत केळीं आसात, ताचे घरकान्नीक पूत जावं, आमी वतात. तुमी सुखान रावात. ह्या पदान देवसीचो सुवाळो पुराय जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
देवांग

**देवांग** ही एक जात. हे लोक विणकारी आसून तांची वस्ती तमिळनाडू, महाराष्ट्र, कर्नाटक आदी वाठारांनी आसा. हे लोक तेलुगू वा कन्नड भास उलयतात. हांकां जादरू वा जाद, देंद्र, देवर, देर.सेनियन, सेदन, हटगर, साळी, विणकर, नेकार, नेगार अशींय हेर नांवां आसात. तांचे उत्पत्तीविशीं कथा आसा ती अशी - ब्रम्हदेवान मनूक निर्माण केलो आनी ताका देव आनी मनीस हांचेखातीर कपडो विणपाचें काम दिलें. मनून बरोच तेंप हें काम केलें आनी उपरांत तो सर्गांत गेलो.

ताचेउपरांत दुसरो कोणूच विणपी नाशिल्ल्यान देवांक आनी मनशांक झाडांचीं पानां न्हेंसची पडलीं. देवान आनी मनशान ही खबर ब्रम्हदेवाक सांगली. ब्रम्हदेवान तांकां शिवाकडेन व्हेले. तेन्ना शिवान एक तेजिश्ट मनीस निर्माण केलो आनी ताका देवलान अशें नांव दिलें. देवाचें आनी मनशाचें आंग धांपपाखातीर वस्त्रां विणपाचें काम ताका दिलें. तशेंच वस्त्रां विणपाखातीर विष्णुचे बोंबलेंतल्यान धागे घेवपाची आज्ञा केली. देवल तपश्चर्या करून विष्णुकडल्यान धागे घेवन येता आसतना वाटेर वज्रदंत नांवाच्या असुरान ताचेर हल्लो केलो. तेन्ना देवलान चौडेश्वरी वा चौडनायकी देवीच्या आदारान त्या असुराचो नाश केलो.

त्या दिसासावन ते जातीक देवांग अशें नांव पडलें. चौडेश्वरी ही देवांगांची कुलदेवता जाली. दर वर्सा तिचो व्हड उत्सव करतात. त्यावेळार कांय लोक व्रतस्थ रावन तिच्या देवळांत वतात. थंय देवळांतले भट एका आयदनाच्या कटाचेर एक लांब तलवार उबी करून दवरतात. व्रतस्थ देवांग ते तरसादीचें तोंक आपले छातयेक तोंपून घेता. देवीक कोंब्या - बोकड्याचो बळी दितात. खंडेबा, बहिरोबा, ज्योतिबा, नरसोबा, भवानी, जोगाई, केदारलिंग अशा हेर कांय देवांकय हे लोक भजतात.

देवांगाचे कुलाचारदावारू, सुंतसाळी आदी एकुणतीस पोटभेद आसात. कुलचारदावारू हांचेभितर जानवें आनी लींग दोनय गळ्यांत घालपाची चाल आसा. सुंतसाळी लोक मुसलमानांतल्यान आयिल्ले आसून तांचेभितर सुंता करपाची चाल आसता. तांच्या उपनामावयल्यान तांचीं कुळां थरल्यांत. नासिक जिल्ह्यांतल्या मराठेसाळी ह्या पोटविभागांतल्या लोकाकं गोत्रांय आसात. हिरे आनी चिक्कुरविन ह्या पोटभेदांतल्या लोकांचीं सव्वीस गोत्रां आसून तातूंतलीं कांय शिववाचक आनी कांय पार्वतीवाचक आसात.

तांचें मदीं आदल्या तेंपार देवदासीची चाल आशिल्ली. तांकां 'जातीबिड्डलू' अशें म्हण्टाले. तांचे चले कपड्याचेर छाप उठोवपाचें काम करताले आनी कांय वेळार भिक्षाय मागताले. ह्या भिक्षेकऱ्यांक सिंगमवाड अशें मांव आसा. सिंगमवाडा लागीं सदांच एक शींग आसता. त्या शिंगावरवीं ते मरणाची बातमी लोकांक कळोवपाचें काम करतात. देवांगाच्या मुखेल्याक पट्टगर म्हण्टात आनी ताचो अधिकार वंशपरंपरेन चलता. तांचेमदीं लग्न थारायताना देवीचो प्रसाद घेतात.

लग्न सुवाळ्या वेळार सुरवातीक पानसुपारी वांट्टात. व्हंकलेचो मामा तिच्या गळ्यांत बोंधू (हळदीन रंगयलो दोरो) बांदता. लग्नाच्या आदल्या दिसा एक रवी उबी करतात आनी न्हवऱ्याचें चौल, उपनयन आदी संस्कार तशेंच पाद्यपुजा, काशीयात्रा, धारदत्तम, मांगल्यधारणम् अशे हेर विधी करतात. देवांग दादल्याच्या अनैतिक संबंदातल्यान जाल्ले संततीक कुरसाळी म्हण्टात. अशा लोकांवांगडा ते अन्न-उदकासारके वेव्हार करिनात.

तांचेमदीं जात पंचायत आसता. पंचायतीच्या खर्चाखातीर लग्नासारक्या सुवाळ्यांतल्यान वर्गणी वसूल करतात. मेल्ल्या मनशांक चड करून पुरतात. थड्यांत लींग दवरतात आनी और्ध्वदेहिक संस्कार जायसर सदांच ताची पुजा करतात. दर बारा वर्सांनी एके फावटीं देवांग पद्मसाळी लोकांकडेन वचून भीक मागतात. पद्मसाळींनी तांकां भीक दिना जाल्यार हे लोक तांच्या घरांत रिगतात आनी मेळटा ती वस्त घेवन वतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां