open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
दाळींब

**दाळींब** दाळींबाच्या झाडाचीं पानां तांबूस रंगाची तशेंच फुलां आनी फळां

तांबडी आसतात. बाजारांत आमकां दोन तरांचीं दाळींबा पळोवपाक

मेळटात. काबुली आनी मस्कती (धव्या दाण्यांची) तेभायर दाळींबाचे

रोसाक लागून गोड (मधूर), आंबटगोड (मधुरामल) आनी आंबट (अम्ल)

अशें वेगळे तीन प्रकार केल्ले आसात.

**दाळींबाचे उपेग**

तातूंतलें धव्या दाण्यांचें दाळींब भलायकेक चड बरें. दाळींबाच्या झाडाच्या

मुळाची साल, फळाची साल आनी फळ वखदी आसून जायत्या दुयेंसावेळार

तांचो घरगुती वखदांनी उपेग करूक येता. हड्डड्यांत कफ भरून खोकली

मारत वा कफ सुटना आसत जाल्यार फळांचे सालीचो चूण गरम उदयका

वांगडा पोटांत घेवचो. दम्याचे दुयेंतीक हें फळ सामकें बरें. दम्यांत खोंकली

आनी धांप लागपासारखीं लक्षणा उणावतात. क्षयरोगांत खोंकली खूब

मारता. ह्यावेळार दाळींबापसून तयार केल्लें तूप 'दाडिमादिघृत' पोटांत

घेवचें. वंयलें लक्षण उणे जाता. फळांतले दाणे खाल्ल्यार तोंड नितळ

जाता. चव सुदारता आनी भूक वाडटा. ह्या गुणांक लागून बरयाचशा

पोटाच्या कागाळींचेर ताचो उपेग जाता.

**कागाळीं वेळार दाळींबाचो फायदो**

भूक उणावप ,तोंडाची रूच इबाडप, तान लागत रावप,पींत जावप ,

तशेंच पातळ परसाकडेन जावप अशा कागाळीं वेळार दाळींब खांवचे.

दंत जाल्यार मुळांचो काढो पोटांत घेवचो. दुसरया दिसा भात्री घेवची,

दांत भरून संडासावटेन भायर पडटात. संडासांतल्यान रगत पडटात

आसत जाल्यार दाळिंबाची साल आनी कुड्याची साल घेवन काढो

करचो आनी तों म्होंव घालून घेवचो. कांय दुयेंसांनी नाक वा तोंडांतल्यान

रगत येता.अशा वेळार दाळींबाचो रोस पियेवंचो.जोर आयल्यार

दाळींबाचे दोणे घालून शिजयिल्ली पेज दिवची. दाळींब खाल्यार

काळजाक बळ मेळटा.

**दाळींब भलायखेक फायदा**

कुडींत रगताची पुरवण वाडटा. रगत इबाडून जावपी दुयेंसांत

तशेंच रगताचें प्रमाण कमी (Anemia) जाल्यार दाळींब

खावचें. थकवो आयल्यार लेगीत दाळींब खावचें.

मेंदवाच्या दुयेंसावेळार दाळींब खाल्यार बरोच फायदो जाता. मुतपाक

त्रास जायत जाल्यार लेगीत हें फळ उपेगी पडटा. दाळींबाच्या फळाचे

सालीचो काढो करून घावो धुल्यार बेगीन पेखता. तशेंच त्या काढयान

तोंड धुयत वा घळघळो घेत जाल्यार तोंडाचीं आनी गळ्याक जावपी

दुयेंसा बरीं जावपाक मजत करता.



वर्ग:देवनागरी पानां
मिरसांग

**मिरसांग** हे वनस्पतीची कोणाक वळख करून दिवपाची गरज ना. मिरसांग पिकतकच तिचो रंग तांबडो भडक जाता. आनी ती खातकच आंगाक भगभग पडटा. ह्या कारणाक लागून तिका संस्कृतांत 'लंका' अशें म्हणटात. गांवगिऱ्या वाठारांत मिरसांगेची लागवड व्हड प्रमाणांत करतात. मिरसांगेचे वेगवेगळे प्रकार पळोवपाक मेळटात. तारवटी मिरसांग ही ल्हान आसून ती भरपूर तीख आसता. वेगवेगळे जिन्नस करपाक आमी सदांच मिरसांगेचो उपेग करतात. पूण ती वखद म्हूण वापरपाक मेळटा हें सांगल् लोक अजापतले.

## मिरसांगेचो वखदी उपेग
मिरसांगेंत कांय वखदी गुणधर्म लिप्पिल्ले आसात. हरवीं मिरसांग खाल्यार काळजाची क्रिया सुदारता. तोंडांत रूच हाडपाक, भूक वाडपाक तशेंच अन्नाचें पचन वेवस्थीत जावंचे म्हण मिरसांगेचो उपेग जाता. वेळा काळा भायर येवपी जोरांत तशेंच दिसा आड येवपी जोरांत मिरसांगेंची पूड म्होंवा वांगडा दितात. कफदोश इबाडून जाल्ल्या रोगांत मिरसांगेचो बरोच उपेग जाता. हातापांयांक सूज येवन दुखता जाल्यार मिरसांगेचो लेप लायतात. तशेंच कंबरदुखीत लेगीत हो लेप उपेगी आसा. 'आमवात' ह्या सांदे दुखीच्या दुयेंसांत मिरसांगेची पूण महोंवावांगडा पोटांत घेतात. ते भायर सोरो पियेवन बडबडटा. ह्या लक्षणां वेळार लेगीत वयलें वखद उपेगी पडटा. अशें केल्लयार बडबड थांबून न्हीद येता. मुतपाक जायना वा त्रास जाल्यार मिरसांग थोड्या प्रमाणांत पोटांत घेवची. एखाद्याक पानाचो त्रास आसल्यार मिरसांगेची पूड कापूर आनी हींग अशें मिश्रण पोटांत घेवचें. अशे तरेन कांय प्रमाणांत मिरसांगेचो उपेग घरचे घरा करूंक मेळटा.

## मिरसांगेचे वायट गूण
मिरसांग खुबूच तीख आनी गरम आशिल्ल्यान ती चड खाल्ल्यार तोंडाक आनी पोटांत भगभग पडटा. अशा वेळार दूध तूप पोटांत घेवचे. मिरसांग गरम गुणाची आशिल्ल्यान पित्तदोश इबाडून जावंपी विकारांत तशेंच गरमेच्या दिसांनी हाचो उपेग टाळचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
कोथंबीर

**कोथंबीर** ओले कोथंबिरेचीं पानां, फुलां, बियां आनी बाजारांत मेळपी सुके कोथंबिरेचो आयुर्वेदांत वेगवेगळ्या दुयेंसांखातीर वापर करतात. कुडींत पित्तदोश इबाडून आगांक तशेंच पोटांत जळजळ पडप. आंगाच्या खंयच्याच भागाक सूज येवप तशेंच कफदोश इबाडून आंगाक खाज सुटल्यार वा सूज आयल्यार ओले कोथंबिरेचो रोस वा सुके कोथंबिरेचो काढो करून पियेवचो.

बिब्याच्या झाडाचो वा फळांचो दीक लागून आंग सुजता आनी खाज सुट्टा त्या वेळार ओले कोथंबिरेचो लेप आंगाक लावचो. तशेंच ताचो रोस पोटांत घेवचो. गऴ्याभोंवतणी गुटां आयल्यार तशेंच सर्पीण सारको कातिचो विकार जाल्यार त्या भागाक आले कोथंबिरेचो लेप लायल्यार फायदो जाता. तोंड आयल्यार कोथंबिरेच्या रोसाचो वा काढेयाचो घळघळ घेवचो. नाकांतल्यान खवळे  येवन {आगरू}  रगत येत जाल्यार ह्या रोसाचे दोन-दोन  थेंबे नाकात सोडचे. दोळ्यांची जळजळ, दोळे तांबडे जावप,दोळे दुखप वा सूज येवप अशा वेळार कोथंबिरेचो रोस गाळून दोळ्यांत घालचो. तकली उसळ्ळ्यार सुके कोथंबिरेचो लेप लावचो.

वेळार भूक लागप ना. तोंडाची रूच वचप. खाल्लें अपचन जावप. पातळ परसाकडेन जावप. पोटांत दुखप. दंत जावप. परत परत तान लागप. खोकलीं येवप अशीं लक्षणां दिसून आयल्यार कोथंबिरेच्या काढ्यांत थोडी साकर घालून तो काढो अर्दे कप पोटांत  घेवचो. जोर येवन आंगाक जळजळ पडप. तकली फोडप.

एकसारकी तान लागप अशावेळार कोथंबिरेचो काढो वा सुकी कोथंबीर, आंवळो, अडुळसो हांचो चूर्ण तशेंच काळ्या द्रक्षांचे मिश्रण रातभर उदकांत दवरून सकाळीं फुडें तें उदक पियेवचें.

मुतखड्याक लागून मुतूंक कमी जावन मुततना जळजळ पडल्यार सुके कोथंबिरेचो चूर्ण, म्होंव आनी बोकडेच्या दुदावांगडा घेतल्यार थाकाय मेळटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
गोकर्ण

**गोकर्ण**
कूळ:Fabaceae. लॅटीन नांव :Clitoria Ternatea linn

## गोकर्णचो गुण धर
नाजूक पानांचे हे गोकर्णाचे वेलीक जांबळ्या निळ्या रंगाचीं सोबीत फुलां फुलतात ़सुंदर आकशक मनभुलोवणीं फुलां आशिल्ली ही वेल एखाद्राच्या पोरसांत वा वंयचेर आसता ़ तिचीं हीं फुलां गायच्या काना सारकीं दिसतात म्हणू तिका 'गोकर्ण' अशें नांव पडलां ़ फुलांच्या रंगावयल्या धवो आनी निळी गोकर्ण अशे ताचे दोन मुखेल प्रकार पळोवपाक मेळटात गोकर्णचीं / पानां  मुळां आनी तांच्य बिंयांनी वरदी गूणधर्म आशिल्ल्यान ताचें उपेग बरयाचशा दुयेंसा खातीर करपाक मेळटा गोकर्णच्या मुळांचो रोस काडून पोटांत घेतल्यार हड् ड्यांत सुकिल्लो कफ पातळ जावन खोकलेंतल्यान वा थुकयेंतल्यान तो कफ भायर पडटा ़

## वखदी उपाय
जोर आयल्यार वा आमवाता सारक्या दुयेंसांत दुयेंतीक गोकर्णच्या मुळांचो रोस पियेवपाक दिवंचो ़ एकाधा मनशाक घाम चड ता आसत जाल्यार गोकर्णच्या पाठांचो आनी आल्याचो रोस वांगडा पोटांत घेवचो ़ कुडीतल्या पिताची शुद्धी जावन घाम येवपाचे प्रमाण उणें जाता ़ कानाचें भोंवतणी सूज आयल्या वा कान दुखल्यार गोकर्णंचीं पानां वांटचीं आनी तातूंत मीठ घालून तो लेप काना भोंवतणी लावंचो ़ सूज आनी दूख उणी जावंपाक मजत जाता ़

## गोकर्णच्या मुळांचो वखदी उपाय
अदेशिशी वा सिसळ फोडटा आसत धव्या गोकर्णच्या मुळांत रोस काडून दोन थेंबे नाकात घालतात आंगाक केंसफोड जावन सूज आयल्यार त्या भागाक गोकर्णंचीं मुळां झरोवन लावचीं ़पोटांत उदक जाल्यार त्या दुयेंतीक गोकर्णच्या मुळांचो आनी सुंठीचो चूण आनी पुनन्वा गरम उदका वांगडा दितात कांय बायलांक गभपात जावपाची शक्यताय चड प्रमाणांत आयात अशा वेळार धव्या गोकर्णचीं मुळां दुदांत झरोवन पोटांत वयली समस्या उणी जाता कांय वेळार गोड्या मुलाच्या दुयेंतीक मुखांतल्यान धातू पडटात अशा वेळार गोकर्णच्या मुळांचो रोस पोटांत घेवचो ़ मुळांचो काढो मुतपा वेळार जळजळ जायत जाल्यार दितात ़

वर्ग:देवनागरी पानां
हींग

**हींग**
कूळ :umbelliferae       

लॅटिन नांव : Ferula narthex Boiss

## हींगाचो म्हत्व
आमी हींग म्हण जाचो घरगुती उपेग करतात तो हेर कांयच नासून हिंगाच्या झाडाचो निर्यास वा दीख आसता. धवो आनी काळो अशे हिंगाचे दोन प्रकार आसता. हांतुंतलो धवो हींग वखदी आसून ताचो उपेग आयुर्वेदात साबार दुयेंसाखातीर करपाक मेळटा.

## घरगुती हींगाचो उपेग
पोट फुगी (GAS) तशेच पोटात दुखल्यार हिंगाचो लेप गरम करून पोटार शेकचो वा लावंचो. भूक कमी लागत, अपचनाचो त्रास जावप. परसाकडेन त्रास जावप, पोटांत गुळो येवप अश्यावेळार हिंगाचो थोडो चुर्ण गरम उदका वांगडा घेवचो. पोटांत मुरड मारून पातळ परसाकडेन जाल्यार वा जेवतकच पोटांत दुखयल्यार हींग, जिरयाची पूड, तूप, गांवठी मीठ म्होंवात घालून घेवचें. सोलकडयेत हींग (चिमूटभर) घालून घेतल्यार अपचन जायना.

खोकली ये‌‌ता आसत जाल्यार, कोल्या खोकलेक लांगून हडूड्याक सूज आयल्यार तशेंच एकाधाक  धांप लागता आसत जाल्यार हो चूर्ण पोटांत घेतकीच गूण मेळटा. बरोच वेळ उचकी थांबना जाल्यार हिंगाचो लेप बोंबले भोंवतणी लावचो. मल्लूक मारून येयल्यार वा शुध्द गेल्यार हिंगाचो चूर्ण म्होंवा वांगडा चाटपाक दिवचो.‌

म्हयन्याचे पायळे वेळार बांयलांक पोटांत दुखल्यार तशेंच बाळंत जाल्या उपरांत गर्भशय साफ जावचो म्हण हिंगाचो चूणे उदका वांगडा पोटांत घेवचो.  मुतूंक  त्रास वा कमी जाल्यार हो चूणे पोटांत घेवचो. धावो जाल्यार कोडुलिंबीचीं पानां आनी हींग वाटून तो लेप घाव्यार लावचो. घावो बेगीन पेखपाक मजत जाता.

## हींगाचो उपदेश
फिग्दाच्या आनी पित्ताच्या दुयेंसाक हाचो उपेग करचो न्हय.  हिंगाचो उपेग खावपा खातीर जास्त केल्यार पोटात जळजळ वा उलटी जावपांची शक्यताय आसता. अश्या वेळार दाळींब, बडिशेप  वा  आपोल  खावंचो. जायते फावटी वयर सांगिल्ल्या वेगवेगळ्या दुयेंसाखातीर हिंगाचो वापर करपाक मेळटा. घरगुती वखद करतल्यांच्या घरांत हींग आसप सामकें गरजेचें.

वर्ग:देवनागरी पानां
ओवॊं

**ओवॊं**

ओवॊं हे वनस्पतीचें झोंप बारीक आसता. ऒव्यांची लागवड वेपाराखातीर करतात. ह्या झॊंपाक गॊण्यांनी बारीक फुलां फुलतात तशेंच तांकां तांबडया रंगाचीँ बारींक फळां लागतात. तीं फळां आमी ऒवॊं म्हूण वापरतात.कांय खावचे जिनस करपाक हाचॊ उपेग जाता . ते भायर कांय जाण घरगुती वखद म्हूण हॊ ऒवों बरेच फावट वापरतात .

**ऒव्यांचॊ उपयॊग**

ऒवों गरम गुणाचो आसता. ह्या गुणाक लागून तो कफ पातळ करपाक मजत करता आनी जंतूंचो नाश करता.म्हूण हड्डयांत जर कफ भरत.खोंकली मारत. धांप लागत वा थुकयेक वास मारीत जाल्यार इंगळ्यार ऒव्यांचो चूर्ण घालून ताचो धुंवर नाकांत घेवचो.पोटांतल्या बय्राचशा दुयेंसांचेर ताचो उपेग जाता.भूक उणावप,अपचन जावप,अजीर्ण जावन पोटांत वात जायत वा दुखत जाल्यार अशा लश्रणां वेळार ऒवों आनी मीठ(सैंधव)अशें मिश्रण गरम उदकां वांगडा पोटांत घेवचें .पींत जावन पोटांत जळजळ जावप वा ताळ्याकडेन जळप,उलटी जावप ,तकली दुखप अशा लश्रणां वेळार लेगीत वयलें वखद उपेगी पडटा.तोंडांची रूच इबाडप,जेवण नाकाशें दिसप,वाताक लागून गुळो येवप अशा वेळार ऒव्यांचो चूर्ण तुपावांगडा घेवचो.दंत जाल्यार ऒव्यांचो चूर्ण गरम उदका वांगडा घेवचो.ऒवॊं ताका वांगडा दिल्यार फिग्दाचें कार्य सुदारता.तशेंच काळजाक उत्तेजन दिता.बायलांक म्हयन्याचे पाळये वेळार त्रास जायत जाल्यार ऒवों गरम उदका वांगडा दिसता .घावो जाल्यार ऒवों गरम उदकांत घालून घावो धुवचो.पोटदुखीर ऒवों बारीक वांटून ताचो पोटार लेप लावचो.आंगाक खंयूय सूज आयल्यार वा दुखत जाल्यार ऒव्याचें तेल चोलचें.ऒव्याचो चूर्ण बारीक कपडयांत गुंडाळून ताचो बोळो दांतांचेर धरल्यार दांतदुखीत आनी किडिल्या दातांक लाव जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
तिरफळां

तिरफळांचें चित्रण

**तिरफळां** सादारण धा मिटर उंचायेच्या तिरफळणीच्या झाडाक लांबट पानां आसतात. आंगार कांटे आशिल्ले हें झाड चड करून दोंगुल्ल्याचेर जाता. हाचीं फुलां ल्हान आसून घट्ट बी आसलेलीं गोल फळां घोसांनी लागतात. पिकतकच हीं फळां काळीं जातात आनी दोन भागांनी फुटतात. ह्या झाडाक वेगळोच असो गंध येता.

तिळफळांचो उपेग

झेन्थोझायलम लिमोनेला अशी एक वेगळी जात मेळटा. चड करुन बांगडे आनी ताल्ल्यांची कडी वा हुमण रुचकर लागपाक तिरफळांचो आमी वापर करतात. अशें आसलें तरी तिरफळांत आशिल्ल्या आयुर्वेदीक गुणांक लागून आमी तिचो वापर वेगवेगळ्या दुयेंसा खातीर करूं शकतात. तिरफळांची साल आनी फळां भोव गुणकारी आसून हड्ड्यांत कफ भरून खोकली मारीत वा धांप लागत जाल्यार तिरफळांचो वापर चडांच चड करचो. तिरफळां गरम गुणाची आसल्या कारणान काळजाती क्रिया सुधारपाक मजत करता. तशेंच पोशण करून काळजाक बळ दिता.

तिरफळांचो आयुर्वेदीक उपेग

दांत किडत वा दुखता आसत जाल्यार तिरफळ दांतापोंदा दवरचें.  दांत घांसपाखातीर तिरफळाच्या झाडाचे सालीचो चूर्ण वापरचो. अशें केल्यार दातांच्या मावांतल्यान पूं वा रगत येवपाचें बंद जाता. वाताक  लागून पोटांत गुळो येत वा दुखत जाल्यार तिरफळां, ओवों, हींग हांचो चूर्ण सैंधव {मीठ} हांचे मिश्रण करून गरम उदका वांगडा घेवचो. अशें केल्यार कुडितले दोश भायर सरतात. तशेंच ताच्या गरम रुक्ष {खर} गुणांक लागून फिग्दाचें कार्य सुदारपाक मजत जाता. ते भायर भूक वाडोवंपाक पातळ परसाकडेन जाल्यार तशेंच बिकांत लेगीत तिरफळांच्या चुर्णाचो वापर करचो.

तिरफळांचें उदक करुन जोराच्या वेळार दिल्यार आंगातल्यान घाम येवन जोर देंवपाक मजत जाता. दातांच्या विकारांत, तोंड आयल्यार तशेंच गळ्याक जांवपी विकारांत सालिचो काढो करून ताच्यो गुळ्यो करच्यो.

घावो जाल्यार हेच सालिच्या काढ्यान तो धुंवचो. तोपिल्लें नाक वा कान पलेल्यार ह्या झाडाचो कांटो काडून तो झरयतात आनी ताचो लेप त्या घाव्यार लायतात. एकाद्या रोगांत मुतपाक त्रास जायत जाल्यार हो काढो घेतल्यार मुत्रपिंडाचें कार्य सुधारपाक मजत जाता आनी मुताचें प्रमाण वाडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
उपळसार

**उपळसार**

उपळसार वनस्पत ही एक वेल. पावसाच्या दिसांनी ही बेल किल्लून येता. हे वेलीक बारीक पानां

आनी पाचव्यासार रंगाचीं फुलां फुलतात. उपळसारीचे वेलीक चेपटी लांब बारीक फळां लागतात.

हाचें मूळ आनी आंग तांबश्या रंगाचें आसतात. मुळाक बरो वास येता.

**प्रकार:**

धवी आनी काळीं [cryptolepsis buchanana] अशें उपळसारीचे दोन प्रकार पळोवक मेळटा.

काळे उपळसारीचीं पानां जांबळीच्या पानां भशेन आसतात. आनी मूळ काळया रंगाचें आसता.

उपळसारीचें मूळ घरगुती वखद म्हूण वापरतात.

**उपळसारीचे उपेग :**

कुडितलो पित्तदोश इबाडून खोकली मारीत वा धांप लागत, तशेंच खोकली मारुंक हड्डयांत दुखत

जाल्यार उपळसारीचो चूर्ण तुपावांगडा पोटांत घेवचो. ताचे वयल्यान गरम उदक पिवचें. तोंडाची

चव इबाडप, भूक उणांवप अशा लक्षणां वेळार उपळसारीचो चूर्ण गरम उदका वांगडा घेवचो

पातळ परसाकडेन जायत वा संडासा वाटेतल्यान रगत पडत जाल्यार वयले वखद उपेगी पडटा.

कुडीतले रगत इबाडून कातिचे विकार जायत वा कातीक सूज येवप, कांत खरखररीत जावप,

कातिचो रंग इबाडत वा घाम येयत जाल्यार उपळसारीचो चूर्ण पोटांत घेवचो. अशें केल्यार कुडितले

रगत शुद्ध जांवन कातिचे विकार बरे जावपक मद्त जाता.

**उपळसारी चूर्णाचे फायदे:**

सांध्यांक सूज येवप, सांधे दुखप(आमवात) अशा लक्षणां वेळार उपळसारीचो। चूर्ण पोटांत घेवचो

जोर येवन आंगाक जळजळ पडप, घुवंळ येवप, परवप, उलटी जावप अश्या लक्षणां वेळार उपळसार

उदकांत घालून शिजोवची आनी तें उदक पिवपाक दिवचे. आंगाक हाता पायांक जळजळ पडल्यार

उपळसारीचो चूर्ण दूदावांगडा पोटात घेवचो. तकली दुखल्यार उपळसारीचो मुळांचो लेप कपलार लावचो.

दोळे आयल्यार ताज्या मुळांचो रोस काडून तो गाळून दोळ्याचेर घालचो. तशेच घावो जाल्यार उपळसारीचो

लेप घाव्यार घालचो. गांवगिरे वाठारांत ही वनस्पत सहजतायेन मेळटा.'सारिवा चूर्ण ' ह्या नांवान हे वनस्पतीचो

चूर्ण बाजारांत मेळटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
पोंगरो

***पोंगरो***

पोंग-याचे सालीचो रंग धुंवरो-हळडुवो आसून ताच्या आंगार बारीक कांटे आसतात. ह्या झाडाचे सालीवयलें पातळ पापुद्रे(कात) भायर सरतात. पळसाच्या झाडावरीच हाच्या देंठाक तीन पानां आसतात. थंडेच्या दिसांनी फुलपी फुलां तांबड्या कोराचीं आसून पळोवपाक सुंदर दिसतात. मुखार गरमेच्या दिसांनी हाका लांब सांगो लागतात. पोंग-याचें झाड चड करुन सपाट आनी उबाळ जागयार मेळटा.

*वखदी उपेग*

पोंग-याची साल आनी पानांचो वापर घरगुती वखदां खातीर करपाक मेळटा. पोटाच्या कागाळींचेर हाचो बरोच उपेग जाता. कांय कारणांक लागून तोंडाची रुच इबाडल्यार तशेंच भूक कमी लागल्यार, पोटांत दुखता जाल्यार वा दंतांचो त्रास आसल्यार पानांचो रोस काडून पोटांत घेतल्यार वयल्या दुयेंसांनी गूण मेळटा. रगत शुध्द करप हो पोंगा-याचो आनीक एक म्हत्वाचो गूणधर्म. हाका लागून रगत इबाडून जावंपी कांय दुयेंसां वेळार हाच्या पानांच्या रोसाचो उपेग करचो. हड्ड्यांत कफ भरुन खोंकली येता आसत जाल्यार पोंग-याच्या पानांचो रोस म्होंवा वांगडा पोटांत घेवचो.

तशेंच हो रोस घेतल्यार मुतपाक सळसळीत जाता. हाका लागून मुतपा वेळार कोणाकय त्रास जाता आसत जाल्यार ह्या रोसाचो उपेग करचो. मल्लूक मारुन येवपा सारकें दुयेंस वा जाकां न्हीद पडना अशा दुयेंतींनी हो रोस पोटांत घेवचो. कांय वेळार बायलांक म्हयन्याचे पाळयेवेळार त्रास जाता तेन्ना ह्या पानांच्या रोसाचो तांणी उपेग करचो. कानफोडी वेळार पोंग-याच्या पानांचो रोस काडून तो गाळचो आनी दोन दोन थेंबे कानांत घालचे. साध्यांनी सूज येवन दुखत जाल्यार तशेंच घावो जावन ताचे भोंवतणी सुज आयल्यार पानां वांटून केल्लो लेप त्या जाग्यार लावचो. दोळे येवन सूज आयल्यार दोळ्यां भोंवतणी हो लेप लावचो. आपल्या वाठारांत पोंग-याचें झाड पळोवन दवरचें आनी गरजेच्या वेळार ताचो वखदी उपेग करचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
तीळ

**तीळ हे वनस्पतीची उंचाय सादारण मिटरभर आसून ताच्य दांड्यार**

**बारीक ल्हेंव आसता . वेगवेगळ्या प्रकारच्या तिळाच्या झोपांक धवीं,**

**निळसर, वा तांबूस अशीं वेगवेगळ्या रंगांचीं नाजूक फूलां फूलतात.**

**ताची शेंग लांबट आसून तातूंत धव्यो, ताबूस वा काळ्यो रंगच्यो**

**बिंयो आसतात. भारतात बर्याच भागांत तीळाची लागवट करतात.तीळाच्या**

**बिंयांच्या रंगावयल्यान धवे, तांबडे आनी काळे तीळ अशे ताचे मुखेल**

**प्रकार आसात.तातूतल्या काळ्या तिळांत चड प्रमाणांत वखदी गुणधर्म**

**आसल्या कारणान साबार दुयेसांत तांचो उपेग जाता. तशेंच धव्या तिळांत**

#### तेल चड प्रमाणांत आसता

## तीळाचे फायदे
**भूक उणी जायत वा पचन क्रिया बिघडत जाल्यर तीळ खांवचे.**

**तशेच दांत दुखत वा दांत हालत जाल्यार तीळ चाबून खांवचे.तातूत**

**दांत आनी दांताच्यो मावो बळकट जातात.तीळ 'मेध्य' आसल्या**

**कारणान मेंदवाची क्रिया सुदारपाक मजत करता.**

**जाचे वजन वाडना अश्या मनश्यांनी तीळ खावपाक जाय. बिकाच्य**

**दुयेसांत तीळ आनी लोणी एकठांय करून घेतात.उचकी येत वा धांप**

**लागत जाल्यार तीळ खांवपाक वापरचे. हड्ड्याक आनी फाटिक**

**चोळून गरम कपड्यान शेक दिवचो. वयले लक्षण बरेंच कमी जाता.**

**                           तीळाचे उपाय**

**तीळ बारीक वांटून घाव्यार ताचो लेप लायत जाल्यार घावो**

**बेगीन पेखता.केस काळे, लांब, दाट आनी मोव जावन लकाकी येवंचे**

**खातीर केसांच्या मुळांक  तीळ तेलान मसाज करचो. तशेंच तिळाचें मूळ**

**धाडावन उकडचें आनी त्या काड्यान केंस धुंवचे. बायलांक म्हयन्याचे**

**पाळये वेळार त्रास जायत जाल्यार तीळ खावंचें तशेंच हातपाय दुखत**

**वा लचक भरत जाल्यार तीळ तेल लावन हलक्या हातान मसाज करचो**

**आनी उपरांत शेकचें. वातदोश इबाडून कांय वेळा कातिची लकाकीं वचून कांत**

**खरखरीत जाता आनी काळपट पडटा. सदांच तीळ तेल आंगांक लावन**

**जर मसाज करीत जाल्यार कांय दिसानी कात मोव जावन तिका एक**

**तेज येता आनी ती कांय दिसांनी कांत उजळपाक मजत जाता. आयुर्वेदांत  जीं तेलां**

**वापरतात तीं तीळतेल वापरून केल्लीं आसता. निकतेच जल्मल्ल्या**

**भुरग्यापासून ते जाण्टेल्या मेरेन तीळ तेलाचो वापर करतात. अशा तरेन**

**तरूणपणा तिगोवपाक मसाज करपाक ताचो बरोच उपेग जात. तशेंच**

**अर्धांगी सारक्या दुयेंसापसून तें मल्लूक मारून येवंपासारके वातदोश वा**

**पित्तदोश ईबाडून जावंपी  दुयेंसावेळार तीळतेलाचो वापर करून केल्ल्या**

**आयुर्वेदीक तेलांचो उपेग करतात.**

वर्ग:देवनागरी पानां
कारिणो

**कारिणो** हे वनस्पतीक गांवगि-या वाठारांत गुंडमां म्हणुनूय वळखतात.बेबकेच्या पांयां सारकीं दिसप ताच्या पानांक लागून हे वनस्पतीक मण्डूकपर्णी अशेंय नांवा आसा .कारीण्यांत ब्राह्मी वनस्पतीचे गूणधर्म आशिल्ल्यान आयुर्वेदांत साबार वखदांनी तिचो उपेग ब्राह्मणी सारकोच करतात.
  मेंदवासंबंदींच्या वेगवेगळ्या दुयेंसांक कारिण्याचो वापर मुखेल वखद म्हूण करतात.कारिणीच्या पानां पसून तयार केल्लो रोस दोन आमचे मदीं-मदीं पोटांत घेतल्यार बुध्द तिक्ष्ण जाता.आकलन आनी स्ममरण श-त्क वाडपाक मजत जाता मल्लब मारून येवप तशेंच तकलेंत दुर्बळटाय आयल्यार हो रोस पोटांत घेतल्यार गूण मेळटा.खोंकली येवप,धांप लागप तशेंच थंडी जावन आवाज बसप अशीं फुफ्फुसां संबंदांनची दुयेंसा आसल्यार कारिणीच्या पानांचो रोस पोटांत घेवचो.हो रोस घेतल्यार काळजाची क्रिया सुदारता आनी काळजाचें पोशण बरें जाता.जोर आयल्यार हो रोस पोटांत घेवचो.जोर देंवपाक मजत जाता.
  एखादे व्यक्तीक भूक कमी लागता आसत जाल्यार हो रोस पोटांत घेवचो.भूक वाडपाक मजत जाता.जंतू संसर्गाक लागून पातळ परसाकडेन जाल्यार हो रोस पोटांत घेतल्यार जंतू मरतात आनी आयलें वापुनर्नवाचो पिठो,गोक्षूर चूर्ण हांचो काढो घेतल्यार बेगीन गूण मेळटा.
  पुनर्नवाचो वेगवेगळ्या दुयेंसां खातीर जवपी उपेग मतींत घेवन जाण एकल्यान ही वनस्पत आपल्या पोरसांत वा कुंडल्यांनी जावची.

वर्ग:देवनागरी पानां
साळीक

**साळीक**

तळ्यांत वा शेतांनी आशिल्ल्या ल्हान होंडक्यांत वा तळयेच्या उदका वयर फुलिल्लीं साळकां आमचें सगळ्यांचें लक्ष ओडून घेतात.धवीं आनी तांबडीं साळकां अशे तांचे दोन मुखेल प्रकार आसात.

**साळकांचें उपयोग**

सोबीत सुंदर साळकां आमच्या दोळ्यांक भुलयतात हें जरी खरें आसलें तरी ताचीं मुळां,फुलां आनी बिंयांचो उपेग कांय दुयेंसाखातीर जाता.आंगाक जळजळ पडल्यार वा कातीच्या एकाद्या रोगाक लागून कातिचो रंग इबाडला आसत जाल्यार साळकां बारीक वांटून केल्लो लेप त्या जाग्यार लायतात.ओंकारे आयल्यार साळकाच्या पंचागाचो रोस काडून पियेवपाक दिवचो.तशेंच परत परत तान लागल्यार वयलो रोस पियेवंपाक दिवचो.पातळ परसाकडेन जायत जाल्यार साळकाच्यो पांकळ्यो वा ताच्यो मुंडल्यो वांटून ताचो रोस पोटांत घेवचो.काळजाची क्रिया सुदारचे खातीर तशेंच रगत शुध्द जावचेखातीर साळकाच्या पाकळ्यांचो रोस पोटांत घेवचो.मेंदवाचें कार्य सुदारपाक साळकाच्या पंचांगाच्या रोसाचो उपेग जाता.मेंदू दुर्बळ जावन घुंवळ येवप,न्हीद पडना जावप अशा वेळार हो रोस पोटांत घेतल्यार वयल्या दुयेंसांनी थाकाय मेळटा.

पिंताक लागून वा गोड्या मुताच्या दुयेंसा वेळार मुताच्या रंगांत बदल जालो जाल्यार वयलो रोस उपेगी पडटा.मुतपाक त्रास जावप वा मुतूंक कमी जाल्यार हो रोस घेवचो.जोर येवन आंगाक जळजळ पडपा वा तान चड प्रमाणांत लागल्यार

साळकाच्यो बिंयो उदकांत शिजोवच्यो आनी तें उदक पियेवंपाक दिवचें.क्षय रोगा सारक्या दुयेंसावेळार एखादे व्यक्तीक अशक्तपण आयल्यार साळकाच्या पंचांगाचो रोस पोटांत घेवचो.‌वयल्या दुयेंसाखातीर साळकांचो वापर करचें खातीर तळ्यांतल्या ताज्या साळकांचो वखदी उपेग करचो.साळकां हीं रेब्यांतल्यान वयर सरतात.ताका लागून तळ्यांतल्यान साळकां काडटना तीं जतनायेन काडचीं.

वर्ग:देवनागरी पानां
बडिशेप

thumb|बडिशेप
**बडिशेपीचें** झोप सादारण दोन मिटर उंचायेचें आसात. हांची फुलां हळडुवीं ताका बारीक लांबट फळां लागतात. ह्या फळांक उब्या रेशो आसतात. जिऱ्याइतलीच बारीक आनी सुगंधी अशी एक बडिशेपेची वेगळी जात आसता. ते भायर रानटी जातिची बडिशेप म्हण तिसरो एक प्रकार आसता. वेपार करपाखातीर बडिशेपेची लागवड करतात. मसाल्यांत ताचो वापर करतात. जेवणाचें पचन वेवस्तीत जावचें म्हण जेवण जातकच बडिशेप खावपाची प्रथा आसा.

## बडिशेपीचो फायदो
आनी खोंकली मारत वा धांप लागल्यार बडिशेप खडीसाकरे वांगडा खावची. बडिशेप कुडींतल्या रसधातुचे पोशण करता आनी काळजाक बऱ्याक पडटा. तशेंच आंगाक जळजळ पडल्यार लेगीत ती उपेगी पडटा. भूक उणावप, अजीर्ण जावप, तान लागप, उल्टी जावप, पोटांत मुड्डून पातळ परसाकडेन जायत जाल्यार बडिशेप खावंची. बडिशेप खाल्ल्यार संडासाक सडसडीत जाता. तशेंच बडिशेपीच्या झाडाच्या मुळांचो चुर्ण पोटांत घेतल्यार बिकांत संडासाक साफ जाता. वाताक लागून पोटांत दुखत वा वळत जाल्यार बडिशेप खावंची. अजीर्ण जावन भुरग्यांच्या पोटांत दुखत वा वाताक लागून घुडघूडत जाल्यार बडिशेपीचो काढो करून पियेवपाक दिवचो. तशेंच जोर येत, खोंकली मारत वा पातळ परसाकडेन जायत जाल्या हो काढो उपेगी पडटा.

बडिशेप खाल्ल्यार मेंदुचें कार्य सुदरता तशेंच बुद्धी वाडपाक मदत जाता. तशेंच दोळ्यांक लेगीत ही बडिशेप बऱ्याक पडटा. म्हूण ल्हान भुरग्यांक बडिशेप दिल्यार तांचे वयले गूण वाडपाक मदत जाता. ल्हान भुरग्यां सकाळचे बडिशेब बडिशेपीचे उदक दिल्ल्यान भुरग्यांचे आख्खो दिसभर पचन बरें उरता. जेन्ना आमी खानावळींत जेवपाक वयतात तेन्ना आमका खानावळींत बडीशेप दितातच कारण बडिशेप खाल्ल्यार उपरांत तोंडाक येवपी हिमसाणीचो वास वता.

## बडिशेपीचे बायलांक जावपी फायदे
बाळंतिणीक बडिशेप सदांच खावपाक दिल्यार तिचे दूद वाडपाक मदत जाता. म्हयन्याचे पाळये वेळार त्रास जायत जाल्यार लेगीत बडिशेप बऱ्याक पडटा. एखाद्याक मुतपाक त्रास जायत, मुतपाक कमी जायत वा अजिबात जायना जाल्यार बडिशेप खावची. पोटांत दुखता, सादेदुखींत बडिशेपीचें तेल त्या भागार चोळचे. आंगाक दुख आनी सूज आयल्यार बडिशेपीच्या काढ्यान तो भाग शेकचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
आयुवेदांतलो अक्षय्यवट

**आयुवेदांतलो अक्षय्यवट**

**वड** हें एक पवित्र झाड आसून ताच्या धर्मीक म्हत्वाक लागुन तें आमच्या सगळ्यांचे वळखीचें. वडाचें झाड बरींच वर्सां जगता. हाका लागून आयुवेदांत ताका `अक्षय्यवट’ अशेंय म्हणटात. ह्या झाडाच्यो खांदयो अयसपयस पसरतात. ताच्या खांद्यांतल्यान पाळां जमनींत वचून घट्टट जातात. ह्या पाळांखातीर वडाच्या झाडाक तांचो बरोच आदार जाता.

**वडाचे महत्व**

वडाच्या झाडाचीं पाना लांब - गोल आनी दाट आसून ताचीं फळां गोल आसतात. पिकतकच तीं तांबड्या रंगाचीं जाता. पूण खरें म्हळ्यार हीं फळां फळां नासून तातूंत खूब बारीक फुलां आसतात. वडाची पानां, साल, दीख, फळां, पाळां (प्ररोह) तशेंच वडाच्या झाडाक जो आंकूर फुट्टटा वा कोंब येता ताक आयुर्वेदांत बरेंच म्हत्व आसा. सादेदुखींत तशेंच सांदेसुजींत वा आमवातासारक्या दुयेसांत वंडाच्या झाडाच्या कांडांतल्यान येवपी दीख लायता. तशेच सांधेदुखींत वडाचीं पानां सांद्दांचेर बांदपाक वापरतात. ते भायर काडिल्ल्या `ग्रंथी शोथ ‘(lymph node enlargement) ह्या सारक्या लक्षणांचेर लेगीत वयलो दीख लायतात. कान व्हांवप, दुखप, दांत दुखप वा दोळे येवपासारक्या दुयेंसावेळार हो दीख भायल्यान लायतात. बिकांत लेगीत हो दीख लायतात पातळ परसाकडेन जायत वा संडासातल्यान रगत पडत जाल्यार वडाचो दीख पोटांत घेवंक दितात. घाव्यार तशेंच कांय तरांच्य कातीचे विकारांत वडांची पाळां बारीक वाटून ताचो लेप त्या भागार लायतात.

**वडाच्या सालीचो उपयोग**

बांयलाक आंगार धवे वा तांबडें चड वचत जाल्यार वडाचे सालीचो वापर करतात. गर्भाशयांत गर्भ स्थीर करचेखातीर आयुर्वेदांत ‘पुसंवन विधी’ सांगला. तांतूत वडाचो कोंब (वटशृंग) वापरतात. ह्या वटशृंगार कांय संस्कार करून तो वयल्या ‘विधी ’ खातीर उपेगांत हाडता. कांय जाणांच्यो पांयांच्यो शिरो मोट्यो जावन रगत सांठवल्ले भशेन जावन गुटलां तयार जाता (vericose vein) अशा लक्षणावेळार वडाच्या पाळांपासून तयार केल्लें तेल लावपाक वापरतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
जाय

**जाय- एक परमळीत फुल**

**जायांची** बारीक सोबीत सुंदर धवीं फुलां आनी तांच्या त्या परमळाक लागून मनाक भुरळ घालतात. ह्या फुलांचो वास आमकां परत परत घेन दिसता. जायाचीं पानां, फुलां, साल आनी पाळां-मुळांनी वखदी गूण भरिल्ले आसात हें खूब कमी लोकांक खबर आसतलें.

**जाय आनी ताचे वखदी गूण**

जायाचीं पानां तोंडांत घालून चाबडायत जाल्यार दांतांच्यो मावो (Gums) बळकट जावन दांतांच्या मावांक जावपी दुयेंसा पयसावपाक मजत जाता. तोंड आयल्यार जायीचीं पानां उदकांत उकडून काडो करचो आनी ताचो घळघळ घेवचो. जायीच्या फुलांत थंडाय आशिल्ल्यान फुलांचें केल्लें तेल माथ्याक घालून मालीश करचें. अशें केल्ल्यान माथ्याक थंडाय मेळटा. आर जावप वा हेर वात इबाडून जावपी दुयेंसांखातीर जायीचीं मुळां वांटून ताचो लेप त्या भागार लावचो. तशेंच फुला पसून केल्लें तेल आंगांक आनी माथ्याक मालीश करचें. तकली दुखप, घुंवळ येवप वा मानसीक दुर्बळटाय आसल्यार जायीचीं मुळां उदकांत शिजोवन ताचो काढो करुन ताची धार माथ्यार सोडटात. तशेंच वयल्या दुयेंसावेळार फुलांचें तेल माथ्याक घालचें.

**जाय हाचे कांय फायदे**

कातीक खाज (Urticaria) सुटल्यार जायीचीं फुलां वा साल वांटून ताचो लेप त्या भागार लावचो तशेंच पानांचें तेल लायल्यार गूण मेळटा. घावो बेगीन पेकचे खातीर पानां आनी मुळां वांटून उदकांत शिजोवन केल्ल्या काढ्यान तो धुंवचो. तशेंच पानां शिजोवन केल्लें तेल जात्यादी तेल घाव्यार घालचें आनी तो घावो कपड्यान बांदचो. घावो बेगीन भरुन येता. दोळे तांबडे जावप वा पित्त इबाडून जावपी हेर दोळ्यांच्या दुयेंसानी फुलांचो लेप दोळ्यांच्या पापण्यार लावचो. कान दुखल्यार वा कानांत पूं जाल्यार पानां घालून शिजयिल्लें तेल (जात्यादी तेल) कानांत घालचें. वाताक लागून फाटींत वा पोटांत चडून येवप, पोटांत वात (Gas) जाल्यार जायीच्या मुळांचो काढो करुन पियेवचो. मुतपाक कमी जायत जाल्यार लेगीत हो काढो पियेल्यार बर्याक पडटा. जायीचीं फुलां आनी ताच्या ह्या वखदी गुणांक लागून जण एकल्यान जायो आपल्या पोरसांत लावच्यो.

वर्ग:देवनागरी पानां
अर्जुनाचा झाड

अर्जुनाचा झाडाचे महत्त्व

**अर्जुनाच्या** आंगार आशिल्ले धवसर सालीक लागून हें झाड आमचें लक्ष ओडून घेता. अर्जुनाच्या झाडाचीं पानां कात्रे आशिल्लीं जाल्यार फुलांचो रंग धवसो आनी हळडु वो असता. ह्या झाडाची साल वखदी आनी भोवच गुणकारी आसून काळजाच्या दूयेंसाखातीर हें झाड खूब महत्त्वाचें. आयुर्वेदांत ह्या झाडाचो वापर काळजाच्या दूयेंसाखातीर मुखेलपणान करतातः

अर्जुनाच्या सालीचो उपयोग

कुडींतलो पित दोश इबाडून जावंपी काळजाच्या दुयेंसांत तशेंच काळजाची क्रिया सुदारपा खातीर अर्जुनाचो सालीचो चूर्ण गांवठी तुपांत शिजोवन तातूंत साकर घालून पियेवपाक दितात. अशे केल्यार मांसपेशीचे बळ वाडटा आनी काळजाचें पोशण बरे तरेन जाता. कांय फावटी काळजाच्या दुयेंसा वेळार काळजाक सूज येता. त्या वेळार लेगीत अर्जुनाचो चूर्ण घालून शिकयल्लें तूप दिल्यार गूण मेळटा. कोणाचोय रक्तदाब (Blood pressure) उणावत जाल्यार तशेंच ह्रदयाचो आकार विकृतपणान वाडल्यार अर्जुन सिद्ध तूप वा अर्जुन घालून शिकयल्लें दूदाचो बरोच फायदो जाता. बिकांतल्यान रगत पडटा आनी बरोच त्रास जाता आसत जाल्यार अर्जुन चूर्ण घालून शिकयल्लें दूद वा उदक थंड जातकच घेवचें.(T. B) सारकें दुयेंस आसल्यार दुयेंतीक परत परत खोंकली येता आनी हड्डड्यांत भितर दुखता जाल्यार दुदांत अर्जुनाचो चूर्ण शिजोवन साकरी वांगडा दिवचे. ते भायर अर्जुनाचो चूर्ण अडुळश्याच्या पानांच्या रोसा वांगडा साकर घालून दिवचो. एखाद्या मनशाची चरबी वाडिल्ली आसल्यार अर्जुनाचे सालीचो चूर्ण सारक्या प्रमाणांत पोटांत घेवचो.

अर्जुनाची साल

प्रमाणा भायर वापर केल्यार ताचे वायट परिणामूय जातात. दुखापत जावन सूज वा दुख आयल्यार वा घावो जाल्यार त्या भागार अर्जुनाचे सालीचो रोस काडून वा सालीचो चूर्ण लावचो. घावो पेकपाक मजत जाता. हाता-पांयाचीं हाडां मोडल्यार अर्जुनाची ताजी साल बारीक वांटून मोडिल्लया जाग्यार लावची आनी अर्जुनाचो चूर्ण पोटांत घेवचो. ह्या लेपान हाडां जुळून येवपाक मजत जाता. पयलींच्या काळार अर्जुनाचे सालीचो उपेग हांडां जोडपाक करताले. गांवगिऱ्या वाठारांत कांय कडेन अजुनूय हो प्रयोग केल्लो दिश्टी पडटा. एखादे बायलेचो गर्भाशय सैल जाल्यार तशेंच तांबडें वा धवें आंगार वता आसता जाल्यार अर्जुनाचो चूर्ण उदका वांगडा घेवचो. अर्जुनाच्या झाडा पसून तयार केल्लें ‘अर्जुनारिष्ट’ हें पातळ वखद बाजारांत सहजतायेन मेळिल्ल्यान वेल्या कांय दुयेंसां खातीर ताचो उपेग करूं येता.

वर्ग:देवनागरी पानां
कुळीद

**कुळीद** ह्या कडधान्याचो उपोग वेगवेगळे पदार्थ करपाक वापरतात.

पावसाच्या दिसांनी कुळीदाचे वेलीक सांगो जातात. धवें, तांबडे आनी काळे अशे कुळीदाचे मुखेल प्रकार आसून गांवठी आनी रानटी अशो ताच्या दोन जाती आसात. गांवठीा आनी रानटी कुळीदाचे (cassia absus) वखदी उपेग आयुर्वेदांत वेगवेगेळे सांगल्यात. गांवठी कुळीद गरम जाल्यार रानटी कुळीद थंड गुणाचे म्हूण वळखतात. आमी आमच्या सदांच्या वापरांत गांवठी कुळीदाचो पदार्थ करपाथतीर चड पप्रमाञांत वापर करतात.

## कुळीदाचो फायदो
पोटांत वात जावप.पोटांत दुखप. दंत जावप. फिग्दाक सूज येवप अशी लक्षणां आसल्यार कुळीदाचो वापर करतात. कफ इबाडून खोकली मारप. उपयोग धांप लागप. उचकी येवप अशा कांय लक्षनां वेळार कुळीदाो उपेग जाता. मुतखो जालयार कुळीदाचें कढण घेवचें. घाम येवन जोर देंवचे खातीर कुळीदाचें गरम कदण उपेगी पडटा. बायलांक म्हयन्याची पाळी वेळार येना वा त्रास जाता जाल्यार कुळीदाचेा उपेग करचो. पित्ताच्या दुयेंसांनी तशेंच गरमेच्या दिसांनी कुळीदाचो चड उपेग करचो नेहय. कारण तातूंन शुक्रधातूचेर वायट परीणैम जाता. तशेच रगत आनी पीत इबाडून दुयेंसां जावपाची शक्यताय आसंता. कान दुखल्यार कुळीदाचो लेप भोवतवयणी लवचो. सूज आयल्यार कुशीदाच्या काढ्यान तो भाग शेकचो.

## कुळीद मसालो
नकुळीद काळे चेपटे आसतात .पातळ परसाकडेन जायत वा संडासातल्यांन रगत पडत जाल्यार रान कुळीद वापारचो. मुतपा लेळार त्रास जाता जाल्यार कुळीदाचो चूण( पीठो) पोटांत घेवचो. दाेळे आयल्यार ह्या चुर्णाचो लेप मसयलप्यांचेर लावचो. घावो जाल्यार हो चूर्ण त्या घाव्यार लावचो. चरत्या सारक्या कातच्या विकाराचेर कुळीदाचो चूर्ण लायल्यार गूण मेळटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
गुलाब

**गुलाब** हो फुलांचो राजा. माथ्याक माळटकच तो अस्तुरेचें सौंदर्य फुलयता. मोगाचें प्रतीक म्हूण मानिल्ल्या ह्या गुलाबाच्यो वेगवेगळ्यो जाती आसता. तांबडे, हळडुवे, गुलाबी, धवें अशा विंगड विंगड रंगाचें गुलाब आमका मुखेलपणान पळोवपाक मेळटा.

## गुलाबाचे उपेंग

गुलाब हें फूल पळोवपाक बरें दिसलें वा मन प्रसन्न करपी आसलें तरी ताच्यांत वखदीय गूण आसात हें भोव थोडयांक खबर आसतलें. ह्या सोबीत सुंदर गुलाबाच्यो पाकळ्यो बारीक वांटून तें वांटण चमचो भर पोटांत घेतल्यार वात(GAS) कमी जाता. तशेंच पातळ परसाकडेन जाल्यार लेगीत आयलें वांटण उपेग पडटा. गुलाबाच्या पांकळ्याचें हें वांटण चड प्रमाणांत पोटांत घेतल्यार संडास पातळ करपाक मजत करता.हाका लागून जे व्यक्तीक सूको संडास जावन परसाकडेन त्र स जाता अशा वेळार वयल्या वांटपाचे‌ तीन चार चमचे पोटांत घेवचे. गुलाबाच्या पांकळ्यांचें वांटून केल्लें पातळ वखद घेतल्यार काळाची क्रिया सुदारपाक मजत जाता. कुडीतलें रगत इबाडून जावपी कांय दुयेंसांनी हें वखद घेतल्यार बेगीन गूण मेळटा. गुलाबाच्यो पाकळ्यो आनी खडी साखर हांचो एकाचेर एक थर करून कांचेच्या भरणेत वताक दवरत जाल्यार कांय दिसांनी एक लेह तयार जाता. ताका 'गुलकन्द ' म्हण्टात. हें मिश्रण रगत उणें आसल्यार ( Anaemia) तशेंच पिंताचो त्रास आसल्यार एक एक चमचो सदांच कांय तेप घेवचें. बरोच लाव मेळटा.

संडासांतल्यान रगत पडप वा आंगांत जळजळ पडल्यार गुलाबाचें वयलें वखद पोटांत घेवचें. आंगाक चड घाम येवन घामसाण मारीत जाल्यार होच प्रयोग करचो. तशेंच कुडींतल्या शुक्रधातूचें बळ कमी जाल्यार वयलें पातळ वखद घेवंचें.बळ मेळपाक मजत जाता. जोर आयल्यार बाजारांत मेळपी गुलाबपाणी थंड उदाकांत घालून त्या उदकांत कपडो बुडोवन आंग पुसून घेवचें. तशेंच ताच्यो घडयो कपलार दवरल्यार जोर देंवपाक मजत जाता. कातिचो रंग इबाडल्यार तशेंच घावो जावन सूज आयल्यार त्या भागार गुलाबाच्यो पाकळ्यो वांटून लावच्यो. कातीचो रंग सुदारता‌ आनी सूज कमी जावन घावो बेगीन ‌पेकपाक मजत जाता. गुलाबपाणी लावन मुखामळ धुल्यार मुखाक्मळार तिकतिटसाण येवन चेरयाचेर तेज झळकता. तांबड्या गुलाबाच्यो पाकळ्यो वांटून मुखामळार लायल्यार कातीचो रंग सुदारुन चमक येता. आमी आमच्या पोरसांनी वा कुंडल्यांनी गुलाबाचें झाड अपुरबायेन लायतात. तांकां गुलाबूय फुलतात. तांचो परमळ आमकां आवडटा. आमी जायते फावट वेगवेगळ्या कारणां खातीर गुलाब बाजारांतल्यान विकते हाडटात आनी ते बावतकच भायर उडयतात. पूण आमी जर ह्या गुलाबाच्यो पाकळ्यो काडून ‌वयर सांगिल्ले प्रयोग करीत जाल्यार घरा बशिल्लेकडेन वेगवेगळ्या दुयेंसांचेर आमच्यांनी उपाय करुं येता.

वर्ग:देवनागरी पानां
म्हशींग

**म्हशींग**

## प्रस्तावना
म्हासकाच्या झाडाक गोंयातल्या काय वाठारांत शेगूल अशेंय म्हण्टात हें म्हसाकाचें झाड जायत्या जणांच्या पोरसांत दिश्टी पडटा. धवीं बारीक फुलां‌ (श्वेतपुषपा) आनी तांबुस फुला (रत्पुषपा)अशा फुल्लांच्या रांगावयल्यान  म्हासकाचे दोन प्रकार मेळटातं हातुंतलें धाव्या फुलांचे झाड सर्वमान्यपणान सागळे कडेन पळोवपाक मेळटां.

## उपयोग
आयर्वेदांत ह्या झाड़ाचो उपेग साबार दूयेंसां खातीर सागींल्लो आसा म्हसकाचीं पानां, सांगो,सागांच्यो बिंयो,तशेंच तची साल वखदी आसा. मस्काच्या तरण्या पानांची वा संगाची भाजी खल्यार जिबेक रूच हाडपाक आनी भूक वडोवपक मजत जाता. भूक कमी लागल्यार,जिबेची रूच गेल्यार, पोटांत दूखल्यार वा गुळो आयल्यार तशेंच पोटांत दंत जाल्यार लेगीत ही भाजी खावची.तकली दुखप, तकली जड जावप, घुंवळ येवप, मल्लुक मारून ‌येवप वा संज्ञास (coma) अशा दुयेंसां वेळार सांगांच्या बियांचो चिमटीभर चूर्ण नाकात फुंकचो.कुडीतले दोश (वात,पित्ता,कफ) इबाडून नाकांतल्यान घाण (पुतिनासा) येता आसत जाल्यार मस्काचीं पानां घालून शिजयल्लें तेल दोन दोन थेंबे‌ नाकांत घालचे.सालीचो कडो करून घेतल्यार खुप घाम वचून धाडिल्ली चरबी (fat) कमी जाता.ताका लागून चरबी वाडून जाड जाल्ल्या मनशांनी हो काढो सारक्या प्रमाणांत घेवचो.

## वखदां
कुडींतलो वात दोश इबाडून जावपी आर वा तोड वांकडें जावपा सारक्या दुयेंसाक म्हसकाच्या पानांचो रोस सकाळ आनी सांज हेर चालू आशिल्ल्या वखदां वांगडा घेवचो.तशेंच सांघ्याक सूज आनी दूख आसल्यार (आमवात) बिंयां पासून तयार केल्लें तेल लावचे तशेंच कुडींतलो कफ दोश इबाडून दोळ्यां मुखार काळोक आयल्यार वा दोळे आयल्यार म्होंवा वांगडा पानांचो रोस पोटांत घेवचो तशेंच पानांचो रोस एक एक थेंब दोळ्यांत घालचो.हो उपाय तज्ञ दोतोराकडल्यानूच करून घेवचो.केंसपुळी वा घावो जावन तातूंन सूज,दुख आनी जळजळ आसल्यार म्हसकाचीं पानां वांटून ताचो लेप घाव्यार लावचो.तशेंच सालीचो काढो गांवटी तुपा वांगडा घवचो.म्हयन्याचो पाळये वेळार बायलांक त्रास जाल्यार वा पाळी वेळार येना जाल्यार पानांचो रोस वा सालीचो काढो पोटांत घेवचो.सालीचो वापर चड प्रमाणांत केल्यार पोटांत जळजळ जावपाची शक्यताय आसता अशा वेळार दुद वा तुप पोटांत घेवचें.

वर्ग:देवनागरी पानां
लिंगड

**लिंगड** झाड दोन प्रकार आसा.

सरासरीन तीन ते पांच लांबट पाचव्या –धवश्या बारीक पानांचे हे वनस्पतीचो उपेग गांवगि-या वाठारांत गांवटीवखद म्हूण करतात.लिंगडीचीं पानां चुरगळ्ळ्यार वेगळेच तरेचो दर्प मारता,लिंगडीक बारीक धवीं वा निळी रंगाचीसोबीत फुलां फुलतात.हया फुलांच्या रंगावयल्यान धवीं आनी निळी लिंगड अशे दोन प्रकार पळोवपाकमेळटात.लिंगड ही जंतू नाशक आशिल्लयान एखादे व्यत्त्तीक सुणें वा विखारी जनावर चावल्यार घाव्यांक जंतूआनी विकार जावचो न्हय म्हूण पयली तेपार त्या मनशाक लिंगडिच्या पानांचो झाडो घालताले .हो प्रयोग गांवगि-या वाठारांत अजुनूय केल्लो पळोवपाक मेळटा.पोटाच्या जायत्या कागाळींचेर लिंगडीचो उपेगजाता.भूक कमी लागप.तोंडाची चव इबाडप.अपचन जावप.फिग्दाक (liver) सूज येवप.अशा दुयेसांनी लिंगडीच्यापाल्याचो रोस काडून पोटांत घेतात.पोटांतल्या कांय अवयवांची सूज देंवून तांचें कार्य सुदारपाक मजत करता.

## लाब
आंगाक जोर भरत जाल्यार लिंगडीच्या पानांचो रोस पोटांत घेवचो.हड्ड्याक सूज आयल्यार वा हड्ड्यांत कफभरून खोंकली मारता जाल्यार लिंगडिच्या पाल्याचो रोस म्होंवा वांगडा घेवचो.लिंगड गरम गुणांची आशिल्ल्यानहड्ड्यांतलो कफ आनी खोंकली थांबोवन सूज देंवयता.ज्या लोकांक अजिबात घाम येना,मुतूंक सारकें जायना वासंडासा वेळार त्रास जाता तांकां लिंगडीच्या पानांचो रोस ब-याक पडटा.सांदे दुखींत आनी सांदे सुजींत (आमवातआनी संदीवाद) ह्या सारक्या दुयेसांनी लिंगडीचो रोस पोटांत घेवचो.तशेंच पानां शिजोवन केल्ल्या काढ्यान सांदेशेकचे.तशेंच हातूंतले थोडो काढो सुंठीच्या चुर्णा वांगडा पोटांत घेवचो.लिंगडीचो पालो तेलांत गरम करून तो पालोसांध्यांक बांदल्यार सांदे दुखींत आनी सांदे सुजींत (Arthritis) ताचो बरोच लाब जाता.कंबर दुखींत लेगीत वयलेंवखद उपेगी पडटा.पांय मुरगळत वा दुखापत जावन आंगाक खंयूय सूज येवन दुखत जाल्यार त्या भागार तेलरगडून लिंगडीच्या गरम काढ्यान तो भाग बरो वेळ शेकचो.वयलीं लक्षणां कमी जाता

## लिंगडी तेल
लिंगडी पसून तयार केल्लेंतेल घाव्यार घातल्यार घावो बेगीन भरून येता. माथ्यांत ऊवो जाल्यार हें केसांच्या मुळांक लावचें. कंबरदुखीक हें तेल गरम करून लावचें. ताळो दुखत जाल्यार वा तोंड आयल्यार लिंगडीच्या काढ्याचो घळघळोघेवचो. तकली जड जावन दुखत जाल्यार लिंगडीचो पालो धाडावन गरम करून कपलार ताचो लेप बांदचो. थंडेकलागून नाक व्हांवून तकली जड जायत वा दुखत जाल्यार लिंगडीचो पालो सुकोवन ताचो धुंवर नाकांत घेतल्यारसाण मेळटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
तवशें

तवश्याचे गुण धर्म

गांवगिऱ्या वाठारांनी चडावत लोक पावसाळ्यात तवश्यांची लागवड करतात.तवश्यांचो वेगवेगळ्यो जाती

आसून गोंयात लोक कांय कडेन मिर्ग लागचे पयलीं तवशांचे मळे किल्लोवन काडतात.तवश्याचो पिपऱ्यो

खावपाक रुचकर लागतात.पावसाळयात तवशें चड प्रमाणात खाल्लयार थंडि जावंपाची शक्यताय दाट

आसता.

तवश्याचो उपेग

तवशें हें थंड आशिल्ल्यान गरमेच्या दिसांनी वा पित्ताच्या दुयेंसां वेळार तवशें उपेगी पडटा.पित्त इबाडून

जाल्ल्या दुयेंसांत तशेंच कामणी सारख्या दुयेंसा वेळार तवशें खावचें.

मुतपाक कमी जायत वा त्रास जायत जाल्यार तशेंच आंगांक जळजळ पडल्यार तवशें किसून मेथी आनी

गोड घालून केल्ली पेज जेवची.आंगांक आनी हातपायांक जळजळ पडल्यार तशेंच न्हीद पडना जाल्यार

तवश्याचो गर वाटून ताची लेप हाता पांयांक आनी तकलेक काडचो.तेभायर खोबरेल तेलांत तवश्याच्यो

बिंयो घालून शिजोवन तयार केल्लें तेल लावचें.

तवश्याचे खाशेलताय

तवश्याची तवसळ करून खाल्ल्यार कुडीक बळ मेळटा आनी घटसाण येवपाक मजत जाता.तवश्याची

पातळ कापां मारून मुखामळार लायल्ल्यार कातिवयले दाग कमी जावन रंग सुदारता.तशेंच दोळ्यांभोंवतणी

काळी वर्तुळां जाल्यार तवश्याची पातळ कापां दोळ्यांर दवरचीं.अशें केल्यार थोड्याच दिसांनी बदल दिसून

येता आनी तीं काळी वर्तुळां वयतात.तवशें चड प्रमाणात खाल्ल्यार थंडी जावपाची शक्यताय आसून तवशें

खाताना हाची जतनाय घेवची.

तवश्याचे वयले वखदी उपेग आनी ताचे गूणर्धम लक्षात घेवन गरमेच्या दिसांनी बाजारात मेळपी ह्या

तवश्याचो उपेग करचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
माड

**कल्प वृक्ष**

कोंकणाचे  सोबीत सुंदर पिकाळ भुंगेरे माड ही सैमान दिल्ली देणगी आसा. मनीस माडाच्या एकान एक भागाचो वापर वेगवेगळ्या कारणाखातीर करता. ताका लागून माडाक  कल्प वृक्ष अशें म्हणतात. माडाक वर्साचे बाराय म्हयने नाल्ल लागतात म्हण ताका 'सदाफला' अशेंय म्हणतात. माडाच्या फुलांचो आनी फळांचो आयुर्वेदांत जायत्या दुयेंसाखातीर वापर करतात.

**आडसराचें म्हत्व**

आडसर हें पिंताच्या दुयेंसाक सामके बरें. तान लागप. आंगाक जळजळ पडप. पोटांत जळून येवप. मुतपाक त्रास जावप. मुतपाक कमी जावप. तशेंच मुतपाच्या वेळार जळजळ पडप. अशा वेळार आडसराचें उदक पियेवचें. वयल्यो कागाळी उण्यो जातात. काम करून थकल्यार वा हेर कसल्याय दुयेंसा उपरांत अशक्तपण आयल्यार आडसराचें उदक पियेल्यार आगांत तरतरी येता आनी स्फूर्ती मेळटा.कसल्याय कारणान कुडीतलो उदकाचो अंश कमी जाता तेन्ना आडसराचें उदक हें अमृत संजीवनी सारखें काम करता. पींत जावप (आम्लपित्त). पोटांत घावो जावन ( Stomach, Intestinal ulcer ) जळजळप. तशेंच पोटांत वात (Gas) जावपा सारख्या दुयेंसावेळार आडसराची कातली खावंची आनी आडसराचें उदक पियेवचें. दुयेंस बरें जावपाक मजत जाता.

**नाल्लाचें उदक**

काय कातीच्या विकारावेळार आंगाक पुळेर येवन जाळ पडटा.अशें आसल्यार आडसराच्या वा नाल्लाच्या उदकांत तो भाग धुंवचो. पातळ परसाकडेन जाल्यार वा परसाकडेन रगत पडल्यार माडाचीं तन्नी फूलां उदकान वांटून ताचो रोस काडचो आनी पियेवपाक दिवचो. परत परत मुतपाक जाल्यार ह्या फुलांचो रोस उपेगी पडटा. तशेंच वयल्या दुयेंसाक आडसराचें उदक पियेवचें. रोखडेंच गुण पडटा. कातीचो रंग सुदारचेखातीर तशेंच मुखामळार तिकतिकी येवचेखातीर मुखामळार नाल्लाचें उदक लावन थोडो वेळ दवरचें आनी मागीर थंड उदकान तोंड धुवचें. कुडींतलो पित्तदोश इबाडून जावपी गोड्यामुताच्या दुयेंसाक नाल्लाची कातली उपेगी पडटा. हाचेभायर मुतांतल्यान मूर पडटा आसत जाल्यार तांबड्या माडाच्या पाळांचो उपेग करतात. तशेंच निर्मळी जाल्यार तरण्या चट्टांचो रोस पोटांत घेतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
भिरंड

thumb|भिरंड
लॅटीन नांव :Garcinia indica chois

पाचव्या दाट पानांनी भरिल्ल्या ह्या भिणणीच्या झाडाक तिच्या पासून मेळपी आंबट सोलांक लागून आमी चडशे जाण वळखतात. भिणणीचीं पानांय चवीक आंबट आसतात. भिणणीक लागची बारीक वाटकुळीं फळां म्हळयार 'भिणणा' पिकतकच तांचो कोर तांबडो जाता. हीं भिणणा' चवीक आंबट - गोड लागतात.

## भिरडचें फायदे
भिणणां पासून सोलां जाल्यार बिंया पासून भिणणेल (तेल) तयार  करतात. भिणणेल, पदांचो रोस (आगळ), सोलां आनी भिणणीच्या पाठांचो उपेग आयुवेदांत वेगवेगळ्या दुयेंसा खातीर करतात.  गोंय तशेंच कोंकणांत घरा घरांनी रादलें कुडींत भिणणांचया उपेग वेगवेगळ्या जिनसांक रुच हाडचेखातीर करतात. सोलांच्या आगळांत मिरसांग, मीठ, लसूण आनी ओली कोथंबीर घालून तयार केल्ली सोलखडी  जेवण उपरांत घेतल्यार  जिरवणे  खातीर  बय्यक  पडटा. भिण्णांंक 'कोकम' अशेंय म्हणटात. ह्या कोकमाचें  सरबत पियेल्यार कुडींत वाडिल्लें पींत  कमी जावपाक मजत जाता. उबाळाच्या दिसांनी हाचो  सदांच उपेग केल्यार गरमेक लागून जावंपी बरिचशीं दुयेंसां पयसावतात.  काळजाची किया  सुदारचे  खातीर  तशेंच आंगाक  जळजळ  पडल्यार पिकिलल्या भिण्णांचें  सरबत पोटात घेवचें.  पिकिल्ले  भिण्णांचें फळ जाठरागी  वाडयता. जिबेक रुच हाडटा. एखाघाक परत परत तान लागता आसत जाल्यार पिकिलल्या भिण्णांचें सरबत करून घेवचें. आनीक एक म्हत्वाचो  उपेग म्हळ्यार.

*फिग्दाचे (Liver) कितेंय सुदारणा घडोवन हाडपाक भिण्णांचें उत्तेजन दितात. भिणणेल घाल्यार तो घावो बेगीन पेकपाक मजत जाता. तशेंच नाडिव्रण (Fistula)  जाल्यार भिणणेल त्या जाग्यार लावचें .आंगाक पुळेर आयल्यार भिण्णीच्या मुळाचे  सुलचो चुण करून त्या जाग्यार लावचो.*

## भिरडचें लुकसाण
बिकाचो त्रास आसल्यार तशेंच पातळ परसाकडेन जाल्यार पिकिलल्या भिण्णां खावचीं. पोटांत गुळो येवप. पोटांत दुखप अशीं कारणां दिसून आयल्यार ह्या पिकिलल्या  भिण्णांचो उपेग करचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
द्राक्षां

ॅांची वेल आसता. तांचेमळेवशट ांतांनीच आसात. ाां बयाच कारचीं आसतात. पाचवीं आनी काळीं ां आमकां मख ु ेलपणान पळोवकं मेळटात. ‘ा फलोम' अशआयव ु दांत सांगलां .कारण ताततं ू ग ु ,मधरू,थडं गण ु ांचो आपाव आसता. ताका लागन ू क ू डीक बळ मेळटा. ताकद मेळटा.ाांक बरंच पयायी नांवांआसात. हैमवत,स ु ा, अमतृ फला,क ृ णाक,गडु ा अशी नांवांाांक जोडलंआसात. घोसान लागतात ह ू ण तांकांग ुछफला लेगीत हणटात. ांचो उपेग आयव ु दांत काळी ाां ेठ मानयांत. ाा खायार क ु डीतयान सगया धातचं ू पोशण बरेतरेन जाता. तेभायर तान लागयार, पोटांत जळजळ जायत वा खकल,धांपता लागयार ाांबरंच उपेगी पडटात. तांबया,काया ाांनी एक सारको गरजेचो घटक आसता. आव लेभाशत ताका antioxidants ( bioflavonoids) हणटात. हो घटक आशया घटकांया(free radicals) वद वागता. ताका लागन ू काळजाच दय ु स ,कँसरा सारया दय ु स ांपसन ू आमचरण जाता. तेभायर आगं ांत रगत येवप, सडं ासांत रगत पडप.तशच य आनी फ ु फ ुसांत घावेजावप सारया लणांत ाांचो बरोच उपेग जाता. हाततं ू यान कांय वकारांनी ाासवा सारक ाांपसन ू तयार केलवखद वापरतात. पासांचो वापर ाांसक ु तकच तांकां 'पासा'ं हणटात. मराठंत पासांक'मनक ु ा' अश हणटात. ाांपरस पासांचो वखद ह ू ण बरोच उपेग जाता. हान भरु यांक दवपाक पापा बरं . भरु यांक मलवतन वेवथीत जायना वा घट जाता जायार धव ु न उदकांत भजता घालन ू तींक ु कन ततांकांउदक दवच. तशच हान भरु यांक मतु पाक ास जाता वा उणेजायत जायार ह क ु करायलउदक दवच. हातन ू बरोच फरक पडटा.हडयांक हो ास आसत जायार याच उदकांत गयाची फ ूड घालन ू घेवची. पासांफ ु गोवन सदांच कांय तपे खायार रगत श ुद जावन कातीचेवकार बरे जावपाक मजत जाता. आवज बसला आसत जायार पासांहव ू हव ू चाबन ू खावचीं . आलपाचो ास आशयांनी आवं ाळो वा हयाया चण ु ावांगडा लन पावसांत खावचीं . सदांच असो वापर करतकच कांय तपान आलपाचलण उणावता. अशकपण आयलांआसत, क ू ड थकया आसत जायार पयलं थोडींपावसांत खावचींआनी मागीर उदक पयेवच. अशकपण उणजाता. कामीण जायार पावसांत तप ु ा वांगडा वा गांवठ तप ु ांत भाजन ू सदां खावची.ं ताततं ू पतात भायर पडू न कामणीचींलणांउणावतात. पाडुता आसयार पासांचो वापर सदांच करचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
तेंडली

गांवगि‍‌रया वाठारांत 'तेडली' हे वनसनपतीची वेल साबार जाणांच्या पोरसांत दिशटी पडटा. पोरसांत ल्हान माटोव करून तडलेची वेल ताचेर चडयतात. हे वेलीक धवीं फुलां फुलतात . ती फुलां सोबीत दिसतात . तांची लांबट , वाटकुळी फळां (तेंडली) पिकतकच तेंडली तांबडी भडक जातात . हरव्या तेंडलयांची आमी भाजी करून खातात. ही बाजारांत व्हडा प्रमाणांत मेळटा .गोड आनी कोडू तेंडली अशे तेंडलयांच्यो दोन जाती आसात . कोडू तेंडलें रानात मेळटा . ताचीं पानां ,  फळां तशेंच पुराय वनस्पत कोडू आसता. तेंडलेच्या फळा बरोबर ताचीं पानां तशेंच मुळां लगीत वखदी आसून कुडीतल्या फग्दाच्या तशेंच पोटाच्या साबार दुयेंसांवेळार ताचो उपेग जाता. कांय दुयेंसांक लागून भूक उणावप तशेंच पचन वेवस्था इबाडून कोठो (संडास) साफ जायना. अशा वेळार तेंडल्यांची भाजी करून खावंपी तातूंत भूक तर वाडटाच . ते भायर पोट साफ जाता . तशेंच धांप लगात वा खोकली मारत जाल्यार ही भाजी बरीच उपेगी आसा.

## तेंडल्यांचो वखदि उपेग
कामिणी सारख्या फिग्दाच्या दुयेंसांत फिग्दाचें कार्य सुदारूक वयल्या दुयेसांत तेंडली उपेगी पडटात. तशेंच तेंडलेच्या मुळांचो रस लेगीत वयल्या दुयेंसांत उपेगी आसा. कुडीतलें रगय साफ करपाक लेगीत तेंडलेचो उपेग करूं येता . गोडयामुताचे बरेच प्रकार आयुवैदांत सांगिल्ले आसात . तातूंतले पुयमेह (मुतांतल्यान पूं तशेंच द्रव वचप)

अशा तरेच्या साबार प्रकारांनी तेंडलेचो उपेग जाता . तेंडलेचीं मुळां वांटून तो रस पोटांत घेतल्यार वा सुकिल्ल्या मुळांचो चूर्ण पोटांत घेतल्यार वयल्या दुयेसांत ताचो बरोच लाव जाता . शिबां सारख्या कांय कातीच्या विकारांत पिकिल्ल्या तेंडल्यांचो चूर्ण  लावपाक उपेग करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
केळें

के ळ्याचे वर्णन दोन ते चार मीटर लाांबीयेचे के ळीक पानाां मदल्या ना येवपी के ळयाांचो घड ततची सोबीतकाय वाडयता.ह्या घडाच्या म ु खार बोणयेच्या रूपान भितर लाांबट फ ु लाां आसतात. के ळीां गोड रसाचीां आनी थांड ग ु णाांची आसू न पचनाक जड आसतात. के ळिच्या पानाांचो वापर पयली लोक के भळच्या पानाचेरूच जेवताले. काांय सणाां-परबेक आज ू न लेगीत ताांचो उपेग जेवणा खातीर करतात. के भळच्या पानार जेवल्यार जेवणाचे ग ू ण वाडटात. तशेंच पपांताचो त्रास कमी जाता.जेवणाांतले काय दोश कमी करपाक लेगीत हाांचो उपेग जाता. हाका लाग ू न जेवणाांक के भळच्या पाांनाांचो उपेग के ल्यार िलायके क बऱ्याक पडटा. के ळ्याच ां वखदी ग ु र्ा के ळयाांनी वखदी ग ु णधमम आसतात. वात आनी पपत्त दोश इबाडू न जावपी साबार दय ु ेंसाांत ताचो उपेग जाता. प ू ण कफ दोश वाडटा. थांडी,खोकले सारक्या दय ु ेंसाां जावां येतात. म्हण के ळीां खातना हाांचें मान राजाचें . उपासात हें फळ बरें. सांडासातल्यान रगत आनी पपतात पडत जाल्यार के ळयाांच्या फ ु लाांनी म्हळयार बोंडयेची िाजी खावची. तशेंच पपकलेंले के ळें खावचें.आांगाक जळजळ पडत वा बायलाांच्या आांगार ताांबडे चड प्रमाणात वणत जाल्यार पपकलेलीां के ळीां खावचीां. पचन व्यवस्थीत जायना तशेंच पातळ परसाकडेन जायत जाल्यार हरव्या के ळयाांची िाजी खावची. पपकलेलीां के ळीां खाल्ल्यार लेगीत बऱ्याक पडटात.तान लागता रावता झाल्यार पपकलेल्या के ळयाांचो शेक करून पपवचो. के ळीचें काांडी लेगीत वखदीां आसू न मेध्य,तशेंच मल्ल ू क मारून येवप सारक्या मेंदच् ु या दय ु ेंसाांत के भळच्या काांडयेचो रोस काडू न पोटाांत घेवचो. मदीां-मदीां के भळच्या बोणयेची िाजी करून खाल्ल्यार पचनक्रिया सुदारपाक मजत जाता. थांडी जाल्यार के ळीां खावांची न्हय. तातू ांत थांडेचीां लक्षणाां वाडु न त्रास जावां येता. गोंयच्या वाठाराांत के ळ ही एक प्रकारची सांजजवनीच आसा. आपल्या पोसाांत जागो आसल्यार एक तरी खेळ लावची. तशेंच ताचो वेळार उपेग करून घेवचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
कुंवाळो

कूंवाळ्याची खाशेलताय

कूवाळ्याचो आयूवे॔दांत कुष्माण्ड म्हणटात .बायर म्हयने वाडपी ही वेल जातूंत उष्मा ना तो कूष्माण्ड .कूंवाळ्याचें फळ ,बीं बानां अशे भाग वखदांत वापरतात. कूंवाळ्याक आयूवे॔दांत खूब म्हत्व आसा कूंवाळ्याचो रंग धवसो-गोबरो आसा. तो दुदया सारको लांबट-गोल दिसता. ताका धवो दुदी  ( Sah Gourd Melon) लेगीत म्हणटात. कूंवाळ्याची भाजयेत तशेंच वखदांत वापर करपाक मोट्या प्रमाणांत लागवड करतात.कूंवाळ्याचो एक वेगळो प्रकार मेळटा ताका क्षेत्र कूष्मांड (Cucurbita Maschata) अशे म्हणटात.

## कूंवाळो जीवाक बरो
आधुनीक अभ्यास प्रमाण कूंवाळ्यांत कॅल्शियम,फॉसफरस,लोखंड,थायमीन,रिबोप्लोवीन निओसीन तशेंच  'क' जिवनसत्व भरपूर प्रमाणांत आसता.कूष्माण्डाचीं फळां बरोच तेंप उरतात. हाचो मुखेल वखदी गुणधर्म सांगचो जाल्यार हातूंत उष्मांक कमी प्रमाणांत आसाता. तशेंच हालींसराक जावंपी दुयेंसां जशीं गोडेंमूत,कॉलेस्ट्रोल,बलबलीतपण. अशा दुयेंसांनीं कूंवाळो खास लाभकारी थारता.

कूंवाळो स्निग्ध,गोड रसाचो आशिल्ल्यान अनुलोमन करता. बध्द मल प्रवृत्ती आसता तेन्नाय ताचो वापर जाता. मुखेल करून कूंवांळ्याच्यो बिंयो वांटून ताचो कल्क (चटणी)दिवन उपरांत रेचक वखद दिल्यार दंत मरून भायर पडटात.
कूंवाळो हो गोड,थंड आनी स्निध आशिल्ल्यान काळजाक बरो पडटा. काळजाचे स्नायू कमकुवत जाल्यार तशेंच उच्च रत्तदाबा अशा लक्षणांचेर कूंवाळ्याचो रस बरें कार्य करता. मल प्रवृत्तीवेळार त्रास जावन रगत पडटा आसत जाल्यार कूंवाळो वापरतात. जांका खूब तान लागता अशा मनश्यांक हाचो फायदो जाता.

कूंवाळो फुफ्फुसांक बळ दिता. तातूंत खोकली,ताप कमी जाता. तशेंच क्षय (टी.बी) विकारांत थुंकयेतल्यान रगत वयता तेन्न ते थांबोवपाक कूंवाळो बरीच मदत करता. क्षय वेळार येवपी खोकलेत लेगीत ताचो वापर जाता. ह्या गुणांक लागून क्षयात(टी.बी) ताचो चडांत चड वापर जाता. स्वास (अस्थमा) ह्या विकारात ताचो बरोच लाब मेळटा.

## कूंवाळ्याचे गुणधर्म
कूंवाळो थंड गुणाचो आसल्या कारणान आंगातली जळजळ,संताप,उश्म कमी करता. ते खातीर कूंवांळ्याच्यो बिंयो वांटून ताचे शरबत करून घेवचे. कसल्याय दुयेंसा उपरांत आंगात अशत्तपणा आयल्यार तशेंच मनीस बारीक आसत जाल्यार ह्या फळाचो रोस वापरतात. तातूंत आंगाक ताकत येता. गरमे दिसांनी जावपी दुयेंसा पिडनात. लाशिल्ल्या आंगाच्या भागार फळातलो गर वा पांना वाटून रस लायतात तातूंत दुयेंतीक थाकाय मेळटा.

मेंदवाक बळ दिता , बुध्दी,मेधा,धारण,शक्ती हातूंत वयाड करता. न्हिद पडना अशा वेळार लेगीत कूवांळो बरो तरेन कार्य करता. मन शांत दवरता. बुध्दीचे पोशण करता. कूंवाळो रगतातले विखारी घटक (टॉक्सीन) मुताच्या मार्गातल्यान भायर उडयता. आनीक म्हत्वाचें सांगचे जाल्यार मूत्र प्रवृत्ती सुदारता. वृक्काचेर (किडनी) कार्य करून मूतपाक त्रास जावप, तशेंच मूतखडो आसल्यार कूंवाळो बरोच फायदेशीर थारता. शूक्रधातूंची दुर्बळताय आसता तशेंच ताची उत्पत्ती कमी प्रमाणात जाता अशा वेळार कूंवाळ्याच्या वापरात बरीच मदत जाता.

अशे तरेन बरयाच लक्षणांनी कूंवाळो आमच्यान वापरूं येता. पूण खंयच्याच गजालीचो चड वापर केल्यार ताचो त्रासूय बी जाता. म्हून कूंवाळो प्रमाणात वापरचो.

वर्ग:देवनागरी पानां
कोबी

**कोबी**

कूळः Brassicaceae

लॅटीन नांवः Brassica oleracea L.

Var. capitata L                                       

## कोबीचो फायदो आमच्या कुडीचेर
कोबी ही भाजी बाजारात सहज उपलब्ध आसून ती गुणकारी आसता. हांगा मुजरत सांगता दिसता की ही भाजी स्वस्त आनी मस्त आसा. ही भाजी हेर भाजयां सारकीच बरयाचशा जिवनसत्वांनी युन्त्क अशी आसता. ताचे भयार तातूंत असो एक घटक (Beta Carotene) आसता, जाका लागून कुडीक चड  करुन आमाशयांतले कॅन्सर वा तशेच तरेच्या बर्याच दुयेंसांपासून बचाव करुं येता. (अशें संशोधनांतल्यान दिसून आयलां. ) कोबी हो नवें जिवन दिवपी घटक मानपाक हकरक ना.

## कोबीचो परिणाम आमच्या आरोग्याचेर
पोटाच्या बरयाचशया कागाळीं पसून मुन्त्क  करपाक लेगीत कोबी बरीच उपेगी. जांकां पचनाचो  त्रास आसा तशेंच बध्दकोष्ठ (Constipation) आसा ते व्यन्त्कींक कोबी बरोच उपेगी. जांकां आंतडयांत  घाय (Gastrict Ulcer) जाला अशांक एक खोशेची खबर म्हणल्यार कोबीचो रोस पिल्यार तांकां  जावपी ह्या त्रासदायक दुयेंसा पसून गूण मेळटा. तशेंच घावो पेखपाक मजत जाता.

## कोबीचो कुडीचेर परिणाम
कोबी वखद म्हूण उपेगांत हाडटना ताचो रोस घेवचो. कारण शिजयतकच ताच्या जिवनसत्वांची  हानी जाता आनी आमकां जाय तो घटक मेळना. तेन्ना भाजी शिजयतना ती अद॔ कच्ची दवरची आनी  वापरची. सालादांत कोबी वापरल्यार ताचे बरेच  फायदे मेळूं येतात. कोबी कात कांतीमय करता. केंस  नियरोगी लांब करता. कोबीचे, भायले पाचवे काळपट  सालींत चड जिवनसत्वां आसतात. जीं आमी बरयाच फावटी काडूनउडयतात. कोबीचो प्रमाणा भायर  उपेग लेगीत मारक थांरुक शता. वृक्काशमरी  (Kidney Stone) वा हेर कसलीय अशमरी  आशिल्ल्यानी कोबीचो सांबाळून उपेग करतो. अशें  आसलें तरी मुत्राघात (UrineRetention) ह्या  दुयेंसात ताचो मुजरत वापर जाता.



वर्ग:देवनागरी पानां