open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
आषाढ

हिंदू कालगणनेप्रमाण चवथो म्हयनो. ह्या म्हयन्याचे पुनवेक पूर्वाषाढा वा उत्तराषाढा नक्षत्रांत चंद्र आसता म्हूण हाका ‘आषाढ’ हें नांव पडलें. हाका ‘शूचि’ अशें आनीक एक नांव आसा. सूर्य मिथुन राशींत आसतना आषाढाक सुरवात जाता. कर्कसंक्रांतीक श्राध्द करचें अशें सांगलां. आषाढ म्हयन्यांत करपाचीं व्रतां अशीं: आषाढमेकंभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रित:I

बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्चु जायतेII (महाभारत)

अर्थ: आषाढ म्हयन्यांत दिसांक एकदांच जेवण निरलस राविल्ल्यान खूब संपत्ती, धान्य आऩी चल्यांची प्राप्ती जाता.

उपानधुगलं छत्र लवणामलकानि चI आषाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तीत:II (वामनपुराण)

अर्थ: आषाढ म्हयन्यांत वामनाचे भक्तीखातीर जोतीं, सत्री आनी मिठांतले आंवाळे दान करचे.

आषाढांत गोंयां आनी महाराष्टारांत पावसांचो नेट आसता. शुध्द एकादशीसावन विष्णूच्या शयनाक (न्हिदेत) आरंभ जाता म्हूण हिका ‘शयनी एकदास’ म्हणटात. आषाढी एकादशीक पंढरपुराक व्हडली जात्रा भरता थंयच्यान चातुर्मास सुरू जाता. शुध्द प्रतिपदेक कालिदास स्मृतिदीस मनयतात. ह्या म्हयन्याच्या मूळ नक्षत्रांत चंद्र आसता. त्या दिसा बेंदूर, पुनवेक व्यासपुजा, उमाशेक दीपपूजा तशेंच अधिक आषाढांत ‘कोकिळाव्रत’ ह्या परबांक लागून आषाढाक म्हत्व आसा. तेचप्रमाण आषाढांतले अष्टमीक महिषासुरमर्दिनीची पूजा, दशमीक वरलक्ष्मीव्रत, पुनवेक अन्नदान आनी कृष्णाष्टमीक ‘विनायकपूजा’ हीं कृत्यां करतात.

## आषाढ पांवळी
पयलींच्या काळांत ल्हान आसताना चलयांचें लग्न जातालें. आषाढ म्हयन्यांत एक चली ते आषाढ पांवळेक पळेत आशिल्ली. पळेता-पळेतां तिका आपल्या कुळारची याद आयली आनी खूब वायट दिसलें आऩी योगायोगान त्या दिसा तिका मरण आयलें. ताच्यावेल्यान आषाढ म्हयन्यांत लग्न केल्ल्या चलयांनी कुळारा येवचें अशी प्रथा पडली.चलयेचो मांव आनी मांय कुळारा धाडपाक अनमनत म्हूण ती चली घोवागेर रावत जाल्यार तो म्हयनो मांवाक वायट वचूं येता असो समज निर्माण केलो अशेंय म्हणटात.

## आषाढ-फुलां
आषाढ म्हयन्यांत कुळारा आयिल्ले चलयेक फुलां माळपाची चाल पडली. ह्या फुलांक ‘आषाढ-फुलां’ अशें म्हणटात. ज्या दिसा आषाढ फुलांचो सुवाळो जाता त्या दिसा ते चलयेचीं घरची मनशां येवन फुलां माळून तिका कुळारच्यान आपल्या घरा व्हरतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
इंदूर

मध्यप्रदेश राज्यांतलें सगळ्यांत व्हड शार. लोकसंख्या: 8,27,000 (1981). क्षिप्रा न्हंयची उपन्हंय खान आनी सरस्वती हांच्या देगेर इंदूर शार वसलां. मुंबय ते आग्रा ह्या राश्ट्रीय महामार्गाचेर मुंबय सावन 704 किमी. ईशान्येक आनी समुद्रथरासावन सुमार 530 मी. उंचायेचेर इंदूर शार आसा.

1715 वर्सा सुर्वेक कंपालाच्या जमीनदारान हांगा वस्ती केली. 1741 वर्सा हांगा इंद्रेश्वर हें देवूळ बांदलें. ह्या देवळावेल्यान ह्या शाराक इंद्रपूर- इंदोर-इंदौर आनी इंदूर अशीं नांवां पडलीं.होळकरांची राजधानी महेश्वर वाठारांत आशिल्ली, थंयसल्यान 1818 वर्सा तांणी ती इंदूराक हाडली. इंदूर हे शार समृद्ध माळव्याच्या मुखेल जाग्यार आशिल्ल्यान आनी होळकरांची राजधानी जाल्ल्यान ह्या शाराची नेटान उदरगत जाली.वेपारी, उद्देगीक आनी शिक्षणीक नदरेन इंदूर शाराक बरेंच म्हत्व आसा. गंव, बाजरी ह्या सारक्या धान्याची आनी कापसाची, मध्य प्रदेशांतली म्हत्वाची बाजारपेठ म्हळ्यार इंदूर. शारांत सुताच्यो आनी कपड्यांच्यो गिरणी आसात. हांगाच्या इंजूरी साड्यांची खूब नामना आसा. ह्या शारांत तेल, कांबळी, अफू, रसायनां, यंत्रां, फर्निचर, खेळाच्यो वस्तू, धातू, दुदाचे पदार्थ, बॉबिन आदी उद्देग चलतात.

आदल्या काळार राजकुंवरांखातीर बांदिल्ले संगमरवरी डेली कॉलेज, तशेंच शेतवड,अभियांत्रिकी, वैजकी महाविद्यालयां ह्या शारांत आसात. 1964 त सुरू जाल्लें इंदूर विद्यापीठ ह्या शारांत आसा. इंदूर शारांतल्यान खांडवा ते अजमेर रेल्वेमार्गाक जोडलां.

इंदूर शारांत आशिल्लो होळकरांचो प्रासाद, न्हंयदेगेवेलो नक्षीदार सत्र्यो, उद्यानां, ऊंच हवेली हांणी शाराच्या वैभवांत भर घाल्या. हे भायर कंवची, हारसो आनी रंगीत मणी वापरून बांदिल्ल्या जैन मंदिराचें रूप आगळेंच आसा.

## '''संदर्भ'''

वर्ग:देवनागरी पानां
इंद्र-2

संस्कृत भाशेचो व्याकरणकार. कथासरित्सागराच्या चवथ्या तरंगांत, पाणिनी आदी व्याकरणकारांचो एक संप्रदाय आसा अशें म्हळां. व्याडि, वररुचि आनी इंद्रदत्त हे त्या संप्रदायांत मुखेल आसात. ह्या व्याकरणकारांक ‘ऐंद्र’ म्हण्टाले. व्याकरणाच्या मळार पाणिनीचें म्हत्व वाडटकच हो संप्रदाय ना जालो. बर्नेल हाच्या मतान तोलकाप्पियम् ह्या तमिळ व्याकरणांत ऐंद्र पद्धतीचें अनुकरण आसा. पाणिनी, कात्यायन आनी हेर व्याकरणकार जाचो प्राचाम्, एके अशा उतरांनी उल्लेख करतात तो इंद्र आसूंये अशें भारतीय संस्कृतिकोशांत म्हळां. इंद्राचो व्याकरणग्रंथ सांपडना. अभिनव शाकटायनाच्या शब्दानुशासनांत ताचो उतारो पळोवंक मेळटा. बोपदेव आपल्या कविकल्पद्रुमांत इंद्राचो उल्लेख करता. इंद्राणी: देवांचो राजा इंद्र हाची बायल. तिका ‘शची’ अशें आनीक एक नांव आसा. ती सूक्तद्रष्टी आसली.

रामायण आनी पुराणांत तिका पुलोमा दैत्याची चली अशें म्हळां. तिच्या सोबीत, शिरवंत रुपाक भुलून सगळ्या देवतांमदल्या इंद्राम तिका पसंत केली, अशें तैत्तरीय ब्राह्मणांत सांगलां.इंद्रान तिका चोरून व्हेली आनी पुलोमा श्राप दीत म्हूण ताका जिवेशी मारलो. इंद्रावांगडा ती राजसभेंत बसताली. तिणें आपणाक पूत जावंचो हो हेत मनांत बाळगून गौरीव्रत केलें. तेवरवीं तिका जयंत हो पूत जालो, अशें कांय उल्लेख भविश्यपुराणांत (ब्राह्म. 22) सांपडटा. ऋग्वेदांत तिचे संबंदीच्यो जायत्यो ऋचा येतात. तातूंत तिचेविशीं फुडलीं म्हायती मेळटा. आपले सवतीचो मद जिरोवपाखातीर तिणें तिचेर मंत्रिल्ल्या पाळां-मुळांचो उपेग केल्लो (10.145). एका सूक्तांत तिचें तेज प्रगट जालां (10.86). इंद्र आपलेपरस वृषाकपीक चड मान दिता तो पळोवन ती तिडकता. मनशावरीच देवाच्या कुटुंबांत लेगीत झगडीं चलतात, हें त्या सुक्तावेल्यान समजता.

इंद्रणीक अखंड सवाशीण मानल्या. देखून, लग्नावेळार खास करून साकरपुड्यावेळार व्हंकलांनी तिची पूजा करपाची चाल कांयकडेन चलता. विदर्भांत इंद्राणीचें मंदीर आसा. थंय रुक्मिणी तिची पुजा करपाक गेल्ली अशें म्हण्टात. विदर्भांत इंद्र-इंद्राणी कांय लोकांचें कुलदैवत आसा. ओरिसांत इंद्राणीची एक व्हड मूर्त मेळ्ळ्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
इंफाळ

**इंफाळ** आदल्या मणिपूर संस्थानाची आनी आतांच्या मणिपूर राज्याची ही राजधानी.इंफाळ आनी नंबुल न्हंयांमदल्या एका सुंदर देगणांत, समुद्रथरासावन सुमार 800 मी. उंचायेचेर हें शार वसलां.

दाट गांवगिरे वस्तीच्या मदीं आशिल्ल्या ह्या थळाक नामना मेळ्ळी, ती थंयच्या थळाव्या राजाच्या किल्ल्यान. पूण 1891 वर्सा जेन्ना हांगा ब्रिटिशांनी आपले राज्य वसयलें तेन्नाच तांकां नगराचें रूप मेळ्ळें. विस्तार 240 50’ उत्तर 930 59 उदेंत, लोकसंख्या: 10,0,366 (1971).मणिपूर राज्याचें हें एक संस्कृतीक आनी वेपारी केंद्र. हांगाच्या कलाकुसरीच्या वस्तूंक आनी हातमागावेल्या कपड्यांक नामना आसा. मणिपुरी नृत्यकलेचें हें मूळपीठ समजतात. तशेंच ‘पोलो’ खेळाचें हें
मूळस्थान आसतलें सोय समज आसा.

ईशान्य रेल्वेच्या मणिपुरी रोड (दिमापूर) स्थानकाच्या 215 किमी. दक्षिणेक हें शार आसून हांगाच्यान सुमार 107 किमी. उदेंतेक ब्रह्मदेशाची शीम लागता. जिल्ह्यांतल्या मुखेल शारांकडेन हें शार रस्त्यान जोडलां. दोंगराळ वाठाराखातीर तशेंच राज्यांतल्या कांय नागा लोकांच्या घातपात कारवायांक लागून तेचपरी हें शार ब्रह्मदेशाचे शीमेलागसार आशिल्ल्यान हांगाच्या विमानतळाक खूब खूब म्हत्व आयलां. दुसऱ्या म्हाझूजांत सुभाषचंद्र बोस हाची आझाद हिंद फौज इंफाळ मेरेन आयिल्ली.

बायलांच्या अभुशणां खातीरनामनेक पाविल्लो भारतांतलो सगळ्यांत व्हड बाजार ‘खवैरामबंद’, श्री गोविंदजीचें देवूळ आनी राजवाडो पळोवपा सारको आसा. हांगा महाविद्यालयां तशेंच खुबश्यो शाळा आसात.

## Chitr Prodorxon

File:Kangla Fort Complex, Imphal (135).jpeg|Bamboo huts in Kangla Fort complex
File:Kangla Fort Complex, Imphal (209).jpeg|Entrance to complex
File:Kangla 3.jpg|Kangla Fort Complex
|Ibudhou Pakhangba Temple
File:Kangla Fort Complex, Imphal (18).jpeg|Ruins of Kangla Fort
File:Kangla Fort Complex, Imphal (216).jpeg|Kangla Museum houses
File:Kangla Fort Complex, Imphal (221).jpeg|Manung Thangapat Pond
File:Kangla Fort Complex, Imphal (75).jpeg|Shri Govindajee Temple

Kangla Fort is on the banks of the Imphal River, and is also known as the Palace of Kangla. *Kangla* means "dry land" in the Meitei language. The fort was the palace of King Pakhangba, and also has religious significance. In the fort are a number of temples, and it is surrounded on three sides by a lake.

वर्ग:देवनागरी पानां
मुहंमद इकबाल

(जल्म: 9 फेब्रुवारी 1877, सियालकोट; मरण: 21 एप्रिल 1938, लाहोर).
उर्दू आनी फार्सी भासांतलो कवी आनी विचारवंत. इक्बाल ह्या नांवान ताच्यो कविता उजवाडाक आयल्यो. ताचे पुर्वज काश्मिरी ब्राह्मण आशिल्ले, अशें म्हण्टात. सियालकोट हांगाच्या मरे कॉलेजांतल्यान ताणें पदवी मेरेनचें शिकप घेतलें आनी मागीर लाहोराक वचून तत्वगिन्यान विशयांत एम्.ए.ची पदवी घेतली. मुखार तो जर्मनीक गेलो आनी म्युनिकच्या विद्यापिठांतल्यान ताणें तत्वगिन्यानांत डॉक्टरेट मेळयली. ताका उर्दू, फार्सी, जर्मन, इंग्लीश ह्यो भासो येताल्यो. म्युनिक हांगाचें शिकप सोंपोवन तो इंग्लंडाक गेलो आनी बॅरिस्टर जावन 1908 वर्सा मायदेशाक परतलो. सुर्वेक कांय काळ ताणें लाहोर कॉलजींत प्राध्यापक म्हूण काम केलें. पूण रोखडीच ताणें ती चाकरी सोडली आनी वकिलीचो वेवसाय आपणायलो.

सामके भुरगे पिरायेर सावन कविता रचतालो. सुरवातीच्या काळांत ताचेर सुफी विचारांचो चड प्रभाव पडिल्लो. ‘हिदायुत-उल्-इस्लाम’ हे संस्थेचे माचयेवयल्यान ताणें खूब फावट कविता वाचन केल्लें. ताची गाजिल्ली रचना ‘सारे जहाँ से अच्छा, हिंदोस्ताँ हमारा’ ही सुरवातीच्या काळांत बरयिल्ली कविता.

ताची ऐन पिराय युरोपासारक्या विचारांचे नदरेन फुडारिल्ल्या खंडांत गेल्ल्यान इक्बालाच्या विचारांत खूब बदल जाल्लो. ताका लागून तो इस्लामवादाक लागीं गेलो अशें जाणकारांचें मत आसा. फार्सी भाशेंतल्यान बरयल्यार आपले विचार आनी तत्वगिन्यान सगल्या इस्लाम राश्ट्रांनी पावतलें ह्या विचारान ताणे उर्दू सोडून फार्सी भास आपणायली. बेर्गसाँ आनी नित्शे ह्या दोन विचारवंतांच्या विचारांचो पगडो ताचे तात्विक विचारसरणीचेर आशिल्लो ही गजाल ताच्या ‘असरारे खुदी’ (1915) आनी ‘रुमुजे बे खुदी’ (1918) ह्या दोन फार्सी खंडकाव्यांतल्यान उक्ती जाता. ह्या दोनूय खंडकाव्यांचो इंग्लीश अणकार केंब्रिजचो प्राध्यापक निकल्सन हाणें केलो (1920). ह्या ग्रंथांक लागुनूच इक्बाल हाका 1922 त, ‘सर’ ही पदवी मेळ्ळी. दान्तेच्या ‘दिव्हिना कामेदिया’चे धर्तेर ताणें ‘पयामे मशरिक’ आनी ‘जावेदनामा’ (1920) हे झेले उवाडाक हाडले.

1935 सावन ताणें पर्थून उर्दू भाशेंतल्यान बरोवपाक सुरवात केली. ‘बाले जिब्रैल’ आनी ‘जर्बे-कलीम’ (1935) हे दोम उर्दू कवितां-झेले ताणें ह्या काळांत उजवाडाक हाडले. ताच्या उलोवपांचो झेलो ‘Lectures on the reconstruction of religious thought in Islam’ (1935) ह्या नांवान उजवाडाक आयला, ताच्या इस्लाम धर्मावयल्या म्हत्वाच्या तात्विक विचारांचो तातूंत आस्पाव आसा. तातूंत ताणें आपलें सूफीविरोधी आनी कर्मयोगाची शिकवण दिवपी तत्वगिन्यान
मांडलां. 1930 वर्सा इक्बाल मुस्लिम लिगाचो अध्यक्ष जालो. आनी मुसलमानां खातीर स्वतंत्र देशाची येवजण ताणें मांडली. ताच्या काव्यांत तात्विक, धर्मीक, नैतिक आनी राजकी विचारांचो सुंदर मेळ आनी कलात्मक आविश्कार जाला. ताच्या काव्याक उर्दू-फार्सीत म्हत्वाची सुवात आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
उडपी

कर्नाटक राज्यांतल्या दक्षिण कॅनरा जिल्ह्यांतलें तीर्थक्षेत्र. हाका उड्डपी, उडिपी वा उडुपपूर अशेंय म्हण्टात. आजल्या काळांत नांव ‘उडुपा’ अशें आशिल्लें. ‘उडू’ म्हळ्यार नखेत्र आनी ‘पा’ म्हळ्यार पालक म्हणजेच उडुपा शब्दाचो अर्थ चंद्र असो जाता. चंद्रान हांगा तपश्चर्या केल्ली तेन्ना शंकरान प्रसन्ना जावन ताका आपल्या माथ्यार घेतलो, अशी कथा आसा आनी हे कथेवेल्यानूच ह्य गांवांक ‘उडुपी’ हें नांव पडलें. उडपीक रजतपीठपूर आनी शिवोली अशीं पूर्विल्लीं नांवां आसात.

तेराव्या शेंकड्यातलो द्वैतमतवादी मध्वाचार्य हाची ही जल्मभूंय आनी कर्मभूंय. ताणें आपलीं धर्मीक कार्यां ह्या गांवांतूच केल्यांत. हांगा ताणें मठाची थापणूक केली आनी कृष्णाचें एक देवूळ बांदलें. ह्या देवळाचें पाखें चांदीच्या पत्र्याचें आसा आनी ताचेर भांगराचीं पानां आनी फुलां काडल्यात. वण्टीचेर दशावताराचीं चित्रां चितारल्यांत. हातूंतली श्रीकृष्णाची मूर्त शाळीग्राम शिळेची आसून पळोवपासारकी आसा. मूर्तीच्या चारूय वटांनी चार दिवल्यो पेटत आसतात.हातूंतली एक दिवली मध्यचार्याच्या काळासावन आयजमेरेन पेटत आसा अशें सांगतात. मकरसंक्रांती आदीं धा दीस हांगा व्हड उत्सव जाता.

मध्यचार्यान थापणूक केल्ले हे कृष्णमूर्तिविशीं एक आख्यायिका आसाती अशी- उडपी लागसार एक मालपें बंदर आसा. थंय द्वारकेसावन गोपीचंदनाची माती धेवन एक तारूं आयिल्लें.तारुं देगेर पावता थंय आसा, इतल्यान व्हड वादळ जालें तेन्ना मध्यचार्याक दैवी शक्तीन हे वादळ थंडायलें. तें पळोवन तारवाच्या धनयान मध्यचार्याक ‘किदें इनाम जाय?’ म्हूण विचारलें.तेन्ना ताणें तारवांत एके कुशीक आशिल्ले गोपीचंदनाचे कुडके मागले. ही मूर्त त्या कुडक्यांच्या मदीं आशिल्ली. मागीर मध्यचार्यान ती देवळांत हाडून तिची थापणूक केली. उडपीक मध्यचार्यांन आठ मठांची थापणूक केल्ली. हातूंत मध्यमतानुयायी संन्याशी रावतात. तातूंतलो दर एकलो संन्याशी एकाफाटल्यान एक अशा दोन-दोन वर्सांनी देवाची पूजा आनी धर्मीक कार्यां करता. हांगा दोन दोन वर्सांनी ‘खांदेपालट’ हो उत्सव जाता. ताका ‘पर्यायम’ अशें नांव आसा. ह्या उत्सवावेळार हांगा खूब यात्रेकार जमतात.

उडपीक चंद्रमौलेश्वर आनी अनंतेश्वर अशीं दोन आजल्या काळांतलीं देवळां आसात.परशुरामान हांगा शंकराची आराधना केल्ली. ताणें थापणूक केल्ल्या शिवलिंगाक ‘अनंतेश्वर’म्हण्टात. तेखेरीज रपशुरामान दर्याक हरोवन निर्मिल्ल्या नवभुंयेंतल्या सात क्षेत्रांतलें रजतपीठ हांगा आसा.

हांगाचें लोक चंदनाचें तेल काडपाचो, भात कांडपाचो आनी हेर जायते उद्येग करतात. हांगा कांय साकरेच्यो गिरणीय आसात.खाणावळीच्या धंद्यात उडपीचे लोक कुशळ आसून तांणी भारतभर नामना जोडल्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
उत्तररामचरित

भवभूती हाणें हरयल्लें एक संस्कृत नाटक. हें नाटक अंकांत आसा आनी तातूंत रामकथेचो निमाणो भाग रंगयला. रामान ध्येय, निश्ठा हांका लागून सीतेचो केल्लो त्याग, शंबूक हाका मारपाखातीर रामाचें पंचवटींत येवन, सीतेचो जीव दिवपाचो यत्न, भागीरथान तिचो जीव वाटावन उदकांत जाल्ल्या तिच्या दोन जुंवळ्या पुतांचो जल्मदिसा निमतान धर्मीक सांबाळ करून घेवप, फुडें बारा वर्सांनी पुतांच्या जल्मादिसा निमतान धर्मीक कार्य करपाखातीर सीतेचें रामाकडेन जाल्ली भेट, तिच्या खर उतरांनी तशेंच वळखीचे प्रसंग दोळ्यांमुखार येवन रामाचो शोक, सीतेच्या त्यागान रामाक जाल्लो पश्टाताप, रामान धाडिल्ल्या अश्वमेध घोड्याक राखपाक आयिल्ल्या चंद्रकेतूकडे लवाचें जाल्लें खर झूज, रामान आनी लवकुशाची भेट, वाल्मीकीन बरयल्ल्या नाटकाचो अयोध्येच्या प्रजेमुखार खेळ, निमाणें रामसीता एक जावप असो हे नाटक-कथेचो विस्तार आसा.

रामायणांतले कथेचेर हें नाटक बरयतना भवभूतीन जायते बदल केल्यात; हातूंत केल्ले हे बदल फकत नाटक सोपें जावंचें म्हूण न्हय, सीतेचो त्याग ते रामसीतेचें मेळप ही वाटचाल फकत काव्याक घुंवडावन नाटकाचो सुखांत सादचो म्हूण न्हय, तर सगळ्यो घडणुको एका सुत्रांत घालपाखातीर केल्यात. हे रचणुकेंत दरेक दुव्याक नाट्यप्रयोजन आसा. हातूंत रामाची वासंतीकडेन अचकीत भेट जाता, ह्या आनी तेन्नाच दवरिल्ल्या रामाच्या व्हड मनाचें दर्शन घडटा.

फउडल्या प्रसंगांत सगळ्या व्हड मनशांक वाल्मिकीच्या आश्रमांत एकठांय हाडल्यांत.हाचेवरवीं रामाविशीं आशिल्लें तांचे मत उक्तावचेखातीर ही येवजण आंखल्या हें स्पश्ट जाता.फुडें लवकुश मेळटात तें दाखयलां. उपरांतच्या प्रसंगांत देव आनी हेर पळोवप्यांच्या वांगडा अयोध्याचे प्रजेकूय गंगा न्हंयचे देगेर घाल्ल्या व्हड माटवांत आपोवन अप्सारांकडल्यान वाल्मिकीन रामकथेचेर रचिल्लें गर्भनाटक दाखयलां. ह्या प्रयोगावरवीं कल्पक रचनेचो खेळ दोळ्यांमुखार उबो रावता.

नाटकांतल्या कथानकाची सुंदर तरेन केल्ली मांडावळ आनी काव्यमय वातावरणाची निर्माणी हांकांलागून हें नाटक जैतिवंत थारलां. पयल्या अंकांत चित्रदर्शनाच्या निमतान रामसीतेच्या मोगाचें दर्शन जाता. तशेंच फुडें जात्या विरहाची पयलींच सुलूस लागता. दुसऱ्या आनी तिसऱ्या अंकांत बार व्रसां उलगल्याचें सैम, मोर आदींच्या वर्णानांतल्यान कळटा. तशेंच दंडकारण्यात दिसपी सैमाचें भयांकृत रूप, लव आनी चंद्रकेतुच्या झगड्यांतले वीरभाव,आश्रमांतल्या भुरग्यांची (लव कुश) निरागस मस्ती हीं वर्णनां. तेचपरी अश्य जाल्ली सीता आनी राम, लव आनी चंद्रकेतु, कुश, लव आनी राम हांचे मदले नाटकी भाव हांणी उत्तर रामचरित्राची
कलात्मकता चड खोल केल्या. भावनांची बारीकसाण विस्कटावन दाखोवपाचें काम भवभूतीन बरेतेरन केलां. रामाच्या खर दुख्खाचें वर्णन करतना भवभूतीचे भाशेची तांक दिश्टी पडटा.

राम आनी सीतेचो एकमेकांवेलो मोग अक्षय आसा हें दाखोवंक तिसऱ्या अंकांत तीं दोगांय मेळटात अशी येवजण आंखल्या. तशेंच लोकांचो एकमतान आदर करपी रामाक राजा हो प्रजेचो खेळ करपी न्हय, जाल्यार एक खर आनी नि:पक्षपाती न्यायाधीश आसता हाची जाणविकाय जनकाचो राग आनी लवाच्या उपहासान जाता. ह्या नाटकांत मोगाच्या आदर्शावांगडा घोव बायलेची अमर्याद प्रेमनिश्ठा, कर्तव्याक पाळो दिवप होच मुखेल आशय आसा.

भवभूतीच्या वर्णानांतल्यान वस्तू वा भाव हांचे बेस बरें वर्णन मेळटा. ताणें व्यक्तीदर्शनापरस रसदर्शनाचेर चड भर दिला. कांय टिकाकारांच्या मतान ह्या नाटकांत उलयल्ले भशेपरस देखावी भाशा चड आसा. तरीय पूण रामकथेक नव्या अर्थाचो साज चडोवन भवभूतीन जें नाट्यकाव्य बरयलां, ताका खूब नामना मेळ्ळ्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
उदय शंकर

(जल्म: 8 डिसेंबर 1900, कलकत्ता).
संवसारीक नामना मेळिल्लो भारतीय नृत्यकार. पिरायेच्या अठरा वर्सांचेर तो चित्रकलेचें शिक्षण घेवपाक इंग्लंडाक गेलो. थंय ताणें नाचाच्यो कांय कार्यावळी करून दाखयल्यो. ही कार्यावळ पळोवन संवसारीक नामना फाव जाल्ली रशियन नर्तिका आन्ना पाव्हलॉव्हा ही प्रभावित जाली आनी तिणें ताका नृत्यकलेखातीर उर्बा दिली. पाव्हलॉव्हाच्या पंगडावागडा ताणें विगंडविंगड देशांची भोंवडी केली. देडवर्सा उपरांत तो पारिसाक आयलो. थंय ताणें वेगवेगळ्या आनी चड करून उदेंतेकडल्या संस्कृतायांचो आनी कलांचो खोलायेन अभ्यास केलो. नाचाच्यो जायत्यो कार्यावळी पळेल्यो. हो नियाळ करता आसतना ताची कला ल्हवल्हव आकार घेताली.

फुडें तो इंग्लंडाक गेलो आनी ‘मादाम सिमकी’ हे आपले फ्रेंच शिष्ये वांगडा ताणें स्वतंत्र कार्यावळी सपरू केल्यो. विदेशांत आसतना ताणें भारताक खूब भेटी दिल्यो आनी भारतीय नृत्याक
वाव दिलो. ताका भारतीय लोकनृत्याची आवड. स्वताचे नृत्यशैलीक ताणें फाव तशें पदलालित्य आनी मुद्राभिनय हांची जोड दिवन ही कला अस्तंतेच्या लोकांमुखार दवरली. अस्तंतेच्या
देशांत ‘उदयशंकर म्हळ्यार भारतीय नाच’ अशी ताची नामना जाली.

1938 वर्सा तो भारतांत आयलो आनी ताणें अलमोडा हांगा ‘इंडिया कल्चर सेंटर’ ची थापणूक केली. हे संस्थेवरवीं ताणें अभिजात भारतीय नाच शिकोवपाची वेवस्था केली. ताच्या ‘लेबर अँड मशिनरी’, ‘द ऱ्हिदम ऑफ द लाइफ’, ‘सामान्य क्षती’ ह्या सारक्या बॅले नृत्यांनीं खूब नामना मेळयली. ताणें नाचाचे कार्यावळींत नव्यो नव्यो कल्पना हाडल्यो आनी रंगमाचयेचो अचूक वापर केलो.ताचे विश्य चालू स्थितीकडेन बांदिल्ले आसतात.तशेंच ताचे कार्यावऴीची आंखणीय़ येवजिल्ली आसता. ताच्या नाचाचीं निर्मणी मूल्यां उंचेल्या पांवड्याचीं आसतात.

नाचाच्या खंयच्याय एकाच प्रकाराकडेन तो एकनिश्ठ रावलो ना.शास्त्रीय नाचांत तो आपले कल्पनेप्रमाण बदल करतालो असो ताचेर आरोप जाला.ताचेर अस्तंतेकडल्या आनी उदेंतेकडल्या
नाचाचो प्रभाव आशिल्लो. पारंपारिक नाचावरवीं आर्विल्ल्यो अडचणी अर्थपूर्णतरेन लोकांमुखार मांडपाचें ताचें ध्येय आशिल्लें. ह्या कामाखातीर जाय आशिल्ली प्रयोगशीलता ताचेकडेन
आशिल्ली. ताणें 'तिमिर बरन'ह्या संगीततज्ञाच्या आदारान नाचाद्या संगीतांत कितलेशेच बदल घडयले.

भारतीय परंपरेक खबर नाशिल्लो व्हड वाध्यवृंद ताणें हाडलो। हे प्रयोग करतना तो केन्नाच आपलो भारतीय आत्मो विसरलो ना, ताणें आपली वेगळी नाचाची पध्दत सुरू केली.हातूंतल्यान
ताची बायल अमला शंकर तशेंच शांतीर्धन, सचिनशंकर, कामेश्वर, जौहर सैगल, नरैंद्र शर्मा आदी कलावंत निर्मा केले.नामनेचो सतारवादक पंडित रविशंकर ताचो भाव.

१९५९ वर्सा ताका संगीत नाटक अकादेमीचो पुरस्कार फावो जालो.ताणे नाचाचेर कल्पना नांवाचो सिनेमा काडला. भारतीय नाचाचे परंपरेंत ताणें आर्विल्ल्या नाचाचो आस्पाव केला.भारतीय नाचाक आर्विल्ल्या तंत्रांनी समृध्द करपी कलावंत म्हूण उदय शंकर हाची कामगिरी नाचाच्या इतिहासांत खूब म्हत्वाची आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
उपास

देवाधर्माक पाळो दिवंक आनी व्रताचो नेम म्हूण अमुकूच काळामेरेन जेवी-खाय नासतना रावप, हाका **उपास** म्हण्टात. उपास हो शब्द संस्कृत ‘उपवास’ ह्या शब्दाचें अपभ्रंश रूप आसा. संस्कृतांत ‘उपोषण’ होय आनीक एक शब्द आसा. उपासाच्या काळांत पोट रितें उरिल्ल्यान मनशाचे कुडीच्या विंगड विंगड अवयवांक उसंत मेळिल्ल्यान, मनशाची भलायकी सुदरता आनी
मनाक शांती मेळटा. ह्या कारणाक लागून कुडीचे आनी मनाचे विकार उणे जातात, अशें म्हणटात. मनशाची कूड आनी मन हांचे भलायकेखातीर उपासाची येवजण जाली आसूंये आनी ती प्रत्यक्षांत हाडपाक सोपी जावची म्हूण तिका धर्मीक म्हत्त्व दिलां जावंये.

उपास हो पातक ना करपाचो मार्ग, अशें गौतम धर्मसुत्रांत बरयलां. वेद वचन पाळून यज्ञ-दान, तप, उपास हे परमेश्र्वर प्राप्तीचे मार्ग आसात अशें बृहदारण्यकांत म्हळां. तपाच्या वेगवेगळ्या प्रकारांत उपासाचें म्हत्व आनी व्हडपण आसा अशें महाभारतांत सांगलां. मनुस्मृती आनी हेर स्मृतीग्रंथांत समाजीक पातकांपसून मुक्ती मेळपाखातीर उपासाचें प्रायश्चित सांगलां.

उपासाचो काळ एका दिसापसून एका म्हयन्यामेरेन आसूं येता. तीन, पांच आनी सात दिसांच्या तशेंच म्हयन्याच्या आनी वर्साच्या उपासा दिसा थोड्या प्रमाणांत आहार करपाक दिसांच्या तशेंच म्हयन्याच्या आनी वर्साच्या उपासा दिसा थोड्या प्रमाणांत आहार करपाक मान्यताय आसा. धर्मशास्त्रांत एकादिस, प्रदोश, शिवरात्र, रामनम, जन्माश्टम, हरितालका तृतीया ह्या दिसा पूर्ण उपास करतात. सोमवार, शेनवार आदी वारांच्या उपासादिसा दिसांतल्यान एक फावट जेवण घेतात. संकश्टी दिसा चंद्रोदय उपरांत आनी विनायकी दिसा दनपरां जेवतात.कांय जाण दक लेगीत पियरनासतना उपास करतात, जाका निर्जल उपास म्हण्टात.

खरें म्हळ्यार उपास खर रितीन पाळपाचो, हाचेर धर्मशास्त्रांत भर दितात. पूण असो निखटो इपास चड करून कोण करीनात. जेवणाचो पर्याय म्हणून दूद आनी फळार घेतात. केळीं, आंबे,
चिकू, द्राक्षां, काळींग, पणस अशीं फळां उपासाक खातात. तशेंच दुदी, केळीं, भेंडे, बटाट अश्यो चिकू, द्राक्षां, काळींग, पणस अशीं फळां उपासाक खातात. तशेंच दुदी, केळीं, भेंडे, बटाट अश्यो कांय भाज्योय उपासाक खातात. कांय लोक उपासादिसा वरयां तांदळाचे, रव्याचे वा शाबुदाण्याचे पदार्थ करून खातात.

पुरी, लरांव, मुगांचें कण्ण, गंवांची चपाती आदी खावन उपास पाळपाची चाल आसा.किरिस्तांव धर्मांत तांतयां, नुस्तें आदी पदार्थांचें सेवन करपाक मान्यताय आसा. मुसलमान धर्मांत रमजानचो म्हयनो उपासाचो मानतात. तेन्ना तांकां रातचो एका खासा वेळार आहार घेवपाक जाता. यहुदी (ज्यू) आनी किरिस्तांव धर्मांत सब्बाध आनी लेंट (ऍश वॅनस्डे ते ईस्टर मेरेनचो काळ) हे उपासाचे दीस थरायल्ले आसतात. मुसलमान आनी किरिस्तांव हांचेभशेन जैन,बौध्द आनी हिंदू हांकांय उपासाचें म्हत्व आसा. पातकांपसून मुक्ती मेळोवपाखातीर आनी प्रायश्चित म्हूण उपासाचें व्रत सौम्य वा खर रितीन पाळपाची तांच्यांत चाल आसा.

शास्त्राप्रमाण उपासाच्या दिसांनी अंजन, गंध, फुलां माळप, वस्ती घालप, पान खावप आदी वर्ज्य आसता. ल्हान भरगीं आनी दुयेंत मनीस हांचेखातीर उपासाचे नेम सौम्य करपाची मेकळीक आसा.

चित्तशुध्दीखातीर आनी हेरांकडल्यान जावपी अत्याचाराचें प्रायश्चित म्हूण महात्मा जांधीन उपास केलो. हो उपास राजकी चळवळीसंबंदी आशिल्ल्यान भारताच्या राजकी इतिहासांत गांधीच्या उपासाक एक खाशेली सवात आसा.

जेन्ना एकाद्रो मनीस गरिबीक लागून वा हेर खंयच्याय कारणाक लागून अन्न घेवंक पावता, तेन्ना तो उपाशी उरता. हो उपासाचो प्रकार न्हय.

वर्ग:देवनागरी पानां
उमर खय्याम

(जल्म:१०४८,खोरासान-इराण;मरण:?).

एक नामनेचो फार्सी कवी आनी विद्वान. ताचें पुराय नांव गियासुद्दीन अबूल फत्ह उमर बिन इब्राहिम अल्-खय्यामी. पूण ताका खय्याम नांवानच वळखताले. ताच्या इश्टांनी आनी शिष्यांनी
केल्ल्या वर्णनावेल्यान ताच्या जिविताकाळाची सादारणपणान कल्पना करूंक येता. पूण ताची प्रतिभा ऊंच आनी स्मरणशक्ती खर आशिल्ल्यान, ज्योतिश, गणित, वैजकी,विज्ञान,तत्त्वगिन्यान ह्या विशयांनी तो खांपो आशिल्लो. नामनेचो विद्वान इनाम मुवफ्फिक हो ताचो गुरू आशिल्लो.

सुलतान मलिकशाह हाणें पंचांगांत सुदारणा करपाखातीर ज्या आठ मानदिक ज्योतिर्विदांची समिती नेमिल्ली, तातूंत खय्यामाचो आस्पाव आशिल्लो. ह्याच वेळार खय्यामान ‘जीज मलिकशाही’ नावांचो एक ग्रंथ बरयलो. ह्या ग्रंथान ताणें ज्योतिशाविशीं कोशटकां दिल्लीं आसात. ताणें पोरने पर्थियन कालगणना पध्दतींत जी सुदारणा सुचयिल्ली, ती १०७९ वर्सा उपेगांत हाडली. हे सुदारणेवरवीं ५००० वर्सांत फकत एका दिसाचीच चूक जातली, अशें ताणें गणित केल्लें. ताणें अरबी आशेंत बरयल्ल्यस बीजगणिताच्या ग्रंथांक खूब नामना मेळ्ळ्या. ह्या ग्रंथांत ताणें तृतीर् घातामेरेनच्या समीकरणाचें सामान्य आनी संयुक्त अशें वर्गीकरण केलां.तशेंच ताणें दिवघात समीकरणां सोडोवपाची रीतय दाखयल्या. तृतीय घात समीकरणांचीं घनबीजां (Cube-roots) आशिल्ले तेरा प्रकार ताणें दाखयल्यात. ह्या समीकरणांचीं बीजां ताणें दोन शाकवांच्या (conics) छेदनाच्या (intersection) स्वररूपांत मेळयलीं. भूमितीय आनी अंकगणितीय निर्वाहांत (solution) वेगळेपण आशिल्ल्याचें ताणें दाखोवन दिलें. ताच्या बीजगणितीय संशोधनाविशीं डी. एस्. कासीर हाणें १९३९ त बरयल्ल्या ‘आल्जेब्रा ऑफ उमर खय्याम’ ह्या ग्रंथाक बरीच नामना मेळ्ळ्या. ताणें ‘नौ राज नामा’ ह्या फार्सी ग्रंथांत युनानी वैजकीविशीं बरयलां. तातूंत ‘जव’ (कोंकणी-सवाद, फार्सी-खवेद, संस्कृत-यव, इंग्लीश-बार्ली) ह्या गुणाकारी धान्याचो उल्लेख आसा. हो ग्रंथ अभ्यास करपासारको आसा. १९३३ त मुज्तबा मिनोवी हाणें तेहरान हांगा हो ग्रंथ उजवाडायिल्लो.

फाविल्ल्या वेळांत उमर खय्याम रूबायां बरयतालो. ह्या रूबायांखातीरच ताका सगळे कडेन नामना मेळ्ळी. तशेंत खूबशा देशांनी उमर खय्याम क्लबांची थपणूक जाली. थंय ताच्या रूबायांचें
शिकप आनी शिकोवप चलता. संवसारांतल्या तरेकवार भासांनी ताच्या रूबायांचे अणकार जाल्यात. ताच्या रूबायांतले मुखेल विचार अशें आसात:’आपल्या नशिबांत जें किदें आसा, तें
घडलेबगर रावना इतली नियती ताकदवान आसा. मनशान आसा ते परिस्थितींत सुख आनी समाधान मानूंक जाय. सदांच दुस-याचेर उपकार करूंक जाय. सुक-दुख्खां जशीं येतात, तशीं
वतात. ८५९ वर्सा फिट्सजेरल्ड हाणें ताच्या रूबायांचो इंग्लीश अणकार केलो, जाचेवरवीं जगाक ताच्या सुंदर कवित्वाची पयले खेप वळख घडली. आर्विल्ल्या भारतीय भासांतूय ताच्या रूबायांचो
अणकार जाला. माधव ज्यूलियन (मराठी), मैथिलीशरण गुप्त (हिंदी), भ. द. वर्मा (हिंदुस्थानी),मीर वली अल्ला (उर्दू), नरेंद्र देव (बंगाली) हे तातूंतले कांय अणकारपी आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
उमास (अमास)

असा+वस्=अमा सह वसतश्चन्द्रार्कौ यस्यांसा= अमा अर्थात सहितत्वान (एक नखेत्रांत). जे तिथीक चंद्र-सूर्य रावतात ती तीथ (हलायुध). चंद्राचे निमाणे कलेचें नांव.चांद्रमासाचो निमाणो दीस. अमाशेक चंद्र आनी सूर्य हांचे उदय आनी अस्त सादारणपणान एकदमूच जातात. अमाशेच्या राती चंद्राचो धर्तरेवटेनचो भाग पुराय काळखांत आसता. कारण अमाशेक सूर्य चंद्राच्या दुस-या अर्दांत उरता. सूर्याचें गिराण अमाशेक आसता.

अमा षोडशभागेन देवि प्रोक्ता महाकला।। संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी ।।

(स्कंदपुराण)

अर्थ: चंद्रमंडळाचे सोळावे कलेक म्हळ्यार अमाशेक, क्षयोदयादि बगर आशिल्ल्या कारणान महाकला अशें म्हणटात. ती सगळ्या प्राण्यांचे देह धारण करपी परम माया जावन आसा.
पंचागांत अमाशेची तीथ ३० ह्या आंकड्यान दाखयतात. अमासहें नांव ज्योतिशाच्या प्रगतीचें दर्शक जावन आसा. ताचे पयलीं दर्श हो शब्द आयिल्लो. दर्श म्हळ्यार अमाशेउपरांतची चंद्रदर्शनाची प्रतिपदा. अमास शब्दाचो उल्लेख ऋग्वेदांत येवंक ना.

सोमार, मंगळार, बिरेस्तार, तेचप्रमाण अनुराधा, विशखा, स्वाती ह्या नखेत्रांचेर ती आयल्यार खासा पवित्र अशें मानतात. सोमारा आयल्यार तिका ‘सोमवती’ अशें म्हण्टात. ते तिथीक बायलो अश्वत्थाची (पिंपळाची) पूजा करून ताका १०८ वस्तू ओंपतात. भाद्रपद अमाशेक ‘सर्वपित्री’ म्हण्टात आनी त्या दिसा सगळ्या पितरांच्या उध्येशाखातीर श्राध्द करतात. मांत्रिक
लोक मंत्रसाधनेखातीर ही रात पसंद करतात. नदरेच्या दोशाखातीर मंत्र, तंत्र, दोरे ह्या दिसा करतात. अमास ही तीथ सादारणपणान अशुभ मानतात. कापणी, मळणी, पेरणी ह्या दिसा
करिनात. नवे वस्त्रालंकार धारण करिनात. धान्य, पयशे संपत्तीसंबंदान आशिल्ल्यो वस्तू दुस-यांक दिनात. हो अनाध्याय दिस म्हूण पाळटात. साधू, पीर हांच्या समाधीचें दर्शन घेतात. श्रावण अमाशेक ‘कुशग्रहणी’ तशेंच ‘पिठोरी अमास’ अशेंय म्हण्टात. वैशाखांतले अमाशेक ‘भावुक अमास’ अशें म्हण्टात. आशाढांतले अमाशेक देशकाळाप्रमाण ‘हरिता अमास’ तशेंच ‘दीपपूजा अमास’ अशेंय म्हण्टात. मार्गशीर्षांतले अमाशेक ‘महाव्रती’ अशें म्हण्टात. पौषी अमाशेक ‘बकुल अमास’ म्हण्टात. माघांतले अमाशेक ‘मौनी अमास’ म्हण्टात. दिवाळेचे परबेवेळची ‘लक्ष्मीपूजन’ही परब अमाशेचे रातीक येता. अमाशेचें मूर्तीध्यान हेमाद्रीन अशें सांगलां:-

अअमावास्या विधातव्या द्धिर्दोर्मरकतप्रभा । दर्भासनस्थिता चेयं दर्भपिण्डधरा कृशा ।।

अर्थ: दोन भुजांनी, मरकत रत्नाचे कांतीची, दर्भासनाचेर आशिल्ली, दर्भमुठ धारण केल्ली आनी कृश अशी अमाशेची मूर्त करची.

वर्ग:देवनागरी पानां
ऊंटकमंड

ऊटी तमिळनडू राज्यांतल्या निलगिरी जिल्ह्याचें मुखेल ठाणें. शितळ हवेखातीर ह्या वाठाराची खूब नामना आसा. अस्तंत घाटाच्या दोडोबेट्ट फांट्यांनी तयार केल्ल्या पठाराचेर,समुद्रथरासावन २,२८७ मी. उंचायेचेर हें शार वसलां. भोंवतणी आशिल्ल्या दोंगरावेल्यान उटी शारांत उदकाचे व्हाळ व्हांवत यरतात, ताकालागून ह्या वाटाराक उदधिमंडल- उदकमंडल-ऊंटकमंड अशें नांव पडलें. हांगाचें तपमान चडांत चड २०° से. आनी उण्यात उणें ९° से. आसता. तशेंच हांगाचो वर्सुकी पावस ६०-७० सेंमी. आसता.

हें शार म्हैसूरसावन दक्षिणेक १६१ किमी. अंतराचेर आनी कोईमतूरसावन ८८ किमी.अंतराचेर वायव्येक रस्त्यान जोडलां. दक्षिण रेल्वेच्या मेटटुपलायम स्थानकासावन ऊटी मेरेन रेल्वे येरादारी आसा. १८१२ वर्सा दाट रानांच्या दोंगुल्ल्यांनी व्यापिल्ल्या ह्या पठाराचो सोद ब्रिटीश भूमापकांनी लायलो. ह्या शाराचो दक्षिणेकडलो भाग इंग्लंडांतल्या ससेक्स परगणांतल्या डाऊन्साभशेन आशिल्ल्यान ब्रिटिशांनी ह्या थळाक ‘दक्षिणेची राणी’ म्हळ्ळें. हांगा आशिल्लें तीन किमी. लांबायेचें तळें १८२३-१८२५ ह्या काळांत बांदलां.

ऊटी शारांत सेंट टॉमस आनी सेंट स्टीफन चर्च, राजभवन, गोल्फ आनी टेनिस खेळामळां,रेसकोर्स, वनस्पतिउध्यान, उदकावेली भोंवडी आनी हेर जायत्यो सुविधा आसात. १९५५ वर्सा
स्थापन जाल्लें महाविध्यालय हांगा आसा ह्या वाठारांत आशिल्ल्या कन्नर, केटी, कोटागिरी,आनी वेलिंग्टन ह्या शारांची थंड हवेखातीर नामना आसा. हांगाच्या निलगिरी वाठारांत आशिल्ल्या सिंकोना आनी निलगिरी झाडांखातीर ऊटी हें उध्येगकेंद्र जालां. निलगिरी तोडा जमातीची रावपाची सुवात अशें मानवशास्त्र म्हण्टात आनी तेय नदरेन ऊटी शाराक म्हत्व आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
एकलव्य

निषादराज हिरण्यधनू हाचो पूत. कौरव पांवांचो धनुर्विध्येंतलो गुरू द्रोणाचार्य हाचेकडेन धनुर्विध्या शोकपाखातीर एकलव्य गेल्लो. तेन्ना तो हीन कुळांतलो आसा अशें सांगून द्रोणचार्यान ताका विध्या दिवपाचें न्हयकारलें. एकलाव्यान द्रोणचार्याचो मातयेचो पुतळो केलो आनी ताका गुरू मानून व्हड भावार्तान धनुर्विध्येचो स्वताच अभ्यास केलो.

ह्या प्रसंगाउपरांत, एकदां द्रोणाचार्य कौरव आनी पांडव हग्या आपल्या शिष्यांवांगडा रानांत भोंवता आसतना तांच्या वांगडा आयिल्ल्या कुत्र्याचें तोंड सात बाण मारून कोण तरी बंद केल्लें
तांकां दिसलें. धनुर्विध्येंतलो तो चमत्कार पळोवन द्रिणचार्यासकट सगळ्यांक अजाप जालें. ही करामत एकलव्याची आशिल्ली. द्रोणचार्यान आपणाक धनुर्विध्या दिवपाचें न्हयकारलें, तरी
आपणे ताका गुरू मानून धनुर्विध्येची साधना केली आनी ही विध्या प्राप्त केली. अशें सांगून,ताका आपलो शिष्य नानून घेवचो अशें द्रोणाचार्याक एकलव्यान वेनयलें. एकलव्याची गुरूभक्ती
पारखुपाखातीर आसूंये, द्रोणाचार्यान धनुर्विध्येंत सामको गरजेचो असो उजव्या हाताचो आंगठो गुरूदक्षिणा म्हूण एकलव्याकडेन मागलो. एकलव्यान रोखडोच तो कापून दिलो. धनुर्विध्येंत
अर्जुनापरस एकलव्य व्हड जायत ह्या भयान एकलव्याचो आंगठो मानलो आनी एकउव्याचेर व्हड अन्याय केलो, असो आरोप कांय जाणाकसून द्रोणाचार्याचेर जाता. कौरव-पांडव मदल्या
भारतीय झुजांत एकलव्य कौरवांचे वटेन पांडव आड झुजलो.

## Polleiat
Ekalavya

वर्ग:देवनागरी पानां
ऍडमिरल सरदारीलाल मथुरादास नंदा

**ऍडमिरल सरदारीलाल मथुरादास नंदा** हांचो जल्म 10 ऑक्टोबर 1915 ह्या दिसा जालो. भारताचो आदलो नौसेनाचो मुखेली. ताणें कराचिक शिक्षण घेतलें.

वर्ग:देवनागरी पानां
संत एकनाथ

**संत एकनाथ** (जल्म - १५३३; मरण - १५९९) एक नामनेचो संत कवी. जल्म महाराष्ट्र राज्यांतल्या पैठण वाठारांत जालो. बापायचें नांव सूर्यनारायण आनी आवयचें नांव रूक्मिणी. तो ल्हान आसतनाच आवयबापायक मरण आयलें, देखून ताच्या आज्यान ताका ल्हानाचो व्हड केलो. वयाच्या सव्या वर्सा मूंज जातकच ताणें त्या काळांतले पध्दतीप्रमाण संस्कृत भाशेचें आनी हेर शिछण घेतलें. पिरायेच्या बाराव्या वर्सा तो देवगिरी हांगा रावपी जनार्दनस्वामीचो शिष्य जालो. स वर्सा थंय रावन ताणें संस्कृत शास्त्रपुराणांचो आनी ज्ञानेश्वरी सारक्या आध्यात्मिक ग्रंथांचो अभ्यास केलो. फुडें गुरूकृपेन ताका परमेश्र्वरी साक्षात्कार जातकच ताणैं सात वर्सा तीर्थयात्रा केली.

पिरायेच्या पंचवीसाव्या वर्सा जनार्दन स्वामीचे आज्ञेप्रमाण ताणें गृहस्थाश्रम आपणायलो.ताचे बायलेचें नांव गिरीजा. ताका हरिपंडित नांवाचो एक चलो आनी गोद आनी गंगा नांवाच्यो दोन चल्यो जाल्यो. एकनाथाच्या जिविताचेर कितल्योश्योच आख्यायिका आसात. तातूंतल्यो कांय अश्यो:अस्पृश्याच्या वाट चुकिल्ल्या भुरग्याक हाण्डीर घेवन म्हारवाड्यार पावोवप, श्राध्दाक ब्राह्मण येनात तें पळोवन शिजयल्लें अन्न अस्पृश्यांक दिवप, तानेल्ल्या गाढवाक गंगेचें उदक पाजप, हाच्यावेल्यान अव्दैत वेदान्ताचो व्यापक अर्थ ताच्या आंगांत खोलायेन आसा हें दिसून येता.

‘चुत:श्र्लोकी भागवत’ ही ताची पयली रचना. उपरांत ताणें ‘हस्तामलक’ , ‘शुकाष्टक’,स्वात्मसुख’, ‘आनंदलहरी’, ‘चिरंजीवपद’ , ‘गीतासार’ , ‘आनंदानुभव’ , ‘रूक्मिणी स्वयंवर’,
एकनाथी भागत्रत’ , ‘भावार्थ रामायण’ हे ग्रंथ बरयले. ताणें रोसाळ शैलींत बरयल्ल्यो तुळशीमाहात्म्य’ आनी ‘सीतामंदोदरीची एकात्मता’ ह्यो पुराणकथा; संवसारीक मनोवृत्तीचें दर्शन घडोवपी ‘हळदुली’ आनी ‘कृष्णदान’ हयो कृष्णकथा; कंजूस मनशाचें स्वभावचित्रण चितारपी ‘कदर्यु-आख्यान’ ; ध्रुव, प्रल्हाद, उपमन्यू आनी सुदामा हांच्यो लघुचरित्रकथा आनी
ज्ञानेश्वर सारक्या संताच् संक्षिप्त जिवीतकथा ह्यो ताच्यो हेर रचना जावन आसात. तशेच खास करून श्रीकृष्णाचेर आदारून आशिल्ल्या गेय पदांची रचना ताणें केल्या. ताची ‘वारियाने कुंडल हाले’, ‘असा कसा देवाचा देव बाई ठ्कडा’ आदी पदां अजून तोंडार घोळटात. ताणें १२५ विशयांचेर हाले’ , ‘असा कसा देवाचा देव बाई ठ्कडा’ आदी पदां अजून तोंडार घोळटात. ताणें १२५ विशयांचेर सुमार ३०० भारूडां रचल्यांत. एकनाथाची चडशी रचना साडेचार चरणी ओवी छंदांत आसा.गुरूभक्ती, पारमार्थिक अणभव आनी समाजीक स्थिती ह्या विशयांचेर ताणें अभंग रचल्यात.ताणें प्रपंच आनी परमार्थ, तशेंच संतत्व आनी समाजोध्दार हांचो आपले जिणेंत बरेतरेन मेळ सादतलो. तेराव्या शेंकड्यांत ज्ञानेश्वर-नामदेव ह्या संतांनी भौसाखातिर भक्तिमार्गाची थापणूक केल्ली. फुडल्या अडेचशें वर्सांत यवनांची सत्ता आयिल्लयान भक्तिमार्गाचो प्रभाव उणो जायत गेल्लो. तेन्ना एकनाथान भागवत पंथाचो पुनर्हल्म केलो. आपल्या भागवती बरपांत ताणें
भक्तिपंथाची शास्त्रोक्त थापणूक केली.

वर्ग:देवनागरी पानां
एकेश्वरवाद

जातूंत एकाच ईश्वराचें विधान आनी एकाच ईश्वराचेर भावार्थ आसता तो. ईश्वर एक आसा, तोच परमात्मो आसून तोच जगाचें सृश्ट-स्थिती- प्रलय घडोवन हाडटा, तो नित्य ज्ञान आनी नित्यानंद स्वरूप आसा, तो निर्दोश आसून साबार गुणांचें भामडार आसा, अशी एकेश्वरवादाची धारणा आसा. हेर खंयचेच देव मानीनासतना एकट्याच परमेश्वराची उपासना करची, असोय आग्रो ह्या मतांत आसा.एकेश्वरवाद हो अनेक देवतांक भजपी बहुदेवतावाद आनी ताच्यासारक्या हेर धर्मसंप्रदायांक विरोध करता आनी उजू चलणूक श्रेश्ठ आसा अशें सांगता. दैवी साक्षात्काराचो आदार घेवन एकेश्वरवाद हो बहुदेवतावादापरस वेगळो अशें मानतात.

ऋग्वेदांत एकेश्वरवादाचीं बीजां मेळटात. ऋग्वेदासावन महाभारताच्या काळामेरेन एकेश्वरदाची उदरगत जायत गेल्या. श्वेताश्वतर उपनिषदांत ईश्वरवादाची तात्विक फोडणीशी आसा. गीतेंत साक्षात् भगवान श्रीकृक्ष्णान आपल्या मुखांतल्यान ईश्वरवादाची महती गायल्या (१८.६१-६२). पांचरात्र, शैव आनी शाक्त ह्या संप्रदायांत लेगीत ल्हवल्हव एकेश्वरवाद दृढ जायत गेला. सगुणब्रह्मवाध्यांत रामानुजान नारायणाक, मध्वान विक्ष्णूक आनी हेर कितल्याशाच संप्रदायांनी कृष्णाक एकमेव ईश्वर मानला. रामानंद, कबीर, तुलसीदास हे रामाचे भक्त प्रभू रामाक एकमेव ईश्वर मानतात. गुरू नानक हाणें लेगीत एकेश्वरवाद मानला. वैदिक आनी
पुराणर्मांतले कांय संप्रदाय कितल्याशाच देवतांचें अस्तित्व मान्य करून तातूंत सगळ्यांभितर एक सगळ्यांत श्रेश्ठ असो देव म्हळ्यार परमेश्वर मानतात जाल्यार किरिस्तांव, ज्यू आनी इस्लाम धर्मांत हेर देवतांचें अस्तित्व न्हयकारूण एकमेव परमेश्वर मानतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
एक्लिस, सर जॉन(कॅ-यू)

(जल्म:२७ जानेवारी १९०३, मेलबोर्न- ऑस्ट्रेलिया).
नामनेचो शरिरक्रियावैज्ञानिक. १९२५ वर्सा ताणें मेलबोर्नची वैजकी पदवी मेळयली. उपरांत ताणें ऑक्सफेडाक (इंग्लंड) वचून १९२१ वर्सा, डी. फिल. ही पदवी मेळयली. १९२१ ते १९ ह्या काळांत ताणें ऑक्सफर्डाक काम केलें. १९३४ ते १९३७ वर्सा मेरेन तो थंयच्यान मॅगडालेन महाविध्यालयांत फेलो आशिल्लो. १९३७ वर्सा, तो परत ऑस्ट्रेलियांत आयलो आनी १९ मेरेन ताणें सिडनी हॉस्पिटलाचे वैजकी संशोधन संस्थेत संचालक म्हूण काम केलें. फुडें १९४४ ते १९५१ मेरेन न्यूझीलॅंडातल्या ड्यूनेडीन हांगासल्ल्या ओटागो वैजकीय विध्यालयांत शिकोवपाचें काम केलें. उपरांत कॅनबेराच्याराश्ट्रीय विध्यापीठांत शरीरक्रियाविज्ञान विशय शिकोवपाखातीर ताची नेमणूक जाली.

‘उपागम’ स्थानांत (synapse) संवेदना संचरणा कशें जाता हाचेर ताणें संशोधन केलें. ताणें आनी ताचे वांगडी ए. एल्. हॉजकिन आनी ए. एफ्. हक्सली हांणी कोशिकेच्या वेल्या भागावेलो विध्युतभार उत्तेजक संवेदनाखातीर कमी जाता आनी रोधक संवेदना खातीर हो भार वाडटा अशें दाखोवन दिलें. ह्या तांच्या संशोधनाखातीरच तांकां तिगाकूय १९६३ चें वैजकी आनी शरीरक्रियाविज्ञान विशयाखातीर आशिल्लें नोबेल इनाम फाव जालें.

एक्लिसाच्या ज्या कांय ग्रंथांक नामना मेळ्ळ्या, ते अशें: ‘द न्यूरोफिजिऑलॉजिकल बेसिस ऑफ माइंड: द प्रिन्सिपल्स ऑफ न्यूरोफिजिऑलोजी’ (१९५३), ‘द फिजिऑलॉजी ऑफ नर्व्ह सेल्स’ (१९५७) आनी ‘द सोसायटीचो फेलो सायनॅप्सेस’ (१९६४). १९४१ वर्सा ताका रॉयल सोसायटीचो फेलो म्हूण नेमिल्लो. १९६१ ह्या काळांत तो ‘ऑस्ट्रेलियन अकादेमी ऑफ सायन्सेस’ हे संस्थेचो अध्यक्ष आशिल्लो.

वर्ग:देवनागरी पानां
फेलसी

**फेलसी** हांचे पुराय नांव **फेलीसीदादे पेरीसीयोसा रुबेलो इ फेर्नांडीस** तांचें माचयेवेलें नांव फेलसी हेंच 
ताणी दवरलें.तशेंच तांचो बापूय कांतांरीस आसलें तरी तांणी स्वताक तियात्र माचयेर आपलें नांव कोरातून दवरलें.वेळाच्या नादार आनी वेळाच्या बंदनांचेर कशीं आपली कातां सुरू करची आनी 
सोपोंवचीं हें तांकां भेसबरें कळटालें ह्याच खशेंलपणांक लागून तें इतलें फामाद जावपाक पावलें.ही कांतां गावपाची कला तांकां विरासठांत आपल्या बापायकडल्यान मेळ्ळी. तांणी आपलीं कांतां ऑल इंडीया रेडीयोचेर गायली तशेंच दुर्दशनांचेर तांणी आपल्यो कार्यावळी घडोवन हाडल्यो.फेलसी कातांरीस्तच न्हय तर बरी नटूय आसली

ताका लागून तियात्र दिगदर्शकांची ती नटयेखातीर पयली पसंद आसताली एम.बॉयर.रेमी कुलासो,एरीसटीडीस डायस.जॉन क्लारो,जासींत वाझ.हांच्या तियात्रानी तांणी काम केलां तशेंच तांणीं आपलें स्वताक तियात्र बरयल्ल्यात.तांचो "विख वो थिख" हो खूब गाजील्लो तियात्र जांवन आसा.तशेंच "तुफान" हो तियात्र खुब गाजील्लो आमकां पळोवपाक मेळटा.

## संदर्भ

वर्ग:! गोयेकार - फामाध व प्रसिद
वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
वर्ग:तियात्रिस्त/Tiatrist
वर्ग:देवनागरी पानां
अँड्रिक आयव्हो

**अँड्रिक, आयव्हो** (जल्मः १० ऑक्टोबर १८९२ ट्रॅवनिक, युगोस्लाविया; मरणः १३ मार्च १९७५ बेलग्रेड).

कथा आनी कादंबऱ्यो बरोवपी नामनेचो लेखक. ताचें शिकप झाग्रेब, क्रॅको, व्हिएना आनी ग्रात्स हांगा जालें. दुसऱ्या म्हाझुजावेळार ताणें बर्लिनांत युगोस्लाव्ह राजदूत म्हूण काम पळेलें. युगोस्लाव्हचो राजदूत म्हूण ताणें आनीकूय कांय देसांनी काम केलें.

३७ वर्सांच्या पिरायेचेर ताणें बरयल्लें पद्यात्मक पुस्तक ‘ Ex Ponto ’ (१९१९) हाका लागून ताका उपाट नामना मेळ्ळी. युगोस्लाव्ह राश्ट्रा खातीर झगडिल्ल्यान अँड्रिक हाका ऑस्ट्रो-हंगेरियन सत्ताधिकाऱ्यांनी बंदखणीत घालो, तेन्ना ताणें ही रचणूक केली. ते उपरांत ताणें ‘ Nemiri ’ (Turbulences) हें पुस्तक बरयलें. १९२४ त, ताणें ‘Pripovetke’ (stories) ह्या माथाळ्याखाल कथांचे ३ खंड उजवाडायले. ही साहित्य कृती युगोस्लाव्हच्या साहित्यीक वर्तुळांत तोखणायेक पात्र थारली. ‘ Travinicka hronika ’ (१९४५, Bosnian story, १९५९), ‘ Na Drini cuprija ’ (१९४५, The Bridge on the Drina, १९५९) आनी ‘ Gospodjica ’ (The Woman from Sarajevo, १९४५) हया ताच्या पुस्तकांत बोस्नियाचो इतिहास आयला. आपल्या राश्ट्राच्या इतिहासांतल्यान पूर्विल्ल्या काळांतल्या घडणुकांचेर आदारीत मानवी दैवाची कथा बेस बरी बरयल्ल्यान अँड्रिक हाका १९६१ त साहित्या खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो.

वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:देवनागरी पानां
अँडोरा

## अँडोरा:
पिरेनीज पर्वताचे दक्षिण देंवतेंवयलें, यूरोपांतलें एक ल्हान राज्य. विस्तार १° ३५’ ते १° ४८’ उदेंत आनी ४२° २६’ ते ४२° ३९’ उत्तर लोक संख्या ४६,००० (१९८६). हाचे उत्तरे वटेन फ्रांसचे आर्येझ आनी पिरेनीज ओरिएंटल्स प्रांत आनी दक्षिणेक स्पेनचो लेरिदा प्रांत आसा. अँडोरा ला व्हेल्य ही हांगाची राजधानी.
### भूंयवर्णन, हवामान आनी वनस्पत:
हो देश दोंगर आनी देगणांनी भरला. मळाचो वाठार साप उणो. समुद्रथरासावन देशाची उंचाय ९०० मी. ते ३,००० मी. आसा. हांगाचो शिंयाळो खर आसता.गिमांतय चडशे कडेन हवामान शीतळ आसता. वास्वेल, भालू, कोलो, सोसो ही मोनजात; गिदां, गरुड आदी सुकणीं जाल्यार ओक, अक्रोड, चेस्टनट, ऑलिव्ह हे रुख हांगा सांपडटात.
### इतिहास आनी राज्यवेवस्था:
शार्लमेल हाका मूर लोकां आड पालव दिल्ल्यान ताणें अँडोराचे स्वतंत्रतायेक मान्यताय दिली अशें इतिहासकार मानतात. १२७८ त फ्रांस आनी स्पेन हांगाच्या अधिकारीवर्गा मदीं कबलात जावन अँडोराचें प्रशासन दोगांयच्या प्रतिनिधीं वरवीं चलूंक लागलें. १९७६ त हांगा पयल्या राजकी पक्षाची थापणूक जाली.
### अर्थीक स्थिती:
शेतवड, नुस्तेमारी हे मुखेल उद्येग. रानांतल्या रुखां पसूनय बरेंच उत्पन्न मेळटा. तंबाखू, राय, बार्ली हीं हांगाचीं मुखेल पिकां. ऑलिव्ह आनी द्राक्षांचें उत्पादनय जाता. मेंढरां-गोरवां पोसपाचोय उद्येग चलता. पर्यटनांतल्यान ह्या देशाक बरेंच उत्पन्न मेळटा.
### सामाजीक स्थिती:
अँडोरांत येरादारी आनी संचारण वेवस्था सोपी अशी ना. फ्रांस आनी स्पेन ह्या देशां कडेन रस्त्याच्या मार्गा वयल्यान येरादारी चलता. पूण फ्रांसा कडेन जोडिल्लो रस्तो तीन चार म्हयन्यां-खातीर बर्फाक लागून बंद आसता. स्पेन आनी फ्रांस ह्या दोनूय देशांचें चलन हांगा चलता.

हांगाचे लोक कॅटेलन वंशाचे आनी सुमार ९५% रोमन कॅथलिक आसता. कॅटेलन ही हांगाची राज्य भास. शिक्षणाचें प्रमाण सुमार ला व्हेल्य, लेस अॅस्काल्देश आनी अॅनकॅम्प.

वर्ग:एरोपांतले देस
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:संवसाराचीं राष्ट्रां
अँड्रियान, एडगर डग्लस

thumb|एडगर डग्लस अँड्रियान १९३२ वर्सा
**अँड्रियान, एडगर डग्लस** (जल्मः ३० नोव्हेंबर १८८९, लंडन; मरणः ४ ऑगस्ट १९७७, लंडन). ब्रिटीश शरीरक्रियावैज्ञानिक.

१९१५ त ताणें ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज हातूंतल्यान वैजकी पदवी मेळयली. पयल्या म्हाझुजांत वैजकी सेवा करतकच ताणें आपलें सगळें कार्य ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज हांगाच केलें.१९२९-३७ ह्या काळांत रॉयल सोसायटींत फाउलरटन संशोधन प्राध्यापक आनी १९४७-५१ ह्या काळांत केंब्रिजांत शरीरक्रियाविज्ञानाचो प्राध्यापक. १९५१ त ट्रिनिटी कॉलेजचो मुखेल.

ताचें मुखेल संशोधन ‘ तंत्रिका (nerve) संवेदना आनी तंत्रिका कार्याची यंत्रणा ’ ह्या विशयांवेलें आसा. संवेदना तंत्रिका मार्गान वता आसतना तिचे विद्युत् स्थितींत फरक पडटा आनी ताचे वेल्यान तंत्रिका मार्गान वचपी संवेदना आनी प्रेरणा हांचो खास अभ्यास करुं येता, हें ताणें सिध्द केलें. ह्याच संशोधनाखातीर ताका १९३२ तलो शरीरक्रियाविज्ञान आनी वैजकी ह्या विशयांतलो नोबेल पुरस्कार सर चार्लस स्कॉट शेरिग्टन ह्या आनीक एका ब्रिटिश संशोधका वांगडा वांटून मेळ्ळो. एकोड्या संवेदी पोंतावयलो आनी एकोड्या प्रेरक तंत्रिका तंतुचे आवेग मेजून ताणें संवेदना आनी स्नायू नियमनाची यंत्रणा हाचो खोलायेन अभ्यास केलो. ताणें १९३४ सावन मेंदूतल्यान व्हांवपी विजे विशीं संशोधन केलें. ताका लागून अपस्मार आनी मेंदूचो अर्बुद (Brain Tumour) ह्या रोगांविशींचें फुडलें संशोधन करप सोपें जालें. १९४२ त Order of Merit ही उच्च पदवी ताका फाव जाली. १९५० त तो रॉयल सोसायटीचो अध्यक्ष जालो (१९०५-५५). १९५५ त ताका ‘ बॅरन ’ हो भोवमान फाव जालो. ताणें बरयल्लीं पुस्तकां अशीं: The Basis of Sensation (१९२७), The Mechanism of Nervous Action (१९३२) आनी The Physical Background of Perception (१९४७).

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
अँडरसन, कार्ल डेव्हिड

thumb|कार्ल डेव्हिड अँडरसन
**अँडरसन, कार्ल डेव्हिड** (जल्मः ३ सप्टेंबर, १९०५, न्यूयॉर्क).नामनेचो अमेरिकन भौतिकी शास्त्रज्ञ. कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजींत शिकप करून १९२७ त बी. एस्. आनी तो कॅलिफोर्निया विद्यापीठाचो सदस्य आसा. १९३९ त ताची प्राध्यापक म्हूण नेमणूक जाली.

१९३० त ताणें विश्वकिरणांक (cosmic rays) लागून वातावरणांत निर्माण जावपी आयनीकारक कणांचो तीव्र चुंबकीय क्षेत्रांत दवरिल्ल्या बाष्पकोठी वरवीं (magnetic cloudchamber) अभ्यास करपाक सुरवात केली. आयनकारक कणांक लागून बाष्पकोठींत तयार जाल्ल्या मार्गांचें चुंबकीय क्षेत्राक लागून जावपी विचलनाचे (deflection) दिशेचें निरीक्षण करून अँडरसन हाणें त्या कणावयल्या विद्युत् भाराचें चिन्न थारायलें. १९३२ च्या सुमाराक ताका विव्श्र किरणांत सद्च्या electron बगर धन विद्युत् भारित इलेक्ट्रॉन (positively charged electron) आसतात, हाचो निर्णायक पुरावे मेळ्ळो. ह्या नव्या कणाक, ताणें positron अशें नांव दिलें.

१९३६ त विव्श्र किरणांविशींचें संशोधन करीत आसतना ताणें आनी नेडरमेयर हाणें मेसन (meson) ह्या इलेक्ट्रॉन (electron) परस, २०७ पटींनी मोटो आशिल्ल्या मूलकणाचो सोद लायलो, पोझिट्रॉन (positron) आनी मेसन हे अल्पायुषी कण आसात. Positron आनी electron हांचे मजगतीं विक्रिया जातकच गॅमा किरणांच्या स्वरुपांत आनी आइन्स्टाइन हाच्या नामनेच्या E=mc² त ह्या समीकरणाचेर आदारीत तितल्याच ताकदीची ऊर्जा गॅमा-किरणांच्या (Gamma Rays) जोडयांच्या रुपांत प्रगट जाता. धन विद्युत् भारीत (positively charged) मेसन फोडल्यार Positrons आनी neutrinos मेळटात तशेंच ऋण विद्युत् भारीत (negatively charged) Meson फोडल्यार electrons आनी Neutrinos मेळटात. पॉझिट्रॉनच्या म्हत्वाच्या सोदाखातीर अँडरसन हाका १९३६ त व्हिक्टर हेस ह्या विश्वकिरणां विशीं मुळावें संशोधन केल्ल्या दुसऱ्या एका शास्त्रज्ञावांगडा भौतिकशास्त्राखातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो.

वर्ग:देवनागरी पानां
अक्कलकोटकर स्वामी

**अक्कलकोटकर स्वामीः** (जल्मः ? – समाधी 1878). जाका दत्ताचो अवतार मानतात असो एक सत्पुरूश. दत्त संप्रदायाच्या इतिहासांत हाका म्हत्वाची सुवात आसा. हाचे सुरवातीचे जिणेविशीं कांयच म्हायती मेळना. 1857 त तो अक्कलकोट हांगा आयलो आनी अखेर मेरेन थंयच रावलो. लोक ताका अक्कलकोटचे स्वामी ह्याच नांवान वळखताले. एकदां कोणे तरी ताच्या मूळ स्थाना विशीं जेन्ना ताका प्रस्न केलो तेन्ना ताणें जाप दिली- “आमी कर्दळीबनांतल्यान भायर सरून बंगाल देश, गंगा- गोदातटाक हीं थळां भोंवत भोंवत निमणे हांगा आयले.” कर्दळीबनांतल्यान भायर सरले, हे ताचे सांगणे वेल्यान ताच्या भक्तांनी 1458 वर्सा कर्दळीबनांत (श्रीशैल) निजानंदाक गेल्लो नरसिंह सरस्वतीच ह्या स्वामीच्या रूपान परत अवतार घेवून आयला अशेंच निश्चित केलें.

अप्रुपांच्यो लिला आनी चमत्कार हांणी ताची जीण पुराय भरल्या. ताचें उलोवप- वागप एकेकदां ल्हान भुरग्या सारकें आनी एकेकदां पिशां सारकें आसतालें. शेंकड्यानी भावीक लोक ताच्या दर्शना खातीर येताले. तातूंत राजे- म्हाराजे हांचोय आस्पाव आसतालो. तो कोणाच्याच प्रस्नांक सारकी जाप दिना आशिल्लो. ताणें केल्ल्या वावराक लागून महाराष्ट्रांत दत्त उपासनेचो प्रसार मोट्या प्रमाणांत जालो. स्वामाचें एक आवडींचें भजन आशिल्लेः- शिव शंकर नमामि शंकशिवशंकर शंभो ये गिरिजापति भवानिशंकर शंभो|| संतमहंतां होती भेटी हरुषें नाचूं वाळवंटी|

ध्यानस्त अवस्थेंत स्वामी विराय शिवाचें ध्यान करतालो असें सांगतात. ताणें सबंद महाराष्ट्रांत गुरूसंप्रदाय वाडयलो. चैत्र वद्य शके 1800 दिसा तो निजानंदांत विलीन जालो. अक्कलकोट हांगा ताची समाधी आसा.

## पळेयात

Akkalkot Swāmi Samarth Mahāraj

## संदर्भ



वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy
वर्ग:धर्म / Religion
वर्ग:Totvaxastr / Philosophy
वर्ग:Dhorm / Religion
वर्ग:देवनागरी पानां
अखिल भारतीय कोंकणी परिशद आनी अधिवेशना

**अखिल भारतीय [[कोंकणी भास|कोंकणी]] परिशद** ची स्थापणूक 8 जुलय 1939 वर्सा कारवार-कर्जानाटक हांगा जाली.माधव मंजुनाथ शानभाग हो ताचो स्थापणूकदार आशिल्लो.

वर्ग:देवनागरी पानां
अणकार

**अणकार** म्हळ्यार एके भाशेंत उच्चारिल्लें वा बरयल्लें उतर वा वाक्य वा साहित्य दुसरे भाशेंत बरोवप वा सांगप. मूळ भाशेंतले सगळे गूण मतींत दवरून ताका दुसरे भाशेंतल्यान उक्तावप. दरेक भाशेक आपआपलें खाशेलें वावुपरपाचें वातावरण आसता. निजाच्या भौतिक भोंवतणींतली प्रजेची अर्थीक, समाजीक, संस्कृतीक, नैतीक मांडावळ जशी थिरावल्ली आसता, आनी जीं साबार मळा वयलीं मुल्यां सांठयल्लीं दिसतात तीं तशाक तशीं दुसरे भाशेंतल्यान स्पश्टपणान दिसूंक जाय.इतिहास आनी सांस्कृतीक परंपरा, लोकांची जीणे कडेन पळोवपाची नदर, चाल-चलणूक, आचार-विचार, रित-रिवाज, दरेक भाशेच्या उच्चारपाच्या आनी बरोवपाच्या साधनांचो म्हत्वाचो वांटो आसता आनी सगळे घटक अणकार करतना दुसरे भाशेंतल्यान पुरायपणान चित्रीत करप म्हत्वाचें थारता.

दरेक भाशेची आपली खास वाक्य बांदावळ, व्याकरण, अर्थ आनी हेर बारीकसाणीचे जे मुद्दे आसतात, तांचो खोलायेन अभ्यास केल्यार अणकार करतना चुकी उण्यो जातात. खंयचेय भाशेंत आनी पर्यायान संस्कृतायेंत खंयच्या गजालींक कसले संदर्भ आसतात हें तपासून पळोवप म्हत्वाचें आसता. अणकार केल्लें साहित्य त्या त्या भाशेंतल्या मूळ बरोवपावरी दिसूंक जाय, जाल्यार ताका बरो साहित्यीक गूण लाबता.अणकार करतना मूळ भाशेचीं सगळीं आंगां, अलंकार आनी सोबीतकाय अणकार केल्ले भाशेंतूय उक्ताडाक येवप गरजेचें आसता. -डॉ. ओलिव्हिन्यु गोमिश

वर्ग:देवनागरी पानां
अतुल रघुनाथ पंडित

**अतुल रघुनाथ पंडित** हांचो जल्म *१३ सप्टेंबर १९६४* वर्सा मडगांव जालो।

## '''शिक्षण'''
बी ए मुळावेें शिक्षण कुळ्यां घेतल्या उपरांत फुडलें शिक्षण मडगांवां आनी सावड्डयां घेतलें।

## '''लेखन'''
१९८५ वर्सासावन लेखनाक आरंभ। उपरांत कथा लेखना कडेन वळ्ळो।तेन्नासावन सातत्यान लेखन चालू आसा।कविता,लेख,कथा,निबंध,एकांकी आदी साहित्यप्रकार केळयल्यात।कांय एकांकी आकाशवाणीवेल्यान प्रसारीत जाल्यात।लेखना वांगडा साहित्यीक,समाजीक आनी संस्कृतीक कार्यावळींनी वांटो घेवपाची आवड।

## '''इनामां'''
* **कुळागर** म्हयनाळयान दवरिल्ले कोंकणी कथा सर्तीत उमेद वाडोवपी इनाम।
* पेडण्यां जाल्या धाव्या अखिल भारतीय कोंकणी लेखक संमेलना निमतान घेतिल्ले कथा सर्तीत दुसरें इनाम।
* **म्हड्डोळच्या कोंकणी सेवा केंद्राच्या** पयल्या वर्सुकी दबाजा निमतान घेतिल्ले अखिल गोंय कोंकणी कथा सर्तीत पयलें इनाम।

## '''नोकरी'''
जून १९८८ वर्सा सुनापरांत दिसाळ्यांत रुजू जाल्यात।सद्या सुनापरांतांचे **उपसंपादक** म्हणून काम करता।

## '''संदर्भ'''

वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी लेखक
वर्ग:लेखक/Lekhok
अनील कुमार (अनील चं. देऊळकार)

**अनील कुमार ( अनील चं. देऊळकार)**गांवान मूळचो चांदरचो. सधा फातोड्ड्या रावता. नामनेची नटी फातिमा डिसोझा हिचो घरकार . बरोवपी, बसोवपी, गीतकार, गावपी आनी नट तसोच निर्मातो.

1967 त तियात्राचे माचयेर पयले पावल घालें. सोर्ग , आत्मो जबाब आनी काळजाची भावना हे तियात्र स्वता बरोवन बसोवन सादर केल्यात आनी तातूंत कामांय केल्यात. अम्बिका फिल्म्स् च्या गिरेस्तकाय ह्या कोंकणी फिल्माक संवाद बरोवन दिल्यात आनी पालवी खलनायकाची भूमिका केल्या. तेच प्रमाण जबाबदारी ह्या विडियो फिल्माचे संवाद आनी पटकता बरयल्यात. भिरांत , नांवाचो नवो तियात्र माचयेर येवपाचो आसा, स्वताचें अशें एक कोंकणी फिल्म काडपाचें थारायलां.

शिकप एस्. एस्. सी. मेरेन. उपरांत शिवकाशीक वचून मुद्रणकलेचो डिप्लोमा घेतलो. मागीर मडगांवां श्री मळयो हांच्या नूतन प्रिंटिंग प्रेसांत थोचो तेंप काम केलें. घरचो धंदो आसा.
वेवसायीक माचयेर 1963 सावन वावुरता. आयच्या नामनेच्या सागींसागसार सगल्या तियात्रिश्तांबराबर माचयेर विॆगडविंगड तरांचे रोल केल्यात. पॅट्रिक दौरादाच्या तीन थेंबे ह्या खेळान अनिलपुमाराक नामना मेळोवन दिली. उपरांत रुझारियु रॉड्रीक्स, लिगोरियु फेर्नादिश, सी. डिसिल्वा आदी लोकांनी भरपूर वाव दिलो. वेवसायीक माचयेर थीर जावपाक नामनेच्या प्रेमकुमारान आदार दिलो अशें तो म्हणटा. प्रेमकुमाराचो अर्दी भाकर ह्या तियात्रांत ताणें खुब नामना जोडली. ताच्या उपरांत सी. अल्वारीश, जासींत वाझ , रेमी कुलास, मायक मेहता, ज्यो रोझ रॉबिन वाझ, जॉन क्लार, विल्मिक्स हांणी मुखार म्हेलो.

1980 त चांदरच्या लायन्स क्लबा न त्या वर्साचो सगल्यांत बरो कलाकार म्हूण इनाम दिवन ताचो भौमान केलो. 1986 त मुबंयत तेन्नाच्या कासदार मुरली देवरा हाचे हस्तुकीं इनामासयत सत्कार केलो. पा. प्लानटन फारिया हाच्या जेजू ख्रिस्त ह्या धर्मीक ति.ात्रांत जेझूचो मुखेल पार्ट केलो आनी समस्त किरिस्तांव समाचान ताची तोखणाय केली.
अनिलकुमारान गोंयच्या दूरदर्शनाचेर एकूच रंग निमाणी इत्सा हीं नाटकुलीं बरोवन सादर केल्यांत आनी तातूंय वांटोय घेतला. मुभबंयच्या दूरदर्शनाचेर, रोमियो मेडिसाच्या दिवो पालवलो ह्या नाटकुल्यांत काम केलां. हालींच आनिफा नावांची कॅसेट उजवाडायल्या . अनीक एक कॅसेट रोखडीच उजवाडा येवपाची आसा .

कॅनेथ नांवाचो एक चलो आनी बायल फातिमा हांचेवांगडा सुखी संवसार चलयता. तोंकमी माचयेर नवेनवे प्रयोग करुन लोकांक कितेंय पूण नवें दिवपाचो हावेस बाळगून वावुरपी धडपडो कलाकार असें अनिलकुमाराचे बाबतींत म्हूण येता तियात्री रंगमाचयेचो दर्जो सुदारचो हे मुखेल ध्येय सदांच नदरेमुखार दवरपी भौरुपी कलाकार अशीताची नामना आसा .

## संदर्भ


वर्ग:! गोयेकार - फामाध व प्रसिद
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis