open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अंजनीबाय लोलयेंकार

लोलयेंकार, अंजनीबाय :(जल्म : ८ सप्टेंबर १९३०, लोलयें - काणकोण)

प्रसिद्द गोंयची शास्त्रीय गायिका.घराण्यांत संगीत परंपरा आशिल्ल्यान तेच संस्कार भुरगेपणांत तिचेरय जाले आनी पिरायेच्या ७ व्या वर्सा सावन शास्त्रोक्त गायनाची तिका गोडी लागली. मुंबयचो नामनेचो गावपी आनी हार्मोनियम वाजोवपी रामचंद्र बँकराकडेन तिणें २५ वर्सा संगिताचे शिक्षण घेतलें. अंजनीबायचो गळ्यांतलो मंजूळ स्वर आनी तानेतलीं दमदारपणा हीं तिच्या गायनाचीं खाशेलपणा.

पंदरा वर्सांची आसतना गिरगांव (मुंबय)च्या इंडियन म्युझिकल सर्कलान वागळे हॅालांत खेपे तिची गायनाची मैफल घडोवन ङाडली. थंय तिका जी उत्स्फूर्त दाद मेळ्ळी, तातुंतल्यानूच तिका उर्बा मेळ्ळी. ऑल इंडिया म्युझिकल कॅान्फरन्स ऑफ कलकत्ता हांगासल्स मैफिलीन तिका व्हड भोवमान मेळ्ळो. दिल्ली, मद्रास, अहमदाबाद, सुरत, ग्वाल्हेर, हुबळी, धारवाड, पुणें, गोंय आदी कितल्याशाच सुवातींनी तिच्यो गायनाच्यो कार्यावळी जाल्यात. गिरगांव (मुंबय) हांगा आशिल्ल्या मराठा समाजाची इमारत उबी करपाक तिचें बरेंच योगदान आसा. तिच्यो धुवो सुवर्णा, संगिता आनी पूत साहीराम आवयची संगीत परंपरा फुडें व्हरतात. आपआपल्या मळार तांणी ल्हान पिरायेचेरूच नामना जोडल्या.
रामचंद्र पांडुरंग कामत

(जल्म: ३० जुलय १९०४, मडकय)

एक आंतरराष्ट्रीय किर्तीचो गोंयकार शिल्पकार. भुरगेपणासावन ताका चित्रकार वा शिल्पकार जावपाची इत्सा आशिल्ली. पिरायेच्या तेराव्या वर्सा तो घरांतल्यान पंळून मुंबय गेलो. मुंबय येवन गिरगांव हांगाच्या ‘केतकर्स आर्ट इन्स्टिट्यूट’ हे संस्थेंत तो चित्रकलेचें शिक्षण घेवंक लागलो. थंयच ताणे चित्रकलेचो त्याग करुन शिल्पकलेचो अभ्यास सुरु केलो आनी तातूंत उपाट यश मेळयलें. १९२८ त, ‘जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’ हातूंत ताणें प्रवेश केलो. स्वतंत्र नदरेन विचार करपाची कुवत आनी हेरांपरस आगळी वेगळी कलाकृती करपाचें कसब हाकालागून प्रिन्सिपल ग्लॅडस्ट्न सॉलोमन हाचो तो आवडटो विध्यार्थी जालो. ‘ बॉम्बे आर्ट सोसायटी’च्या वर्सुकी कला प्रदर्शनांत ताणें ‘नुस्तेकार भुरगो’ नांवाची कलाकृती धाडिल्ली, ताका रुप्यापदक मेळ्ळें.
मुंबयचें शिक्षण सोंपयकच प्रिन्सिपल सॉलोमनच्या उत्तेजनाक लागून तो १९३० त शिल्पकलेचें उच्च शिक्षण घेवपाखतीर इंग्लंडाक गेलो. थंय ताणे ‘रॉयल अकादेमी ऑफ आर्ट्‍स’ हे नामनेचे संस्थेंत प्रवेश घेतलो.
रॉयल अकादेमी दर वर्सा कलाकृतींचें संवसारीक प्रदर्शन घडोवन हाडटाली. तातूंत रामचंद्र कामत हाणें पिरायेच्या २४ व्या वर्सा केल्ल्या ‘आदम आनी ईव्ह हांकां ईडनांतल्यान धांवडावप’ हे काश्याचे कलाकृतीक रॉयल अकादेमीचें भांगरा पदक, शिश्यवृत्ती आनी हेर भोवमान फाव जाले. लंडनच्या रॉयल अकादेमीचें भांगरापदक मेळोवपी तो एकटोच भारतीय कलाकार. तो भारतांत परत आयलो, तेन्ना गोंयकारांनी ताचो व्हड सत्कार केलो.
ताच्यो कांय नामनेक पाविल्ल्या कलाकृती अश्यो: सर दिनशा वाछाची मूर्ती (चर्चगेट-मुंबय), लक्ष्मी इन्शुरन्स बिल्डिंग (फिरोजशहा मेहता रोड) ची व्हडली प्रतिमा, प्रतापगढ किल्ल्यांत शिवाजी महाराजाचो अश्वरोहीर पुतळो आनी झांशी हांगा घोड्याचेर बशिल्ली महाराणी लक्ष्मीबाई हिची १६ फूट ऊंच मूर्त.
‘कलेचें स्वरुप खूब व्हड आसून तिका आमी एका खंयच्याच रुपांत बांदूक शकनात’, अशें ताचें मत आसा. सध्या ताचो राबीतो मुंबय आसा.
गोविंद नारायण माडगांवकर

(जल्मःसुमार 1815, मरणः15 मार्च 1865). नामनेचो गोंयकार निबंदकार. 

19व्या शेंकड्यांत ताचो बापूय आपल्या कुटुंबाक घेवन मुबय गेलो आनी थंय पुर्तुगाली पूड आनी हेर बारीक वखदी वस्तू विकपाचो धंदो करूंक लागलो. तेन्ना गोविंद णव वर्सांचो आशिल्लो. मुंबयच्या फ्री जनरल असेंब्ली हे शाळेंत ताचें मराठी आनी इंग्लीश शित्रण जालें. 1833 वर्सा ताच्या बापायक मरण आयिल्ल्यान पुराय कुटुंबाची जापसालदारकी गोविंदाचेर पडली. तेखातीर शिक्षण अर्देंच सोडून ताणें हेच शाळेंत शिक्षकाची नोकरी धरली. हे शाळेंत ताणें सतत तीस वर्सा सिक्षक म्हूण काम केलें. 1863 वर्सा तो हे शाळेंतल्यान निवृत जालो. एक बरो शिक्षक आनी शिक्षणतज्ञ म्हणून ताची नामना आशिल्ली. 1857 त मराठी पाठ्यपुस्तकां तयार करपाखातीर सरकारी शिक्षण खात्याचो मुखेली हॉवर्ड हाचे प्रेरणेन जी सामिती स्थापन जाल्ली तातूंत माडगांवकाराचो आस्पाव आशिल्लो. ताणें दादोबा पांडुरंग तर्खडकर हाचे वांगडा पुस्तक तपासपाचें आनी नवे धडे बरेवपाचें काम केलें. माडगांवकर गध लेखक आशिल्लो. ताणेंखूब लिखाण केलें. तातूंत वेव्हार-उपेगी, नीतिपर आनी शास्त्रीय ग्रंथांचो आस्पाव जाता. निबंद लेकक म्हणुनूय ताका खूब नामना मेळ्ळी.

ताणें आपल्या 50 वर्सां पिरायेच्या काळांत सुमार 18 पुस्तकां बरयल्लीं. मराठी ज्ञानप्रसारक म्हयन्याळ्यांत ताणें बरेचशे लेख आनी निबंध बरयले. ताचीं कांय उल्लेख करपासारकीं पुस्तकां आसात तीं अशीं – शुचिर्भूतपणा (1849), ऋणनिषेधक बोध (1850), हिंदू लोकांच्या रीति सुधारण्याविषयीबोध (1851), सृष्टींतींल चमत्कार (1853), दारूपासून अनर्थ (1855), उद्भिज्जन्य पदार्थ (1856), लोखंडी सडकांचे चमत्कार (1958), व्यवहारोपयोगी नाटक (1859). हें मराठीतलें पयलें लिखित नाटक मानतात. मुंबईचे वर्णन (1863) हें ताच्या मुंबयचें वर्णन सांगपी पुस्तकाक खूब नामना मेळ्ळी. थळाचें वर्णन करपी अशें मराठींतलेंत न्हय तर भारतीय भासांतले हें पयलें पुस्तक. मुंबयचो भूगोल , इतिहास, साक, तांचो धर्म, रीतरिवीज ,वेव्हार, आचारविचार आनी चडकरून मुंबयची मोहमाया आनी बदमाशांचें जग हांचें बरें मजेशीर वर्णन ताणें ह्या ग्रंथांत केलां. ताच्या मरम शताब्दीच्या निमतान 1965त मुंबय मराठी ग्रंथ संग्रहालयान ह्या ग्रंथांची दुसरी आवृती उजवाडा हाडली.
जिवबादादा केरकार

(जल्म: १७४० केरी; मरण: ६६ जानेवारी १७९६, जांबगांव).

पेशव्यांचे मुस्तींतलो झुजारी. ताचें मूळ घराणें पेडणें म्हालांतल्या मोरजी वाठारांतले. ताचो आजो विठ्ठ्ल शेणवी संजगिरी हो मोरजेचो कुळकर्णी आशिल्लो. ताका गणेश, बळवंत आनी रामकृष्ण अशे तीन चले आशिल्ले. तातूंतल्या गणेश हाचो जिवबा हो व्हडलो चलो. ताका बापोलयो बळवंत हाका पोसको दिल्लो. ताच्या आज्यान केरी वाठारांत जागो घेवन घर बांदलें. उपरांत घरचीं सगळीं मनशां मोरजी सोडून केरी वाठारांत रावंक गेली. ताचें मुळावें शिक्षण घरचेघराच जालें. उपरांत सोळाव्या वर्सा फुडलें शिक्षण घेवंक तो कोल्हापुराक गेलो. थंय एका पंडिताकडेन घरकाम करून संस्कृताचो अभ्यास करूंक लागलो. थंयच ताका व्यायाम करपाची संवय जाली. एका वर्सां उपरांत तो पुण्यांत गेलो आनी पेशव्याचो सरदार बर्वे हांगेर रावंक लागलो. बर्वे हाचेवतीन ताका पेशव्यागेर बाकनीस म्हूण नोकरी मेळ्ळी. बर्वे मरतकच जिवबादादाक ताच्या पथकाचो मुखेल म्हूण नेमलो. हें पथक घेवन पिरायेच्या २१ व्या वर्सा तो सदाशिवराव भाऊ हाच्यावांगडा उत्तरेक गेल्लो. पानिपतच्या झुजांत ताणे बरोच पराक्रम केलो. उपरांत नानासाहेब पेशवा हाणें महादजी शिंदे हाका उत्तरेक सुभेदाराचीं वस्त्रां दिवन जिवबादाक ताचे वांगडा धाडलो. शिंदे हाणें जिवबादादाचो पराक्रम आनी बुदवंतकाय पळोवन ताका मुखेल सेनापतीची सुवात दिली.

राजपूत आनी जाट हांचे वांगडा जाल्ल्या शिंद्यांच्या झुजांत, तेचपरी रामभाऊ पटवर्धन हाचेवांगडा टिपूकडेन जाल्ल्या झुजांतूय ताणें बरोच पराक्रम केलो. सुभेदार गुलाम कादर जेन्ना दिल्लीचेर चाल करून आयलो तेन्ना दिल्लीचो बादशाह शाह अलम हाणें शिंद्याकडेन आदार मागलो. जिवबादादा हाणें तोखणायेची कामगिरी करून बादशाहाक जैत मेळोवन दिलें. तेन्ना बादशाहान शिंद्यांक वजिरी दिवन ताच्या सरदारांक, जिवबादादा आनी लखबादादा हांकां ‘बक्षीबहाद्दर फत्तेजंग’ आनी ‘समशेरजंग बहाद्दर’ अशे किताब दिले. जिवबादादाच्या आदारानूच शिंद्यान दिल्लीची वजिरी केली आनी उपरांत बादशहाक वर्साक णव लाख खंडणी दिवन दिल्ली-आग्रा हो वाठार आपल्या राज्याक जोडलो. महादजी शिंदे हाचेकडेन, ताचो उजवो हात म्हूण तो अखेरमेरेन प्रामाणिक रावलो. तेचपरी पुण्यांत वा हेर खंयचेयकडेन वतना राज्याचो कारभार जिवबादादाचेर सोंपोवपाइतलो महादजी शिंदे हाचो विस्वास जिवबादादा केरकार हाचेर आशिल्लो.

फुडें जिवबादादा हाणें निजामाचेर हल्लो करपाचो विचार श्रीमंत माधवराव हाका सुचयलो. माधवरावान दरबार भरयलो. तेन्ना निजामाचो नाश करपाक कोणूच फुडें सरलो ना. अशा वेळार जिवबादादान ती कामगिरी आपल्या आंगार घेतली. तातूंत ताका यश मेळ्ळें. तेन्ना माधवरावान ताका रत्नजडित तलवार आनी वज्राची मुदी दिली. सवाई माधवराव हाच्या मरणा उपरांत बाजिरावाक पेशव्यांचे गादयेर बसोवपाचो ताणें यत्न केलो. ह्यावेळार तो जांबगांव हांगा आशिल्लो. थंयच जोराचें निमित्त जावन ताका मरण आयलें.

१७६१ ते १७९६ काळ मेरेन ताणें सुमार १७५ झुजां केल्ल्याची नोंद मेळटा.