open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
आइन्स्टाइन, आल्बर्ट

(जल्मः 14 मार्च 1879, उल्म - जर्मनी; मरणः 18 एप्रिल 1955, प्रिन्स्टन - अमेरिका).

नामनेचो भौतिकशास्त्रज्ञ. सापेक्षता सिध्दांताचो (Theory of Relativity) जनक म्हूण ताणें नामना मेळयली. जर्मनी आनी स्वित्झर्लंड हांगाच्या तांत्रिक शाळांत शिक्षण घेतकच 1905 त ताणें झुरिक विद्यापीठाची पीएच्.डी. मेळयली. 1902-1909 ह्या काळांत ताणें बर्न हांगाच्या पेटंट ऑफिसांत तपासनीकाचें काम केलें. ह्याच काळांत ताणें उजवाडायल्ल्या चार शास्त्रीय निबंदांखातीर झुरीच विद्यापीठांत सैध्दांतिक भौतिक शास्त्राचो प्राध्यापक म्हूण ताची नेमणूक जाली (1909).

1913 वर्सा तो बर्लिनच्या ‘ कैसर विल्हेल्म इन्स्टिट्यूट ऑफ फिजिक्स ’ हे नामनेचे संस्थेचो संचालक जालो आनी 1914 त ‘ प्रशियन अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेस ’ चो सदस्य जालो.जर्मनींत हिटलरचो शेक सुरू जाल्ल्यान 1933 वर्सा तो अमेरिकेक गेलो. थंयच प्रिन्स्टन, न्यू जर्सी हांगा ‘ इन्स्टिट्यूट फॉर अॅडव्हान्स्ड स्टडी ’ संस्थेंत ताची नेमणूक जाली आनी अखेरमेरेन ताणें थंयच संशोधन केलें. 1940 त ताका अमेरिकेचें नागरिकत्व मेळ्ळें. 1905 वर्सा ताणें मर्यादित सापेक्षता सिध्दांत, वस्तुमान आनी ऊर्जा हांचें सारकेपण (E=mc²) ब्राऊनियन गतीविशींचो सिध्दांत आनी उजवाडाविशींचो फोटोन सिध्दांत ह्या विशयांत क्रांतिकारक निबंद उजवाडायले. ताचो चडसो शास्त्रीय वावर सापेक्षता सिध्दांत, सांख्यिकीय यामिकी (Statistical mechanics), उजवाड प्रारण (light radiation) आनी शोषण सिध्दांत (absorption theory) ह्या विशयांचेर आसा. सापेक्षता सिध्दांतांचें जर वेवस्थित व्यापकीकरण केलें जाल्यार ताचेपसून गुरुत्वाकर्षण सिध्दांत मेळपाक जाय, अशें ताणें सोदून काडलें. खूब कश्टांच्या संशोधनाउपरांत ताणें आपलो नामनेचो सापेक्षता (relativity) सिध्दांतावेलो निबंद उजवाडायलो. विश्वरचणूक शास्त्रांतल्या (cosmology) प्रस्नांविशींचो एक म्हत्वाचो निबंदूय ताणें उजवाडायलो. अवकाश-काल भूमितीवरवीं गुरुत्वाकर्षणीय आनी विद्युत् चुंबकीय ह्या दोनूय मळांक लागू पडपी सिध्दांत म्हळ्यार ‘ एकवटीत मळ सिध्दांत ’ (Unified Field Theory) तयार करपाचो ताणें 1929 वर्सा पयलो यत्न केलो. मार्च 1953 वर्सा गुरुत्वाकर्षण, विद्युत् चुंबकत्व आनी सापेक्षता ह्या विशींचे नेम एकाच गणिती सूत्रांत मांडपाक ताका येस आयलें. उजवाडविद्युत् विशींचो (photo electric effect) सिध्दांत आनी भौतिकशास्त्रांतल्या ताच्या हेर सैध्दांतिक वावराखातीर ताका 1921 वर्सा भौतिकी विशयाचो नोबेल पुरस्कार फाव जालो.

1939 वर्सा ताणें तेन्नाचे अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन रूझवेल्ट हाका अणुऊर्जा शस्त्रास्त्रांविशीं पत्र बरयलें; देखून लागून अमेरिकन सरकारान अणुबाँब तयार करपाखातीर ‘मॅनहॅटन येवजण ’ बे गो बे ग हातांत घेतली. दुसरें म्हाझुज सोंपतकच आइन्स्टाइन हाणें संवसारीक शांततायेखातीर यत्न करपी शास्त्रज्ञांवांगडा वावर केलो. तशेंच संवसारीक सरकाराची थापणूक करपाचे कल्पनेक ताणें नेटन तेंको दिलो. नाझी जर्मनींतल्यान अमेरिकेंत आयिल्ल्या जायत्या निर्वासितांक पालव दिवपाक ताणें फुडाकार घेतलो.

तो लंडनच्या रॉयल सोसायटीचो फेलो आनी अमेरिकेच्या नॅशनल अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेसचो वांगडी सदस्य आशिल्लो. ताणें 300 वयर शास्त्रीय निबंद आनी वेगवेगळ्या विशयांवयले जायते ग्रंथ बरयल्यात. तातूंतले मुखेल ग्रंथ अशेः (पयले चार मूळ जर्मन भाशेंतले)1. The Meaning of Relativity (1923) 2. About Zionism (1939) 3. Why War? (झिग्मंड फ्रॉइड वांगडा, 1933) 4. The World as I see it (1934) 5. Builders of the Universe (1932) 6. The evolution of Physics (लेओपोल्ट इनफेल्ट वांगडा, 1938) 7. Out of my later years (1950).

वर्ग:देवनागरी पानां
आइस-क्रीम

**आइस-क्रीम** दूद, साकर, ग्लुकोज हे पदार्थ एकठांय गोठेवन केल्लो खाद्यपदार्थ. हातूंत केन्नाकेन्नाय सुकीं फळां, तांतयां रंग घालतात. आइस-क्रीमांत सादारण 8-14% स्निग्धपदार्थ,8-12% स्निग्धपदार्थविरयत घन दुग्ध घटक (non-fat milk solids), 12-17% साकर आनी स्थिरकारी द्रव्य (stabilizer) आनी हे रुचीक पदार्थ वेगवेगळ्या प्रमाणांत आसतात. आइस-क्रीमाची वर्गवारी तातूंतल्या घटकांवेल्यान थारायतात. सादे, फळांचें, पुडिंग, कस्टर्ड, सरबत अशे आइस-क्रीमाचे जायते प्रकार आसात.थोड्या प्रमाणांत आइस-क्रीम करपाखातीर घरगुती आइस-क्रीम पात्राचो उपेग करतात. हें पात्र जस्तविलेपित तिखें, स्टेनलेस स्टील वा अॅल्युमिनियमचें आसता. ताचे भितर मदीं रवी आसता आनी ताचेभायल्यान लांकडी पिंपाचें सदळ धांपणे आसता. त्या दोगांयच्या मदले जागेंत बर्फाचें आनी मिठाचें समप्रमाण मिश्रण घालतात. पिंपाच्या वयले वटेन पात्राच्या धापण्यांतसून भायर आयिल्लो रवीचो दांडो घुंवडावन आइस-क्रीमाचें मिश्रण ढवळतात. ही ढवळपाची क्रिया आइस-क्रीस सुमाराचें घट्ट जायमेरेन करतात.

आइस-क्रीमाची उत्पादन-कृती अशी

1. **मिश्रण**

मिश्रणपात्रांत वा पाश्चरीकारकांत (उश्णतायेन निर्जंतुकीकरण केल्ल्या पात्रांत) मिश्रण तयार करतात. तातूंत दूद, सांद्रित (concentrated) दूद वा हेर घन पदार्थ घालतात.मिश्रणाचें तापमान सुमार 43˚ से. जातकच तातूंत साकर घालतात. साकरेवांगडाच स्थिरकारी द्रव्यूय घालतात.

2. **पाश्चरीकरण**

दोन तरांनी करतात. अ) कमी तापमानांत बरोच वेळ तापोवन. (सादारण 68˚ से. क 30 मिनटां तापोवन). आ) उच्च तापमानांत थोडो वेळ दवरुन. (सादारण 79˚ से. क. 25 सेकंद दवरून).

3. **एकजीव करप (Homogenization)**

पाश्र्चरीकरण जातकच दर चौ. सेंमी. क 350 किग्रॅ. दाब दिवन सगळें मिश्रण अशीर चिलींतल्यान सोडटात. ताका लागून मिश्रण गोठेवपाची क्रिया चालू आसतना लोणी वेगळें जावपाक प्रतिबंध जाता. देखून आइस-क्रीम एकदम मोव जाता आनी ताचो कालप्रभावन (aging) वेळ कमी जाता.

4. **थंड करप (Cooling)**

सगळे पदार्थ एकजीव जातकच त्या मिश्रणांतसून एकदम उश्णताय काडून घेवन सुमार 4.4˚ से. वा कमी तापमानांत तें थंड करतात.

5. **कालप्रभावन (Aging)**

थंड जाल्लें मिश्रण तेच स्थितींत कांय वरांमेरेन वा 1-3 दिसांमेरेन दवरतात. मिश्रणांतल्या स्थिरकारी (stabilizer) द्रव्याचेर हो काळ आदारुन आसता.कालप्रभावन चालू आसतना स्निग्ध पदार्थाच्या (fats) बिंदुवत गोलकांचेर प्रथिनाचें अधिशोषण (Adsorption) जाता आनी ताकालागून आइस-क्रीमाच्या मोवसाण, फेणेर आदी गुणधर्मांत बदल धडून येतात.

6. **गोठेवप (Freezing)**

चडशें मिश्रण सुमार 6˚ ते 4˚ से. तापमानांत जाय तितलें घट्ट जायमेरेन गोठ्यतात. आइस-क्रीमाक मोवसाण येवची म्हूण तें गोठ्यतना तातूंतल्या उदकापसून जावपी बर्फाचे स्फटिक आनी हवेचे बोमाडे सामके ल्हान आसचे पडटात. देखून, मिश्रण गोठेवप आनी ढवळप ह्यो क्रिया बेगोबेग करतात. सगळे पदार्थ एकजीव जातकच तें मिश्रण continuous type freezer वा softserve पध्दतीच्या प्रशीतकांत (refrigerator) घालून एकदम थंड करतात. हे क्रियेच्या वेळार रंग, स्वाद (Flavour), फळां मिश्रणांत घालतात.

7. **गुठलावप**

वयले पध्दतीन तयार जाल्लें आइस-क्रीम प्रशीतकांतसून आशिल्लें तशें उश्णताय-निरोधित (र ) वा प्रशीतित हॉपरचेर सोडटात. थंयच्यान तें भरपाचे आनी गुठलावपाचे यंत्रणेत धाडटात.

8. **घट करप आनी सांठोवप**

सुमार 18˚ ते 29˚ से. तापमानाचे कुडींत दवरून आइस-क्रीम घट करतात. तें घट जावपाखातीर 25 लिटरच्या डब्याक कमीत कमी 12 वरां लागतात. विकपाक धाडीमेरेन आइस-क्रीम हे कुडींत दवरतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
आख्यायिका म्हार राजाची

कुंकळ्ळी हो शेतीचो गांव.आदले काळार हांगा फक्त शेत रोयताले.कूंक म्हळ्यार कुम-कुम आनी हळ्ळी म्हळ्यार गांव.कन्नडान गांवाक हळ्ळी अशे म्हणटात ,अशे आसूं येत कदंब राजानी आमचेर जेन्ना शेक चलयताले त्यावेळार घडये अशे नांव पडले आसूं येत. हांगा कूम कूम करताले ,म्हणून कुमकुम हळ्ळी आशिल्ले.मागीर पुर्तुगेजानी कुंकोळ्ळींम केलें.कुंकळ्ळीन म्हार ह्या जमातीचो लोक रावताले.तांचो एक मुखेली आशिल्लो तो थंयचो राजा आशिल्लो हे प्रमाण आमकां मेळटा.

'मारकूट' हें एक वाड्या नांव, तो वाडो कुंकळ्या मदीं आसा हो वाडो म्हारलोकांचो म्हार- लोक आनी कूट- तांची वस्ती. आता थंय सारसवताची मसंड आसा.त्या मसंडीत जेन्ना माती खणल्लेली थंय म्हार लोकांची आयदनां मेळ्ळी अशे म्हणटात.आजूनी त्या वाड्यार चार - पांच लोकांची घरां आसात.ह्या ही जमात धर्मातरण वेळार जाले क्रिस्तांव म्हार.

तांचो तो राजा 'ढोम' हो आशिल्लो तो कोणाकच आयकनाशिल्लो. पाड, हुकांर मुख्या, दुसऱ्या जातीचो लोक ताका हात लायल्यार 
भश्टतले अशें चित्तालें.ताका एक सारस्वत प्रभूले चली आवडले आनी तो ताचेकडेन लग्न जावूंक सोदतालो. तर ताचेकडेन ताका दिले जाल्यार ते भश्टतले तरी तें लग्न जाता. मागीर सारस्वत लोक ताका मारपाचे चित्ताले.तर ताणी घाटासावन एक यमन नायक आनी ताच्या वांगड्याक आपयलें.

जेन्ना 'ढोम' राजा हो पांचपर्तना खातीर परततालो तेन्ना यमन नायक आनी ताच्या वांगड्यानी एक युक्ती काडून मारपाचे म्हण चितले. एक बादांर ते कवाथे घालता, ताचेर आपट्या पान घालता,आवाळे घालता आनी परत आपट्या पाना घालून थंय पोन्ना लिपतात. जेन्ना तो निसरुन पडटा तेन्ना यमन नायक आनी ताचे वांगडी लोखणा वारांव (जोगला)घेवुन तयार आसतात.ताका थंय उदकांत मारतात कारण उदका भश्ट ना म्हण, धोतरान गुटलोवन जितो मारतात आनी देगेर पुरतात.ह्या जाग्यार ती जोगला उडयली ताका 'जोगला बांद' म्हणटात.

तें परबाची चली विधवा जाता आनी एक ताका दोंगुल्लीकडेन व्हरता आनी कांकणा फोडटात. ते दोंगुल्लीक 'कांकणा फोंड' म्हणटाले आता 'कांकणामड्डी' म्हणटात.रातभर तिका थंयच लागीच्याच गांवात दवरिले पयली त्या गांवाक 'सावरवेणी' म्हूण वळखताले आता ताका 'पांजरखणी' म्हूण वळखतात.

तर कुंकळ्ळीत दोन न्हयो व्हांवतात तांचेर बारा बांद आशिल्ले.तशेंच बारां कोट्टा आशिल्ले हजार वर्सा पयलिचो एक कोट अस्तित्वांत ना तरी त्या कोटाक घुमटी बांदल्या 'कोटापश्याची' (कोटापश) आनी 'कोट' म्हळ्यार किल्लो.'कोटामळ' ह्या वाड्याचे लोक थंय रोट घालतात. आनी ते मानतात कोटापश देंवचार तांका सदांच पावता.हांग फक्त एकाच धर्माचे लोक नात तर हेर धर्माचे लोक रावता आनी सगळे धर्माचे लोक हिंदू,मुसलमान आनी क्रिस्तांव कोटापशक रोट घालतात.

जेन्ना राणे बंड चलताले तेन्ना थंय तो कोट्टाक रावतालो.जेन्ना राण्यानी मारलो ताका तो देवचार जावन आतां थंयच्या लोकांची रक्षा करता असो तांचो भावार्थ आसा.अशे बारा कोट्ट अस्तित्वांत ना तरी तांची कांय नांव अशी आसात.
1)सुकरेकोट्टो
2)कोंबापारिकोट्टो
3)सावरकोट्टो
4)केगदीकोट्टो.

वर्ग:देवनागरी पानां
आगशी गांव

**आगशी गांव** वा आगस्तीपूर हो एक खूब पुर्विल्लो गांव।हो गांव जुवारी न्हंयच्या देगेर वसला।तिसवाडी जुव्याच्या(इल्लास)निमण्या पोतार तो आसा।आगशी गांवाक खूब पुर्विल्ली अशी गांवकारी परंपरा आसा।ह्या गांवात चडशे गावडी लोक रावतात।ते चडशे शेतकामात,गोरवा पोसपाचो धंदो करतात।आगशे गांवांतले चडशे किस्तांव भाव च्यॉरिसा विकपाचो धंदो करतात।गोंयांत आगशे हो गांव च्यॉरिसा करपाक फामाद आसा।आयज आगशेच्या लोकांक च्यॉरिसाकार म्हण वळखतात।आगशे लोकाची च्यॉरिसा करपाची रीत हेर दुस-या च्यॉरिसाकार परस सामकी चेगळी आसा।

गोंयात ज्या फामाद राजवट्यांनी काम केलें तातूंतलो कंदब राजा जयकेशी-१ आनी ताचो व्हडलो भाव विरावरमदेव हांणी आपले राजपण चंद्रपूर(चांदोर)कुशावती न्हंयेचे देगेवेल्यान गोपाकाटपणा वा गोवापूरी हांगा हाडले कित्याकतर

वर्ग:देवनागरी पानां
चंद्रशेखर आज़ाद

**चंद्रशेखर आज़ाद** (जल्म - 23 जुलय 1906, भावरा-मध्य प्रदेश; मरण - 27 फेब्रुवारी 1931, अलाहाबाद-उत्तर प्रदेश).
भारतीय स्वातंत्र्य-चळवळींतलो एक क्रांतीवीर आडनांव तिवारी. बापायचें नांव पं. सीताराम आनी आवयचें नांव जगरानी देवी. ताच्या बापायची डाक विभागांतली नोकरी कमी पगाराची आशिल्ल्यान तो शिकपाखातीर बनारसाक गेलो. थंय एक छात्रनिवासांत ताची फुकट वेवस्था जाली.

बनारसाक शिकता आसतना, 1921 वर्सा ड्यूक ऑफ विंडसरचे भेटीचेर बहिश्कार ख्यास्त जाली. तेन्ना मॅजिस्ट्रेटान ताका विचाल्लें, ‘तुजें नांव किदें ?’ ताणें थंडसाणीन जाप दिली- ‘म्हजें नांव आझाद. म्हज्या बापायचें नांव स्वाधीन आनी म्हजें घर आसा बंदखणीत.’ तेन्ना सावन तो ब्रिटीश सरकाराच्या मतान दहशतवादी थारलो.

काशी राश्ट्रीय विद्यापीठांत शिकता आसतना ताचें पुराय लक्ष क्रांतिकारक चळवळींकडे आशिल्लें. 1925 च्या काकोरी (लखनौ) हांगाच्या आगगाडी उडोवपाच्या कटांत ताणें वांटो घेतलो. कटांतल्या मुखेल गुन्यांवकारांक धरले पूण चंद्रशेखर पोलिसांच्या हातांक लागलोना. सशस्त्र क्रांती करपाच्या हेतान ताणें ‘हिंदुस्थान रिपब्लिक असोसिएशन’ हे पोरने संस्थेचें ‘हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिक असोसिएशन’ हातूंत रुपकार केलो आनी आपणे स्वता हे संघटनेचें सेनापतीपद आपणायलें. हे संस्थेचो लाहोर कट उक्ताडाक आयिल्ल्यान ती संस्था विसर्जित जाली. तरीकूय चंद्रशेखर आझाद आपल्या सशस्त्र क्रांतीच्या ध्येयापसून मात्तूय फाटीं सरलोना.
दिल्लींतल्या पेढीवयले आनी पंजाब बँकेतले दरोडे, सँडर्स ह्या पोलीस अधिकाऱ्यावेलो हल्लो, कानपूराक सुरू केल्लो गुप्त बाँबांचो कारखानो ह्या प्रकरणांत चंद्रशेखरान सक्रीय फुडाकार घेतलो. पोलिसांच्या हाताक तो कसोच लागना म्हूण ब्रिटीश सरकारान ताका धरून हाडपाखातीर 10 हजार रुपयांचें इनाम दवरिल्लें. धश्टपुश्ट कुडीचो आनी निग्रही वृत्तीचो हो क्रांतीवीर अलाहाबाद हांगाच्या आल्फ्रेड पार्कांत पोलिसांकडेन जाल्ले चकमकींत जिविताक अंतरलो.

## पळेयात
Chandra_Shekhar_Azad

वर्ग:देवनागरी पानां
आज्ञापत्र

शिवाजीच्या कालळांत राजनीतीचो नियाळ घेवपी अप्रुप असो मोलादीक ग्रंथ. राजाराम आनी राजसबाई हांगेलो चलो श्रीराजा शंभु छत्रपती वा दुसरो संभाजी सत्तेर आसतना (१७१४) ताचे आज्ञेवेल्यान रामचंद्र पंडीत आमात्य हुकुमतपन्हा हाणें हें आज्ञापत्र बरयलें (१७१५-१६). ह्या आज्ञापत्राक शासनपत्र, राजाज्ञापत्र वा लिखित आज्ञा अशेंय म्हणटात. दुसऱ्या संभाजीन आपल्या पुताक राजनीत शिकोवपा खातीर हो ग्रंथ बरोवपाची सुचोवणी केल्ली अशें ह्या ग्रंथाच्या आरंभाक म्हळां.

आज्ञापत्रांत णव प्रकरणां आसात. पयल्या दोन प्रकरणांत शिवाजी, संभाजी आनी राजाराम हांणई स्वराज्य घडोवपाक आनी सांबाळपाक काडिल्ल्या कश्टांतीं वर्णनां आयल्यांत. तिसऱ्या प्रकरणांत राज्यांतलें धर्मीक लोक, पुजारी, यती, बैरागी, तपस्वी, गवय, नाचपी, पाखंडी, देवळां, मठ, तीर्थां,समाधी आनी हेर संस्था हांचे विशींचीं राजाचीं कर्तव्यां, पयशांचो खजिनो, सैन्य,शस्त्रां हांचेविशीं राजाक कशी जतनाय घेवपाक जाय तेविशीं केल्लो उपदेश आस्पावला. चवथ्या प्रकरणांत प्रधान आनी हेर अधिकारी हांका कशें वेचून काडचे, मनशाची पारख कशी करची, ताका आपलो कसो करचो ह्या संबंदान वर्णनां आसात. पांचव्या प्रकरणांत धंदो-वेव्हार करपी, सावकार हांचे म्हत्व सांगला. ब्रिटिशां सारक्या वेपारी वर्गा कडेन जतनाय घेवन वेव्हार करपाची शिटकावणी केल्या. सव्या प्रकरणांत देशमुख, कुळकर्णी सारक्या गिरेस्तांक कशे तरेन सांबाळून घेवंक जाय हेविशीं सांगलां. निमण्या तीन प्रकरणांत आदल्या काळा सावन चलत आयिल्ल्यो वृत्ती, गड किल्ल्याचो बंदोबस्त, नाविक दळाचें म्हत्व हेविशीं उपदेश केला.

आज्ञापत्रांत शिवाजीच्या अष्टप्रधानाचो उल्लेख ना. हें आज्ञापत्राचें आगळें खाशेलेपण जावन आसा. जमीन कोणाकय अशेंय आज्ञापत्र म्हणटा. आज्ञापत्राच्या बरपांत संस्कृत आनी फार्सी उतरां मेळटांत. विशय पुरायपणान समजावपा खातीर ह्या उतरांचो वापर जाला. राजनिती संबंदीचे म्हत्वाचे आसय सोप्या आनी सुटसुटीत वाक्यांत हरयल्यात. मराठीशाहींतल्या गद्य लेखनाची 'आज्ञापत्र' ही आगळीवेगळी देख जावन आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
आदिमाता

बायलरुपी ईश्वर वेगवेगळ्या धर्मांत आनी समाजांत ईश्वर हो बायलेच्या वा दादल्याच्या रुपान कल्पिलेलो आसा. ह्या बायलरूपी ईश्वराक **आदिमाता** म्हणटात आनी दादलेरूपी ईश्वराक आदिपिता म्हणटात. दादलेरुपी ईश्वरापरस मनशाक बायलरुपी ईश्वराची कल्पना पयलीं आयली अशें म्हणटात. मनीसजल्माक दादलो कारण आसता काय ना हेविशीं आदिमानवांत दुबाव आशिल्लो. त्या काळांत बायल ही जननी आसा हें कळिल्ल्यान तिचेविशीं आदर आनी ममता ह्यो भावना तयार जाल्यो. आवयभक्तीचें व्हडपण आदिमातचे भक्तींत जावपाची प्रक्रिया, बापायविशीं जाण नाशिल्ल्या काळांत म्हणजेच मातृसत्ताक सामाजसंस्थेत जाली.

समेस्त आदिम, अर्दसंस्कृत आनी पूर्णसंस्कृत संवसारांतल्या धर्मांनी प्रजा, मोनजात आनी धान्य हांचे समृध्दीपासत जाय आशिल्ले सुफलताविधी मेळटात. योनी, थानां आनी लिंग ही सुफलता विधींतलीं म्हत्वाचीं प्रतिकां आसात अशें पूर्विल्ल्या आनी आदिम संस्कृतायेच्या अध्ययनान सिध्द जालां. देखून जननशक्तिचें प्रतीक म्हळ्यार आदिमाता मानतात. धर्मशास्त्रांत शिवाची अर्धांगी पार्वती हिचो उल्लेख ‘ शक्ती ’ ह्या नांवान केल्लो दिसता आनी देवीपुजेच्या संप्रदायाक ‘ शाक्तपंथ ’ म्हणटात.

दादलेरुपी ईश्वराचे भक्तीक युयुत्सू समाजांत म्हत्व आयलें अशें म्हणटात. ह्या समाजांत परतून परतून झुजाची गरज लागताली. वैदिक आर्यांचो समाज हो झुजपी आनी झुजमोगी समाज आशिल्लो ही गजाल इंद्र ह्या युध्दरत, सशस्त्र आनी बुदवंत देवावेल्यान कळून येता. पूर्विल्ल्या ग्रीक समाजांत झ्यूस हो देव पराक्रमी आशिल्ल्यान ताका सगळ्या देवांपरस व्हड मानतात,कारण तो पराक्रमी आशिल्लो. वैदिक वाङमयांत देवी वा आदिमाता हिचें म्हत्व मेळना पूण हिंदूच्या धर्मीक कार्यांत, देवाच्या उत्सवांत देवीचें म्हत्व दिसून येता. तशेंच ज्या वाठारांत थंयच्या जमाजाक झुजाची केन्नाच गरज उप्रासली ना थंय देवीक म्हत्व आशिल्लें. ही देवी फुडें देवाक फाटल्यान घालून झुजांत गरज भासतकच स्वता झुजाची देवी जाली. मार्कंडेय पुराणांत दुर्गा ही झुजदेवी कशी जाली हें ‘ सप्तशती ’ प्रकरणांत सांगलां. संवसारांतल्या कितल्याशाच क्रिस्ताआदल्या धर्मांत आनी समाजांत आदिमातेची पुजा करतात. अॅसिरियांत ‘ इश्तार ’ हिका सगळ्या देवांची जननी म्हळ्यार आदिमाता मानतात.

इजिप्त राज्यांतली इझीस, फिनिशियांतली अॅस्टोरेथ अथीना, अॅफ्रोडाइटी, डिमीटर ह्यो ग्रीक देवता, तशेंच सिबिल, मिनर्व्हा, व्हीनस आदी रोमन देवींची नामना आसा. अमेरिकेंतल्या मेक्सिको हांगा अॅझटेक आनी माया संस्कृतायेंत आदिमातेची पूजा करपाची चाल आसा. क्रिस्ताची आवय मारी ही क्रिस्ताआदल्या संस्कृतायेंतल्या सगळ्या देवांचे आवयचें रुप आसा. प्रॉटेस्टंट पंथावांगडाच हेर पूर्विल्ल्या ख्रिस्त पंथात तिका खूब म्हत्व आसा. क्रिस्ताचो बापूय जोसेफ हाच्या संबंदाशिवाय मेरीपसून क्रिस्ताचो जल्म जालो. हे कथेवेल्यान क्रिस्ताआदीं काळांत तिका आदिमातेचें स्वरूप प्राप्त जालें हे कळटा.

भारतांत आदिमातेची वा देवीची पूजा वेदपूर्व काळासावन चलत आयल्या. मोहेंजोदडो आनी हडप्पा ह्या शारांनी जाल्ल्या उत्खननांत देवीचीं जायतीं प्रतीकां मेळ्ळ्यांत. ऋग्वेद ह्या पूर्विल्ल्या ग्रंथांत दादलेरुपी देवाची स्तोत्रां चड आसलीं तरी सगळ्या देवांचीं आवय म्हूण अदितीचो बरेच कडेन उल्लेख मेळटा. वेदोत्तर काळांत भारतांत हिंदू धर्मांत, काली, लक्ष्मी,सरस्वती, दुर्गा, पार्वती, अंबा, भवानी, जगदंबा आदी देवींची आदिमाता म्हूण पूजा करतात. ही पूजा चडशी भारतांतल्या सगळ्या वाठारांत कितल्याशाच वर्सापयलींसावन चलत आयल्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
आमोणकार, किशोरी

(जल्मः1931).

एक नामनेची हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत गायिका. जयपूर घराण्याची नामनेची गायिका गानतपस्वीनी मोगुबाय कुर्डीकार हिची धूव आनी शिश्या. मुंबयच्या जयहिंद महाविद्यालयांत पदवीमेरेनचें शिकप. इंग्लीश, हिंदी, मराठी, उर्दू ह्या भासांचेर प्रभुत्व.

ल्हानपणासावन किशोरीक गायनाची आनी सुरांची उपाट आवड आशिल्ली. आवय मोगुबाय हिचेकडसून तिणें जयपूर घराण्याची गायकी मेळयली. खाँ सायब अन्वर हुसेन खाँ. पं. गोपाळराव, मोहन पालेकार, पं. हुस्नलाल हांचेकडल्यान तिणें शास्त्रीय संगीताचें शिकप घेतलें. इंदोर आकाशवाणीन तिच्या गायनाचो जलसो घडोवन हाडल्या उपरांत अमृतसरच्या कांय संगीत मोग्यांनी तिची जाहीर कार्यावळ केली. तेन्नासावन आयजमेरेन सुमार 35 वर्सां तिणें देशांतल्या कितल्याशाच शारांनी आपणाल्या गायनाच्यो कार्यावळी सादर केल्यात. आकाशवाणी आनी दूरदर्शनचे राश्ट्रीय कार्यक्रम तशेंच संगीत संमेलनां हांचेवरवीं तिणें श्रेश्ठ गायिका म्हूण नामना जोडल्या.

आपणाल्या गायन तपश्चर्येवांगडाच संगीत शास्त्रावेल्या ग्रंथांचें वाचन, शब्द, काव्य, रस,भाव, सूर, ताल, लय, गुरुशिश्य परंपरा, घराणी, चीज, बंदीश, नृत्य, नाटक ह्या गजालींचें गिन्यान गावप्याक आसूंक जाय अशें तिचें मत आसा. उपाट वाचनान तिणें आपलें गायन समृध्द केलां. ख्याल मांडपाची रता, अस्ताई, अंतरो, बोलतानो, द्रुत लयींतली चीज म्हणपाची खाशेली पध्दत अशे विंगड विंगड सोबीत आविश्कार तिच्या गायनांतल्यान दिसून येतात. आपणाले आवयविशींचे गुरुभक्तीचो तिका आदर आसा. ‘ स्वर होच ईश्वर ’ हो तिचो भावार्थ. शास्त्रीय गायनावांगडाच अशास्त्रीय गायन, ठुमरी, भजन, भावगीत हे प्रकार गावपांतूय फिशाल आसा. ‘गीत गाया पत्थरोंने ’ हें तिचें फिल्मी गीतूय बरेंच गाजलें. पूण फिल्मांतल्यान गावप हें आपलें ध्येय न्हय हें जाणून तिणें तो मार्ग सोडलो. संत ज्ञानेश्र्वराच्या जिविताचेर ‘ तोचि नादु सुस्वरु आला ’ आनी मीरेच्या भजनांवयलो ‘ म्हारो प्रणाम ’ हो कार्यक्रम तिचे ईश्वरभक्तीची गवाय दिता.

तिणें देश-विदेशांत आपणाल्या गायनान उपाट कीर्त मेळयल्या. 1958 वर्सा ‘ फेस्टिव्हल ऑफ इंडिया ’ कार्यक्रमावरवीं अमेरिकेंत ‘ लिंकन थिएटरांत ’ तिचें गायन जालें. पारिसांत ‘ विंटर फेस्टिव्हलां ’त गावपाचो भोवमानूय तिका फाव जाला. 1986 वर्सा संगीत नाटक अकादेमीन तिचो भोवमान केलो. 1987 वर्सा भारताच्या राश्ट्रपतींकडल्यान ‘ पद्मभूषण ’ ही पदवी तिका फाव जाली. 1987 वर्सा तिका ‘ यंग इंडियन ’ हो पुरस्कार फाव जालो. ‘ गोमन्तक मराठा समाज ’-मुंबय हांणी मानपत्र दिवन तिचो गौरव केला. ‘ गोमन्त विद्या निकेतन ’ (मडगांव) हे संस्थेन तिका आजीव सभासदाचो मान दिला. 1987 वर्सा ‘ वनिता समाज ’ – मुंबय तशेंच ‘ वसन्तराव नाईक ’ पुरस्काराचो मान तिका फाव जालो.

तरणे पिळगेमदीं शास्त्रीय संगीताची आवड निर्माण करपाक तिका यश आयलां. स्वरांतली सिध्दी, अणभव, चिंतन आनी अभ्यास हाका लागून तिचें गायन संपन्न जालां. गायन विद्येभायर ती एक बऱ्यापैकी कवयित्री. तशेंच चित्रकाम आनी रांगोळेचे कलेंतूय ती प्रवीण आसा. मानभोवमान, लोकप्रियता आनी उपाट यश मेळयल्ली ही प्रज्ञावंत गोंयकार गायिका आयज आंतरताश्ट्रीय नामनेची एक म्हान संगीत जाणकार म्हूण तोखणायेक पात्र थारल्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
आयतार

सप्तकाच्या सात वारांपैकी एक वार. हें उतर ‘ आदित्यवार ’ (आदित्य = सूर्य, वार = दीस) ह्या संस्कृत उतरावेल्यान आयलां. हाका मराठींत ‘ रविवार ’ अशें म्हणटात. हो सूर्यपूजेक बरो अशें मानलां. धन-संपत्ती, संतती, भलायकी बरी जावपाक, दोळ्यांचे विकार आशिल्ले आनी झुजांत जैत मेळोवपाची इत्सा धरपी लोक कसल्या ना कसल्या प्रकारान ह्या दिसा सूर्याची उपासना करतात. वांझ बायलो भुरगीं जावचीं म्हूण ह्या दिसा सूर्यव्रत करतात. सूर्याची पूजा करतना अष्टवल वा षट्कोन ह्यो आकृती काडटात. आयतारच्या दिसा खंयचीं कृत्यां केल्यार पुण्या मेळटा हेविशींचो बृहज्योतिषसारांतलो एक श्लोक असो-

राज्याभिषेकोत्सवयानसेवा गोवह्हिमन्त्रौषधशस्त्रकर्म।

सुवर्णताम्रौर्णिकचर्मकाष्ठसङ्ग्रामपण्यादि रवौ विदध्यात्।।

अर्थ- राज्याभिशेक, उत्सव, भोंवडी, राजसेवा, गोधनाची खरेदी-विक्री, होम, मंत्रोपदेश, वखदां-येवजण आनी शस्त्रक्रिया; भांगर, तांबें, लोकर, चामडें आनी लांकूड हांची खरेदी-विक्री, झुजाक वचप हीं कर्मां आयतारा करचीं.

मुसलमान लोक दरेक म्हयन्याच्या पयल्या आयतारा तंत्रमंत्र करतात. मशिदीची नितळसाण आनी आयदनां धुवन दवरप हीं कामां त्या दिसा करतात. ग्रीक आनी रोमन लोकांनी सुर्वेक सप्तकांतलो एक दीस उपासनेखातीर राखून दवरपाचें थारायल्लें. जेजूच्या पुनरुत्थानाचो दीस जाल्ल्यान, तांणी आयतार हो सप्तकाचो पयलो दीस प्रार्थनेखातीर निश्चित केलो.

रोमन साम्राज्यांत आयताराक ‘ सूर्याचो दीस ’ (सन-डे) अशें म्हणटाले. पूण किरिस्तांव लोकांनी ताका ‘ धनयाचो दीस ’ हें नांव दिलें. रोमन साम्राज्यांत किरिस्तांव धर्माची थापणूक जाली, तेन्ना ग्रीक आनी लॅटीन उलोवपी लोकांनी ‘ धनयाचो दीस ’ हेंच नांव मान्य केलें. पूण उत्तरेकडले इंग्लंड, स्वीडन, जर्मन हे देश सनातन पंशाचे आशिल्ल्या कारणान तांणी ‘ सन-डे ’ हें पोरनें नांव चालू दवरलें.

इ. स. दुसऱ्या आनी तिसऱ्या शेंकड्यांत आयतारा इगर्जींत जमप इतलीच खासा कार्यावळ आसताली. काळांतरान बायबल वाचप, प्रवचन, प्रार्थना ह्या गजालींचो तातूंत आस्पाव जावपाक लागलो. आयतार म्हळ्यार ‘ पवित्र दीस ’ जालो. पूण ज्यू लोकांच्या सब्बाथापरसूय रोमन लोकांच्या उत्सवासारको तो दीस पाळपाची वृत्ती किरिस्तांव लोकांत आशिल्ली. त्या दिसा दिसपट्टें काम चालू दवरप आनी देवाची प्रार्थना, उंचेले विचार, गिन्यान मेळोवप हातूंत वेळ सारचो अशी तांची पध्दत आशिल्ली. ल्हव-ल्हव आयतार म्हळ्यार ‘ विसव घेवपाचो दीस ’ (सब्बाथ) अशी कल्पना रुढ जाली. आयतारा सुटी आसची अशें मत तायार जालें. ताका लागून इ. स. 321 वर्सा काँस्टंटाइन बादशहान हुकूम काडून आयतार हो भौशीक सुटयेचो दीस अशें जाहीर केलें.1957-59 वर्सा इंग्लंडांत जण एकल्या किरिस्तांवान आययारा दिसा इगर्जींत वचूंकच जाय अशी कायद्याची सक्ती आशिल्ली. पूण 1846 वर्सा हो कायदो रद्द जालो.

गोंयांत तशेंच हेर भारतांत आयतार हो सुटयेचो दीस आसता. त्या दिसा दुकानां, पोस्ट कचेऱ्यो, बँक, कोर्ट-कचेऱ्यो आनी हेर कार्यालयां, शाळा कॉलेजां आदी बंद आसतात. किरिस्तांव धर्मीय त्या दिसा इगर्जींत मिसाक वतात. किरिस्तांव धर्मांत आयतारा कसलोच धंदो वा वावर करूंक जायना असो समज आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
आयफेल टावर

संवसारांतलो नामनेचो ऊंच मनोरो. आलेक्सांद्र ग्यूस्ताव्ह आयफेल ह्या फ्रेंच वास्तूविशारदान ही वास्तू पारीस शारांत बांदली. देखून ह्या मनोऱ्याक आयफेल ह्या ताच्याच नांवान वळखतात. 1889 वर्सा भरिल्ल्या ‘ पारीस एक्स्पोझिशन ’ ह्या संवसारीक प्रदर्शनाखातीर आयफेल मनोऱ्याचें बांदप जालें.

न्यूयॉर्क शारांत 1929 वर्सा ‘ क्रायझ्लर ’ आनी 1930-32 वर्सा ‘ एम्पायर स्टेट ’ ह्यो इमारती बांदचे आदीं आयफेल टॉवर ही संवसारांतली सगळ्यांत ऊंच वास्तू म्हूण वळखताले.आयफेल मनोऱ्याची उंचाय 304.8 मी. आसा आनी मुळावणाची लांबाय-रुंदाय 100 मी. आसा. मनोऱ्याचे बांदावळीखातीर बऱ्या प्रतीचें घडीव लोखण आनी तिखें ह्या सारके धातू वापरल्यात.दरेका 26 चौ.मी. क्षेत्रमर्यादा आशिल्ल्या चार खांब्यांचेर (Masonry Piers) हो मनोरो उबो आसा. ह्या खांब्यांचेर लोखणी जाळीकाम केल्ले चार पालशे खांबे आसात. हे खांबे सुमार 189 मी.उंचायेचेर एकामेकांत घुस्पून फुडें तांकां एका कांडाचो आकार आयला.

ह्या मनोऱ्यांत दरेकी 63 मनशांक व्हरपाक येता अशीं तीन विद्युत् पाळणीं आसात, तशेंच वयर चडपाक सपणांय आसात. ह्या मार्गांनी मनोऱ्याच्या तेंगशेर मदीं आशिल्ल्या स्थानकांत आनी गॅलरींत वचूंक मेळटा. मदल्या स्थानकांत खाणावळी, प्रयोगशाळा आनी हवामान केंद्रां आसात. हो टावर पारीस शारांतल्या खंयच्याय भागांतल्यान दिसता. तशेंच ह्या टावराच्या तेमकावेल्यान सुमार 136 किमी. मेरेनचो वाठार दिसता. पयल्या म्हाझुजांत म्हत्वाचें सैनिकी-निरीक्षण केंद्र म्हूण ह्या मनोऱ्याचो उपेग केल्लो. 1953 सावन ह्या मनोऱ्याचो उपेग दूरचित्रवाणी कार्यावळींखातीर करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
आबोली

**आबोली** हो एक फुलांचो प्रकार तांकां मराठींत आबोली आनी हिंदीत प्रियदर्श म्हणटात. हे जायती वर्सा उरपी ल्हान झोप सुमार ६० सेंमी उंच आसता. गोंयात ही झाडा सगळ्याच्या पोरसानी लायिल्ली सहज दिसता. ही फुलां एका घोंसान फुलतात ल्हेव पाचव्या रंगाची ताची पांना आसतात. ही फुलां सोबीत पाचव्या कणसांत खांची-खांचीनी सोबीत आनी नाजूक ल्हेव हळदूवी वा केसरी रंगाची फुलां येतात. हातूंत हेर प्रकारूय दिश्टी पडटात.

## आबोली दोन प्रकाराची आसतात

पिशी आबोली आनी रतन आबोली. पिशी आबोलेच्यो पाकळ्यो चड फुल्लिल्यो आसतात ती ल्हेव केसरी आसतात आनी रोकडीच बावतात. रतन आबोली गडद केसरी रंगाची आसून ती रोकडीच बावनात. तेचपरी तांच्यो पाकळ्यो चड फुल्लिल्यो नासतात. ह्या आबोल्यांक पिशी आबोले परस चड मागणी आसता.

**सजावट** आबोल्यांची फाती वा वळेसर करून देवाक घालतात वा बायलो आबोल्यांची फाती करून माळटात. आबोलीच्या देठाचो सकयलो भाग मातसो फुगीर आसता फाती करतना अश्यो गुथूंक जांय की फुलांची फाती माळटना सुंदर दिसता.

**धार्मीक संस्कार**

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
आबोली कोंकणी मांडो

**आबोली**

एक दीस भागींत आवं गेलोलीं,

थंयचीं आडुंक दोन तीन आबोलीं,

तीं घेवून, घारा आवं वयतालीं,

वाटेर एका चल्यान मागन घेतलीं

आबोलीं आवं सदांच आडतलीं

तुकाच दितलीं,

तुमघे घारा कोण आसाय रे फुळां माळ्थलीं

आबोलीं दितानां धुकानीं आवं रडलीं

माका माळूंक जाय म्हुण आडललीं

काजाराचे आटे-विटे काडतालीं,

तेदनां आंकार आवं आसललीं.

आबोलीं आवं सदांच आडतलीं

तुकाच दितलीं,

तुमघे घारा कोण आसाय रे फुळां माळ्थलीं.

देवा तुज्या लागीं मागतां

फेलीज ﻿ म्हुण तूं माका आतां

काजाराचे आंवडे विते कादतां

﻿ दुकां गळोवन ﻿.

आबोलीं आवं सदांच आडतलीं

तुकाच दितलीं,

तुमघे घारा कोण आसाय रे फुलां माळ्थलीं

## मांडो

## पळेइयात

Goemche Mandde

## Sondorbh

वर्ग:Konknni
वर्ग:Mandde
वर्ग:देवनागरी पानां
आयर्विन, लॉर्ड एडवर्ड फ्रेड्रिक लिंडले वूड

(जल्मः 16 एप्रिल 1881; मरणः 23 डिसेंबर, 1959).

भारताचो 1925 ते 1931 ह्या काळांतलो गव्हर्नर-जनरल. ताका लॉर्ड हॅलिफॅक्स म्हणूनय वळखतात. ताणें ऑक्सफर्ड शारांत आपलें शिक्षण पुराय केलें. 1910 वर्सा हुजूर पक्षावटेन पार्लमेंटाचेर ताची वेंचणूक जाल्ली. पयल्या म्हाझुजाच्या काळांत ‘ यॉर्कशर ड्रॅगन्स ’ ह्या सैन्य विभागाचो मेजर आसतना ताणें भोव बरी कामगिरी केल्ली. 1921 वर्सा वसाहती खात्याचो अंडर सेक्रेटरी ऑफ स्टेट म्हूण तांची नेमणूक जाली. 1922 ते 1924 ह्या काळांत तो ब्रिटीश शिक्षण मंडळाचो अध्यक्ष आशिल्लो.

1925 वर्सा हिंदुस्थानाचो गव्हर्नर जनरल (1925-1931) म्हूण ताची नेमणूक जाली. 1926 वर्सा तो भारतांत आयलो. ह्या काळांत भारतांत हिंदू आनी मुसलमान हांच्यात जातीय झगडीं जातालीं. तेन्ना जातीय ताण वाडचो न्हय ह्या हेतान ताणें हिंदू-मुसलमानांक एकठांय बसोवन एकचार घडोवन हाडपाचो उपाट यत्न केलो.
 
1914 तलो ‘ इंडियन रिलीफ अॅक्ट ’ मान्य जावनय दक्षिण आफ्रिकेंत गेल्ल्या भारतीय कामगारांचेर अन्याय जाता हें पळोवन गांधीजीन चळवळ सुरू केली. तेन्ना आयर्विन हाणें केप टाऊन हांगा हिंदुस्थान आनी आफ्रिका सरकार हांच्या प्रतिनिधींची परिशद घेतली. हे परिशदेंत मान्य जाल्ल्या प्रमाण ताणें श्रीनिवास शास्त्री आनी गांधी हाका हिंदुस्थानाचो प्रतिनिधी म्हूण आफ्रिकेंत धाडलो.

काँग्रेसीचे वाडटें चळवळीचेर नियंत्रण दवरपाखातीर 30 ऑक्टोबर 1929 ह्या दिसा ताणें हिंदुस्थानाक वसाहतीचें स्वराज्य दिवपाचो पार्लमेंटाचो हेत जाहीर केलो.

1929 वर्सा लखनौ शारांत जाल्ल्या अधिवेशनांत काँग्रेसीन पुराय स्वातंत्र्याचें ध्येय जाहीर करून महात्मा गांधीच्या हाताखाला सविनय कायदेभंगाची चळवळ सुरू केली. ही चळवळ बंद करूंक ब्रिटीश सरकारान काँग्रेसीच्या फुडाऱ्यांक धरले. ह्या वेळार आयर्विनान सर तेजबहाद्दर सपु आनी बॅरिस्टर जयकर हांचे मध्यस्थीन गांधीकडेन उलोवणी केलीं.

5 मार्च 1931 दिसा गांधी आनी आयर्विन कबलात जाली. हे कबलातीवेल्यान महात्मा गांधीन सविनय कायदेभंगाची चळवळ फाटीं घेतली आनी ब्रिटीश सरकारान राजकी कैद्यांची सुटका केली.

लॉर्ड आयर्विनाचे कारकिर्दीत शेतीविशींच्यो आनी हेर समाजीक सुदारणां जाल्यो. 1926 वर्सा बायलांक मतदानाचो हक्क मेळ्ळो. आयर्विनाच्या पालवाक लागून, लिनलिथगोचे अध्यक्षतेखाला नेमिल्ल्या शेतकी आयोगाचो अहवाल 1928 वर्सा उजवाडाक आयलो. 1929 वर्सा, शेतकामांत उदरगत करचेपासत ‘ इम्पीरियल काउन्सिल ऑफ अॅग्रिकल्चर ’ ह्या मंडळाची थापणूक जाली. सारडा (शारदा) ह्या कायद्याकय ताणें मान्यताय दिली. ह्या कायद्याप्रमाण चलयांची पिराय लग्नाच्या वेळार 18 वर्सांसकल आसूंक फावना, हें थारलें.

भारतांतल्यान परत ऑक्सफर्डाक वतकच 1933 वर्सा, ताची ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचो कुलगुरू म्हूण नेमणूक जाली. 1935 वर्सा झुजाखात्याचो सचिव आनी 1937 ‘ लॉर्ड प्रझिडेंट ऑफ काउन्सिल ’ ह्या पदार ताणें कामां केलीं.

संयमशील राज्यअधिकारी म्हूण भारताच्या इतिहासांत ताणें नांव जोडलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
आर्द्रा

भारतीय सत्तावीस नखेत्रांतलें सवें नखेत्र. हातूंत एकूच नखेत्र आसा अशें मानतात. ह्या नखेत्राचें नांव गॅमा जेमिनोरम (अॅल्हेना) अशें आसून ताचे विषुवांश 6 ता. 34 मि. क्रांती 16˚ 27’ प्रत 1.93. सुमार
21 जूनाक सूर्य ह्या नखेत्रांत प्रवेश करता. आर्द्र म्हळ्यार ओलें. हें पावसाचें म्हत्वाचें नखेत्र आशिल्ल्याकारणान ताका अशें नांव पडलां आसूंक जाय. हाचो आस्पाव मिथुन राशींत जाता.खंयचें नखेत्र आर्द्राचें मानचें हेविशीं वेगवेगळीं मतां आसात. कांय जाण ‘ कांक्षि ’ वी ‘ कक्ष ’म्हळ्यार ‘ आल्फा ओरिऑनिस ’ (बेटलज्यूझ) हें, तर कांय जाण व्याधाचें नखेत्रूय आर्द्रा नखेत्राचें अशें मानतात. पूण कांक्षि हें मृगांतलें समजप बरोबर आनी व्याधाचोय मृगाकडेन संबंद आसताच. देखून, ‘ गॅमा जेमिनोरम ’ हेंच आर्द्राचें मानप बरोबर अशें शं. बा. दीक्षित हाचें मत आसा. ह्या नखेत्राची देवता रुद्र आनी आकृती मणी अशें मानतात.

आर्द्रेची मूर्त कशी करची तें हेमाद्रीन अशें सांगलाः

श्वमुखी कृष्णवर्णा तु रक्तार्द्रा शूलपाणिनी

नीलवस्त्रा वृषारुढा वाƧ स्थिमालाविभूषणा।

अर्थ- सुण्याचें तोंड, काळ्या रंगाची, रगताभशेन ओली, हातांत शूल, निळें लुगट, बैलाचें वाहन आनी हाडांच्या मणक्यांचे अलंकार धारण केल्ली अशी आर्द्रेची मूर्त करची.

वर्ग:देवनागरी पानां
आर्बोरीक

झाडाच्या खंयच्याय भागाची कलात्मक नदरेन केल्ली सोबीत मांडावळ. सुकें मूळ, कांड, पानां, फुलां हे झाडाचे भाग एकठांय करुन ‘ आर्बोरीक ’ ही वस्त तयार करतात. लॅटीन भाशेंत झाडाक ‘ आर्बल ’ म्हणटात. ताचेवेल्यान ‘ आर्बोरीक ’ हो शब्द आयला आसुंये अशें जाणकार मानतात. आर्बोरीक हा मूळ कला भारताभायली. इकेबानु फ्लावर अॅरेंजमेंट हाचे वांगडा ती जपानांतल्यान आयली आनी उपरांत वेस्ट इंडीज, अमेरिका हांगाच्यान हेर देशांत पातळ्ळी.

बऱ्या झाडापसून आर्बोरीक जाताच. पूण बरीं झाडां कापचे परस, सुकिल्ल्या, मोडिल्ल्या आनी इबाडिल्ल्या झाडाचें आर्बोरीक बरे तरेन करूं येता. आर्बोरीक करता आसतना मूळां, पाळां,कांडां, सुकिल्लीं फळां, कोमऱ्यो, आंकऱ्यो, हांचे वांगडा जाय थंय तांतयांचीं कल्लां तण, शंख, शिपयो, बियो हांचो वापर करतात. एक झाड मरतकच जेन्ना ताच्या मुळासारक्या भागाचो कित्याकूच उपेग जायना तेन्ना ताचें आर्बोरीक करुं येता. तशेंच मुळाचे खूबशे कुडके जोडून जाय थंय कांड लावन आर्बोरीक करतात. मदेरा पसून मेजां, कदेलां ह्या सारकिल्यो जायत्यो वस्तू करुन जें भायलट उरता, ताचेपसून झाडां दवरपाचो ‘ स्टँड ’ वा ‘ वॉलपीस ’ असल्यो वस्तू करतात. गोंयांत व्हडल्या घरांनी पोरन्या आर्बोरीकाचे नमुने पळोवंक मेळटात. देखीक- चांदर सारक्या आदली राजधानी आशिल्ल्या वाठारांत आर्बोरीक चड पळोवंक मेळटात. व्हडल्या चिनी मातयेचे बरणेंत घालून ही मांडावळ दवरतात.

पूर्विल्ल्या काळांतल्या रामायण सारक्या पोरन्या पुस्तकांनी आशिल्ल्या चित्रांतल्या खोपींनी आर्बोरीकाचीं खूब चित्रां दिसतात. तेचपरी ऋषीमुनीचे दंडुके (हात दवरपाचे) वा कमंडूल म्हळ्यार आर्बोरीकाचोच एक प्रकार.

रत्नागिरी शारापसून 14 किमी. अंतराचेर आशिल्ल्या पावस ह्या वाठारांत 100 वर्सां पयलींचें एक झाड आसा. ताका सोंड, पोट, दोन खांदे अशा अवयवांचो आकार दाखोवपी खांदयो येवन गणपतीच्या रुपाची आकृती तयार जाल्या. हें झाड म्हळ्यार सैमान तयार केल्लो आर्बोरीकाचो एक नमुनो म्हणूंक जाय.

गोंयांत वाळपय, काणकोण ह्या सारक्या वाठारांनी बरींच रानां आसात. ह्या रानांन व्हड व्हड रुखांवांगडा ताच्या मुळांत ल्हान ल्हान झाडां आसतात. ह्या ल्हान झाडांचो उपेग आर्बोरीकाखातीर करूं येता. गोंयच्या सैमात माड खूब प्रमाणात जाता. माडापसून सोबीत आर्बोरीक वस्तू करतात. असल्या आर्बोरीकाचें प्रदर्शन मांडीत जाल्यार भोंवडेकाराकडल्यान खूब खप जावं येता. मुंबय सारक्या व्हड शारांत हाका खूब वाव आसा. माडापसून बगळो, म्हातारो,पेटूल, फुलां दवरपाचो व्हाज (फ्लावर पॉट), दवलो अशो जायत्यो वस्तू जातात. झाडाचें मूळ वा कांड जो भाग आमकां जाय तो एका बल्लांत सुमार चार कील मिठाच्या उदकांत भिजत दवरतात.अशें केल्यार झाडाक कीड लागना. दोन दिसां उपरांत तांच्यो साली काडटात आनी गुळगुळीत करतात. झाडाचो कुडको ओलो आसतना ताका आकार दिवप सोपें जाता. उपरांत तें चार-पांच दीस सुकयतात. बरो सुकल्या उपरांत तो भाग परत एक फावट तासून, गुळगुळीत करून पॉलीश करून एक दीस दवरतात. उपरांत ताका ‘ वूड टच ’ नांवाचें पॉलीश लायतात. फुडें जाय जाल्यार तातूंत रंग भरसून हलक्या हातान वेलेवयर परतें पॉलीश करतात.

हॉटेल सजोवप, सोबित वॉलपीस, फोन स्टँड, घरांतलीं सालां सजोवप हांच्याखातीर आर्बोरीकाचो उपेग करतात. तांच्यावरवीं तरेकवार प्राण्यांचे आकार करून सालांत (हॉलांत)दवरतात. झाडाच्या कांडाक सुंदर अळमी येतात. हें कांड सुकयल्या उपरांत एक सोबीत आर्बोरीक तयार जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
आर्चबिशप

किरिस्तांव धर्मांत पाद्री आनी बिशप आसात. पाद्री म्हळ्यार पुरोयत. ते धर्माची सेवा करतात. पूण ते दुसऱ्यांक पाद्रीपणाची ‘ माखणी ’ (दीक्षा) दिवंक शकनात. ही ‘ माखणी ’दिवपाचो अधिकार फकत बिशपाकूच आसता. किरिस्तांव धर्मांत पाद्रींची ऑर्द (लॅटीन भाशेंत ऑर्दो - ordo) आनी बिशपाची ऑर्द आसा.

जेन्ना इगर्ज एक व्हडली संस्था जावन आसता, तेन्ना ती जायत्या प्रांतांनी (डायोसीजीनी –diocese) वांटिल्ली आसता. एका-एका प्रांतांत एक बिशप आसता. थोड्या प्रांतांचो जमो एक ‘महाप्रांत ’ वा ‘ आर्किडायोसीज (Arkidiocese) ’ जाता. ह्या महाप्रांताच्या वडिलाक ‘ आर्चबिशप ’ म्हणटात. पयल्याच शेंकड्यांनी जे जमे जेजूच्या आपोस्तलांनी (apostle) सुरू केल्ले, त्या जम्यांच्या बिशपांक ‘ पात्रियार्क ’ म्हणटाले. तांकां आतांमेरेन ‘ पात्रियार्क ’ हें मानाचें नांव दितात. बिशपांचे ऑर्दींत पांवडे आसनात, सगळे एक सारके. पाप सायब लेगीत एक बिशप. पूण मानाच्या आनी पदवेच्या वर्गांत बिशप अशे तरेन वांटिल्ले आसातः- बिशप, आर्चबिशप, पात्रियार्क. हातूंतल्या थोड्यांक पाप सायब ‘ कार्दिनाल ’ करता.

गोंयच्या आर्किडायोसीजीच्या बिशपाक, आर्चबिशप आनी पात्रियार्काचें मानाचें नांव दिल्लें आसा. सगळे आर्चबिशप महाप्रांताचे वडील न्हय. जायत्यो आर्किडायोसीजीय फकत नांवापुरत्यो आसात. डायोसीजीचो जमो आसना, म्हळ्यार एक महाडायोसीज आनी ताच्या सकयल हेर डायोसीज अशें ना. तरीलेगीत त्या डायोसीजीक मानाचें नांव ‘ आर्किडायोसीज ’ आसा आनी बिशपाक ‘ आर्चबिशप ’ म्हणटात. जायते खेपे आर्चबिशप हें मानाचें नांव कशें एका बिशपाक दिता. तो एके डायोसीजीचो बिशप, पूण ताका आर्चबिशपाचो मान आसता.

खंयचेच डायोसीजीचे बिशप जायनासतना, जायते आर्चबिशप आसात. पाप सायबान देसांदेसांनी आपले दूत धाडिल्ले आसात. तांकां आपोस्तोलिक, (spostolik), नून्चियो (nuncio)पाप सायबाचे कचेरेंत जायत्या 
तरेचे धर्मवांटे (Congregations) आसात. एकेका वांट्याचो वडील चड करून एक ‘ कार्डिनाल ’ आसा आनी चिटणीस एक वा दोन आर्चबिशप.

महाप्रांताचे जे आर्चबिशप आसात, तांच्या गळ्यांत पाप सायब ‘ पाल्लियूम ’ (pallium- एक खाशेलो भेस) घालता. Pallium ही तांचे पदवेची कुरू आसा. (Canon 437. New Code- C.Law). तांकां ‘ मेट्रोपोलिटन ’ अशें म्हणटात आनी तांणी आपल्या खाला आशिल्ल्या डायोसीजींत किदें करूं येता तें Can. 436 हातूंत सांगिल्लें आसा. हो Pallium ते आपल्या मिसाच्या वा हेर धर्मीक दबाज्यांच्या खाशेल्या न्हेसणाचेर आपले डायोसीजींत वा आपले सकयल आशिल्ले डायोसीजींत घालतात. हेर आर्चबिशपांक असलो Pallium मेळना.

वर्ग:देवनागरी पानां
आर्या

मराठी भाशेंतलो पद्यरचनाप्रकार. हो रचनाप्रकार प्राकृत गाथेवेल्यान घडलो. ‘ आर्या ’ ह्या रचनाप्रकाराचें मूळ हाल हाणें प्राकृत भाशेंत रचिल्ल्या ‘ गाहासत्तसई ’ हे गाथारचनेंत मेळटा. ही गाथारचना महाराष्ट्रांत खूब नामनेक पावली. काळांतरान हे रचनेक ‘ आर्या ’ हें नांव पडलें. गाथेच्या सुसंस्कृत रुपाक ‘ आर्या ’ म्हणटात.

मोरोपंतान मराठींत ‘ गीति ’ ह्या प्रकारांत रचना केल्यो. ताका व्हड नामना मेळ्ळी. हे रचनेकच ‘ आर्या ’ म्हणपाक लागले. आर्याच्या समचरणांत एकेक द्विमात्रक अदीक वाडोवन ताची ‘ आर्यागीति ’ जाली. आर्येचें गायन, किर्तन, भजन सारक्या प्रसंगार जाता. विषम चरणांच्या शेवटाक चार मात्रांची कूस आनी समरचणांच्या शेवटाक स मात्रांची कूस भरून काडून तानेच्या पूरक मात्रेचो आदार घेतात. ताका लागून आर्या मृदंगाच्या वा तबल्याच्या ठेक्यांत पुराय बसता. आर्येतलीं मात्रिक आवर्तनां अष्टमात्रक पद्दमावर्तनां आसतात. दुसऱ्या ना चवथ्या चरणांतली णवी मात्रा लघु अक्षराची आसची. गरज पडत थंय ‘ ज ’ गण आसचो अशी चाल पडल्या.

मराठी काव्याच्या इतिहासांत, गीति वृत्ताचो वापर व्हडलोसो केल्लो दिसना. कांय संस्कृत नाटकांत, आर्यावृत्ताचो वापर साप्प थोडो जाला. जगन्नाथ पंडितान मात गीतिवृत्ताचो वापर केल्लो दिसता. मोरोपंताकडेन कांय हातबरपाचे ग्रंथ आसले. ताची वळेरी पांगारकरान ‘मोरोपंतचरित्र ’ हातूंत दिल्या. तातूंत जगन्नाथ पंडिताच्या ‘ अश्वघाटी ’ आनी ‘ भामिनीविलास ’ ह्या ग्रंथांचे उल्लेख आयल्यात. हाचेवेल्यान ‘ गीतिवृत ’ रचपाची कल्पना मोरोपंताच्या मनांत जगन्नाथ पंडिताकडसून आयली अशें म्हणटात. ‘ श्रुतबोधं ’ ह्या संस्कृत वृतदर्पणांत ‘ गीति वृताचें ’ लक्षण फुडले तरेन सांगलां.

आर्यापूर्वार्धसमं द्वितीयमपि यत्र भवति हंसगते।

छन्दोविदस्तदानी गीति ताममृतवाणि भाषन्ते।।

अर्थः जे कवितेंत आर्येच्या पयल्या वांट्याप्रमाण दुसरो वांटो आसता, तिका छंदोवेत्ते गीति म्हणटात.

आर्येचे दोन नमुने अशेः-

आर्या आर्यांसि रूचे ईच्या ठायीं जशी असे गोडी।

आहे इतरां छंदी गोडी, परि यापरीस ती थोडी।

(भीष्मभक्तिभाग 1.10)

आर्या देखुनि सज्जन चित्तीं होतील फार सानंद।

मंदाज्ञानिच सरतिल मागें कीं ठाउकें नसे छंद।।

(भगवद्गीता-आर्याटीका)

मोरोपंताच्या काळांत आनी उपरांत सुमार देडशीं वर्सां सगळे मराठी किर्तनकार आर्येचो व्हड प्रमाणांत उपेग करताले.

वर्ग:देवनागरी पानां
आल्फ्रेड रोज

**आल्फ्रेड** रोज हाचें पुराय नांव *रुजारियो आलफ्रेड फेर्नांडीस*. तियात्राच्या संवसारांत नवे प्रयोग वेगवेगळ्या मळांचेर करून दाखोवपाक तो सगळ्या पयलो तियात्रीस्त.

## फाटभूंय
ताचो जल्म 5 ऑगस्ट 1932 ह्या दिसा जालो. ताचें आवयचें नांव *दोलोरोजा* आनी बापायचें नांव *आम्ब रोज* आशिल्लें. 1949 ह्या वर्सा सेंट झेवियर शाळेंतल्यान एस्.एस्.सी पास जालो. ताच्या उपरांत ताणें बॅंकेची परिक्षा दिली. त्या परिक्षेंत पास जाल्या उपरांत नॅशनल ओवरसीज आनी ग्रीन्डलेय्ज ह्या बॅंकांनी ताणें नोकरी केली. लारसन आनी टरबो आनी तशेंच गल्फांत आनीक एके बॅंकेंत ताणें आपलो वावर केलो. ‘आल्फरीट्ज गोवा जनरल स्टोर्स’ ह्या नांवान ताणें स्वताचो पसरो उकतो केलो आनी आपली भलायकेन जाता तितले मेरेन ताणें तो चलयलो.

## तियात्राच्या मळार केल्लो वावर

ताचीं कांय गाजिल्लीं कांतारां म्हळ्यार: ‘लायट हाऊज, सीलवर जुबली, आय लॉस्ट माय हार्ट टू यू, कम ऑन सींग, मांदोवी डॅट वीथ डॅजी, विवा ला, लुईजा द बॉम्बशेल, तीन बोळादीक हाथयारां, गोंयकार वो मोंगळूरकार, देव न्हिदुंक ना, कालची कोडी, बोदलूंक घोडचें ना, म्होजें मागणें, पोयल्या चेड्याचो बालतीम, बेला-बेला-बेला, पाय, आमी सगळे एक, साडी, पायन करूंक ना तें, लंडनचो मोग, कांपाला, बामणाली पोरी, सावकाराचो पोर, चांदोर वाटी, पातोळांतली कुंवरी, गोरोयता घेव्न गोरी, आगो म्होज्या सुंदोऱ्या, गा-रे-गो, तेग फोलेर आर्थीचे’ आदी.

## आल्फ्रेड रोजाचे कांय विक्रम
मदर तेरेझा जिवी आसताना तिच्या जिविताचेर आदारून आशिल्ले ताणें 1951 ह्या वर्सा पयलें गीत गायलें. तशेंच ए.आर सौझा, कीड बॉक्सर आनी रेजिनाल्ड फेर्नांडीस ह्या मनशांच्या जिविताचेर आनी तशेंच तांच्या वावराचेर कांतार ताणें गायल्यांत. घुंवते माचयेर 1958 वर्सा ताणें पयलो तियात्र सादर केलो. ‘डायरेक्टर सायब’ (1961) हो तियात्र थांबनासतना (Non stop) दाखोवपी तो पयलो तियात्रीस्त. तियात्राच्या इतिहासांत आपलें लग्नाचें आमंत्रण कोंकणीतल्यान छापपी तो पयलो तियात्रीस्त. ‘बोगलांट’ ह्या फिल्मांत ताणें एकाच दिसा भितर आठ गितां रिकार्ड केलीं. एकाच दिसा भितर इतलीं कातारां रिकोर्ड करपी तो पयलो तियात्रीस्त आनी कोंकणी फिल्माच्या इतिहासांत हें पयलें फावट घडलें.

## आल्फ्रेड रोजान केल्लें बरप
ताणें दोन कादंबऱ्यो आनी 10 कांताराचे झेले सोल्फा सयत उजवाडाक हाडल्यात. त्या भायर ‘जोमनींतली भिरांत’ हें एक विनोदी पुस्तक छापलां. तशेंच ताणें पत्रकारितेच्या मळार दोळे दिपकावपी वावर केल्लो आमकां पळोवंक मेळटा. गोवा टायम्स, सोत उलोय, सिने टायम्स ह्या नेमाळ्यांचेर ताणें आपलें बरप केलां.

### तियात्राच्या मळार ताका मेळिळ्ळे कांय मुकूट
ध मेलडी किंग, ध लिवींग म्युजीकल लेजन्ड, फादर ऑफ कोंकणी कॅसेट्स, ध सिंगींग सॅन्सेशन, म्युजीक माएस्त्र, ध सिंनर वीथ ऍ पानामा हॅट, मॅजीक वॉन्ड, कोंकणी ऍम्बॅसेडर, इन्टरनॅशनल सुपर स्टार, जायजेंटीक फिगर ऑफ कोंकणी स्टॅज, ध सुलतान ऑफ स्विंग, संगीत सागर, ध मॅन वीथ ऍ गोल्डन वॉय्स, आल्फीज वॉय्स इज ए गिफ्ट, सब कुछ आल्फी.

मरण
ताच्या स दसकाच्या तियात्रीस्तपणांत, आल्फीक फिवण्यो घालून ताळ्यांचो शिंवर करून येवकार दिलो. निमाणे 2-3 वर्सां, ऑक्टोबराचे 23 तारकेर आल्फ्रेड रोज हाच्या निकीपिण्या(जमनींत पुरप) वेळार, तियात्रीस्तांनी आनी ताच्या तियात्र मोग्यांनी आल्फक ताळयो पेटोवन निमाणो आदेव्स केलो.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
आल्मैदा, आनास्तासिओ तोमाझीनु बारनाबे द

(जल्मः 12 जुलय, 1929 वेळ्ळी-साश्टी; मरणः 25 मे 1978 वेळ्ळी).
गोंयचो सुटके झुजारी. बापायचें नांव कायतानु आल्मैदा. ताणें बी. ए. मेरेन शिक्षण घेतलें, तशेंच पत्रकारितेचोय अभ्यास केलो. 1950 वर्सा मुंबय प्रजासमाजवादी पक्षान आयोजित केल्ले विद्यार्थी चळवळींत ताणें वांटो घेतिल्लो. 1953 वर्साचे सुर्वेक तो ‘ नॅशनल काँग्रेस ’- गोंय संघटनेचो वांगडी जालो. 1954 वर्सा तो हे संघटनेचे मुंबय शाखेचो चिटणीस जालो. उपरांत उरसेलीनु आल्मैदा आनी फेलीक्स आल्मैदा हांचेवांगडा ताणें कलकत्याक ‘ नॅशनल काँग्रेस ’- गोंय हे संघटनेची शाखा सुरू केली. उपरांत ताणें आपले नोकरेक सोडचीट दिवन तो गोंयां आयलो आनी राजकी वावर करूंक लागलो. 15 सुप्टेंबर 1954 दिसा ताका ताच्या वेळ्ळीच्या घरांत धरलो. उपरांत प्रादेशिक लश्करी दंडाधिकाऱ्यामुखार ताची चवकशी जावन ताका आठ वर्सां खर बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. आग्वाद बंदखणींत आसतना तो निरक्षर कैद्यांखातीर वर्ग घेतालो.

सप्टेंबर 1958 वर्सा ताची बंदखणींतल्यान सुटका जाली. गोंय सुटकेउपरांत तो समाजीक आनी राश्ट्रीय वावर करूंक लागलो. 1962 वर्सा ताणें मडगांव शारांत पयली ‘ एम्प्लॉईज काँग्रस ’(Employees Congress) सुरू केली. तशेंच ताणें हॉटेल कामगार संघटना, वेपारी कामगार संघटना आनी छापखानो कामगार संघटना सुरू केल्यो. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन सुटके झुजांतल्या ताच्या वावराचो भोवमान केला.

वर्ग:! गोयेकार - फामाध व प्रसिद
वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
आळंदी

महाराष्ट्र राज्यांतलें एक नामनेचें तीर्थथळ. पुणे जिल्ह्यांच्या खेड तालुक्यांत, पुणे शाराचे उत्तर दिकेक २१ किमि. अंतराचेर हें तीर्थथळ आसा.पुर्विल्ल्या काळांत आळंदीक 'शिवपीठ' म्हूण वळखाताले. पुराणांत आळंदीक 'सिद्धक्षेत्र' म्हळां. इंद्रायणी न्हंयच्या पात्रांत आशिल्ले एके सुरवातीक आयजूय 'सिद्धबेट' म्हूण वळखतात.ह्या सिद्धबेटा कडेन जायत्या सिद्धपुरसांचो संबंद येता. स्कंद पुराणाच्या सह्याद्रि खंडांत आळंदीची आनंदविपिन, वारूण, कपिल, अलका, सिद्धक्षेत्र अशीं पांच नांवां मेळटात. संतांच्या अभंगांत अलंकापुरी, अलंकापूर, अलंकावती ह्या नांवान आळंदीचो उल्लेख येता. कृष्णराज राश्ट्रकुटाच्या शक ६९० च्या तळेगांव हांगाच्या तांब्यापट्यांत आळंदीचो 'अलंदिय' असो उल्लेख केला. हें उतर आळंदी नांवा कडेन लागींचें नातें दाखयता.

संत ज्ञानेश्वराक लागून आळंदीचें धर्मीक म्हत्व खूब वाडलें. आयज ताचेवेल्यान ह्या तीर्थथळाक वळखतात. शालिवाहन शके १२१८त, कार्तिक वद्य त्रयोदशीक, ज्ञानेश्वरान हांगा जिती जिवी समाधी घेतली. ही समाधी देवळावाड्यांत आसा. समाधीच्या फाटल्यान विट्ठल रुक्मिणीच्यो मूर्ती आसात. ज्ञानेश्वराचें समाधी मंदीर १५७०त, पुरंदराच्या आंबेकर देशपांड्यांनी बांदलें. १७६०त, भजनी मंडपाचें काम शिंद्याचो दिवाण, रामचंद्र मल्हार शेणवी हाणें केलें. हे समाधीच्या दिसपट्ट्या खर्चाची पुरवण पेशव्यांनी केली. १८५२त, देवस्थानाची वेवस्था पळोवपाक आळंदी संस्थान कमिटीची थापणूक जाली.

ज्ञानेश्वराची समाधी सोडून, गणपती, मुक्ताबाई, सिद्धेश्वर हांचीं मंदिरां, अनाजरूख, भांगराचो पिंपळ, केकरीनाथ, भोजलिंगकाका, लक्ष्मीनाथ, जोग महाराज, मल्लापा वासकर ह्या मनशांची समाधी थळां पळोवपा सारकीं आसात.

दर एकादशीक हांगा भक्त आनी वारकऱ्यांचो मेळो भरता कार्तिक वद्य एकादशीची जात्रा खूब व्हडली आसता.जात्रेक येवपी लोकांक रावपा खातीर हांगाचे धर्मशाळेंत खास वेवस्था केल्ली आसा. ४.२ चौ. किमी. आळंदीच्या वाठारांत, मुळाव्यो आनी माध्यमिक शाळा, ज्ञानेश्वरी विद्यापीठ, जायते मठ, धर्मशाळा, दवाखाले आनी ग्रंथालयां आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
आळवांतीण

एक भूत योनी. संवसारांतल्यो इत्सा पुराय जायनाशिल्ल्यान मर्णा उपरांत ज्या जिवाक गती मेळना तो जीव भूतयोनींत वता. **आळवांतीण** म्हळ्यार गुरवारपणांत वा भुरगें जावन रोखडीच एका म्हयन्या भितर मेल्ली बायल. तिचो जीव भुरग्यां भोंवतणी घुटमळटा अशें म्हणटात.

भारतीय भाशांनी हिता वेगवेगळीं नांवां आसता. कोंकणीतलें 'आळवातीण' हें उतर संस्कृतांतल्यान आयलां आसुंये. संस्कृतांत 'आल' म्हळ्यार फटोवप वा जाळें, वात म्हळ्यार वारें. भूतयोनीक वारेंसुत्र म्हणटात. हें फटोवपी वा जाळ्यांत ओडून घेवपी वारें असो ताचो अर्थ जाता.भूत उतर स्त्रीलिंग आशिल्ल्यान 'ईण' प्रत्यय लागून आळ+वात+इण= आळवांतीण हें उतर तयार जालां आसुंये.

हिचेविशीं बऱ्योच आख्यायिका आसात. नेपाळींत आळवांतीण ह्या उतराक 'चुरेनी' हें उतर आसा. थंयच्या लोकांकाणयांप्रमाण ती सोबीत बायलेचें रूप घेता आनी तरणाट्या दादल्यांक आपल्या वटेन ओडटा. ती दादल्याचेर मोग करून ताका 'भोग' लेगीत दिता. पूण भोग घेवपी दादलो कांय दिसांनी सुकून सुकून मरता. गुजरातींत हिका 'चुडेल' म्हणटात. तांच्या मताप्रमाण ही सान भुरग्यांक बादीकार करून तांचो जीव घेता. मोट्या मनशाक ती भेश्टायता. जांचो जीव घेवपाचो आसा तांकाच ती दिसता. ती दनपरां बारा वरांचेर वा सांजे वेळार दिसता. तिचें मुखामळ दिसना., फकत धड दिसता. ज्या म्हयन्याचे तिथीक ती मेल्ली आसता त्याच काळांत ती एक तरी बळी घेवपाचो यत्न करता. उज्याचो जाळ कशी ती अचकीत अदृश्य जाता.

आंध्र प्रदेशांत भूतयोनींतल्या ह्या प्रकाराक खासा अशें नांव ना. पूण वायुरुपान भोवपी असंतुश्ट आत्म्यांक तेलगु भाशें 'दह्यम भूतम्' अशें म्हणटात. ह्या 'दह्यम भूतम्' विशीं बऱ्योच दंतकथा आसात. उत्तर प्रदेशांत तिका 'अहेडी' म्हणटात. ती मसंडींतल्या झाडांनी रावता. खंयचेंय फळ पिकल्या उपरांत पयलीं हिका दिवन उपरांत मनशांनी खावंक जाय, नाजाल्यार तू त्रास दिता.

कानडी भाशेंत बालंतपमांत मेल्ले बायलेक 'हडदसतळो' जाल्यार गुरवार आसतना मरता तिका 'इदुळूसतवो' म्हणटात. महाराष्ट्रांत 'हडळ' हें नांव आसा. भश्टेपणाच्या दिसांनी मरपी बायल मनशेकय 'हडळ' म्हमटात. ही 'हडळ' मसंडीत झाडाचेर रावता. ती मनसांक बादीकार करता. केंस मानेर सोडून ती पाचवे वा हळडुवे कपडे घालता. सोबीत बायलेचें रूप घेवन ती तरणाट्यां वांगडा भोग घेता. ताचे कुडिचो फुडलो भाग जाड जाल्यार फाटलो भाग बारीक आसता.

हेर कडेनय आळवांतीणीविशीं खूब दंतकथा आसता. गोंयांत तिची बाधा ना करचे पासत घाडी, प्रसाद हेर देवस्पणां असले उपाय करतात. गोंयांत आळवांतीणीचे बाधेचेर कुमाराची 'डाग'म्हूण एक देवस्पणाचो उपाय करतात. ह्या उपायान आळवांतीणीच्या बाधेचो पुराय बंदोबस्त जाता अशें समजतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
आळूं

(मराठी: अळूं; हिंदी-आर्वी, काचालू; संस्कृत-कच्ची; इंग्लीश-तारो, एरम, एलेफंट्स इयर; लॅटीन- केलोकेशिया अँटिकोरम, कूळ-अॅरोइडी).

**आळूं** ही वनस्पत भारतांतल्या सगळ्या उदकाळ वाठारांत जाता. सुर्वेक ही वनस्पत आग्नेय आशियांत आशिल्ली.उपरांत ती पॅसिफिक म्हासागरांतल्या जुव्यांचेर पावली. उश्णकटिबंद वाठारांत ही वनस्पत कंदातल्या पिठूळ
मुंडल्यांक लागून पिकयतात. धनकंदा पसून सत्रेसारकीं, म्हड आनी तळाक त्रिकोनी आकाराची खांच आशिल्ली पानां येतात. ताचो देंठ मोटो आसता. ताच्या तळा कडेन खांचशी आसता. पुष्पबंध अॅरोइडी कुळांत वर्णन केल्ल्याप्रमाण आसता. ताचेर ल्हान, हळडुवो, पनेळावरी तोंकाचो महाछद येता. कणसाच्या दांड्या पोंदा स्त्री-पुष्पां,मदीं वंध्य-पुष्पां आनी वयर पुं. पुष्पां आसतात. आळवाचो देंठ आनी पानांच्यो शिरो जांभळ्यो आसल्यार त्या आळवाक 'काळें आळूं' म्हणटात आनी देंठ आनी पानांच्यो शिरो पाचव्यो आसल्यार ताका 'धवें आळूं' म्हणटात.

आळवाच्या देंठाचो दीख लागल्यार कात कुसकुसता आनी तांबडी जाता. आळवाची भाजी वा तोणाक करतात.आळवाच्या पानांपासून 'अळुवडी' करतात. आळवातच्यो मुंडल्यो (कंद) शाक-भाजेखातीर वापरतात. मुंडल्यांचो रोस जानवळीचेर(alopecia) गुणकारी आसता.

आळवाच्या फाटल्या पिकाच्यो मुडल्यो डिसेंबरांत काडटात आनी थंड जाग्यार सांठोवन दवरतात. कसदार आनी चिखलाचे जमनींत आळूं बरें जाता. सुर्वेक जमीन नांगरून तातूंत शेण-सारें घालून कुणग्यो करून दवरतात. उपरांत तातूंत काडून दवरिल्ल्यो मुंडल्यो रोयतात. एका हेक्टरांत वर्साक, सुमार १०,००० किलो आळमाचीं पानां मेळटात. तीन म्हयन्या उपरांत आलवाच्या पानांची कापणी करतात. फुडें चार-चार दिसांनी कापणी करतात. आळवाच्या पानांक 'फायटोफ्थोरा कोलोकेशी' ह्या चित्याक लागून काळशीं-तांबशीं खतां पडटात. आळवाच्या देंठाक आनी मुंडलेकूय हो रोज जाता. हाका आळाबंदा हाडपाक रेझीनयुक्त शाबू 3:3:५०० कसाच्या बोर्दो(कोपरसल्फेट आनी चुनो) मिश्रणांत भरसून फवारो मारतात.

कासाळीं आनी तेरें ह्यो ह्याच कुळांतल्यो वनस्पती. आळवाचे हे प्रकार गोंयांत सगळे कडेन दिश्टी पडटात. तेरें ही पाचवी वनस्पत शेताभाटांच्या देगांनी पावसाचे सुर्वेक आपशींच किल्लून येता. गोंयांत तेऱ्याट्यो पानांची भाजी करतात. कासाळी हे वनस्पतीचीं पानां व्हड आसतात आनी रंग काळसो पाचवो आसता. ही वनस्पत चड करून सोबेखातीर पोरसांत सायतात. तशीच ती वखदीय जावन आसा.

वर्ग:देवनागरी पानां
आल्डर, कूर्ट

thumb|कूर्ट आल्डर
(जल्मः 10 जुलय 1902, कनिगशूट – जर्मनी; मरणः 2 जून 1958, कोलोन).
नामनेचो जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ. ताचें भुरगेपण उद्येगीक वसाहतीच्या वाठारांत गेलें. पयलें म्हाझूज सोंपतकच ताका घर सोडून वचचें पडलें. ताणें रसायनशास्त्राचें शिकप बर्लिन आनी कील विद्यापीठांत केलें. 1926 त, ताणें कील विद्यापीठाची डॉक्टरेट मेळयली. कील विद्यापीठांत प्राध्यापक म्हूण (1934-36) आनी आय. जी. फाबॅन हाच्या लिव्हरकुशेन हांगाचे संशोधन प्रयोगशाळेंत (1936-40) मुखेली म्हूण काम केलें. हे प्रयोगशाळेंत आसतनाच संश्र्लिश्ट (synthetic) रबराच्या संरचनेविशीं आनी प्राप्तीविशीं ताणें संशोधन केलें. कोलोन विद्यापीठाच्या रसायनशास्त्र विभागांत तो 1940 त प्राध्यापक आनी उपरांत विभागाचो मुखेल जालो.

कार्बनी रसायनशास्त्रांतल्या ‘ डाइन ’ (diene) ह्या म्हत्वाच्या वर्गाच्या संश्र्लेशणाविशींच्या (synthesis) संशोधनाखातीर ताका ताचो गुरू ओटो डील्स हाच्या वांगडा 1950 वर्सा रसायनशास्त्राखातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो. मॅलेइक अम्ल (maleic acid) वा क्विनानां (quinines) हातूंत ब्युटाडाइनांसारकीं दोन एकांतरित द्विबंध (alternate double bonds) आशिल्ल्या संयुगांचो आस्पाव करप ही डाइन संश्र्लेशणातली गरजेची विक्रिया आसा.डील्स आनी आल्डर हांणी डाइन आनी क्विनोन हांच्या विक्रियेविशींचो एक निबंद 1928 त उजवाडायलो. तांणी हे विक्रियेचें स्वरूप प्रयोंगावरवीं पयलेच फावट सिध्द केलें आनी बऱ्याच वलयी (cyclic) संयुगांच्या संश्लेशणाखातीर हे विक्रियेचो वापर करून दाखयलो. कापराचो रेणू,प्लास्टिक, कँथॅरीडीन, अर्गोस्टेरोल आनी व्हिटामिन-डी ह्या पदार्थांचें संश्र्लेशण करपाखातीर हे विक्रियेचो खूब वापर जालो. क्रियाशील रसायनीक कारकाबगर ही विक्रिया जावं येता, हें तिचें खाशेलेपण.

1938 त, ताका जर्मन केमिस्ट संस्थेकडल्यान एमिल फिशर यादस्तीक पदक मेळ्ळें. त्याच वर्सा हॉल हांगाच्या (German Academy of Natural Philosophers) हे संस्थेचो तो वांगडी जालो. 1950 त, कोलोन विद्यापीठाच्या वैजकी विभागान ताचो भोवमान करून ताका एम्. डी. पदवी दिली. 1954 त सालामान्का विद्यापीठान ताका डॉक्टरेट दिली.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
आश्र्लेषा

आश्र्लेषा

भारतीय 27 नखेत्रांतलें णववें नखेत्र.हाका ‘आश्रेषा’ अशेंय म्हणटात.हातूंत हायड्रा ह्या अस्तंती तारकाचोंब्यातल्या झीट, एप्सायलॉन,डेल्टा, सिग्मा आनी ईटा ह्या नखेत्रांचो आस्पाव जात. झीट ह्या नखेत्राचे विशुवांश 8 ता.54 मि.क्रांती 6 9’प्रत3.30 आसून हें योग-नखेत्र (मुखेल नखेत्र)अशें मानतात. हीं चारूय नखेत्रां चवथ्याप्रतींचींय हें नखेत्र पुष्प नखेत्राचे थेट दक्षिणेक आनी प्रश्र्वा (प्रोसियन) ह्या नखेत्राचे थेट उदेंतेक आसा.कांय जाण ईटा आनी सिग्मा हांचे सुवातीर कॅन्सर (कर्क)हातूंतलीं आल्फा आनी बीटा हीं नखेत्रां हातूंत घेतात.हें नखेत्र कर्कराशींत येता.सुमार 2 ऑगस्टाक ह्या नखेत्रांतसूर्यप्रवेश जाता.हाची देवता सोरोप आनी आकृती चक्र अशें मानतात.ह्या नखेत्राचें मुर्तींधान्य अशें सागलां:-

कोकस्या वा बिडालास्या रक्ताश्लेषा चतुर्भुजाI अक्षकुण्डीधरा व्दाभ्यां सर्पलिङ्गनकारिणीII

अर्थ- आश्र्लेषांची मुर्त ही रगत्या कोराची,कोलसुण्याच्या वा माजराच्या तोंडाची, चार हातांची,दोन फांशे आनी कुंड घेतिल्ली आनी दोनूय हातांनी सोरपांक वेंगावपी अशी करची.

वर्ग:देवनागरी पानां