open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अश्वमेध

**अश्वमेध** राजान करपाचो एक व्हड सोमयाग. वेद काळामत राजा पुत्रप्राप्ती खातीर आनी सगळ्यो मनांतल्यो इत्सा पूर्ण जावपा खातीर तशेंच उपरांतच्या काळांतले राजा विश्वदिग्विजयान चक्रवर्तिपद मेळपा खातीर हो याग करताले. ‘श्रीर्वे राष्ट्रमश्वमेध’ : अश्वमेध म्हळ्यार राश्ट्र आनी समृध्दी, देखून ताका राश्ट्राचें आनी समृध्दीचे प्रतीक मानलां, अशें अश्वमेध हो सगल्या यज्ञांचो राजा अशेंय म्हळां.ऋग्वेदकाळाआदीं बरींच वर्सां हो यज्ञ प्रचारांत आशिल्लो अशें जाणकारांचे मत आसा. ताचे उत्पत्तीची आख्यायिका शी आसा- एक फावट प्रजापतीच्या दोळ्यांतली एक मुंडली गळून पडली आनी तातूंतल्यान अश्व (घोडो) तयार जालो. उपरांत देवांनी अश्वमेध करून ती मुंडली प्रजापतीच्या दोळ्यांत बसयली. तेन्नाच्यान प्रजापतीक खुश करडपाक अश्वमेध करपाची चाल पडली.

अश्वमेध करपाक ‘श्यामकर्ण’ (काळ्या कानाचो) धवो घोडो लागता. तशेंच ताच्या धव्या आंगाचेर काळे थिपके आसचे पडटा. हो घोडो सजोवन ताका चारीय दिकांनी फिरयतात. वाटेर हेर राजांनी त्या घोड्याक आडायनासतना यज्ञ करपाक मान्यताय दिली आनी एक वर्स भरांत हो घोडो परतो आयलो तरच हो अश्वमेध यज्ञ पुराय जाता. तशेमच जो कोण त्या घोड्याक आडायता ताचेकडेन झुज करून एक वर्सभरांत रुप्यचो पत्रो ताचेर दवरून घोड्याक मारतात. अश्वमेधांत पट्टराणी आनी मेल्ल्या घोड्याचें मैथुन सांगलां. वाल्मीकी रामायणांतूय हाचो उल्लेख मेळटा.

पतत्रिणा तदा सार्ध सुस्थितेन च चेतसा ।

अवसद्रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥

(बालखंडः 14.34)

अर्थः (घोड्याक मारतकच) कौसल्येन धर्मकामना मनांत धरून थीर मनान (मेल्ल्या) घोड्या वांगडा एक रात काडली.

घोडो मारतकच ताच्या शरीरांतल्या चंद्र नांवाच्या मेदाचो याग करतात. उपरांत देवाक आहुती दिवन राजाचो अभिषेक करतात. अखेर वरुणाचें प्रतीक समजून टक्कल पडिल्ल्या मनशाच्या तकलेर आहुती दवरतात आनी ताका शंबर गायो आनी बैलगाडी दितात.ऋग्वेदांत अश्वमेधाचो उल्लेख जायते फावट आयला, आनी अश्वमेधाक यम, आदित्य, त्रित, आनी सोम म्हळा. वेदोत्तर काळांत अश्वमेध कमी जायत गेले. भारतांत फुडल्या काळांत अश्वमेधाची प्रथा बंद पडली. जातकांत अश्वमेधाचो उल्लेख येवंक ना. हरिवंशपुराणाच्या मतान जनमेजया उपरांत पुष्यमित्रान अश्वमेध केल्लो (3.192-40-41). त्याच काळांत सातकर्णी हाणें दोन अश्वमेध केल्ले. भारशिंवान धा अश्वमेध केल्ल्याची इतिहासांत नोंद मेळटा. चवथ्या शेंकड्यांत सम्राट समुद्रगुप्तान अश्वमेध केल्लो. इ.स. पयल्या शेंकड्यासावन फुडल्या 7 शेंकड्यांत जी प्रबळ राज्यां वसयल्लीं त्या राज्यांच्या भूपतींनी अश्वमेध केल्लो. ह्या सातखंडाच्या कालखंडाक अश्वमेधाच्या पुनुरुध्दाचें युग अशें मानतात.

देहरादून जिल्ह्यांत कालसी लागसार यमुनेचे देगेर 1953 वर्सा जें उत्खनन जालें, तातूंत अश्वमेधाची यज्ञवेदी तयार करपा खातीर वापरिल्ल्यो विटो आनी श्येवचितीचो कांय भाग मेळ्ळा. ह्या अक्षरवाटीकेवेल्यान हो इष्टकालेख इ.स. तिसऱ्या शेंकड्यांतलो आसूंक जाय अशें दिसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
अश्विनी

**अश्विनी** मेष राशींतलें आनी नखेत्रमाळेंतलें पयलें नखेत्र. हें क्रांतिवृत्ताच्या मात्शें उत्तरेक आसा. हातूंत अस्तंत्या नखेत्र- पध्दतींतली ‘एरिस’ हातूंतली आल्फा (हॅमलः भोग 10°77’; शर 8°30’) बीटा आनी गॅमा हीं तीन नखेत्रां येतात. हातूंतलें उत्तरेकडले आल्फा हें नखेत्र दुर्बिणींतल्यान निरीक्षण केल्लें पयलेंच तारकायुग्म जावन आसा. तिगांय भितर तें चड तेजीश्ट जावन आसा. ह्या तीनय नखेत्रांचो मेळून दिसपी आकार अश्वमुखासारको (अश्व= घोडो, मुख=तोंड) म्हळ्यार घोड्याच्या तोंडासारको दिसता म्हूण ‘अश्विनी’ हें नांव पडलें. कांय जाणकार हाचीं दोनूच नखेत्रां मानतात. देखीक- ऋग्वेद आनी हेर संहिता हातूंत ‘अश्वयुजौ’ असो द्विवचनी उल्लेख आयला. भारतांत मात अश्विनी असोच उल्लेख आसा. 13 एप्रिलाक सुमार ह्या नखेत्राचो सुर्यप्रवेश जाता.

ह्या नखेत्राचें ध्यान अशें सांगलाः

तत्रादावश्विना ज्ञेया पद्मपत्रनिभा शुभा।

अश्वक्त्राम्बुजारुढा द्विभूजा च सिताम्बरा।

दक्षे दिव्यौषधीपात्रं बिभ्रती पुस्तकं करे।।

अर्थः कमलपात्रा सारक्या कांतीची, कमळाचेर बशिल्ली, शुभ, घोड्याचें तोंड आशिल्ली, धवें लुगट न्हेशिल्ली, दोन भूजां आशिल्ली, उजव्या हातांत दिव्य वखदांचें पात्र आनी दाव्या हातांत पुस्तक अशी अश्विनीची मूर्त करची.

वर्ग:देवनागरी पानां
अष्टभोग

## अष्टभोगः
अष्टभोग म्हळ्यार आठ भोग. सोमेश्वराच्या ‘मानसोल्लास’ ह्या ग्रंथांत आठ भोगांची वर्णनां आयल्यांत. हे आठ भोग फुडल्या प्रमाण आसात.

1. वास वा सुगंधभोग. 2. बायल वा स्त्री भोग 3. भेस वा वस्त्रभोग 4. संगीत भोग 5. सुपारी वा तांबूल भोग 6. हातरुण वा शव्या भोग 7. जेवण वा भोजन भोग 8. फुल वा पुष्प भोग.

1. सुगंधभोग (वास)- घामाचो वास वचपाखातीर वेगवेगळीं उटीं वा उटणीं लावप.

2. स्त्रीभोग (बायल)- ह्या भोगांत राजान खंयचे बायले कडेन लग्न जावंचे, तिच्या आंगांत कसले गूण आसचे हें वर्णिला.

3. वस्त्रभोग (भेस)- हातूंत राजान खंयच्या ऋतुत कसलो भेस करचो. ऋतुमाना प्रमाण तांचे रंग कशे आसचे. कपडो जाड पातळ कितलो आसचो हांचें वर्णन केलां.

4. संगीत भोग- मानसोल्लासांत संगीत भोग कसो घेवचो हे खूब सुंदर रितीन सांगलां.

5. तांबूलभोग(सुपारी)- हातूंत सुपाऱ्यो खंयच्यान हाडच्यो, कश्यो सुकोवच्यो, कश्यो कातरच्यो, तें सांगलां. खास राजतांबूल (राजसुपारी) पिकिल्ल्या 52 पानांची आसची. तातूंत मोतयांचो चुनो लावचो आनी त्या चुन्यांत कापूर, कस्तुरी आनी हेर सुगंधी (सुवासीक) द्रव्यां घालचीं अशें म्हळां.

शय्याभोग- हातूंत सात तरेचीं हांथरुणां आनी आठ तरेचे पलंग हांचे प्रकार सांगल्यात. तोयशय्या म्हळ्यार भितर उदक भरिल्ली चामड्याची गादी, हंसजा म्हळ्यार हांयसाच्या पिसाची गादी त्या भायर पुष्पशय्या (फुलांची गादी), कमलतंतूची शय्या (कमळाच्या सुताची गादी), साद्या कापडाची शय्या अश्यो वेगवेगळ्यो शय्या आनी तांचे भोग ह्या प्रकरणांत वर्णिल्ल्यात.

अन्नभोग- हातूंत ऋतुमाना प्रमाण, शिवराक जेवण, मांसा जेवण, आनी पंचपक्वान्नां कश्यीं तयार करचीं तें सांगलां. मानसोल्लासांतलें अन्नभोग प्रकरण भारतीय जेवणावळ शास्त्रांतलें म्हत्वाचें पान जावन आसा.

पुष्पभोग(फुल)- हातूंत राजान कसल्या फुलांच्यो माळो घालच्यो हाचो उल्लेख आसून चंपक, मल्लिका, उत्पल, पाटल आनी हेर फुलांचीं नांवां तातूंत दिल्यात.

वर्ग:देवनागरी पानां
अस्नोडकार, कृष्णाजी नारायण

## अस्नोडकार, कृष्णाजी नारायणः (जल्मः 1873, अस्नोडें; मरणः ?)
गोंयचो मराठी कादंबरीकार. तांच्या शिक्षणाविशीं पुराय खबर मेळना. पूण ताका मराठी, इंग्लीश, बंगाली, आनी गुजराती भाशेचें ज्ञान आशिल्लें. ताणें 1891 वर्सा सावन बरोवपाक सुरवात केली. ह्या वर्सा ताची ‘नीतिसौंदर्य’ नांवाची पयली पुस्तिका उजवाडाक आयली. 1902 वर्सा ताणें देवी प्रसन्न रॉय चौधरी हाचे मूळ बंगाली कादंबरीचो अणकार करून 170 पानांची ‘संन्याशी’ ही कादंबरी बरयली. उपरांतच्या काळांत ताच्या बरपाविशीं खबर मेळना. पूण फुडें 1921 ते 1933 वर्साच्या काळांत ताणें सुमार चाळीस पुस्तकां बरयल्यांत. ताणें भक्ती आनी नीत हांचेर पुस्तकां बरयलीं. तेभायर बायलांचीं कांय चरित्रांय बरयलीं. तातूंत अहिल्याबाई आनी मीराबाई ह्या चरित्रांचो आस्पाव जाता. हांचे भायर ताणें पांच संगीत नाटकां बरयल्यांत. तातूंतल्या ‘अग्रहार’ आनी ‘हाच परिणाम’ हांचो प्रयोग जाला.

ताका खरें म्हत्व मेळ्ळें तें कादंबरीच्या मळार तेन्नाच्या काळांत ‘चार आणे माला’, ‘तीन आणे माला’ आनी ‘एक आणा माला’ अश्यो कादंबऱ्यो म्हयन्या म्हयन्याक उजवाडाक येताल्यो.तातूंतली ‘तीन आणे माला’ ही कादंबरी नरहर रामचंद्र जोशी नांवाचो मनीस चलयतालो. रहस्य, शृंगार आनी म्होंवाळ कथानक आशिल्लीं सुमार 75 ते 80 पानांची पुस्तकां हे माळेंतल्यान उजवाडाक येतालीं.

तो ‘तीन आणे माला’ ह्या कादंबरींचो एक मुखेल बरोवपी आशिल्लो. हे माळेवरवीं ताच्यो सुमार 25 कादंबऱ्यो उजवाडाक आयल्यात. सामान्य वाचकाक आवडपी सामान्य कथा तो बरयतालो, तशेंच बऱ्या पांवड्याच्यो आनी खळबळजनक शृंगारकथाय ताणें बरयल्यात. महात्मा गांधी, नरसी मेहता ह्या गुजराती भाशेंतल्या चरित्रांचें ताणें अणकार केल्यात. स्वामी विवेकानंदाच्या Devotion ग्रंथावेल्यान ‘भक्ती’ आनी मेरी कॉरेलीच्या लेखांवेल्यान ‘नीतिसौंदर्य’ ही पुस्तिका बरयल्या.

वर्ग:देवनागरी पानां
अहमदनगर

**अहमदनगर** महाराष्ट्र राज्यांतल्या अहमदनगर जिल्ल्याचें मुखेल ठाणें.

**लोकसंख्या** १,८१,२१० (१९८१). क्षेत्रफळ: ३१.७६ चौ. किमी. सीना न्हंयचे उत्तर देगेर, दौंड-मनमाड रेल्वेमार्गार दौंड सावन ८२ किमी. आनी पुणे-औरंगाबाद राज्यमार्गार पुणे सावन ११६ किमी. अंतराचेर हें शार वसलां. हांगाची हवा सुकी आनी वर्सुकी पावस ४६ सेंमी आसता.बहामनी साम्राज्याचेर राज्य करपी अहमदशाह बहिरी हाणें थंयच्यान वेगळो सरून १४८९ त आपले निजामशाहिची हांगा थापणूक केली आनी ह्या शाराक अहमदनगर हें नांव दवरलें. निजामशाहीच्या देडशें वर्सांच्या काळांत शाराची खूब उदरगत जाली. १६३६ त ह्या शाराचेर शहाजहानाची सत्ता आयली. औरंगजेब बादशहा दक्षिणेचे मोहिमेचेर आसतना ताका हांगाच्या सद्याच्या भिंगार ह्या वाठारांत मर्ण आयलें. फुडें १७५९ त हें शार मराठ्यांच्या शेकातळा आयलें. १७९७ वर्सा हांगा दौलतराव सिंधिया हाचो शेक चलतालो. १८१७ त ब्रिटिशांनी मराठ्यां कडल्यान तें आपल्या ताब्यांत घेतलें. ब्रिटिशांनी ह्या शाराचें लश्करी म्हत्व लक्षांत घेवन हांगां कँटोनमेंट विभागाची थापणूक केली. १९४२ वर्सा भारताच्या सुटके खातीर जाल्ल्या आंदोलनांत भारतांतल्या व्हड व्हड फुडाऱ्यांक ह्या शारांतल्या भुईकोट किल्ल्यांत बंदखणींत दवरिल्ले. ह्याच किल्ल्यांत पंडित जवाहरलाल नेहरू हाणें ‘डिस्कवरी ऑफ इंडिया’ हें पुस्तक बरयल्लें.

अहमदनगर जिल्ल्यांत जावपी वस्तुंमदीं साकार, कापूस, कपडे, विडयो, आयदनां, धान्य आदींच्या निर्याती खातीर आनी जिल्ल्यांत आयात जावपी वस्तूंचे आयातीखातीर हें शार उतारपेठ समजतात. देखूनच महाराष्ट्र राज्यांतल्या सगळ्या मुखेल शारांक हें शार रस्त्यांनी जोडलां. कापूस पिंजर, तेल, अभियांत्रिकी, हातमागावेली आनी यंत्रमागावेली पातळां, आयूर्वेदीक वखदां,तांबे, पितूशचीं आयदनां आदींचे कारखाने हांगा आसात. १८५४ वर्सा हांगा नगरपालिकेची थापणूक जाली. ह्या शारांक पिंपडगांव आनी कापूरवाडी हांगासल्ल्या तळ्यांतल्यान उदकापुरवण जाता. हांगा विद्यालयां, महाविद्यालयां आनी आयुर्वेदीक महाविद्यालयां आसात.

हांगाच्या भुईकोट किल्ल्या खातीर शाराक आगळेंच म्हत्व आसा. हो तांतया आकाराचो किल्लो १४९४ ते १५६० ह्या काळांत बांदिल्लो असो उल्लेख मेळटा. ह्या किल्ल्याक २.४ किमी. चें फातराचें दुरीग आसून ताचे सकल व्हड चर आसा. ह्या शारांत आशिल्ल्यो मशीदी, अहमदशहाची कबर, फराहबाग, हत्सबिहीस्त बाग, औरंगजेब बादशहाचो दर्गो, नगरपालिकेचें संग्रहालय आनी पुराभिलेख विभागाचें संग्रहालय आदीं वास्तू पळोवपा सारक्यो आसा. अहमदनगर शाराचे उदेंतेक णव किमी. अंतराचेर सलाबतजंगाची कबर आसा, जिका चांदबिबीचो महाल म्हणटात. हाचे भायर हांगा निजामशाहींतले दर्गे, बागो आनी हेर इमारती आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
अहमदाबाद

**अहमदाबाद** गुजरात राज्याची आदली राजधानी आनी एक म्हत्वाचें उद्येगीक शार. लोखसंख्या २५,१५,००० (१९८१). क्षेत्रफळ ९२.९८ चौ. किमी. मुंबयचे उत्तरेक अस्तंत रेल्वे मार्गान हें शार ४९२ किमी. अंतराचेर आसा.

आशापल्ली (आतांचें आशावल) ही भिल्लांची राजधानी राजा कर्ण हाणें इकराव्या शेंकड्यांत जिखली आनी तिच्या शेजराच ताणें कर्णावती नगराची थापणूक केली. पंदराव्या शेंकड्याच्या पयल्या अर्दांत सुलतान अहमदशाह हाणें ह्या दोन नगराच्या अवशेषांचेर सद्याचें अहमदाबाद शार वसयलें. १५ व्या शेंकड्यांतल्या भोंवडेकारांच्या लिखाणावेल्यान त्या काळांतलें हें जगांतलें सोबीत आनी गिरेस्त शार आशिल्लें हें दिसून येता.

सोळाव्या शेंकड्यांत झुजांक लागून ह्या शारांत अस्थिरताय आशिल्ली. निमाणें, अकबरान हें शार जिखलें आनी हांगाची परिस्थिती सुदारली. ह्या काळांत वेपार धंद्याक बरोच नेट आयलो.भांगर, चांदी, जरी- रेशमी, सुतीकामाचें कसब, कोरीवकाम, धातुचीं कामां हाका लागून अहमदाबाद शाराक खूब म्हत्व आयलें. पूण औरंगजेबाच्या काळांत हांगाची स्थिती खालावली.१८१७ वर्सा मेरेन हांगा मराठ्यांची राजवट चलताली. फुडें ब्रिटीश राजवटींत हांगाची स्थिती सुदारत गेली. उद्येगधंद्यांत ल्हव ल्हव करून जम बसूंक लागलो. कांय वर्सांनी कापडाच्यो गिरण्यो सुरू जाल्यो, आनी वेपार धंद्यांत मुंबयचे फाटोफाट अहमदाबाद शाराचो क्रमांक लागलो.

विसाव्या शेंकड्याच्या दुसऱ्या दशकांत हांगाच्या उपनगरांत महात्मा गांधीच्या साबरमती आश्रमाची थापणूक जाली. हे घडणुकेन अहमदाबाद शाराक देशाच्या राजकीय आनी समाजीक नदरेन म्हत्व आयलें. देश स्वतंत्र जातकच भाशावार राज्यां जाली आनी अहमदाबाद शार गुजरातची पयलीं राजधानी जाली.

रचणूक, मांडावळ, वेव्हार आदीं गजालींवेल्यान अहमदाबाद ह्या शाराचे दोन विभाग करूं येता. आदलें आनी नवें अहमदाबाद. आदलें अहमदाबाद, साबरमती न्हंयेच्या उदेंत तिराचेर आसा. समुद्रसपाटी पसून फकत ५५ मी. उंचायेचेर आशिल्ल्यान केन्ना केन्नाय ह्या शाराक हुंवाराची बादा जाता. आदल्या अहमदाबाद नगराक ४.५ ते ६ मी. उंचायेचो तट आसा आनी तातूंत भितर आशिल्ली वस्ती आदल्या शाराची कल्पना दिता. नव्या शाराचो विस्तार सगळे कडेन पातळ्ळा आनी तातूंत उद्देगीक परिसराशिवाय एलिस ब्रिज, शाहीबाग अशीं आधुनिक उपनगरांय आसात.

अहमदाबाद शारांत कापडाच्यो गिरण्यो, सुती रेशमी, कृत्रीम धागे, लोखण, वखदां आनी हेर उत्पादनाचे कारखाने आसात. १९३० वर्सा सावन हें शार शिक्षणाच्या मळार फुडारलां. गुजराताच्या भाशा, संस्कृती आनी उच्च शिक्षणाचें हें केंद्र आसा. कपड्यावेलें विणकाम, भरतकाम, रंगकाम, लांकडावेलें कोरीव हे पोरने कले वांगडाच आधुनीक कलेच्या विकासाच्यो हांगा जायत्यो येवजणो चलतात.

ह्या शारांत पंदराव्या शेंकड्यांतली जुम्मा मशीद, सोळाव्या शेंकड्यांतली राणी सिप्रिची मशीद, शाहीबाग, नारायण मंदिर आदीं जायतीं पळोवपा सारकीं थळां आसात. ते भायर हांगां १२५ वयर जैन मंदिरां आसात. हांगा आशिल्लो महात्मा गांधीचो साबरमती आश्रम तर आंतरराष्ट्रीय स्मारक जालां.

अहमदाबादच्यान सुमार २५ किमी. अंतराचेर सद्याची गुजरातची राजधानी गांधीनगर आसा. रेल्वेमार्ग, रस्ते आनी विमानमार्ग आदी येरादारीच्या साधनांनी हें शार भारतांतल्या हेर शारांकडेन जोडलां.

वर्ग:देवनागरी पानां
अस्तंतेकडले साहित्यसंप्रदाय

**अस्तंतेकडले साहित्यसंप्रदाय** अस्तंत देसानी निर्माण जालें ।ताका लागुनच तांका अस्तंत साहित्यसंप्रदाय हें नांव पडले।ते संपदेाय अशे-

## क्लसिसिझम(अभिजातवाद)
हें उतर **क्लासिक** ह्या उतरावेल्यान घडला।**क्लसिक** हें उतर क्लास ह्या उतरावेल्यान तयार जालां।गिरेस्त लोकांच्या मनरिजवणे खातीर पवाडे,गीतां रचपी बरोवप्यांनी तयार केल्ले साहित्य म्हळ्यार अभिजात साहित्य अशें म्हणूं येता।ते भायर ग्रीस देशांत पुर्विल्ल्या काळांत ज्यो अकादेमी म्हळ्यार महाविदलयां सारक्यो संस्था निर्माण जाल्यो त्या संस्थांनी शिकपी विद्यार्थाक अभ्यास करपा खातीर जे साहित्य दिताले ताका क्लासिक अशें म्हण्टाले,चौदाव्या शेकडयासावन सोळाव्या शेंकडयामेरेन घोळणुकेंत आशिल्ल्या साहित्य संप्रदायांत पुर्विल्ल्या ग्रीक रोमन साहित्यीक **क्लासिक** म्हणपाची चाल आसा।पुर्विल्ल्या ग्रीक रोमन साहित्य सारकेंच जें हेर भाशाऩतलें साहित्य ताकाय **क्लासिक** म्हणपाची चाल आसा।ह्या साहित्यांतल्यान उंचेल्या पांवडयावेली सौंदर्यतत्वां आनी कलावादी दृश्टीकोन उक्ती जाता,सासणाचीं तत्वां उक्तीं जातात,तें साहित्य आर्विल्लें आसल्यारुय उपकारता।

## रोमॅंटिसिझम(स्वच्छंदतावाद)
साहित्यांत खंयचोय संप्रदाय सासणाचो आसना।अभिजातवादाची प्रतिक्रिया म्हण जो संप्रदाय तयार जालो तो स्वच्छंदतावाद।फान्सेज भाशेंत **ROMANESQUE** अशें उतर आसा।ताचेवेल्यान रोमान्स वो रोमॅंटिक अशीं उतरां इंग्लेज भाशेंत आयल्यांत।हो संप्रदाय फक्त साहित्याकच लागना जाल्यार हेर ललित कलांकय लागता।मध्य युगांतल्या काळखंडांत रोमान्स ह्या नावान उजवाडाक आयिल्ल्या काल्पनिक,अवास्तव साहित्यांत काळजांतल्यो मोगाळ भावना,सदींच्या जिणेंत घडनाशिल्ल्यो घडणुको (ह्या साहित्यांत) दिश्टी पडतात।मोगी आनी मोगिका पळून गेली,जांव दळदिरो चारुदत्त गिरेस्त वसंतसेनेचेर मोग करता अशे तरेचीं वर्णनां स्वच्छंतावादी साहित्यामत मोडटात।एलिव्हिन ह्या साहित्यकारान रोमॅंटिक ह्या उतराचो पयल्यांत पयलीं उपेग केलो।आॅक्सफर्ड उतरावळींत रोमॅंटिक ह्या उतराचे अर्थ GIVEN TO ROAMNCE.IMAGINATIVE,VISIONARY,FANTASTIC,UNPRATICAL अशें दिल्यात।स्वच्छंदतावादांत बरोवपाचे विशय,काव्याचें बहिरंग ,भावना उकत्यो करपाची चाल,मनोवृती हे विशीं वेगळी रीत आपणायल्या।

## रिअॅलिजम(वास्तवतावाद)
१९ व्या शेंकडयाच्या मध्याक फ्रांसातली स्वच्छंदतावादी पिळगी अस्ताक गेली आनी वास्तवतावादचो उदय जालो।युरोपांत वास्तवतादाची सुरवात जाली ती स्वच्छंतावादाची प्रतिक्रिया म्हण।निखळ क्लपना विलास,उत्कट भावना उक्तावप,स्वप्नरंजन,आलंकारीक भास ह्या सगल्या गजालींनी लोकांक वस्तुस्थितीची जाणविकाय जायना।

वस्तुनिष्ठपणां हेें वास्वतावादाचे खाशेकेपण।खंयच्याय घडणुकेचें दृश्याचें तटस्थ नदरेन चित्रण करप गरजेचें जावन आसा।मनशाचे रागव्देश,दुस्मानकाय,खंयचेय वर्णन करतना आडखळ जावंक फावना।इंग्लेज भाशेंत बरोवपी फ्लोबेर,यूत्स,कॅस्तरीन,वर्डस्वर्थ ह्या सारक्या बरोवप्यांच्या बरपांत वास्तवतावाद पडबिंबित जाला।

## सररिअॅलिजम(अतिवास्तवतावाद)
अतिवास्तवतावाद म्हळ्यार बुध्दीच्या पलतडी आशिल्लें,दृश्य संसाराच्या पयल्यान आशिल्ल्या वर्णनाक म्हत्व दिवप।अतिवास्तवतावाद ह्य उतरान अति म्हळ्यार बुद्धीच्या फुडें आशिल्ले विशयाचें वर्णन करप।

## आयडिअॅलिझम(आदर्शवाद)
ज्या कथानकांचो संवसारांतल्या लोकांच्या वागणुकेचेर बरो परिणाम जाता अशी कथानकां घेवन साहित्याची निर्माण करतना जीं तत्वां लेखक आपणायातात ताका आदर्शवाद म्हण्टात।राम सीता,हरिशचंद्र,युधिष्ठि अशे तरेचे पराक्रमी गुणसंपन्न मनशांचे वर्णन करतना लेखक आदर्शवादाचो पालव घेतात।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
अहिर

## अहिर:
गवळ्यांची आनी शेतकामत्यांची एक जात. बिहार, ओरिसा, उत्तर प्रदेश, पंजाब, सौराष्ट्र आनी खानदेश ह्या प्रदेशांनी अहीर रावतात. ‘अहीर’ हें उतर मूळ संस्कृत उतर ‘अभीर’ ह्या उतरावेल्यान आयलां. अहीर गुजरांसारकेच गोरवां पोसतात.

मयुरावंशी नांवाची अहीरांची एक पोटजात आसा. हे जातीचे अहीर ऊंच, गंवाच्या रंगाचे आनी तोंडावळ्यान कोवळे आनी नाजूक आसात. मगधांतले अहीर काळे, मोट्या हातापायांचे आनी आडबडीत तोंडावळ्याचे दिसतात. उत्तर भारतांतल्या जायत्या अहीरांनी इस्लाम धर्म आपणायला आनी तांकां ‘घोसी’ वा ‘गड्डी’ अशें म्हणटात. अहीरांक बंगालांत ‘गोआला’ आनी मध्य प्रांतांत ‘गवळी’ वा ‘ग्वाल’ अशें म्हणटात. प्रदेशाप्रमाण रावत, कहर आनी महाकुल अशींय तांकां नांवां आसात.

अहीर हे चड करून कृष्णाचे भक्त आसले तरीकूय तुळसीश्याम, देवी, हब्बेस, भिलाट ह्या देव-देवतांक ते मानतात. हरीदासबाब ह्या साधूक ते भाजतात. वर्सांतल्या एका खाशेल्या दिसाच ते लग्न जातात.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲक्सलरॉड, ज्यूल्यस

**ॲक्सलरॉड, ज्यूल्यस** (जल्मः ३० मे १९१२, न्यूयॉर्क) नामनेचो शास्त्रज्ञ. न्यूयॉर्क हांगाच्या सिटी कॉलेज आनी विद्यापीठांतल्यान शिक्षण घेतकच १५ वर्सां जीवरसायनशास्त्रज्ञ म्हूण ताणें काम केलें. वैजकी शिक्षण घेवपाची आवड आसून लेगीत अर्थीक परिस्थितीक लागून ताची ही इत्सा पुराय जाली ना. न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटी मॅडिकल स्कूलाच्या Department of Bacteriology ह्या विभागांत प्रयोगशाळा सहाय्यक म्हूण ताणें काम केलें. १९४५ च्या सुमाराक अमोनियाची बाटली फुटून जाल्ल्या अपघातांत तो एका दोळ्यान कुड्डो जालो. १९४६ त, न्यूयॉर्कच्या गोल्डवॉटर मेमोरियल हॉस्पिटलांत संशोधक म्हूण ताची नेमणूक जाली. हांगा डॉ. बर्नार्ड ब्रूडी हाच्या हाता सकयल काम करतना तो संशोधन कार्यांत फिशाल जालो. १९४६ त बेथेस्डा हांगाचे काळजाविकार संस्थेंत ताची नेमणूक जाली आनी १९५५ त तो थंयचे ‘ नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ मेंटल हेल्थ ’ हे संस्थेच्या वखदी-विज्ञानाचो मुखेल जालो. १९५५ त ताणें जॉर्ज वॉशिंग्टन विद्यापीठाची पीएच्. डी. मेळयली.

तंत्रिका कोशिकांतल्यान (Nerve cell) आवेग वतकच तातूंतल्यान Noradreline हो पदार्थ निश्क्रिय कसो जाता, हाचे विशींचे यंत्रणे विशीं ताणें मोलादीक संशोधन केलें. हे यंत्रणेचेर हेर वखदी द्रव्यांचो किचें परिणाम जाता, हाचोय ताणें अभ्यास केलो; ताका लागून कांय मनोविकृती बऱ्यो जावपाचो संभव निर्माण जाला; Amphetamines, ephedrine, adrenergic blocking agents आनी घुंवळीचीं वखदां हांच्या चयापचय (Metabolic) क्रिये विशीं ताणें खोलायेन संशोधन केलें. १९५३ त, वखदांची चयापचय-क्रिया घडोवन हाडपाक वावुरपी Liver Microsome हातूंतल्या enzyme चो सोद लायलो. डॉ. स्ट्रॉमिंजर आनी डॉ. काल्कर हांच्या वांगडा ताणें Uridinediphosphate glucose हाचें रुपांतर Uridinediphosphate glucuronic acid हातूंत करपी enzyme चो सोद लायलो. १९५६ त catecholamines च्या संशोधनांत ताणें लक्ष घालें.

तंत्रिका अग्रांतले द्रव प्रक्षेपक (Humoral transmitters in the nerve terminals) आनी तांचो संचय, मोचन आनी निश्क्रियता (storage, release and inactivation) हाच्या यंत्रणे विशींच्या संशोधनाक लागून ताका १९७० चो वैजकी विशयाचो नोबेल पुरस्कार उल्फ फॉन ऑयलर आनी सर बर्नार्ड काट्झ हांच्या वांगडा वांटून मेळ्ळो.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲटलास

**ॲटलास** नकाशांच्या झेल्याक 'ॲटलास' अशें म्हणटात. हातूंत दिल्ल्या सगळ्या नकाशांतल्यो सांकेतिक कुरवो आनी भास एकेच तरेची आसता. तंत्रीक विशयांतल्यो रेखाकृती आनी तेविशींची आंकडेवारी दिवपी पुस्तकांकूय 'ॲटलास' अशें म्हणटात. पृथ्वीचो गोल आपल्या खांदार घेवपी ग्रीक पुराण पुरुश 'ॲटलास' हाची आकृती 'मर्केटर' हाणें आपल्या नकाशा-झेल्याचेर १६ व्या शतमानाच्या दुसऱ्या अर्दांत पयलेच खेप दाखयली. ते उपरांतच्या कितल्याशाच नकाशा-झेल्यांचेर हें रेखाचित्र दाखयलां. अशे तरेन ल्हव-ल्हव करून नकाशा-झेल्याक 'ॲटलास' हें नांव पडलें.

सगळ्यांत पूर्विल्लो ॲटलास म्हळ्यार टॉलेमीचो २८ पानांचो ॲटलास. ताचे उपरांत मध्य युगाच्या काळांत खास अशे ॲटलास तयार जालेनात. फुडें १५ व्या शतमानांत जेन्ना टॉलेमीच्या 'जिऑग्रॅफ्रीया' ह्या ॲटलासाची पर्थून आवृत्ती आयली तेन्ना शास्त्रज्ञांनी नकाशे करपाक सुरवात केली. १५७० त 'ऑर्तीलिअस' हाणें 'थिएट्रम ऑर्विस टेरारम' हो ॲटलास तयार केलो. तेन्ना सावन आर्विल्ल्या पध्दतीच्या ॲटलास युगाक सुरवात जाली अशें म्हणटात. १६ व्या शतमानांतलो ॲटलासचो दुसरो बरो नमुनो म्हळ्यार इटालियन नकाशाशास्त्रज्ञांनी तयार केल्लो ‘ला फ्रेरी' हो ॲटलास. १७ वें शतमान हें ॲटलास निर्मणेच्या काळांतलो भांगरा-काळ अशें मानतात. ह्या काळखंडांत कोरोनेलीसारक्या इटालियन शास्त्रज्ञांचे आनी मर्केटर ब्लू, हाँडियस ह्या नकाशाशास्त्रज्ञांचे ॲटलास उजवाडाक आयले. हे सगळे ॲटलास सोबीत चामड्याचे बांदावळीचे आनी व्हड आकाराचे आशिल्ले. १८ व्या शतमानांत तयार जाल्ल्या फ्रेंच ॲटलासांत म्हायती चड आशिल्ली. ह्या शतमानाचे अखेरेक इंग्लीश ॲटलास उजवाडाक आयले. ह्या काळांत होमान घराण्यांतल्या शास्त्रज्ञांनी तयार केल्ले जर्मन ॲटलास, तातूंतलो तपशील, चित्रां, टीपो आनी ल्हान-ल्हान नकाशे हांकां लागून खूब लोकप्रिय जाले. उपरांतच्या काळांत नकाशाशास्त्रांत बरीच उदरगत जाली. १९ व्या शतमानांत वेगवेगळ्या देळांच्या सरकारां वरवीं 'ॲटलास' उजवाडाक येवपाक लागले.

ॲटलासाचे दोन प्रकार आसात. १. जगाच्या विंगड विंगड नकाशांचो झेलो. २. प्रादेशिक नकाशांचो झेलो. दोनूय प्रकारच्या नकाशांत गांवांच्यो आनी शारांच्यो सुवातो, प्रदेशांचें प्राकृतिक स्वरूप तशेंच राजकी आनी शासकीय विभाग दाखयल्ले आसतात. शिमो, हवामान, अर्थीक उदरगत, सैमीक संपत्ती, लोकसंख्या हे सारकी हेर म्हायती नकाशांत दिल्ली आसता. नकाशांत वेगवेगळ्या तरेच्यो कुरवो तरेकवार रंगांनी वा एकाच रंगाच्या कितल्याशाच छटांनी आनी बरपावळीच्या पध्दतींनी दाखयतात.

आर्विल्ल्या काळांत सगळ्यांत चड उपेगांत येवपी आनी सुमार २ ते ५ लाख नांवांच्यो नोंदी आस्पावतात अशा ॲटलासांत, आंद्रे हाचो 'आल्जीमीनार हँड ॲटलास', स्टीलर हाचो 'हँड ॲटलास', उटालीयन प्रवास-संघटनेचो आंतरराष्ट्रीय ॲटलास ५ खंडांत उजवाडाक आयिल्लो लंडन टाईम्सचो 'संवसारीक ॲटलास' ह्या ॲटलासांचो आस्पाव जाता. *The Encyclopaedia Britannica World Atlas* लेगीत खूब लोकप्रिय आसा. आर्विल्ल्या ॲटलासांचें खाशेलेंपण म्हळ्यार भुगोलीक सुवातांची तांच्या नांवांच्या उच्चारांसयत दिल्ली वळेरी. तांच्या वांगडा तांच्या अक्षांश-रेखांशांचोय उल्लेख केल्लो आसता. कांय ॲटलासांत गिरावळी, पृथ्वीचो जल्म, गिराणां, भरती-सुकती, पृथ्वीवेल्या सैमीक संपत्तीचे वेगवेगळे उपेग, भाशा, मनीसवंश आनी वेगवेगळीं उत्पादनां हांची साबार माहिती नकाशे आनी आकृती हांचेसयत दिल्ली आसता.

ह्या शेंकड्यांत ३५ परस चड देशांचे राष्ट्रीय ॲटलास उजवाडाक आयल्यात. तातूंत त्या त्या देशाचे भुगोलीक, आर्थीक, भाशीक, नकाशे आंकडेवार म्हायती सयत दिल्यात. भारतांतल्या मुखेल ॲटलासांत, भारताचो राष्ट्रीय ॲटलास, हवामानाचों ॲटलास, शेतीविशींचो ॲटलास, म्हैसूरचो ॲटलास ह्या ॲटलासांचो आस्पाव जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲडम्स, जेन

**ॲडम्स, जेन** (जल्मः ६ सप्टेंबर, १८६०, सेडरवाईल-इलिनॉयस; मरणः २१ मे १९३५, शिकागो).

एक नामनेची शांतताय पुरस्कर्ती समाजसुधारक. अमेरिकेचे निकॉलस मरे बटलर हाच्या वांगडा १९३१ तल्या शांततायेखातीर दिल्ल्या नोबेल पुरस्काराची सहविजेती. उत्तर अमेरिकेची पयली समाजीक वसाहत ‘ हल हीऊस, शिकागो ’ हाची तिणे थापणूक केली. १८८१ त रॉकफोर्ड कॉलेजांतसून पदवी घेतकच तिणे फिलाडेल्फीयाच्या बायलांच्या वैजकी कॉलेजांत प्रवेश केलो.पूण तिची भलायकी इबाडिल्ल्या कारणान तिका हें शिकप सोडून दिवचें पडलें. ते उपरांत ती युरोपाचे भोंवडेर गेली. हे भोंवडेर आसतनाच तिणें लंडनच्या व्हाईटचॅपल जिल्ह्यांतल्या टॉयनबी हॉल वसाहत घराक भेट दिली. ही भोंवडी सोंपून अमेरिकेक परत येतकच ती आनी तिची भोंवडे वेळा वयली वांगडी ॲलन गेट्स स्टार हांणी टॉयनबी हॉलासारकीच कामगार वस्ती आशिल्ल्या शिकागोंतल्या एका जिल्ह्यांत ‘ हल हावज ’ उबें केलें. जायते नामनेचे समाजसुधारक हल हावजांत रावपाक आयले. कांय जाणांनी वेपार-धंदो, कला हांचे वरवीं आपली उपजिविका चलोवपा वांगडाच मिस ॲडम्स हिच्या वसाहत थापणुकेच्या वावरांत मोलादीक हातभार लायलो.

कामगारांच्या आनी खास करून बायल-कामगारांच्या न्याय्य हक्कांखातीर ती वावुरली. १९१० त, राष्ट्रीय समाजीक वावरा परिशदेची पयली बायल अध्यक्ष जाली. १९१२ त, तिणें पुरोगामी पक्षाच्या अध्यक्षीय वेंचणुकांच्या प्रचार कार्यांत वांटो घेवन थिओडोर रूझव्हेल्ट हाका तेंको दिलो. १९१५ त हेग हांगा आंतरराष्ट्रीय बायलांचे काँग्रेसीची ती चेअरपर्सन जाली. रोखडेंच तिच्या हाता सकयल बायलांच्या आंतरराष्ट्रीय शांतताय आनी स्वतंत्रतायेच्या लिगाची थापणूक जाली.

तिणे बरयल्लीं पुस्तकां अशीं: Democracy and Social Ethics (1902), Newer Ideals of Peace (1907), आनी Twenty Years at Hull House (1910), The Second Twenty Years at Hull House (1930).

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲन्फिन्सन, खिश्चन बी

**ॲन्फिन्सन, खिश्चन बी** (जल्मः २६ मार्च १९१६, मोनासीन-पेन्सिल्वानिया). नामनेचो अमेरिकन जीवरसायनशास्त्रज्ञ. ताणें १९४३ त हार्वर्ड विद्यापीठाची पीएच्.डी. पदवी मेळयली आनी ते उपरांत पेन्सिल्वानिया आनी हार्वर्ड विद्यापीठांत तशेंच स्टॉकहोमच्या नोबेल इन्स्टिट्यूट हातूंत अध्यापनाचें आनी संशोधनाचें काम केलें. १९०५ त ताणें अमेरिकेच्या ‘ नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थ ’ हातूंत नोकरी धरली.

एंझायमची (enzymes) रचना आनी हेर प्रथिनां (proteins) हांचें तांच्या शरीरक्रियात्मक वावरा लागीं घडून येवपी अनुयोजन (adaptation) हाचो ताणें खोलायेन अभ्यास केलो. प्रथिनांची रेणवीय रचणूक (molecular structure) आनी तांचें जैव कार्य (biological function) हांच्यामदलो संबंद दाखोवपाचें संशोधन कार्य ताणें केलें. 1959 त ताणें The Molecular Basis of Evolution हें पुस्तक बरयलें. Ribonuclease आनी खास करून जैव रुपान क्रियाशील आशिल्लें संरुपण (conformation) हांचे मदलो संयोग दाखोवपाखातीर ताणें केल्ल्या मोलादीक संशोधनाखातीर ताका १९७२ त रसायनशास्त्रा खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार स्टॅनफर्ड मूर आनी विलीयम स्टीन ह्या शास्त्रज्ञां वांगडा वांटून मेळ्ळो.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲपलटन, सर एडवर्ट विक्टर

सर **एडवर्ट विक्टर ॲपलटन** (जल्मः 6 सप्टेंबर 1892, ब्रॅडफर्ड – यॉर्कशायर; मरणः २१ एप्रिल १९६५, एडिंबर्ग). नामनेचो इंग्लिश भौतिकशास्त्रज्ञ. ताचें शिकप केंब्रिज हांगाच्या सेंट जॉन्स कॉलेजांत जालें. पूण पयल्या म्हाझुजांत सैन्यांत भरती जावपा खातीर ताका शिकप अर्द्यार सोडचें पडलें. झूजकाळांत सिग्नल ऑफिसर म्हूण काम करता आसतना ताका रेडिओविशीं आवड तयार जाली आनी झुजाउपरांत केंब्रिजाक परत येतकच ताणें ह्या विशयाचो अभ्यास सुरू केलो. १९२० त कॅव्हेंडिश प्रयोगशाळेंत तो प्रायोगिक भौतिकीचो साहाय्यक निर्देशक आनी उपरांत १९२२ त ट्रिनिटी कॉलेजांत साहाय्यक प्राध्यापक आशिल्लो. १९२४-३६ मेरेन लंडन विद्यपीठांत आनी ते उपरांत केंब्रिज विद्यापीठांत तो भौतिकीच्या प्राध्यापकपदाचेर आशिल्लो.

वातावरणांतल्या केन्ली – हेवीसायड (Canley-Heavyside) थराचें अस्तित्व ताणें प्रायोगिक रितीन दाखोवन दिलें आनी ताची उंचाय मेजली. ह्या थराच्याय वयर आनी जमनीपसून २३० किमी. उंचायेचेर धर्तरेभोंवतणी रेडीओ लघुतरंग परावर्तित करपी आनीक एक थर ताणें सोदून काडलो. ह्या थराक आतां 'ॲपलटन थर' अशें नांव पडलां. अशेच कितलेशेच थर मेळून 'आयनांबर' (lonosphere) तयार जालां, अशें ताणें प्रयोगावरवीं दाखोवन दिलें. ताच्या ह्या सोदाक लागून दीर्घकालीन रेडिओ संपर्क करप शक्य जालें आनी रडाराची (Radar) फुडली उदरगत करप सोंपें जालें. विद्युत् चुंबकीय तरंगांचें प्रसारण (electro-magnetic waves propagation) आनी आयनांबराचीं (ionosphere) लक्षणां हातूंत ताणें केल्ल्या संशोधनाक लागून ताका आंतरराष्ट्रीय नामना मेळ्ळी. भौतिकशास्त्रांत ताणें केल्ल्या वयल्या वातावरणांतल्या, खास करून 'ॲपलटन' थराच्या सोदाखातीर ताका 1947 चो भौतिकशास्त्रा खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो.

ताका रॉयल सोसायटीचें १९२३ त सदस्यत्व आनी १९४१ त 'नाइट' हो किताब मेळ्ळो. अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ रेडिओ एंजिनियर्सचे 'मॉरिस लीपमान इनाम' (१९३९) आनी ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल एंजिनियर्सचें फॅराडे मेडल ’ (१९४६) हे भोवमानूय ताका फाव जाले. १९४९ त तो एंडिंबरो विद्यापीठाचो उपकुलगुरू जालो. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या सुर्वेक ब्रिटनच्या शास्त्रीय आनी उद्येगीक संशोधन खात्याचो कायम चिटणीस म्हूण ताणें काम केलें. दूरचित्रवाणी समितीचो सभासद आनी नॅशनल कमिटी ऑफ रेडिओ टेलिग्राफचो तो चिटणीस आशिल्लो.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲरो, केनेथ जे

**केनेथ जे ॲरो** (जल्मः 23 ऑगस्ट 1921, न्यूयॉर्क.) नामनेचो अर्थशास्त्रज्ञ. ताणें 1940 त न्यूयॉर्कच्या सिटी कॉलेजांतसून समाजविज्ञानातली बी. एस् सी. पदवी मेळयली; तशेंच कोलंबिया विद्यापीठांतल्यान 1941 त एम्. ए. आनी 1951 त पीएच्.डी. पदवी मेळयली.

अर्थशास्त्रांतल्या संशोधनाखातीर नेमिल्ल्या काउल्स कमिशनचेर ताणें संशोधन वांगडी म्हूण काम केलें. 1949-68 ह्या काळांत ताणें स्टॅनफर्ड विद्यापीठांत आनी 1968-1979 ह्या काळांत हार्वर्ड विद्यापीठांत प्राध्यापक म्हूण काम केलें. 1979 सावन तो स्टॅनफर्ड विद्यापीठांत अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकपदाचेर काम करीत आसा. चर्चिल कॉलेज,केब्रिज हाचो तो 1963-64, 1970 आनी 1973 त सदस्य (fellow) आशिल्लो. जायत्या संस्थांनी आनी अकादेमीनीं वांगडी आनी fellow म्हूण ताणें काम केलां. ‘ सादारण अर्थशास्त्रीय संतुलन सिध्दांत आनी कल्याणकारी सिध्दांत ’ (General Economic Theory & Welfare Theory) ह्या विशयांतल्या ताच्या म्हत्वाच्या योगदानाखातीर ताका 1972 त, अर्थशास्त्र ह्या विशया खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो. ‘ सादारण अर्थशास्त्रीय संतुलन सिध्दांत आनी कल्याणकारी सिध्दांत ’ तेचप्रमाण ‘ वाढ सिध्दांत आनी निर्णय सिध्दांत ’ (Growth Theory and Decision Theory) ह्या अर्थशास्त्रांतल्या ताच्या म्हत्वाच्या योगदाना खातीर स्विडीश अकादेमी ऑफ सायन्सेस हे संस्थेन ताचो खासा उल्लेख केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲग्नन, शॅम्युएल योसेफ

**ॲग्नन, शॅम्युएल योसेफ** (जल्मः १७ जुलय १८८८, बुकझॅक-गॅलिसिया-पोलंड; मरणः १७ फेब्रुवारी १९७०, जेरूसलेम).

सगळ्यांत व्हड आर्विल्लो हिब्रू कादंबरीकार आनी कथाकार. पोलीश ज्यू वेपारी आनी पंडितांच्या एका घराण्यांत ताचो जल्म जालो. ताणें सुरवातीक (१९०३-०६) यीडीश आनी हिब्रू भाशेंत आपल्या स्वताच्या नांवान आनी हेर कांय टोपण नांवांनी बरोवपाक सुरवात केली. १९०७त पॅलेस्टायनांत रावपाक वतकच ताणें ‘ अॅग्नन ’ ह्या आडनांवान बरोवपाक सुरवात केली आनी आपलीं नाटकां, दिश्टाव्याच्या रुपांतलें बरोवप आनी कथा-कादंबरी हांचे खातीर पोरनी बायबलासारकी शैली आपणायली. ‘Agunut’ (१९०८, Forsaken Wives) ही पॅलेस्टायन कथा बरोवन ताणें आपल्या साहित्यीक जिविताची सुरवात केली. ताची पयली व्हडली कादंबरी म्हळ्यार Hallkhnasat Kallah (२ खंड, १९२२, The Bridal Canopy, १९५७). हे कादंबरींत झारीस्ट आनी ऑस्ट्रो-हंगेरीयन राजेशाहींतल्या घेटोंत रावपी भोंवडेकार ज्यूंचें वर्णन केलां.Oreach Nata Lalun (१९३८, A Guest for the Night, १९६८) हे ताचे दुसरे कादंबरींत पयल्या म्हाझुजा उपरांत युरोपियन ज्यूंचें नीतीधैर्य कशें खचलें हाचें वर्णन आयलां. ताची तिसरी आनी सगळ्यांत व्हड कादंबरी, Tmol Shilshom (१९४५, The Day Before Yesterday) हातूंत अस्तंत्या ज्यूंचें आनी तांचें इस्राएलच्या मानसिक, नैतिक आनी वेव्हारीक वातावरणा वांगडा जावपी संवकळीचें वर्णन आयलां. ताणें १९५७ त आत्मचरित्रपर कादंबरी आनी खंडरुपांत कितल्योशोच कथा बरयल्यो. १९५८ त जेरूसलेम विद्यापीठान ताचो भोवमान करून ताका डॉक्टरेट दिली. ज्यू लोकांचे जीणेचें अभ्यासपूर्ण वर्णन करपाच्या ताच्या व्हड साहित्यिक वावरा खातीर ताका १९६६ तलो साहित्या खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो. हो भोवमानाचो पुरस्कार मेळोवपी अँग्नन हो पयलोच हिब्रू लेखक.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲगमार्क

**ॲगमार्क** (AGMARK - Agricultural Marketing) शेतमाल, फळां आनी प्राणिज जिनसांचो पांवडो आनी विशुध्दता हांच्या खातीर वापरतात तें चिन्ह. भारत सरकारान वयर सांगिल्ल्या जिनसांचो पांवडो आनी उच्च प्रत हांचे खातीर 'शेतमाल (ग्रेडिंग अँड मार्केटिंग) कायदो' १९३७ त लागू केलो. ह्या कायद्या वरवीं ज्या वस्तूंचो, जिनसांचो दर्जो आनी प्रतवारी थारायतात, तांचेर 'ॲगमार्क' (AGMARK) हें चिन्ह लायतात. लेबलाचेर अनुक्रमांक, सीलबंद करतल्याचें नांव, माल भरला ती तारीख आनी ठिकाण हे निर्देश आशिल्ल्यान गिरायकाक लेबलावयल्या पांवड्या प्रमाण भितल्लो माल पारखप सोपें जाता.

अँगमार्क लेबलाफाटल्यान व्हडली यंत्रणां आसता. तातूंत सरकारान खास नियुक्त केल्ले वैज्ञानीक आनी तंत्रज्ञ आसतात. हें लेबल फकत अधिकृत संस्थांकूच लावपाक मेळटा. तेखातीर असलीं अधिकारपत्रां त्या त्या कारखान्यांची आनी प्रयोग शाळेची तपासणी करून कारखानदारांक दितात. मालाचो पांवडो थारायतकूच मोट्या प्रमाणाचेर माल तयार करप चालू आसतना गुणवत्ता नियंत्रण (Quality Control) जतनायेन पाळटात. कारखानदार, घाऊक आनी किरकोळ व्यापारी हांच्या कडल्यान नमुनो म्हूण मेळिल्ले जिनस सीलबंद करून तपासपा खातीर नियंत्रित प्रयोगशाळां कडेन धाडटात. थंय तांची सविस्तर रसायनीक विस्कटावणी जाता. पांवडो थारावन दिल्लो जिनस तापसणेंत कमी प्रतीचो आसा अशें मेळ्ळ्यार ताच्या वयलीं 'ॲगमार्क' लेबलां काडून उडयतात.

'ॲगमार्क' चो सुदारीत कायदो १९४३ त आयलो. ताचो आवांठ वाडयलो आनी तातूंत फुडल्या वस्तूंचो आस्पाव केलोः भाजीपालो, फळां, चामडी, दुदाचे जिनस, तंबाखू, कॉफी, डबोबंद फळां, तीळ, तेल, कापूस, तांदूळ, गंव, सनताग (सॅन हेम्प), गोड, लोकर, रेझीन, टर्पेटायन, सुपारी.

निर्यातीच्या मालाचेर 'ॲगमार्क' लेबल लावपाची सक्ती १९४२ त केली. तेन्ना सावन वस्तूंची प्रतवारी आनी संवेश्टन (रक) करपाच्या म्हत्वाच्या सगळ्या केंद्रांचेर निरीक्षक अधिकारी दवरतात. वस्तूंचें संवेश्टन, वर्गवारी आनी पांवडो थारावचे आदीं ह्यो वस्तू ते तपासतात.

तंबाखू खातीर गुंतूर, राठ केंसां खातीर कानपूर, सनतागाखातीर कलकत्ता, वासाच्या तेलाखातीर कोचीन, कानपूर, लोकरीखातीर मुंबय आनी राजकोट ह्या शारांत आनी हेरकडे १६ प्रयोगशाळा उबारल्यात. केंद्रीय प्रयोगशाळा नागपूर हांगा आसा. मिरयां, वेलची, काजू, आलें, वासाचें तेल, लाख आनी तेफळां ह्या निर्यातीच्या ३८ वस्तूंची सक्तीन प्रतवारी करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲलिटिस, ओडिसीयस

**ओडिसीयस ॲलिटिस** (जल्मः 2 नोव्हेंबर 1911, इरकलियन-क्रिट). एक नामनेचो कवी. मुळावें शिकप जातकच ताणें अथेन्स विद्यापीठाच्या कायद्याच्या विद्यालयांत प्रवेश घेतलो पूण शिकप अर्द्यारूच सोडलें.

अँड्रियास अँब्रिकोस हांचीं व्याख्यांनां आयकून 1935 सावन ताणें बरोवपाक आनी ‘ कॉलेजां ’ (फ्रेंच चित्रकलेचो एक प्रकार) करपाक सुरवात केली. 1935 त अथेन्स हांगा भरिल्ल्या International Surrealist प्रदर्शनांत ताणें आपलीं कॉलेजां मांडलीं. First Poems, Orientations (1936) हे ताचे सुरवातीचे कवितां झेले. ताची हेर बरपावळ अशीः Hourglass of the Unknown (1937), In service of Summer and Sun the first, together with Variation on Sunbeam (1943). पदांचो झेलो The Ro Eros (1972), कलेची समीक्षा करून बरयल्लें The Painter Theophilos (1973), निबंदां झेलो Open Book (1974).To Axion Esteᶺ हें पुस्तक बरयलें. ग्रीक परंपरेचे फाटभुंयेआड स्वतंत्रताये खातीर आनी सर्जनशीलतेखातीर चलिल्लो आर्विल्ल्या मनशाचो संघर्श दाखोवपी ताची नितळ बुध्दिवादी नदर आनी संवेदनक्षमतेचें चित्रण दाखोवपी काव्यलेखना खातीर ताका 1979 त साहित्या खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो.

वर्ग:देवनागरी पानां
टोबियास ॲसर

**टोबियास मायकेल कॅरल ॲसर** (जल्मः 28 एप्रील 1838, ॲमस्टरडम; मरणः 29 जुलै 1913). एक नामनेचो डच न्यायवेत्तो (Jurist). तो ॲमस्टरडम विद्यापिठांत वेवसायिक आनी खाजगी आंसरराष्ट्रीय कायद्याचो प्राध्यापक आशिल्लो. 1869 त, ताणें आपल्या दोन वांगड्यांक घेवन Revue de Droit International et de Legislation Compare’e’ (Review of International Law and of comparative Legislation) हो नियाळ केलो. Institute de Droit International (Institute of International Law) हे संस्थेचो तो संस्थापक.

1891 त, ताणें डच सरकाराक सुचोवणी करून आंतरराष्ट्रीय खाजगी कायद्याचें एकसूत्रीकरण जावचें म्हूण हेग हांगा परिशद घडोवन हाडपाक लायली. परिशदेची बसका पयले फावट 1893 त भरली आनी ही बसका म्हळ्यार हेग कुटुंबीक कायद्या विशीं हेग कबलातीची सासणा खातीर संस्था कायद्या विशीं हेग कबलातीची सासणा खातीर संस्था थारली. 1911-12 त आंतरराष्ट्रीय हुंडी (Bills of Exchange) कायद्याच्या एकसुत्रीकरणा खातीर घडोवन हाडिल्ल्या परिशदेचें अध्यक्षपद ताका फाव जालें. 1893 त तो डच Road Van State (Council of State) चो वांगडी जालो. 1899 ते 1907 ह्या काळांत भरिल्ल्या हेग शांतताय परिशदांनी डच प्रतिनिधी म्हुण ताणें वांटो घेतलो.

पयले हेग शांतताय परिशदेंत सासणाचें लवाद न्यायालय (Permanany Court of Arbitration) करपा खातीर ताणें केल्ल्या मोलादिक वावराखातीर 1911 त, शांतताये खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार ताका आल्फ्रेड हरमान फ्राईड हाच्यावांगडा वांटून मेळ्ळो.

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲस्टन, फ्रान्सिस विल्यम

**फ्रान्सिस विल्यम ॲस्टन** (जल्मः 1 सप्टेंबर 1877, हारबोर्न बर्मिगहॅम; मरणः 20 नोव्हेंबर 1945 केंब्रिज). नामनेचो ब्रिटीश रसायन आनी भौतिकीशात्रज्ञ. ताचें शिकप मालव्हर्न कॉलेज, बर्मिगहॅम आनी केंब्रिज विद्यापीठांत जालें. 1910 पसून जे. जे. थॉमसन हाचो सहाय्यक म्हूण ताणें कॅव्हेंडिश प्रयोगशाळेंत काम केलें. 1920 त ट्रिनिटी कॉलेजचो फेलो म्हणून ताची वेंचणूक जाली. थॉमसन हाणें समस्थानिकांचो (Isotopes) सोद लायतकच ॲस्टर हाणें समस्थानिक आशिल्ल्या मूलद्रव्यांचे भितरले रचणुके विशीं संशोधन करपा खातीर आनीकय बऱ्यो आनी नव्यो पध्दती सोदून काडपा खातीर उपाट संशोधन केलें. पयलो द्रव्यमान वर्णपटलेखक (Mass Spectrograph) ताणें तयार केलो आनी ताचे वरवीं समस्थानिक आशिल्लीं कितलींशींच मूलद्रव्यां सोदून काडलीं.

द्रव्यमान वर्णपटलेखका वरवीं कितल्याशाच मूल्यद्रव्यांच्या समस्थानिकांचो सोद लायिल्ल्या खातीर आनी Wholenumber Rule ह्या ताच्या सिध्दांता खातीर ताका 1922 त, रसायनशास्त्र विशया खातीर आशिल्लो नोबेल पुरस्कार फाव जालो.

रॉयल सोसायटीन 1921 त ताची फेलो म्हूण वेंचणूक केली. मॅकेंझी डॅव्हिडसन पदक (1920), ह्यूझ पदक (1922), जॉन स्कॉट आनी पॅटरनो पदक (1923), रॉयल पदक (1938) आनी डडेल पदक (1941) अशीं कितलींशींच पदकां ताणें मेळयलीं.

ताणें बरयल्लीं म्हत्वाचीं पुस्तकां अशीः Isotopes (1922), Structural Units of Material Universe (1925), Mass Spectra and Isotopes (1933).

वर्ग:देवनागरी पानां
ॲन्टनी मेंडीस

**अ‍ॅन्टनी मेंडीस** मडगांच्या बड्डें वाठारांतलो.ताचो जल्म **२८ डिसेंबर १९२०** ह्या दिसा जालो.ताचे शिकप मुंबयंत सांत तेरेझा इश्कोलांत जाले.ल्हानूच आसतना ताका तियात्रांत न्हेसपाची आवड
आसली ताका लागून वाड्यांतल्या भुरग्यांक घेवन तो ल्हान ल्हान कार्यावळी concert करतालो.शाळेंत शिकताना ताच्या शिक्षकान ताका इग्लीश concertत पेज बॉय (page boy)ची पारत दिली ती ताणे भेस रे तरेन पाळ्ळी.अशे तरेन आपली भिनयाची कला तो फुलोवपाक लागलो.

१९३६ वर्सा जुआंव आगोस्तीन फेर्नांदीस आपल्या ‘कापरी चाकोर’ ह्या तियात्रांत ताका ल्हानशी पारत दिल्ली. आनी अशे तरेन ताणे ताका आपल्या चश्या तियात्रांनी वाटेकार केल्लो.तो एक बरोवपी,बसोवपी,रचपी,गावपी आनी नामनेचो विनोदी नट.तो इश्कोलांत आसतनाच तियात्र बरोवपाक सुरवात केल्ली ताणें वट्ट १५ तियात्र बरोवन माचेर हाडले.ताचो पयलो तियात्र ‘पांडू बार्बेर’ (pandu barber)गोंयांत प्रयोग जालो.ताचे कांय हेर तियात्र म्हळ्यार ‘आर्तीमीझ’, ‘गोंयकार,’ ‘पेसांव वा तेनसांव,’‘कुणबी इर्मांव,’ ‘दुसरेपोणी काजार,’तिखली सून,’ ‘वोनेचो जुरामेंत,’‘बेकार जांवोय,’ ‘रॉड टू म्हापसा,’‘गिराणाचो पूत,’ आदीं.

ताच्या गोड आवाजाक लागून तो प्रेक्षकां मदी खूब गाजिल्लो.ताणें म्हणिल्लीं कांतरां आयज पासून लोकांच्या तोंडार गोळटात.ताच्या म्हणपाचे पद्दतीक लागून लोक ताका spring man म्हण्टाले.एक फाकीवंत हासौणो कलाकार म्हूण ताची नामना जाल्ली.ताच्या भेसाक पळोवनूच प्रेक्षक हांसपाक लागताले.आनी ताका लागून एका तियात्रिस्तान ताका ‘कॉमिडीयना मदलो एक हुशार कॉमेडियन’ म्हूण नांव दिल्लें.‘आमचे नशीब’ फिल्मांत तो खूब पर्जळ्ळो.अशे तरेन आपल्या जिवनाची २५ वर्सां कोंकणी माचेची सेवा केली आनी २१ मार्च १९६४ दिसा तो संवसारांत अंतरलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:Konknni
वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh
वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam
वर्ग:Tiatrist
आंगले, श्रीकांत वासू पै

## आंगले, श्रीकांत वासू पै
(जल्मः 20 फेब्रुवारी 1934, मडगांव-सालसेत).
गोंयचो सुटके झुजारी. नॅशनल काँग्रेस गोंय संघटनेचो तो वांगडी आसलो. 6 एप्रिल 1955 त ताणें मडगांव सत्याग्रहांत वांटो घेतिल्लो.थंय ताका पोलिसांनी धरलो, बरोच मार दिलो आनी 11 वर्सां बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. साडेचार वर्सां बंदखणीची ख्यास्त भोगतकच ताची सुटका जाली. विष्णू आंगले, कमलाकर केणी,सदानंद कुंदो, श्यामसुंदर कुंदो, खुशाली नागू देसाय आनी शरद केणी हे ताचे सुटके झुजांतले वांगडी आशिल्ले. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
आंगारो

**आंगारो** ह्या उतराचो मूळ अर्थ म्हळ्यार, पेटिल्लो तांबडोगुंज जाल्लो कोळसो. पूण सद्या बिभूत, धूप, हुंवाळून उरिल्ल्या पेटिल्ल्या कोळशाचेर उदक घालून पालयल्लो गोबर वा कोळसो, वा पवित्र थळां आनी होमांचे सुवाते वयली बिभूत वा गोबर हाका ‘ आंगारो ’ म्हणटात.

चड करून दत्तात्रयाच्या, म्हादेवाच्या देवळांत आंगारो/बिभूत दवरपाची बरीच पोरनी प्रथा आसा. हो आंगारो भाविक आपल्या कपलाक वा हेर अवयवांचेर लायतात. आंगऱ्याक लागून भायली कसलीच पीडा वा बादा जायना हो ताचे फाटलो समज आसा.

हिंदू धर्माच्या बऱ्याचशा ग्रंथांनी आंगाऱ्या विशीं म्हत्वाची बरपावळ सांपडटा. बरेच कडेन आयज पसून कसलीय पीडा वा बादा जाल्ल्या मनशाक सुशेग मेळचो हे खातीर रामरक्षा,शिवकवच, मारुती स्तोत्र वा ‘ ब्रह्मकर्मसमुच्चय ’ हातूंतलो ‘ शांतिपाठ ’ म्हणून आंगारो मंत्रावन दिवपाची प्रथा आसा. बऱ्याच ग्रंथांनी कशे तरेन आंगाऱ्याचें महात्म्य आसता हाचेरय हरपावळ आसा. देखीकः

1. गुरूचरित्रः इहलोकीं अखिल सुख। होय आपण शतायुष। व्याधि न होय शरीरास। भस्म लाविता परियेसा ।।33।। पूर्वजन्मसहस्त्रांती। आणिकही बहुत। भस्मधारणे पापे जाती। बेचाळीस वंशादि ।।34।। (29 वो अध्याय)

2. रामरक्षाः एतां राम बलो पेतां रक्षां यः सृकृती पठेत् स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत्।। (बुधकौशिकविरचित रामरक्षा, श्र्लोक 10)

3. शिवकवचः पुनश्च भस्म संमंन्त्र्य तदंगंपरितोƧ स्पृशत्। गजानां षट्सहस्नस्थ व्दिगुणस्यबल देही ।।37।। भस्मप्रभावात्संप्राप्त बलैश्वर्य धृतिस्मृतिः। स राजपुत्रः शुशुभे शरदर्क इव श्रिया ।।38।। भस्मधारण सामर्थ्यात् शत्रुसैन्यं विजेष्यसि ।।44।। (स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तर खण्ड, शिवकवच)

4. वैष्णव पंथः तुझा दास शेषशायी। म्हणून लावी अंगारा।।

5. तुकाराम गाथाः तुका म्हणे पाहता घडि। जगा जोडी अंगारा।।(3976)

कांय पुराणांनीलेगीत आंगाऱ्याचें म्हत्व देखींसयत स्पश्ट केलां. अरुंधती ही एका ऋषिची बायल अग्रिहोत्राच्या कुंडांतल्यान आंगारो काडुन एका मेल्ल्या ब्राह्मणाच्या कपलाक लायता आनी तो ब्राम्हण जिवो जाता.(पदˎमपुराण अध्याय 106)

हिंदू-मुसलमान धर्मांक एकठांय हाडपी नवनाथ संप्रदायांत भस्माविशींचें बरेंच वर्णन आसा.
गोरक्षनाथाचो जल्म गोबरांतल्यान जालो अशें मानतात. हाकाच लागून ताका गोरक्षनाथ म्हणटाले. रोग वा पीडा पयस जावचे खातीर ताचो मंत्र आसा तो असोः

उँ नमः वज्रका कोठा जिसमे पिंड हमारा बैठा। ईश्वर कुंजी ब्रह्मा टाळा, मेरे आढो याम का यति हनुमंत रखवाला। हो मंत्र म्हणून उपरांत आंगारो दितात.

कर्नाटकांत वीरशैव पंथाचे लोक सदांच आपल्या कपलाक भस्म-आंगारो लायतात. तांच्यो बायलो कपलाक पयलीं भस्म-आंगारो लावन वयर कुकूम लायतात.

कांय देवस्थानांतल्यान भाविकांक प्रसादा वांगडा आंगारोय दितात. गोंयांतल्या देवस्थानांनी आंगारो सर्रास सांपडटा. कांय कडेन देवाचे भगत हो आंगारो भाविकांक दितात.

## संदर्भ

# गुरूचरित्र.
# बृहदस्तोत्र रत्नाकर, निर्णय सागर प्रेस.
# 3. जोशी, ल. भ., नवनाथ तत्वज्ञान/उपासना.

वर्ग:देवनागरी पानां
आंग्रे कान्होजी

## आंग्रे, कान्होजी:
(जल्मः १६६७?, काळोसे- पुणे; मरणः ४ जुलय १७२९, अलिबाग).
मराठ्यांच्या इतिहासांतलो नामनेचो नाविक झुजारी. पुणे जिल्ह्यांतलो काळोसे हो ताचो मूळ गांव आनी संकपाळ-शखपाळ-शंकपाळ हें मूळ आडनांव. काळोसे गांवांतल्या आंगरवाडी ह्या वाठाराक लागून ताका आंग्रे हें आडनांव पडलें. ताचो बापूय तुकोजी हाणे शिवाजीच्या आरमारांत २५ जाणांची सरदारी केल्ली अशें म्हणटात. कान्होजीक मथुराबाई, लक्ष्मीबाई आनी गहिनाबाई अश्यो तीन बायलो आनी स चले आशिल्ले.

मराठ्यांक जिखपाखातीर औरंगजेब १६८१ सुमाराक महाराष्ट्रांत आयलो. त्या वेळार कान्होजीचो कोंकणपट्टीतलो वावर निकतोच सुरू जाल्लो. १६९४ पसून १६९८ मेरेन कोंकणपट्टेंतल्या मोगलांनी आनी हेरांनी काबीज केल्ले मराठ्यांचे चडशे किल्ले ताणें परत घेतले.छत्रपती राजारामान ताचो हो वावर पळोवन ताका 'सरखेल' हो किताब दिलो. १६९६ वर्सा ताणें कुलाबा (आतांचो रायगड) जिखून थंय आपलें ठाणे केलें. राजारामान कान्होजीक मराठी आरमाराचो मुखेल अधिकारी म्हूण नेमलो. राजारामाच्या मरणाउपरांत (१७००) थोड्याच वर्सांभितर शाहूची सुटका जावन १७०७ वर्सा तो छत्रपतीच्या राजासनार बसलो. त्याच वेळार राजारामाची बायल ताराबाई आनी पुतणयो शाहु हांचो राजसत्तेविशीं तंटो सुरू जालो. कान्होजीन ताराबाईच्या पंगडावटेन रावन १७०७ ते १७१० मेरेन खूब जैतां मेळयलीं. ताराबाईन सावंतवाडी ते मुंबयमेरेनचे दर्यादेगेचे राखणेखातीर मराठी आरमाराचो मुखेली म्हूण ताका नेमलो आनी ब्रिटिशांचो पालव घेवन शाहून कसलोच विरोध करचो न्हय ह्या हेतान राजमाचीचो किल्लो आनी भिवंडी प्रांताचेर नदर दवरपाची जापसालदारकी कान्होजीचेर सोंपयली.

१७१३ वर्सा शाहून कान्होजीचआड बहिरोपंत पिंगळे हाका चाल करून धाडलो. कान्होजीन ताचेर जैत मेळयलें आनी ताका बंदखणींत घालो. ताका लागून शाहून बाळाजी विश्वनाथ पेशव्याक कान्होजीचेर चाल करून धाडलो. बाळाजीन कान्होजी वांगडा एकचार करून तह केलो. तातूंत कान्होजीक १० जंजिरे आनी १६ किल्ले मेळ्ळे आनी ताणें शाहूचो अंकित जावन वर्साक १२,००० रु. दिवपाचें थारायलें. शाहून ताका सबंद आरमाराचो मुखेली केलो. अशे तरेन तो शाहूच्या पंगडाक मेळ्ळो आनी अखेरेमेरेन तातुंतूच निष्ठेन वावुरलो.

कान्होजीचो शेक कोंकण दर्यादेगेर कोट मांडवी सावन त्रावणकोरमेरेन फांकलो. ताका लागून त्या काळांतले फ्रेंच, इंग्लीश, पोर्तुगीज आनी डच हे परकी लोक तशेंच जंजिरा हांगाचो सिद्दी जळपाक लागलो. देखून इंग्लीश, डच, पोर्तुगीज आनी फ्रेंच लोकांनी केन्ना स्वतंत्रपणान तर केन्ना एकठांय जावन कान्होजीचेर घुरी घाली. पूण कान्होजीन दर खेपे तांकां सगळ्यांक हरयले.आंग्ऱ्यांच्या शेकाखाल सागरी प्रदेशांतल्यान येरादारी करतल्यांक दस्तक (मान्यताय) घेवची पडटाली. ताका लागून सिद्दीक दिसपट्टें फाटीं सरचें पडलें. कान्होजीन कुलाबा आनी विजयदुर्ग हांगा व्हडीं बांदपाखातीर गोदीय तयार केल्यो.

वर्ग:देवनागरी पानां
आंजेल (राल्फ लेन)

## आंजेल (राल्फ लेन), सर नॉर्मन:
(जल्मः 1874).
एक ब्रिटीश पत्रकार. ताणें अमेरिकेंत कांय वर्सां घालयलीं. थंय अमेरिकेची इंग्लंडाविशीं व्देशभावना वाडत आशिल्ली ताचो आंजेलाचेर परिणाम जालो. तेन्ना सावन आपल्या आनी हेर राश्ट्रांत लोक जागृताय घडोवन हाडप हें ध्येय आंजेल हाणें आपणामुखार दवरलें. ताणें राश्ट्रवादी प्रभावाविशीं आपलें खाशेलें अशें स्पश्ट विश्लेशण सामान्य मनशाक लेगीत समजुपाक सोपें जातलें अशे तरेन लोकांमुखार मांडलें. 1905 सावन पॉरीसच्या Daily Mail पत्राचे संवसारीक आवृत्तीचो संपादक म्हूण ताणें काम पळेलें.

1909 त ताणें Europe’s Optical Illusion ही पुस्तिका उजवाडायली. हातूंतल्याच मुळाव्या कल्पनांची विस्तारान फोडणिशी करून 1910 त, The Great Illusion हें पुस्तक बरयलें. थोड्याच काळांत ह्या पुस्तकाच्यो कितल्योश्योच आवृत्त्यो उजवाडाक आयल्यो आनी कितल्याशाच भाशांनी ह्या पुस्तकाचे अणकारूय जाले. ह्या पुस्तकांत आंजेलान झुजापसून कसले फायदे जातले हाचेविशीं आपले विचार उक्तायल्यात. उदाहरणा खातीर इंग्लंड आनी जर्मनी हांच्यामजगतीं जावपाच्या झुजाची शक्यताय परगटावन ताणें आपलें मत मांडलें.संवसारांतल्या देशांनी एकामेकांचेर आदारून रावन एकामेकांक पालव दिवपाच्या वावरांतल्यान तांच्यामदली व्देशभावना पयसावतली अशें ताचें मत आशिल्लें. एके खाशेले दिकेन परगटायल्लीं ताचीं कांय मतां वास्तवतेंत खरीं थारली आनी झूज-काळांतल्यो समस्या सोडोवपाक ताचे कांय विचार लागू पडले. ताच्या ह्या वावरा खातीर 1933 त शांततायेचो नोबेल पुरस्कार ताका फाव जालो.

वर्ग:देवनागरी पानां
आंजेलो फ्रांसीस झेवियर माफेय

**आंजेलो फ्रांसीस झेवियर माफेय** हाणी गोंयांत तॉमस स्टीफन्स हाणी कोंकणी खातीर जो वावर केला तसोच मंगळुरांत केला. तांचो जल्म 12 नोव्हेंबर 1844 वर्सा टायरोल ह्या इटली आनी ऑस्टीया हाच्या शिमेर आशिल्ल्या वाठारान जालो. ते एक इटालियन पाद्री आशिल्ले. ताका इंगलीश.कोंकणी बरोबरच संस्कृत,कन्नड,तमिळ,तुळू,मल्याळम आदी भासो बेस बरो येताल्यो आनी एक म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार सुमार चारुच वर्सा भितर ताणी कोंकणी शास इतली बरें तरेन शिकिल्ली,ते कोंकणी भाशेंतल्यान वरांची वरां शेर्मांव सांगताले.

## शिक्षण
आपले कॉलेजीचे शिक्षण घेतकच ताणी डॉक्टर ऑफ फिलोसफी(तत्त्वज्ञान) आनी डॉक्टर ऑफ डिविनिटी(देवशास्त्र) ही पदवी ग्रेग्रनियन विद्यापिठांतल्यान तो सोसायटी ऑफ जिजस ह्या संस्थेन भितर सरलो आनी थंयच ताणें आपल्या आपल्या शिकोवणेक सुरवात केली.तो गणित ,विज्ञान सारके विशय शिकयताले.

## भारतांत-मंगळुरांत माफेय
ते वेळार मंगळुर जेजुइत पाद्रीच्या हातान आशिल्ल्या.ताका लागुनच माफे मंगळुरांत पावलो.31 डिसेंबर 1878 वर्सा माफेन मंगळुरांत पावल दवरलें आनी मुखावेली 20 वर्सा ताणी मंगळुरांत आपल्यो धार्मीक जवाबदऱ्यो सांबाळून कोंकणो खातीर वावर केलो.ताणी सांबाळिल्लौ कांय पदां म्हळ्यार

* सेमिनारीचो रितरे
* पोफेसोर
* पेरिशेचो विगार
* बिशपाचो सचीव
* सेंट अलोशियस कॉलेजीचो मुख्याध्यापक
* पेरीशीचो पाद्री

## साहित्यीक वावर

* ताका इतिहासान रुची आशिल्ल्यान सगळ्यांत पयली ताणी केरळ आनी मंगळुराची लिखीत इतिहास सोदून काडले
* ताणी सोदवावर करुन वास्को गामा गोंयांत(THE LANDING OF VASCO DA GAMA
* कोंकणीची परिस्थिती पळोवन ताणी सुरवेक दोन शब्दकोश तयार केले.
* पयलो इंग्लीश-कोंकणी शब्दकोश ताणी 1883 वर्सा तयार केलो
* दुसरो कोंकणी-इंग्लीश शब्दकोश जो ताणी 1885 वर्सा तयार केलो
हे दोनूय शब्दकोश रोमी आनी कन्नड लिपयेंत आसात.हे शब्दकोश मंगळुरी कोंकणींतले पयले-वयले शब्दकोश जावन आसा.

* कोंकणी रानांतलो सोबौत सुंदर ताळो (KONKANI RANANTALO SOBIT SUNDOR TALO) नांवाचे ताणी एक व्याकरण बरयला.ह्या आदी गोंयांत व्याकरणा तयार जालीं पूण माफेक ताची एकूय प्रत मेळूंक ना.ताणी हो पुराय वावर एकटयान केलो.तशेंच दोळ्यां मुखार एकूय प्रत नाशिल्ल्यान ताणी आपलो हो वावर एक वेगळेच पद्दतीन तयार केलो.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
आंबे, दीनानाथ ( दिनकर ) दत्ता शेणवी

(जल्मः 20 एप्रिल 1924, सदाशिवगड-कारवार; मरणः 19 जानेवारी 1981.)

**आंबे, दीनानाथ ( दिनकर ) दत्ता शेणवी**
गोंयचो सुटके झुजारी. ताणें मॅट्रिक मेरेन शिक्षण घेतलें. 1946 त, तो मडगांव शारांत सेवादलाची शाखा चलयतालो आनी भुरग्यांक व्यायाम शिकयतालो. 1854 वर्सा तो ‘ नॅशनल काँग्रेस गोंय ’ संघटनेचो वांगडी जालो आनी सुटकेझुजाचो वावर करूंक लागलो. 2 फेब्रुवारी 1955 दिसा ताणें विश्वनाथ गुडे, रजनिकांत महात्मे आनी गुरूदास कुंदे हांच्या वांगडा मडगांव सत्याग्रहांत वांटो घेतिल्लो. तेन्ना पोलिसांनी ताका धरलो. उपरांत प्रादेशिक लश्करी दंडाधिकाऱ्या (Territorial Military Tribunal) मुखार ताची चवकशी जावन, ताका आठ वर्सां बंदखणीची खर ख्यास्त आनी दोन वर्सां सादी बंदखण, वा दर दिसा तीस इस्कूद ह्या प्रमाण दोन वर्सां दंड भरूंक लायलो. तशेंच पंदरा वर्सांखातीर ताचे नागरी हक्क काडून घेतले. फुडें साडेचार वर्सां बंदखणीची ख्यास्त भोगतकच बंदखणीतल्यान ताची सुटका जाली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन सुटके झुजांतल्या ताच्या वावराचो भोवमान केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
आंबिल

**आंबील** नाचण्याचें पीठ आनी उदक वा शिताचो निवोळ वा ताक घालून केल्लो दाटसार जिनस.

हो पदार्थ करचे आदले दिसा थोडें नासण्याचें पीठ थंड उदकांत खिरोवन आंबोवपाक दवरतात. दुसऱ्या दिसा ताचें आमटें तयार जाता. तें मागीर आंबील करपाखातीर आदन सळसळावन तातूंत घालतात. हून उदकांत आमट्याचे गुळे जावपाची भिरांत आसता, देखून तें चाळीत रावचें पडटा. उपरांत तातूंत पीठ खिरोवन घालतात. रुचीक फावो तितलें मीठ धालून हें मिश्रण बरें खतखतायतात. हें मिश्रण दाट जातकच आंबील तयार जाता.

कांय कडेन नासण्याचें पीठ आदले दिसा उदकांत भिजोवन आंबोवचे बदला एक वा दोन दीस आदलो शिताचो निवळ घेवन तातूंत नासण्याचें पीठ धोळयतात आनी तें रांदनीर दवरून पांच मिनटां चाळीत रावन खतखतावन काडटात. फाव ती दाटसाण ये मेरेन हो निवळ धवळटात. कांय कडेन निवळाबदला ताकाचो उपेग जाता. रुचीक फावो तितलें मीठ घालून वेलें मिश्रण दाट जातकच आंबील तयार जाता. आंबिलाचे खास अशे प्रकार नात. धंय करचेखातीर जशें विरजण सांबाळचें पडटा, तशें आंबील करचेखातीर ‘आमटें’ सांबाळचें पडटा.

आंबील खाऱ्या नुस्त्यावांगडा खावपाक रूचीक लागता. रांदिल्लें जितें नुस्तें, आंबली (तोर) हांचे वांगडाय आंबील खातात. जायतेफावट आंबीलेंत शिताचे गोटे वा पेज भरसून पितात. आंबील हो पुश्टीक आनी घटाय दिवपी जिनस आसा. नासण्यांत ‘ बी ’ जीवनसत्त्व आसता. शेतकार,कश्ट करपी मानाय, वावर करपी लोक, सकाळचें खाण जातकच 2-3 वरांनी आंबील घेतात. हें खाण घेतकच बरोच वेळ भूक लागना. आदल्या काळांत कश्टकरी लोक सकाळची च्या पियेवचेबदला आंबील घेताले. गांवगिऱ्या वाठारांनी आयजूय ही पध्दत चलता. गावडे आनी कुणबी जमातींत हो प्रकार चड दिश्टी पडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां