open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
रामशास्त्री प्रभुणे

**रामशास्त्री प्रभुणे** (जल्म: 1720 सातार; मरण: ऑक्टोबर 1789 पुणें ).पेशवार्इच्या सोंपत्या काळांतलो नामनेचो न्यायाधीय़. रामशास्त्री भुरगो आसतनाच बापूय विश्र्वनाथ आनी आवय पार्वतीबाय हांकां मरण आयलें. हाकालागून बापोलयान कांय तेंप ताचो सांबाळ केलो. व्हड जालो तरी हो कांयच जोडीना तें पळोवन बापोलयान ताका घराभायर काडलो. तेन्ना तो सातारचो सावकार अनगळ हाच्या घरा शागिर्द म्हणून चाकरेक रावलो. उपरांत ताचोच आदार आनी उर्बेन काशीक वचून ताणें धर्मशास्त्र आनी विद्यांचो अभ्यास केलो आनी 1751 त पेशव्यांच्या दरबारांत एक शास्त्री म्हणून तो पयलीं नोकरेक लागलो.

पेशवे दरबारांतलो न्याधीशाचे सुवातेर इ. स. 1759 त नेमणूक जाली. माधवरान पेशव (पयलो) दर एका म्हत्वाच्या प्रस्नांत, झुजासंग्राम, हारजैत, फायदोनुकसानी, खाजगी वा भौशिक खंयच्याय गजाली बाबतींत रामशास्त्रीची बुध्द घेतालो.पेशव नारायणराव हाचे हत्येक (1773) ताचो बापोलयो रघुनाथराव होच जापसालदार आसा अशें गृहीत धरुन तेखातीर ताणें देहान्त प्रायाश्र्चितच घेवंक जाय, अशें ताणें फर्मायलें आनी रोखडोच न्यायाधीशपदाचो राजीनामो दिवन तो वार्इलागसारच्या पांडेवाडी वा मुगांव हांगा वचून रावलो. फुडाराक रघुनाथरावाआड एकठांय आयिल्ल्या बारभार्इ म्हणून वळखुपांत येवपी नाना फडणीस, सखाराम बापू आदी कारभाऱ्यांची रघुनाथराव आडची येवजण यशस्वी जावन तो पदभ्रश्ट जाले उपरांत 1777 त कारभाऱ्यांनी रामशास्त्र्याची पेशवे दरबारांत परत न्यायाधीशपदाचेर नियुक्ती केली.शनिवाखाड्यांत रामशास्त्री न्यायनिवाडे आनी विद्वंच्यो परिक्षा घेतालो. ताणें अग्नीहोत्र घेतिल्लें.

कोणाचेय बाबतींत आनी खंयचेय परिस्थितींत निपक्षपातिपणान न्यायदान करपी म्हणून सगळेकडेन ताची नामना आशिल्ली. तशेंच ताचे कडक परिक्षा पद्दतीकलागून तो सगळ्याक प्रसिद्द आसलो.रामशास्त्रीचे खाजगी जीणेविशीं चडशी म्हायती आजून मेरेन उजवाडाक येवंक ना. ताणें पयलें लग्न 1758त केलें. हे बायलेसावन ताका एक भुरगो आसुंये अशें म्हणटात. हे बायलेच्या मरणाउपरांत ताणें 1788 त काशीबाय हे चलयेकडेन दुसरें लग्न केलें. तिचेपसून ताका एक चलो आनी एक चली जाली. पुण्यांत ताका मरण आयलें. ताच्या मरणा उपरांत ताचे फाटल्यान आशिल्ल्या ताच्या चल्याक म्हळ्यार गोपाळशास्त्रीक पयलीं पेशवेदरबारांतल्यान आनी उपरांत इंग्रज सरकाराकडल्यान तनखा मेळटालो.रामशास्त्री स्पश्ट वक्तो आशिल्लो. धर्मीक वेव्हारांत काळमान आनी परिस्थिती वळखुपाचें ताचें मनोधैर्य, मराठी राज्यविशींची ताची अतूट निश्ठा आनी ऩिवाडे करपाची कडक पद्दत हाका लागून महाराष्ट्राच्या इतिहासांत ताका एक खाशेली सुवात फाव जाल्या. ताचे वंशज पुणें जिल्ह्यांतल्या जेजुरी लागसारच्या राखी गांवांत रावतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
गजानन गोपीनाथ रायकर

**गजानन गोपीनाथ रायकर** (जल्म - 27 मे 1935, कवळें, फोंडें) सुटकेझुजारी. ताणें एम्. ए. मेरेन तेचपरी हिंदी साहित्या रत्न मेरेन शिक्षण घेतलें. वेवसायान तो शिक्षक आशिल्लो. तिसवाडी आनी फोंडां तालुक्यांत नॅशनल काँग्रेस गोवा संघचनेचे फांटे सुरु करपांत ताचो मोलादीक वांटो आसा. 1954 वर्सा पुलिसांनी ताका अटक केली आनी आल्तिनोवयले बंदखणींत दवरलो. 1955 त तो बंदखणींतल्यान पळून गेलो. ताचे गैरहाजेरेंत प्रदेशीक लश्करी न्यायालयान ताका 10 वर्सां बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. तशेंच ताका धरुन दितल्याक धा हजारांचें इनाम जाहीर केल्लें. उपरांतच्या काळांत तो शिक्षणाचो प्रसार करपाखातीर वावुरलो. हाचेभायर ताणें जमीन कसपी आनी तरणाटे हांचो चळवळींतूय सक्रिय वांटो घेतिल्लो. गोंय सुटके उपरांत पयले विधानसभा वेंचणुकेंत फोंडें मतदारसंघांतल्यान गोंयचे विधानसभेचो वांगडी म्हणू वेंचून आयलो. हाचेभायर एक कवी म्हणूनय ताची आगळीच नामना आसा. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केला.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
गुरुदास उपेंद्र पै रायकर

**गुरुदास उपेंद्र पै रायकर**(जल्म - 17 जानेवारी 1928, पणजी) सुटकेझुजारी. ताणें पुर्तुगेज आनी इंग्लिशींतल्यान मॅट्रिक मेरेन तशेंच हिंदी कोविदचें शिक्षण घेतलें. गोवा विडी कामगार संघटना स्थापन करपांत ताचो हातभार आशिल्लो. 1945 त तो गोवा विध्यार्थी संघाचो वांगडी आशिल्लो. 1946 वर्सा सावन तो नॅशनल काँग्रेस गोवा संघटनेचो वांगडी जालो. पणजे आशिल्लें घरय ताणें हे संघटनेच्या कार्यालयाक दिल्लें. हे संघटनेच्या पणजेच्या वावुरप्यांक जेवण, रावपाची वेवस्था तशेंच हेर मदत दिवपाची जबाबदारी ताचेर आशिल्ली.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
व्यंकटेश अनंत पै रायकर

**व्यंकटेश अनंत पै रायकर** (जल्म - 1 मार्च 1912 सावयवेरें, फोंडें गोंय) नामनेचो साहित्यीक ताचें 6 वी मेरेनचें मुळावें शिकप खाजगी शिक्षकाकडल्यान घरच्या घरा जालें. उपरांत पुर्तुगेज शिक्षण कुमारजुंव्यां मामागेर आनी उपरांत लिसेंवाचें तीन वर्सांचें शिकप पणजे जालें.

व्यंकटेश रायकाराची 1932 वर्सा ‘लोकमित्र’ ह्या खानापुरच्या म्हयनाळ्यांत पयली कथा उजवाडा आयली आनी मागीर ‘यशवंत’, ‘परिजात’, ‘धरुव’, ‘चित्रमयजगत’, कला ह्या नेमाळ्यांतल्यान ताच्यो कथा उजवाड आयलो. पुर्तुगेज कांदबरीचो ‘तीन तरुणी’ ह्या नांवान मराठी अणकार 1942 वर्सा उजवाडाक आयलो. हे कांदबरी सारकीच ‘प्रेमवेडी’ नांवाची शुंगारप्रधान कांगबरी 1950 वर्सा उजवाडा आयली. 1940 ते 1965 ह्या पंचवीस वर्सांच्या काळांत सात कथांचो एक संग्रह सप्तस्वर ह्या नांवान उजवाडायलो. जितीं जिवीं व्यक्तिमत्वां, सादी भास, तृतीय पुरुशी निवेदन, कथाविशयाची निवड, कथाविशयाची समरसता हे गूण ताच्या पयल्या संग्रहांत प्रकर्शान जाणवतात.श्रृंगार हो ताच्या भोवतेक कथांचो स्थायीभाव आशिल्लो. ताची तीन तरुणी ही पुर्तुगेज अणकारीत कांदबरी मुळांत उच्छंखल आनी उत्तान आसून ताणें तिचें भाशांतर मुळच्या प्रसंगाक उठाव हाडटलें अशेंच केल्लें आसा. असो श्रृंगार आनी प्रणय इतल्या मेकळेपणांन वाचप्यांमुखार हाडिल्ल्यान, तेवेळार हे कांदबरीचेर अश्लील – तेचो आळय आयिल्लो.पुर्तुगेज भाशेंतल्या कांदबरीचो मराठींत अणकार हें ताचें मराठी भाशेक मेळ्ळिल्लें एक खास योगदान.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रायतें

**रायतें** जेवणांतलो एक खाद्य पदार्थ. आंबट, तिखट, गोड असो हो जिन्नस भारतांत सगळेकडेन मुखेल जेवणाचे करपाची पद्दत आसा.

ताचे आंबट, गोड, तिखट रुचीक एक आगळी अशी रुच हाडपाक प्रयोजनांतल्यानूच रायत्याचो जेवणांत आस्पाव जाला आसू येता. चड करुन धर्मीक सुवाळ्याचे शिवराक जेवणावळींत रायत आसचेच असो संकेत आसा.

मिरसांग रायतें, आंबाड्यां रायतें, कारत्या रयतें, बिमलां रायतें, तवशा रयतें, बटाट रयतें, लिबूं रायतें, दुद्या रायतें, खाराबुंदी रायतें, पकोडा रायतें अशे प्रदेशा प्रमाण रायत्याचे प्रकार आसात. गोंयां परस गोंयां भायर चड करुन उत्तर भारतांत रायत्याचो वापर चड जाता.

धंय, मिरसांगो, आमटाण, मिरयां, हींग, सांसवां, मीठ, करबील, सोय, हळद, तीळ, काजुबियो, भिकणां आनी रायत्याच्या प्रकार प्रमाण तेते जिन्नस घालून तरे तरेचीं रायतीं करतात. कांय प्रकारांत जिन्नस मसाल्यासयत शिजोवपी जाता, कांय प्रकारांत ते चटणेसारके वाटंप जातात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
देवीप्रसाद रायचौधरी

**देवीप्रसाद रायचौधरी** (जल्म - 15 जून 1899, रंगपूर जिल्हो – बांगलादेश मरण - ? ऑक्टोबर 1975).

आविल्लो भारतीय शिल्पकार आनी चित्रकार. ताचें मुळावें शिकप उत्तर कलकत्यांत ‘खेलतचंद्र’ हे संस्थेंत जालें. उपरांतचें शिक्षण कलकत्यांतल्या मित्र विद्यालयांत जालें. ताची भुरगेपणापसूनची चित्रकलेची आनी मातयेच्या मूर्तीकामाची आवड पळोवन ताच्या बापायन (उमाप्रसाद रायचौधरीन) ताका शाळेंतल्यान काडून अवनींद्रनाथ टागोर हाचे कडेन चित्रकलेच्या शिक्षणाखातीर धाडलो. ताचीं सुरवातीच्या काळांतली चित्रां अवनीमद्रनाथाचे शैलीचो प्रभाव दाखोवपी, परंपारीक भारतीय शैलीचीं आनी उदकारंगांतल्या गाड रंगसंगतीचीं रंगयल्लीं आसात. हे शैलींत प्राविण्य मेळयल्या उपरांत फुडें ताणें ब्रिटीश चित्रकरांची वास्तवादी चित्रशैली आपणायली. नामनेचो डच चित्रकार रेम्ब्रँट आनी फ्रेंच चित्रकार राँदँ आनी बृर्देल हांच्या शैलीचोय प्रभाव ताचेर पडलो.

आफ्टर द स्टॉर्म, लेपूचागर्ल, लॉटस पाँड, क्युरियॉ सिटी ह्या चित्रांतल्यान ताणें मानवी मनाचे तरल कोंगरे दाखयल्यात. तेलरंगांतल्या चित्रांभितर निर्वाण, दुर्गापूजा प्रोसेशन, पुजारिणी हीं चित्रां म्हत्वाचीं आसात. पेरिलस पाथ आनी रोड- मेकर्स ह्या चित्रांत उजवाड – सावळेच्यो विंगड विंगड सया समर्थपणान चित्रीत केल्यात. ताणें रंगयल्लीं दर्याचित्रां ( सी – स्केप ) आनी जनावराची चित्रां उल्लेख करपासारकी आसात.1929 वर्सा सरकारान मद्रास शारांतल्या शासकीय महाविध्यालयांत प्राचार्य म्हण ताची नेमणुक केली. थंय ताची कारकीर्द खूब फळादीक जाली. कलाशाळेंतल्या वास्तुंची उंचाय अदीक वाडोवन तातूंत पुराय उजवाड खेळटलो अशे रीतीन सुदारणा केली.

तशेंच शिक्षणपद्दतीच्या संदर्भांत रोमन शिल्पावयल्यान रेखाटनाचे धडे गिरोवच्यापरस प्रत्यक्ष जिव्या मॉडेलावयल्यान रेखाटनाचो अभ्यास करपांत ताणें चड भर दिलो. सुरवातीसावन ताका व्यक्तिशिल्पां करपाचो नाद आसलो. त्या काळचो सुप्रसिद्द शिल्पकार हिरण्मय रायचौधरी हाचें ताका मार्गदर्शन मेळ्ळें.ताणें मद्रास आनी कलकत्ता हांगाच्या जायत्या नामनेच्या भारतीय आनी ब्रिटीश अधिकाऱ्यांची व्यक्तिशिल्पां केलीं. तातूंत ताचो बापूय, अँनी बेझंट, सी. पी. रामस्वामी अय्यर आनी गव्हर्नर जॉज स्टनले तशेंच आशुतोष मुखर्जी, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, महात्मा गांधी, मेतीलाल नेहरु आनी स्वामी विवेकानंद हाचो आस्पाव जाता. ह्या व्यक्तिशिल्पांतलें भारदस्तपण, भावर्दन आनी व्यक्तिसाम्य तुस्त करपा इतलें फिशाल जालां. व्यक्तिशिल्पांपरसय ताणें घडयल्ल्या ‘ट्रायम्फ ऑफ लेबर’ (श्रमप्रतिश्ठा) हें शिळा परतुपी कामगार समुहाचें रचणुक- शिल्प, (1954), मार्टीयर्स मेमोरिअल (हुतात्मो- स्मारक) हें व्हडल्या आकाराचें समुहशिल्प (1956) ह्या शिल्पांनी ताका व्हड नामना जोडून दिली.

चित्र – शिल्प कलेभायंर संगीत, लेखन, कुस्ती, शिकार अशा वेगवेगळ्या कलेतय ताणें फिशालकाय मेळयली.1957 वर्सा तो मद्रास कलाविद्यांलयांतल्यान निवृत्त जालो. पूण ते उपरांत लेगीत ताणें आपली कलानिर्मिती चालू दवरली. ताका खूब मानसन्मान फाव जाल्यात. ब्रिटीश सरकाराचेवतीन ताका ‘एम्. बी.ई.’ ही सन्मान पदवी आनी 1953 त तो ललित कला अकादमेचो पयलो अध्यक्ष जावपाचो मान मेळ्ळो. 1955 वर्सा टोकियोंत आयोजीत केल्ल्या यूनेस्को कलाचर्चासत्राचो अध्यक्ष आनी संचालक जालो. 1968 त कलकत्यांतल्या रविंद्र भारती विद्यापिठांन ‘डी.लिट्.’ पदवी दिली. 1958 त वर्सा पद्मभूषण किताब फावो जालो. त्याकाळच्या मान्यताप्राप्त बंगाल संप्रदायाची शैली सोडून अर्विल्ली शैली आपणावपाची वृत्ती आनी शिल्प कलेंतली फिशालकाय आनी नावीन्य हाकालीगून आर्विल्ल्या शिल्प कलाकारांमदीं ताका उंचेली सुवात फावो जाल्या.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तिळगुळ

**तिळगुळ** तीळ आनी गोड घालून केल्लें एक खाजें. भारताच्या महाराष्ट्र, कर्नाटक आनी गोंय राज्यांत हिंदू लोक मकर संक्रांतिच्या सणाक एकामेकांक तिळगुळ वांटतात. तीळ आनी गोड हांचो आस्पाव आशिल्ल्यान शिंयाळ्यांत तिळगुळ भलायकेक बरे अशें मानतात.

तिळगुळ हें मूळचें कोंकणी उतर, जें "तीळ" आनी "गुळ" (गोड) ह्या दोन उतारांचो मेळ जावन तयार जालां. मकर संक्रांतिक सांजे आपल्या सोयऱ्यांक तिळगुळ वांटून **तिळगुळ घेयात, गोड-गोड उलयात** म्हणपाची चाल-रीत आसा.

कांय वाठारांनी (खास करून गोंयांत) साखरेच्या पिठ्यापसून तयार केल्ल्या मोतयां आकाराच्या खाज्याक तिळगुळ म्हणटात, जाल्यार तीळ आनी गोड घालून केल्ल्या खाज्याक तिळाचे लाडू म्हणटात.

## हेंय पळयात
* हिंदूच्या सणपरबांचें जिन्नस

## संदर्भ

वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
वर्ग:देवनागरी पानां
सोलकडी

**सोलकडी** भारताच्या कोंकण वाठारांतल्या जेवणांतलें एक पाचक पेय, जें शितावांगडा कालोवन खावंक जाता ("कडी") वा जेवण करून जातकच जिरवणेक पिवंक जाता. सोलकडी भिण्णाचीं सोलां आनी नाल्लाचो रोस वापरून करतात, आनी तातूंत केन्ना-केन्ना मसाले वा फोडणेचो आस्पाव आसता.

## रांदपाची पद्धत
सोलकडी करपाक उज्याचो वापर जायना. सगळ्यांत पयलीं सोलां थोडें मीठ घालून उदकांत भिजत दवरतात. मागीर नाल्लाच्या सोयेवांगडा पाचव्यो मिरसांगो वांटून मेळपी रोस गाळून सोलाच्या उदकांत एकठांय करतात. वयल्यान चिरिल्ली कोथमीर घालपाक जाता.

केन्ना-केन्नाय सोलकडी सासवां, तांबड्यो मिरसांगो आनी करबेलाचीं फोण्णां मारून वाडिल्ली दिश्टी पडटा, खास करून शितावांगडा कालोवन खावच्या वेळार. कांय प्रकारांत वाटपांत तांबड्यो मिरसांगो, लसूण, मिरयां हांचो आस्पाव आसता.

नाल्लाचो रोस घालनासताना केल्ले कडयेक **फुटी कडी** वा **तिवळ** म्हणटात. तिवळ चड करून शिवराक जेवणांत वाडटात, आनी तातूंत साखर आनी हिंगाचो उपेग जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
रवींद्रनाथ यशवंत पै रायतुरकार

**रवींद्रनाथ यशवंत पै रायतुरकार** (जल्म - 29 एप्रिल 1932, मडगांव, साश्ट) गोंयचो सुटकेझुजारी, शिक्षण बी.एससी., एम. एड. तो नॅशनल काँग्रेस गोवा हे संघटनेचो वांगडी आशिल्लो. 1954 त तो सुटके झुजाखातीर वांगडी जमोवप, पुर्तुगेज सत्तेआड कागदपत्रां छापून हाडप, पत्रकां वांटप असलीं कामां करतालो. 10 नोव्हेंबर 1954 ह्या दिसा पुर्तुगेज पुलीसांनी ताका धरलो. आगॅस्ट 1955 त ताका प्रदेशीक लाश्करी न्यायालया मुखार उबो करुन स वर्साखातीर ताका खर बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. तेचपरी 20 वर्सांखातीर ताच्या राजकीय हक्कांचेर बंदी घाली. फुडें चार वर्सां बंदखणीची ख्यास्त भोगतकच 24 नोव्हेंबर 1958 ह्या दिसा ताची सुटका जाली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
पी वी नरसिंह राव

**पामुलपती वेंकट नरसिंह राव** वो **पी वी नरसिंह राव** (जल्म - 28 जून 1921, करीमनगर, आंध्र प्रदेश) भारताचो माजी प्रधानमंत्री.

एक कुशळ आनी अणभवी प्रशासक, प्रधानमंत्री राजीव गांधीचे हत्ये उपरांत धावे लोकसभा वेंचणुकेंत इंदिरा काँग्रेस पक्षाक घसघशीत यश मेळ्ळें. तेन्ना पी.वी. नरसिंह रावाक इंदिरा काँग्रेस पक्षाचो मुखेली म्हणून वेंचून काडलो (1991). उपरांत तोच प्रधानमंत्री जालो. ह्या पदाचेर पावपी तो भारताचो पयलो नेता. ताणें उस्मानिया, मुंबय आनी नागपूर विद्यापिठांतलो उच्च शिक्षण घेतलें. ताणें बी. एससी. आनी एल्एल्. बी. पदवी घेतल्या. तशेंच ताणें साहित्यरत्न ही उपाधीय मेळयली.

पी. व्ही. नरसिंह रावान आपली जीण एक शेतकामती म्हणून सुरु केली. पूण उपरांत ताणें वकालत सुरु केली. प्रधानमंत्री जावचे पयलीं ताणें केंद्र सरकारांत सुरक्षा, विदेश, मानव संसाधन, विधी, आरोग्य आनी शिक्षण मंत्री म्हणून वावर केला. ताका भारताचो एक बरो विदेश मंत्री म्हणू गौरव प्राप्त जाला. तो पयलीं 1962 त आंध्राचो मंत्री आनी उपरांत मुखेलमंत्री जालो.विध्यार्थी दशेंत आसतनाच ताचे राजनितीक जिणेक प्रतिबंध जाली. निजाम सरकारान ‘वन्दे मातरम्’ पद म्हणपाचेर प्रतिबंध लायिल्ले, तेन्ना 1938 त सुरु जाल्या आंदोलनांत ताचो म्हत्वाचो वांटो आसलो. 1942 त सुरु जाल्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनांत ताणें सक्रिय वांटो घेतिल्लो. तेखातीर ताणें आपली वकालत सोडून दिल्ली. भारताक स्वातंत्र मेळ्ळ्या उपरांत 1957 सावन तो 20 वर्सा मेरेन आंध्र प्रदेश विधामसभेचो वांगडी आसलो. 1962 त तो पयलो खेप संजीव रेड्डी मंत्रीमंडळांत मंत्री जालो. उपरांत ब्रह्मानंद रेड्डी सरकारांतय ताका मंत्रीपद फावो जाल्लें.

1971 ते 1973 मेरेन तो आंध्र राज्याचो मुखेलमंत्री आसलो. श्रीमती इंदिरा गांधीच्या शासन काळांत 1975 त तो काँग्रेस पक्षाचो महासचीव जालो. 1980 त तो विदेशमंत्री जालो. 1988 त परतून तेंच पद ताका फावो जालें.1984 त तो सुरक्षा मंत्री जालो. उपरांत तो मानवसंसाधन विकास मंत्री जालो. राजीव गांधीची हत्या जाल्या उपरांत ताका पक्षाचो अध्यक्ष केलो. 1991 त जाल्ले वेंचणूकेंत इंदिरा काँग्रेस संसदीयय दलाचो नेता म्हणू वेंचून काडलो. अशे तरेन तो भारताचो णवो प्रधानमंत्री जालो. उपरांत 10 मे 1996 मेरेन तो त्या पदाचेर आसलो.

हिंदी, इंग्लीश, संस्कृत, तेलगू, कन्नड, मराठी फारसी, अरबी, स्पेनीश आनी फ्रेंच ह्या भाशांचेर ताचें प्रभुत्व आसा. ताका विश्वनाथ सत्यनारायणाच्या वेई पडारालू हाचो हिंदींत अणकार केल्लेखातीर साहित्य अकादमीचो पुरस्कार मेळ्ळा. तो स वर्सांमेरेन ज्ञानपीठ पुरस्कार चयनसमितीचो अध्यक्ष आसलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राश्ट्रीय बोधवाक्य

**राश्ट्रीय बोधवाक्य** दर एका राश्ट्राचे कांय आदर्श आसतात. हे आदर्श एकाद्र्या खास अशा बोधवाक्यान सूचित वा घोशीत करपाची चाल आसता. ‘सत्यमेव जयते’ हें भारताचें बोधवाक्य जावन आसा. हें वाक्य मुंडकोपनिषदांतल्यान घेतलां. हाचो अर्थ सत्याचेंच जैत जाता आसो आसा. भारताक सत्याचोच रस्तो मान्य आसून, भारताचे राज्यकर्ते आनी प्रजा तो आपणायतलो, अशी आस्त ह्या बोध वाक्यावयल्यान समजून येता. लोकांक सत्यान वागपाची उर्बा मेळची म्हणू हें वाक्य राज्यमुद्रेर कोरांतिल्लें आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राश्ट्रकूट राजवंश

**राश्ट्रकूट राजवंश**  महाराष्ट्रांत राज्य करपी एक प्राचीन वंश. पयलींच्या काळांत राष्ट्रकूट ह्या नांवाचीं खूबशीं घराणीं भारतांत आशिल्लीं. पयलीं राष्ट्रकूट हें एक अधिकारपद आशिल्लें. राज्याच्या व्हड विभागाक राश्ट्र म्हणटालो. पुर्विल्या तांब्यापट्यांनी राष्ट्रकूटांचो उल्लेख येता. राश्ट्राचो प्रशासक तो राष्ट्रकूट. तांकां राजदानाची म्हायती दिल्ली आसता. कांय काळा उपरांत राष्ट्रकूट प्रबळ जावन तांणी स्वतंत्र राज्यांची स्थापणूक केली. तेखातीर तांचीं कुळां राष्ट्रकूट ह्या नांवान नामनेक पावलीं. अशीं घराणीं लातूर, वेरुळ, सोलापूर, अचलपूर हांगा स्थायिक जाल्लीं.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
तोणाक

**तोणाक** हो गोंयच्या खाणांतलो एक खाशेलो जिन्नस. तोणाकांत नाल्लाची सोय, कांदो आनी मसाले हांचो आस्पाव आसता. तोणाक चड करून चणे, अळसांदे, मसूर सारकें कडधान्य वा मोसमी अळमीं वा तांतयां घालून करतात. तोणाक जेवणांत शीत आनी कडये वांगडा घेवंक जाता वा पाव/उंडो/रोटी/चपाती हांचे वांगडा खावंक जाता.

वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
वर्ग:देवनागरी पानां
रासनाच

**रासनाच** रासाचे नित्य रास, अवतरित रास आनी अनुकरणात्मक रास अशे तीन प्रकार मानिल्ले आसात. व्रजवृंदावनांत कृष्ण आपल्या आंनदप्रसरिणी मासतात. हिकाच नित्यरास म्हणटात. श्रीकृष्णसंप्रदायी मानतात. हिकाच नित्यरास म्हणटात. श्रीकृष्णान व्दापर युगांत आपले आनंद शक्तीवागंडा रसात्मक रुपांत अवतार घेतलो आनी जी रास क्रिडा केलो तिका अवतरित रास अशें म्हण्टात. व्रजांतले भक्त लोक कृष्णाचे रासलिलेचें जें अनुकरण करतात तीका अनुकरणात्नक रास अशें म्हण्टात.

रासलिलेंतलीं मुखेल पात्रां म्हळ्यार श्रीकृष्ण, राधा, श्रीदामा, आनी ललिता आदी व्रजांगना. कृष्ण आनी राधा हांचे सेवेखातीर जायत्यो सखीय आसतात. तातूंत ललीता, विशाखा, सुचित्रा, चंपकलता, रंगदेवी, सुदेवी, तुंगविद्या आनी इंदूरेखा ह्यो मुखेल आसात. हें दर एके सखीचो एक एक युथ म्हळ्यार संच आसता. आपआपल्यो युथ घेवन युथेश्र्वरी ह्या रासांत येतात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नित्य रास

**नित्य रास** हातूंत नाचाचो आस्पाव जाता. रास सुरु जावचे आदीं श्रृंगार कक्षांत कृष्णाच्या माथ्यार मुकूट चडयतात आनी ताका दिवे आनी निवेद्य दाखोवन ताची पुजा करतात. उपरांत कृष्ण विडो खावन रंगमाचयेर येता आनी राधेवांगडा सिंहासनार बसता. गोपीय रंगमाचयेर येवन बसतात. उपरांत रास मंडळीचो स्वामी येवन सगळ्या पात्रांची पुजा करता. गोपी – राधा- कृष्णाची आरती करतात आनी नित्यरासाची वेळ जाल्ल्याचें सुचयतात. उपरांत कृष्ण आनी राधा एकामेकाची तुस्त करुन एकामेकांक रासमंडलांत उपरपाखातीर विनयतात. उपरांत सगळीं नाचाखातीर उबीं रावतात आनी स्वामी गीत गावंक सुरु करता. हें गीत अशें-

नाचता रास में रास- बिहारी नँचवत है ब्रजकी सब नारी

तादीम- तादीम तत- तत थेई- थई। थुंगन- थुंगन देत गति न्यार

तततता थेई तततता थेई तततता थेईष तिटक तिटक धिलांग

धिकतक, तोदीम धिलांग, तकतो

ता धिलांग, धिग धिलांग, धिकतक

तोदीम तोदीम, धेताम धेताम

धिलांग धिलांग धिलांग तक गदगिन थेई

तततता थेई, तततता थेई तततता थेई ।।

हें गीत सुरु जातकच ताका वाद्याची साथ दितात आनी कृष्ण, राधा, गोपी तालार नाच सुरु करतात. अशे तरेन स्वामी एक एक गीत गायत रावता आनी त्या त्या गीताच्या तालार कृष्णा, राधा आनी गोपी नाचतात. मदीं मदीं दोहे, कविता, सवैयो आदी गावप जाता. अशा वेळार नाचपी लोक सुशेग घेतात. ते उपरांत सामुहीक गायन आनी रासनृत्य जाता. ह्यावेळार केन्ना केन्नाय टिपऱ्यांचे वा केन्नाय गोफ गुंफापाचे नाच जातात.

व्रज वाठारांत गुजरिया, मयूर, ताली, उंडा, पद, चलकला आदी रासांची नामना आसा. रासाचो प्रसार गुजरात, राजस्थान आनी मणिपूर ह्या वाठारांतय जाल्लो आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राश्ट्रीय छात्र सेना

**राश्ट्रीय छात्र सेना** (नॅशनल कॅडेट कोअर) विद्यालय, महाविद्यालय आनी विद्यापिठ विद्यार्थ्यांखातीर सैनिकाचें प्रशिक्षण दिवपाखातीर भारत सरकारान 1948 वर्सा सावन सुरु केल्ली येवजण. फुडारीपण, चरित्र्य, भावपण, खिलाडूवृत्ती आनी सेवावृत्ती आदी खाशेल्या गुणांचें तरणाट्यांक शिक्षण दिवप ही राश्ट्रीय छात्रसेनेची मोख जावन आसा.सैनिकी सेवेंत प्रवेश घेवपाखातीर विद्यार्थ्याची पूर्वतयारी करप, राश्ट्रीय संकटाच्यावेळार प्रशिक्षित आनी शिस्तबध्द अशा तरणाट्यांची मदत मेळोवप अशेय कांय हेतू हे येवजणेफाटल्यान आसात. छात्रसेनेंतल्या विद्यार्थ्यांक प्रत्यक्ष सैनिकी सेवेंत प्रवेश घेवपाची सक्त ना. 1986 त भारतांत अंदाजान 10 हजार शिक्षणीक संस्थांत छात्रसेनेचीं केंद्रां आशिल्लीं आनी तातूंत सुमार 11 लाखांवयर विद्यार्थ्यांचो आंकडो आशिल्लो.

लेफ्टनंट जनरल ह्या दर्जाचो आधिकारी राश्ट्रीय छात्रसेनेचो मुखेली आसात. देशांत छात्रसेनेची वट्ट 16 संचालनालयां आसून तांच्या अखत्यारीत देशांतली सगळीं घटक राज्यां आनी केंद्रशासित प्रदेश आस्पावतात. ब्रिगोडियर वा त्याच पांवड्याचो अधिकारी ह्या संचालनालयाचो मुखेली आसता. महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचो वयलो विभाग, शालेय विद्यार्थ्यांचो सकयलो विभाग आनी विद्यार्थीनींचो विभाग अशे छात्रसेनेचे तीन विभाग आसात. विद्यार्थीनींच्या विभागांतूय उंचेली आनी सकयल अशे विभाग आसतात. 1986 त उंचेल्या विभागांतल्या छात्रांचो आंकडो 40 लाख आशिल्लो. तातूंत भूसेना, नौसैना आनी वायुसेना हांचेखातीर अनुक्रमान 3 लाख, 33 हजार 800, 12 हजार 600 आनी 11 हजार 600 अशी छात्रांची संख्या आसिल्ली. विद्यार्थीनींचो आंकडो 62 हजार इतलो आशिल्लो. परत भूसेना 5 लाख 31 हजार 900, नौसेना 49 हजार 100, वायुसेना 52 हजार आनी विद्यार्थींनी 67 हजार.

सौनिकी प्रशिक्षणावांगडाच छात्रांक गिर्यारोहण, उदकांतली भोंवडी, डिंग आदीं तरांचें साहसाच्या कामाचें प्रशिक्षणय दितात. देशा देशां वांगडा छात्रांच्या आदान प्रद3नाच्यो कार्यावळीय आनी बांगला देशातल्या विजय तांकां दर्याचे भोंवडेचोय लाव मेळटा.राश्ट्रीय एकचाराची एक नवी कार्यावळ 1983 वर्सासावन सुरु जाल्या. तिचेप्रमाण एकाद्र्या खेडे वाठारांतल्या प्रकल्पाचेर दुसऱ्या प्रांतांतल्या वा स्थानिक छात्रावांगडा काम करतात. ताच्या घरांनी रावतात. रगतदान, रुखांची लागवड, घाणयाऱ्या वस्त्यांचें निर्मूलन, प्रौढ शिक्षण आदी तरातरांच्या समाजीक कार्यांतूय हे छात्र वांटेकार जातात. राश्ट्रीय छात्रसेना ही केंद्रीय राखणे खात्याचे अखत्यारींत आस्पावता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
व्हिल्हेल्म राँटगॅन

**व्हिल्हेल्म राँटगॅन** वो **व्हिल्हेल्म कोनराट राँटगॅन** (जल्म - 27 मार्च 1845, लेनेप, प्रशिया; मरण - 19 फेब्रुवारी 1923, म्युनिक) जर्मन भौतिकीविज्ञनी. क्ष-किरणांच्या सोदाक सागून ताका 1901 वर्सा भौतिकीचो पयलो नोबॅल पुरस्कार मेळ्ळो. ह्या सोदाक लागून आधुनिक भौतिकीचें युग सुरु जालें आनी वैंजकी शास्त्रांत व्हड क्रांती घडून आयली.

राँटगॅन हाणें झुरिकच्या पॉलिटेक्निकांत यांत्रिक अभियांत्रिकीचें शिक्षण घेलतें. आर्. जे. ई. क्लॉसियस हांचीं व्याख्यानां आयकलीं. तशेंच ए. ए. कुट हाचे प्रयोगशाळेंत काम केलें. 1869 वर्सा ताणें झुरिक विद्यापिठाची पीएच्. डी. पदवी मेळयली आनी उपरांत, पयली वुर्ट्सबर्गाक आनी फुडें र्स्ट्रसबर्गाक कुंट हाचो साहाय्यक म्हणून काम केलें (1869-74).

1874 वर्सा र्स्ट्रसबर्ग विद्यापिठांत अध्यापक म्हणून अर्हता मेळटकच ताणें होअनहायम (1875), परतून र्स्ट्रसबर्ग (1873- 79), गीसेन (1879-88) आनी वुर्ट्सबर्ग (1888-1900) शारांनी अध्यापन किलें. 1900 वर्सा म्युनिक वद्यापिठांत भौतिकीच्या अध्यासनाचेर ताची नेमणूक जाली आनी निमाणे मेरेन ताणें थंयच अध्यापन आनी संशोधन केलें. 1870 वर्सा राँटगॅनाचें पयलें संशोधन कार्य उजवाडा आयलें. तें वायूंच्या विशिश्ट उश्णतायांसंबंदीं आशिल्लें.

उपरांत ताणें स्फटिकांची ऊश्मीय संवाहकताय, क्वॉर्ट्झाचे विद्युत आनी हेर गुणर्धम, वेगवेगळ्या द्रायूंच्या म्हळ्यार द्रव आनी वायू हांच्या प्रणमनांकांचेर दाबाचो जावपी परिणान, विद्यूत चुंबकीय प्रभावाक लागून ध्रुवित प्रकाशाच्या प्रतलांत जावपी बदल, दाबविद्युत् ह्या प्रस्नाविशीं ताणें संशोधन केलें. पूण क्ष-किरणांच्या सोदाक लागुनूच ताका चड नामना मेळ्ळी.

1895 वर्सा तो कंवचेचे नळयेंतल्यान व्हावपी विद्यूत् प्रवाहाकडेन संबंदीत आशिल्ल्या आविश्काराविशीं संशोधन करतालो. तेन्ना ही नळी कार्यन्वित आसतना लागसर दवरिल्ल्या आनी एक वटेन बेरियम प्लेटिनोसायनायड लायिल्ल्या कागदी पट्टेसावन प्रकाश उत्सर्जीत जाता अशें ताका होलमलें. हांचे स्पश्टीकरण दिवपाखातीर ऋण किरण (इलॅक्ट्रॉन ) नळयेचेर आदळ्ळे तेन्ना खंयचें तरी अज्ञात प्रारण (तरंगरुपी ऊर्जा) तयार जावन ते कुडींतल्यान वचून त्या रसायनाचेर आपटलें आनी ताका लागून अनुस्फुरण निर्माण जालें अशो राँटगॅन हाणें सिध्दांत मांडलो. उपरांत केल्ल्या प्रयोगांवयल्यान कागद, लांकूड आनी अँल्युमिनियम हीं ह्या किरणांक पारदर्शक आसून विंगड विंगड जाडायांच्यो वस्तू ह्या किरणांक मार्गांत स्वतंची पारदर्शकताय वेगवेगळी आशिल्ल्याचें ताका दिसलें. ह्या किरणांच्या मार्गांत स्वताचे बायलेचो हात दवरुन छायाटित्रण कंवचेच पट्टेचेर नोंद करताकच तातूंत किरणांक अपारदर्शक आशिल्लीं हाडां आनी बोंटांतली मुदी हांच्यो गोड सावाळ्यो आनी तांचेभोंवतणीं किरणांक चड पारगम्य आशिल्ल्या मांसाची हयन्हयशी सावळी ताका दिसली. ह्या किरण प्रकाशाचें परावर्तन वा प्रणमन हे सारके गुणधर्म लक्षणीय रुपांत दिसनाशिल्ल्यान ताणें हे किरण प्रकाशाकडेन संबंदीत नात असो चुकीचो निश्कर्श काडलो. ह्या किरणांच्या अनिश्र्चीत स्वरुपाक लागून राँटगॅन हाणें त्या किरणांक क्ष-किरण (x-rays) अशें नांव दिलें. पूण तांकां राँटगॅन किरण ह्या नांवानूय वळखतात. उपरांत माक्स फोन लौए आनी ताचो शिश्य हांणी ह्या किरणांचें स्वरुप प्रकाशाभशेनूच विद्युत् चुंबकीय आसून तांच्या कंपनांची उच्च कंप्रताय होच तांच्यांतलो फरक आसा अशें दाखयलें.

राँटगॅनाक नोबॅल इनामाभायर लंडनचे रॉयल सोसायटीचें रम्फर्ड पदक (1896), कोलंबिया विद्यापिठाचें बर्नार्ड पदक (1900) आनी हेर भोवमान आनी मानादीक पदव्यो मेळ्ळ्यात. राँटगॅन एक बरो गिर्यारोहकूय आशिल्लो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रॉकफॅलर घराणें

**रॉकफॅलर घराणें** नामनेच्या अमेरिकन उद्देगपतीचें दानी घराणें. ह्या उद्देग समुहान आर्विल्ल्या खनीज तेल उद्देगाचो विकास तेचपरी व्हड प्रमाणांत परोपकरी आनी भौशिक वावर केला.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
नेल्सन अँल्ड्रिच रॉकफॅलर

**नेल्सन अँल्ड्रिच रॉकफॅलर** (जल्म - 8 जुलय 1908 बार हार्बर- मेन; मरण - 26 जानेवारी 1979) जॉन डी. तिसरो हाचो दुसरो पूत. न्यू हँपशायर राज्याच्या डार्टमथ म्हाविद्यालयांतल्यान 1930 वर्सा ताणें अर्थशास्त्राची पदवी मेळयली. कांय काळ चो तो चेस नॅशनल बँक, रॉकफॅलर सँटर, क्रिओल पॅट्रोलिअम आदी वेगवेगळ्या रॉकफॅलर संस्थांनी काम करतालो. क्रिओल पॅट्रोलियम ह्या स्टँडर्ड ऑयलच्या वेनेझुएलांतल्या संलग्न कंपनीचो संचालक म्हणून काम करतालो. 1948 त तो उपपरराश्ट्र मंत्री जालो. 1953- 55 ह्या काळांत तो नवनिर्मीत आरोग्य – शिक्षण- कल्याण ह्या खात्यांचो अवर सचीव म्हणून काम पळयतालो. 1958, 1962, 1966, 1970 ह्या वर्सांनी गव्हर्नर पदाचे वेचणूकेंत वेंचून आयलो. ह्या काळांत ताणें जायत्यो विवृत्तीय, सांस्कृतिक आनी शिक्षणीक सुदारणा घडोवन हाडल्यो. 1973 त तो गव्हर्नर पदावयंल्यान निवृत्त जालो आनी तो नॅशनल कमिशन ऑऩ क्रिटिकल चॉयसीस फॉर अमेरिका आनी कमिशन ऑन वॉटर क्वॉलिटी ह्या दोन आयोगांचें काम पलोवंक लागलो. 1974 त ताची उपराश्ट्राध्यक्षपदाचेर नेमणूक जाली. नॅल्सनाची, कलेचो आश्रयदातो आनी कला वस्तुसंग्राहक म्हणून नाममना आशिल्ली. म्यूझीयम ऑफ मॉडर्न आर्ट ह्या संग्रहालयाचो विश्र्वस्त आनी म्युझीयन ऑफ प्रिमिटिव्ह आर्ट ह्या संग्रहालयाचो संस्थापक अध्यक्ष म्हणून ताणें काम केलें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
लॉरॅन्स स्पेलमन रॉकफॅलर

**लॉरॅन्स स्पेलमन रॉकफॅलर** (जल्म - 26 मे 1910 न्यूयॉर्क) जॉन डी. तिसरो हाचो पूत. ताणें प्रिन्सटन विद्यापिठांतल्यान तत्वगिन्यानाची पदवी मेळयली (1932). ताणें 1938 वर्सा इस्टर्न अँरलायन्स ही विमान कंपनी स्थापन केली. दुसऱ्या महाझुजाच्या काळांत तो अमेरिकन नौदलांत आशिल्लो. ताणें हॉटेल वेवसाय, अण्वीक उपकरणां आनी संगणक ह्या उद्देगांनी गुंतवणूक केल्ली. हाचेभायर जायत्यो पर्यावरणाविशींच्यो समित्यो, आयोग, संस्था, जायतीं प्रतिश्ठानां, धर्मादाय संस्था हांच्या अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, सल्लागार अशा वेगवेगळ्या पदांचेर ताणें काम केलें. 1973 वर्सा सावन तो रीडर्स डायजेस्ट असोसिएशनचो संचालक आशिल्लो. रॉकफॅलर ब्रदर्स फंड हे संस्थेचो पयलीं उपाध्यक्ष म्हणून आनी उपरांत अध्यक्ष म्हणून ताणें काम पळयलें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
जॉन डेव्हिसन रॉकफॅलर

**जॉन डेव्हिसन रॉकफॅलर** (जल्म - 8 जुलय 1839, रिचफर्ड- न्यूयॉर्क; मरण - 23 मे 1937, आर्मंडबीच- फ्लॉरिडा).

रॉकफॅलर घराण्यांतलो पयलो उद्देगपती, स्टँडर्ड ऑयल उद्देगाचो संस्थापक. 1883 त ताचें घराणें ओहायओ राज्यांतल्या क्लिवलँड शारांत स्थायीक जालें. ताणें माध्यमिक शाळेंतलें आनी वेवसायीक म्हाविद्यालयीन शिक्षण पुराय करतकच 1859 वर्सा क्लार्क हाचे भागीदारीन दलालीचो धंदो सुरु केलो. 1863 वर्सा ताणें ण्डऱ्यूस क्लार्क अँड कंपनी स्थापन करुन तेल शुध्दीकरण उद्देग सुरु केलो. फुडें आपलो भाव विल्यन हाचे भागीदारीम ताणें विल्यम रॉकफॅलर अँड कंपनी अशी दुसरी तेल कंपनी स्थापन केली.

1867 त ह्यो कंपन्यो रॉकफॅलर, अँण्डऱ्यूस लँग्लर अँड कंपनींत एकठांय आयलो. उपरांत रोखडेंच स्टाँडर्ड ऑयल कंपनी ऑफ ओहायओ ही एक संयुक्त भांडवली कंपनी काडली आनी जॉन रॉकफॅलर तिचो अध्यक्ष जालो. 1882 त स्टँडर्ड ऑयल ट्रस्ट हे व्हड उत्पादन संस्थेची स्थापना जालली. ह्या ट्रस्टाच्या नियंत्रणाखाल अमेरिकेंतल्यो 95% तेल उद्देग, लोह धातुकाच्यो खाणी, लांकूड कारखाने, येरादारी उद्देग हे सारके जायते उद्देग आशिल्लें. पूण 1899 वर्सा ओहायओच्या सर्वेच्च न्यायालयान शेर्मन ट्रस्टा आडच्या कायद्याप्रमाण वयलो टॅस्ट बेकायदेशीर थारयल्ल्यान ताचें रुपांतर स्टँडर्ड ऑयल कंपनी ऑफ न्यू जर्सी हे नियंत्रक कंपनींत केलें. ही कंपनी 1911 मेरेन निर्वेध काम करीत आशिल्ली. पूण रोखडेंच सर्वेच्च न्यायालयान हे नियंत्रक कंपनीचें जायत्या स्वतंत्र कंपनीनी विभाजन करपाचो आदेश दिलो.

जॉन रॉकफॅलरान उद्देगा वांगडाच भौशिक कामांकूय आपले जिणेंत खाशेलें म्हत्व दिलें. आपल्या फायद्यांतलो कांय वांटो कुशीक काडून तो ह्याच कामाखातीर दवरतालो. ताणें अमेरिकेंतल्या वैजकीशास्त्राक, शिक्षणीक मळ, संशोधन हांचो विकास आनी उदरगत हे खातीर लाखांनी डॉलर खर्च केले. तशेंच जायते धर्मादायी निगम उबारुन तेवरवीं सुमार आठ कोटी डॉलर रकमेचो विनियोग केलो. ह्या कामाखातीर ताणें कर्तव्यदक्ष आनी तळमळीन काम करपी अधिकारी नेमिल्ले. जनरल एज्युकेशन बोर्ड हेंशिक्षणीक मंडळ स्थापन केलें (1902). वंश, धर्म, जात, शिक्षण हांचो विचार करिनासताना अमेरिकेंतल्या शिक्षणाची उदरगत करप हें ह्या मंडळाचें उद्दिश्ट. 1952 त अर्थीक अडचडणींक लागून ह्या मंडळाक काम थांबोवचें पडलें. 1901 वर्सा न्युयॉर्कांत रॉकफॅलर वैजकी संस्था स्थापन जाली. आरोग्याशास्त्र, शास्त्रक्रिया, वैजकी, तदनुषंगिक शास्त्रां हांच्या संशोधन कार्यांत मदत करप, रागाचें स्वरुप, कारणां आनी निवारण ह्या वावरांत मदत आनी संशोधन, हेविशीं जाल्ल्या संशोधनाचो आनी गिन्यानाचो भौशिक कल्याणाखातीर प्रसार करप अशीं हे संस्थेची उद्दिश्टां आशिल्लीं. फुडें हेच संस्थेचें रॉकफॅलर विद्यापिठांत रुपांतर केलें. 1913 वर्सा मानवजातीच्या कल्याणाचें उददिश्ट मुखार दवरुन रॉकफॅलर प्रतिश्ठानाची स्थापना केली.
      
## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
विन्थ्रॉप रॉकफॅलर

**विन्थ्रॉप रॉकफॅलर** (जल्म 1 मे 1912, न्यूयॉर्क मरण 22 फेब्रुवारी 1973, पामस्प्रिंग, कॅलिफोर्निया).

जॉन डी. तिसरो हाचो चवथो पूत. 1934 वर्सा ताणें म्हाविद्यालयीन शिक्षण सोडून टॅक्सासच्या चेल खणींचेर, चेस नॅशनल बँक आदी वेगवेगळ्या संस्थांनी काम केलें. 1941 त तो अमेरिकेच्या भूंय दळांत आशिल्लो. 1953 त तो आकोन्सास राज्यांत गेलो आनी थंय ताणें व्हड प्रमाणांत प्रयोगीक शेती करपाक सुरवात केली. 1976-71 ह्या काळांत तो आकोन्सास राज्याचो गव्हर्नर आशिल्लो. त्या वेळार ताणें पयलो उण्यांत उणें वेतन कायदो संमत करुन घेलतो. बंदखणींत व्यापक प्रमाणांत सुदारणा करुन घेतल्यो, राज्यांतल्यो सगळ्यो शाळा सगळ्या जातींच्या चल्याचलयांखातीर उकत्यो करपाक यश मेळयलें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
डेविड रॉकफेलर

**डेविड रॉकफेलर** (जल्म - 12 जून 1915, न्यूयॉर्क) जॉन डी. चो सगळ्यांत धाकलो आनी पांचवो पूत. 1936 वर्सा ताणें हार्वर्ड विद्यापिठांततल्यान बी. एस् सी. ची पदवी मेळयली. हाचेभायर ताणें न्यूयॉर्क आनी लंडन अर्थशास्त्र संस्थेंत अर्थशास्त्र विशायाचो अभ्यास केलो. शिकागो विद्यापिठांतल्यान ताणें अर्थशास्त्रांतली डॉक्टरेट ही पदवी मेळयली (1940). 1942- 45 ह्या काळांत तो भूंय दळांत आशिल्लो. 1946 वर्सा सावन तो न्यूयॉर्क सिटींतले चेस नॅशनल बँकेंत काम करुंक लागलो. 1952 वर्सा तो बँकेचो ज्येश्ठ उपाध्यक्ष जालो. चेस नॅशनल बँक आनी बँक ऑफ मॅनहॅटन कंपनी हांच्या विलिनीकरणांत आनी चेस मॅनहॅटन बँकेचे स्थापनेंत ताचो मोलादीक वांटो आसा. 1969- 81 ह्या काळांत तो हे बँकेच्या संचालक मंडळाचो अध्यक्ष आशिल्लो. ताका जायत्या विद्याविठांतल्यान डॉक्टरेट आनी हेर मानसन्मान मेळिल्ले आसात. अनयूज्ड रिसोर्सोस अँड इकॉनॉमिक वॅस्ट (1940), क्रिएटिव्ह मॅनेजमँटट इन बँकिंग (1964) हे ताचे नामनेचे ग्रंथ.

रॉकफॅलर घराण्यान वैजकी, शिक्षण, कला, संस्कृतीक घडणुको ह्या आनी अशा जायत्यो मळांचेर व्हड प्रमाणाचेर अर्थीक आदार दिवन मनीस जातीचें कल्याण आनी उदरगत जावपाचे नदरेन प्रतिश्ठानां आनी वेगवेगळे निधी उबारुन आपलो वावर अखंड चालू दवरला.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रॉकफॅलर प्रतिश्ठान

**रॉकफॅलर प्रतिश्ठान** संवासारांतल्या मनीसजातीच्या कल्याणाक गती दिवपाखातीर जॉन डी. रॉकफॅलर हाणें 14 मे 1913 वर्सा स्थापन केल्ली लोकोपकारी संघटना. हें प्रतिश्ठान संवसारीक पातळेवयलो लोकोप्रयोगी वापर करता.

ह्या प्रतिश्ठानाच्या वावरांत संवसारीक पातळेचेर जावपी कार्यक्रमांनी (1) भुकेचेर मात (2) लोकसंख्या न्यंक्षण, भलायकेची जतनाय हातूंत सुदारणा (3) आंतरराश्ट्रीय संबंदांमदले संघर्श आनी ताण हांचें निरसन (4) विकसनशील राश्ट्रांतले शिक्षणीक विकास हांचो आस्पाव जाला. अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांत प्रतिश्ठानावरवीं आंखतल्या कार्यक्रमांनी (1) पर्यावरणाविशीं गुणवत्ता साध्य करपाचे यत्न (2) सगळ्यांक सारक्यो संधी (3) नाटक, साहित्य, संगीत हेरसारक्या सांस्कृतिक घटकांचो विकास ह्या तीन येवजणांचो आस्पाव जाता.

प्रतिश्ठानाचो निधी आनी तांचें धारणां हांचें संयोजन स्वतंत्रपणान नेमिल्ल्या योग्य व्यक्तींनी तयार केल्लें मंडळ चलयता. हें मंडळ विद्यापिठां, संशोधन संस्था, संघटणा आनी हेर लायक संस्था संघटना हांकां अनुदानां आनी देणग्यो दिता. प्रतिश्ठानाच्या कार्यक्रमाक दीर्घकालीन छात्रवृत्यो आनी शिश्यवृत्यो हांचीय जोड मेळटा.

रॉकफॅलरान सुरवेक धा कोटी डॉलर रकमेचेर ह्या प्रतिश्ठानाची स्थायी निधी खुबूच वाडिल्लो आसून तो 70 ते 80 कोटी डॉलराकडेन पावला. प्रतिश्ठानान आतांमेरेन सुमार 3.7 कोटी डॉलर इलती रक्कम देणग्यांच्या रुपान वितरीत केल्या.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
मिंगेल रॉड

**मिंगेल रॉड** (जल्म - 1920 मरण 1955, कुठ्ठाळे) गोंयचे एक नामनेचे तियात्रिश्त. ताणें जुआंव आगुश्तीन फेर्नांदीशाच्या तियात्रांतल्यान माचयेर पयलें पावल दवरलें. उपरांत सौझा- फेर्रांवा वांगडा वावर केलो. ‘दुडवांचो कोर्स’ हो ताचो पयलो तियात्र. ताचो सगळ्यांत चड गाजिल्लो तियात्र ‘घराचें केस्तांव’ ‘कोडू संवसार’ हो ताचो निमाणो तियात्र. मिंगेल रॉडान सुमार चाळीस तियात्रां बरोवन माचयेर हाडल्यांत अशें म्हणटात. 1945-1955 ह्या दशकांत तो तियात्राचे माचयेवयलो पाटांगडो आशिल्लो. ताचे कांय गाजिल्ले तियात्र अशे – जॉनी साश्टीकार, गरीब शेजारी, ‘ओपन टु क्लोज’, ‘मेस्त दर्जी’, ‘लेंबडो सांतान’, ‘सिविल मॅरेज’, ओपन टु क्लोज, ‘मेस्त दर्जी’, ‘लेंबडो सांतान’, ‘सिविल मॅरेज’, ‘ताखोटी इर्मांव’, ‘कासादोर कायताना’, ‘पोब्र फिदाल्ग, ‘बाकरा ओगोत जालोना’, नरेश खंडपी, ‘व्होडल्या आबाचेर फेस्त पडलां. ‘लॉर्ड फकरी’, ‘वीद चुरचुऱ्यांचे’, ‘सोमेस्तांचो रीणकारी’, ‘हिमट्यांचे भोगणार इंत्रूझ वो कार्नवाल इश्ताद तार वोट्यांचो, कुन्याद बोमोयकार आफ्रिककार बायल, हेलमेट्कार बाब आनी मिल्योर लिब्रांचो हे ताणें बरयल्ले तियात्र आसात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
जॉन व्हायोलेट रॉबीन्स

**जॉन व्हायोलेट रॉबीन्स** (जल्म - 1903, स्परे, इंग्लंड; मरण - ऑगस्ट 1983, लंडन) एक नामनेची अर्थशास्त्रज्ञ. अध्यापनाच्या वावराक तिणें 1931 वर्सा सावन सुरवात केली. केंब्रिज विद्यापिठांत तिणें सुरवेक प्रपाठक म्हणू काम केलें. पूण 1965 त ती त्याच विद्यापिठाची प्राध्यापक जाली. कांय तेंप तिणें भारतांत ग्वाल्हेर शारांत राबितो केल्लो. इकॉनॉमिक्स ऑफ इम्परफॅक्ट काँपिटिशन हें 1933 वर्सा तिणें बरयल्लें पुस्तक खूब गाजलें. 1942 त मार्क्सवादी अर्थशास्त्रीय येवजणेचेरुय तिणें निबंद बरयलो. 1933 ते 1962 मेरेन तिणें आपलो चडसो वेळ लिखाणांतूच सारलो. तिणें अर्थशास्त्रीय मळार मोलादीक भर घाली. 1970 त फ्रीडम अँड नेसिसिट हें अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र आनी मानसशास्त्र विशय आशिल्लें तिचें पुस्तक उजवाड आयलें.

दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांत विकासशील देशांतले अर्थवेवस्थेंत सुदारणा घडोवन हाडपाखातीर ती खूब वावुरली. तेच प्रमाण समाजवादी देशांतले अर्थवेवस्थेचोय तिणें खोलायोन अभ्यास केलो. तिणें सोव्हियट रशिया आनी चीन अर्थवेवस्थांचो तुळात्मक अभ्यास केल्लो. चीन देशाची व्हड लोकसंख्या, दळडीर आनी रुढीप्रिय मतां, ह्या सारकिले विचार अर्थीक विकासोचे प्रक्रियेंत आडमेळीं आशिल्ल्यान चीनांतलो माओन आपणायल्लो साम्यवादी प्रयोग आशादायी आशिल्लो अशें तिचें मत आसलें. रॉबिन्सनाच्या मतान शीतझुजावेळार शास्त्रास्त्रसर्तीक लागून चडशा देशांक रोजगाराची पातळी येवपाक शक्य जालेंना. सरकारी हस्तक्षेपान मंदीचें ल्हार पयस करपाक जाता. पूण अशे परिस्थितींत सरकार खंयच्या बाबींचेर खर्च करता हो प्रश्न म्हत्वाचो थारचा. तेच प्रमाण सरकार ज्या बाबींचेर खर्च करता ताचो परिणाम फायदो, पगार, मजुरी आनी खंड हातूंत उत्पन्नाची वांटणी जे पद्दतीन जाता ताचेरुय आदारुन आसता अशें तिचें मत आशिल्लें. ‘सिमांत परिव्यय’ (marginal cost), ‘सिमांत आय’ (marginal revenue), ‘ एकक्रयण’ (monopsony) ह्यो अर्थशास्त्रांतल्यो म्हत्वाच्यो संज्ञा तिणें वापरामत हाडल्यो. श्रम ह्या घटकांचो अभ्यास करतना तिणें कामगार संघटना आनी किमान वेतन कायदो हांचें म्हत्व स्पश्ट केलां.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राहू

**राहू** नवग्रहांतलो आठवो ग्रह. विप्रचित्ती आनी सिंहिका हाचो चलो. भागवताच्या मतान हो कश्यप आनी दून हांचो पूत. ताचो आकार वांटकुळो. राहू आनी केतू मेळून मुळांत एकच मनीस आशिल्लो. देव दामवांनी केल्ल्या समुद्रमंथनांतल्यान अमृत भायर आयलें. मोहीनी रुपांत विष्णून तें अमुत देवाक वाट्टा आसतना राहू देवाचे पंगतीक चोरुन बसलो. सूर्य – चंद्रान ताचें हें कपट उगडकेक हाडलें. विष्णून ताची तकली कापली. तेन्ना धडाचो जालो राहू आनी तकलेचो जालो केतू. त्या दोगांयनी सूर्य- चंद्राविशीं राग धरलो, त्या रागान अजूनय पर्वकाळांत राहू-केतू, सूर्य-चंद्राक गिळूंक पळेतात, अशी तांचे संबंदीं कथा घोळणुकेंत आसा.

वेदांत राहूक स्वार्भानू म्हळां. राहू तमोगुणी आसून नैऋर्त्य दिशेचो स्वामी आसा. ग्रहशांतींत कया निश्र्चित्र ह्या ऋग्वेदांतल्या मंत्रान राहूच्या निमतान दर्भांचे हवन करतात. ग्रहशांतीत होरा ह्या ग्रंथांत ताका चांडाल जातीचो म्हळां. बर्बर देशार ताची सत्ता चलता. हाचें वाहन काळो शींव आसून शिशें हो ताचो धातू, गोमेद हें रत्न आनी तीळ हें धान्य आसा. नीळें वस्त्र आनी कृष्ण फूल ह्यो ताच्यो दानवस्तू आसात.

हो ग्रह आदल्या जल्माच्या कर्माचो बोध करता. ताकालागून ह्या जल्मांत खंयच्या दोशांक लागून मनशांचें खाशेल तरेंचें सुख ना जातलें हे संबंदींचें विवेचन बृहत्पाराशरी होरा ह्या ग्रंथांत केल्लें आसा. गो ग्रह अनिश्ट सुवातेर पडल्यार पिशाचबाधा जाता अशें सर्वार्थचिंतामणींत म्हळां. आंग्ल जोतिशी विल्यम लिला हाच्या मतान राहू हो पुरुशप्रकृत्तीचो आसून तो गुरु – शुक्राच्या स्वभावधर्माचो आनी भाग्यवृध्दी करपी आसा. तो गुरु- शुक्रावरी शुभ्र फलदायी आसा. हो जेन्ना हेर अशुभ ग्रहांवांगडा आसता तेन्नातो ताचें अशुभ धर्म उणें करता. जेन्ना तो शुभ ग्रहान युक्त आसता तेन्ना ताच्या शुभ धर्माची वाड करता.

अस्तंत ज्योतिशग्रंथांत राहू- केतूक सर्पाकार मानिल्ले आसात. बृत्पाराशरीत वृषभ राशी ही ताची उच्च रास आनी कन्या ही स्वगृह रास सांगील्लीं आसा. भोंवडेचो वेळ, सोरोप, रात, द्दूत, यश. प्रतिश्ठा, छत्रचामरादी राजयोग हांचो राहू कारक आसा.

खरें म्हळ्यार राहू आनी केतू हे दोगय हेर ग्रहांवरी दिसपी ग्रह नात. ते दोगय म्हळ्यार दोन संपात बिंदू. ज्या वाटकुळां मार्गान धर्तरे भोंवतणी चंद्र फिरता तो मार्ग आनी ज्या मार्गान धर्तरी सुर्याभोंवतणी फिरता तो मार्ग हे दोन मार्ग अवकाशांत एकामेकांक ज्या दोन वेगवेगळ्या जाग्यांर छेदतात तातूंतल्या एका छेदन बिंदूंक राहू आनी दुसऱ्या छेदन बिंदूक केतू म्हणटात. ह्या दोनय छेदन बिंदूंक गती आसा. देखून फलजोतिशांनी ताका स्वतंत्र ग्रह मानून तांची सुवात एकामेकांमुखार म्हळ्यार 180 अंशार कल्पिल्ली आसा. मेषादी राशींत ते फुडें फुडें वचनासतना फाटीं फाटीं येत आसता. सुर्याभोंवतणी एक प्रदक्षिणा करपाक 18 वर्सां लागता.

दोसाद आनी धनगर हे राहूक देव मानून ताका भजतात.

राहूविशीं लंकेत लोककथा आसा ती अशी विष्णुक जेन्ना धर्तरी मिर्माण करपाची आशिल्ली तेन्ना तो राहूकडे विचाराखातीर गेलो. राहून ताका कमळाचें बीं दिलें. विष्णुन तें दर्यांत रोयलें. ताचेपसून कमळ तयार जालें. ताच्या देंठाक धरुन राहू दर्याच्या तळाक गेलो आनी थंयच्यान चिमटीभर माती घेवन वयर आयलो. तिचीच फुडें धर्तरी जाली.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
फ्रेड्रिक चॅपमन रॉबिन्स

**फ्रेड्रिक चॅपमन रॉबिन्स** (जल्म - 25 ऑग्सट 1916, ऑबर्न, अँलाबॅमा मरण: ) अमेरिकन बालरोगतज्ञ आनी सूक्ष्मजीववैज्ञानिक. बालपक्षाघाताच्या (polio) व्हायरसांच्या विविध मानवी संवर्धित ऊतकांत वाड करुं येता हो सोद लायिल्लेखातीर रॉबिन्साक जॉन फ्रँक्लिन एंडर्स आनी टॉमस हकल वेलर हांचे वागंडा 1954 वर्साचें वैजकी वा शरीरक्रियाविज्ञानाचो नोबॅल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो.

ताणें मिसुरी विद्यापिठाच्यो ए. बी . (1939) आनी बी. एस्. (1938) ह्यो पदव्यो घेतल्यो आनी 1940 वर्सा मेरेन ताणें बॉस्टनांतल्या चिल्ड्रन्स हॅस्पिटल मेडिकल सँटरांत सूक्ष्मजंतुविज्ञानाचो निवास वैज म्हणून काम केलें. उपरांत ताणें अमेरिकेच्या सेनादलाच्या पंदरावे वैजकी प्रयोगशाळेंत ताणें व्हायरसा आनी रिकेट्सियाजन्य रोग विभागाचो मुखेल म्हणून अमेरिका, उत्तर आफ्रिका आनी इटलींत चार वर्सां काम केलें. ह्या काळांत ताणें संसर्गजन्य यकृतशोथ, प्रलापक सन्निपात ज्वर (टायफस ज्वर) आनी क्यू ज्वर हांचेर संशोधन केलें आनी वांगडाच निदानात्मक चिल्ड्रन्स हॅस्पिटल मँडिकल सँटरांतलें आपलें प्रशिक्षण ताणें फुडें चालू दवरुन 1948 वर्सा पुराय केलें. 1950 वर्सा मेरेन तेच संस्थेच्या करतना तो नॅशनल रिसर्च कौन्सिलाच्या व्हायरसजन्य रोग विशयाचो वरिश्ठ अधिछात्र आशिल्लो.

एंडर्स हाचेवांगडा काम करतना रॉबिन्सान पोलिओक कारणीभूत आशिल्ल्या व्हायरसाची संवर्धित ऊतकांत वाड करपाविशीं आनी तातुंतल्या तंत्राचो हेरकडेन उपेग करपाविशीं खूब संशोधन केलें. हो व्हायरस तंत्रिका ऊतकाच्या भायर वाडूंक शकता आनी चडसो तो शरिराच्या तंत्रिकाबाह्रा ऊतकांत अस्तित्वांत आसता आनी उपरांतूच तो मेंदूच्या तळा कडल्यान भागांत आनी मेरुरज्जूच्या कांय भागांनी आक्रमण करता, अशें रॉबिन्स आनी ताच्या वांगड्यांनी प्रस्थापीत केलें.

ह्या संशोधनाक लागून पोलिओवयली लस तयार करपाक, प्रकृश्ट निदान पद्दत विकसत जावपाक आनी वेगवेगळे नवे व्हायरस वेगळे जावपाक आदार मेळ्ळो. हाचेभायर रॉबिन्स हाणें गालगुटां, सरपी(herpes) आनी गोरवांची देवी हांकां कारण आशिल्ल्या व्हायरसांचोय अभ्यास केलो. इ. स. 1952 वर्सा हार्व्हर्ड मॅडिकल स्कूल, चिल्ड्रन्स हॉस्पिटल आनी मॅसॅच्युसॅट्स जनरल हॉस्पिटलांत सहयोगी वैज. सहयोगी संचालक, संशोधन अधिछात्र अशा विंगड विंगड पदांचेर ताची नेमणूक जाली. फुडें त्याच वर्सा तो क्लिव्हलँड (ओहायओ) च्या वॅस्टर्न रिझर्व्ह युनीव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसीन हातूंत बालरोगविज्ञानआनी संपर्कजन्य रोग विभागाचो संचालक जालो. 1966 वर्सा तो केस वॅस्टर्न रिझर्व्ह युनिव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिनाचो अधिश्ठातो आनी 1980 वर्सासावन गुणश्री अधिश्ठातो आसा.

रॉबिन्स, नॅशनल अँकॅडेमी ऑउ सायन्सीस आनी अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसायटी ह्या संस्थांचो वांगडी आसून वैजकी शिक्षण, बालरोगविज्ञान, संपर्कजन्य आनी संसर्गजन्य रोग हेविशीं वेगळ्या 
वेगवेगळ्या समित्यांचो वांगडी अध्यक्ष वा सल्लागार म्हणून ताणें काम केलें. नोबॅल पुरस्काराभायर ताका जॉन कॅरोल, मिसूरी आनी न्यू मेक्सिको ह्या विद्यापिठांच्यो मानादीक पदव्यो तेच भाशेन दुसऱ्या म्हाझुजांतले खाशेले सेवेखातीर ब्राँझ स्टार (1945), मीड जॉन्सन पुरस्कार (1953) आनी मॅडिकल म्युच्युअल ऑनर पुरस्कार (1969) हे भोवमान मेळ्ळे. व्हायरस आनी रिकेट्सियाजन्य रोगांविशींचे ताचे संशोधनात्मक निबंद उजवाडा आयल्यात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
अल्फॉन्सो गार्सिया रॉब्लेस

**अल्फॉन्सो गार्सिया रॉब्लेस** (जल्म - 20 मार्च 1911, झामोरा, मेक्सिको) मेक्सिकन मुत्सदी. निशस्त्रीकरणाचो पुरस्कर्तो आनी जागतिक शांततायेच्या नोबॅल पुरस्काराचो पयलो मेक्सिकन मानकरी (1982).

ताच्या बापायचें नांव कीरीनो आनी आवयचें नांव तेरेसा रॉब्लेस. मेक्सिकोंतल्या राश्ट्रीय स्वायत्त विद्यापिठांतल्यान शिक्षण घेवन ताणें पदवी मेळयली आनी उच्च शिक्षणाखातीर तो पॅरिस विद्यापिठांत गेलो. कांय वर्सां ताणें द हेग हांगाच्या आंतरराश्ट्रीय विधी अकादमींत शिक्षण घेतलें आनी उपरांत ताणें मेक्सिकोच्या विदेश खात्यांत नोकरी धरली. तेन्नाच ताणें सॅन फ्रॅन्सिस्कोचे परिशदेंत वांटो घेतलो. हे परिशदेंतूच संयुक्त राश्टआ संघटनेच्या सचिवालयांत नियुक्ती जाली. तेन्नाच कॉनॉ मारिआ द शिझसलो हिचेकडेन ताचें लग्न जावन ताका दोन चले जाले.

1939-41 ह्या काळांत ताणें स्वीडनांत आंतरराश्ट्रीय विभागांत काम केलें, थंयच ताका राजकीय घडामोडींचे समितीचें महासंचालकपद मेळ्ळें (1941-46). उपरांत (1946-57) ह्या काळांत ताका संयुक्त राश्ट्र संघटनेच्या मुखेल सचिवालयांत महासंचालकपद दिलें. 1962-64 त तो ब्राझीलाक मॅक्सिकन राजदूत म्हणून गेलो. 1964 वर्सा लॅटीन अमेरिका अण्वस्त्र चांचणेपसून मुक्त उरची म्हणून नियुक्त केल्ल्या आयोगाचे अध्यक्षपदा करार जालो (1967). तेच भाशेन सहाय्यक विदेश सचिव (1964-71), संयुक्त राश्ट्रां हे संघटनेंत स्थायी प्रतिनिधी परराश्ट्र मंत्री ह्या उंचेल्या पदांचेर ताची नेमणूक जाली. निशस्त्रीकरणाच्या धोरणाक तेंको दिवपाखातीर जिनीव्हा आनी संवसारीक शांततायेखातीर ताणें निशस्त्रीकरणाचो खर पुरस्कार केलो (1977-78). इलातेलोल्को ह्या शांतताय तहाखातीर तशेंच निशस्त्रीकरणाच्या यत्नाखातीर ताका शांततायेखातीरचो मिर्दाल हिचेवांगडा 1982 चो नोबॅल पुरस्कार फावो जालो.

रॉब्लेसान जागतिक शांततायेचो पुरस्कार करपाखातीर खूब लिखाण केलें. तातूंतले कांय उल्लेख करपासारके आसात ते अशे- पॅन अमेरिकॅनिझम अँड द गुडनेबर पॉलिसी (1940), द सॉरबॉन यस्टरडे अँड टुडे (1943), पोस्ट वर्ल्ड वॉर फ्रॉम द अटलांटिक चार्टर टू द सॅन फ्रॅन्सिस्को कॉन्फरन्स (3 खंड, प्रोहिबिशन ऑफ न्यूक्लिअर आर्मस इन लॅटीन अमेरिका (1975), सिक्स यिअर्स ऑफ मेक्सिकन फॉरिन पॉलिसी (1976), 338 डेज ऑफ इलातेलोल्को (1977).

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
राश्ट्रीय सागरविज्ञान संस्था

**राश्ट्रीय सागरविज्ञान संस्था** (National institute of oceanography – NIO) दर्यांतले सजीव आनी निर्जीव साधनसंपत्तीचो अभ्यास करपी राश्ट्रीय पांवड्यावयली संस्था. ही संस्था 1966 वर्सा दोनापावल, गोंय हांगा स्थापन जाली. हे संस्थेवरवीं दर्यांतलें खासकरुन भारत भोंवतणच्या दर्यांतले साधनसंपत्तीचें संशोधन, विकास आननी समुपयोग करप जाता.तशेंच अंटार्क्टिक महासागर आनी तातुंतले साधनसंपत्तीविशीं महासागर विज्ञानीक अभ्यास करपाखातीर अंटार्क्टिक संशोधनाच्या राश्ट्रीय कार्यक्रमांत आनी दर्यांतल्या खनिजांविशींच्या कार्यक्रमांत ही संस्था सक्रिय वांटो घेता.

ही संस्था दर्याचे अन्ननिर्मितीचे नदरेन दर्यांतले सजीव साधन संपत्तीचें सर्वेक्षण, नुस्तेमारीखातीर नवे नवे जागे सोदप, सुंगटां, तिसऱ्यो, शिनाण्यो, खुबे आदी प्राणी तशेंच दर्यांतलें तण हांच्या संवर्धनाचीं तंत्रां विकसीत करप, तेभायर दर्यांतल्या पर्यावरणाचेर सैमीक आनी मनशांवरवीं जावपी बदलांचो जीववैज्ञानीक अभ्यास करप, दर्यांतल्या खानिजांचो अभ्यास करपाखातीर वेगवेगळे तरेन भूवैज्ञानीक आनी भूभौतिकीय संशोधन करप आदी गजालींचेर चड भर दिता. तेभायर कार्बनी रसायनां आनी वखदी द्रव्यां मेळोवपाचे नदरेन उपेगी अशा दर्यांतल्या जीवांचो सोद घेवपाचें कामय ही संस्था करता. संस्थेच्या ह्या कामाक ‘गवेषणी’ आनी ‘सागरकन्या’ हीं दोन संशोधन वावराक हातभार लायतात. दर्या, भूंय आनी हवा हांचेमदीं जावपी आंतरक्रीया, तशेंच सकयल पातळेवयलें उदक वयले पातळेचेर येवपाची क्रिया आनी तांचेमदीं जावपी भौतिक प्रक्रियांचो अभ्यास करुन ही संस्था मन्सून वारें, चक्रीवादळ, अरबी दर्या, बंगालचो उपसागर आदींची म्हाती मेळयता.

हे संस्थेंत भौतिकीय महासागर विज्ञान, रासायनिक महासागरविज्ञान, जैव महासागर विज्ञान, सागरी प्रदूशण, भूविज्ञानीक महासागर विज्ञान आदी 12 विभाग आसून तिचीं मुंबय, कोचीन आनी वॉल्टेअऱ हांगा विभागीय केंद्रां आसात.

हांगाच विकसीत केल्ली हवामानाचो अदमास घेवपी एक स्वंयचलीत प्रणाली आनी हेर कांय खास उपकरणां अंटर्क्टिकाचेर आसात. द इंडियन नॅशनल ओशनोग्रफी डेटा सेंटर हें संस्थेंचें केंद्र हिंदी महासागराविशीं म्हयती मेळोवप, ती सांठोवप आनी तिचो प्रसार करप असलीं कामां करता. तशेंच संवसारांतल्या हेर केंद्रांकडेन संपर्क दवरप, सूक्ष्मसंदर्भ दवरप, म्हायती प्रकाशीत करप आदी कामांय हें केंद्र करता. हे सस्थेचें सुमार 300 संशोधन ज्ञानपत्रिका आशिल्लें व्हड ग्रंथालय आसा.

मुंबयच्या विभागीय केंद्रांत खासकरुन महाराष्ट्र आनी गुजरात लागसारच्या वाठारांतल्या प्रदुशण नियंत्राणाचो अभ्यास करप जाता. तशेंच थंय ह्या वाठारांतलो महासागरविज्ञानीक अभ्यासय करतात. कोचीनांतल्या विभागीय केंद्रांत आंतरराश्ट्रीय हिंदी महासागर मोहिमेंत एकठांय केल्ले प्राणिप्लवकांचे नमुने दवरल्यात. तेभायर ह्या केंद्रांत केरळांतल्या प्रतिप्रवाहाचे परिस्थितिविज्ञान, प्रदुशणाच्यो कांय बाबी, प्राणी संवर्धन, देगांची झीज आदीविशींचें संशोधनकार्य चलता. वॉल्टेअर आनी ताच्या लागसारच्या वाठाराच्या दर्यावाठाराचो भूभौतिकीय अभ्यास हें वॉल्टेअर विभागीय केंद्राचें खाशेलें अशें काम आसा. पोर्ट ब्लेअर, चेन्नई आनी गुजरात हांगा विभागीय केंद्रां उगडपाची संस्थेची येवजण आसा.

इंटरगव्हर्नमेंट ओशनोग्राफीक कमिशन, यूनेस्को ह्या सारक्या आंतरराश्ट्रीय संघटनांकडल्यान मदत मेळपी प्रकल्पांतय ही संस्था वांटो घेता. हे संस्थेवरवीं महासागर आनी एन आय ओ न्यूजलेटर हीं त्रैमासिकां, कलेक्टेड रिप्रिंटस् ही वर्सुकी आनी वर्सुकी अहवाल उजवाड हाडटा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
उड्डमेथी

**उड्डमेथी** (वा उडदमेथी) कोंकणी हिंदू लोकांच्या शिवराक जेवणांतलें एक कालवण. उड्डमेथी चड करून आंबट रुचीचें फळ (जशें आमली, आंबाडे, बिंबलां वा करमलां) घालून करतात, आनी तातूंत नाल्लाची सोय, गोड, मिरसांगो हांचो आस्पाव आसता. उड्डमेथयेक फोण्ण मारपाक उडीद डाळ आनी मेथी हांचो उपेग करतात देखून ह्या कालवणाक "उड्डमेथी" ह्या नांवान वळखतात.

## करपाची पद्धत

पयलीं उडीद डाळ, मेथयेचे दाणे आनी मसाले (तांबड्यो मिरसांगो, मिरयां, सुकी कोथमीर) तेलांत तळसून घेतात आनी थंड जातकच नाल्लाचे सोये वांगडा दाट वांटून घेतात. वाटपांत हळदीचो पिठो घाल्यार जाता नाजाल्यार मागीर शिजयता आसतना घालतात.

दुसऱ्या आयदनांत तेल तापोवन तातूंत सासवां, उडीद डाळ, मेथयेचे दाणे आनी हिंग घालून फोण्णां मारतात. कांय कडेन फोण्णांत करबेल लेगीत वापरतात. मागीर तातूंत उड्डमेथयेचो मुखेल नग (आमली, आंबाडे, बिंबलां वा करमलां) गोड, मीठ आनी थोडेशें उदक घालून शिजयतात. उपरांत तयार केल्लें वांटप घालून खतखतो काडटात. जाय आसल्यार शेवटाक मीठ, हळदीचो पिठो आनी मिरसांगेचो पिठो हांचें प्रमाण सारकें करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
ಉಜ್ವಾಡು

**ಉಜ್ವಾಡು** ೨೦೧೧ ಆಂತ್ ಐಲೆ ಏಕ್ ಕೊಂಕಣಿ ಸಿನಿಮ್. ಕಾಸರಗೋಡು ಚಿನ್ನಾ ಹಾನ್ನಿ ಹೇಂ ಸಿನಿಮಾಚೆ ನಿರ್ದೇಶನ್ ಕೋರ್ನು, ಕೆ ಜೆ ಧನಂಜಯ್ ಆನಿ ಅನುರಾಧ ಪಡಿಯಾರ್ ನಿರ್ಮಾಪಣ್ ಕೆಲ್ಲೆಂ. ಹೇಂ ಜಿ ಎಸ್ ಬಿ ಕೊಂಕಣೀಚೆ ತಿನ್ನೀಂ ಸಿನಿಮ್ ಜಾವ್ನೂರ್ನು, ಕೊಂಕಣಿ ಸಾರಸ್ವತ್ ಸಂಪ್ರದಾಯ್ ಆನಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬದ್ದಲ್ ಕಾಳ್ಳೆ ಸಿನಿಮ್ ಜಾವ್ನಸ್ಸ.

೧೪ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೧ ಆಂತ್ ಲೋಕಾರ್ಪಣ್ ಜಾವ್ನು, ವಿ. ಮನೋಹರ್ ಹಾಂಗೆಲೆ ಸಂಗೀತ್ ಆಸ್ಸ. ಶಿವಧ್ವಜ್, ನೀತು, ಸದಾಶಿವ್ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್, ಸಂಧ್ಯಾ ಪೈ, ಪ್ರಮಿಳಾ ನೇಸರ್ಗಿ, ಡಾ. ಅನಂತ್ ಪ್ರಭು, ಉಮಾಶ್ರೀ ಸಕಡ್ ನಟನ್ ಕೆಲ್ಲಾ.

## ಚಿತ್ರಕಥ್
ಏಕ್ ಗೌಡ್ ಸಾರಸ್ವತ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ ಕುಟುಂಬಾಕ್ ಜೀವನಾಂತ್ ಐಲೆ ಕಷ್ಟ್ ಆನಿ ತಾನ್ನಿ ತೇಂ ಕೆಶ್ಶ್ ಮುಕಾರ್ಸಿಲ್ಲೆ ಮೊಣ್ಚೆ ಉಜ್ವಾಡು ಸಿನಿಮಾಚೆ ಕಾಣಿ ಆಸಾ.

## ತಾರಾಗಣ್
* ಉಮಾಶ್ರೀ
* ಶಿವಧ್ವಜ್
* ನೀತು
* ಸದಾಶಿವ್ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್
* ಸಂಧ್ಯಾ ಪೈ
* ಪ್ರಮಿಳಾ ನೇಸರ್ಗಿ
* ಡಾ. ಅನಂತ್ ಪ್ರಭು
* ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಶೇಷಗಿರಿ ಪ್ರಭು (ಗಜ್ಜು ಪಾತ್ರಾಂತ್)

## ಸಿನಿಮಾಂ ನಿರ್ಮಾಣ್
೨೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೧ ಆಂತ್ ಬೆಂಗಳೂರಾಚೆ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಲೇಔಟಾಂತ್ ಉಜ್ವಾಡು ಸಿನಿಮ್ ಚಿತ್ರೀಕರಣಾಚೆ ಮುಹೂರ್ತ್ ದೊವರ್ಲೆ. ಕನ್ನಡ್ ಚಿತ್ರಗಣಾಚೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂ ಗಿರೀಶ್ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ, ಟಿ ಎಸ್ ನಾಗಾಭರಣ, ಜಯಮಾಲಾ, ಉಮಾಶ್ರೀ ಆನಿ ೧೯೮೦ ದಶಕಾಂತ್ "ಜನ ಮನ" ನಾಂವಾಂ ಕೊಂಕಣಿ ಸಿನಿಮಾಂ ನಿರ್ದೇಶಕ್ ಡಾ. ಕೆ ರಮೇಶ್ ಕಾಮತ್ ಹಾನ್ನಿ ಉಪಸ್ಥಿತ್ ಆಸಿಲ್ಲೆ. ಉಜ್ವಾಡು ಸಿನಿಮಾಕ್ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ್ ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಂಡಳೀನ್ 'ಯು' ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ್ ದಿಲ್ಲೆ.

ಸಿನಿಮಾಚೆ ಚಿತ್ರೀಕರಣ್ ಮಂಗ್ಳುರ್ ಆನಿ ಕಾರ್ಕಳಾಂ ಲಾಗ್ಗಿ ಜಾಲ್ಲೆ. ಹೇಂ ಜಿ ಎಸ್ ಬಿ ಕೊಂಕಣೀಂತ್ ಕಾಳ್ಳೆ ತಿನ್ನೀಂ ಸಿನಿಮ್ ಜಾವ್ನಸ್ಸ. *ತಪಸ್ವಿನಿ* ಆನಿ *ಜನ ಮನ* ಹೇಂ ಹಾಜ್ಜ್ ಪೂಡ್ ಕಾಳ್ಳೆ ದುಸ್ರೆ ದೋನ್ ಸಿನಿಮ್.

## ಸಂದರ್ಭ್

वर्ग:ಕೊಂಕಣಿ ಸಿನಿಮ್
वर्ग:ಕನ್ನಡ್ ಪಾನಾಂ
कळपुटी

**कळपुटी** गोंयच्या नुस्त्याच्या जेवणांतलो एक जिन्नस. कळपुटी नुस्त्याची "शेश्टी" (भोववचन: शेश्ट्यो), म्हळ्यार तकलेकडलो भाग घालून केल्लें सुकें. कळपुटेंत कांदो, नाल्लाची सोय आनी मसाले हांचो आस्पाव जाता. कळपुटी चड करून व्हडलें नुस्तें (जशें विसवण, दोडयारो, चणक, रावंस) वापरून करतात.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
चाको

**चाको** गोंयच्या जेवणांतलो एक जिन्नस. चाको "कुवंलो" (म्हळ्यार तन्नो पणस) घालून केल्ली भाजी. चाक्यांत कुवंल्या वांगडा नाल्लाची सोय, गोड आनी दाळ वा चणे हांचो चड करून आस्पाव जाता. चाको शिवराक वा नुस्त्याचो (सुकीं सुंगटां घालून) अशा दोनूय तरांनी करपाक जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां
सुशेल

**सुशेल** भारताच्या कोंकण वाठारांतल्या खाणांतलो एक सुक्या भाजयेचो प्रकार. सुशेलांत धाकट्या तन्न्या पणसाचो, म्हळ्यार कुवंल्याचो उपेग जाता, आनी तातूंत गोड आनी नाल्लाच्या सोयेचो आस्पाव आसता. सुशेल आनी चाको हे दोनूय जिन्नस तन्न्या पणसाचे आनी एकामेकांक खूब लागींचे.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:गोंयचीं खाणां-जेवणां