open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
थिओदोर रूझवेल्ट

**थिओदोर रूझवेल्ट** (जल्म - 27 ऑक्टोबर 1857, न्यूयॉर्क; मरण - 6 जानेवारी 1919, न्यूयॉर्क) अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचे सव्विसावो राश्ट्रध्यक्ष आनी शांततायेच्या नोबॅल पुरस्काराचो मानकरी (1906).

एक सधन कुटुंबांत ताचो जल्म जालो. भुरगेपणांत तो खूब अशक्त तशेंच ताका दम्याचो त्रास जातालो. तेखातीर ताका घरांतूच सुरवेचें शिक्षण दिवन ताचें शालेय शिक्षण खाजगी रितिन जालें. पिरायेच्या अठराव्या वर्सा तो हार्व्हर्ड विद्यापिठांत आयलो. 1880 वर्सा ताणें पदवी घेतली 1881 वर्सा ताका कायद्याची पदवी मेळ्ळी. शिक्षणावांगडाच बापायन ताच्या व्यायाम आनी खेळाची जतनाय घेतली. 1879 वर्सा चॅस्टनट हिल्सांतले एलिस ली हे चलयेवांगडा ताचें लग्न जालें. पणू 1884 वर्सा ताचे आवयक आनी बायलेक मरण आयलें. 1886 वर्सा तो ताची बालमैत्रीण एडिथ कॅरो हिचेकडेन दुसरे खेपे लग्न जालो. आनी ताका तीन पूत आनी दोन धुवो जाल्यो.

मजगतीं 1881 वर्सा न्यूयॉर्क राज्य प्रतिनिधीसभेचेर तो पयले खेप वेंचून आयलो.1889 वर्सा अमेरिकेच्या लोकसेवा आयोगाचेर वांगडी म्हणून ताची नेमणूक जाली. पूण 1895 वर्सा ताणें ह्या पदाचो राजिनामो दिलो. उपरांत न्यूयॉर्क सिटी पुलीस बोर्डाचें अध्यक्षपद ताचेकडेन आयलें. परतून 1897 वर्सा ताणें ह्या पदाचो राजिनामो दिल्लो आनी नौदळाचें उपचिटणीसपद आपणायलें.

1898 वर्सा ताणें स्पॅनिश – अमेरिकेचो झुजांत रफ – रायडर्स हे लश्करी संघटनेचें फुडारपण केलें. 1900 वर्सा राश्ट्राध्यक्ष मॅकिन्ली हाचो खून जालो आनी ताका लागून थिओदोरान राश्ट्राध्यक्ष म्हणून वेंचून आयलो. राश्ट्राध्यक्षाचो आपले कारकिर्दींत ताणें बरेचशे उपेगी कायदे करून अमेरिकेची जागतिक प्रतिश्ठा वाडयली आनी अंतर्गत राजकारणांत कांय मोलादीक सुदारणा करून प्रशासन कार्यक्षम केलें. तेच भाशेन
रुशिया – जपानाभितर मध्यस्थी करून तणाव उणो केलो आनी दोगांय भितरलें झूज थांबोवपाच्या कामांत फुडाकार घेतलो (1905). तेखातीर गरजेचे ते सगळे करार ताणें घडोवन हाडले आनी शांतिकाय प्रस्थापित केली. हाका लागून 1906 वर्साचो शांततायेचो नोबॅल पुरस्कार ताका फावो जालो. राश्ट्राध्यक्ष म्हणून आपूण सगळ्या वर्गांचो प्रतिनिधी आसा हे धारणेन ताणें ‘स्कॅअर डील’ ही कार्यावळ आंखली आनी राश्ट्राध्यक्षाचे अधिकार विस्तारपाचें काम हातांत घेतलें. हेखातीर भौशिक उद्देगांचेरूय कांय प्रमाणांत मर्यादा पडली. सैमीक संपत्तीची राखण आनी लोककल्याणकारी येवजण हांची बसका घाली. 1912 वर्सा तो परतून राश्ट्राध्यक्षाच्या पदाखातीर वेंचणुकेंत तो उबो रावलो पूण ताका जैत मेळ्ळेंना आनी तो राजकारणापासून पयस रावलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
एर्न्स्ट रुस्का

**एर्न्स्ट रुस्का** (जल्म - 25 डिसेंबर 1906, हायडलबर्ग; मरण - 30 मे 1988, अस्तंत बर्लिन) जर्मन इलॅक्ट्रॉनीक अभियंतो. इलॅक्ट्रॉन प्रकाशकीय ह्या विशयांत मूलभूत म्हत्वाचें कार्य केल्लेखातीर आनी पयल्या इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाचो  आराखाडो तयार केल्ले खातीर ताका 1986 च्या भौतिकीच्या नोबॅल पुरस्काराच्या अर्घा भागाचो आनी गेर्ट बिनिंग आनी हायन्रिख रोहरर हांकां क्रमवीक्षण सुरंगी इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाच्या अभिकल्पाखातीर दोगांकूय मेळून उरिल्ल्या अर्घा भागाचो भोवनाम वांटून मेळ्ळो.
रुस्का म्युनिकांतल्या तांत्रिक विद्यापिठांत आनी उपरांत बर्लिन तांत्रिक विद्यापिठांत शिक्षण घेवन 1933 वर्सा ताणें डॉक्टरेट पदवी घेतली. सुरवेक ताणें फेर्नझे – एजी (1934 – 37) आनी सीमेन्स आनी हाल्सके एजी (1934 – 55) ह्या कंपन्यांनी काम केलें. ते उपरांत तो बर्लिन विद्यापिठांत इलॅक्टॉन प्रकाशकीय आनी सूक्ष्मदर्शकी ह्या विशयांचो बिनपगारी अध्यापक (प्रीव्हाटडोझंट; 1949 – 1959) आनी उपरांत 1959 वर्सा प्राध्यापक जालो. 1955 वर्सासावन तो फ्रिट्स हाबर इन्स्टिट्युटाच्या इलॅक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपी इन्स्टिट्युटाचो इन्स्टिट्युटाचो संचालक जालो.

इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकाचें म्हत्व आता जीवविज्ञान आनी वैद्यक ह्यासारक्या विज्ञानाच्या विंगड विंगड क्षेत्रांनी बरे तरेन प्रस्थापित जाल्लें आसा. रुस्का हाणें बर्लिन तांत्रिक विद्यापिठांत विद्यार्थी म्हणून विसाव्या शेंकड्याच्या तिसऱ्या दशकाचे अखेरेक केल्ल्या संशोधन कार्यान ह्या उपकरणाच्या विकासाक सुरवात जाली. दोन इलॅक्ट्रॉन भिंगां वापरुन ताणें प्राथमिक स्वरुपाचो इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शक तयार केलो आनी ताच्या आदारान प्रतिमेचे पंदरा पट विवर्धन करुन दाखयले. ह्या सूक्ष्मदर्शकाक ‘पारगमन इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक’ अशें म्हण्टात. तेउपरांत रुस्का हाणें ह्या सूक्ष्मदर्शकाच्या वेगवेगळ्या तपशिलांनी नेटान सुदारणा केल्यो आनी 1933 वर्सा आधुनिक अर्थान म्हूणं येता असो पयलो इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक तयार केलो. उपरांत सीमेन्स कंपनींत नेमणूक जातकच रुस्का हाणें वेव्हारीक आनी व्हड प्रमाणांत उत्पदीत केल्ल्या आनी विज्ञानाच्या विंगड विंगड क्षेत्रांनी नेटान उपेगांत हाडिल्ल्या इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकांच्या विकासांत सक्रिय वांटो घेतलो. असो पयलो सूक्ष्मदर्शक 1939 वर्सा बाजारंत आयलो. ते उपरांत तांत्रिक सुदारणांचेवतीन आनी रुस्का हाच्या पारगमन प्रकारापरस सामक्या नव्या प्रकारचो अभिकल्प देखीक, क्रमवीक्षण सुरंगी इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक उदयाक येवन इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकीचो व्हड प्रमाणाचेर विकास जालो. इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाच्या ह्या आनी पयलींच्या विकासावस्थांनी बऱ्याचशा संशोधकांनी वांटो घेतिल्लो, पूण तातूंत रुस्काचें मूलभूत कार्य म्हत्वाचें थारलें. नोबॅल पुरस्काराभायर ताका लास्कार (1960), चार मानादीक डॉक्टरेट पदव्यो आनी पुरस्कारांचो भोवमान मेळ्ळो. वौज्ञानीक नेमाळ्यांतल्यान ताचे शंबरांपरस चड संशोधनात्मक निबंद उजवाडा आयल्यात.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
रूझीचका (रूझिका), लेओपोल्ट (स्टेफन)

**रूझीचका (रूझिका), लेओपोल्ट (स्टेफन)** (जल्म : 13 सप्टेंबर 1887, व्हूकॉव्हर, क्रोएशिया (यूगोस्लाव्हिया); मरण: 26 सप्टेंबर 1976, झुरिक).

स्विस रसायनशास्त्रज्ञ, पॉलिमिथिलीन आनी उच्च टर्पिनांसंबंदींच्या संशोधनाखातीर ताका आनी लिंग – हॉर्मोनांविशींच्या संशोधनाखातीर जर्मन जीव रसायनशास्त्राचज्ञ आडोल्फा फ्रीड्रिख योहान बूटेनांट हाका 1939 वर्साचो रसायनशास्त्रचो नोबॅल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो. पणू दुयऱ्या म्हाझुजाक लागून रूझीचका हाणें तो पुरस्कार 1945 वर्सा घेतलो.
ताचें माध्यमिक शिक्षण जर्मनींत आनी महाविद्यालयीन शिक्षण स्वित्झर्लंडांत जालें. 1910 वर्सा ताका पदवी मेळ्ळी. उपरांत ताणें जर्मनींतल्या कार्लझ्रूए इन्सिट्यूट ऑफ टॅक्नॉलॉजींत जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ हेर्मान स्टाउडिंरगर हाच्या मार्गदर्शनाखाल संशोधन करून पीएच्. डी. पदवी घेतली. 1911 -16 ह्या काळांत ताणें पायरेथ्रमांतले किटकनाशकांचे संरचनेचेर संशोधन केलें. 1916 वर्सा ताणें सैमीक सुगंधी द्रव्यांचें संशोधन करपाक सुरवात केली. कस्तुरी माजर आनी कस्तुरी मृग ह्या प्राण्यांपसून मेळपी अनुक्रमान सिव्हेटोन आनी मस्कोन ह्या संयुगांचें ताणें संशोधन केलें. तातूंत ताका हीं संयुगां अनुक्रमान 17 आनी 15 कार्बन अणुंचीं वयलां आशिल्लें दिसून आयलें. ह्या काळामेरेन फकत आठ कार्बन अणुंचीं वलयां जांवक शकतात आनी तेपरस चड अणुंचीं वयल्यां अस्तित्वांत आसचिंनात, अशें शास्त्रज्ञांचें मत आशिल्लें. ते नदरेन रूझीचकाचें संशोधन म्हत्वाचें थारलें. कार्बन अणू ह्या संयुगांत वेगवेगळ्या प्रतलांनी रावन अशी वलयां जावंक शकतात. अशा वलयांचें अस्तित्व ताणें संयुगांचें विश्र्लेशण आनी संश्र्लेशण करून निश्र्चीत केले. 9 ते 30 कार्बन अणुंचीं वलयां तयार करूं येतात हें ताणें सीध्द केले. ताणें बहु – आणवीय विशमवलयी संयुगां लेगीत तयार केली.

1917 वर्सा ताका स्वित्झर्लंडाचें नागरिकत्व मेळ्ळें. ताणें झुरिकांतल्या स्विस फॅडरल इन्स्टिट्यूट ऑफ टॅक्नॉलॉजींत स्टाउडिंगर हाचेवांगडा काम केलें. तो 1926 – 1929 ह्या काळांत नॅदरर्लंडसांचल्या उत्रेक्त विद्यापिठांत कार्बनी रसायनशास्त्राचो प्राध्यपक आशिल्लो. 1929 वर्सा तो स्वित्झर्लंडाक परतून आयलो आनी झुरिकांतल्या स्विस फॅडरल इन्स्टिट्यूट ऑफ टॅक्नॉलॉजींत ताणें 1957 मेरेन म्हळ्यार निवृत्त जायमेरेन प्रध्यापक म्हणून काम केलें. रूझीचका आनी ताचे वांगडी हांणी टर्पिनाचेर संशोधन करून 10, 15, 20, 30 आनी 40 कार्बन अणू आशिल्लीं टर्पिना हीं आयसोप्रीन एककांची (C5H8) जाल्लीं आसतात, अशी आयसोप्रीन मिमांसा मांडली.

1930 वर्सा ताणें बऱ्याचशा दादलो – लिंग हॉर्मोनांची चड करून टॅस्टोस्टॅरोनाची रेणवीय संरचना सोदून काडली. आनी तेन्नाच तांचें संश्र्लेशणूय केलें. ताणें लिंग – हॉर्मोनांची संरचना, जीवनसत्व अ, पित्ताम्लां आनी स्टॅरॉयडां हांचेरूय संशोधन केलें.
ताका आठ मानादीक डॉक्टरेट पदव्यो, सात पुरस्कार आनी पदकां मेळ्ळीं. तो रसायनशास्त्र, जीवरसायनशास्त्र अशा 24 वैज्ञानिक संस्थांचो आनी 18 वैज्ञानिक अकादमींचो सन्माननीय आनी विदेश वांगडी आशिल्लो.

-कों. वि. सं. मं.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
रेनडियर

**रेनडियर** (कूळ : सर्व्हिडी, प्रजाती : रँगिफर, शास्त्रीय नांव रँगिफर टॅरँडस). उत्तर युरोप आनी उत्तर आशिया खंडांत मेळपी एक मृग (हरण). हेच जातीचें पूण आकारान मात्शें व्हड हरण उत्तर अमेरिकेंत मेळटा. ताका कॅरिबू अशे म्हण्टात. हरणाच्या हेर जातींनी रेनडियर हीच जात मनशाळिल्ली आसा. हे जातींत नर आनी मादी ह्या दोगांकूय शिंगां आसात.

रेनडियराची तकलेसकट लांबाय 1.2 ते 2.2 मीटर. ताचें वजन सुमार 90 ते 318 क्रिग्रॅ. इतलें आसता. ताच्या आंगार 2 ते 4 सेंमी. लांबायेचे दाट केंस आसतात. ताच्या मुळांत मोव केसांचो दाट थर आसता. शिंगां लांब पातळिल्लीं, वेगवेगळ्या आकारांचीं आसून तांचे फांटे तोंकाचे आसतात. भुंवयांवल्यान आयिल्ली शिंगां मुखार आयिल्लीं आसतात. दर वर्सा नोव्हेंबरांत (शिंयाळ्यांत) शिंगां गळून पडटात आनी उपरांत रोखडींच नवीं शिंगां येवंक सुरवात जाता. सुरवातीक येवपी शिंगां मोव आनी स्पंज्यावरीं बुराक आशिल्ली आसतात. तांकां रगताची पुरवणूय भरपूर प्रमाणांत जाता. कांय तेंपान रगताची पुरवण बंद जातकच शिंगां घट्ट जातात.

रेनडियराचो रंग चडसो तपकिरी वा करडो आसता. सकयलो भाग धवो वा फिकट रंगाचो आसता. शिंया दिसांनी तपकिरी रंगाचें रुपांतर धव्या रंगांत जाता. खूर रूंद, पसरट आनी व्हड खांच पडिल्ले आशिल्ल्यान मोव जमीन वा बर्फावयल्यान चलप ताका कठीण जायना. ते वराक 32 किमी. गतीन प्रवास करतात. बर्फाच्या वाठारांत तांकां गाडयेक जुंपतात.

रेनडियर हो कळपांनी भोंवपी प्राणी, दुस्मानाची सुलूस लागपी म्हण्टकच ते वाटकुळे उबे रावतात आनी शिस्तीन फुडें वतात. त्या वेळार तांचीं शिंगांय एके विशिश्ट पद्दतीन वाटकुळीं घुंवतना दिसतात. सप्टेंबराचे अखेरेक हजारांनी रेनडियर एकठांय येवन दाट रानांत रांवक वतात. पुराय शिंयाळो थंय काडून वसंत ऋतुचे सुरवातीक ल्हान टोळकीं करून परत येतात. झाडांची तरणीं पानां आनी तण हें ताचें खाण. शिंयाळ्यांत ते दगडफूल आनी शैवाल खातात.

अश्मयुगांत सुमार 25 ते 30 हजार वर्सांआदीं रेनडियर युरोपांत मेळटाले. पुर्विल्ल्या काळासावन हे प्राणी मनशाळिल्ले आसूंक जाय. उदेंत सायबेरियांतल्यो तुंगस आनी चुकची ह्यो जमाती रेनडियरचो उपेग ताचेर बसून तशेंच सामान पयस व्हरपाखातीर आनी बर्फानयल्यो चाकाबगर गाडयो ओडपाखातीर करताले. उत्तर युरोपांतल्या स्कॅडेनिव्हियन देशांतल्या हेडग्या जमातींचे लोक भार व्हरपाखातीर रेनडियरचो उपेग करताले. ह्या प्राण्यापसुनूच तांकां मांस आनी दूद मेळटालें. रेनडियराच्या दुदांतल्यान गायच्या दुदापरस चौपटीन लोणी येता आनी दुदाचो उपेग पियेवपाखातीर चीझ करपाखातिरूय करताले. ताच्या कातड्यापसून पोतयो तयार करताले.

तांचें नाक तिक्षण आसता. धोक्याची सुचोवणी करपाखातीर रेनडियर आपली शेंपडी वयर करता.

स्थलांतराच्या वेळार नर आनी मादी माजार येतात. ताचो गुरवारपणाचो काळ सुमार 240 दिसांचो आसता. मादी 1 ते 2 पिलां काडटा. 1 ते देड वर्सांनी पिलां पिरायेंत येतात. तांचें आयशु सुमार पंदरा वर्सांचे आसता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
शरच्चंद्र रॉय

**शरच्चंद्र रॉय** (जल्म - 4 नोव्हेंबर 1871 करपाडा, बंगाल; मरण - 30 एप्रिल 1942 रांची) भारतांतलो एक नामनेचो मानवशास्त्रज्ञ. ताचो जल्म सधन बंगाली कायस्थ कुटुंबांत जालो. ताचो बापूय पूर्णचंद्र रॉय हो मुन्सीफ आसलो. तेखातीर बापायचे बदलेक लागून शरच्चंद्राचें मुळावें आनी सुरवातीचें माध्यमिक शिक्षण वेगवेगळ्या सुवातांनी जालें. कलकत्यांतल्या कॉलीजिएट हायस्कुलांतल्यान 1888 वर्सा तो मॅट्रिक जालो. कलकत्ता विद्यापिठांतल्यान ताणें 1892 वर्सा बी. ए., 1893 वर्सा एम. ए. आनी 1895 वर्सा बी. एल्. ह्यो पदव्यो संपादन केल्यो. 1895 वर्सा तो मैमनसिंग हांगाच्या धल्ला विद्यालयांत मुख्याध्यापक म्हणून कामाक लागलो. उपरांत रांचीक तो मिशन स्कुलाचो मुख्याध्यापक जालो. 1898 वर्सा ताणें अध्यापन वेवसाय सोडून वकिलीक सुरवात केली आनी रांचीक तो स्थायीक जालो. वेवसायाच्या निमतान ताचो आदिवासींच्या मुंडा जमातीच्यो चालीरिती, रुढी हांचेकडेन संबंद आयलो आनी ताचें लक्ष अस्तंती अभ्यास करतात तें पळोवन आपुणूय तांचे खातीर किदेंय करपाक जाय अशें ताका दिसलें. तेन्ना ताणें मुंडाची भास, चालीरिती आनी रुढी हांच्या अभ्यासाक सुरवात केली. 1912 ते 1939 ह्या काळांत ताणें ओरिसा – बिहारांतल्या वेगवेगळ्या आदीम जमातींचो आभ्यास करून खूब लिखाण केलें. तातूंत शंबरांपरस चड सोदानिबंद आसीन सुमार सात अभ्यासपूर्ण ग्रंथ आसात. ताणें मुंडासंबंदीं अभ्यास करुन द मुंडास अँड दॅअर कंट्री हो संशोधनात्मक ग्रंथ 1912 वर्सा उजवाडायलो. हे उपरांत द ओराओंस ऑफ छोटा नागपूर (1915) द प्रिन्सिपल्स अँड मॅथड्स ऑफ फिजिकल अँन्थॉपॉलॉजी (1921) द बिऱ्होर्स (1925), ओराओं रिलिजन अँड कस्टम्स (1928), द हिल भुइयास ऑफ ओरिसा (1915) द खरियास (1937) हे ग्रंथ बरयले. हाका लागून मानवशास्त्रज्ञ म्हणून ताका मान्यताय मेळ्ळी. मानवशास्त्राच्या अभ्यासाखातीर ताणें मॅन इन इंडिया हें त्रैमासिक 1921 वर्सा सुरु केलें.

1919 – 21 ह्या काळांत ताणें पाटणा विद्यापिठांत प्रपाठक म्हणून काम केलें. 1920 वर्सा भारतीय विज्ञान परिशदेंत तो मानवशास्त्र विभागाचो अध्यक्ष आशिल्लो. बिहार आनी ओरिसा कायदेमंडळाचेर वांगडी म्हणून तो वेंचून आयलो. ताच्या मानवशास्त्राच्या विद्वत्तायपूर्ण लिखाणाखातीर ब्रिटीश शसनान ताका कैसर-इ-हिंद हें रुप्यापदक 1913 वर्सा आनी रायबहादूर हो किताब 1919 वर्सा फावो जालो. राश्ट्रीय एकवटाचें म्हत्वपूर्ण कार्य ताणें भारतीय आदिवासींच्या अभ्यासावतीन केलें. रॉयनी मुंडा, भुईया बिऱ्होर आदी जमातींचो पुराय अभ्यास करून तांचे खाशेले संस्कृतायेचें पयलें दर्शन आपल्या ग्रंथातल्यान ताणें घडयलें.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
रोज

**रोज** ह्या फुलाक मराठींत झेंडू म्हणटात, हिंदीन गेंद म्हणटात आनी इंग्लीशीन अॅफ्रिकन मॅरिगोल्ड.

हे झाड एक वर्स जगपी आसून सुमार एक मिटर उंच वाडटा. सरळ खाद्यो, पाना एका फाटल्यान एक दाट आनी लांबशी आसतात दाट पाकळ्यांची फुलां येतात ती २ ते १० सेंमी इतली मोटी आसतात तांचो रंग हळदुवो केसरी वा गाड केसरी अशा दोन तरेच्या रंगाची फुलां येतात.

हे झाड मुळ मेक्झिकोंतले आसून ताचे वेगवेगळे प्रकार पोरसांनी आनी बांगानी सोबेखातीर लायतात. हे झाड कसलेय तरेचे जमनीर वाडटा म्हणून ताची सगळेकडेन लागवड जाता. बरे सुपीक जमनींत खूब मोटी रोजा जातात.

## लागवड
१०-१५ सेंमी जमीन खोल खणून मातयेचे धिपळे फोडून बारीक करतात. एक जाग्याक २०-३० कि ग्रा शेणखत घालतात. ते एका वाफ्यान तयार करतात तांचे बी मे वा जून म्हयन्यांन पुरतात. बी किल्लुन रोंपे ५-८ सेंमी उंच जाले उपरांत ते काडून दुसऱ्या जाग्यार लायतात ताका शेण घालता भरपूर वतांत ह्या झाडाची वाड बरी जाता. लागवड केले उपरांत सुमार तीन म्हयन्यानी ह्या रोप्यांक फुलां येतात पावसाळ्यांत झाडाची कापून कलमां लावनुय लागवड करतात. ह्या झाडाक रोगाचो आनी किडींचो चडसो ञास जायना.

## सजावट
रोज ह्या फुलांचो तोरण म्हण वापर करतात. दसऱ्याक आनी दिवाळेक ह्या फुलाचे तोरण करुन घर सजयतात. माटवाच्या मुखेल दाराचेर तोरणाचो खास वापर जाता तोरणाक फक्त फुला न्हय तर तातूंत आब्यांच्या झाडाची पाना घालतात तांका ताळे म्हणटात. ही फुला देवाच्या पुजे खातीर वापरतात खाशेल्या समारंभाची सजावट करतना रोंजाच्या माळांचो उपेग जाता.

वर्ग:देवनागरी पानां
ऱ्हायन

**ऱ्हायन** अस्तंत युरोपांतले भितरले येरादारीचे नदरेन म्हत्वाची न्हंय. तिची लांबाय सुमार 1335 कि. मी. आनी जलवाहनक्षेत्र 2,52,000 चौ. कि. मी. आसा.फॉर्देर – ऱ्हायन आनी हिंट – ऱ्हायन ह्या ऱ्हायन न्हंयच्या दोन मुखेल शिर्षप्रवाहांचे उगम मध्य स्वीस आल्प्सांतले सेंट गॉटर्ड दोंगरावळींत अनुक्रमान तोमा तळ्यांतल्यान आनी एका हिमन्हंयेंतल्यान जाता. पर्वतांतल्यान 2,300 मी. सकयल व्हांवत येतकच ऱ्हायन न्हंय सुरवेक स्वित्झर्लंड लिख्टेनश्टायन हांचे शिमेवयल्यान एका रूंद देगणांतल्यान तशेंच फुडें ऑस्ट्रिया – स्वित्झर्लंड शिमेवयल्यान उत्तरेक व्हांवत वचून कॉन्स्टन्स तळ्यांत वता.हांगाच्यान ती अस्तंतेकडल्यान भायर येवन शाफ हौझनकडल्या ऱ्हायन फॉल ह्या 21 मी. उंचायेच्या घसघशावयल्यान सकयल देंवता आनी वाझेल मेरेन स्वित्झर्लंड – जर्मनी शिमेवयल्यान व्हांवता.हांगाच्यान ती उत्तर वाहिनी जाता. थंय तिच्या पात्राचे अस्तंतेक व्होज पर्वत आनी उदेंतेक ब्लॅक फॉरेस्ट प्रदेश आसा.ह्या वाठारांत तिका ईल ही म्हत्वाची उपन्हंय मेळटा.

ऱ्हायन – मेन ह्या संगमाकडल्यान फुडें ती अस्तंतेकडेन घुंवता.ह्या भागांत बिगनसावन न्हंयेची सुमार 160 किमी. लांबायेची ‘ऱ्हायन गॉर्ज’ ही घळ तयार जाल्या.हांगा तिचे देगेवयलो वाठार द्राक्षामळे, ऱ्हायन वायन आनी पुर्विल्ल्या किल्ल्याच्या अवशेशांखातीर प्रसिदद आसा. बॉनाचे दक्षिणेक दोंगराळ वाठार हुंपून ही न्हंय कॉलोन शारापसून मैदानी वाठारांत प्रवेश करता. ह्या वाठारांत तिका रूर आनी लिप ह्यो निमाण्यो उपन्हंयो मेळटात.

नेदर्लंडसांतले न्हंयेचो निमाणो टप्पो सुमार 120 किमी. लांबायेचो आसून, हांगा न्हंयेचो वेग उणो जाला आनी ताका लागून थंय त्रिभूज प्रदेशाची निर्मिती जाली.हांगा गाळ सांठयता आशिल्ल्यान न्हंयेचें पात्र हेर वाठारांपरस ऊंच जाला.ताका लागून हुंवारापसून भोंवतणच्या शाराक भिरांत निर्माण जाता.लोकांनी हांगा बांद आनी खारजां बांदून ही अडचण पयस केल्या. थंयच्यान ही न्हंय जर्मनी आनी नेदरर्लंडसाचे शिमेवयल्यान दोन मुखेल फांट्यांनी विभागिल्ली आसा. हातुंतलो उत्तरेकडलो लेक हो फांटो आर्नहेन आनी रॉटरडेम हांगाच्यान व्हांवत वचून हूक फान हॉलंटाक दर्याक मेळटा. दक्षिणेकडलो व्हाल हो दुसरो फांटो व्हड आसून तो नाइमेगन शाराकडल्यांन व्हांवता.

हे न्हंयेपात्रांतल्यान फेब्रुवारींत बर्फ विरगळिल्ल्यान सगळ्यांत चड जाल्यार ऑक्टोबर – नोव्हेंबरांत सगळ्यांत उणें उदक व्हांवता.बाझेल ते स्ट्रॅसबर्गाक खारजावरी येरादारीं जाता.तशेंच डॅन्यूब, ऱ्होन, मार्न, एम्स, वेझर, एल्ब आनी ओडर ह्या न्हंयांकडेन तशेंच ताचेंवयल्या शारांकडेन ही न्हंय जोडिल्ली आसा.

रोमी काळासावन हे न्हंयेचे येरादारीचेर कर आकारताले. चवदाव्या शतमानांत तिचेर 60 परस चड जकातनाके आशिल्ले.फुडें तांची संख्या उणी जाली. 1868 वर्सा हे न्हंयेक आंतरराश्ट्रीय येरादारीखातीर मान्यताय मेळ्ळी.सद्या हे न्हंयेचेर व्हड प्रमाणाचेर येरादारी जाता. न्हंयेतोंडार आशिल्लें रॉटरडॉम – युरोपोर्ट संकूल म्हळ्यार संवसारांतलें एक व्हड बंदर समजप जाता.हाचेभायर ड्युइसबर्क, रूर, स्टॉसबर्ग, कॉलोन, लूटव्हिखसहाफेन मॅनहायम हीं हे न्हंयेवयलीं हेर म्हत्वाचीं बंदरां.

उद्देगीकरण, पर्यटन, शेती हे नदरेन ऱ्हायनाचें देगण बरेंच फुडारिल्लें आसा.ह्या न्हंये वाठारांत गंव, साकर, बीट, तंबाकू. द्राक्षां हांचेंय उत्पादन जाता.भायन्स ते बॉनचो न्हंयेदेगणांतलो सोबीत भूवाठार, उद्देगीक नगरां, इतिहासीक किल्ले, दोंगुल्ल्यो, दाक्षांचे मळे हांकां लागून हाया वाठारांत पर्यटकांची गर्दी आसता.

वर्ग:देवनागरी पानां
लजेझाड

**लजेझाड** (मराठी  - लाजाळू, लाजरी, संकोजी; हिंदी - लाजवती, लज्जावंती; गुजराती - लजमणी, शिशामणी; कन्नड - नाचिके गिड, मुट्टिदरे मुनि; संस्कृत - लज्जिका, लज्जालु; इंग्लीश - सॅन्सिटिव्ह प्लांट; लॅटीन - मिमोजा पुदिका; कूळ; लेग्युमिनोजी).

फुलझाडांतलें पातळत वाडपी, कांटेरी आनी केसाळ अशें ल्हान झोंप. हाचें मूळ स्थान ब्राझील हें आसून ताचो प्रसार अमेरिकेंत आनी भारतांत सादारणपणान उश्ण आनी दमट हवामानांत चड करून दर्यादेगेर जाल्लो आसा. ताच्या मिमोजा हें प्रजातींत वटट 450 जाती आसून तातुंतल्यो भारतांत फकत आठ जाती मेळटात.

हें झोंप सुमार 50 – 90 सेंमी. ऊंच आसून ताका जायत्यो कांटेरी आनी केंसाळ खांदयो आसतात. पानां संयुक्त आनी स्पर्शग्राही आसतात. पानाक कसलोय स्पर्श जालो तर पानांचीं दलां कवळटात. तेन्ना पानाच्यो कडो एकमेकांक तेंकता आशिल्लयान तीं आपलें तोंड लजेन धापतात असो भास जाता. ताचेवयल्यान ह्या झाडाक लजेझाड हें नांव पडलां. एका देंठार दोन तें चार दलां आसतात आनी दर एक दल हें संयुक्त आनी पिसावरी आसता. सप्टेंबर – ऑक्टोबरांत तांबसार वाटकुळीं, बटनावरी 6 – 8 मिमी. व्यासाचीं, फुलां पानांचें खांचींत येतात. सांगो गाड तपकिरी, चेपट्यो, सुमार 1.3-2 सेंमी. X 3.4 मिमी. ल्हान आनी केंसाळ आसतात. 3 – 5 बियो दोनूय वटांनी फुगीर आसतात. फुलांची संरचना आनी हेर सामान्य शारिरीक लक्षणां लेग्युमिनोजी कुळांत आनी मिमोनॉयडी उपकुळांत वर्णन केल्लेवरी आसतात.
हें झाड थंड आनी कोडू आसून शारिरांतलें पित्त आनी कफ ह्या विकारांचेर गुणकारी थारता. भारतीय वैजकी ग्रंथांत हाच्या गूणधर्माची चिकित्सा केल्ली आसा, बिकाचेर पानाचें चूर्ण दुदावांगडां दितात. मुळांचो काडो मुतखडो आनी हेर मुताविकारांचेर दितात. भुरग्यांच्या मोडण्याचेर ह्या झाडाचो उपेग मॅलॅगॅसींत करतात. ब्राझीलांत मुळांचो वापर गंडमाळेचेर आनी वांतिकारक म्हणून करतात. गोरवां हाचीं पानां खातात. फिजींत ताची चरपाखातीर कुरणां तयार केल्यांत. तांकां लागून गोरवांचें मास आनी दूद वाडटा असो अणभव आसा. ही वनस्पत तणावरी त्रासदायक थारिल्ल्यान तिचो नाश करपाखातीर एमसीपीए हें तणनाशक दर हॅक्टेरी 0.8 – 1.2 किग्रॅ. वापरतात. हाच्या बियांनी श्र्लेश्मल द्रव्य आनी पाचवेंसार हळदुवें तेल आसता. ताचो उपेग लेप दिवपाच्या पदार्थाखातीर जावंक शकता.

हें वनस्पतीच्या पानांक हात लायल्यार दलां आनी दलकां एकामेकांचेर पडून धांपतात आनी निमाणें सगळींच पानां सकयल लांबतात. हाचें कारण म्हळ्यार दलकाच्या फुगीर तळभागांत पातळ थर आशिल्ल्या पेशींतल्या उदकाचो अंश उणो जाता आनी तेखातीर ह्यो पेशी लुळ्यो पडून दलकां धांपतात आनी पानां सकयल बागवतात. स्पर्शाचो परिणाम जसो जसो जाता उणो जाता तशेंतशें तें पाना आशिल्लें तशें जाता. खर उजवाडांत वा काळखांत अशीच प्रतिक्रिया घडटा. हें हालचालीचो खाशेलो प्रायोगिक अभ्यास सर जगदीशचमंद्र बोस हाणें केल्लो. वनस्पती उण्या अदीक प्रमाणांत संवेदनक्षम आसतात आनी प्राण्यांवरी त्यो प्रतिसाद दितात अशें सिध्द केल्लें.

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:झाडां/Zhaddam
लांकूड

**लांकूड**सादारणपणान व्हड आकाराच्या वनस्पतींच्या (झाडांच्या / रुखांच्या) कांडक वा खांदयेक लाकूंड म्हणप जाता.वनस्पती शास्त्राप्रमाण लांकडाचो जो प्रकाश्ठ म्हणून भाग आता ताका लांकूड म्हण्टात. भायली साल आनी भितरलो गर हांचेमदल्या तंतुयुक्त अशा कठीण भागाक लांकूड म्हण्टात. झाडाच्या सगळ्या भागांक सशक्त सशक्त करपी पेशींच्या (उदक, अन्नरस समुहाचें मेळून लांकूड जाता. ा. लांकडांत 50-60% सेल्युलोझ, 20-25% लिग्निन आनी 10-20% कार्बोहायड्रेटां आनी खनिज पदार्थ मेळटात. लांकूड ही एक म्हत्वाची सैमीक साधनसंपती.पुर्विल्ल्या काळांत मनीस घर बांदपाखातीर आनी इंधन म्हणून लांकडाचो उपेग करतालो. उपरांत उदका येरादारीखातीर लागपी व्हडीं, शेतांतलीं अवजारां, वाहनां, खेळपाचें साहित्य, कारखान्याखातीर लागपी कच्चो माल प्लायवूड, कागद आदी गजालींखातीर लांकडाचो उपेग करूंक लागलो. उद्देगीक क्रांती आनी दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत जायत्या मळांचेर लांकडाचो उपेग जावंक लागलो आनी ताची मागणीय वाडली.धर्तरेचो 1/3 भाग रानान व्यापिल्लो आसा. भारतांत 6.9 लाख चौ. किमी. म्हळ्यार सुमार 22% भाग रानान व्यापिल्लो आसा. भारतांत सादारण 3600 प्रकारांचीं झाडा अस्तित्वांत आसून तातुंतलीं 200 प्रकारांचीं उपेगी आसात आनी फकत कांय झाडांचें लांकुडच बरें तिगपी आसा.युरोपांत स्विडन, नॉर्वे आनी फिनलंड ह्या देशांची लांकडाखातीर नामना आसा. थंय पायन, स्प्रूस आनी बर्च ह्या झाडांचें लांकूड व्हड प्रमाणांत जाता आनी ताची निर्यात जाता. रशियेचो 1/

पूण गरजेपरस उत्पादन उणें आशिल्ल्यान तांदूळ आनी हेर धान्यांची आयात करची पडटा.शेतवडीक जोड आशिल्लो पशुपालन वेवसाय दक्षिणेकडच्या मैदानी प्रदेशांत आनी नॉय,बांगहिआंग आनी डॉन न्हंयांच्या देगणांनी नेटान चलता.रानांतली येणावळय देशाचे अर्थवेवस्थेक हातभार लायता. घर बांदकामाक उपेगी पडपी लांकूड हें देशांतलें म्हत्वाचें उत्पादन. ताची निर्यात व्हड प्रमाणांत जाता. लाओसाचे भुंयेंत तरेकवार खनिजां आसून तातूंत मुखेलपणान कथील, पॉटॅश, जिप्सम, सैंधव, खनीज तेल, तांबें, भांगर, जस्त, शिंशें, मँगनीझ, पायरायट आनी गंधक हांचो आस्पाव जाता. पूण भांडवलाच्या उणावाक लागून हीं मिनां खूब उण्या प्रमाणांत काडटात.उद्देगीक नदरेनय लाओस हो अविकसीत देश.. देशाच्या वट्ट राश्ट्रीय उत्पादनांत उददेगीक उत्पादनांचो वांटो खूब उणो. देशांतल्या वट्ट कामगारांतले फकत 1% परसूय उणे लोक उद्देगांत घुस्पल्यात. उद्देगधंदे मुखेलपणान रान आनी शेतकी उत्पादनांचेर प्रक्रिया करप, हस्तवेवसाय आनी मूलभूत उपयोग्य वस्तू निर्माण करप ह्या प्रकारचे आसात. खणकाम, लांकडी कोळसो निर्मिती, शिमीटडाच्यो विटो करप तंबाकूचेर प्रकिया, भात कांडप, फर्निचर लांकूड चिरप, सूत,कापड, च्या आनी काफयेचेर प्रक्रिया हे उद्देग ल्हान व्हड प्रमाणाचेर चलतात.विज्ञान आनी तंत्रगिन्यानाचे बाबतींत लाओसाक परदेशी तज्ञांचेर आदारून रावचें पडटा.

किप हें देशाचें अधिकृत चलन. नॅशनल बँक ऑफ लाओस ही देशांतली मध्यवर्ती बँक. बँक ऑफ इंडोचायना ही थंयची सगळ्यांत व्हडली वेपारी बँक दोंगरी भूंय, खूब देगणां आनी घोग्यांनी पडपी पावसाक लागून येरादारीच्या मळारूय हो देश फाटीं आसा. देशांतली 90% म्हाल येरादारी आनी 80% प्रवासी येरादारी रस्त्यांवयल्यान जाता.व्हिएतनाम झुजा तेंपार अमेरिकेन केल्ल्या बाँब हल्ल्यांनीय खूब रस्त्यांची नासधूस जाली देशांतलीं म्हत्वाचीं शारां हवाई मार्गान जोडल्यांत. व्ह्यँत्यान शारांत आंतरराश्ट्रीय विमानतळ आसा. रशियेच्या आदारान 1976त लाओ एविएशनची स्थापणूक केल्या.ा. लाओसांत रेल्वेमार्ग ना. मॅकाँग आनी तिच्या फांट्यांतल्यान उदका येरादारी चलता.रेडिओ आनी दूरचित्रवाणी हांची

वर्ग:देवनागरी पानां
लाड, समशेर जंगबहाद्दर

**लाड, समशेर जंगबहाद्दर** (लखबादादा) (जल्म : ? पार्से पेडणे; मरण: २६ जानेवारी १८०३ मेवड लखबादादाचें शिक्षण घरचे घराच जालें। मराठीवांगडा संस्कृताचेंय शिक्षण ताणें पुराय केलें. ताच्या घरांत पोथी वाचपाची पद्दत आशिल्ली. रामायण - महाभारतांतल्यो कथा आनी तातुंतलीं झुजाचीं वर्णनां आयकुन तो प्रभावीत जातालो. आपणेय असोच पराक्रम करचो अशें ताका दिसतालें. गोंयांत ताची इत्सा पुराय जावप शक्य नाशिल्ले. उत्तर हिंदुस्थानांत लाड घराण्यांतले बरेचशे जाण लश्करांत आशिल्ले. देखून ताणें थंय वचपाचो निर्णय घेतलो. अखेरेख एक दीस तो घरांतल्यान भायर सरलो आनी सरळ उज्जैनाक गेलो. थंय महादजी शिंद्देचो एक सरदार बाळोबा तात्या पागनीस हाचेकडेन तो कारकून म्हणून रावलो आनी कारकुनी करता आसतनाच ताणें लश्करी शिक्षण घेतलें.

लखबादादाच्या कामाचेर पागनीच खोशी आसतालो. एक दीस शिंद्यान बडटी दिवन ताका दुसरेकडेन धाडटालो. तेन्ना बाळोबा तात्यान पागनिशीच्या कामाखातीर लखबादादाची शिफारस केली आनी शिंदे सरकारान ताका पागनिशी दिली. पागनीस आसतना लखबादादान बरें काम केलें. शिंद्याच्यो ७२ पागो ताणें नव्योताल्ल केल्यो. ताणें जें लश्करी शिक्षण घेतिल्लें ताचो ताका ह्या कामाक बरोच उपेग जालो. ताचे उपरांत शिंदे सरकारान ताका सरदारकी दिली आनी तोफखान्याचेर ताची नेमणुक केली. ह्या हुद्दयार आसतना लखबादादान तोफखान्याचो दर्जो वाडयलो.

इ. स. १७८४त दिल्लीचो कारभार महादजी शिंदे हाचेकडेन आयलो. तेन्ना ताणें लखबादादाक आगर्याचो सुभेदार म्हणून नेमलो. हे सुवातेर आसतना इस्मायल बेग आनी गुलाम कादीर ह्या दोन मुसलमान सरदारांनी आगर्याच्या किल्ल्याक रेवाडो मोडून उडयलो. आगर्याचो हो रेवाडो इतिहासांत प्रसिद्द आसून लखबादादाचे त्यावेळचे हुशारकायेची तुस्त जाल्ली आसा. ताचेउपरांत ताका मेवाड प्रांताची सरसुभेदारी दिली. थंय ताणें वेवस्थीत कारभार चलयलो आनी जायत्या लडायांनी वांटो घेतलो.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
लोक आनी समाज जिण

लोक आनी समाजजीणः रत्नागिरी नुस्तेमारी जिल्ह्याची लोकसंख्या 1991 वर्सा 15,39,416 इतली आशिल्ली.दर्यादेगे लागसारच्या खेडेगांवांनी नुस्तेमारी करपी वसती आसा.खेड्यांतली घरां देंवत्या पाख्यांचीं आसात. हांगाच्या लोकांचो शेती होमुखेल वेवसाय आसून ते कुकडां आनी गोरवां पोसपाचोय धंदो करतात. तांदूळ, गंव आनी खोबऱ्याचो ते आपल्या जेवणांत आस्डाव करतात. तांदळांची भाकरी, भाजी, नुस्तें हें तांचें मुखेल अन्न आसून जेवतना ते चडशे कोकमाचें सार (कडी) घेतात. रोजगारा खातीर चडशा लोकांचें मुंबय स्थलांतर जालां.

गौरी – गणपती, शिगमो हे तांचे मुखेल सण. तेन्ना भजनां,फुगड्यो, शिगम्या वेळार पालखी नाचोवप ह्यो कार्यावळी जातात.धनगरांची वसती आसून तेय शेती करतात. ह्याच वाठारांत कातकरीय रावतात. हे लोक म्होंव एकठांय करप, शिकार करप हे वेवसाय करून आपलें पोट भरतात. रत्नागिरी जिल्ह्यांत मुसलमान लोकांचीय बरीच वसती आसा. तशेंच हांगा अनुसुचीत जाती – जमातींचेय लोक आसात.

वर्ग:देवनागरी पानां
लोकवादय़ा

**लोकवाद्यां** हीं लोकसंगितात मुखेलपणान वापरतात.आकारांत वेगळेंपण, आवाज आनी हेर गजालिनीय ती बाकिच्या वाद्यां परस तीं वेगळीं आसतात.त्या त्या वाठारातलें लोकच तीं तयार करतात.हाचें उरफाटें अभीजात वाद्यां तज्ञ कारागीर तय़ार करतात.गायन आनी नाच हांच्या अनुषंगान लोकवाद्यां वाजोवपांत येता.दर एका वाद्याची स्वताची अशी मर्यादा आसता.त्या खातीर त्या त्या लोकवाद्याची स्वताची शैली तयार जाता. लोकवाद्यांचीं प्रादेशीक भाशेप्रमाण वेगवेगळीं नांवां आसतात म्हळ्यार टाळ,झांज,चिपळ्यो,जगाट,घांट,ढोल,म्रिदंग,तबला,तासो,नगाडो,तंबुरा आदी.
## '''लोकवाद्दाचे कांय़ प्रकार आनी म्हायती'''
 
भारतीय वाद्दांचे बाबतींत रुढ वर्गीकरणाचो आदार घनवाद्दां -टाळात मदीं खोलगट जागो आसून, झांजेचो आकार व्हड आनी मदीं कमी खोलगट भाग आसता.झांजेचो व्य़ास सामान्यपणान आठ ते धा इंच(सु.२० ते २५ सेंमी.)आसता. घुंगूर दोरयेंत वा चामड्याच्या पट्ट्याक बांदून नाचपी नाचताना पायांत बांदतात.नुपूर वा पैंजण हातूंत धातुचे पोकळ कडयेंत भितरलें वटेन शिंशाच्यो ल्हान गुळयो दवरतात.
 
घुमट हें एका तोंडाचें भांडवाद्द अस्तंत महाराष्ट्रांत दिसता.गोंयांतूय तें पळोवंक मेळटा. भाजिल्ल्या मातयेच्या घुमटाकार आय़दानाचें रुंद उजवें तोंड चामड्यान रेवडांवन घेता.दुसरें अशीर तोंड मेकळें आसता. मेकळ्य़ा तोंडार दावो हात दवरुन ताच्या उगड धापीन हवेचो दाब नियंत्रित करुन आवाजान विविधताय तय़ार जातात.देवदेवतांच्य़ा उत्सवावेळार वाजोवपी हें वाजप वाजोवन पदां , आरती म्हण्टात.नगारो आनी दुंदुभी ही एका तोंडाचीं व्हड वाद्दां. व्हडलो धोल हें दोन तोंडाचें वाद्द धनगरासारख्या आदिवासी लोकांमदीं उत्सव,मिरवणूक आदी प्रसंगाचेर व्हडा नेटान वाजायतात.चिपळ्यो वा करताल ह्या वाद्दांत एके वटेन सपाट आनी दूसरे वटेन वाटकुळें अशे दोन घटमूट लाकडाचे कुडके बांदिल्ले आसतात. दर एक कुडको वेतभर लांब आनी दोन बोटां रुंद आसता.हे लाकडी कुडके मदल्याभागा सावन दोनूय वटांनी बारीक आसून शेवटाक बोटाच्या तोंका सारके आसतात. शेवटाक बोटाच्या तोंका सारके आसतात.शेवटाक घुंगूर बांदिल्ले आसतात वा लाकडी कुडक्यांक खांचो घालून तातूंत धातुच्यो पातळ चकत्यो आसतात.अस्तंत महाराष्ट्रांतल्य़ा खूळखूळो (खीळखीळो)ह्य़ा वाद्दांत दोन लांबट चवकोनी लांकडी चौकटी दांड्याच्या दोनूय वटांनी जोडिल्ल्यो आसतात . ह्या चौकटिंनी सरयामदल्यान धातुच्यो पातळ वाटकुळ्यो चकत्यो घाल्ल्यो आसता.दांडो हातांत धरुन वाजयल्ल्यान लयबध्द खुळखूळ आवाज येता.सबळ हें वाद्दांत नगारो ह्या प्रकारातलीं दोन ल्हान वाद्दां आसतात .देड वेत लांबाय़ेच्या दोन वेताच्या बडयांनी तें वाजयतात .देवीचें गुणगान करपी गितांनी हाचो वापर जाता. पितळी आयदानाच्या आकाराचें तासो हें वाद्द सुंवारी समूह वाद्द प्रकारांत गो़ंयांत वापरतात.आय़दनाच्या तोंडार चामडें ताणून बसयतात.दोनय हातांनी वेताच्या आदारान तासो वाजयतात.

तंतुवाद्दां-भारतीय तंतुवाद्दांत एकतारी,तुणतुणे,रावणहत्यो,सारंगी,सारिंदा,पेना,संतूर,नंदुण्णी आदींचो आस्पाव जाता.एकतारेन सकयल दुदी आनी वयर दांडी आसून खुंटयेक सरी बांदिल्ली आसता ,तर्जनीन लयबध्द आदारस्वर दीत ती वाजयतात . महाराष्ट्रातलें तुणतुणे ह्या वाद्दांत सकयले वटेन लाकडाचे नळकांडे आसून तांचे सकयले तोंड चामड्यान मढयल्ले आसता .नळकांड्याचे भायले वटेन सुमार दोन ते अडेच फूट लांबायेच्या कोंड्याचे दांडयेचे एक तोंक घट्ट बसयल्लें आसता . दांडयेच्या दुसऱ्या पोताक लाकडाची खुंटी आसता.नळकांड्याच्या सकयले वटेन मदल्यान सुरी भायर सुटून येवचिना , अशी घेवन तिचे दुसरे पोत खुंटयेक ताणून बांधतात . हांतुतय आदारास्वर आनी लय मेळटा . गोपीचंद हें वाद वाद्द तुणतुण्या सारकें आसा. .

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
लोकसाहित्य

साने गुरूजी, डॉ.सरोजिनी बाबर, कमलाबाई देशपांडे,हे मराठी लोकासाहित्याचे सुरवेचे अभ्यासक आनी संकलक आसात. ना. गो. नांदापूरकर (माहेरचे मराठी, मराठीचा मोहोर), डॉ. यु. म. पठाण (मराठवाडयांतील लोककथा), डॉ.सरोजिनी बाबर (बाळराज, तीर्थांचे सागर) हांणी लोकसाहित्याचें संकलन केलां. पूण मराठी लोकसाहित्याच्या अभ्यासाक रा. चि. ढेरे ( लोक संस्कृतीची क्षितिजे, संत साहित्य व लोकसाहित्यः काही अनुबंध), दुर्गा भागवत (लोकसाहित्याची रुपरेखा), प्रभाकर मांडे (लोक साहित्याचे अंतःप्रवाह, लोक साहित्याचे स्वरुप), ग. ना. मोरजे हांणी शास्त्रीय आनी सिध्दांतीक मूळावण घालें. महाराष्ट्र राज्य लोकसाहित्य समिती, लोकसाहित्य संशोधन मंडळ, औरंगाबाद ह्यो संस्था लोकसाहित्याच्या संशोधनाचो वावर करतात. - डॉ. रवीन्द्र ठाकूर

वर्ग:देवनागरी पानां
वखदी झाडां

## वखदी झाडांची वळख
रानांतली वा घरगुती खंयचीय वनस्पत वा द्रव्य हांचो वखद म्हूण उपेग जाता ताका वखदीं झाडां अशें म्हणटात.आदल्या काऴार आमचे पुर्वज रोग बरे करपा खातीर झाडां -पाल्याचो मोट्या प्रमाणांत उपेग करताले.ज्या जाग्यार वैजकीय सेवेची तात्काऴ सोय ना अश्या गरजेच्या वेऴार ह्या झाडाचो वापर करतालें.

## वखदी झाडां आनी तांचो वापर
तुऴस:तुऴशीक पुराण काऴासावन धार्मिक स्थान प्राप्त जाला. धवी आनी काऴी अशें तुऴशीचे दोन प्रकार आसात.ह्या झाडान खुपशे वखदी गूण आसात.तुऴशीचे झाड आमच्या घरा सामकार आशिल्यान आमकां तिचो घरगुती वखदांनी मोट्या प्रमाणांत उपेग करपाक मेऴटा.थंडी - खोंकली जाल्यार तुऴशीची केसरां कसायान घालून घेतल्यार थंडी बरी जाता.तकली दुखल्यार तुऴशीच्या पानांच्या रोसाचे दोन थेंबे नाकांत घालतात.कान दुखल्यार हो रोस कानांत घातल्यार कानदुखप थांबता.पेकूंनाशिल्ल्या घाव्यार तुऴशीचो रोस घातल्यार घावो बेगीन बरो जाता.सदां सकाऴी तुऴशींची चार - पांच पांना चाबून खाल्ल्यार आंगातले रक्तभिसरण सुदारता तशेंच रक्तांतले दोश कमी जावपाक मदत जाता आनी पचनक्रिया वाडून भूक बरी लागता.

## अडुऴसो
सादारण तीन मिटर उंचायेच्या ह्या झाडाक धवीं फुलां आनी बारीक सांगो जातात.काऴ्या पानांची,धव्या पुलांची आनी तांबड्या फुलांची अशें हे झाडाचे तीन प्रकार मेऴटात.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
वत्सला आर । शेणै

**वत्सला आर शेणै**हांचो जल्म १९२६ वर्सा मुवाटुपपुषा गावांत जालो।
१९४१ वर्सा पळळुरुत्ती श्री पी एस रामचंद्र शेणै हांचे कडेन लग्न जाले।१९७८ धरुन साहित्यसेवा करीत आसा।म्याळम आनी कोंकनी भाषेंत जावन साबार रचना आसात।काणयो,यात्रा,विवरण,नोवलेट,इत्यादी मौलिक रचनां

वर्ग:देवनागरी पानां
लॅम्बर्ट मास्कारेन्हस

**लॅम्बर्ट मास्कारेन्हस** ‍‍‍‍‍‍‍(१७ सेप्तेंबर १९१५ – २७ जून २०२१) गोंयचो एक नामनेचो पत्रकार आनी बरोवपी. तो गोंयच्या एका क्रिस्तांव घराब्यांत जल्मांत आयलो.

## खाजगी जिवीत
मास्कारेन्हस गोंयांत जल्मल्लो, पूण ताचें मुळावें शिक्षण पुण्यांत जाल्लें आनी उपरांत सेंट झेवियर कॉलेज मुंबयंत फुडलें शिक्षण घेतलें. डॉ जोली मास्कारेन्हस हाचेकडेन ताचें लग्न जालें. ताका चार भुरगीं आसात. ताणें प्रण घेतिल्लो की तो गोंय मुक्त जाल्ल्या उपरांतच लग्न जातलो. आनी ह्या खातीर गोंय मुक्त जाल्या उपरांत ‌धा दिसांनी २९ डिसेंबर १९६१ वर्सा तो लग्न जालो.

## पत्रकारिता
मुंबयच्या मोर्नींग स्टेंडर्ड हांगा ताणें पत्रकार कसो आपलें काम सुरू केलें.बोम्बे सेन्टिनलांत ताणें उप संपादक कशें काम केलां.तो नवहींद टायम्साचो वरीश्ट संपादक जावन गेलो तशेंच गोवा टुडे हाचो पयलो संपादक. ताणें बोम्बे क्रोनिकल, आनी ओनलुकर हातूंतय काम केल्लें आसा.

## स्वातंत्र चळवळींत योगदान
भारताच्या स्वातंत्र चळवळींत ताणें खूब योग्दान दिलां. गोंयच्या मुक्तीक समरपिल्लें द गोवन ट्रिब्यून बरयलां. हांगा आसतना ताणें पुर्तुगेजां आड जायते लेख बरयल्यात.ताच्या ह्या लेखांक लागून ताका गोंयांत येनाबरोबर घरून जेलींत घातिल्लो.

## पुस्तकां
ताणें जायतीं पुस्तकां बरयल्लीं जातूंत सोरोवींग लाय्स माय लॅंड (१९५५) हाचोय आसपाव जाता. ताचे हेर कांय पुस्तकां मदीं 'द फस्ट सिटी' (१९४३), 'इन द वुम्ब ऑफ साव्दाद'(१९९४), 'द ग्रेटर ट्रॅजडी'(१९९८), आनी 'हार्टब्रेक पेसेज'(२००९) जावन आसात. ताणें गोंयचे सुटके खातीरूय जायतो वावर केल्लो आसा.

## पुरस्कार
२००४ वर्सा ताका पत्रकारिते खातीर लक्ष्मीदास बोरकर मेमोरियल पुरस्कार फावो जाला. तशेंच ताका गोमंत विभुशण पुरस्कार फावो जाला.

## पळेयात न्याळ
Lambert_Mascarenhas

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
लेखकाची वळख

दत्ताराम कामत बांबोळकार
जल्म - 9 मे, 1957
गांव - बांदोडें
विज्ञान शाखेंत पदवीधर- धेंपे महाविद्यालय, कला आनी विज्ञान
सद्या बॅंकेंत काम करतात
सुरवेक नेमाळ्यांत बरोवप केले. 1968 वर्सासावन मेगझिनाच्या निमतान लेखनाची सुरवात केली.
राष्ट्रमत आनी कुळागर नेमाळ्यांनी तांच्यो कथा उजवाडाक आयल्यात.1981 ह्या वर्सासावन तांणी नाट्यलेखनाक सुरवात केली. शालेय एकांकी सर्तीखातीर तांणी आतां मेरेन आठ एकांकींचें लेखन केला.शेणिल्लो गांव, वेदनाघर, सत्य माड्डितां माड्डितां, रंगयात्रीक ही तांणी बरयल्ली कांय नाटकां.आकाशवाणीच्या पणजी केंद्रावेल्यान तांची कांय नभोनाट्यां प्रसारीत जाल्यात. पांच मराठी नाटकांचें तांणी कोंकणींत रुपांतर केलां. देखीक बायल पिशी लफडें कुशीं. तांका स. प्रभाकर शेणवी कुडचडकार यादस्तीक पुरस्कार दिवन तांच्या नाट्यलेखनाचो गौरव केला.

वर्ग:देवनागरी पानां
वनम्होत्सव-(पांच एकांकी)

वनम्होत्सव-(पांच एकांकी)

## पयली उजवाडावणी
सप्टेंबर १९८९

## दुसरी उजवाडवणी
सप्टेंबर २००८

## मुखचित्र
श्रीधर कामत बांबोळकार

## उजवाडावपी
कोंकणी भाशा मंडळ, मडगांव -गोंय

## छापपी
सह्याद्री ऑफसेट सिस्टीम,खोर्ली,गोंय

## मोल
५० रुपया।
   
## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
वर्ग:कोंकणी पुस्तकांं/Pustokam
वास्को सप्तक

**वास्को सप्तक** म्हळ्यार देव दामोदराचो भजनाचो उत्सव. हो उत्सव सात दिस चलता म्हूण ताका सप्तक म्हणटात.

श्रावण म्हयन्यान नागपंचमीच्या दुसऱ्या दिसा म्हळ्यार श्रावण शुध्द पष्ठी ह्या दिसा सप्तकाक सुरवात जाता. दनपारच्या बारा वरांचेर जोशी घरांतलो मुखेली देव दामोदराच्या पांयाकडेन नाल्ल दवरता आनी भजनाक सुरवात जाता. थळावे लोक आनी भजनी कलाकार भजनाक सुरवात करता तेन्ना सप्तकाक उबे रावले अशे म्हणटात. हे भजन एकफाटोफाट २४ वरां थांबनासतना चालूच उरता. थळावे भजनी कलाकार तशेंच गोंयातल्या हेर वाठारांतले आनी गोंयाभायले कलाकार आपल्या भजनानी सप्तकाची सोबा वाडयता. वेगवेगळे भजनी कलाकार येवन भजन गायतात. सप्तकाच्या राती मुरगांव पतन न्यास फैलवाले कामगार संघ, नाभिक समाज, दैवज्ञ ब्राम्हण समाज, बाजारकार समिती, विश्वकर्मा ब्राह्मण समाज आनी गडेकार समितीचे भाव दिंडी घालीत पार ‍‍(पौराणीक चीत्रां) देवळाकडेन हाडटात.

दुसऱ्या दिसा सप्तकाची समाप्ती जाता. गेल्या वर्साचो नाल्ल व्हरुन दर्यान सोडटात. एकलो कोणूय नाल्ल धरता आनी ताच्या फाटल्यान थळावे दादले नाचत आनी भजन गायत वयता. दर्यान नाल्ल सोडल्या उपरांत एकामेकांक भिजयतात. दर एकल्याच्या कपलाक पिंजर लायता, गळ्यान हार घालता आनी उपरांत ते 'गोपाळ काला गोड जाला' अशे म्हणीत नाचत देवळान येता. देवळान पावल्या उपरांत भट गाराणे घालता आनी आनी सग्ळ्यांक प्रसाद दिता.

## इतिहास
1896 वर्सा वास्को प्लेगाची धाम पातळ्ळी आनी ताका लागून लोक मरपाक लागलें. उपरांत थळाव्या लोकांनी शिवाचो अवतार आशिल्ल्या देव दामोदराक उलो मारलो. लोकांनी झांबावले आशिल्ल्या देव दामोदराच्या देवळांतल्यान प्रसाद म्हूण नाल्ल हाडलो आनी ताची स्थापना केली. ताची पयली स्थापना पोरन्या माता इश्कोलान केल्ली. थळावे दर दिसा त्या नाल्लाची पुजा करपाक लागलें. देव दामोदराच्या कृपेन प्लेगाची धाम पयस जाली आनी लोक बरें जावपाक लागलें.

वास्कोच्या लोकांनी देव दामोदराची मुर्ती स्थापन करपाचें चिंतले तेन्ना वास्कोचो फामाद उद्योजक अनंत सुबराय जोशी हाणें आपल्या घराचो एक भाग देव दामोदराच्या मुर्ती स्थापने खातीर दिली. दामोदराची मुर्ती तांच्या एका घराच्या भागान स्थापीत केल्ली आसा. तेन्ना सावन वास्कोचे थळावे लोक देव दामोदराचो भौवमान करपाक 24 वरां भजन करपाक लागलें आनी ही परंपरा अशीच चालू आसा.

## स्पतकाची फेरी
सप्तकाच्या निमतान वास्को शहरान व्हडली फेरी भरता. आदी फेरयेक फक्त एक वा दोन खाज्याची दुकानां आसताली पूण काळाबरोबर ती वाडत गेली. खाजेकार, चणेकार, खेळणीवालो, लाकडी वस्तू, कपड्याची, फुलांची, अशी साबार तरांची दुकानां आयज आमकां फेरयेक दिसता. स्पतकाच्या निमतान पुराय वास्को शहर गजबजलेलो आसता.
तशेंच सप्तकाच्या निमतान वास्को शहरान वेगवेगळेकडेन संगिताची मैफील तशेंच सांस्कृतीक कार्यक्रम आसता.

## संदर्भ


वर्ग:देवनागरी पानां
वास्तुशांती

**वास्तुशांती** वास्तुपुरसाचें प्रसन्नतेखातीर आनी बांदिल्ल्या घरांत यजमानाक आयुश्य, आरोग्य, निर्विघ्नता, संपत्ती ह्या गजालींची प्राप्ती जावपाखातीर ज्यो धर्मीक विधी करतात ताका वास्तुशांती अशें म्हण्टात.

मत्स्यपुराणांत अध्याय २५३ ते २५७ हातूंत नवीं वास्तु निर्माण केल्या उपरांत शांती करपाचो विधी सांगला.पयलीं म्हत्वाच्या कार्याविशींचें बांदावळीचो आराखडो आनी देवक दवरपाचो विधी भटाकडल्यान करून घेवन फुडलें कार्य करतात.

वास्तुशांतीचें स्थापणुकेखातीर दोन चवकोनि वेदी तयार करतात.तांतुंतल्या उत्तर वेदिच्या चारूय कोनशांनी खिळें मारून, कुशीक भात दवरून अग्निस्थापना करतात ताका वास्तूमंपळ म्हण्टात. वेदीचेर शिखी,पर्जन्य, जयमत अशा ४५ देवतांचें आवाहन करतात. वास्तुदेवता हो एक दादलो आसा, अशी कल्पना करून ताच्या वेगवेगळ्या अवयवांच्या जाग्यार देवतांची स्थापनां करून वास्तुमंडलाच्या मदल्या भागार वास्तुपुरसाची प्रतिमा दवरून सगळ्या देवतांसयत ताची पुजा करतात आनी होमाच्यावेळार ग्रहांखातीर समिधा, चरूं आनी आज्य हांचें हवन करतात.ह्या वास्तुमंडलांतल्या देवतांखातीर रूमडाच्यो समिधा, तीळ, पायस आनी आज्य हांची आहुती दितात.वास्तोष्पी हे मुखेल देवतेखातीर वयल्या चारूय हविर्द्रव्याची दर एकी १०८ आहुती दितात.तेचपरी वास्तोष्पतिसुक्तांन वास्तोष्पतीखातीर बेल ओंपतात.

होमा उपरांत सगळ्या देवतांक चरुचो बळी दितात.उपरांत यजमान आनी ताची घरकान्न न्हावन धुवन नवीं वस् न्हेसतात.उपरांत ब्राह्मण यजमान दांपत्याचेर तांच्या घरच्यांसयत ऋत्विज अभिशेक करतात.तिनपोडी सूत घेवन पवमान आनी राक्षोघ्न हीं सुक्तां म्हणत नव्या घराभोंवतणी गुठलायतात.त्या वेळार, यजमान आनी ताची घरकान्न उदकाची धार धरीत घराभोंवतणी प्रदक्षणां घालतात आनी घराचे आग्नेय दिकेच्या सालाच्या कोनशाक फोंडकूल खणटात.एके पेटयेंत सात धान्यां, धंयभात,फुलां आनी शेळो ह्यो वस्तू घालून तातूंत वास्तुपुरसाची मूर्तब दवरतात.त्या वेळार मंगल वाद्दां वाजयतात.उपरांत ती पेटी फोंडकुलांत दवरून वास्तुपुरसाची प्रार्थना करतात आनी खड्डो मातयेन पुरयतात.उपरांत यजमान भटाक दक्षणां दिवन शांतिविधी सोंपयता.

थारायल्ल्या म्हूर्तार घर प्रवेश(गृहप्रवेश)करतात.तेन्ना यजमान धंय़,अक्षथआ,गंध,फुलां आनी उदक घाल्ली कळसुली हातांत घेवन ब्राह्मणाच्या(भटाच्या)फाटल्यान चलत घरांत प्रवेश करता. त्या वेळार गृहा मा बिभीत ह्या मंत्राचो जप करतात. गृहप्रवेश केल्या उपरांत यजमान गणपतिपूजन आनी पुण्याहवाचन करता.

वर्ग:देवनागरी पानां
विनायक रवळू गोवेंकार

**विनायक रवळू गोवेंकार** हांणी एम।ए(हिंदी)कोंकणी शिक्षक सदन अभ्यासक्रम केला।तें गोंय शिक्षण खात्यांत नोकरी करता।

## कोंकणीच्या मळावेलो वावर
* दिवचल आनी सांखळी वाठारांतले कोंकणीथतले सक्रीय संघटक आनी वावुरपी साहित्य संमेलनांनी आनी हेर कोंकणी उपक्रमांनी १९८५ वर्सासाकून वावुरता।
* कोंंकणीच्या राजभास आंदोलना वेळार वावर केला।
* काल उन्मेष दिवचल ह्या संस्थेचे संस्थापक।संस्थेचे वतीन कला अकादमीच्या नाटय संस्थेनी सहभाग
* उदेंतेचे वांगडी,दिवचल ह्या संस्थेचो एक क्रियाशील सदस्य
* दिवचल कोंकणी सेवा केंद्राचीं विंंगड विंगड पदां सांबाळळ्या,तशेंच सद्याचे अध्यक्ष
* कोंकणी भाषा मंडळाचेर दिवचल म्हाल प्रतिनिधी म्हूण तीन कार्यकाळ खातीर वेंचून आयला।
* सुनापरांत चे सुरवातीचे पत्रकार म्हूण दिवचल वाठारांतल्या साबार प्रस्नांक वाचा फोडल्या।
* कविता,एकांकीक इनामां फावो जाल्यांत।
* पणजी आकाशवाणी आनी दुरदुर्शनाचेर कोंकणी कार्यावळी सादर केल्यात।
* लेख,कविता,नाटयकुली,नेमाळयांनी,आकाशवाणी-पणजीचेर प्रसिध्द जाल्यांत।

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
विमान शास्त्र

## विमान शास्त्र आनि वायुगतिकि (Aerodynamics)

वायुगतिकि (Aerodynamics) गतिविज्ञानालॆं तॆं शाखॆ आासा, खंच्यांत वायु आनि अन्य गॅसी तरळ (gaseous fluid) हांच्यार ज़ातल्या बळांचॆं अध्ययन ज़ाता। या विषायानिमित्तिच़ मुखार वच़ुन वायुयानालि कल्पना मुखार आयलि।

## सदंर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
विष्णु वामन शिरवाडकर

**विष्णु वामन शिरवाडकर** (२७ फेब्रुवारी, १९१२-१० मार्च १९९९) हे मराठी भाशेंतले अग्रगण्य कवी, लेखक, नाटककार आनी समीक्षक आसले. ताणें कुसुमाग्रज ह्या टोपणनावान लेखन केलें. ते आत्मनिष्ठ वा समाजनिष्ठ जाणीव आशिल्ले मराठीतले महत्त्वाचे लेखक म्हण वळख आसा. सरस्वतीच्या मंदिरातील देदीप्यमान रत्न असे त्यांचे वर्णन करतात. वि.स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे ते दुसरे साहित्यिक होते. त्यांचा जन्म दिवस हा मराठी भाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

वर्ग:देवनागरी पानां
ब्रम्हानंद शंखवाळकार

जल्म: 6मार्च 1954 ताळगांव तिसवाडी
पुराय नांव ब्रम्हानंद सगूण कामत शंखवाळकार, गोंयच्या फुटबॉल मळावयलो कांपो खेळगडो. एक बरो गोलकिपर म्हूण ताका आंतरराश्ट्रीय किर्त मेळ्ळ्या.ताचें मुळांवें शिकप ताळगांव जालें.
उपरांत फुडलें मेट्रीक मेरेंनचें शिक्षण ताणें प्रोग्रेस हायस्कूल,पणजी हांगा घेतलें, तर धेंपे कॉले ऑफ आर्टस अॅन्ड सायन्स,मिरामार हांगा ताणे पुवेचें शिक्षण पुराय केलें.बापायचे फुटबॉल खेळाचे दायज ताचेकडल्यान मेळिल्ल्यान ताका भुरगेंपमासावन फुटबॉल खेळाची गोडी आशिल्ली.1970त पनवेल स्पोर्टस क्लबाच्या वतीन पयले खेप खेळा सर्तींत वांटो घेतलो. फुडें 1974त साळगांव स्पोर्टस क्लबाखातीरूय तो खेळ्ळो. ह्या वर्सा संतोष ट्रॉफुिखातीर तो गोंय पंगडाक खेळ्ळो.1975त भारताचें प्रतिनिधीत्व करप एशियन युथसोसर टुर्नामेंटांत ताणें ह्याच पंगडावतीन बँकोकची भोंवडी केली. फुडाराक ताणें जांभियाकूय नांव मेळयलें.  यन्तांची शिकस्त करून संवरांतली उचेंली सुवात ताणें आपल्या कळाशेन हातासली.जांभियाक ताची कुशाळताय पळोवन
केनककोंजान ताचो 'लिपार्ड ऑफ इंडिया' म्ङणून भोवमान केलो. 1976- 77त अफगाणिस्तानांतल्या काबूल हागांय ताणें उत्कृष्ट खेळ केलो. त्याच वर्सा मर्डेका चषकाखातीर कुवालांलपूर हांगा तो खेळ्ळो. 1977त दक्षिण कोरिया आनी हेर कडेन ताणें आपलें खेळाकर्तृत्व दाखयलें. 1973 ते 1977 मेरेन तो राश्ट्रीय पातळेचेर गोंयचे वतिन खेळिल्ल्यान गोंय सरकारान जिवबादादा करकार पुरस्कार दिवन ताचो भोवमान केलो. तांकीचो खेळ करून ताणें फुटबॉलखेळाच्या इतिहासांत आपलें नांव अज्रवंर केलां. फुटबॉलावांगडाच क्रिकेट, टेबलटेनिस, बॅडमिंटन, व्हॉलिबॉल हे खेळ आनी पेंवप ताका भोव आवडटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
विशाल गुरुदास शेणवी खांडेपारकार

**विशाल गुरुदास शेणवी खांडेपारकार** हाचो जल्म *६ अॉक्टोंबर १९७६* वर्सा शिरोडें हांगा जालो.

## शिक्षण
* बी.ए. गोंय विद्यापीठ 
* एम्.ए. गोंय विद्यापीठ
* बी.एड. गोंय विद्यापीठ

## साहित्यीक आनी संशोधनात्मक वावर
* १९९ सावन कविता लेखनाक सुरवात. तशेंच कथा लेख निबंध, काण्यो आदी साहित्य रचलां.
* गोंय दुरदर्शनाचेर आनी ऑल इंडिया रेडियोचेर कार्यावळी सादर केल्यात.
* गोवा कोंकणी अकादेमी साहित्य संमेलना निमतान घेतिल्ले कविता सर्तींत **आनीक एक मुत्युंजय** कवितेक इनाम फावो जाला.
* सद्या गोवा कोंकणी अकादेमींत क्लारिसा वाज ई मोरानीस संशोधन वृत्ती खाला संशोधन करता.
* शिरोडा कोंकणी सेवा केंद्राचो १९९० सावन सचीव म्हूण काम करता.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
शकुनि

**शकुनि** नांवाचे कितलेशेच राजा आनी राजकुमार भारताच्या पुर्विल्ल्या काळांत जावन गेल्यात.१)इक्ष्वांकु वंशांतल्या विकुक्षिच्या आशिल्लें.२)मार्कंडेय पुराणा वयल्यान दु:सह नांवाच्या राजाक शकुनि नांवाचो एक पूत आशिल्लो. ३)विदेह राज्याचो संस्थापक निमिचोय शकुनि नांवाचो वंशज आसलो.४)हो शकुनि चंद्रवंशी राजा दशरथाचो पूत आनी यदुपूत कोष्टुचो वंशज आशिल्लो.५)पांचवो शकुनि महाभारत काळांतलो कौरवांचो मामा. तो गांधार देशाचो राजा आनी गांधारीचो भाव आशिल्लो. दुर्योधनाक राज्य मेळचें म्हूण ताणें पांडवांचो छळ केलो. महाभारतांत झूज घजोवन येवपाक शकुनि निती कारण जालो पांडवांनी कृष्णाचेर विस्वास दवरिल्लो तसो कौरवांनी शकुनिचेर दवरिल्लो. ताची बुद्द तीक्ष्ण आसली. निमाणे कडेन तो सहदेवाच्या हातान पुता सयत मेलो.

-कों.वि.सं.मं.

वर्ग:देवनागरी पानां
शणै, कृष्ण

पुर्तुगेज काळांतली एक नामनती व्यक्ती. पुर्तुगेजांनी गोंय शार घेतलें त्यावेळार त्या शारांत रावपी एक गिरेस्त मनीस.  गोंयांत ताचो घोडयांचो वेपार आसलो.

हिंदू धर्माचो ताका अभिमान आसलो. गोंय पुर्तुगेजांनी घेतलें उपरांत दुसऱ्या दिसा आल्बुकेर्कान मेळून नवे राजवटींत हिंदू  धर्माक राखण मेळची अशी मागणी केली

आल्बुकेर्कान ती मान्य केली. त्या दिसा सावन कृष्ण शणै पुर्तुगेजांचो हितचिंतक, सहाय्यक आनी इश्ट जालो

हे इश्टागतीक लागून तो पुर्तुगेजांच्या हिंदी सैन्यांत गेलो. थंय ताका कॅप्टनाचो हुद्दो दिलो.

१५४२ वर्सा कांय राजकीय वाटाघाटीं खातीर गव्हर्नरान ताका विजापूराक धाडलो. थंय आदिलशहाक ताका कादयेंत घालो. स वर्सां बंदखणीची ख्यास्त भोगून २२ ऑगस्ट १५४८ वर्सा ताची सुटका जाली.

आल्बुकेर्काचे विनंती वयल्यान १५२० वर्सा तो पुर्तुगालाक गेलो. थंय पुर्तुगालच्या राजदरबारांत ताका वस्त्रां आनी अधिकारपदां दिवन आनी इ.स. १५३६ तल्या विजयापूरा वांगडा जाल्ल्या झुजांत केल्ल्या पराक्रमा खातीर ताका काव्हालेयर म्हळ्यार सरदार ही पदवी दिवन ताचो भौमान केलो.

कृष्ण शणैचो पूत दादाजी शणै होय पुर्तुगेजांच्या शासनांत दुभाशाचें काम करतालो.

-कों.वि.सं.मं

वर्ग:देवनागरी पानां
शणै, विठ्ठल

सतराव्या शेकडयांतल्या पूर्वार्धांत जावन गेल्लो मुत्सद्दी गोंयकार. कर्नाटकांतल्या इक्केरी नांवाच्या ल्हानशा संस्थानांत तो वकिल आशिल्लो. तो मुळचो केळशीचो. मराठी, कानडी, संस्कृत आनी पुर्तुगेज ह्या चार भासांनी ताणें प्राविण्य मेळयले. तो हुशार आशिल्ल्या कारणान  इक्केरीचो राजा वेंकटप्पा हाचो परराश्ट्रीय वकील म्हूण ताची नेमणूक जाली.

ताच्या कर्तुपाचेर व्यंकटप्पा खूश आसलो आनी ताचें सगळें परराश्ट्रीय राजकारण विठ्ठल शणैच्या सल्ल्यान चलतालें अशें सांगतात

-कों.वि.सं.मं

वर्ग:देवनागरी पानां
शरतचंद्र शणै

(जल्म:२३ मार्च १९५३ एर्नाकुलम-केरळ)

नामनेचो कोंकणी लेखक.श्री.ए.व्ही.रघुनाथ शेणै आनी सौ.कनकबाई हांचो सगळ्यांत धाकलो पूत. पदार्थ विज्ञान हो विशय घेवन ताणें बी.एस्.सी विज्ञानाची पदवी जोडल्ली आसा आनी सद्या तो कॅनेरा ब‍ँकेंतल्यान निवृत्त आसा.

१९७४ वर्सासावन ताणें कोंकणी आनी मल्याळम लेखनाक सुरवात केली.'कोंकण जनता ह्या केरळांतल्या लोकप्रिय म्हयनाळ्यांतल्यान नेमान कविता बरोवन 'कोंकणी कवी' म्हूण ताणें खाशेली सुवात जोडली. कविता,गितां, काणयो(कथा), विनोदी लिखाण, बालसाहित्य, लेख अणकार आदी साहित्य प्रकार ताणें हाताळ्ळ्यात आनी कोंकणी साहित्याक योगदान दिलां.

१६व्या शेंकडयांतली संत मीराबाई हिचे जिणे वयल्या वट्ट साठ रचनांचो कोंकणी अणकार ताणें केला आनी १९८७ वर्सा उजवाडा आयिल्ल्या ह्या रचनांच्या 'मीराः जीवन आनी कवन' ह्या कविता संग्रहाक १९९१ वर्सा 'कोंकणी लँग्वेज इंस्टिटयूट' कोचीचो 'देवकीकृष्ण ट्रस्ट पुरस्कार' फावो जालो.१९८७ वर्सा ताणें चेन्नईचो मानेस्त संशोधक पी.बी. जनार्दन हाच्या मार्गदर्शनाखाल 'श्री कृष्ण कर्णमृतां'तल्या कांय पंदाचो कोंकणी अणकार केलो.

शरतचंद्र शेणै हाणें आपल्या कोंकणी कवितांचो झेलो 'अंतरनाद' ह्या नांवान १९९७ वर्सा उजवाडा हाडलो आनी ताका १९९९ वर्साचो साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार फावो जालो. जीण आनी
मरणावयले विचार, मनीसकुळांतलो संघर्श, वैयक्तीक अणभव, दैव संकल्प आनी भक्तीभाव आनी खास करून कवितेची अनुभूती अशा पांच विभागांनी ह्या कविता संग्रहांतल्यो कविता वांटल्यात.

श्री. शरतचंद्र हाणें साहित्यसंकलनाचोय बरो वावर केला. केरळांतल्या समकालीन ११ कोंकणी लेखक कविंच्या कथा, कविता, निबंद आदी साहित्य प्रकारांचे ताणें केल्लें संकलन 'साहित्य संकलन' ह्या नांवान १९९५ वर्सा केरळ कोंकणी अकादेमीन उजवाडा हाडलें. १९९९ वर्सा ताणें 'काव्योद्यान-केरळ भुंयेचेर फुलल्ली कोंकणी कविता' हें कवितांचें संकलन स्वता संपादन करून उजवाडा हाडलें. हातूंत वट्ट ३५ कोंकणी कवींचो आस्पाव केल्लो आसा.

कवी प्रमाणेच एक अभ्यासक आशिल्ल्यान ताणें आतांमेरेन कितल्याशाच परिसंवादांनी चर्चासत्रांनी वांटो घेवन केरळांतल्या कोंकणी साहित्या संबंदी निबंद सादर केल्यात.

आयज श्री. शरतचंद्र शेणै हे कविता लेखना वांगडाच इग्लीश, मल्याळी भाशांतलें काव्य कोंकणींत हाडपाच्या वावराक आनी कथा कादंबरीच्या कोंकणी अणकाराच्या वावराक लागल्या.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां
शणै गोंयबाब कथामाळ

**शणै गोंयबाब कथामाळ** :

गोंयात वाचन संस्कृताय चालीक लागची आनी कोंकणी काणयो भुरग्यांच्या ओंठार घोळच्यो ह्या हेतान सुरू केल्ली शणै गोंयबाब कथामाळ सर्त आयज गोंयातली सगळ्यांत व्हडली काणी सांगपाची सर्त जाल्या. 
सुरवातीक ह्या सर्तीच्यो मुळाव्यो फेरयो गोंयातल्या इकराय तालुक्यांनी जाताल्यो. धारबांदोडे हो नवो तालुको जाले उपरांत मुळाव्या फेरयांचे आनीक एक केंद्र वाडले. आनी उपरांत बार्देस आनी साश्ट तालुक्यांत सर्तीक मेळपी उपाट प्रतिसाद पळोवन 2013 वर्सा मंडळान पर्वरी आनी कुंकळी अशी दोन नवीन केंद्रां तयार केली. बारा तालुक्यात 12 आनी नवीन तयार केल्लीं 2 केंद्रां मेळून वट्ट 14 केंद्राचेर आता मुळाव्यो फेरयो जातात.

2013 वर्सा सावन मंडळान गोंयांतल्या सगळ्या शाळांनी ही सर्त घेवची आनी शालेय पांवड्यावेल्या दर एका गटांतल्या पयल्या आनी दुसऱ्या विजेत्यांक शाळांनी केंद्र पातळेचेर धाडचें अशे आवाहन शाळांक केले आनी ताका बरो प्रतिसाद मेळ्ळो. शालेय पांवड्यावेल्या ह्या सर्तकांकय मंडळ प्रशस्तीपत्रकां भेटयता.

पयली ते चवथी, पाचवी ते सातवी आनी आठवी ते धावी अशा तीन गटांनी आयोजीत जावपी ह्या सर्तीक आता सुमार 3000 वयर सर्तक वांटेकार जातात हे ह्या सर्तीचे जैत. ह्या तीन हजारा वयर भुरग्यां बरोबर तांचे पालक आनी शिक्षकय हजारांनी कोंकणी काणयो वाचतात, कोण नव्यो बरयतात जाल्यार कोण अणकारीत करतात. दर वर्सा नव्या काणयांचो चंवर फुलत आसा. कोंकणीच्या सगळ्या बोलयेंतल्यान भुरग्यांनी काणयो सांगच्यो असो मंडळाचो हावेस आनी ते खातीर सर्तीच्या नेमांतच मंडळान हे स्पश्ट केला. अभिमानाची गजाल की ह्या सगळ्या बोलयांचो आविश्कार आमकां त्या त्या वाठारांत पळोवंक मेळटा. पेडणे, सत्तरी, साश्टी, बार्देस अश्या वाठारांनी आता ल्हवू ल्हवू हमखास भुरगीं आपल्या सवकळीच्या बोलयेतल्यान काणी सांगतात आनी जैतिवंत जातात. मंडळाचो हावेस सफल जाता.

काणयेक विशयाचे बंधन नासलें तरीय शक्यतो पाठ्यपुस्तकांतली काणी सांगची न्हय असो मंडळाचो हट्ट आसता. आनी हो हट्ट पुराय करपाची जबाबदारी सर्तकांनी घेतील्ल्याचे आमकां जाणवता. माकड आनी कोलो तशेंच अकबर आनी बिरबला वांगडाच खंय तरी अंदूचे नॉबेल पुरस्कार विजेते मलाला जेन्ना आमकां भुरग्यांच्या काणयांनी सापडटा तेन्ना आमकां वेगळीच खोस भोगता. सत्तरीतली देवराय राखपाची गरज वा काणकोणच्या हुंवारात आपल्या शौर्यान लोकांचो जीव वाटावपी संदीपाची काणी भुरग्यांच्या उतरांनी आमच्या काळजांत अचळय घर करूंन वता.

भुरग्यां मदी वाचन संस्कृताय वाडोवपाच्या हेतान इनामां म्हणून तांकां पुस्तकां भेटयतात तशेंच सर्तीच्या थळार पुस्तक प्रदर्शनय घडोवन हाडटात. ह्या प्रदर्शनाक दर वर्सा मेळपी प्रतिसाद पळयल्यार तर भुरग्यांक वाचनाची गोडी अजुनय आसा काय कितें ह्या प्रस्नाक आपोआप पुर्णविराम मेळटा.

वर्ग:देवनागरी पानां
शततारका

**शततारका** नक्षत्रगणनेंतलें चोविसावें नखेत्र. हाका शतभिषकू वा शतभिषा अशें आनीक एक नांव आसा. हो एक शंबर तारकांचो मंडलाकृती चोंबो आसा. वरूण ही ह्या नखेत्राची देवता. ह्या नखेत्राचें शततारका हें नांव वेद काळा उपरांतचें आसा.

ह्या नखेत्राचेर जल्मल्ली व्यक्ती कोळी, मडवळ, सोऱ्याचो वा नस्तें विकपाचो धंदो करपी सत्यवचनी, कठोर उलोवपी, धाडशी, अविचारी, स्वतंत्र वृत्तीची, जुगारी, कुमीर्गी, स्त्रीलंपट, हुशार दस्मानाचो नाश करपी अशी आसता, अशें कोंष्ठप्रदीपांत आनी नाक्षत्र फल दिवपी ग्रंथांत म्हळां.

शततारका हें नखेत्र कल्याणप्रद, उर्ध्वमुख, मंदलोचन आसा.

## संदर्भ

वर्ग:देवनागरी पानां